Book Title: Mularadhna
Author(s): Shivkoti Acharya, 
Publisher: ZZZ Unknown
Catalog link: https://jainqq.org/explore/090289/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1. MISHRUN 25 REA - recxi .. ... " Preen .:. .. zrI svAmI devedakIrti digambara jaina graMthamAlA-2. zrIzivakoTi AcArya-viracita. malArAdhanA. (aparanAma bhagavatI ArAdhanA) zrIaparAjitarikRta vijayovayA TIkA, aura mahApaMDita AzAvarakRta mUlArAdhanA varSaNa, aura AcArya amitagatimAna sakatA loka,bhASAdIkAsahita kAkAsAhata ESSAY Topa bhASAdIkAsahita Tagsires smrsersey 20ma Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hi yotkarSaccha, lokAcyA dArAprathAvara avalaMbUna Ahe. yA mAletarphe / nAgakumAra carita' hA pratha-mAkhanamAkA Ahe. ANi he dusare puSpa zrI. rArAbajI sakhArAma dozI yAMcyA udhAra dravyasAhAyyAmuLeca pAcakAcyA hAtI : parata Ahe. yAmaka pozI mahAmati / hAla ra mAmArI mA.. ..zrI.paM. jinadAsa pAdhatAya pharakule yAMnI anuvAda kelyAbarala maMDaLa tyAMcehI mAmArI Ahe. taseca gvA jyA 'dharmapremI bAMdhavAMnI yA prAya prakAzanA yA kAya madata kelI tyA sAva phAraAbhArI Ahe. . ' koNyA dharmapremI bAMdhavAsa prathAcA jIrNoddhAra karaNyAcI manISA jhAlyAsa tyAMnI maMtrIkaDe pAdhyavahAra karAvA mhaNaje tyAMnA saMsthece uddeza va niyama yAMcA khulAsA karaNyAta yeIla. .. . kAraMjA prastAvaka . . tA.1111 / 1935. . . ratanalAla narasimasArAULa: - . . maMtrI-balAtkAragaNa aMdha prakAzaka maMDaLa kAraMjA, mAnA jA Ritesi visit : sahA sonAma lAmAsaMga MES pakAlA amarAvatI kAraMjA.. bAbusA TI . kAraMjA ANS .. CHAIR mare Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA 1 prastAvanA. --+++++ yaha mahAn maMtha mUlArAdhanA athavA bhagavatI ArAdhanA isa nAma se prasiddha hai. jaise munioMke pradhAna AcAra vizeSa ko mUlaguNa kahate haiM. vaise mokSaprApti ke liye ratnatraya pradhAna kAraNa honese usako mUla kahate haiM. isa mUlabhUta ratnazya kI prApti jisase hotI hai aise upAyoM ko ArAdhanA kahate haiM. isa graMtha meM mUlabhUta ratnatraya kI prApti hone ke upAyoMkA savistara varNana kiyA hai ataH isako muDhArAdhanA yaha anvartha nAma diyA gayA hai. ata eva paM. AzA gharajIne isa aMdha kA mulArAdhanA isa nAma se ullekha kara ke usake Upara mULArAdhanAdarpaNa nAma kI paJjikA likhI hai. prastuta graMtha nirmAtA RSirAva zivakAcAryajIne bhagavatI ArAdhanA aisA bhI isa mahAna graMtha kA nAmakaraNa kiyA hai, 'ArAdhanA bhagavadI evaM tIya gidA maMtrI isa gAthArddhake dvArA uparyukta nAmakaraNa kA khulAsA hojAtA hai, jaise pUjya, pUjaka, pUjA aura pUjA phala aise cAra vibhAga jinapUjana pratipAdaka graMthoMmeM kiye gaye haiM vaise isa anya meM bhI ArAdhya, ArAdhaka, ArAdhanA aura ArAdhanAphala ina kAraNoM kA varNana AcAryane kiyA hai. ratnatrayAmArAbhyaM bhavyastvArAdhako vizuddhAtmA ArAdhAnA supAyastatphalamabhyudayabhokSa staH // rahana amUlya cIja hai aura usase padArtha kI prApti hotI hai. samyadarzana, samyagjJAna, aura samyak cAritra ratna ke samAna amUlya haiM. unase jIvoM ko svargAdi mokSAnta phala prApta hote haiM ataH AcArya inako ratnatraya yaha sArthaka nAma dete haiM. yaha ratnatraya ArAdhya hai. nirmala pariNAmavAle bhavya jIvako ArAdhaka kahate haiM. gRhastha meM munivarya jinake pariNAma nirmala haiM ve isa ratnazraya ko prApta kara lete haiM ataH unako ArAdhaka kahate haiM. jina upAyoMse ratnatrayakI prApti hotI haiM aise upAyoMko ArAdhanA kahate haiM. jaise dhArmikoM meM vAtsalyabhAva rakhanA, unake avarNavAdako haTAnA dhArmikoM ko koI takalIpha detA hogA to usakA nirAkaraNa karanA bagaire upAya karanese samyagdarzanAdi ratnoMkI prastAvanA 1 Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA prastAvanA prApti hotI hai. isa ralatraya kI ArAdhanA karanese abhyudaya aura mokSarUpa phalakI prApti hotI hai. ina saba bAtoMkA isa graMthameM varNana kiyA hai. ratnatraya ArAdhya hai, vasA tapabhI ArAdhya mAnA hai paraMtu usakA cAritra meM antarbhAva honese ratnatraya hI ArAdhya hai aisA siddha hotA hai. jisa ne sukhiyA svabhAvako choDa diyA hai vahI cAritrako dhAraNa karatA hai arthAt anazanAdi bAhA tapazcaraNa karane kI pravRtti karanevAlA sAdhu cAritrameM utsAhayukta hotA hai jisase usake pApoMkA nAza hotA hai. cAritrake pariNAmoMko arthAn vinayAdi tapoko caritrakI vRddhi karanevAle honese AcArya cAritrameM hI antarbhUta karate haiM. yadi tapako alaga ginAyA jAya to ArAdhya padArtha cAra hote hai. ina cAra ArAdhya padArthoM kI ArAdhanA udyotana, udyarana, nirvahaNa, sAdhana aura nistaraNa ina upAyoMse hotI hai. samyagdarzanAvikoM ko aticAroMse alipta rakhanA arthAta unameM doSa utpanna na hone denA udyovana hai. AtmAmeM dhAra bAra samyagdarzanAdikoMkI pariNati hote AnA udhavana kahate haiM. erIpahAdika prApta honepara bhI sthiracitta hokara samyagdarzanAdikoMse ghyutta na honA isako nirvahaNa kahate haiM. anya kAryoM meM citta lAnese yadi samyagdarzanAdika tirohita honepara punaH upAyoMse sanako pUrNa karanA isako sAdhana kahate hai..AmaraNa samyagdarzanAvikoM ko nirdoSa dhAraNa kara anyajanma meM unako pohoMcAnAM nistaraNa hai. samyagdarzana, samyamAna, samyacAritra aura vapa ina cAroMkI unnati hone ke liye upayukta pAMcokI AvazyakatA hai hI. pratyeka meM udyotAdika pAMca upAya mAna lenese 20 vIsa bheda hote haiM, ata: yaha arAdhanA udyotanAvika pIsa bhujAoMko dhAraNa karanevAlI ambikASI hai aisA zrI amitagatimAcAryane ArAdhanAsvanameM varSAna kiyA hai yaha yogya. hI hai aisA hama samajhate haiM. isa bhagavatI arAdhanApaMtha meM ArAdhakake maraNoMkA vistRta vivecana kiyA hai. aisA varNana anyatra itanA viratArayukta nahIM hai. prastuta graMthameM maraNake 17 satraha prakAroMkA vivecana haiM usameM bhI paMDitapaMDita maraNa, paMDittamaraNa, bAlapaMhita maraNa, cAlamaraNa aura pAlacAlamaraNa ina bharaNoM meM Adya ke tIna maraNa hI gine haiM kyoMki ina meM samAdhi maraNa arthAta sokhanA maraNa siddha hotA hai. yaha sallekhanA maraNa ratnatrayakI ArAdhanAse yukta honase bhavyajIva isaka Azraya lekara saMpaTArapaMjara ko toDaphara mukta hote hai. munioMke sallekhanA maraNakA arthAt bhaktapratyAkhyAna maraNakA AcArya zivakoTIjIne 40 cAlisa adhikAroMmeM RRIBERSSERTISE ArA Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ calArAdhanA prastAvanA RAMERAMATARATRA isamA pogya varNana kiyA hai ki jisakA vivecana sunanese aura pAcanese unakI pizAsaddhika viSayameM mana sAmraryAnaMdita jhetA hai| ina saba bAtoMkA anukramaNikAse khulAsA hogA. ama hama zrIziSakoTi AcArya viSayameM thoDAsA kayana karate haiM. prastuta graMthakI 2115vI gAthAmeM zrI zivakoTi thApAthane mArya jinanaMdigaNI, Arya saguptagaNI tayA Arya mitranaMdigaNI ina nAcAyoMke pAsa maine ata aura usake arthakA adhyayana kiyA hai aisA ballekha kiyA hai. anaMtara 2156 vI gAthAmeM pUrvIcAryoke banAye huya zAmroMse thoDA thoDA artha saMgRhIta karake istarUpI pAtrameM bhojana karanevAle arthAta digaMbara muni aise mainezivAyane yaha ArAdhanA nAmaka mahAzAkha racA hai.' isa nAma se paMthakAra apanA paricaya dete haiM. zrI paM. AzAdharajI 'sivajeNa zivakoTyApAryeNa mateti lakSayati ' sivaja isa zabdakA zivako Ti AcArya aisA artha nikAlate haiM. sivA yaha zabda nAmakA eka deza batalAtA hai. nAmaikadezo nAmnya pi pravartate isa niyama ke anusAra zikSakoTi AcArya itanA pUrNa nAma sivaja zabdase sucita karate haiM aisA avagata hotA hai. isa ArAdhanA zAsakI racanA zivakoTi AcArya ne hI kI hai aisA graMthAtarase bhI siddha hotA hai. mahApurANa ke kartA zrI. jinasena AcArya ziyakoTike viSaya meM desA vidhAna karate haiM:-- zItIbhUtaM jagadyasya vAcArAdhya catuSTayam / / mokSamArga sa pAyAnaH shivkottimuniishvrH|| 19 // mahApurANa parva 1 lA. samyagdarzana, samyagjJAna, samyakcAritra aura samyak tapa rUpa jo cAra prakAra kA mokSamArga hai usakI ArAdhanA jisake vacanoMse bhanyajIva karake karmasaMtApase rahita hote haiM arthAt apane nirAkula zAMta AtmasvarUpa kI prApti kara lete haiM ve zikSakodi AcArya mahArAja ima logokA rakSaNa kareM, isa zlokameM cAra prakArake pArAdhanAvoMkA svarUpa vistRta ziSakoTi ArArthane bhagavasI ArAdhanAmeM kahA hai aisA khulAsA hotA hai. ataH sivaja' yaha nAmakadeza zivakoTyAcArya kA hI yAcaka hai aisA vyakta hotA hai. zivakoTi AcAryane ratnamAlA' nAmaka bhASakAcAra kA varNana karanevAlA choTAsA graMtha likho hai, zrIzrutasAgarajIne SaTpAhuDa kI TIkA ke eka sthala meM isa ratnamAloM ko zloka uddhRta kiyA hai vaha isa prakAra tathA coktaM zivakoTinAcAryeNa ... Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ilArAdhanA prastAvanA camapAtragataM toyaM ghRtaM tela avarjayet // navanItaprasUnAdizAka nAvAtkadAcana / / yaha ratnamAlApaMtha kisI bhaTTArakA banAyA hogA, zivakoTyAcAryako nahIM hai aisA paM. nAthurAma premIjI likhate hai tathA usakI siddhike liye ve isa prakAra kahate haiM. ratnamAlA gaMdharma munirAja isa paMcama kAla meM bana meM na rahakara gAMva zahara bagaireha sthAnoM meM jo jina maMdira haiM unameM rahe aisA vivecana hai. aura yaha zithilAcArakA vivecana hai. paraMtu pesA likhanese kyA zithilAcAra ho gayA yaha imeM mAlama nahIM hotA hai. zrIsamatabhaTTAcArya bhI prAvakoM ko munioMka | liye vasatikAdAna denA cAhiya aisA upadeza karate haiM. tathA basatikA grAmase dUra nahIM honI cAhiye ityAdi vistIrNa varNana khuda bhagavatI ArAdhanAmeM bhI AyA hai. ata: isameM zithilAcArakA poSaNa kaise ho gayA ? isa kalikAla ke munioko samAdhimaraNa satha jAya isa hetRse zivakoTyAcAryajIne bhaktapratyAkhyAna maraNakA hI mukhyatAse bhagavatI ArAdhanA meM nirUpaNa kiyA hai.iMginImaraNa aura pAyopagamanamaraNakA isa kalikAlameM niSedha kiyA hai. ataH vasavikAmeM rahane kI jo AzA zivakoTi AcAryane dI hai vaha samaMtabhadrAdi prAcIna AcAyaoN paMthoM meM bhI pAyI jAtI hai. isameM ziyilAcAra nahIM hai, ratnamAla| aMghameM nIce likhe do zloka gRhasthake snAmAkaraNameM Aye haiMpASANotsphuTita toyaM ghaTIyaMtreNa tADitam !! sadyaH santaptavApInAM prAsukaM jalamucyate / / devarSINAM prazaucAya snAnAya ca gRhArthinAm / aprAmuka paraM vAri mahAtIrthajamapyadaH / / pASANake upara jorase giranevAlA jalaprapAtakA pAnI, ghaTIyaMtrase tADita jala, garama bAvaDiyoM kA jala ye prAsuka haiM. muni isa jalase zauca kriyA kara sakate hai tathA isa jalame gRhastha snAna kara sakate haiM. paraMtu nAthurAmajI premI kahate haiM ki yaha varNana kisI bhaTTAraka mahArAjane hI kiyA hogA ziSakoTyAcAryakA nahIM ho sakatA hai. paraMtu hama aisA kahate haiM ki yaha kathana zivakoTyAcAryane hI kiyA hai aura isameM zithimAcAra nahIM hai. jaisA uparyukta varNana zivakoTI AcAryane kiyA hai isI prakArakA varNana amitagati AcAryane bhI subhASitaratnasaMdoha prathameM cAritra ke prakaraNameM kiyA hai. zivakoTi AcArya ke samAna amitagati AcArya bhI bhaTTArapha nahIM dhe, ekAda samaya kamaMDalubhe garabha jaLa nahIM ho to upari zoka varNita jalase muni zauSakiMvA kara sakI haiM. Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA zivakoTi AcAryane ratnamAlA meM samantabhadrAcArya kA baDhe gauravase nAmollekha kiyA hai isase ve samantabhadrAcAryajo apanA guru mAnate hoMge aisA siddha hotA hai, jaise svAmI samaMtabhadro me'harniza mAnase'naghaH / tiSThatAjjinarAjodyacchAsanAmbudhicaMdramAH // mere meM hamezA nivAsa kare. AcArya samantabhadra jaina zAsanarUpa samudrako caMdrake samAna vRddhiMgata karanevAle the. pANitalabhojiyA sivajjeNa aisA bhagavatI ArAdhanA meM apanA nAmollekha kiyA hai arthAt hastapAtra meM bhojana karanevAle zivakoTyAcAryane yaha bhagavatI ArAdhanA racI hai. arthAt pANitabhoji zabda se unhoMne apanA digaMbara jainayatitva sUcita kiyA hai. paraMtu paM. nAthurAma premIjI isa zabdase yaha abhiprAya nikAlate haiM ki usa samaya koI muni pAtra meM bhI bhojana karate hoMge. parantu yaha zaMkA bilakula nirarthaka hai. jabataka meM khaTTA hokara istarUpI pAtra se AhAra lene meM samartha rahUMgA aea hI bhojana karUMgA. jaba khar3A rahane kA sAmarthya merA naSTa hogA taba maiM AhArakA tyAga karUMgA aisI dIkSA ke samaya meM di0jaina muni pratikSA mahaNa karate haiM. cAhe ve sthavirakalpI muni ho cAhe jinakarupI muni ho. donoMke mUlaguNa samAna hI rahate haiM. di0 jaina muni kabhI baiThakara aura pAtra meM AhAra lete nahIM haiM. uyetaviratva kI kisIko zaMkA hogI vaha na ho isI hetuse zivakoTi AcAryaneM apane nAma ke pIche pANitaLa bhojI yaha vizeSaNa joDa diyA hai. caturthakAlameM bhI sthavirakarapI muni hote the parantu paMcamakAla meM sthabirakalpI muni hI utpana hote haiM. vacavRSabhasaMhananAdi tIna uttama saMdananoMke dhAraka hI jinakI muni hote haiM. ina uttama saMhananaukA sadbhAva caturthakAla meM hI rahatA hai. anyatra nahIM. zvetAmbeke yahAM acelakya, vagairaha dazavidha sthitikalpakA ullekha hogA paraMtu yaha nAmamAtra hI hai. usakA AcaraNa di. jaina muniyoMmeM hI samIcInarUpase pAlA jAtA hai. zrIzivakoTI AcArya di. jainayavidhI the unhone apane pradha meM nagnatA, choca, zarIramamatvakA tyAga tathA mayUra piccha dhAraNa karanA ye jaina yatIkA utsava liMga hai. aisA liMgAdhikAra meM varNana kiyA hai isase digaMbara aura ivetAMcaratva kA bheda usa samaya bhI thA aisA jhaTakatA hai. zivakoTi AcArya gRhasthAvasthA meM zivakoTi nAmake kALI deza ke rAjA the. inake bhAIkA nAma zivAyana prastAvanA Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA prastAvana aisA thA, ghe yono zavadharmake paramopAsaka the. svAmI samaMtabhadrAcArya ke upadezase ye dona bhAI jaina muni ho gaye aisA phAmatAprasAdajIne vIrapAThAvalImeM likhA hai. bhAyadhanA kathA koSameM bhI inakI kathA milatI hai tathA zrI nemidatta kavine zivakoTi AcAryane bhagavacI ArAdhanAkI racanA kI hai pesA ullekha bhI kiyA hai. zivakoTI AcAryake prastuta graMthapara zrIaparAjita sUrIkI vijayodayA TIkA, zrI. paM. AzAdharajIkI mUlArAdhanA darpaNa TIkA, zivajIlAlakI bhAyArtha dIpikA TIkA, hai. inameMse aparAjita sUrIkRta vijayodayA TIkA, aura paM. AzAdharajI kI mUlArAyanA darpaNa paMjikA ye dona dIkAyeM tathA zrI amitAtti AcAryake bhagavatI ArAdhanAke pratyeka gAthAkA jisameM abhiprAya AyA hai aise zoka itane graMtha isa bhagavatI ArAdhanA ke sAtha joDa diye haiM. vijayodayA TIkA zrIaparAjita sUrine racI hai yaha TIkA bahuta vistRta hai. isakI zloka saMkhyA lagabhaga solaha hajAra hogI. hamane AcArya aparAjita sUrikI prazasti graMtha meM jor3a dI hai. isa se pAThakagaNako AcArya kA pariSaya hogA. zrI aparAjita sUrikA hI dUsarA nAma vijayAcArya athavA zrIvijaya aisA hai. paM. AzAdharajIne mUlArAdhanA darpaNa nAmakI TIkA likhI hai. usameM aneka sthaloMmeM 'imAM gAthA zrIvijayo necchati' arthAt yaha gAthA zrI vijayAcArya kSepaka samajhate haiM. zrIvijayAcAryastu mithyAtvasevAmaticAra neprati / tathA ca tanayo / mithyAtmazraddhAnaM natsevAyAM midhyASTirevAsau iti nAvicaratA" arthAt zrIvijayAvAya mithyAtvakI sevA karanA yaha samyagdazenakA aticAra nahI hai arthAta usase to zraddhAna arthAt sambagdarzana naSTa hI hotA hai aisA kahate haiM. aisA likhakara Age paM. AzAdharajIne khudda vijayovA TIkAkA usa abhiprAyakA unakA vAkya bhI diyA hai. yaha vAkya isI gaMdhake 144 pRSThapara pAThakagaNa dekha sakate haiM, sahI prakAra kabhI zrIvijayake badale kebala TIkAkAra ' isa zabdakA bhI paM. AzAdharajI prayoga karate haiM. jaise " TIkAkArastu 'sAmAnyamRteH vizeSamatiH pharmavayA nirdiSTA tathA gopo puSTamityAcaSTe graha paMkti 1.8 pRSTha para chapI hai. ina pramANoM meM yaha bAta siddha hotI hai ki zrI vijayAcArya anya koI nahIM hai. zrI aparAjisasUri hI hai. aparAjisa sUrIna bhagavatI arAdhanAkI svakRta TIkAkA vijayazekyA aisA nAma vidhAna kiyA hai usI prakAra dazavakAlika prethapara bhI inhone dIkA racI hai. aura usakA nAma bhI yahI zrIvijayodayA TIkA aisA hI diyA hai. isI prathameM pRSTa 1196 meM khuda AcAryajIna ' dazakAlikaTIkAyAM zrI vijayodayAyAM prapaMcitA udgamAdidoSA iti naha Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 7 prapaMcayate ' aisA ullekha kiyA hai. isa tarahake pramANoMse aparAjita sUri aura zrIvijayAcArya ekahI hai aisI hamArI dhAraNA hai. paM. nAthurAma premIjI isa TIkAkA vinayodayA yaha nAma adhika anvarthaka hai aisA samajhate haiM. ve kahate hai ki, munioM ke AkAra meM vinayAcAra pradhAna hai ata eva isakA nAma niyojayA honA cAhiye. paraMtu yaha yukti joradAra nahIM hai. aMdhakAra jisa samaya jisa viSayakA varNana karate hai usa samaya usa viSayako mukhya kara anya viSayako gauNa kara dete haiM. arthAt vinayako jaisI unhoMne mukhyatA dI hai vaisI svAdhyAya, vaiyAvRtya vagairaha viSayoMke varNanameM bhI mukhyatA dI hai ataH jaisA vijayodayA nAma honA cAhiye vaise itara viSayoM kI bhI pradhAnatA honese anyanAmakI bhI kyoM mukhyatA nahIM mAnI jAyagI. phira ve kahate hai ki yadi AcAryakA nAma zrIvijaya thA to TIkAkA bhI zrISijayA aisA hotA paraMtu usake sAtha udaya zabda joDanA upayukta nahIM hai. aisA kahanA bhI hameM yuktiyukta mAlUma nahIM hotA. haricaMdra kavIne dharmanAtha tIrthaMkarakA caritra likhA hai ora usakA nAma unhone dharmazarmAbhyudaya aisA rakkhA hai. isa nAmase to anabhijJa logoM ko yaha kAvya hai aura isameM dharmanAtha jinezvarakA carita varNana kiyA hai aisA bodha honA kaThina hi paDegA. paraMtu isa caritake paThana se pAThakoM ko dharma, zarma-sukha, aura abhyudaya-sva saMpatti prApta hogI aise vicArase kavine usako uparyukta laMbAcauDA nAma diyA hai aura dharmanAtha ke caritakA bhI bodha ho jAtA hai. usI prakAra vijayodayA isa zabdase TIkAkAra ke nAmake sAtha pAThakako karma ke Upara vijaya aura Atmonnatiko prApti hogI dekhA abhiprAya sUcita hotA hai. ata: vijayodayA yaha nAma anvarthaka ho haiM, nirarthaka nahIM hai. aisI hamArI dhAraNA hai. aparAjitasUrIne vistRta TIkA likhakara bhanyoM ko ArAdhanA kA vAstavika svarUpa samajhA diyA hai isa TIkAkA manana karanese vAstavika AtmazAMti prApta hogI. ArAvanA graMthapara jo TIkA likhate haiM unako samAdhimaraNa kI prApti hotI hai aisA zrIdevasena AcAryajIne sAvayadhammasaMgraha nAmaka prantha meM vidhAna kiyA hai. vaha isa prakAra ---- jiNabhavaNaI phArAviyaI lagbhai samgi vimANu // aha TikaTa ArAhaNahaM hoi samAhihi ThANu // 193 // pRSTha 59 // prastAvanA 7 Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bulArAdhanA arthAt jo jinamaMdira banavAte haiM unako svarga vimAnakI prApti hotI hai, tathA jo ArAdhanA manthapara TIkAyeM racate haiM unako samAdhimaraNakI prApti hotI hai. zrI aparAjitasUrikA kAlanirNaya karane meM hama asamartha hai, kyoMki abhI inake astitvakAlakA nirNaya itihAsoM ko bhI ThIka mAlUma nahIM huA hai. zrI. paM. AzAdharajI jainadharmaprabhAvaka mahAkavi ho gaye haiM, inakA kAla vikramakA 13 vA zataka nirNIta hai. inhoMne aneka jaina sAhitya ke pranya banAye haiM. inakA sAhitya bahuta prauDha va gaMbhIra hai. inake samAna udbhaTa vijJAna gRhasthoMmeM bahuta virala hue haiM. inakA yahAM varNana karanekA kAraNa yaha hai ki inhoMne bhagavatI ArAdhanA manthapara mulArAdhA nAmakI paJjikA TIkA ravI hai. yaha TIkA saMkSipta hai. isaliye pratyeka adhyAyake antameM ve padapramevAprakAzIkaraNapravaNe mULArAdhanAdarpaNa' aisA ullekha karate haiM. arthAt inhoMne kaThina padoMkA khulAsA karake unake pratipAya viSayakA nirNaya kiyA hai. jo TIkA zlokake athavA gAthAke saMpUrNa pakSakA khulAsA na kara kucha pakA-phaThina padoM kA spaSTIkaraNa karatI hai usa TIkAko paJjikA yA paMdhikA TIkA kahate haiM. sulabha gAthAoMkA spaSTIkaraNa karanekI astra na honese spaSTam ' itanA hI likhakara ve Age cale gaye haiM yaha TIkA kisa samaya banAI gaI hai isakA khulAsA unhoMne aMtha ke anta meM svaprazasti meM jarUra kiyA hogA paraMtu isa TIkAkI jo prati hamako milI hai usameM prazasti pUrNa nahIM hai isase hama khulAsA karanemeM asamartha haiM. paMDitajIkI TIkA bahuta vidvattApUrNa hai. unhoMne isa TIkAma aneka zloka anya jaina granthoMki viSayakA khulAsA karaneke liye diye haiM. bhagavatI ArAdhanAvara aneka AcAryAMne TIkAyeM aura nibaMdha likhe haiM, paMDitajIne sIna cAra TIkAyeM tathA sIna cAra nibaMdhakA Azraya lekara apanI TIkA racI hai, AcArya jayanaMdi, prAkRta TIkA kartA [ nAma jJAta nahIM hai ] zrIcaMdrAcAryakRta bhagavatI ArAdhanAkA Tippanaka, vidugdhaprItivardhanI nAmaka bhantha, vijayAcAryakRta vijayodyA TIkA, zrI amitasthAcAryakRta lokarUpa bhagavatI ArAdhanA aise aneka graMthoMkA Azraya lekara prastuta TIkA paMDitajIne likhI hai. isase paMDitajIkI anveSaNa karanevAlI buddhikA paricaya pAThakagaNa ko mAluma paDhegA, paMDitajIne isa mahAnprandhake viSayoMkA khUba manata karake apanI TIkA ATha AzvAso meM vibhakta kI hai. yaha TIkA ATha hajAra zloka pramANa hogI aisI hamArI dhAraNA hai. prastAvanA Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA S prastAvanA yaha TIkA vijayodayA TIkAke nIce dI hai. arthAta isa grantha meM prathamataH zivohAnA kI zAra amitagati AcAryakA samAnArthaka zloka, tadanaMtara vijayodayA TIkA aura mUlArAdhanAvarpaNa TIkA, ina ke anaMtara vijayodayA TIkAkA hiMdI anuvAda aisA krama hai. bhagavasI ArAdhanAkA hiMdI anuvAda bhI. paM. sadAsukhajI kA bhI prasiddha huA hai. isameM zrI vijayodayA TokAkA unhone kitaneka sthaloMmeM bhAbhaya liyA hai| kitaneka sthaloM meM isa TIkA ke viSaya meM saMveyukta hai. unako yaha TIkA zvetAmbarAcArya kata hai aisA bhrama huA hai. paraMtu vaha korA dhama hI hai. ulaTA isa TIkA zvetAmbaroMke ApA. rAMgAvi pathoM ke pakSapAtrAdi prahaNa vagaireha viSayoM kA joradAra kharana hai. pAThaka TIkA tathA usakA anuvAda par3hakara saMzayanivRtta avazya hoMge. ANataka sisI bhI jinavANIbhakta ne bhagavatI ArAdhanA kI saMskRta TIkAyeM prakAzita nahIM kI thI. yaha nyUnatA jAnakara jinavANIbhUSaNa zrImAn dharmavIra rAvajI sakhArAma dodhIne vipula dhanadhyaya kara yaha saTIka anya prakAzita kiyA hai. isake liye ve atIya yanyavAda ke pAtra haiM. zrI. dharmavIra rAvasAheba kA jaina graMthakA prakAzanakArya AjakalakA nahIM hai. karIba tIsa varSase unhoMne yaha prakAzana kArya satata cAlu rakkhA hai.syAdvAdabhUSaNa sva. paM. kallAppA bharamApA niTaSene prathamataH zAlivAhana zaka 1830 meM mahApurANakA anuvAda mahArASTra bhASAmeM prasi kiyA. unhoMne prastAvanAmeM zrI rAvajI sakhArAma dozI inhoMne hamAre isa prakAzanake kAryameM do tIna varSase sAhAyya diyA hai isa liye ve dhanyavAdake pAtra hai aisA ulekha kiyA hai.. paramapUjya zrI zAMtisAgara AcAryajIne isa mahAna graMthako prakAzita karane ke liye zrI. dharmavIra rAvasAhebako preraNA kI thI, mahArAjakI AjJA gurubhaktaziromaNi rAvasAhebane mastakapara dhAraNa kara tathA do varSa pUrva zrI. kSuhaka vimalasAgarajI ke sAnnidhya meM zolApurameM vijayodayA TIkAkA hamane cahAMkI saMpUrNa di. jaina janatA ke sAtha svAdhyAya kiyA thA. zrI. kSu, vimala sAgara mahArAjakI bhI preraNAse tathA khuda unakI abhirucIse bhI yaha graMtha unhone prakAzita kiyA hai. jainadharmakI prabhAvanA tathA usakA satyasvarUpa jaina graMthake prakAzanase pragaTa hotA hai aisA prazaMsanIya vicAra inake hRdayameM sadaiva virAjamAna hai. isa vicAra kI preraNA satata honese Ajataka saikaho maMtroM kA seTha sAhebane prakAzana kiyA hai. PALI 9 Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA mA prastAvanA seThejIke isa prazaMsanIya udyogako kona sahaeya manuSya prazaMsA na karegA. tathA unako harSase dhanyavAda na degaa| parasta mahAma graMtha seThajIke suvarNajayaMtI arthAt varSavRddhi mahotsabake liye jo zrI mahAvIra jinavipratiSThA isa sAlameM huI usa samaya aDe samAroha ke sAtha prakAzita karanekA seThajIkA vicAra thA paraMtu usa samaya mudraNakArya pUrNa na ho sakA isa liye kArtika zuddha paMcamIke dina isakA prANapratiSThApUrvaka prakAzana kiyA gayA hai. isa mahAna manthake prakAzanake liye pUnA mAMDArakara.prAvya SiyAsaMzodhaka saMsthAne aparAjitasUrikRta vijayodhyA TIkAkI do prati bheja dI thI una pratiyoMse hamane presakaoNpI tayAra kI, ye do prati prAyaH zuddha aura suvAcya / thI. isa saMsthAne ye pustakeM bhejakara hamako atyaMta upakRta kiyA hai ataH hama usako antaHkaraNase dhanyavAda dete haiM. zrI. pa. pa. sarasvatI bhavana muMbaI se hamako zrImAn paM. rAmaprasAdajI zAstrIne mUlArAdhanAdarpaNa pUrvArdha pAMca AzvAsa pUrNa graha aMtha aura zrI amitagati AcAryakRta saMskRta zlokAnuyAdarUpa bhagavatI ArAdhanA mandha aise do graMtha bheje the. ina do pradyaka rAmako anidAna samArA gilA. zazitagani gAvatI ArAdhanAke prathamake 19 zloka mala graMtha meM nahIM the paraMtu bIsave zlokase Age graMtha pUrNa hai. hamane anyatra isake prAraMbhake 19 zloka prApta karane ke liye prayatna kiyA thA paraMtu prApta nahIM hue. ina yo graMthoMko bheja kara imako paM. rAmaprasAdajI zAstrIne bahuta upakRta kiyA hai, vahamezA aisA sAhAyyadAna hamako karate hai ata: Apake ma atyaMta AbhAra pUrvaka dhanyavAda mAnate haiM. kArajAse mUlArAdhanA darpaNa pUrvAdha tathA kanarArdha zrIgaMta ratanalAla narasiMgasA rAUla inhone bhejA thA paraMtu pUrvAdha meM prAraMbhakA prathamapatra nahIM hai. caudahaye patrase 15 ve pavrataka 6 patra nahI hai.tathA 31 vA patra nahIM hai. ataH hamako isa pUrvArdhakA vidoSa upayoga nahIM huA. baMbaI sarasvatI bhavanase prApta huye pratIse hamako pUrNa sAhAyya huA. uttarArdhameM bhI prAraMbhake do patre haiM tadanaMtara tIsare patrase 11 ve patrataka 12 patra nahIM hai. ataH utanI TIkA hama nahIM chapA sake. antima prazasti bhI pUrNa nahIM hai, ataH prazasti hama pUrNa pragaTa na kara sake. yaha pustaka zrImaMta ratanalAla narasiMgasA rAjaLane bheja dI thI. mUlArAdhanAdarpaNa kI hastalikhita prati bhejakara hamapara jo upakAra unhone kiye haiM unake liye AbhAra mAnanA hama Avazyaka kartavya samajhate haiM aura mAnate haiM. isa bhagavacI ArAdhanA methakA saMzodhana mene merI tuccha buddhike anusAra kiyA hai. tathA vijayodayA TIkAkA hiMdI bhASA anuvAda kiyA hai. marAThI bhASA merI mAtRbhASA hai. asaH isa hiMdI anuvAda, liMga, vibhakti vagairahoMka Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhUlArAdhanA 11 vyAkaraNa zuddha prayoga na hone se bahota sI bhUrje hojAnA nitarAM saMbhavanIya hai, tathA bhASAMtara meM bhI ajJAnavaza pramAda rahe hoMge. vijayodayA TIkAmeM dazasthitikasake viSayakA vivecana karate samaya aparAjita sUrIne AcArAMgAdi veSAM bara mathoMke jo prAkRta bhASAke zloka diye hai unakA marAThI anuvAda karake zrI pro. e. ena. upAdhyAyajIne merI prArthanAse bheja diyA thA usakA maine hiMdI anuvAda kiyA hai ataH zrI. prophesarasAhebakA meM atizaya AbhArI hUM. sajjana pAThakavarga tathA vidvargako merI savinaya yaha prArthanA hai ki isa saMzodhana, anuvAdAvi kArya meM rahe hue kAna karake mereko upakRta banAve. jaina sAhityakI sevA mere dvArA Ajanma hotI rahe aisI bhIjineMdradeva se prArthanA karake maiM yaha prastAvanA pUrNa karatA hU~. jinavANIkA tuccha sevaka -- jinadAsa pArzvanAtha phaDakule. tA. 1-11-25 vIra saM0 2462 kArtika zuddha 5 mI. prastAvanA 51 Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA viSaya 84 hiMdI anuvAdake anusAra bhagavatI ArAdhanA mukhya pipayoM kI sUcI. viSayanAma pRSTasaMkhyA | viSayanAma pRSTasaMkhyA 1 maMgalapUrvaka ArAdhanA varNanakI pratijJA. 15 maraNasamayamehI ratnatrayArAdhanA karanI cAhiye aisI 2 ArAdhanAkA svarUpa aura vaha kisako hotI hai. . ziSyako zaMkAkA sattara. 3 ArAdhanAke do bheda. 20 16 sadaiva ratnatrayArAdhanA karanA cAhiye isakA 4 mithyA dRSTi samyagjJAnakA Adhika nahIM haiM. 30 sadRSTAnta khulAsA, 5 pArivArAdhanAma tapa ArAthanAkA antabhIca. 33/17 antamuhUrta meM ratnatrayakI ArAdhanA karane se bhI bhukti 6 atisaMkSepakI apekSAse cAritrArAdhanAmeM hI itara | milegI ataH sarvadA ratnatrayArAdhana kyoM karanA ArAdhanAoMkA antarbhAva, isakA uttara. 7 jJAnArAdhanA aura darzanArAdhanAkA cAritrArAdhanAmeM 18 maraNake satraha bheda. antarbhAva 16 19 pAMca prakArake maraNoMkA varNana. 8 cAritrArASanAmeM tapa ArAvanAkA antarbhAva 50 20 varzanArAdhanAkA varNana. 9 yathAnyAsa cAritrakA sarUpa aura phalakA varNana 54, 21 samyamhaSTi jIvakA varNana. 122 1. du:kha dUra karanA yaha jJAnakA phala hai isakA dRSTAMta- | 22 kinaphe sUtra pramANabhUta mAne jAte haiM. yukta varNana 5. 23 bhaviparIta arthakA nirUpaNa karanevAlekA lakSaNa 128 11 karmakA nAza honese muktiphala milatA . 58 24 AzAsamyakSIbhI bhArAdhaka hai. 12 maraNasamayameM ArAdhanAkI virAdhanA karanese anaMta | 25 jIvadravyake Upara pradAna karanA cAhiye. 132 saMsArakI prApti. 6.1 26 mAtradhAvikoMkAmI zradAna karanA cAhiye. 135 13 ratnatrayame sthira hokarabhI saMkleza pariNAma utpanna 27 thoDAsA annaddhAna aura bahutasA pradAna karale. honese honevAlI hAni. 65 yAlA midhyAdRSTi hai. 14 ArAdhanAokA viziSTa phala. 66' 28 bhidhyASTikA svarUpa. 06 126 PARATORS Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lAzadhanA * 29 tatvazraddhAna na karane se honevAlI hAni. 20 saMsArase DaranevAlA bhavya jIva kesA vicAra rakhatA hai. 31 samyagdarzanake pAMca aticAroMkA varNana. 32 samyagdarzanako nirmala banAnevAle guNakA varNana 33 darzana vinayakA varNana. 141 43 utsargaliMgakA vizeSa varNana | 39 bhaktapratyAkhyAna maraNa va usake bheda. 40 adhikArakAM varNana ( bhakta pratyAkhyAna maraNake yogya vyakti ) 41 bhaktapratyAkhyAna ke liye jo ayogya hai usakA varNana 142 146 150 155-165 / 34 jaghanya madhyama va utkRSTa samyaktvArAdhanAke svAmI. 176 35 jaghanya samyaktvArAdhanAkA prabhAva tathA samyaktva lAbhamAhAtmya. 36 miyA ke prakAra aura unase honevAlI hAni 37 midhyAtva ke Azraya se ahiMsAdika guNa bhI doSa hote haiM.. 38 vratazIlayukta midhyAtvIkA bhI saMsAra bhramaNa hotA hai. 42 liMgAdhikArakA varNana aura apavAdarliekA varNana 178 181 185 | 200 204 211 44 apavAda liMgIkI zuddhatA kaisI hotI hai, 222 45 kezaloca na karane meM doSa aura lopameM guNa 223 46 zarIramamatvatyAgakA varNana 229 47 picchikA se kyA kyA kArya karane cAhiye tathA pikAkA lakSaNa 18 nicanakA adhyayana karanese prApta hone vAle saguNakA vistRta varNana 49 vinayakA 23 gAthAne visvIrNa vijayake sarva 188. 54 bhAvaniti aura dravyabhitikA savistara kathana 192 / 55 klezabhAvanAke kaMdapadi medakA varNana 56 saMklezarahita bhAvanAoMphA varNana 50 bAhya va abhyaMtara sallekhanAkA varNana 58 anazanAdi bAhyarUpakA savistara varNana 19 vavikA utpAdanAdidoSoM kA varNana 60 nirjare yatI tapakA varNana 20761 sallekhanA ke upAyakA varNana 234 241 varNana arthAt kA varNana 260 312 50 samAdhi adhikArakA vistArase kathana 51 aniyata vihArake darzana vizuddhayAdi guNoM kA varNana 325 52 pariNAma adhikArakA ATha gAthAoM meM varNana 352 53 upAdhisthAnakA 9 gAthAoM meM varNana 376 388 397 405 423 425 427 456 468 viSaya 13 Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA 14 62 kapAsalekhanAkA varNana 63 elAcAryakI sthApanA 64 kSamaNAdhikAra 65 gaNa aura elAcAyakI AcAryakA upadeza 66 vaiyAtyake 15 guNakA varNana 67 ArthikAsaMgati syAga 68 durjanasaMgati tyAga 479 81 pratIcchAdhikAra 492 194 496 76 avapIDaka AcArya kSapakake doSa bAhara nikAchate haiM. 77 upasaMpada adhikArakA varNana 78 parIkSAdhikArakA varNana 79 pratilekhAdhikAra 80 pRcchAdhikAra 524 543 553 557 570 590 69 susaMgatIkA mAhAtmya 70 paragaNAcAryAdhikAra 71 mArganirUpaNAdhikAra 72 niryApakakAcAryakA anveSaNa karaneke liye nikale hue AcAryakA kAryakrama 593 73 niryApakAcArya AcAratvAdi AThaguNoM kA varNana 607 74 darzavikalpakA varNana. 75 apakSa AcAryakA Azraya karanese utpanna hone vAle dopoM kA varNana 89 yogyAyogyavasa tikAkA vicAra 90 saMstaroMkA varNana 91 parivArakoM kA svarUpa 92 AkSepaNyAdi kathAoM kA svarUpa 61893 pariyArako bhinna bhinna kartavya 659 699 725 82 AlocanA zuddhacadhikAra 83 sAmAnyavizeSAlocanAkA svarUpa 84 sazasya maraNameM doSa aura zahayohArameM guNa 85 AlocanA kama aura kisa sthAnameM karanA yogyahai768 86 AlocanA guNa aura doSoMkA svarUpavarNana 776 87 dapadikavIsa aticAra kAraNake prakAroMkA varNana815 88 AlocanA karane ke anaMtara guruke kartavyakA varNana 739 743 95 AhAra prakAzana prakaraNakA vivecana 96 hAniprakaraNa kA svarUpakathana 97 pAnoMke prakArakA varNana. 752 18 94 sallekhanA karanevAle sunikA darzana sabako lenA cAhiye. 734 736 99 cAra prakArake saMghakA kSamApaNa vidhi 738 100 kSapaNAvikAra varNana 821 834 840 847 870 875 879 882 98 tIna prakArake AhAroMkA tyAga kSapaka karatA hai. 886 889 891 853 857 viSaya 14 Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhUlArAdhanA 15 101 AcArya kA kSapakako upadeza 102 midhyAtva tyAganekA upadeza 103 samyaktyabhAvanAkA upadeza 104 jinamarika mAhAtmya varNana 105 namaskAra varNana 106 jJAnopayogakA varNana 107 ahiMsA mahAprata pAlanakA vistIrNa upadeza 108 satyamAtA savistara vivecana 109 acaurya mahAvata ke upadezakA savistara ka 110 brahmacarya mahAmatakA varNana 111 zrIkAMtyAgakA upadeza 112 azucinirUpaNa, dehakI apavitratAkA varNana 1057 134 homa vijayavarNana 113 vRddhasevAkA upadeza 114 zrIsaMsargadoSoM kA varNana 115 parityAga mahAvata varNana 196 mahAjanakI nirukti, rAtrimukti tyAgAdika matake saMrakSaka haiM. 117 manogupti vAggumioMkA varNana 118 phAguptikA svarUpa 119 iyamityAdi pAMcasamitioMkA varNana 120 pratyekantratoM ke pAMca pAMca bhAvanAoM kA varNana 221 mAyAmidhyAtva nidAna ina ilyoMke tyAgakA upadeza 895 122 mAnakavAya ke tyAgakA vistIrNa upadeza 898 123 bhoganidAnake tyAgakA upadeza 903 124 avasannAdi muniokA varNana 913 125 iMdriyAyoM kI duSTatAkA upadeza 916 923 932 129 mAyAdoSatyAga varNana 963 130 lobhadoSa varNana 209 13 kAjiya 28 132 mAnavijaya varNana 1025 133 mAyAjaya varNana * 1222 1234 1270 1285 126 pAMca iMdriyoM se manuSyako duHkhautpanna hotA hai 1311 1314 127 kopadopayAga varNana 128 mAnadoSavyAga varNana 1097 135 nidrAjayavarNana 1907 136 nirjarAnimitta tapameM kSapaka ko preraNA 1123 1137 vapadeza sunanepara kSapakakA vaktavya | 138 sAraNAnAmaka adhyAyakA varNana 1185 139 kSapakako punaH upadeza 1179 140 parISaddasahana karanevAloMke udAharaNa 1183141 narakagatike duHkhakA vicAra karane ke liye 1187 kSapakako preraNA 1205 | 142 tiryaggatiduHkhavarNana 143 manuSyagatiduHkha varNana 1214 / 144 devagatiduHkha varNana 1322 1327 1330 1348 1354 1157 1360 1364 1369. 1186 1390 1401 1418 1429 1446 1453 1459 viSaya 15 Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA vipaya. * 145 karmodaya se auSadhAdinoMkA phalya 1465/159 avicArabharU tyAgavarNana 1762 146 pratijJAbhaMga karanA maraNase bhI aniSTa hai. 1480 160 iMginIbharaNakA vistArase varNana 1774 147 mAhAralaMpaTatA yAMca pApoMkA kAraNa hai 1486/161 prAyopagamanamaraNakA varNana 1791 158 samatAkA varNana 1509/162 bAlapaMDittamaraNakA varNana 149 ArtadhyAna aura raudradhyAnakA varNana 1531163 dhyAnake bAjha parikaroMkA varNana 1804 150 dhyAnakA parikara aura dharmadhyAnakA varNana 1534|164 samyaktvadhAti prakRtioMke kSapaNakA varNana 1805 151 adhruvAdi bAraha anuzekSAoM kA varNana 1508165 anivRttavAyara guNasthAna meM prakRtiokA kSapaNa 15. zukladhyAnakA varNana 1681 varNana 1807 153 ledayAvizuddhikA varNana 1700 166 kevalajJAnakA varNana 154 ArAdhanA aura virAdhanAoMke phalokA varNana 1710.167 siddhoMke paramasvArasyakA varNana 9841 125 avasanAdi paMca munyAbhAsoMkA varNana 1723 168 maMthakAra zivakoTyAcAryakA antima vaktavya 1850 156 niSadyAkA varNana 1718165 bhAnaparita prazasti 1854 157 ayogya saMyamameM kSapakamaraNa honese jAgaraNAdika / 170 zrImadAzAvarasUrikRta ArAdhanAstabAdi karanA cAhiye 174.171 zrImadamitagati prazasti 1863 158 ArAdhakAMgatyAga varNana 1752 172 ArAdhanAstavanam iti viSayasUcI saMmAtA Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ilArAdhanA Hd zrI zivakoTi AcAryakRta bhagavatI ArAdhanA. isameM aparAjitarita saM TIkA aura paM. AzAdharajIkRta saMskRta TIkA aura zrI amitagati AcAryakRta saMskRta loka aura paM. zrI. jinadAsa pArzvanAtha phaDakule solApUrabAloMkI hiMdI TIkA sahita yaha grantha chapAyA gayA isake liye jinhone sahAyatA dI una mahAzayoMko zubha nAmAvaliH- 705 zrI pUjA AcArya zAMtisAgara digambara jaina graMthagAlA 50 zahA gulacaMda makhArAma solApUra 50 sau0 rAjubAI vajI dozI, 50 sau0 napalavAI gulAbacaMda dozI. 50 sI0 kasturabAI vAlacaMda hirAcaMda dozI 50 zeTha gAMdhI zivalAla malukabaMda paMDharapUra. 50 rA. methA mANikacaMda pAnAcaMda nimagAMva 50 rA. zeTha rAmacaMda dhanajI dAvaDhA nAtepute. 50 ma. rAjubAI a, gotama caMda, bArAmatI. 50 rA. kALappA ANNAjI leMgaDe zAhapura beLagAMva 50 zA. mANikacaMda motIcaMda AnaMda sAgavADA. 701 zrI pUjya AcArya zAMtisAgara aMthamAlA. 50 zrI. jinasena bhaTTAraka kolhApura. 50 sva. lakSmIsena bhaTTAraka 50 saMghabhakta ziromaNi zeTha punamacaMda ghAsIlAla muMbaI. 50 methA kasturacaMda malukabaMda akalakoTa. 50 zahA devacaMda rAmacaMda solApUra. zn 50 zrI. ratanabAI devacaMda karajagIkara. 50 sau. kezarabAI . hirAcaMda rAmacaMda vaLasaMgakara. 50 zrI. ma. kubAI kAraMjA. 50 zA mANikacaMda amIcaMda B. A. solApura, 50. rakhamAbAI solApura, 50 gaMgUbAI padamazI karacakara. 50 mANikabAI kasturacaMda nibargIkara, 50 sI0 caturAI motIcaMda zahA 50 rA. baLavaMta gyAnobA Dhole ALaMda. 50 rA. nibarAja hirAcaMda zahA ALaMda 50 jotIrAma daluSaMtra paMDharapUra. 5. narasiMgA ghoDI ciMcavADe icalakaraMjI va zrI. jinagauDA ApagoDA pATIla. 50 zrI. mANikavAI hirAcaMda jayacaMda nimagAMva. mastA. 17 Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA prasta 5. zrI. kaMkUbAI bhra. rAmacaMda dozI nimargAva. 50 sva. mo. kaMkudhAI vIracaMda kodarajI gAMdhI phalaTaNa, 5. zrI. caturAI bha. motIcaMda gAMdhI cikoDIkara. 50 zrI. zaMkaralAla gAMdhI muMbaI, 50 zrI. jivarAja mANikacaMda methA nimagAMva. 5. zeTha muNakaraNa madanamohana muMbaI. 50 zeTha nadhurAma talakacaMda dozI. 5. zeTha pharacaMda vIpacaMda nAgapura * zrI. beNIcaMda rAmacaMda mathA nimagAMva, |5. sau. caturabAI bhra. hirAcaMda amIcaMda gAMdhI usmAnAbAda 50 zrI. dvigacaMda dAjI zahA. 50 zeTha harIcaMda khuzAlacaMda moDaniya 5. zrI. manAyAI phulacaMda dozI phalaTaNakara va gotamacaMda 500 zeTha bhUpAla AppA jirage. motIcaMda karamALekara. 50 lakSmaNa bhAmappA ArabADa sAMgalI 50. zahaH gulAbacaMda suracaMda AuMda, 4. ratanabAI tra. mANikacaMda. 5. sadA nacanda racaI ada. 18. jiu.bAI. motImaMda karajaga:kAra. 1 zeThIlAraMda hanacaMda hiMgaLI. 153 mAbala bAda kaLasakara. 50 motIcaMda harIcaMda zahA nakadurga. 5. motIcaMda rAvajI pagaDakara. 5. sva. sau. caMdrabhAgAbAI dattAtra mA kara.. 5.8 manazAlAla bhagArAma nAMdagAMva. 5. motIcada jagacaMda phalaTaNakara, punA. 14. zreTa dhanarAja gokuLavaMda koparataba, 5. bhAU nabhaNyA durga kuruMdavADa. .50 zeTa dAhA paramacaMda monIcaMda karakaMba. 50 zrI. bAluyAI bhra. dalacaMda hivarekara. 5. na. jiUyAI a. jivanacaMda vijApura, 50 kuMdanalAla jayacaMdalAla madArIpUra, 5. motIlAla lhIlA muMbaI. 5. dulIcaMda ratanalAla 5. zrI. pra. jiyarAja gautamacaMda dozI solApUra. 50 zrI. amIcaMda dalucaMda zahA muMbaI. 5. zrI. vihArIlAla kaThanerA jaina muMbaI. 50 zrI. roDamala megharAja susArI. 25 bI, gAMdhI nAnacaMda amIcaMda paMDharapUra. 25 bhI. lilAcaMda rAvajI koThArI ALaMda Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HESAR manca thatanaach Attithili. sex . roseminatiya in 1215 3.. M en .. . ... ... unita .. 0.17 A malArAdhanA ( aparanAma-bhagavatI ArAdhanA) TIkAdvayopetA hindIbhASAnuvAdasahitA ca / in atha aparAjitamarikatA vijayAdayA TIkA / 1 / darzanazAnacAritratapasAmAgadhanAyAH saparikalpa, madupAyaM, sAdhakAna mahAyAna phalaM ca pratipAdAyamudyatasyAsya zAstrayAdI matalaM sasya zrotRNAM ca prAramvakArya pratyUhabhigakRtIprama zubhapariNAmaM vidadhatA tadupAyabhUtayamaraci gAthA sinda jayappasidde caubbihArAhaNAphalaM patte // baMdittA arahate bocchaM ArAhaNaM kamaso | // 1 // siddhA jagatprasidvAMzcaturvidhArAdhanAphalaM prAptAn / / vaMdisvAhato vakSyAmyArAdhanAM namazaH // 1 // 1siddha-siddhe jayappasiddhe ityAdikA / atrAmye kathayanti / " nivRttaviSayarAgasya nirAkRtasakalaparigrAhasya kSINAyupAsAdhakaspArAdhanA vidhAnAbadhodhanArthamidaM zAkheM" tasyAyinamasibhyarthabhiyaM maGgalasya kArikA gAtheti / asaMyata Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArAdhanA adhyAya SANTONTACT samyaghATisaMyatAsaMyatapramatsasaMyatApramattasaMyatAdayo'pyArAdhakA papa / tarikamucyate nivRttaviSayarAgasya nirAkRtasakalapari prahasyeti / na hAsaMyatasamyagraaiH saMyattAsaMyatasya yA nivRttaviSayarAgatA, saphalagnasthaparityAgo pAsti / kSINAyuSa si cAnupapanna / bhakSINAyuyo'pyArAdhakatA darzayipyati sUtraM / 'aNulomA yA sattU cArisaviNAsayA have jasse' ti| . zAstrAntare pazcAnAM guruNAM namAskriyA prArabhyate / tatra cAItAmedhopAvAnamAdau / na tu punaIyoreya namaskAro viparyayazca / taskikRtaM paidhaya miti / atrocyate anyathApravRttAyasti kAraNaM / baha dviprakArAH sijasAdhakabheTna jIyAH / aItA siddhAnAM sAhArAdhanophalasyAt, bhAcAryAdInAM prayANAM sAdhakAnAmanugrahAye zAdaM prastUyata iti sivAmAM mAlarakhenopAvAna yukaM, metarepAmAdhikriyamANatyAseSAmiti mAdhyaparihArI keSAMcit / tApasAtAviva lakSye te| tatra cAcasya niSedyate'yucatA ! kimartha namaskAraH kriyate zAstrAdiSu? adhivaprasiddhaye / kathaM nihanti vighnamasI' sahiyaktuH zrotu maret / ubhayasyApi niyandhanamantarAyaH, 'vighnakarapAmantarAyasya ta.sU.] iti vacanAt / pazcaprakAro'sau dAnalAmabhogopabhogavIryANAM vidyakAraNabhedena, tatra ghapaturdAnAnmarAyarasampAdayati pratyahaM, vividhasya hi dAnasya pratiyAdhako dAnAntarAyaH zAnalArbha vihanti zroturlAbhAntarAyastadAyasto vighnaH kathaM tasminsati na bhavet satyapi mamaskAra, yathA bIjasatispasumparAmarahimakara saMghAtAdhInajanmA hyiAdyaMkura: svahetusAmagnyAM bhavatyanyUnAyAM sannihi se'pi sAlatamAlAdI nabheDApi / athaivaM varSa antgraayo'shubhprkRtiH| saca zubhapArapaNAmonmUlitarasaprakarSaH svakArya niSpAdayituM gAjamini / yadAca zumapariNAmamASasyotrApayogastathA sati simAdiguNAnurAgaH sarya dhayopayogI vinA nirAcikIrSatastatra kasmAt prekSApUrvakAriNaH kramAzrayaNabhanyAyya ! upayAtmalAmahetutvamAtranivandhanamupAyAnAmupAyatvaMtarAnayatrAsti tasya tasyopAyatA tena sarya evAIdAdigocarA guNAnurAgAstatpuraHsaravAkAyakriyA anAratakramA bhavanti / dhAchitaphalaprasAdhanA kaikarUpAthahayo'pi 1 imAmAnupUrdhemanta gaiSA siddhiH sAdhyasyAnyathA na vidyata rati yatra tatrAzrIyate upaaykrmH| yathA ghara sisAdhayipato mRnmardanapiNDakaraNaca kAropaNAdayaH / yugapavanekavaca mapravRttira saMbhASindhakasya caturiti nAntarIya kattayA kramAzrayaNa tatra ca kAmakhAraH / tathAhi si siTANaM tthaannmyobmmuhgyaannmiti| zAsanaguNAnusmaraNameva kevala / kacittIrthasvapi vIrasvAminaH eva prathama nmrikryaa| pasa surAsuramaNusikvedidaM ghodaghAdikammamale / papAmAmi baGamANaM titthaM dhammassa kattAraM // sese puNa tithayare sasamvasijhe visujhasambhASe / samaNe ya NANadasaNacarittatavadhIrigAyAre / iti kAdikapraghaTena, dasavidANaM tihuzraNavidamadhuravisaSakSANamiti / kavijIvaguNA evAnAdhitAvAdisvAmivizeSo nirUpitaH "dhammo mAlamuki" miti / paye sati thaicitrye kA viparyayAzA' yayokta sAdhakAnunahAdhikAre siddhAramamAmave mAlesvamAdhikAro yukta pati / idaM paryanuyojyo'yaM zrutasAdhakArthamuta yadyevaM sakalasya zrutasya sAmAyikAvalaukabindusArAntasyAdI mAlaM Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya mUlArAdhanA kurvadbhirgaNadharaiH mo. arahatANamityAdinA kathaM paJcAnA namaskAraH kRtaH ? tena sUtravirodhinI vyAkhyA anenApi ca sUtreNa virudhyte| yadittA arahate' iti aItAmupAdAnAt / te'pi lizA iti cem pRthagupAdAnAnardhakyaM / athaikadezAmadAsta iti pRthagupAttAH. AcAryAdayo'piki nopAsAnepAmadhyekadezasiddhatAsti / eka zAsitA aItAmapyArAdhakanye satyupapadAne khavyAkhyAnavirodhamAdhatta iti // 'siddhe' siddhAn' jagappasijhe' jagati prasiddhAn 'yaduTiyadhArAdhaNA phalaM' caturvidhArAdhanAphalaM gatte prAptAna , vadistA' baMdiyA arahate' aItaH 'boccha' vakSyAmi . ArAdhaNaM - ArAdhanA 'kmso'kmshH|| siddhazabdasya catvAro'rthAH nAmasthApanAvyabhAvA iti / tatra nAmAsaddhaH kSAyikaM samyakAvaM, mAnaM darzana, ghIrya, sUkSmatA, atizayavatImavagAhanAM, sakasbAdhArahitatA bAnapekSya siddhazabdapravRttenimittaM kassiMcitpravRttaH -siddhshmdH| nanu svarUpaniSpattiH sizanasya pravRttenimittaM na samyaktvAdaya iti cet satyaM, vyAvarNitayatkicinyUnAtmarUpa, nimpatsinimisata emyata pyH| pUrvabhAvaprAptinayApekSayA caramazarIrAnumaviSTo ya AtmAH kSIrAnunaviSTodakamiva saMsthAnavasAmupagataH, zarIrApAye'pi tamAmAnaM..caramazarIrAt kicimnyUnAtmapradezasamayasthAnaM sAdhAropya tadevedamiti sthApitA' bhUrtiH / sthApanAsiMhaH / siddhasvarUpaprakAzanapariNAmapariNatisAmAbhyAsita . AtmA AgamadamyAsikaH / nobhAgamadraSyasisUkhedhA sAyakaMzarIramASitasyatiriktabhedAt / hAyakazarIrasi siraprAbhRtamastha zarIraM bhUtaM bhavat bhAvi thA / bhaviSyassidatvaparyAyo jIpo bhAbisiGgaH / tadyasiritamasaMbhaSi,karmanokarmaNoH sidhdatvasya kAraNasvAbhASAlAsiddhaprAbhUtagaditaraSarUpasilamAnamAgamabhAvasiddhaH kSAyikazAnadarzanopayuktaH parimAtAvyAbAdhasvarUpaniviepazikharastho noAgamabhAvasiddhaH / sa raha gRhAte / manu sAmAnya samasyAntaraNa prakaraNa vizeSaNe pAbhimitArthavRttitA duraSagamA ata pava vizeSaNamupAtaM caturvidhArAdhanAphala prAptAniti / samyakatrya kebalakAnadarzane sakalakarmavinimuktateti caturvidha, caturvidhAyA ArAdhanAyAH phalaM sAdhya tatprAptirAtmanaH samyagdarzanAdirUpeNa samasthAnaM / tatoyamarthaH- phalaM pase 'tyasya kSAyikasamyaktvakeSalajhAnavarzamanirapazepakarmavinirmuktatArUpeNA-ya. sthitAmiti / jagati AsatramadhyajIvaloke samIcInazutajJAmalocane prasidhdAn pratItAna viditAna / 'arahate' ityatra na zabdamamtareNApi samuzcayArthA gtiH| pRthivya lejovAyurAkAzaM kAlo vigAramA mana iti vyANItyevaM yathA nihatamohanIya tayArata zAnadarzanAghara pAt atizayitapUjAmAja pratyayamartho'nena 'arahate ityanenoktaH / anugatArthatyAdabhiti saMjJAyA:yathA sarvanAmazabdo'GgIkRta shbdaarthsNshaabhaavmupyaati| athavA 'jagappasidhde prati bhahanAM vizapaNaM, yataH pazvakalyANasthAneSu viepanayeNAdhigatA mahAtmAnaH, naiyamitare siddhAH / saryasyaiva hi vastunaH kathaMciHmatItatve sati apratItasya kasyacidabhavAt prasidhagrahaNamupAttaprakarSamiti gabhyate / yathA'bhirUpAya kanyA deyeti / tenAyamoM jagati prasidhdatamAniti / ahaMtAmeva pratItataratvamuktena krameNa / anadhigalaprayojanaH thotA na yanate zravaNe'dhyayane bA / paropakArasaMpAdanAya cedaM prastUyate mayA, nataH prayojana prakarayAbhArayAra 'ghora ArAhaNa' miti| etenArAdhanAsvarUpAyagamana prayojana zAnacavapAda vatInyAveditam / E ARTStaline Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA 4 nanvArAdhanAsvarUpAvagamanaM puruSArthaH puruSArtho hi prayojanaM, puruSArthazca sukhaM duHkha nivRttirvA na cAsayoramyataratA'sya / ayamasyAbhiprAyaH, yo yenArthanArthI sataraprAptaye tadIyamupAyamadhigamupAdeyaM vA yatate / yena prayuktaH kriyAyAM pravartate tatpra yojana, mAgena prayujyate zravaNAdikriyAyAmupayogivastuparijJAnaM prayojanaM bhavatu, bhArAdhanA tu kathamupayoginI sakalasukha rUpa kevalajJAnapara mAgyAyAdhatAM janayatItyupayoginI / tathA coktaM caturvidhArAdhanAphalaM prAptAniti / tato'yamarthaH, ananta zAnAdiphalanimitArAdhanA'vayodhanArthamidaM zAstramArabhyata iti sAdhyamArAdhanAsvarUpakSAnaM sAdhanamidaM zAstramiti sAdhya sAdhanarUpasaMbandho'pi zAstraprayojanayorata eva vAkyAlabhyate / abhidheyabhUtAstu catastra ArAdhanAH / prAhyamidaM zAstra prayojanAditraya samanyatatvAt vyAkaraNAdivaditi / evamanayA mala prayojanAditrya va sUcitaM / 'kamaso krameNa pUrvazAstranigaditena, patena syamanIpikAcarcitamiti / vacanAnusAritayA pramANamidamAkhyAtaM bhavati / 'puccasutANaM' iti vAkyazeSAdityaM labhyate // atha zrImadAzAcarakRtaM mUlArAdhanAdarpaNam / 2 / navyAhataH samugdhAnAM vivRNomyaham // zrI mUlArAvajAgRpadAnvAzAvaro'rthaH / / 1 / / tatrAdI aindrayugInazramaNopayujyamAnapravacanaviSyAmRta mAdhuryaztatra bhavAn zivakoTyAcAryavaryaH ziSTAcAraM pramAtuM maMgalapuraHsaramupadezyaM vastu nirdizan zrotRpravRtsaMgatayA ca prayojanAditrayamavabodhayan ' siddhe ' ityAdi sUtra caturviMzatigAthAmayapIThikAprathamAvayavabhUtamAsUtrayAmAsa // etadarthaH karapate sabhA - bocche vakSyAmi / pratipAdayidhyAmyahaM graMthakAraH / ko ArAdhanAM 1 ArAdhyate sevyante svArthaprasAdhakAne kriyate samyagdarzanAdIni mokSa sukhArthabhiranayetyArAdhanA ArAdhyaniSTha ArAdhakavyApAraH / upajAtasamyagdarzanAdipariNAmasyAtmanastaddvatAtizayavRttirityarthaH // tathA coktam ratnannayamArAdhyaM bhavyasvArAdhako vizuddhAtmA // ArAdhanA supAyastatphalamabhyudayamokSau staH // aat | kena ? kamalo kramazaH puNbasuttANamityadhyAhArAtpUrva sUtrameNetyarthaH // etena gurupUrvakramAyAtAmArAdhanAmahaM vakSyAmi na svamanAvikArcitAmityuktaM syAt / kiM kRtvA ? baMditA vaMdityA aNasya stutvA vA / kAn ? siddhe adhyAya 1 4 Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gulArAdhanA 5 siddhAn / kiviziSTAn ? pace pAtAt / kiM tat ? hArAhAphalaM sambagdarzanAdyArAdhyacaturvidhyAccaturvidhAyA ArAdhanAyAH phalaM khAbhyaM kSAyika samyaktva kevalajJAna darzanAni sarvakarmanirmovazveti catuSTayaM tadrUpeya samavasthitAnityarthaH // etena nAmAdisiddhaSTa vyavacchedAso AgamabhAva siddhAH saMgRhyante // nAmAdinizeSApekSA hi nayA siddhAH saMbhavanti / karmano karmaNoH siddhatvasya akAraNatvena tadvyatiriktasyAsaMbhavAt / tathAdi nAmasiddhAH sthApanAsiddhAH AgamadravyasiddhAH, bhAvinozarIrano bhAga madravyasiddhAH / bhavajJAya kazararino Aga madravyasiddhAH bhaviSyajvAya kazarIrano Agamadravya siddhAH, bhAvinoAgamadravyasiddhAH AgamabhASasiddhAH, nobhAgamabhAvasiddhAJcati // ata eva siddhiH svAtmopalabdhireSAmatizayenAzarIratvalakSaNenAstIti 'arza Ave' ityanena anatvaye'nyarthatayA liddhazabdo'pi vyutpAdyaH // evaM tate dhUpagiloke kenApyanupalacyatvAddhImatAmayayA bhaviSyati iti anAzvaH sanirAsArthamAha--punaH kiMviziSTAn ? 'jaliddhe' jagatyAsannabhavyatA ke samIcInajJAnalokne pratavAn / katipayajJana saMvedyAnityarthaH / etena lokottaratvAdatiduzyanvavakArI hununubhiH kartavya ityAdyate / na kevalaM tAki vArDa, arahante ' arddataJca vaMditvA / arihananA jorahasyahananAtha parimApraticatustrarUpAH sataH zakrAdivartIpUjAmatIsvam iti niruktamini talakSaNaM sphuTIkartuM jayapyatiddhetvApi yogyaH | janaloka: kAlokayuktyena sAkSAdbhAvena ca siddhaM nirNItaM yairyebhyazca saMdehAdivyavacchedena mayyaigati ca teSu mahAkalyANasthAneSu pratidvAH pratItAH ye tAn lokAloka sAkSAtkAriNastadupadezakAntranayatIzvatyaryaH // atra sarva eva adAdigupAnurAgA: zubhapariNAmatyAzubhakarmaprakRtInAM rasaprakarSamunmUlya yAMchitArthasAdhanAya prabhavantIti prekSApUrvakAriNaH pUrvAcAryAH svastha jJAnanAMtarAya zrotRRNAM ca jJAnalAmAMtarAcaM nirAkartukAmA nijanijazAtrAraMbhe'IdAdInAM samastAnAM vyastAnAM va kAmacAreNa maMgalaM upAttayantaH pratIyante / ityasya zAstratyA svaravatAya prAk siddhAH paJcAzvanto maMthakRtA namaskRtAH / bhavati cAtra loka:--- neSTaM vihantuM zubhabhAtrabhanarasaprakarSaH prabhurantarAyaH || kAmacAreNa gugArAgAnnatyAdiriSTArthadAdeH // kiMca, yo padguNArthI maMthakRta siddhAnprathamaM namaJcakAra tatprAptyupAyopadezajyeSThatayA ca paJcAvato'pi / tathA coka-- avaSa 1 Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - lAgadhanA adhyAya - abhimataphala siddherabhyupAyaH subodhaH / prabhavati sa ca zAstrAttala cotpattirAtAt / / iti bhavati sa pUjyasvatprasAda prabuddhanahi kRtamupakAraM sAdhavo vismaranti / / atazca sAmagralabdhatyAt puvyasuttANamiti noktaM // tathA kSipraM mokSArthinAM muktAramAna eva paramArthato bhaktacyA . ityupadeSTuM prAk siddhastutiH kRtA / tathA pokA .' : .. :: . sapayatyaM tithapara adhigadabuddhissa sutaroissa // . varataraM NivyANa saMjamatapasapauttasta / / vahA NivyudikAmo NisaMgo jimmamo ya bhaviya puNo : . .. .. "siddhasu phugadi bhattI NindhANaM seNa pappodi // . . . . . ... ... : - L: .:. . . .sarvasyaiva di zAstrasya karmaNo yApi kasyacit / / . . ... .. / yAvatprayojanaM nokta tAvatatkana gamatAm / / ityasya zAbasya prAyatyaptasiddhaye prayojanamAkarNyata / yena niyAyAM prayujyate tatprayojanamiti zAstrazrayaNAdi... 'kriyAyAM zAsana prayumyate iti tadeva zAstrasya prayojana | zAsazravaNAdejhona meM jAniSyata iti hi tatra pravartate / tadasya : zAstrasya mukhyamArAdhanAsvarUpa jJAna prayojanaM, AnuSaMgikaM tu tadvikalpAdinAnamapi / jJAnAcArAdhanAyAH svarUpavikalmatadupAyasAdhakasahAyaphalAnAM paNNAmapyanena zAstreNAbhidhAsyamAnasyAt / / bhavati cAtra zlokaH zAstraM lakSma vikalpAstadupAya: sAdhakastathA // sahAyAH phalamityAha zanApArAdhanAvidheH / / tatparijJAnAtpunaH samyaktvAvArAdhanAyA pravartamAnaH sakalasukhasvabhAvaM kevalajhAna, paramAvaghoSatvaM ca prApnotIti paraMparayA tadubhayamapyasya zAstrasya prayojanaM / vastutaH sukhasya duHkhamivRtteSI purupeNAryamAnatyAta tatsvarUpAdipaTakasya zAstrasya cAbhidhAnAbhidhayabhASalakSaNa: saMghadhaH | ArAdhanAyA anaMtalAnAdezca sAdhyasAdhanabhAvasvabhAvaH / tattrayaM ca ghoccha ArAdaNA' miti budhANena sUriNA sUcitaM lakSyate / tato prAthamidaM zAstra prayojanAdinayasamanvitatvAt / / - - ........ . .. . .... . . .. .. . . . .. . Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAdhanA adhyAya atha hiMdI bhaassaanussaadH| samyagdarzana, jJAna, cAritra aura tapa inake ArAdhanAkA svarUpa, isa ArAdhanAke vikalpa arthAt bheda, aura upAya, sAdhaka, sahAyaka tathA ArAdhanAkA phala itanI bAtoMkA yaha bhagavatI ArAdhanAzAstra vivecana karegA. arthAta jo viSayoMkA hA mAnameM banAma kiyA hai / isa zAstra ke prAraMbhameM svataHke tathA zrotAoMke prArabdha kAryameM utpanna honevAle vinoMke parihArameM samartha aisA maMgala aura zubha pariNAma karanevAle zrI zivakoTi AcArjAne usake upAyabhUta yaha UparakI gAthA racI hai. yahAM para koI vidvAn aisA kahate hai-paMceMdriyoMke viSayoMse jisakA prema haTa gayA hai. saMpUrNa parigrahA~kA jisane tyAga kiyA hai, jisakI Ayu kSINa haI hai, aise sAdhakako ArAdhanAkA vidhAna samajhAne ke lie yaha zAstra thAcArya mahArAjane likhA hai. sAdhakake ArAdhanAsAdhanameM nirvighnatA ho yaha hetu manameM dhAraNakara AcAryane upayukta maMgalazloka racA hai. isa vicArasaraNIkA khaMDana AcArya isaprakAra karate haiM-asaMyatasamyagdRSTi, saMyatAsaMyata, pramattasaMyata, apramattasaMyata vagairaha guNasthAnoMke dhAraka purupa ArAdhaka haiM hI ataH paMceMdriya viSayAse jo parAGmukha hai, jisane sarva parigraha taje hai, tathA jisakI Ayu kSINa huI hai aise sAdhakake lie yaha zAsa racA hai paha kahanA anucita hai. kyoMki asaMyata samyagdRSTi tathA saMyatAsaMyata vi saMpUrNa viSayose virakta nahIM hai, tathA ve sarva parigraha tyAgI bhI nahIM hai. to bhI ve ArAdhaka mAne gaye hai. kSINAyu vyAkta hI ArAdhaka ho aisA kahanA bhI yogya nahIM hai. kyoM ki 'aNulomA vA sasU cArittaviNAsapA have jassa' isa sUtrase akSINAyu vyakti bhI ArAdhaka hotA hai yaha siddha hotA hai. arthAt kuTuMbAdika bAMdhava jisake cAritra dharmakA nAza karaneke liye udyamI hue hoM athavA | koI zatru cAritrase bhraSTa karaneke lie utArU hogayA ho to usa samaya akSINAyu bhI ArAdhaka hotA hai, isakA AcArya Age khulAsA kareMge hii| prazna-aneka zAstroM meM paMca parameSThioMko namaskAra kiyA hai, tathA aIlparameSTiko prathama namaskAra likhA hai paraMtu isa ArAdhanA zAstrameM aIt aura siddha aise dohI parameSTioMko namaskAra kiyA hai aura vaha bhI viparIta prakArase kiyA hai. arthAta prathama siddha parameSTiko namaskAra karaneke anaMtara ahatparama devako namaskAra kiyA hai, aise viparIta kramakA kyoM Azraya kiyA hai ! Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - adhyAya sarAdhanA uttara-viparIta kramakA Azraya karane meM yaha kAraNa hai-isa zAstrameM lida aura sAdhaka eme do prakAraka jIda kahe haiM. ahata aura siddha parameSThi ArAdhanAkA phala pAcuke haiM ataH ve sid jIva haiM, AcArya, upAdhyAya va sAdhu parameSTi ye tInoM bhI sAdhaka mAne gaye haiM. ina sAdhakoMka Upara anugraha karane ke lie isa zAstrakI racanA kI hai. ata: sidoMko maMgalarUpase svIkAra kara unako AcArya ne prathama namaskAra kiyA hai, yaha yogyahI duA. AcAyadi tIna parameSTinAko caMdana nahIM kiyA hai kyoMki ve ArAdhanAke adhikArI hai. unhoMne ArAdhanA phalako prApti nahIM kI hai. aisA kisI vidvAnoMkA bhApya va parihAra hai, paraMtu ya donoM bhI asaMgata sarogya mAyama padaMta haiM. pradhamataH yahAM bhApakI ayuktatA AcArya dikhAte hai zAstrAdiko namaskAra kyoM karate haiM? yadi nidhi rItI se zAsakI siddhi ho| isa hetuse namaskAra BE karate haiM aisA kahoge to hama Apase aisA pUchate haiM ki vaha kaisA vilaparihAra karatA hai ? vina zrotAko athavA vaktAko honA hai kyA ? vinna dosako bhI hotA hai tathA antasaya karma upakA kAraNa hai. 'binakaraNamantarAyasya / aisA AcArya umAsvAmIkA vacana bhI hai. isa antarAya karmake dAna, lAbha, bhoga, upabhoga, va ghIrya ina pAMca kaary| meM vighnalAgA honese mAna kara hai, nA bakameM dAnAMtarAya pharma upasthita hotA hai usasamaya vaha usako vina karatA hai, arthAt vaktA usasamaya zAstratcanA karane meM asamartha hotA hai. dAnAntarAca karma AhAradAna, satikAdAna aura zAkhadAna aise tIna dAna meM vinna karatA hai, ataH dAnAntasaya karma jJAnalAbhakA pAta karatA hai. zrotAko lAbhAMtarAya karma ho to vaha zAkhalAbha-zAkha praba galAbha hone nahIM detA, namaskAra karanepara bhI yadi antarApa kama udayameM AyA ho to zAkha racanA tathA anagalAbha kyoM nahIM hote? isa praznakA utsara yaha hai--zAlyaM kura utpanna honemeM zAlibIja, jala, jamIna, sUrya ke kiraNa itane kAraNa hote haiM. vaha sarva samagrI pUrNa rahanepara bhI, yadi sAla tamAlAdi ghRkSa maujada ho to zalyaMkura utpakA nahIM honA. prakRta prakaraNameM bhI aisA hI samajhanA cAhie. ayAt vaktA aura zrotAone namaskAra kiyA ho to bhI antarAya karma honese prastuna kArya karane meM ve samartha nahIM hote haiM. yahA~para yadi Apa aisA kahoga-" yadi antarAya azubha karmaprakRti hai, paraMtu zubha pariNAma utpanna honese usakA vinna karanekA utkaTa ma naTa ho jAne se vaha vinarUpI svakArya karane meM asamartha ho jAtA hai to - - Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya rAdhanA A zubha pariNAma mAtra hI prastuta prasaMgameM upayogI hote haiM aisA siddha huA, ataH sidhdAdi parameSThioMke guNoMmeM anurAga karanA yaha sarva vighna dUra karaneke lie Avazyaka hai aisA siddha huA, vidvAn puruSa zAstramAraMbhameM ahaMdAdikoMko kramapUrvaka namaskAra karate haiM." aisA Apane jo bhASya kiyA vaha sarojasA jJAta hotA. vastu prApta honemeM athavA prApya vastukA janma honemeM jo kAraNa lagate haiM ye upAya haiM, jahAM jisa kAraNase prApya vastu prApta ho vaha vahAM upAya samajhanA cAhie, ataH sarva hI ahaMdAdiviSayaka guNAnurAga tathA tatpurarasara vacana aura zarIrakI ceSTAyeM kramayukta hI hotI haiM aisA niyama nahIM hai. ekeka upAya bhI iSTaphala prAptike liye sahAyaka ho sakatA hai, aise bahuta se upAya haiM jo ekeka bhI iSTaphala prAptimeM sahAyaka hote haiM, ataH aise sthAnoMpara kramakA Azraya karanekI AvazyakatA nahIM hotI hai. jahAM kramaye upAyoMkA Azraya karanese kAnagidi hotI hai vahAM upAyakranakA zurapA lenA cAhie, jaise ghaTa banAne kI icchA ho no naTTIkA mardana karanA, piMTa karanA, cAkapara usakA ArUDha karanA vagaire upAya kramase hI karane par3eMge. anyathA ghaTotpatti na hogI. batAke mukhase eka samagameM eka hI zabda nikalegA. aneka vacanoMkI pravRtti honA asaMbhava hai. isa vAste zabda kramase hI mukha se nikaleMge. ata: namaskAra vacana meM vaktAkI svecchAhI mukhya rahegI. namaskAra viSayameM svecchApravRtti zAstroM meM prAyaH dekhI gaI hai. yahAM AcArya usake thoDese udAharaNa dete hai, yathA--'siddha siddhahANaM ThANamapAvamasuhagayANaM' arthAt jo anupama sukhako prApta hue, kRtakRtya, aise aItparameTioMkA zAsana anAdi hai, tathA vaha siddhIkA kAraNa hai. isa zlokAMzameM jinazAsanake guNoMkara hiM kevala smaraNa kiyA hai. kvacita zAstrameM covIsa tIrthakaromise prathamataH vAra larthikara ko hI namaskAra kiyA hai. yathA--esa sarAsara maNasiMda iti / yahA~ zrI buMdadhudAcAryajIne kramasaraNakA ullaMghana kiyA hai. paMcAstiphAya-samayasArameM sAmAnyataH saMpUrNa jinezvaroMkA smaraNa kiyA hai / vAce zAstrameM aIdAdikoMko namaskAra na karake kevala jIvaguNakA hI smaraNa kiyA hai. jaise--'dhammo maMgalamukkihamiti / isa tarahase dekhA gayA to namaskArake viSayameM aneka prakAra honese viparIta panA kI zaMkA lenA partha hai| "sAdhakoMke upara anugraha karane ke liye yaha zAstra hai ataH isameM siddhaparameSThiko hI maMgalarUpatA hai" aisA kahanA bhI ayuka hai| hama yahAM aisA pUcha sakate haiM ki--siddhiko cAhanevAle sAdhakoMpara anugraha karanekA adhi Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nArAvanA 10 kAra honese yahAM siddhoM ko namaskAra kiyA hai athavA zrutasAdhakoM para anugraha karanekA adhikAra honese siddhoM ko baMdana kiyA hai? dUsarA pakSa mAneMge to bhI ApakA mata siddha nahIM hotA hai| kyoMki, sAmAyikase lekara loka biMdusAra paryaMta jitanA dvAdazAMga hai usakI racanA gaNadharoMne kI haiM. usake prAraMbha meM gaNadharoMne ' Namo arahaMtANaM ' ityAdi vAkyoccAra karake paMcaparameSThioM ko namaskAra kiyA hai| yaha bhI Apake maMtavyake viruddha hai / yataH paMdaNa mokAra rUpa maMgalameM prathama arahaMta parameSThIko namaskAra kiyA hai. anaMtara siddha parameSThIko kiyA hai| parantu " siddhe jayappasiddhe " isa maMgala gAthAmeM prathamataH siddha parameSThIko anaMtara arahaMta parameSTIko namaskAra kiyA hai| yadi asparameSThI bhI siddha hI hai aisA kahoge, to siddhaparameSThioMkA ' siddhe jayappasiddhe ' isa vAkyase smaraNa kiyA hI hai phira arhatparameSThIkA siddhatvarUpase smaraNa karanA vyartha hotA hai| yadi arhatparameSThI ekadezasidhda haiM isa vAste unako pRthaka namaskAra kiyA hai aisA kahoge, to AcAyadi bhI ekadezasidhda haiM, unakA grahaNa kyoM nahIM kiyA yaha prazna upasthita hogA. ekadeza sidhda hone para ahaMta bhI ArAdhaka haiM hI to bhI, unakA maMgalarUpa samajha karake grahaNa kiyA hai aisA kahoge to tumhArA yaha vivecana virudhda hogA. ataH itane vivecanakA yahAM yaha abhiprAya hai ki, yaha graMtha rakhanevAle AcArya zrI zivakoTikI yahAM krama vivakSA nahIM hai. ataeva unhoneM prathama sidhddha parameSThIko, anaMtara aItparameSThIko namaskAra kiyA hai. yahAM saMkSipta gAthArtha isa prakAra hai" . jinhoMne cAra ArAdhanAoMkA phala prApta kiyA hai, jo jagatameM prasidhda hue haiM aise sidhda parameSTIoMko, tathA sidhda ke samAna jinako cAra ArAdhanAoMkA phala milA hai aise jagatprasidhda arhatparamadevako bhI vaMdana kara maiM ( zrI zivakoTyAcArya ) kramazaH - pUrvAcArya praNIta zAstroM ke anusAra isa ArAdhanA graMthako kahatA hUM arthAt bhagavatI ArAdhanA nAmaka graMtha kI racanA karatA hUM. ' siddhe jayapasiddhe' isa gAthAmeM jo siddha zabda AyA hai usake nAma, sthApanA, dravya va bhAva aise cAra artha haiM. ina arthoka vizeSa vivecana isa prakAra hai 1 nAma siddha- kSAyika samyagdarzana, jJAna, darzana, vIrya, sUkSmatA, saMsArAvasthA meM prApta na honevAlI avagAhana zakti tathA sarva bAdhAoMse rahitapanA aise guNoM kI apekSA na karake siddhazabdako pravRttike nimitta kisI adhyAya 1 Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ razcanA 11 vyaktimeM siddha zabdakI pravRtti honA vaha nAma siddha hai. zaMkA-svarUpakI utpatti siddha zabdakI pravRttIkA nimitta hotA hai. samyaktvAdiguNa siddha zabdakI pravRtIkA nimita nahIM hote haiM. phira yahAM para samyaktvAdiguNoM ko sidhda zabda kI pravRttIkA nimitta kyoM batAyA isa zaMkAkA uttara AdhArthane aisA diyA hai 2 ThIka hai. samyaktvAdi guNoMke svarUpakI niSpAtrI nimittase ho jAtI hai, aisA hama mAnate hI haiM. pUrvabhAva prajJapti nayakI apekSA arthAt sidhdatva prApta honeke kAlameM antima zarIrameM praviSTa jo AtmA vaha dUdhameM mile huve pAnI ke samAna sIkara thA. yahI ramA zarIrakA nAza honepara bhI antima zarIrase kiMcit nyUna AtmapradezoMkI AkRtIse yukta hai, aisA budhdImeM AropaNa kara ' vahI yaha hai' aisA samajhakara sthApana kI gaI jo mUrti usako sthApanA sidhda kahate haiM. 3 Agama dravyasidhda-sidhdoM kA svarUpa prakaTa karanevAle jJAnakI pariNatI ke sAmarthya se yukta jo AtmA usako Agama dravya sidhda kahate haiM. arthAt jisa AtmA ke jJAnameM sidhdoM kA svarUpa jAnanekA sAmarthya prApta huyA hai paraMtu vartamAna avasthAmeM vaha siddhoMko nahIM jAnatA hai, aise jJAnase yukta AtmAko Agamadravyasidhda kahate haiM. 4 no Agama dravya sidhda inake jJAyaka zarIra, bhAvi tathA tadvyatirikta aise tIna bheda haiM, 5 jJAyaka zarIra sidhda-sidhdoMke svarUpakA pratipAdaka aise siddha prAbhRta zAstrako jAnanevAle jIvakA bhUtakAlIna, bhaviSyatkAlIna va vartamAna kAlIna jo zarIra vaha sidhda svarUpa jAnanemeM jIvako madata karatA hai ataH aise trikAla gocara zarIrako jJAyaka zarIra sidhda kahate haiM. 6 jisa AtmAko bhaviSyakAlameM sidhdatvaparyAya prApta hogA vaha AtmA bhAvisidhda hai. 7 tadvayatiriktasidhda yaha bheda hotA nahIM, kyoMki, karma aura nokarma ye sidhdatvake kAraNa nahIM haiM. karma, nokarma jabataka jIvake sAtha raheMge tabataka siddhatva prApta nahIM hotA. 8. Agama bhAvasidhda - sidhdeprAbhRtameM jo siddhoMkA svarUpa likhA hai usako vartamAna kAlameM jAnanemeM upayukta hue jJAnako AgamabhAvasidhda kahate haiM. 9 no AgamabhAvasidhda - kSAyika jJAna darzanase yukta, avyAbAdha svarUpako prApta huvA, loka zikhara meM adhyAya R 11 Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA 12 virAjamAna jo zudhdAtmA vaha no AgamabhAvasiddha hai. yahAM no AgamabhAvasidhda ko hI sidhda samajhanA cAhie. zaMkA- prakaraNa athavA vizeSaNa ke binA sAmAnya zabda kI abhISTArtha meM pravRtti haiM yaha samajhanA kaThina bAta hai. ataH sAmAnya sidhda zabda se no Agama bhAvasidhdakA grahaNa yahAM kaisA ho sakegA ? uttara- ataeva AcArya mahArAjane 'caturAnA prAptAn ' yaha vizeSaNa dekara yahAM no AgamabhAva sidhdakA hI grahaNa karanA yogya hai aisA prakaTa kiyA hai. samyagdarzana, kevalajJAna, kevaladarzana, va saMpUrNa karmarahitatA yaha cAra ArAdhanAoMkA phala hai, arthAt samyandarzanAdiguNoMse paripUrNa honA- Trapa honA yaha ArAdhanAkA phala hai. phalaM patte - kSAyika samyagdarzana, kevalajJAna, darzana va sarva kamase muktatA aise svarUpase siddha paramAtmA yukta hogaye hai, yaha ArAdhanAkA phala unako mila gayA. arahaMta bhI jagappasiddha-jagatprasiddha hai. nirdoSa stajJAnarUpI netrako dhAraNa karanevAle Asanna bhavya jIvarUpa jagatameM arahaMta prasiddhi pAcuke haiM ataH ve jagatprasiddha hai. arahaMte isa zabda ke Age 'ca' zabdaka yojanA nahIM kI hai to bhI yahAM samucayArtha samajha lenA. va zabda ke binA bhI samuccayArthakA bodha hotA hai; usakA udAharaNa yaha hai-' pRthivyaptejo vAyurAkAzaM kAlo digAtmA mana ' iti isa vAkyameM ca zabdake vinA sarva dravyoM kA vaizeSika matavAloMne saMgraha kiyA hai. mohanIya karma naSTa karanese, tathA jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNa karma dagdha karanese jo iMdrAdika ke dvArA viziSTa pUjAko prApta hue haiM aise jinezvaroMko arahaMta yaha abhyartha nAma prApta huA hai, jaise sarvanAma zabda samasta zabdArthoM kI saMjJA ho jAneMse anvartha haiM. athavA ' jagappAsiddhe' yaha arhatparameSThIkA vizeSaNa samajhanA cAhie. kyoMki garbha janmAdi itara paMcakalyANa sthAnoM meM trailokyake dvArA ve mahAtmA se vina hote haiN| aise itara sidhdaparameSThI sevita nahIM haiM. koI bhI vastu kisI prakAra se prasiddha hotI hI hai. aprasiddha aisI koI vastu nahIM hai ataH jagapyasidhde yaha arhantakA vizeSaNa vyartha dIkhegA. paraMtu vyartha nahIM hai. jaise abhirUpAya kanyA deyA rUpavAnako kanyA denI cAhiye aisA isa vAkyakA artha hai. paraMtu rUpa rahita koI puruSa jagata meM rahatA hI nahIM. sabhI puruSoMmeM rUpaguNa rahatAhI haiM ataH yaha vAkya vyartha hotA hai aisA nahIM. abhirUpa isakA artha viziSTarUpavAn arthAt suMdara puruSa aisA karane se adhyAya ? 12 Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ARCHR adhyAya rAdhanA vyarthatA naSTa hotI hai. usI taraha 'jagatprasiddha ' isa aInta ke vizeSaNakA prasiddhatama pesA artha samajhanA cAhie isa vizeSaNase aitparameSTIkI hI adhivAnA parida mUbhira gaI hai. jabataka zrotAko prayojanakA jJAna hotA nahIM tabataka vaha zAstra atraNa karane meM athavA usakA adhyayana karanemeM prayatna nahIM karegA isa vAste paropakAra karane ke lie uyukta huvA maiM yaha zAstra raca rahA hUM. ata: ma zAstra racanekA prayojana pragaTa karatA hUM aisA Azaya manameM dhAraNa karanevAle AcArya' boI ArAhaNamiti' isa vAkyase prayojana kahate hai. ArAdhanAke svarUpakA jJAna honA yaha prayojana hai tathA yaha prayojana zrotAko isa zAstraka sunanese prApta hogA aisA abhimAya ' voccha ArAhaNaM' isa vAkya se jhalakatA hai| zaMkA--ArAdhanAko svarUpari jJAna honA yaha puruSArtha nahIM hai. puruSArthako prayojana kahate haiM / sukha athavA duHkha nivRziko puruSArtha kahate haiN| ArAdhanAkA svarUpa jJAna honA yaha sukharUpa athavA duHkhakI nivRtti etapa nahIM hai ataH svarUpAragamana prayojana nahIM hai. isakA khulAsA hama isa taraha karate haiM jo jisa prayojanako cAhatA hai vaha usako prApta karaneke lie usake upAya jAnane kA prapatra karatA hai| athavA mApya vastu milAnekA prayatna karatA hai / jisake dvArA prayukta hokara kAryameM manuzya pravRtta hotA hai usako prayojana kahate haiN| AtmA jJAnake dvArA zAstrazravaNAdi kiyA pravRtta hotA hai ava upayogirastukA zAna honA yaha prayojana kaha sakate hai| zaMkA-parantu ArAdhanA to kucha upayoginI nahIM hai ataH usakA jJAna kara lenA Avazyaka nahIM hai / uttara--yaha ArAdhanA anaMta sukharUpa kevalazAna va parama adhyAvAdhavA ina guNoMko utpanna karatI hai ata: yaha ArAdhanA avazya upayogI hai. ataera sidhda aura arahaMta ye mahApuruSa cAra prakAra ke ArAdhanAokA phala prApta kara cuke haiM aisA AcArya kahate haiM, anaMta zAnAdiphala denevAlI ArAdhanAkA svarUpa bhabdhoMko jJAta ho jAya isa hetUse prerita hokara AcArya isa zAstra kI racanA karate haiM. yaha zava ArAdhanA svarUpakA zAna utpanna karatA hai ataH yaha sAdhana hai tathA ArAdhanAzAna sAdhya hai. sAkha aura prayojana ina donoM meM sAdhyasAdhana saMbaMdha hai yA bhI 'caturvidhArAdhanAphalaM prAptAna' isa vAkyase spaSTa ho jAtA hai. yaha zAstra cAra ArAdhanAoMkA varNana karatA hai ataH isako abhidhAyaka-pratipAdaka kahate haiM. samyagdarzanAdi ArAdhanA isa zAstra meM varNya-abhidheya haiM ataH ina earlese - SHAH - S Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ calArAvanA 14 donoMmeM pratipAdya pratipAdaka abhidheyAbhidhAyaka saMbaMdha hai, ataH isa zAstrameM prayojana, saMbaMdha va phalanirdeza hone se vyAkaraNAdi zAstravat yaha pAnIle grAma hA hai. aMthaka prathama gAthAse maMgala va prayojanAdi tIna bAtoMko bhI AcArya mahodayane mUcita kiyA hai. yaha zAtra pUrvAcAyoMke vacanAnusAra racA gayA hai isa liye yaha pramANa hai. prathama gAthAmeM 'kamaso' aisA zabda AyA hai, usakA yogya saMbaMdha milAneke lie 'puNyasuttANaM yaha rAkya zeSa adhyAhRta lenA cAhie vijayodayA kA dhArAdhanA kasya thA ? na dhArAdhyAparijJAnenAtmabhUtArAdhanA zakyA pratiparaMtu hatyAre kAyAmAha - ujjIvamujjavaNaM NivvahaNaM sAhaNaM ca NiccharaNaM / daMsaNaNANacaritaM tatrANamArAhaNA bhaNidA // 2 // 2 ujoSaNa - ujovaNamujavaNamityAdikaM 'ujavaNaM udyotanaM zaGkAdinirasanaM samyakatvArAdhanA zrutaH nirUpite vastuni kimitthaM bhavenna bhavediti samupajAtAyAH zaGkAyAH saMzayapratizindAyA apAkRtiH / kathaM? hetulena Atapayanena vA samupajAtAthA itthamevedamiti nizcityA / yadi yasya virodhi patropajAtaM tama netaradAspadaM nAti yathA zItasparzanAkAra zizirakare uSNatA / virodhe ca nizcayajJAnaM saMzInivizedhatA va niyogatastadbhAve naSetarasya tadA abhavanAt vakSyAmaH phAMkSAdInAM kharUpaM tatrirAsakamaM va prastAve / anizcayo vaiparItyaM vA zAstra malaM nizvayenAnizcayavyudAsaH / yathArtha tayA vaiparItyasya nirAso jJAnasyodyotanaM / bhAvanAviraho malaM cAriSasya tAlu bhAvanAsu vRttiruyotane cAriSasya tapaso'. saMyamapariNAmaH kalaGkatayA sthitastasyApAratiH saMyamabhAvanayA tapa udyotanaM / utkRSTaM yavanaM udyavanaM / nanu mizraNaM yuprakRte. rarthaH, mizraNaM ca saMyogatA / tathA hi-guDamizrA dhAnA iti kathite guMDena saMyuktA iti pratIyate / saMyogandha vibhinnayorarthayoraprAsayoH prAptirnadarzanAdayo'rthAntarabhUtA Atmanasta dvpvikruupaabhaavaat| tatkacaM darzanAdibhirAtmano mizraNamiti ? ucyatevizeSavAcyo'pi sAmAnyopalakSaNatayA vartate yathA kAkebhyo rakSyatAM sarpirityatropaghAtaka sAmAnyamevArthaH kAkazaSNasya pratItastadvatsaMbandhasAmAnyamatra yavanazabdAbhidheyaM / asakRdarzanAvipariNatiruvanaM / nirAkulai bahanaM dhAraNaM nirvahaNaM, parI pApanipAte'pyAkulatAmantareNa darzanAdipariNatI shiH| upayogAntareNAntarhitAnAM darzanAdipariNAmAmAM niSpAdana sAdhanaM / bhavAntaraprApaNaM darzanAdInAM nistrnnm| evamArAdhanAzabdasyAnekArthavRzitAyAM yathAvasaraM tatra tatra vyAkyA kAryA / atrAmye vyAcakSate nistaraNazeSaH sAmarthyAcI sa pratyeka saMbadhyate udyotanAdibhiradyotanAdInAM taddarzanAdibhi aturbhirapi yathAsaMkhyena sNbndhH| udyotanaM maraNakAle prAgavasthAyA utkarSeNa nirmalIkaraNaM avipreNa darzanArAdhanetyAdinA madhyAva 14 Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ MAA bArAdhanA adhyAya krameNa / ta evaM paryanuyojyA kimatra mAnAdInAM nirmalIkaraNamiemanie vA / nedarzanenetra phimiti saMyadhyate nirmalIkaraNa : utkaNa yavanamapi sarvepAmipyate / anAkulaM vahanamapi saadhaarnn| kimucyate praguntisamitInAM nizcayenAnAkula bahanamiti ? naca nistarANazamAtyAmadhya prtiiyte| udyotane sAmarthya, udyayanaM sAmarthyamityAdiSu na ca kazcidarthaH, avineneti kathamayama labhAta ujjJoSaNAdizandaignupAto, maraNakAlazca kA manuSyabhavaparyAyavinAzasamayo mA pAkAlasamayena ya yubhyate / na tatra bhAvanotkarSaH. mAraNAntikasamudAte pariNAmamAnyAt / yatra bhAvanAkAlo maraNakAlazandenogyate so'nAsaH / prakAza kathAmiha labhyate / bhAvanAkAlagatacyApArakathanAyedaM zAstra prastutamiti labhyata iti cet, na tathA'sUtritatvAt / saNa. jANAcArisatayANamumomaNamArAhaNA bhaNiyA''iMgaNANacarittatavANujaSaNamArAdhaNA' iti, iti pratyekamabhisaMpandho'tra kAryaH / anyathA samAsena nirdeza kuryAt / GRATARRAN kA ArAdhanA kasya vetyanuyoge satyAhamUlArA darpaNam---- ujAvaNamityAdi / darzanAdInAM pratyeka mudyotanAdipaMcakamArAdhanA paturvidhA bhaNitA jina risi saMbaMdhaH // tatra udyotanaM darzanAdInAM nirmalIkaraNaM // tanmalA yathA zaphAdayo malA raSTebyatyAsAnizcayo mate / vRttasma bhAvanAtyAgastapasaH syAesaMyamaH // ujaSaNa utkRSTa yavanaM mizraNa asatpariNatiH / NicahaNaM parISahAyupanipAte'pi nirAkulaM lAbhAdinirapekSa pA yaha dhAraNaM / sAiNaM sAdhana upayogAntareNAntarhitAnAM niSpAdanaM / nityaM naimittikaM vA kiMcitkurvatA vyavahivatya samyagdarzanAcanyatamasya punruupaaypryogaatsmpuurnniikrnnmityrthH| gichacharaNaM bhavAntaramAparNa / nistAro maraNAntaprApayAmi tyarthaH / basaNetyAdi / darzanaM tatyArthazraddhAnaM, jJAnaM svArthanirNayaH , cAritraM pApAzananimitakiyoparamaH, tapaH iMdriyamanasorniyamAnuSThAnam // aza hiMdI bhaassaanubaadH| 2 ArAdhyakA bAna honese ArAdhanAkA svarUpa jJAta hotA hai. ataH ArAdhanA kyA cIja hai tathA vaha kisako hotI hai / isa praznakA uttara AcArya kahate haiM--- Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya mArAdhanA SA udyotana-zaMkAkAMkSAdi doSoMko dUra karanA yaha udyotana hai isako samyaktvArAdhanA kahate haiM. dvAdazAMgameM jIvAditatvoMkA jo svarUpa kahA huvA hai vaha yahI aba anya hai aisI jo zaMkA manameM utpanna hotI hai-jisako saMzaya bhI kahate haiM usako apane hRdaya se dUra karanA isako udyotana kahate haiM. jainasiddhAMtako bhaviruddha yuktiyoM dvArA ora Agamavacanase jIpAdika vastuoMkAyahI svarUpa hai aisA hI aisA nidhapakA saMpAdikadoSoM ko dUra karanA cAhie. jo jisakI viruddha mIla lo utpAdodhI hai usase ulaTI vastuM yahAM nahIM raha sakatI. jaise zItapase yukta caMdrameM usakI virodhI uSNatA apane paira nahIM jamA saktI, saMzayake viruddha nidhI hai. vaha jahAM utpanna hotA hai vahA~ saMzaya kaisA rahegA ! nizcapase virodha karatA huA bada saMzaya pilAla Tika nahI sakatA. zaMzAkAkSAdika dopoMkA svarUpa aura unakA nirasana Age darzanArAdhanAke prakaraNa meM AcArya svayaM likheMge hI. nizcaya na honA athavA ulaTA zAna honA yaha jJAnakA mala hai. jara nizcaya hotA hai taba anizvara nahIM rahatA hai. yathArtha vastujJAna honese viparItatA calI jAtI hai. yaha kAnakA udyotana hai. arthAt jJAnake anizcaya viparyAsAdi dApa dUra karanA jJAnakA udyotana hai, bhAvanAoMkA tyAga honA cAritrakA mala hai. arthAt bhArAoma tatpara honA hI cAritrakA udyotana hotA hai. asaMghama pariNAma honA yaha tAkA kalaMka I, saMyama bhAvanAmeM tatpara rahakara usa kalaMkako harAkara tathA nirmala vaganA eha tapakA udyotana hai. ___udyAna--utkRSTaM yayanaM uyayana arthAt utkRSTa mizraNa honA ugravana hai. AtmAko mAyA darzanAdara pariNati hola udyAna zabda kA artha hai. kA--urvaka yu dhAtuse ugrapana zabda banA. usakA mizraga aisA artha hai. mizraga aura saMyuktapana / dAmo samanArthaka hai. jaise guDasa mizrita pAnA hai. arthAt guDasaMyukta dhAnA hai aisA abhiprAya hotA hai. vibhina padArtha AgasameM mila jAnA u.pako saMyoga kahate haiM parantu samyagdarzanAdika guNa AtmAle bhima nahIM hai. AtmA tadrUpa hai. vaha usase vikala nahIM hai arthAt samyagdarzanAdise bhinna usakA aura rUpa nahIM hai. arthAt sampagdarzanAdikase usakA saMyoga honA yaha udhaknakA artha yahAM yogya nahIM dIkhatA. uttara-vizeSa zabdase jo viziSTa artha kahA gayA hai vaha bhI ulamaNase sAmAnya artha lAmo mAnA jAtA Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAkhana) 17 hai. jaise 'kAkebhyo rakSyatAM sarpiH ' arthAt kauvoMse ghRtakA rakSaNa karo yahAM kauvA zabda viziSTArthavAcaka hone para bhI 'usakA upaghAtaka sAmAnya hI artha anubhavameM AtA hai. arthAt ghRtako bigADanevAle saba prANiyoMkA kAMka zabda vAcaka ho jAtA hai, vaisA yahAMpara udyavana zabdakA sAmAnya saMbaMdha aisA artha samajhanA arthAt vAraMvAra samyagdarzana guNoMse AtmA pariNata hojAnA yaha udhavana zabdakA artha hai, nirvahaNa - samyagdarzanAdiguNoMko nirAkulatAse dhAraNa karanA arthAt parIpahAdika prApta ho jAnepara bhI vyAkulacitta na hokara darzanAdi pariNatImeM tatpara rahanA, usase cyuta na honA yaha nirvahaNa zabdakA artha hai. sAdhana - anya kAryake tarapha jJAnopayoga laganese tirohita hue darzanAdipariNAmako utpanna karanA. arthAt nitya kArya tathA naimittika kArya karane meM citta lagane se tirohita hue samyagdarzanAdiko meseM kisI ekako punaH upAyoMke prayogase saMpUrNa karanA usako sAdhana kahate haiM. nistaraNa--anyabhabameM samyagdarzanAdikoM ko pohoMcAnA, arthAt AmaraNa nirdoSa pAlana karanA jisase ve apane sAtha anya janmameM bhI AsakeMge. ArAdhanA zabda anekArthameM rUDha honese prakaraNAnusAra aviruddha vyAkhyA karanI cAhiye. aba yahAM dUsare vidvAna aisA kahate haiM nistaraNa zabdakA sAmarthya aisA artha hai tathA isa zabdakA udyo tana, udyavana ityAdi zabdoMke sAtha saMbaMdha karanA cAhiye. tathA udyotanAdikoMkA darzana, jJAna, cAritra, tapa inake sAtha yathAkrama saMbaMdha karanA cAhiye. arthAt darzanakA udyotake sAtha, jJAnakA udyavanake sAtha, cAritrakA nirvahaNake 'sAtha tathA tapakA sAdhanake sAtha saMbaMdha kare. darzanodyota - pUrvAvasthApekSA se bhI maraNakAlameM nirvibhatayA samyagdarzana adhika nirmala karanA yaha darzanArAdhanA samajhanI cAhiye. ityAdirUpase anyavidvAn vyAkhyAna karate haiM, isa viveaapara AcArya nimna prakArase vicAra karate haiM. yahAM Apako jJAnAdikoMko nirmala karanA iSTa hai yA aniSTa hai ? yadi iSTa hai to darzanake sAtha hI udyota nakA kyoM saMbaMdha joDate hai ? arthAt jJAnAMdikoMke sAtha bhI udyotakA saMbaMdha jor3a denA cAhiye. udhavanakA mI sarvake sAtha saMbaMdha karanA cAhiye. nirvAI arthAt nirAkula dhAraNa karanA isakA bhI darzanAdika, cAroMke sAtha saMbaMdha jAnA adhyAya 1 17 Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAdhanA adhyAya cAhiye. vrata, gupti, samitioMko nizvayase nirvighna dhAraNa karanA arthAt cAritrake sAtha hI nirvAhakA saMbaMdha karanA cAhiye aisA kahanA anucita hai. nistaraNa zabdakA sAmarthya aimA artha hai aisA Apa kahate haiM paraMtu usako udyotana, udyayana, nirvAha ityAdakoMke sAtha joDanese kucha prayojana siddha hotA nahIM. maraNakAlameM nimitayA samyagdarzana nirmala karanA usako udyotana kahate haiM aisA Apa kahare gaDa ujjaga aura zadAvA nirmibhakSyA aiTa: artha nahIM hai. Apa maraNa kAla konasA samajhate hai| manuSyabhava paryAyakA nAza honekA jo samaya usako yadi maraNakAla samajhate ho to ayukta hai. kAraNa maraNakAlameM bhAvanAkA utkarSa hotA nahIM. mAraNAntika samudrAtameM pariNAma maMda hote haiM, yadi maraNakAla zabdase bhAvanA kAlakA artha samajhanA cAhie aisA kahoge to usakA yahA~ grahaNa kiyA nahIM hai. tayA 'vaha apaphata honese usakA yahAM kucha prayojana nahIM hai. . mAyanAkAlakI pravRtti kaisI hotI hai. isakA vivecana karaneke lie isa zAsakI racanA huI hai ataH bhAvanAkAlakA yahAM grahaNa ho jAtA hai aisA kahoge to yogya nahIM hai. 'dasaNaNANacarittatavANujjavaNamArAhaNA maNiyA' isa vAkyameM ujjavaNa zabdakA pratyekase saMbaMdha karanA cAhiye ujjovaNamujjavaNaM' isa gAthAmeM ujjacaNAdika zabda samAsa rahita likhe hai ataH darzanAdikoke sAtha udyotanAdikakA pratyekakA saMbaMdha hotA hai aisA samajhanA arthAt samyagdarzanakA udyota, zAnakA udyota, cAritrakA udyota tathA tapakA udyota. isI taraha udyavanAdi zabdoMkA mI sabake sAtha saMbaMdha. samajhanA cAhiye. anyathA AcArya udyonAdikoMkA samAsapUrvaka ullekha kara sakate ki caturvidhaiyArAdhanetyAnAzAyAmAha duvihA puNa jiNavayaNe bhaNiyA ArAhaNA samAsaNa // sammattammi ya paDhamA vidiyA ya have carittammi || 3 || vijayodayA- duSihA samAseNa duvidhA ArAdhaNA maNiyA iti padasaMbamdhaH / AvaraNamohajayAjinAH zAnadarzanAvaraNajayAsarvakSAH sarvadarzinaH / mohaparAjayADItarAgopAH / sarvajJAnAM sarvavarzimAM vItarAgadveSANAM badhagaM jinavacanaM / etega asatyavacanakAraNAmApAta 'prAmANyamAkhyAtamAgamasya / vakturakhAnAdAgadveSAbhyAM yA pravRtta paca Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . adhyAya 2 bhayathArthAyayodhanAdamAmANyamArakandati / tatha. ca 'samAseNa' saMkSepeNa 'duvidhA' viprakArA * bhaNidA 'kaSitA 'ArANA' ArAdhanA kA pradhamA cArAdhanA kA dvitIyetyata mAha-sammasammiya padamA' dhajJAnaviSayA prthmaaraadhnaa| vidiyA ya'dvitIyA cahave' bhavet 'carisammi'cAritraviSayA aaraadhnaa| varzanacAritrArAdhanayoH prathamadvitIyadhyapadezaH umpatyapekSayA guNasthAnApekSayA ceti / kecizca darzanapariNAmoyatyuttarakAle hi cAritrapariNAma utpadyata iti prAthamyaM darzanArAdhanAyAH / asaMyatasamyagraeiguNasthAnaM pUrvaM pramattasaMyatAdikaM tu paramiti / zraddhAnaviratipariNAmayoryugapadapyasti mAturmAvaH, yazAmayato vA asaMyatasya pavAdviratirupajAyate | tarikamucyate, utpatyapekSayeti / asaMpatasamyaghazInAM kutaH kramo yena tadapekSayA prathamadvitIyavyapadezavRttiH syAt / utpattyapekSayA tatrokta paya niyamaH / athAgame paurvAparyApekSayA 'asaMjanasammAdisiyadAsayadApamattasaMyadA' iti ghacanAt / tadeva vacanaM kimartha kAmamAzritya pravRttamuta nAntarIyakatayA? na tAyavAsti pariNAmAnAM niyogmdhiikrmH| yadi syAna yogapadya kadAnitsyAt / hRdaya te ca samyagdRSTisaMyatAsaMyatA iti yaikadA / atha mAnekavacanamekaH prayoktaM kSamata iti vakturicchavidhAyI kamaH sUciyakSAkRtaM prAthamyaM dvitIyatA ceti vAcyaM na guNa sthAnApekSayeti / kiM copajAtavarzanAdipariNAmasyAtmanastadratAtizayayusirArAdhamA sA'tra prastutA / tatra ca prAthamyaM dvitIyatA yA, tarikamucyate utpatyapekSayA guNasthAnApekSayA ceti / asya sUtrasyopoddhAtamevamapare varNayanti / asindA kimayoga nidhidArAmalani, jAyopi vikalpaH saMbhavatIti ! astItyAiti tadayutam 'dasaNaNANacaritasaSANamArAdhaNA bhaNiyA' ityatItakAlAbhidhAnakriyAtaH pratIyate nAsya zAkhasya vyApAra iti / yayasya vyApArasa zAstrasya vaktumidhaH syAt 'bhaNNAdi' pati pUyAt / 'jigaSayaNe bhaNiyA duvikara ArAdhaNA' iti vacanAt / saMkSepanirUSaNApi tapaiveti neha saMkSepavAcyam / vastu bahupanyastaM duravagarma mandabuddhInAmiti / tavanugrahAya slpsyopnyaasH| sa saMkSepakhirakAra pacanasaMkSepo'rthasaMkSepastatrubhayasaMkSepazceti 1 pacanabahutvasyArthanizcayo na jAyate jaDAnAmiti vazcamaM saMkSipyate / arthastu samrapaJca pava / anuyogadvArAdInAM yahUnAmupanyAsamakaravA diyAtropanyAsaH prastutasyArthasaMkSepaH / vacanAni tu baDUni / tasyobhayasaMkSepaH pAzcAtyaH / dvividhArAdhaneti vacanasaMkSepo nArthasaMkSepaH / kAmasyArAdhanA tapasava vidhamAnApi na pacanenocyate / paramukhenaivAghadhodhayituM zakyata iti / mUlArA darpaNam-evaM ArAdhanAyA bhedanirUpaNadvAreNa rayarUpaM darzanAdiviSayabhedAzcAturthidhyaM cAnuziSyedAnI saMkSapAtadai thidhyamanuzAsti jigavayaNe jinAnAM vItarAgasarvajJAnAM vacane pragAgabhuta Agame / prathama vistararucivinayAzayavazAvAturvidhArAdhanAbhihitA / pArasale paruci ziSyApekSayA sA dviprakArA karitA / kSAnena darzanasya, tapasA ca cAritrasva avinA Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAdhanA adhyAya bhAvAttatra tayorantarbhAvanAt / tata eva cAritrArthasya saMkSepaH / sa hi saMkSiptAyumatipalaziSyAnugrahAya / svalpasyo panyAso racanArthobhayabhedAdhA / zlokaH yatrAlpoktyAnuyogAdidvArairarthaH prapaMcyate // saMkSepa ukteH sArthasya diemAtrakruidaghaNuyoH / / samma sammi tatvazraddhAnaviSaye ityarthaH / paDhamA samyaktvArAdhanAyo satyAmeva mAnArAdhanApUrvakatvena cAritrArAdhanAyAH saMbhavAt / / kyA ArAdhanAke cAra hI bheda hai / isa praznakA uttara AcArya dete hai-- hiMdI-jinAgamameM saMkSepase ArAdhanAke do bheda kahe haiN| eka samyaktvameM ArAdhanA arthAt samyaktvArAdhanA tathA dUsarI cAritra meM ArAdhanA arthAt cAritrArAdhanA. vizeSa-AdharaNa va mohako jItanese aIparameSTiko jina kahate haiM. jJAnAvaraNa va darzanAvaraNa karmako jIvanase ve sarvajJa aura sarvadarzI huye hai. mohanIya karmako parAsta karanese ve rAgadveSa rahita ho cuke haiM. arthAt sarvaza, sarvadarzI, rAgadveSa rahita aise arhatparamadevake bacanako jinavacana kahate haiM. jinezvarake vacanameM asatya vacanake kAraNa nahIM pAye jAte haiM ataH unakA vacana arthAta jinAgama pramANa hai| vaktA yadi ajJAnI athavA rAgadeSayukta ho to usase nikalA huvA vacana asatyavastUkA varNana karanevAlA honese mamANa nahIM hai. mamAgarUpa jinAgamameM saMkSepase ArAdhanAke do meda kahe haiM. pradhAnako viSaya karanevAlI pahilI ArAdhanA hai tathA dUsarI ArAdhanA cAritrako viSaya karatI hai| darzanArAdhanA aura cAritrArAdhanA ko kramase prathama tathA dUsarI ArAdhanA aise nAma utpasi kI apekSAse tathA guNasthAnoM kI apekSAse prApta hue haiM. AtmA prathama sampagdarzana pariNAmase pariNata hotA hai tadanaMtara uttarakAlameM usameM cAritra pariNAma utpanna hotA hai. ataH darzanArAdhanA prathama kahI hai. asaMyatasamyagdRSTi guNasthAna prathama ho jAtA hai, naMtara pramattasaMyatAdika guNasthAna AtmAko prApta hote haiM aisA koI vidvAn kahate haiN| zraddhAna tathA virati pariNAmoMkI yugapatkAlameM-ekasamayameM bhI utpatti hotI hai arthAt samyagdarzana aura cAritra pariNAma ekakAlameM bhI utpanna hote haiM. athavA zraddhAnavAn jIvako pazcAt bhI viratipariNAma ho jAte hai| Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ilArAdhanA adhyAya Pitar ataH utpattikI apekSAse pathamatA dvitIyatA kyoM kahI jAtI hai ? jo asaMyata sampanSTacAdijIva hai unakA apekSAse kramaghaTanA kaisI hoMgI ! jisase usameM prathama dvitIyatA AjA. utpattikI apekSAse yadi kahoge to hamane usa viSayameM niyama kahA hI hai| aba AgamameM jo prathama vacana kahe hai aura jo naMtara kahe hai unakI apekSA lekara hama yathama tathA dvitIyakI kalpanA karate haiM kyoMki AgamameM 'asaMjadasammAdaDIsayadAsaMyadApamarsayadA' aisA kramapUrvaka ullekha hai, yaha bhI kahanA yogya nahIM hai. hama isa viSayameM Apako aisA pUchate hai ki, vaha AgamakA vacana kramakA Azraya lekara kyoM pravRtta huvA hai ? kyA kramake sAtha Agama pacanakA avinAbhAva hai ? pariNAma kramase hI hone cAhiye aisA niyama nahIM hai. anyathA samyagdarzanarUpa tathA viratirUpa pariNAma eka samayameM kisI kAlameM bhI nahIM hoMge. paraMtu eka kAlameM samyagdRSTi aura saMyatAsaMyatarUpa pariNAma anubhavameM AjAte hai. yadi eka vaktA eka samayameM ekahI zabda bola sakatA hai, aneka zabdoMkA uccAraNa nahIM karatA hai ataH vaktAke icchAnukUla vacanakrama hai to pariNAmoM meM vacanakRta hI kramatA siddha ho gaI guNasthAnApekSayA vahAM kAma nahIM rhaa| yadi samyadarzanAdi pariNAma jisameM utpanna hue hai aise AtmAkI samyagdarzanAdikomeM atizaya ekarUpatA honAhI ArAdhanA hai. aura aisI ArAdhanAhI prastuta prakaraNameM samajhanI cAhiye aura usameM prathamatA yA dvirtAyatA hai aisA yadi kahoge to, utpattikI apekSAse aura guNasthAnakI apekSAse prathamatA aura dvitIyatAkA pratipAdana kyoM kiyA? dUsare AcArya isa sUtrakA upodghAta isa prakAra likhate haiM-isa ArAdhanAzAsameM ArAdhanAke cAra prakArahI hai aisA nizcaya hai ? athavA anya bhI vikalpa yahAM mAnA gayA hai 'ho dasarA bhI vikalpa hai aisA kahoge to yaha ApakA kahamA ayogya hai. 'dasaNaNANacarittatANamArAmaNA bhaNiyA' arthAt darzana, zAna, cAritra tathA tapa inhoMkI ArAdhanA kahI hai yahAM bhRtakAlakI kriyA kahI gaI hai ataH sibU hotA hai ki yaha isa zAstrakA vyApAra nahIM hai / yadi yaha isa zAstrakA vyApAra hotA to vaha 'bhaNiyA' isa zabda prayogake sthAnayara 'bhaNNAditi' arthAt kahate haiM aisA prayoga karatA. paraMtu 'jiNavaraNe bhaNiyA duvihA ArAhaNA' jinAgamameM ArAdhanA do prakArakI kahI hai aisA vacana hai ataH saMkSepase ArAdhanA kahane ke lie bhI isa zAstrakA vyApAra nahIM hai. saMkSapase vivecana karanekA bhI vyApAra AgamahI hai. 301 POSTHISTAMBHARA Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAdhanA adhyAra vastukA vistRta vivecana maMdabuddhi jana nahIM samajhate hai unake upara anugraha karaneke lie vastuoMkA svalpa vivecana hotA hai. usake tIna bheda hai-vacanasaMkSepa, arthasaMkSepa va ubhayasaMkSepa / yadi vacanoMkA vistAra ho jAya to maMdabuddhi janoMko arthanizcaya nahIM hotA isalie vacanoMkA jisameM saMkSepa ho paraMtu padArthakA vistAra kiyA mayA hai usako vacana saMkSepa kahate haiM. anuyoga, pramANa, naya, nikSepa vagaire vastukA vivecana karaneke upAya haiM. ina saboke dvArA vivecana na karake prastuta viSayakI kevala dizA dikhAnA usako abasaSa kahate hai. isameM vacana to bahuta rahate hai, paraMtu anuyogAdikomameM kisI ekakA Azraya lekara dihamAtra varNana rahatA hai. ubhaya saMkSepameM artha va usakA zabdoM dvArA vivecana donoM bhI saMkSipta hote hai usako ubhaya saMkSepa kahate haiM. cAro ArAdhanAoMkA | svarUpa do ArAdhanAmeM jahAM kiyA jAtA hai yaha bacana saMzleSa hI hai. arthasaapa nahIM hai. yahAM zAnakI aura tapa kI ArAdhanA vidyamAna hai so bhI yaha vacaka bArA uttaH mahA darzanArApanA kathA cAritrAyadhanA inake mukha se hI unakA svarUpa pragaTa karAnA zakya hai. dasaNamArAhaMteNa NANamArAhida bhane NiyamA // NANaM ArAhatarasa dasaNaM hoi bhayaNijaM // 4 // vijayodayA-saNamArAIteNa darzanArAdhanAyAM kadhitAyAM hAmArAdhanApi zakyate pratipattum / samayAnayanacodanAyAMzarApAdyanyatamamAjamamAtrapratipattiyat / nanu cAntareNAdhAramAnayanaM na saMbhavatIti bhavatyAnabhiDite'pi bhAjanamAtre prati pattiriha katham ? hApyavinAbhAvAvityAca 'dasaNamArAdhateNa' / atrApare saMbandhamArambhayamti gAthAyAH / yadi dvividhA ArAdhanA ArAdhayanti cezcaturvidhArAdhanAphalaM prAptAH siddhA iti pratikSA hIyate dvayorasaMgrahAs iti cet nAsminnapi vikaspe tayorapi saMgrahArtham / kathaM 'daMsapamArAdhatega ' iti pratimA hIyate iti / atra pratimAzapena kimukhyate / sAdhyanirdezaH pratikSeti tApa gRhiitm| caturvidhArAdhanAphalaprAptatvasyeha sAdhyatA nAsti / sirameSa hi caturvidhArAdhanAphalaprApatatvamanudyata iti 1 adhAbhyupagatiH pratijhA sA ki nopapadyate ? catasraH ArAdhanAstAsAM ca phalaM te prAptayantastatAsanyabhyupa gantavye kathamabhyupagamAnupapasiH? caturvidhetyuktavantaH dvividhati kartha ma viruddhamiti pUrvAparabyADatiriti coyate / tathA yazcaudyameva codyate samAsena dvividheti vacanAt , prapaJcanirUpaNAyAM caturvidhA tatko virodhaH tena virodhaparihArAya cAgatayaM mAthA / 'desaNaM' dhajJAnaM ruciH, 'thArArdhateNa' ArAdhayatA, 'pANaM 'sampAzAnaM, 'bhArAdhirva' ROMALE+ Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAparA adhyAda mArAdhita have' bhavet niyamA' nizcayena / yasya hiyaviSayA zraddhA tasya kacidapyamAne nasA bhvti| na hinirSipayA ruciH pravartate / buddhiparigRhItaSastuSiSayA atyavinAbhASaH zravAyA zAnena / matra parA byAkyA-Asmano viSayAkArapariNAmavRttini sadAvaraNakSayopazamajanitam / bhUmyAparaNApagame toyajanmavat / tatavizuddhiHprasapatA bhabhiruciH zrajA zrutinirUpitArthaviSayA stybhaavnaadrshnN| na ca varzanamohokrAmakSayopazamanimitoyAdhayakAbhAve jalaprasAdavat / tasminnArAzyamAne zAnasigiravazyaMbhASinI nirAdhapadharmasya kevalasimyabhASAviti / tatreya parIkSyate, viSayAkArapariNatirAtmano yadi syAdaparasagandhasparzApAtmakatA syAttathA ca 'arasamaruSamadhaM avva cedaNAguNamasaI' ityanena virodhaH / viruvazva nIlapItAdipariNAmo naikatra yujyte| ekadA mAkAravayasaMvedanapasaMgazca / bAyasthakanIlAdivinAnagatamapara vijJAnAgatavizuddhiH prasannatA abhiruciH zradhdheti vA samIcInaM gavitam caitanyasya dharmaH zayAnam / nanu zAmastha mAnadharmatye kSAyopazamikajJAnAdhinAze kathamavasthitidarzanasya / na hi dharmiNi vinoM dhrmsyaapsthitiH| caitanyamavimAzi tadAzrayaM taviti cet zAnasya dharmatA nazyati / kiM ca yo yasya dharmaH sa tasya svarUpam / na cAnyasya dharmiNo rUpaM dhardhantarasya prabhavati / na di balAkAyA- latA marakusuma sdaan| na yAra de syAt / zrutAdevI prasannatA materibhyate / evaM zAnamere tagovarAyA avi prasatemeva iti hAdhiyAM kA vAtI na tasyAH pratyanAyAH prAdurbhUtiH palayo ghaa| na hi darzanamohodayaM vinA darzanasyAbhAvo yusyate / yadi syAdarzanamohanIyakraspanA aghaTamAnA bhavet / atha yAthAmyaviSayA zraddhA Atmani pratibaMdhakasanAbAnodeti, tadapAye udgacchati, yadi pratibaMdhakAri kiMcitra syAt / Atmani pariNAmini sati kimiti / sadA na bhavet / atatpariNAmatve nAtmani kadAcidapi bhavet / tat anubhayasinavAsI sahakArikAraNAnAmasAzibhyAdAtmA zraddhAnarUpeNa na pariNamate / na tu kiMcitpratibaMdhakAmasyeti cet kiM tatsahakAri yasthAbhAyAdanutpattiH dhAyAH / anvayavyatirakasamadhigamyo hi hetuphalabhASaH sarva eSa tAyaMtareNa hetutA pratizAmAprata paya kasyacitsA vastucitAyAmanupayoginIti pratibaMdhaphasadbhAvAnumAnamAgame'bhimataM tAvadasati na ghaTate / kiMcit zrutamarUpitArthaviSayA satyabhAveneti yA saddham / avadhyAdinirUpitArthaviSayA satyabhAvanA kiM na darzana ! abadhyAvikamapi vastuyAthAtmyasaMsparza | atha dhutapravarNa samIcInakAnopayogopalakSaNamiti manyase bhavatu / malamatiprasaMgena-- "samataNANadasaNavIriyasuhama taheva bhayagaNaM // bhagurulahumavvAcAdamaguNA honti siddhANa // " 'ityanena ca vyAkhyA virudhyate / guNAntaratvena upabhyAsAnupapatteH / kSAyikazAyopazamikayodo'si vA na vA! yadi nAsti bhAvapaMcaphanirUpaNakAriNA Agamena virodhH| khaca bhasti bhedapariNAmaH pariNAmAntarasya svarUpa na bhavati / pariNAmakadevasya pariNAmisarUpatA nyAyyA // yau bhinnamatighakApAyajanyo, na tApanyo'nyasya dharmabhipI 1 23 Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya mUlArAdhanA 24 yathA acAdhikevale mizapratibaMdhakApAyajanye, tathA na jJAnadarzane // jJAnArAdhanA cAritrArAdhaneti vaividhya kamAnopanyastaM ityatra codhe pratiSidhAnAyAha 'NANamArAdhaMteNa daMsarga hora mayaNinazAnazabda: sAmAnyayAcI saMzaye, viparyAsa, samIcIne ca vRttaH / saMzayazAnaM, viparyAsazAne, samyagzAnamiti prayogadarzanAt / te na zAne pariNata AtmA niyomatastatvazraddhAne vipariNamana paveti na niyogo'sti / mizyAzAnapariNatamya tattvazraddhAyA abhAvAt / tato zAnasya darzanAyinAmAvitvasthAbhAvAt na zAnArAdhanoktyA darzanArAdhanAyagaMtuM zakyetina tathA saMkSepAbhidhAnamAgame prAMtamiti bhAvArthaH / 'NANa' jJAnaM // 'ArAdhanegA 'bhArAdhayanA / 'sI' darzanaM / 'honi 'bhavati / 'maNi' bhajanIya vikalyaM / satra saNazabdena darzanaviSayamArAdhanamucyate / tato'yamarthagdarzanArAdhanA bhAjyeti bhajanIyatayA bhavinAmAvitvAbhASaH suucitH| samyagjJAne ArAdhine bhavasyArAdhitA, mithyAzAnArAdhanAyaryA neti bhajanIyatA // athavA jJAnArAdhanA vAripArAdhaneti ca zakyate sNkoctuN| nanu yasya yenAvinAbhASastaduko tasya pratipaciyuktA agnyAnayanoko zarAbAyanyatamapAtramAtrapratipattivat / iha punaH sakathamityAhaH mUlArA.dasaNamityAdi---darzana himavAna tantu azAte vastunina svAdisyavinAmA: akhAyA zAnena / tataH sAdhUrka sUtre tatvazraddhAnArAdhanAyAM samyamhAnamArAdhitamavazyaM syAditi | ArAIteNa ArAdhayatA udyotanAcavizayeSu vartayatA / atha jJAnArAthanA cAritrArAdhanA ceti vaividhya karamAnopanyasta sUtre ityatrAha-yANamityAdi / jJAnamatra sAmAnya / yaMsarNa darzanaviSayArAdhanA, bhayaNi vikalpya / isamatra / tAtparya-samyagjJAne ArAdhite sati samyaktvamArAdhitaM bhavati na mithyAjJAne ityavinAbhAvAbhAvAt sAnArAdhanAyAM darzanArAdhanA bhAjyA / nanu tarhi samyagjJAnArAdhano kI samyaktvArAdhanA bodhayituM zakyate iti sA karamAnocyate iti ceta jJAnastha samyagiti vyapadeze samyaktvamukhaprekSitacA prAdhAnyAbhAvAt // hiMdI-samyagdarzanakI ArAdhanA karane vAle niyamase jJAnArAdhanA karate hai, paraMtu mAnArAdhanA karane bAleko darzanakI ArAdhanA hotI hai athavA nahIM. vizeSa--AcAryane darzanArAdhanAkA varNana kiyA hai isase hI zAnArAdhanakA bhI grahaNa ho jAtA hai| jaise Ladoo RAN ITED Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA 25 AdhAsaH kisI manuSyako amilAnake liye AjJA kI to vaha sarAyameM vinA kahe bhI agni lAtA hai. sarAvameM agni lAvo aisA kahanekI AvazyakatA nahIM rahatI hai. AdhArake binA agni nahIM lAsakate ataH pAtra lekara agni lAvo aisA nahIM kahane para bhI pAtrakA bodha ho hI jAtA hai| paraMtu samyagdarzanakI ArAdhanA karane vAleko jJAnakI bhI ArAdhanA kaise hogI yaha samajhameM nahIM AtA hai. isa zaMkAkA uttara yaha hai ki, samyagdarzana aura jJAna ina donoM meM avinAbhAva saMbaMdha hai arthAt samyagdarzanakI jo vyakti ArAdhanA keraMgI baha jarUra jJAnArAdhaka hotA hI hai. yahAM koI AcArya isa gAthAkA saMbaMdha aisA jur3AnekA prayatna karate hai. yadi do prakAraka, ArAdhanA kahate ho to ' caturvidhArAdhanAphalaM prAptAH siddhAH ' ' cAra prakArakI ArAdhanAoMkA phala siddhoMko prApta huvA hai / yaha pratijJA naSTa hotI hai. kyoMki Apane darzanArAdhanA aura cAritrArAdhanA aisI dohI ArAdhanAyeM kahI haiM, aura prathama gAthAmeM siddha parameSTIko cAra ArAdhanAoMkA phala prApta huA aisI Apane pratijJA kI hai. vaha caritArtha nahIM hotI yaha doSa arthAta pratijJAhAni nAmakA doSa yahAM AtA hai. isakA uttara-ArAdhanAke do bheda mAnanese bhI doSa nahIM hai. kyoMki hamane darzanArAdhanA tathA cAritrArAdhanAmeM kamase mAnArAdhanA aura tapa ArAdhanAkA saMgraha kiyA hai. ataH hamArI pratimA naSTa nahIM hotI hai. pratimA zabdase ApakA kyA abhimata hai ? yadi sAdhyakA varNana karanA yaha pratimA hai aisA kahoge to yaha yogya nahIM hai. cAra prakArake ArAdhanAoMkA phala siddha parameSThigeko prApta huA hai yaha rAta yaSaM sAdhyarUpa nahIM hai, kyoMki, jo asiSada vastu sAdhya mAnI jAtI hai, siddhoMko pAra ArAdhanAoMkA phala prApta huvA hai yahI pAta phirase AcAryane yahAM kahI hai. yadi cAra ArAdhanAoMkA phala siddhoMko prApta ho gayA hai aisA mAnanA yaha pratikSA hai aisA kahoge to yaha kyA yukti saMgata nahIM hai| cAra ArAdhanAoMkA phala unako prApta huvA hai yaha mAnya karane yogya hai isako nAkabUla karanA kaisA yogya hogA? pUrva gAthAmeM ArAdhanAke cAra bheda kahe haiM aba yahAM usake do bheda Apa kahate haiM yaha pUrvApara viruddha nAmakA doSa dubA, isakA uttara yaha hai ki, saMkSapase ArAdhanAke do bheda haiM va vistRta varNanakI apekSAse cAra bheda hote haiM ataH isameM konasA virodha hai ? ataH yaha gAthA virodhaparihAra karaneke lie AcArthane racI hai aisA samajho. samyagdarzanakI ArAdhanA karanese samyAnakA ArAdhana avazya hotA hai. jisa puruSako jisa viSayako nAoMkA phala siddhoMko prArAdhanAoMkA phala prAra ha kyA pAkti saMgata Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA 26 zraddhA hotI hai usako yadi usa viSayameM kisI prakArase ajJAna hogA to zraddhA nahIM hogI. zraddhA ruci aviSayameM nahIM hotI. arthAt padArthakA svarUpa samajha lenepara usameM manuSyakI zraddhA utpanna hotI hai. buddhIke dvArA jisa vastuko jJAna liyA vaha vastu zraddhAkA viSaya hotI hai. ataH zraddhAkA zAnase avinAbhAva hai aisA samajhanA cAhie. isa gAthApara dusarI vyAkhyA hai vaha isa prakAra hai- AtmAkA padArthAkAra pariNamana honA yaha mAna hai. jaise bhUmIkA AvaraNa haTa jAnese pAnI utpanna hotA hai, vaisA dhAnAvaraNa karmakA kSayopazama ho jAnese dhAna upajatA hai, jJAnameM jo vizuddhi, sapanA, abhihAne rahatI haiM usakI zradhdA samyagdarzana kahate hai. yaha AgamameM kahe hue padArthoMko viSaya karatA hai. arthAt Agama kathita padArtha satya hai aisI bhAvanAko samyagdarzana kahate haiM. jaise talAba me kIcaMDa naSTa honese pAnImeM svacchatA dIkhatI hai. vaise darzana mohanIya karmakA upazama, kSaya, vA kSayopazama honese jo jJAnameM nirmalatA utpanna hotI hai usako samyagdarzana kahate haiM. aise samyagdarzanakI ArAdhanA karanese avazya jJAna kI prApti ho jAyagI. jisakA AdhAra nahIM hogA usakI siddhi nahIM hotI hai. darzana jJAnakA dharma haiM. jJAna usakA Azraya hai. uparyukta vivecanakA AcArya khaMDana karate haiM-- yadi mAna viSayake AkAra se pariNamegA to vaha sparza, rasa gaMdha varNAtmaka hogA. aisI avasthA ho jAnepara "" jJAna rasa, rUpa, gaMdha rahita hai. vaha dRSTi gocara nahIM hotA arthAt amUrtika hai. zabda rahita tathA AtmAkA guNa hai " aisA AgamameM jJAnakA varNana kiyA hai, vaha viruddha hogA. tathA eka padArthameM viruddha aise nIla va pIta pariNAma nahIM raha sakate haiM. eka samayameM do AkAroMkA anubhava AvegA. eka bAhya padArthakA AkAra va dUsarA jJAnAkAra aise do AkAzakA saMvedana hogA. jJAnameM jo nirmalatA, prasannatA abhiruci hai usako zraddhA kahanA yaha bhI ayukta hai. kyoMki, zraddhA caitanyakA dharma hai, vaha jJAnakA dharma nahIM hai. yadi jJAnakA dharma kahoge to kSAyopazamika jJAnakA nAza ho jAne para zraddhAkA samparadarzanakA bhI nAza mAnanA paDegA. dharmIkA nAza ho jAnese dharmakA nAza honA anivArya hai. caitanya vinAza rahita hai aura samyagdarzana usake Azrayase rahatA hai aisA yadi mAnoge to vaha jJAnakA dharma hai aisA ApakA kahanA vyartha hai. azvAsaH 26 Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArApanA AzvAsaH jo jisakA dharma hotA hai vaha usI vastukA svarUpa hai aisA samajhanA cAhiye, eka vastukA dharma usa vastuse | minna aise anya vastukA dharma nahIM ho sakatA, bagulAkA saphedapanA kuMda puSpakA nahIM hotA hai, isI tarahase mati jJAnako prasannatA usakIhI hotI hai vaha zrutAdi zAnakI nahIM hotI hai. zrutAdi jJAnakI prasannatA matijJAnakI nahIM hotI hai. ataH jJAnameM bhinnatA honese unameM rahanevAlI prasannatAyeM bhI bhinna bhinnahI mAnanI paDegI. samyagdarzana zAyopazamakA dharma mAnoge to thAyika samyagdarzanako siddhi nahIM hogI vaha nayA na utpanna hogA na vinAza pAvegA. darzanamohanIya karmake udaya binA samyagdarzanakA abhAva nahIM hotA hai, yadi hogA to darzanamohanIya karmakI kalpanA vyartha ho jAtI hai. padArthake yathArtha viSayapara jo zraddhA hotI hai usako samyagdarzana kahate hai. vaha pratibaMdhaka kAraNa upasthita hone para utpanna nahIM hotA hai. yadi usakA vinAza ho to vaha utpanna hotA hai. yadi pratibaMdhaka kAraNa koi na hogA aura AtmA sadA pariNamanayukta hai aisA kahoge to samyagdarzana hamezA kyoM na utpanna hotA hai? yadi AtmA pariNamanazIla nAhIM hai to kamI bhI AtmAmeM samyagdarzana na hogA. ataH sahakArikAraNoMkA sAnidhya na honese AtmA samyagdarzanarUpa pariNata nahIM hotA hai. usako jagatameM koI bhI pratibaMdhaka kAraNa nahIM haiM aisA yadi kahoge to yaha yukti saMgata nahIM hai. aisA konasA sahakArikAraNa hai ki jisake na honese zraddhAkI utpatti nahIM hotI hai / arthAt jisa sahakArikArayAke sadbhAvase zraddhA utpanna hotI hai tathA jisake na honese utpanna nahIM hotI. aisA konasA sahakArikAraNa hai ? jagatameM padArthakA saMpUrNa kAryakAraNabhAva anvaya vyatirekase jAnA jAtA * | hai. anvayadhyAtirekake vinA koI padArtha kisIkA kAraNa mAnanA kevala pratijJAmAtra hI hai. aisI pratimA vastuke vicAra samayameM kucha bhI upayogI nahIM hai. AgamameM pratibaMdhaka kAraNale kAryakI utpatti nahIM hotI hai aisA khulAsA hai. jaise sahakArikAraNa nahIM honese kAryasiddhi nahIM hotI vaise pratibaMdhakakA sadbhAva honese bhI kArya hotA nahIM. sahakArikAraNa hote hue pratibaMdhakakAraNoMkA abhAva hogA to kArya utpanna hotA hai anyathA nahIM hogA. ataH pratibaMdhakake sadbhAbameM kArya nahIM hotA hai yaha mAnanA paDegA. * zrutamAnase jAne gaye padArthoMpara ye padArtha satya hai aisI addhA honA usako hI samyagdarzana kahate hai aisA OM Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AvAsaH lArAznA Terola samajhanA bhI ayogya hai, kyoMki abadhyAdizAnase jAne gae padArthopara satyabhAvanA hotI hai usako bhI samyagdarzana mAnanA cAhiye. avadhimAna, manaH paryaya jJAna aura kevalajJAna bhI vastuke yathArtha svarUpako hI jAnate haiM ataH vahAM jo satyabhAvanA hotI hai vaha bhI samyagdarzana hai aisA mAnanA cAhiye. yadi 'dhuta zabdase ' sarva prakArake samyagjJAnakA ahaNa hotA hai kyoki yahAM zruta zabda upalakSaNa cAtI hai. aisA kahoge to yogya hI hai. ataH aba isa viSayameM adhika likhaneko AvazyakatA nahIM hai, sammattaNANa daMsaNa isa gAthAmeM siddhoMke ATha guNoMke nAma batAye hai. usameM samyaktva guNa mathama likhA hai paraMtu Apa to samyagjJAnakA dharma batA rahe haiM. ataH sampagdarzana Apake matase guNa nahIM hai yaha siddha hotA nahIM. ata: ApakA kahanA isa gAthAphe virudhda hai. kSAyika samyagdarzana tathA kSAyopazAmika samyagdarzana isameM Apa bhinnatA mAnate haiM yA nahIM? yadi bheda nahIM hai to pAMca bhAvoMkA varNana karane vAle Agamase ApakA kahanA viruddha hotA hai. yadi bheda mAnoge to eka pariNAma dusare pariNAmakA svarUpa nahIM hotA yaha kabUla karanA paDegA. arthAta kSAyika pariNAma aura kSAyopazamika pariNAma paraspara eka dusareke svarUpa ho nahIM sakate. jitane pariNAma hai ye pariNAmIkA svarUpa hote hai yaha mAnanA nyAyasaMgata hai. athAt jIva pariNAmI hai tathA usake jJAnAdika guNa pariNAma hai, paraMtu jJAnako pariNAmI mAnakara samyagdarzanako usakA pariNAma svarUpa mAnanA anyAyya hai. jo pariNAma bhinna bhinna pratibaMdhaka kAraNa naSTa honasa utpanna hote hai ye anyonya dharmi dharmatAko nahIM prApta hote hai, jaise avadhi jJAna va phevala mAna ye dona jAna apane apane pratibaMdhaka kAraNoMkA abhAva honese utpanna hote haiM anuH unakA anyonya dharma dharmibhAva nahIM hai vase zAna aura samyagdarzanameM dharma dharmibhAva nahIM hai. jJAnArAdhanA aura cAritrArAdhanA esI do ArAdhanA kyoM nahIM mAnI hai. aise praznapara AcAryakA yaha uttara hai"zanakI ArAdhanA karane vAleko samyagdarzana ArAdhanA hotI hai nahIM bhI hotI hai." yahAMpara nAnazabda sAmAnyavAcakra bhI hai aura saMzaya, viparyaya tathA samyagjJAnavAcaka bhI hai, arthAta saMzaya jJAna, viparyaya jJAna, samyagjJAna aise zAnake bheda dekhe jAte hai, ataH zAnameM pariNata huA AtmA nizrayase tatva zraddhAnameM pariNata hogA aisA niyama nahIM hai. kyoMki yaha mithyAjJAnaparipAta ho to usameM tamandAkA abhAva TA S HRESTORAGHATOPATANGA Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AthAsaH rahegA. isavAste jJAna darzanakA adhinAbhAvI hai aisA siddha nahIM hotA. mAnArAdhanase darzanArAdhanAkA svarUpa nahIM jAnA jAtA hai. isalie jJAnArAdhanAmeM samyagdarzanArAdhanA antarbhUta nahIM hotI hai aisA AgamameM kahA hai. samparajJAnakI ArAdhanAke sAtha samparatvArAdhanAkA avinAbhAva hai. paraMtu mithyAjJAnakI ArAdhanAke sAtha samyaktvArAdhanA nahI rahatI hai. ataH badda bhajanIya hai aisA AcAryane yuktiyakta kahA hai. samyagjJAnake sAtha avazya samyagdarzana rahatA hai ataH samyagjJAnameM samyagdarzanArAghanA kyoM antarbhata nahIM kI gaI hai isakA uttara aisA haijJAnako samIcInapanA mApta honemeM samyagdarzana hI kAraNa hai ataH usakI mukhyatA honese samyagdarzanArAdhanA tathA cAritrArAdhanA aise ArAdhanAke saMkSepase do bheda kiye hai. RRARAMATARAPATAARAAAAAYATRAPATANAMEERTOPATREATRE manuSa jJAnamatareNApi varzana yartate, yato mithyAripi zAnasyArAdhako bhayati / ato binAbhAvAbhAva suddhaNayA puNa NANaM micchAdihissa veti aNNANaM | tamhA micchAdiThI NANassArAhavo Neva // 5 // vijayodayA-zubhamayAH pugH| atadharmAtmakasya vastuno'nyatamadharmaparisarastadavinAmAvidharmabalaprasUto nayaH / tathA coktam / "upapattibalAvarthaparicchedo naya" iti // zudhdho nayo yeSAM te vaadnyaa:| nirapeanayanirAsAya zurAivizeSaNam / nityameva sarvathA kSaNikameveti ye paricchedAste viparyAsarupAstathAvidhastha pratipakSadharmAnapejasya vastuni rUpasyAbhAvAt / sApedha rUpaM nirAkAMkSatArUpeNa darzayataH pratyayasya atasmistaditi zAna bhrAntamiti bhrAntatA / tahovarahitatA shudhdtaa| tathA hi kattakasvena anityatAmeva vastuna: pratyeti mAna na tatsarvathA vastvanityaM, nimyAnityAramakasvAssakalasya / yadi hi nityameva syAt kriyamApatAnurUpahetukardayakenAyuktatAsya syAdato nityaM bhavasyeya ca na bhavatIti rakSyapratipattayaH / / zudhdA nayA yeSAM pratipatRNAM te shudhdnyaa|punn punaH / NArNa jJAnamityabhimataM parasya / minachAdihissa mithyaaraiH|dheti bane / aNNANaM azAnaM iti / na jJAnazabdaH sAmAnyacAcI kiMtu yathArthapratipattireva jJAnazabdAbhidheyeti / jJAyate manyate adhaH paricchidyate yena tajvAnaM / bassvanyabhUtaM ca rUpamAdarzayatA nArthaH paricchidyate tasmAnna mithyAjJAnaM cAnazabdasyArthaH, tadazAta mityeSa grAhyam / nanu ca-- "gadi diye ca kAya joge vede phasAya NANe ya // saMjamaMdasagalessA bhASiyA sammatasaSiNa aahaare||" Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArAdhanA AzvAsaH ityatra jhAmazada: sAmAnyayAcI,satyaM prAtinimiti byuspasI sA nirUpaNA sAmAnyazabda iti / vamA tasmAt / micchAdiDDI tttvjnyaanrhitH| mANastArAdhako pa.hovisi pavaghaTanA / jJAnaM naaraadhytiityrthH|| atrAparA vyAkhyA yayuktaM akSAne darzanAbhASa iti kiM, tajJAnaM kasya bhavatIti / tataH sUrya iti / tadatiailayaM / kiM tavajJAnamityasya praznasya prativacanaM na sUtre'sti / mithyAcAgalakSaNatipAvanaparAmiyyASTisaMyaMdhijJAnatvameva ajJAnalakSaNamityubhayorapi prativacanamiti vikalpyate / evamapi tamhA na micchadihi' iti sUbe mithyArAnasyArAdhakatvAbhASameva sUtrakAra upasaMharati / tatparityajyAsUtritamupAdeyamiti pheyaM khtNtrtaa| nanu ca jJAnamatareNApi darzanaM vartate yato mithyAdRSTirapi jhAnasyArAdhako bhavati / gatAnugatikatvena lokAnAM zradrAmAtreNaiva pravRttipranIterato jJAnena darzanasyAvinAbhAvAbhASaH ityatrAha mlaaraa0-muddhnnyaa| anaMtadharmAtmakasya vastuno'nyatamadharmaparicchedastadabinAbhAvidharmaparicchedabalaprasUto nyH| zuddhAH pratipakSasApekSatayA nirdoSA nayA yeSAM pramAtRRNAM te zuddhanayAstIrthakaradevAdayaH / puNa yasmAt / NANaM parasyArAdhyatayA iSTa jJAnaM / vaiti bruyate / ANNArNa jJAyate paricchizyate rastutatvaM yena tjjnyaan| na jJAnamajJAna ayathArthaparicchedaka midhyetyarthaH / ranake vinA bhI samyagdarzana hotA hai kyoM ki mithyAdRSTi bhI jJAnake ArAdhaka dekhe gaye hai. ataH jJAna ke sAtha darzanakA avinAbhAva nahIM hai. isa AkSepakA uttara AcArya kahate hai-- __hiMdI arthaH-vastu anaMta dharmAtmaka hai arthAt vastumeM ekatva, anekatva, nityapanA, anityapanA, astitva nAstitva, ameyatva vagairaha anaMta dharma hai, ata: vastuko anaMta dharmAtmaka kahate haiM. aise vastumase kisI eka dharmako jo mukhyatAse jAnatA hai tathA usase bhinna avinAbhAvI dharmako jo gauNa samajhatA hai aisA jo zAna usako naya kahate haiM. 'upapattibalAdarthaparicchedo naya iti' arthAt yuktIke Azrayase padArthako jAna lenA usako naya kahate haiM aisA pUrvAcAryoMne kahA hai, vastake eka dharmakohI vastu samajhanevAlA tathA vastuke anya dharmakI jo apekSA rakhatA nahIM aise mAnako mithyAnaya kahate haiM, jaise vastu sarvathA vaNikahI hai| sarvathA nityahI hai, ekahI ityAdi rUpase vastukA pratipAdana karanevAlA mAna mithyAnayarUpa hai. isa mithyA nayaphA nirasana karaneke lie AcArthane gAthAmeM 'suddha gayA' aisA zabda rakha diyA hai. midhyAnaya pratipakSarUpa dharmakI apekSA nahIM karate hai. arthAt vastukA sarvathA RATEBARBATAItARANASAST Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ulArAdhanA 31 ekAMta rUpase vivecana karate haiM. paraMtu pratipakSa dharmakI apekSA na karanevAlA aisA vastukA svarUpar3I nahIM bana sakatA. arthAt paraspara pratipakSI dharmose vastu sadAhI yukta rahatI hai, jaise vastumeM ekatva dharma rahatA hai usI taraha anekatva bhI dharma rahatA hai. jaise astitva dharma vastumeM vidyamAna hai vaise nAstitva dharmabhI vidyamAna hai. ataeva vastu ina dono viruddha dharmo ko apane meM sthAna detI huI apanI anaMta dharmAtmakatA jAhIra karatI hai. isa taraha vastumeM sApekSatA hai. paraMtu jo jJAna sApekSa vastuko nirapekSarUpa batAtA hai vaha jJAna bhrAMta hai. jaise devadattako jo ki jinadattarUpa nahIM jinadaca samajhanA, aisI bhrAMtatA midhyAnyameM rahatI hai. sacce sApekSanayameM nahIM rahatI hai. ataH usako zuddha naya kahate haiM / mithyAnaya vastu kRtakatA dharma dIkhane para usako sarvathA anitya hI mAnane lagatA hai paraMtu vastu sarvathA anitya nahI hai kiMtu nityAnityAtmaka hai. yadi sarvathA vastu nityaddI hotI to usaseM jo kArya karanA ho usako anukUla kAraNa prApta karanekA prayatna vyartha hogA. kyoMki, kAraNoMkI prApti honepara bhI vastu pUrvarUpa choDakara kAryarUpatA dhAraNa nahIM kareMgI ataH vastu sarvathA nitya bhI nahIM hai| vastu nityAnitya hai aisA anubhavahI yogya haiM. isa vivecanakA abhiprAya yaha hai ki, sAkSAt vastukA anubhava karA denevAle zudhdanaya jinake haiM aise tIrthakarAdika mahApuruSa mithyAdRSTi logoMke jJAnako ajJAna kahate haiM. kyoMki midhyAdRSTiyoMkA jJAna vastukA thArtha svarUpa nahIM dikhAtA hai. isa vAste vaha 'jJAna' isa nAmako apAtra hai, usako ajJAna hI kahanA cAhiye, yadyapi jJAna zabda sAmAnyavAcI honese yathArtha ayathArtha rUpa donoM jJAnoMko jJAna kaha sakate haiM tathApi mithyAdRSTIkA jo jJAna hai vaha ayathArtha svarUpako dikhAnevAlA honese usake lie prayukta jJAna zabdakA artha ajJAna aisA iiN karanA cAhiye. 1 yaha zaMkAkAra aisA kahatA hai--' gai iMdiye ca kAye isa gAthAmeM jo jJAna zabda hai usakA kyA abhi mAya hai ? kyA usako sAmAnya zabda kahate haiM ? uttara - yahA~ jJAna zabda kI ' jJAtijJAnam ' aisI nirukti hai. vahAM padArthako jAnanA aisA sAmAnya artha abhimata hai. mithyA yA sacce jJAna kI vivakSA vahAM nahIM hai. jo mithyAdRSTi hai vaha tatva zradhdAnarahita honese samyagjJAnakA ArAdhaka nahIM hai. aisA isa gAthAkA abhiprAya hai. AzvAsaka 1 i Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA bAzyAptaH 32 isa gAthApara koha vidvAn aisI vyAkhyA likhate hai. pichaleka gAthAmeM 'amAna honese darzanArAdhanAkA abhAva hotA hai, aisA jo kahA hai vaha ajJAna kyA cIja hai tathA vaha kisako hotA hai| aise praznakA uttara denekeliye 'sudhvaNayA puNa gANa' yaha gAthA AcAryane racI hai aisA koI vidvAna kahate hai. paraMtu yaha unakA kahanA yuktizUnya hai. 'vaha ajJAna kyA cIja hai, isa praznakA mithyAcAnakA lakSaNa kahanevAlA uttara uparyukta strI AcAryane nahIM diyA hai. mithyApikA lohAra hai nahI samAna laSaNa aimA donoM praznokA uttara AcArya ne diyA hai aisI Apane kalpanA kI hai. 'tamANa micchadihI' isa sUtrameM mithyASTijana jhAnake ArAdhaka nahIM hote hai isa abhiprAyakA hI upasaMhAra kiyA hai aisA samajhanA cAhie, paraMtu vaha abhiprAya choDa karake sUtra meM na dikhAyA huvA abhiprAya samajha lenA ayogya hai. cAritrArAdhanA kathyate / caturthyA ArAdhanAyAH pratipasipharma darzayatrAha saMyamamArAhaMteNa tavo ArAhio have NiyamA // ArAhateNa tavaM cArittaM hoi bhayaNija // 6 // vijayodayA-saMyamamArAhateNa saMyama ityanena zabdena iha cAritramityucyate / karmAdAnanimitakriyAbhya uparama saMyamaH / / saca cAritraM / tathA cAbhyadhAyi-kAryAdAnanimitakiyoparamo zAnavatazcAritramiti | saMjamaM cAritraM ArAdhateNa bhaaraadhytaa| naco tapaH / ArAdhido ArAdhitaM / iva bhvet| NiyamA avazyamaya / kathaM! ii anazanaM nAma azana nyAgaH / sa ca triprakAraH / manasA muMje. bhojayAmi, bhojane vyApRtasyAnumatiM karomi 1 muMje, azva, pacanaM kurciti vcsaa| tathA caturvedhasyAhArasyAmisaMdhipUrvaka kAyanAdAnaM, istasaMjhAyAH pravartana anumatisUcanaM kAyena / patAsAM manovAkAyaphiyANAM karmopAdAnakAraNAnAM tyAgo'nazanam cAritrameya / yogatrayeNa tRptikAriNyAM bhujikriyAyAM darpavAhinyAM mirAkRtiH avamodaryam / tathA yAhArasaMzAyA jayo ghRttiparisaMkhyAnaM / rasagocaragAyatyajanaM tridhA rasaparityAgaH / kAyasukhAmilApatyajanaM kaayleyaaH| cittavyAkulatAparAjayo viviktshynaasnN| svakRtAparAdhagRhanatyajanaM AlocanA / svakRtAdazubhayogAtpratinivRttiH pratikramaNe / tadubhayojasanaM ubhayaM / yena yatra vA azubhopayogo'bhUtapirAphiyA, tato parAsana vissekH| dehe mamatvanirAlA kaayotsrgH| tapo'nazanAdikaM yathA bhavati khArivaM tathokameva / asaMyamajugupsAmeSa praSajyAhApanaM chedH| mUlaM punambAritrAdAnaM / zAnadarzanacAritratapasAmatIcArA azubhakriyAH / tAsAmaponaM dinayaH, cAritrasya kAraNAnumananaM vaiyAvRsya / Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA AvAsaH R padi ye kaha cuke haiM to phira ce punaH kaise kaheMge ? ataH vaha kaisA ? aisA prazna pharanA bhI ayukta hai / kyoMki sUtrameM cAritra siddhimeM itara ArAdhanAsiddhike kramakA upanyAsa-vivecana nahIM kiyA hai / aura kevala pratijJAse akSako athavA saMzaya grastako vastukA svarUpa jJAna nahIM hotA hai / isa vAste vaha kaisA aisA yuktiprazna bhI yahAM pUchanA yogya nahIM hai| yahAM saMyamake viSayama Ara jo vivaMcana anya vidvAnoMne kiyA hai vaha bhI yogya nahIM dIkhatA-" terA prakAra ke cAritrameM sarvathA prayatna karanA vaha saMyama haiM, yaha saMyama bAhya tapase abhyaMtara tapa jaba susaMskRta hotA hai taba prApta hotA hai. usake binA hotA nahIM. ataeva saMyama bAhya va abhyaMtara tapase susaMskRta hotA hai aisA mAnanA hogA." yaha saMyamakA svarUpa vivecana yogya nahIM hai, terA prakArake cAritrameM prayatna karanA usako saMyama kahate hai aisA saMyama zabdakA artha nahIM hai. apane jo abhiprAya kahA hai usameM saMyama zabdakA prayoga kiyA hai aisA kahAM bhI hamAre dekhane munane meM nahIM AyA hai, zabdakA artha bAra bAra prayoga Anese nizcita hotA hai paraMtu terA prakArake cAritrameM prayatna karanA yaha saMyama hai aisA zabdaprayoga kahAM bhI AyA nahIM hai. vidiyA ya have caritnammi' isa sUtra meM cAritra zabda sAmAnyayAcI hai. paraMtu Apa 'sajhalacAritra' aisA cAritra zabdakA viziSTArtha kyoM kahate hai ? sAmAthika, chedopasthApanAdi samasta cAritrabhedoMko cAritrArAdhanA kahate haiM 'paMDidapaMDidamaraNaM khINakasAyA marati kevaliNo' isa sUtrameM yathA khyAtacAritra samajhanA isakA Age varNana kareMge, bAhya tapake saMskArase yukta aise abhyaMtara tapake vinara saMyama nahIM hotA hai yaha kahanA bhI yuktiyukta nahIM hai. kyoMki bAhya tapake AcaraNavinA bhI Adi bhagavaMtake ziSya bhadaNarAja cagaire marata cakravartIke putra antamuMhatameM ratnatrayako pAkara mokSako gaye hai aisA AgamameM prasiddha ullekha hai. -PRASARAMAT nanu tapasyAyattanirjarAnukrameNa nirjarAmupagacchanti saMti karmANi yadA niHzeSANyapagatAni bhavanti tadA svAsthyarUpa nirvANamupajAyate tato nirmANasya kAraNaM nirjaraipa, tasyAza saMpAdakaM tapastato yuktaM darzanArAdhanA tapa ArAdhanA ceti dvividhA ArAdhaneti gavituM ityArekAyAM, to nirjarAM muktaranuguNAM karoti sati cAritre saMvarakAriNi nAnyatheti pradarzayati-- Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA AvAsa: D hiMdI artha-jinhoMke dvArA karmakA grahaNa hotA hai aise mana, vacana va zarIrake dvArA honevAlI kriyAoMkA tyAga-parihAra karanA usako cAritra kahate haiN| prastuta gAthAmeM jo saMyama zabda hai vaha cAritrakA vAcaka hai| anya AcAryoMne bhI cAritrakA lakSaNa 'pharmAdAnAnimittakiyoparamo jJAnavatazcAritra, iti ' aisA kahA hai. isakA bhI AbhaprAya Uparake samAnahI hai / jo cAritrakI ArAdhanA karate haiM unako niyamase-avazya tapakI bhI AradhanA ho jAtI hai / isa ArAdhanAkA svarUpa nimaprakArase samajhanA cAhiye / ___ anazana-cAra prakArake AhAroMkA tyAga karanA isako anazana kahate haiM / yaha anazana tIna prakArakA hai| maiM bhojana karUM, bhojana karAu, bhojana karanevAleko anumati deu isa taraha manameM saMkalpa karanA. maiM AhAra letA hai, bhojana kara, tama pAogegA dolanA. nAra pracArake AhArako saMkalpapUrvaka zarIrase grahaNa karanA, hAthase ipArA karake dUsaroMko grahaNa karanemeM pravRtta karanA. AhAra grahNa karaneke kAryameM zarIrase sammati denA aisI jo mana, vacana, kAyakI karmagrahaNa karanemeM nimitta honevAlI kriyAyeM unakA tyAga karanA usako anazana kahate haiM, yaha cAritra hI hai. dRpti karanevAlA, darpa utpanna karanevAlA aisA jo AhAra usakA mana, vacana, kAyake tIna yogoMme tyAga karanA acamodarya hai, arthAt svayaM peTa pUrNa bharegA itanA AhAra meM grahaNa karUMgA, karAUMgA, karanevAleko sammati pradAna karUMgA aise mana vacana zarIrake saMkalpakA tyAga karanA isako avamodarya kahate haiM, AhArakI abhilASAko jItanA-itane gharoMmeM, gallI meM AhAra milegA to leUMgA ityAdi pratijJA karake AhArA bhilApAko jItanA isako vRttiparisaMkhyAna kahate haiM. saviSayakI laMpaTatAko mana bacana zarIrake saMkalpase tyAganA rasaparityAga nAmakA tapa hai. zarIrako sukha mile aisI bhAvanAko tyAganA kAyakleza tapa hai. cinameM utpanna huI vyagratAko bhagA denA athAt citta vyAkula na ho isaliye svI, pazu, paNDa vivarjiva ekAnta sthAnameM sonA baiThanA isako viviktazayyAsana kahate haiM. apane dvArA huve aparAdhoMko chipAnekI kozisa na karanA, aparAdha ho gayA to zaghi usakA nivedana karanA yaha AlocanA tapa hai. svataH ke dvArA kiye gaye azubha yogase parAvRtta honA arthAn mere aparAdha mithyA hove aisA kaha kara pazcAttApa karanA pratikramaNa hai, aparAdhoMko na chipAnA tathA azubha yogoMse parAvRtta honA vaha tadubhaya tapa hai. jisa jisa padArthake avalaMbase azubha pariNAma hote haiM unako tyAganA athavA unase svayaM dUra honA yaha viveka Au HAMAREKARAHATTARAKHAN Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH mUlArAdhanA tapa hai. dehamase mamatva-sneha dera karanA kAyotsarga tapa hai.anazAdikako tapa kahate haiM. yaha tapa doSoMkA nAza karanake lie gurUne diyA huvA pAyazcitta svarUpa hai. asaMyamase tiraskAra utpanna hove isa liye dIkSAke dina kama karanA cheda tapa hai. punaH dIkSA denA usako mUla tapa kahate hai, ye saba prAyazcitta tapake bheda haiM. azubha kriyAyeM jJAna darzana cAritra tapa inake atIcAra hai. inako haTAnA vinaya tapa haiM, cAritrake kAraNAko sammati denA isako vaiyAvRtya kahate hai. arthAt jina kAraNoMse cAritrakI vRddhi hogI aise kAraNoMse munIzvarAkI sevA karanA. arthAt saMyamopakaraNa piMchI, kamaMDalu, jJAnopakaraNa zAsa, AhAra, auSadha vagairaha vastuose upakAra karanA yaha saba vaiyAvRtya hai. svAdhyAya aura dhyAna bhI cAritrakI vRddhi karanevAle tapa hai, aMga pUrvAdi zAstroMko paDhanA svAdhyAya tapa hai. zubha viSayameM ekAgra citta karanA dhyAna hai. avigati, pramAda, kaSAyoMkA tyAga svAdhyAya karanese tathA dhyAna karanese hotA hai isa vAste ve bhI cAritrarUpa hai. ataH saba tarpokA cAritrArAdhanAmeM antarbhAva hotA hai ataH darzanArAdhanA va cAritrArAdhanA aise ArAdhanAke do bheda mAne haiM. azanAdikoMkA- AhArAdikoMkA yadyapi tyAga kiyA to bhI apiratikA tyAga nahIM hotA hai kyoMki, AhArAdikoMkA tyAga karanevAle bhI asaMyata dIkha paDate haiM. aisA Azaya manameM dhAraNa kara AcArya aisA kahate haiM... jo tapakI ArAdhanA karate haiM ve cAritrArAdhanA karate haiM azyA nahIM. arthAt tapa karanevAlA pApoMse virakta hokara cAritra dhAraNa karanevAlA hotA hai athavA nahIM bhI. paraMtu cAritra dhAraNa karanevAlA niyamame viratipUrvaka tapa karatA | hai ataH cAritrameM tapakA antarbhAva hotA hai, paraMtu tapameM udyukta huvA puruSa asaMyamakA parihAra karegA vA na karegA. isa gAthApara dusare vidvAn ApanA Age dikhAyA duvA AbhiprAya pragaTa karate haiM "cAritrArAdhanAmeM tapa ArAdhanAkI siddhi avazya hotI hai aisA kahA gayA hai. vaha kaisA ? aisA prazna honepara 'saMyamamArA_taNa aisA sUtropodghAta kiyA hai " aisA jo anya vidvAn kahate hai. vaha yukti saMgata nahIM dIgyatA hai. kyoMki AcArthane ' cAritrArAdhanAmeM tapa ArAdhanAkI siddhi hotI hai| aisA vAkya sUtra meM kahA nahIM hai. to Apa unhoMne kahA hai aisA kyoM kahate haiM ? yadi tridiyA ya have carittammi' isa vacanake dvArA unhoMne kahA hai aisA kahoge to yaha kahanA azabdArtha hai, arthAt 'cAritrArAdhanameM tapa ArAdhanAkI siddhi hotI hai aise zabda gAthAmeM nahIM haiM. zabdoMke dvArA jo anubhava AvegA usakohI' kahA gayA hai| aisA kahanA cAhiye. . Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhUlArAcanA 36 yadi ye kaha cuke haiM to phira ve punaH kaise kaheMge ? ataH vaha kaisA ? aisA prazna karanA bhI ayukta hai / kyoMki sUtrameM cAritra siddhimeM itara ArAdhanA siddhike kramakA upanyAsa-vivecana nahIM kiyA hai| aura kevala pratijJAse azako athavA saMzaya prastako vastukA svarUpa jJAna nahIM hotA hai| isa vAste yaha kaiMsA ? aisA yuktiprazna bhI yahAM pUchanA yogya nahIM hai / asi area viSayameM aura jo vivecana anya vidvAnoMne kiyA hai vaha bhI yogya nahIM dIkhatA - " terA prakAra ke caritra meM sarvathA prayatna karanA yaha saMyama hai. yaha saMyama bAhya tapase abhyaMtara tapa jaba susaMskRta hotA hai tabha prApta honA hai, usake binA hotA nahIM. ataeva saMyama bAhya va abhyaMtara tapase susaMskRta hotA hai aisA mAnanA hogA. " yaha saMyamakA svarUpa vivecana yogya nahIM hai. terA prakArake cAritrameM prayatna karanA usako saMyama kahate haiM aisA saMyama zabdakA artha nahIM hai. apane jo abhiprAya kahA haiM usameM saMyama zabdakA prayoga kiyA hai aisA kahAM bhI hamAre dekhane sunane meM nahIM AyA hai, zabdakA artha bAra bAra prayoga Anese nizcita hotA hai paraMtu terA prakArake cAritrameM prayatna karanA yaha saMyama hai aisA zabdaprayoga kahAM bhI AcA nahIM haiM. vidiyA yaha caritammi ' isa sUtra meM cAritra zabda sAmAnyacAcI hai. paraMtu Apa ' sakalacAritra ' aisA cAritra zabdakA viziSTArtha kyoM kahate haiM? sAmAyika, chedopasthApanAdi samasta cAritrabhedoMko cAritrArAdhanA kahate haiM 'paMDiDidamaraNaM khINakasAyA marati kevaliNo isa sUtra meM yathA khyAta cAritra samajhanA isakA Age varNana kareMge. bAhya tapake saMskArase yukta aise abhyaMtara tapake binA saMyama nahIM hotA hai yaha kahanA bhI yuktiyukta nahIM hai. kyoMki bAjha tapake AcaraNavinA bhI Adi bhagavaMtake ziSya bhaddaNarAja vagaire bharata cakravartIke putra antaratnatrayako pAkara mokSako gaye haiM aisA Agama meM prasiddha ullekha hai. 4 nanu tapasyAyasa nirjarAnukrameNa nirjarAmupagacchanti saMti karmANi yadA niHzeSaraNyapagatAni bhavanti tadA svAsthyarUpaM nirvANamupajAyate tato nirvANasya kAraNaM nirjaraya, tasyAtha saMpAdakaM tapastapto yuktaM darzanArAdhanA tapa ArAdhanA ceti dvividhA mArAdhaneti gardituM itpArekAyAM tapo nirjarAM mukenuguNAM karoti sati cAritre saMvarakAriNi nAnyatheti pradarzayati AzvAsaH 1 36 Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ balArAdhanA 37 AzvAsaH sammAdihissa vi aviradassa Na tavo mahAguNo hodi // hodi hu hatthiAhANaM cupaccudagaMva taM tasta // 7 // vijayodayA-sammAvissa vi syAdinA / sammAdihassayi tatvArthazraddhAnavato'pi / aviradassa masaMpatasya / na tayo tapaH / mahAguNo gugazo'nekArthavRttiH / rUpAdayo guNazabdenAcyante kvacidyathA-'rUparasagaMdhasparzasaMkhyAparimANAni, pRthaktvaM, saMyogavibhAgI, paratvAparatvabuddhayA, sukhaduHkhecchAkhevaprayatnAdayaH kriyAvadgaNasamaSAdhikAraNaM dravyaM' ityasisamsUbe gRhItAH / guNabhUtA vayamA nagare iti atra pradhAnavAcIvasya guNasya bhASAditi vizeSaNa vartate / guNo'nega gRta rasyatra upakArArthe vRttiH / iha upakAre vartamAno gRdyate / mahAguNaH upakAro'syeti mahAguNaM / haredi bhavati / kriyA caiva hi bhAvyate niSecyate vA iti vacanAt / na tu bhavanakiyA saMbadhyate / tayo na bhavati mhopkaarmiti| etadukkaM bhavati karmanirmUlanaM kartumasamartha tapaH samyagdarapyasaMyatasya punaritarasya asati saMvare pratisamayamupacIyamAnakarmasaMhate: kA muktiH| nanu satyapi saMyame vinA nirjarAM na nivRttiriti / zakyamevamAbhidhAna 'sammAdissa vi adanabo bhASaNAvisesassa ne cArisaM mahAguNaM hoditti'| satyamevametat cAritraprAdhAnyavikSAparAya codanA / asi' dinTanattItyatra chattAramaMtareNa abhinaya saMpavate chidA, tathA tadIpratakSNya gauravakAThimpAtizayanirUpaNavAMchAyAM nambara svAtaMtryaM nigadyate / evamihApIti na doSaH / kutaH? yasmAt hodi khu hatyihANaM hodi bhavati / khu zabda ekAgartha: sa hathiNhANamityanena saMbaMdhanIyaH / hathiNDANameveti / yathA hastI snAto'pi na nairmasya vahati punarapi kamavarjita pAMsupaTalamalinatayA' tadvattapasA nirmANe'pi karmAze bahutarAdAne asaMyamamukheneti manyate / dRSTAntAntaramAca-cudancu dagaMdha maMthanacarmapAlikeca tadvatsaMyamahInaM tapaH / dRSTAtarApanyAsaH kimartha iti cet / apagatAdAtaropAdAna karmaNo 'sayamanimisasyeti pradarzanAya hastisnAnopanyAsa: 1 AItanutayA bahutaramupAdate rajaH / baMdharahitA nirjarA svAsthya pApayati netarA baMdhasahabhAvinIti / kimiva maMthanarbhapAlikeva / sAhibaMdhasahitA mukti vartayati / adhAnye vyAcakSatekAlabhedamanapekSya zuddhimazuddhiM ca darzayatA prathama upAttaH / tadayuktaM sakalakarmapAyo hi zuddhiH, azudizca karmaNAsahavRtiH, tapAsatI zutiH kAthamAdayete kauzApagamamAtrataH zuddhiA yA muktiHsA kasya na vidyate ? phala datvA prayAMnyAtmana! karmapugalaskaMdhAH / yaccoktaM yadA tu kAlabhedena vaidhaya'mAzaMkyate baMdhanazAtanayorekasamayatvAt iti tato dvitIyo zAMtaH / rajjuveSTananirgamanayorekakAlatvAditi tadapyasAraM / na hi caMdramukhI kanyA ityatra evamAzaMkA saMbhavati, sadA sapU. mAnanaM cAmalocanAyAH nizAnAthasya kadAcideva pUrNatA tato'numAnamiti sAdhAraNadharmamAvAvalaMbama paropamAnopameya bhAvaH, vaidhaye tUpamAnopameyayorasti anyathA upamAnamida upameyamiti bhayo nirAspadaH / api ca upameyasyAtizaya pradarzayitumevopamAnaM pravRtaM ||n svekasyopamAnasyAnuktatAritaratupAdIyate iti yuktam / Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH lArAvanA nanu mukte : kAraNa nirjaraiSa tatkAraNa ca tapaH iti samyaktyArAdhanA tapa ArAdhanA ceti saMkSipya vaktuM yukt| tatra saMvarakAriNi cAritre satyeva nirvANAnuguNAyA nijarAyAstapasA kartuM zakyatvAt / tadevAha-- mulAsa-sammAdiThuissa vi / tatvazraddhAnapato'pi kiM punrmidhyaadRsstteritytishyo'pishbdaarthH| aviradassa hiMsAdiSu viSayeSu ca pravartamAnasya / mahAguNo analpopakAra karmanirmUlanamarthamityarthaH / saMyamahInasya saMvarAbhAve pratikSaNamaparAparakarmasaMghAvopAdAnAnmuktirna syAditi bhaavH| etaccAritrasya prAdhAnyAyiyakSAyAmevokyate / yathA " muktistapasaica tattapaH kAryami" ti tapasaH prAdhAnyavivakSAyAM |khu medavivajhAyAM iyArthe abhedavivakSAyAM vA ekArthe / hastisnAnamiva asaMyatasya tapo bhavatIti yojyaM // yathA istI snAtaH sanAtanuttayA svakarArpita rajo bahutaramAdatte tathA tapasA nirjIrNakamAMzo'saMyamArpitaM karma punarmuktayAdilaMpaTatayA bahutaramAdatte ityarthaH / / dAragaMva mathanacarmapAlikeSa / taM tattapaH / tassa samyagraSTerapyaviratasya / yathA veSTanasahabhAbyudveSTanaM kurvANA AkarSaNadharmavadhikA bhramiyatrasya sthairya na karoti tathA athasahabhAvinI nirjarAM kurvasapos saMyatarU so konI a imiramAnenApagatAdAtarasyApAdanaM dharmavaddhikayA pa baMdhasahamAvinyA nirjarayA svAsthyAbhAvo dazyate / upameyagatAtizayaphalatvAdRSTAntAntaropanyAsasya / ye tu cuMchiMdakarmeti paThanti teSAmiya vyAkhyA daM mAnakasetikAdiyogya kAva dinti cikIrpitabAstvanuguNabhAvena kRtatIti caMdAricchadAphArAsteSAM karma vyApAradharmabadbhikayA abhiparibhramaNaM / tapathA khuzabdena yathArthenobhayatra saMbaMdhAt / zeSa pUrvavat / / - - nirjarA tapake AdhIna hai. tathA vidyamAnakarma isa tapake prabhAvase kramase nirjANe hotA hai. jaba saMpUrNa karma niHzeSa ho jAtA hai taba svAsthya rUpa mokSa prApta hotA hai, ataH mokSakA kAraNa nirjarA hI hai. vaha nirjarA ta hotI hai. ataH darzanArAdhanA va tapaArAdhanA aisI do ArAdhanAoMkA varNana karanA yogya hai aisI zaMkA honepara saMbarako upanna karanevAlA cAritra sahAyaka honese hi tapa muktIkI sAdhaka aisI nirjarA utpanna kara sakatA hai anyathA nahIM aisA uttara nimna likhita gAthAmeM dete hai hiMdI artha-jIvAdi tatvoMpara jisakI zraddhA hai aise avirata arthAt asaMyamI puruSakA tapa mahAn upakAra karanevAlA nahIM hotA hai. vaha usakA tapa hAthIke snAna samAna hotA hai, jaise hAthI nameM snAna karatA hai paraMtu phira taTapara Akara apane sUMDase sarvAMgapara dhuli phekatA hai vaise asaMyata samyagdRSTi karma nirjIrNa karatA huvA bhI Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA aasthaa asaMghamake dvArA bahuta karmakA grahaNa karatA hai. athayA lakaDIko chidra pAinevAlA varmA jaisA cheda pADate samaya dorI bAMdhakara ghumAte haiM usa samaya usakI dorI eka taraphase dilI hotI huI bhI dUsarI taraphase usako dRr3ha baddha karatI hai vaise samyagdRSTIkA pUrvabaddha karma nirjIrNa hotA huvA usI samaya asaMyama dvArA navIna karma baMdha jAtA hai, ataH asaMyata samyagdRSTIko tapa ArAdhanA nahIM hotI hai, isaliye tapa ArAdhanAmeM cAritrArAdhanA aMtarbhUta nahIM hotI hai aisA samajhanA cAhiye. vizeSa-gAthAmeM 'mahAguNo' aisA zabda hai. yahAM guNazabdake aneka artha hote haiM. jaise rUpa, rasa, gaMdha, sparza inako bhI zAstrameM guNasaMjJA hai. guNoMkI saMkhyA dikhAnevAlA mUtra isaprakAra hai. 'rUparamagaMdhasparzAH maMlyAH parimANAna yAvaM saMyogavibhAgAM tvAparatvayuddhayaH mukhaduHkhanchAdveSaprayatnAdayaH ' kvacid guNakA artha mukhya aisA bhI hotA hai. jaise-'guNIbhRtA vayamatra nagare' arthAt isa nagarameM hama pradhAna mukhya hai. yahAM guNa zabdakI pradhAna arthameM vAcakatA hai, kacina guNa zabdakA artha upakAra eyA hotA hai. jaise guNo'nena kRtaH" arthAta isane upakAra kiyA. prakRta gAthAmeM guNazabdakA artha upakAra aisA samajhanA cAhiye. avirata samyagdRSTikA bhI tapa mahAguNa nahIM hotA hai arthAt vaha karma nirmulana karaneke liye samartha nahIM hotA hai. punaH jo midhyAdRSTi hai usakA tapa muktikeliye kaisA kAraNa hogA ? usako saMvara na honese pratimamaya nayA karma AtA hI rahegA ataH usako mukti nahIM hogI. zaMkA-saMyama prApta bhI ho gayA to bhI karmanirjarA na honese mukti nahIM prApta hogI. athavA aisA bhI kaha sakate haiM jisane tapakA abhyAsa kiyA nahIM hai aise samparadRSTIko bhI kevala cAritra mahopakAraka nahIM hotA hai. arthAt saMvarasahita nirjarAko utpama nahIM karatA hai. uttara-ApakA kahanA ThIka hai. paraMtu yahAM cAritrakI mukhyatA hai ataH cAritra na honase mukti prApta nI hogI aisA kahA hai. jaise 'asizcchinatti' arthAt taravAra kATatI hai. isa vAkyakA vimarza kareMge to aisA mAlUma hogA ki, chedanevAle puruSake binA kevala taravAra hI svayaM chedanakArya nahIM karegI paraMtu taravArakI tIkSaNatA, kAThinya va.re guNAtizayako dekhakara usameM chedanakArya karanekA kartatva Aropita karake taravAra toDatI hai aisA kahate haiM. vaise cAritrakA varNana karanekI mukhyatA honese cAritraka trinA napa mahopakAraka saMvara nijarAkA utpAdaka He Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ etaSES ghalArAdhanA AvAsaH 4. nahIM hote hai aisA kaha sakate hai. asaMyata samyadRSTikA tapa hastisnAnake samAna hai. jaise hAthI tAlAbameM snAna kara nirmala hotA hai paraMtu ApanI suMDAke dvArA dhUlako zarIrapara phekakara apaneko malina karatA hai. tadvat tapake dvArA karmAza nijINa ho gayA to bhI asaMyamase sampadRSTi bahuta karmasamudAyako grahaNa karatA hai, AcArya dusarA dRSTAnta maMthana carmapAlikAkA dete hai. usakA vivecana kiyA hai. AcAryane do dRSTAnta kyoM diye hai ? isakA khulAsA isa prakAra hai. samyagdRSTine pUrvameM jitanI karma nirjarA kI hai usase bhI adhika karma usako asaMyamase baMdha jAtA hai. yaha khulAsA karaneke liye imtisnAnakA dRSTAMna diyA hai. hAthI snAnase gIlA hotA hai ataH bahuta dhUlIkA saMgraha usake aMgapara ho jAtA hai. usahI prakArase samyagdRSTiko bahuta karmabaMdhana hotA hai, jo nirjarA baMdha rahita hotI hai vahI svAsthya abhIta mokSapaTAna karatI hai paraMta baMdhake sAtha honevAlI karma nirjarA muktikA kAraNa nahIM hotI hai isakA spaSTIkaraNa karane ke liye AcAryane maMthana carmapAlikAkA dRSTAnta diyA hai vaha baMdha sahita muktiko dikhAtI hai.. yahAM dUsare vidvAna aisA kahate haiM- kAlabhedakI apekSA na karake zuddhi aura azuddhiko dikhAnekI icchAse AcAryane prathama udAharaNa-hastisnAnakA gAthAmeM likhA hai." paraMtu yaha unakA abhiprAya yukti yukta nahIM hai. kyoMki, saMpUrNa kA~kA nAza honA yaha zuddhi hai va karma sahitAvasthAhI azuddhi hai jaba zuddhi kI nahIM to AcArya usako hastisnAnakA udAharaNa dekara bhI kaise dikhA sakeMge. yadi kucha karma naSTa honA usako zuddhi yA mukti kahoge to aisI zuddhi kisa prANImeM na milegI? arthAt aimI zuddhi pratyeka prANImeM vidyamAna hai. kAraNa pratyeka prANIke karmaskaMdha usako phala de dekara khiratehI hai. ataH aisI zuddhi milanA asaMbhava nahIM hai, vaha to sulabha hI hai, aura bhI jo una vidvAnoMne kahA hai / jahA~ kAlabhedakA Azraya lekara do dharma rahate haiM vahAM una dhameM bhinnatA-viruddhatA dIkhatI hai, paraMtu karmabaMdha honA ba usakI nirjarA honA ye do dharma eka samaya meM hote haiM ataH ye viruddha nahIM haiM, isa bAste yahA dusarA dRSTAMta maMthana carmapAlikAkA diyA hai. yahAM rajjuse maMthanadaMDa veSTita bhI ho jAtA hai aura mukta bhI ho jAtA hai, ye dona kriyAyeM eka samaya meM hotI hai Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa ataH isameM vaidharmya nahIM hai. yaha kahanA bhI asAra hai. 'caMdramukhI kanyA' isa udAharaNameM aisI vaiSamyakI zaMkA upasthita nahIM hotI.kanyAkA mukha hamezA pUrNa hI rahatA hai, paraMtu cadrakI pUrNatA kadAcita hotI hai. sadA nahIM hotI ataH anumAnase mukha aura caMdrameM sAdhAraNa dharma-AlhAdakatva, suMdaratA ityAdikA Azraya lekara upamAnopameya bhAva rahatA hai. mukha aura caMdrameM vaidharmya hai hI anyathA caMdra upamAna hai va mukha upameya hai yaha bhedahI utpanna nahIM hotA. upabheyameM vizeSatA dikhAneke liye hI upamAna pravRtta hotA hai. upamAnako choDakara dusarekA grahaNa koi nahIM karate hai. nAtparya-maMthanacarmapAlikA kA udAharaNa denekA kAraNa itanAhI yahAM samajhanA cAhiye ki, avitasamyagdRSTIkA napa asaMyamapUrvaka honese karmagaMdha aura nirjarAkA kAraNa hai. vaidharnA dikhAneke liye AcArya ne yaha udAharaNa nahIM diyA hai. % saMkSepasya prakArAntarAkhyAnAyAha ahavA cArittArAhaNAe ArAhiyaM habai savvaM / / AgahaNAe sesana cArittArAhaNA majjA // 8 // vijayodayA-ahaveti / ekAdhAdisaMkhyeyAsasyeyAnaMtarUpeNa hi jainI nirUpaNA // carati yAMti tena hitaprApti ahitanivArA ceni cAritraM, caryata sevyate sAjanairiti yA cAritraM sAmAyikAdikaM, tasyArAdhanAyAM tatpariNatI satyAM ArAdhitaM niSpAditaM / ivaha bhavati / savvaM sarva jJAna darzanaM tapazca, prakArakAtmye sarvazavo'na prvRttH| yathA sarvamodanaM bhukta iti mIhizAlyodanaprakArakAsya bhujhikriyAyAH karmatvena pratIyate / evamihApi muktyuerAyaprakArANa hAnAdInAM sAmastyamAkhyAyate / cArimArAdhanaivetyanena gAdhAddhena kathitam / atreyamAzaMkA-kasmAdekasvanirUpaNArAdhanAyAzcAritramukhanaiva kiyate nAnyamunenetyata Aha-ArAdhaNApa ArAdhanAya / sesassa zeSasya / bAmadarzanatapasAM sampatamasya / pAri sArAdhaNA bhijjA bhAjyA vikarAyA / kathaM asaMyatasampagrASTibhavati jJAnavarzanayorArAdhako netarayo / mithyASTistvanazanadAdhucato'pi na cAritramArAdhayati / kAcitpunaH jJAnAcIni cAritramapi saMpAdayatIti nAdhinAmAvitA itarArAdhanAyo cAritrArAdhanAyA iti na sanmukhenaikatyanirupaNeti bhAvaH / manu mAthikavItarAgasamyakasvArAdhanAyA, kSAyikahAnArAdhamAyAM ca itareSAmApyArAdhanA niyogataH saMbhavati tasphimucyate zeSArAdhanAyAM cAritrArAdhanA bhAjyeti? bhAyopazamikajJAnadarzanopAyaitaduktaM iti kSeyam / anAnyeSAM vyAkhyA "cArittArAdhaNApa ityatra cAritrazabdena sadhAritramuNataM / tatha sadarzanAtmakahAnanirUpitakramApracyavanema prayannavRzirUpa samibharAbhyamAne zeSasiddhirbhavatyeva kathaM ? sajAnakArya cAritraM sajvAnaM ca darzanAddhitaM kArya hi kAraNAvinAbhAvitvaM prayuktaM iti sAnupapannA" | pratizAmAtreNa hi sUtramidabhava 929 Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA STATISTORE sthita, patatsAdhanAya sUtradvayamuttaraM yatra hi sUtrakArA tAnnabaMdhana padAta / AtmanaH pratijJAtasya tatra vyAkhyAturakhasarA nibaMdhanANyAne yatra tu sa eya badati tatra sadeva vyAkhyAtumavagamtavyamiti vyAkhyAnamaH zAkoSu / na vedamanena pratividhAmamabhUniram sIdhI sAdhyamiNamakAdatvayasi NAtUNa hovi parihAro, ityA nirUpayiSyati yataH sUtrakAraH / kiM ca utsarasUtrAnuSThAnamasyAM vyAkhyAyaryA cAritrArAdhanAmukhenaikaivArAdhaneti pratipipAdayiSitaM / taba seprati vidhAnaM pratipAdayituM ko'vasara uttara gAthAyAH / itarArAdhamAntAvakAriNyAcAripArAdhanAyA nirUpaNAyAM cAritrasvarUpAsyAnAya usaragAthAyAteti kathamamayasara iti cet yadyevaM darzanArAdhanAyAM kAnArAmanAmantavya pravartamAnAyAM darzanakhAe ki nocyate sUtrakAreNa ? sveccheti cena nyAyAnugAmiyAM zAstrakArANAM nyAyAdapetecchA myuktaa| idanI paramasaMpAdekadhaivArAdhanA syAditi darzayati mUlArA-cAritArAhaNAe-paranti yAnti tena hisaprAptimaditanivAraNa ceti, caryate sevyate sadbhistaditi yA cAritraM sAmAyikAdikaM / tatpariNatI satyAM ArAhidaM niSpAdita / saJcaM jJAnaM darzanaM tapazca / sesassa jJAnAditrayasya bhanjA bhAjyA viklpaaH| tadyathA-asaMyatasamyagdRSTinidarzanayorArAdhako bhavati netarayoH / bhidhyAdRSTiranazanAditapasyucato'pi na cAritramArAdhayati / kazcitpunaH jJAnAdIni cAritramapi saMpAdayati / nato na jJAnAdimukhe katyamuktamArAthAnAyA iti bhAvaH / pataka zrAdhikavItarAgasamyaktvAkevalajJAnAcAnyava bodhyam // dvAja hiMdI artha-cAritrakI ArAdhanA karanese sarva ArAdhanAoMkI ArAdhanA hotI hai. paraMtu darzanAdi ArAdhanAse cAritrakI ArAdhanA hogI yA nahIM bhI hogI. vizeSArtha-eka, dona, tIna, saMkhyAta, asaMkhyAta anaMta rUpase zrI jinezvarake matameM vastukA varNana hotA hai. ataH vastukA atizaya saMkSepa va vistAra pUrvaka vivecana jaina graMthameM pAyA jAtA hai. jisase jIva hitako prApta hote haiM athavA ahitakA nivAraNa karate haiM usako AcArya cAritra kahate haiM. athavA sajjana jisakA AcaraNa karate haiM, sevana karate haiM usako cAritra kahate haiM. isa cAritrake sAmAyika vagaire bheda haiM. aise cAritrakI ArAdhanAmeM jaba AtmA tatpara hotA hai taba isameM tanmayatA honese zAna, darzana, tapa aisI sarva arthAt tInoM ArAdhanAyeM ArAdhI jAtI haiM. arthAt ina tInAkI bhI prApti hotI hai. yahAM prakAra va saMpUrNatA aise do arthomeM sarva zabdakA prayoga kiyA hai. jaise 'sarva modanaM bhukta' arthAta "bIhI vagaire jitane zAlIke bheda hai utane sarva medasahita zAlIkA bhAta khAtA hai." isa Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ palArAdhanA 43 vAkyameM sarve zabdakA prakAra aisA artha hai. isI taraha yahAM bhI mokSopAyake prakAra jo jJAna, darzana tapa haiM ve yahAM ' savvaM ' isa zabda se saMgRhIta hote haiM. eka cAritrArAdhanAmeM saba ArAdhanAoMkA antarbhAva ho jAtA hai. zaMkA- cAritrako mukhyatA dekara hI kyoM ArAdhanAkA ekatva Apa darzAte haiM ? anya ArAdhanAko mukhyatA dekara ArAdhanA kI ekatA Apane kyoM nahIM dikhAyI hai ? isa praznakA uttara- itara ArAdhanA - jJAna, darzana tapa inameMse kisI eka ArAdhanAkI mukhyatA hone para bhI cAtioriver bhAjya hI hai arthAt itarArAdhanA prApta hogI paraMtu cAritrArAdhanA prApta hogI athavA nahIM hogI, isakA khulAsA- asaMyata samyagdRSTi jJAna aura darzana aisI dono ArAdhanAoMkA ArAdhaka haiM. jaya ArAdhakako samyagdarzana prApta hotA hai taba usake jJAnameM bhI samyagdarzanake sAtha samyakpanA prApta hotA hai. ataeva vaha samyagdRSTi darzana jJAnakA ArAdhaka hai. mithyAdRSTi jIva anazanAdi tapomeM uyukta hokara bhI cAriarrer nahIM hotA. koI samyagdRSTi jIva vratasahita honese jJAnAdi tIna ArAdhanAoMkA ArAdhaka hotA hai cAritrakA bhI. ataH cAritrArAdhanAkA itara ArAdhanAoM meM avinAbhAva nahIM hai. jahAM cAritrArAdhanA hai vahAM cAroMhi ArAdhanAyeM hai hI paraMtu jahAM anya ArAdhanAyeM haiM vahAM yaha cAritrArAdhanA rahe yA na rahe. ataH cAritrakI mukhyatAse AcArya ne sabakA antarbhAvakarake eka cAritrArAdhanAhI kahI hai. zaMkA- kSAyikavItarAga samyaktvArAdhanA aura kSAyikajJAnArAdhanA aise do ArAdhanAoM meM bAkIkI tapa aura cAritrArAdhanAyeM nizvayase antarbhUta hotI haiM ataH zeSa ArAdhanAkI prApti huI tobhI cAritrArAdhanA bhAjya hai aisA kyoM kahA haiM. uttara - kSAyopazamika jJAna aura darzanakI apekSAse hamArA uparyukta kathana samajhanA cAhiye. arthAt jahAM jahAM kSAyopazamika jJAna va darzana hai vahAM cAritra hotA hI hai aisA niyama nahIM hai. kyoMki kSAyopazamika jJAna va darzana caturtha guNasthAnase zurU hote haiM. isa guNasthAna meM aviratipariNAma honese cAritrArAdhanA nahIM hai ataH AcAryakA kathana kisa apekSAse hai yaha dhyAnameM AyA hogA. is prakRta gAthApara anya vidvAnoMkA Age likhA huvA vyAkhyAna hai-- cAritArAdhaNAe isa gAthAmeM cAritra zabdakA artha saccAritra aisA samajhanA cAhiye. samyagdarzana yukta va samyagjJAna nirUpita aisA jo AcaraNa AzvAsaH 1 43 Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ FETRIES mUlArAdhanA AzamA SHATABASEEMARBHATASARAMMELITERAITAS krama usase vyuta na hokara dRDha rahanekA jo prayatna usako cAritra kahate haiM. arthAt AgamameM jo dharmAcaraNake kramakA ullekha kiyA hai usake upara addhA rakhakara usakA svarUpa samajha leneke anaMtara usa AcaraNakamase kyuta na hokara | usameM dRDha rahanA yaha saccAritrakA lakSaNA hai. aise cAritrakI ArAdhanA karanese jJAna, darzana, tapa inakI ArAdhanA avazya hotI hai, cAritra samyagjJAnakA kArya hai, aura jJAna bhI samyagdarzanake prabhAvase hitakAraka hotA hai. kArya hamezA kAraNase adhinAbhAvI hotA hai. jo jo kArya utpanna hotA hai vaha 2 kAraNapUrvaka hI hotA hai. kAraNake hinA hotI hI hai. pATi jJAna va darzanakA kArya hai va samyagdarzana zAnake sAtha avinAbhAvI hai. unake vinA cAritrakI utpatti hotI hI nahIM, ataH cAritrArAdhanAmeM saba ArAdhanAoMkA praveza ho jAtA hai." yahAM AcArya unake vyAkhyAnakI ayuktatA dikhAte haiM. Apane jo saccAritrake kAraNa aura lakSaNa batAye haiM unakI yahAM AvazyakatA nahIM hai, isa gAthAmeM to phakta cAritra kI pratijJA hI arthAt nAmollekha hI kiyA hai. isa pratijJAkA spaSTIkaraNa aura usake kAraNoMkA ullekha graMthakArane AgekI dona gAthAoM meM svayaM kiyA hai ataH una sthaloMmeM vyAkhyAkArako kAraNoMkA vivecana karanekA avasara hai. aisA hI vyAkhyAkrama zAstra meM sunA jAtA hai. 'kAdaSvAmaNamakAdambayatti NAdaNa hodi parihAro isa gAthAmeM cAritrakA lakSaNa AcArya kaheMge, paraMtu Apane uttara sUtrAnuSThAna isa vyAkhyAnameM kiyA hai. isa gAthAsUtra meM cAritrArAdhanAkI mukhyatAse eka hI ArAdhanA hai yaha pratipAdya viSaya hai. isaliye uttaragAthA kA viSaya yahA~ pratipAdana karanekA avasara kaisA hai ? itara ArAdhanAkA antarbhAva apane meM karanevAlI cAritrArAdhanAkA nirUpaNa karate samaya cAritrake svarUpakA varNana karaneke liye uttara gAthA hai ataH yaha hamArA vivecana ThIka hai aisA bhI Apa nahIM kaha sakate, anyathA jJAnArAdhanAko apane meM praviSTa karanevAlI darzanArAdhanA hai ataH samyagdarzana kA svarUpa varNana sUtrakArane kyoM nahIM kiyA ? yadi kahoge jaisA unhoMne cAhA vaisA varNana kiyA hai to yaha uttara yogya nahIM hai, kyoMki nyAyakA anusaraNa karanevAle zAstrakArakI nyAyaviruddha icchA rahanA ThIka nahIM hai. ataH itane vivacanase yaha siddha hotA hai ki AcArya kA uddeza itara ArAdhanAoMkA cAritrArAdhanAmeM antarbhAva karanA yahI hai, cAritrakA va samyagdarzanakA lakSaNa likhanekA unakA uddeza nahIM thA. Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA / AzvAsaH kathaM bArizarAdhanAyAM kathitAyAM itarAsAM pratipasiradhinAbhAvAt tAyamAnadarzanArAdhanayorantabhAva ityu saragAthAyAH pUrvArdaina kathayati kAyacvamiNamakAyavvayAtta NAUNa hoi parihAro / taMtra havai jAMga taM caMba va hAi sammatta / / 5 // kAyadhvaM kartavyaM / pUrNa idaM / AkAyadhayatti akartavyamiti / NAdUNa jJAtvA / yadi bhavati / parihAro parivarjana cAritramiti zeSaH / kartavyAkartavyaparijJAnaM pUrva tadaptarakAlaM kartavyapariharaNaM yasaruca cArimiti sUtrArthaH // nanu pari hAra ityatra parichAro parjanArthaH / tathA di-pariharati sarpamityatra sarpa carjayatIti gamyate / tatazca yajanIya tatparezAnameva barjanamupayujyate tata evaM yarupa-yaphAdavasi NA yadi parivAro iti, kAdavamityetArikamardhamupanyasta ? kartavyaparimAnaM karaNe ekhopayujyate iti || atra pratividhIyate-kAvavAmiNati NAdaNa ivani parivAro rati padaghaTanakA, akAdamiNasi NAdRNa havadi parivAro ityaparAtatrAdyAyAMpaghaTanAyAM parivAdaH samatAdrAvattiyathA paridhAvatItyahi samaMtAsAyatIti gamyate / haratirupAdAnavacanaH / tathAhi prayoga:-kapirikAM harati-kapilikAmupAdatte iti yAvat / manasA, vacasA, kAyena kartavyasya ca saMgharatorupAdAna gaptisamitidharmAcamekSAparIpahajayAnAM upAdAna cAritramiti vAkyAthaiH / AsvayaMdhahetaco ye pariNAmAta na kartavyAH, na nirdhAsteSAM pariharaNa parivarjana cArimiti saMbaMdhanIyama / parihArya para parizAnamaMta reNApi tatpariMdAro dRzyate / yathA zArajanAdhyAsitaM dadA pariharati kazcittatra tapAM avasthAna apratipadyamAno'pi mAgAgtaragAmI, evamajJAtvApi parihArya pariharediti vinAbhAvitati cedayamabhiprAyaH sUre:-sAmAnyazandA agi vizeSapravRttayoM hRdayaMte / tathA hi-gozanno gonyasAmAnyAMnIkaraNena pravRtto gauhaMtacyA, maustadA na smapanyA ityAdI vizeSamAbhidheyI karoti mahati gomaDale gopAlakamAsInametya kazcitpRcchati gaurdaSTA bhavateti / ana pAkye gozamdastadamimetAkAMkSI svastimI yA pratyAyapati / payamA parihArazamA parivarjanasAmAnyagocaro'pi niyatAnekaparihArya viSaye papiraNe prayuktaH / na ca niyogabhAyyanekaparihAryaviSayaM pariharaNa asaruttiparikAnaM vinA yujyate / iti mithyAdarzanaM, asayamAH, kaSAyA, azubhAzca yogAH pratyekamanekavikalpA: satataM pridhrnniiyaaH| tatkathaM prihredsH| nanu zAnacAritrayoravinAmAvitA dhotyaa|' nAdUNa hodi parihAro'ityanena zraddhAnAvinAbhAvitetyAzakAyAmAha-ta gheSa havA ityAdika ce va tadeya caitanyaM / havA bhavati, gANaM jJAnaM / taM ceSa ya tadeva ca haSA bhavati, samma sasvabhAvAna kheti caitanyadravyArthIvyatirekAt jAnadarzanayorephatA khyAtA / tato sAnAvinAmASitA kathanena acAnasyApi kathitaiya bhavati / cAritrameSa kAmadarzane iti karapanAyAM - nAdUNa vA parihAromati- pUrva kAnaM pazcAparihAra iti / atra bhedopanyAsaH sUtrakArasma aghaTamAnaH syAt / te peveti napuMsakaliMganirdezadha na syAt / ATRARIANCAREAMAHARA + 45 Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA AzvAsaH / so ceSa hayA gANaM iti vaktavyaM bhavati parihArazabdasya puliMgatvAt / athavA kartavyAkartavyaparikSAne satyatamyAnAM mithyAdarzanaM, sAnaM, asaMyamA, kapAyA, yoga ityamISA parihArazcAritramityetalibharthe parigRhIte 'taM ceSa pariharaNasAmAmyaM cAritra, zAnaM darzanaM hatyekameveti / cAritrArAdhanAyAmeva mevavAdino'bhimatasyArAdhanApakArasyAntInatayA cAritrArAdhanaipheveti sUtrArthaH // cAritrArAdhanAyAM zAnadarzanayorantarbhAvaM tAvadarzayati kaayymityaadi| atra. paTane / tatraikA / iNaM guptyAvika / kAyanvaM kartavya saMvarakAraNatvAt, iti NAdUNa jJAtvA ciritya kahAnasya | pari samanvAnmanovAmAyaihIro haraNamupAdAna kartavyasya guptisamitidharmAnuprekSA parIpAjayarUpasya bhavati // ..kaMbaliko haratItyAdivat atra haravirupAdAnArthaH / dvitIyA tviyaM / idaM midhyAvarzanAdika akartavya pAnaparvadhanibaMdhanatvAt / iti nidhitya rocamAnasya parihAraH pariSarjanaM akarvavyasya mipyAdarzanamidhyAbhAnAsaMyamaprasAvakaSAyAzubhayogalakSaNasya bhavati / atra Namiti ubhayatra phAkAbhigolakanyAyena saMbaMdhanIya / zrakAyavya | gatItyatra kutsAyAM pAdapUraNe yA kaH / . pAdUNetyatra parakAlaiphakartRkAditi ktvAntasAmallibdhaM pradhAnasyeti saMbaMdha nIrya 1 saba kartavyopAdAnamakartavyaparivarjanaM ghobhayameva cAritraM / ta pevetyAdi / tadeva zAnadarzanopahitahitAhita prAtiparihArapariNataM caitanyameva dravyArthAcyatirekAma jJAna darzanaM ca bhavatItyavinAbhAvadhAritrasya jJAnadarzanAbhyAmipti cAritre'ntarbhAvastayoH / / cAritrArAdhanAke kathanase itara ArAdhanAoMkA jJAna kaisA ho jAtA hai isakA uttara avinAbhAva hI degA. arthAt avinAbhAva honese zepa ArAdhanAoMkA cAritrameM antarbhAva ho jAtA hai. aba jJAna aura darzanakA antarbhAva AgekI gAthA ke pUrvAIse dikhAte hai... hiMdI artha yaha karane yogya kArya hai aisA jJAna honeke anantara akartavya kA tyAga karanA yaha cAritra hai aisA isa sUtrakA artha hai. zaMkA---gAthAmeM parihAra zabda hai. usakA tyAga karanA, choDanA aisA artha hotA hai. jaisa ' pariharati sarpa' isa vAkyameM sarpakA parihAra karatA hai, usase dUra hotA hai. aisA pariharati dhAtUkA artha hai, ataH jo padArtha varjana Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAvanA M AvAsaH .. karane yogya hai usakA jJAna honA hI varjanake liye upayukta hai. ataH yahA~ aisA samajhanA cAhiye ki jo akArya hai / usako samajhakara chora denA yaha hI cAritra hai. karane yogya kyA hai usako jAnanekI kucha jarUrata nahIM hai. ataH 'kAdamvamidiNAdaNa hayadi parihAro' aisA AcAryakA likhanA vyartha hai. uttara- isa gAthAkA padasaMbaMdha aisA samajhanA 'kAyabyamiNatti pAdaNa hayadi parihAro' aisA prathamataH pada saMbaMdha samajhanA cAhiye. 'akAdavyAniNatti NAga hadi parihAro, aisA dUsarI bAra padasaMbaMdha karanA cAhiye. pahile isakA nivenana--parihAra isa zabdakA artha aisA samajhanA. pari-cAroM tarapha. jaise 'pari dhAvati' yahAM samatAn cAro tarapha, dhAvati dauDatA hai. aisA artha hotA hai. usI taraha parihAra zabdameM pari isa upasargakA cAro tarapha aisA artha hotA hai. idhAtukA artha isa prakaraNameM grahaNa karanA aisA hai. aryAt sarva taraphase grahaNa karanA aisA parihAra zabdakA artha yahAM samajhanA. jaise 'pariharati kaMbalikA' arthAta kaMvalako grahaNa karatA hai. usI taraha saMcarako utpanna karanevAle gupti, samiti, dharma, anuprekSA, parIpahajaya aise kartavyako-karane yogya kAryako pariharati sarva taraphase arthAt mana, bacana, kAyase grahaNa karanA yaha cAritra hai aisA prathama padasaMbaMdhakA artha hai. Asrava aura vaidhake kAraNa aise kArya arthAt AtmAke pariNAma kartavya nahIM hai unakA parihAra-tyAga karanA cAhiye. arthAt yahAM aise ayogya kartavyakA tyAga karanA cAritra kahalAtA hai. jo padArtha tyAjya hai usakA jJAna na hone para bhI tyAga ho jAtA hai, jaise koI manuSya zatrujana jahAM rahate haiM aise dezakA tyAga karatA hai. arthAt zatrukA.vahAM astitva na jAnatA huvA bhI. zatrupadezakA tyAga kara anya mArgase calA jAtA hai. vaise yahAM bhI tyAjya padArthakA mAna nahIM ho to bhI usakA tyAga karanA cAhiye. zaMkA-tyAjya padArthako tyAjya samajhakara tyAga hotA hai aisA avinAbhAva yahA~ nahIM rahA. kyoMki usakA svarUpa samajhe binA bhI tyAga hotA hai. uttara-AcAryakA yaha abhiprAya hai-sAmAnya zabda kI bhI vizeSa meM pravRtti hotI hai jaise 'gaunaintanyA' gaurna spaSTacyA, isa bAsyameM govadha nahIM karanA cAhiye. gAyako sparza nahIM karanA cAhiye ina bAyomeM gozabda sAmAnya hai, paraMtu vizeSa arthameM bhI isakI pravRtti hotI hai. athA gAIyoMke samUhame gyAlA baiThA thA usake pAsa jAkara koI manuSya ' merI gau nUne dekhI hai kyA? aisA pUchane lagA. isa vAkya meM gozabda viziSTa gAyakA vAcaka Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA atrAsaH EATHeadana hai aisA mAnanA par3egA. isI taraha prakrana prakaraNameM parihAra zabda tyAgasAmAnya ko viSaya karatA huvA bhI niyatanizcita aise tyAjya viSayake tyAgameM prayukta samajhanA cAhiye. niyata aise aneka tyAjya viSayoMkA tyAga unakA vAraMvAra jJAna hugaligA azakya hai. ataH yAjamA mizyAdAna, mithyAjJAna, asaMyama, kapAya, azubhayoga aise aneka bheda hai. tathA inake bhI aneka vikalpa haiN| unakA satata tyAga karanA cAhiye, paraMtu abako isake bheda prabheda jJAta na honase vaha unakA kaisA tyAga karegA! zaMkA-jJAnacAritrakA avinAbhAva hai yaha 'NAdaNa hodi parihAro' isa vAkyase anubhava meM AtA hai nantara cAritra hotA hai. paraMtu zraddhAnakA cAritrake sAtha vinAmA uttara--jo jJAna adhavA jo darzana hai ve donoM bhI caitanyarUpa honese avinAbhAva yukta hI hai. arthAt caitanyahI jJAna hai aura caitanyahI darzana hai. dravyArthika nabase jJAna aura darzanameM cetanArUpa tA honese ekarUpatA-abhinnapanA hai. ataH jaisA cAritrakA jhAnase avinAbhAva hai paisA samyagdarzanake sAtha bhI hai. kyoMki samyagdarzana jJAnase abhinna hai. cAriza hI jJAna aura darzana hai aisI kalpanA karanese pUrvameM zAna naMtara cAritra hotA arthAt mathama bastukA svarUpa vaha ya hai yA grAma hai isakA nirNaya hotA hai tadanaMtara grASakA svIkAra va tyAjyakA tyAga etatsvarUpI cAritra hotA hai. aisI jo sUtrakArakI bheda kalpanA upara pradarzita kI hai vaha, cAritrahI jJAna darzanamaya hai aisI kalpanAke Age kaisI TikegI. yahA viruddhatA doSa utpana hogA tathA 'taM ceva' aisA jo napuMsakaliMga zabda hai baha yogya na hogA. kAraNa parihAra zabdake sAtha usakA saMbaMdha Anese 'so ceva havaha gANaM' aisA kahanA paDegA. kyoMki parihAra zabda pulligI hai. athavA kartavya kyA cIja hai, akartavya konasI vastu hai isakA jaba jJAna ho jAtA hai taba akartavya-mithyAdarzana, jJAna, asaMyama, kapAtha, aura yoga inakA parityAga honA usako cAritra kahate haiM aisA mAnaname jo pariharaNa sAmAnya cAritra hai vahI jJAna, cAritra eka hI hai ataH cAritrArAdhanAmeM hI bheda cAdIko abhimata-mAnya aisA jo ArAdhanAkA prakAra hai vaha antalIna ho jAtA hai. isa vAste cAritrArAdhanA eka hI hai aisA sUtrArtha samajhanA cAhiye. Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA AzvAma: 42 cAritrArAdhanAyAmatabhAvI jJAnadarzanArAdhanayoreSa nigadito na tapasa ArAdhanAyA hatyata Ahu caraNAmma tammi jo ujjamo ya AuMjaNA ya jo hoii|| so ceva jiNehiM tabo bhaNido asadaM caraMtassa // 10 // vijayonyA-caraNammi caaritre| tammi etasmin / akartavyapariharaNe / jo ya ujjamo udyogH| AuMjaNA ya upayogadha, jiNehiM tayo hoditti bhANado iti padayaTanA / caraNodyogopayogAveca tapo bhavatIti jinaiH kRtakAriparAjayaruktamiti yAvat / kRsasukhaparihAro hi cAri prayarAte na sukhAsaktacittastatazca bAhyAni sapAsi cAritraprAraMbha prati parikaratA pAntarityA pazcAta cAhistaSaNa hAdakhu sabvA sahasIladA paricattA' iti / tathA svAdhyAyaharutabhAyanA paMcavidhA satra vartamAnambAritre pariNaso bhavati / tathA ca vakSyati 'subhAvaNApa NArNa dasaNatavasaMjamaM ca pariNamadi' si pariNAma paba upayogaH / 'kRtAticArajugupsApuraHsaraM vacanamAlocaneti ' akartavyapariharaNopayogaH kathaM na cAritra? kRtAtivArasya yatestadaticAraparAkmukhato yogatrayeNa hA duSTaM kRtaM cititamanumataM ceti pariNAmaH pratikramaNam / ubhayaM caraNopayogaH / pabamaticAranimisadravyakSetrAdikAnmanasA apagatistatra anAratibidhekaH / rati upayogatA vivekaza | dustyajazarIramamAvanivRtirmamedaM zarIraM na bhavati nAimasyeti bhAvanA sA ca paripradaparityAgopayoga eveti cAritra / tapaso'nazanAdecAritraparikaratotaiSa / sAticAraM cAritramacAritrameveti bunapA nizcityAtmano nyUnatApAdana, kiyAsva. bhyutthAnAdikAsu asaMyamaparihAreNa vRtshcaaritrprikrH| punaH pramajyAdAnamapi cAritropayoga eveti / binayastu paMca prakAraH bAmadarzanavinayo zAnadarzanaparikaratayA tadupayogarUpatayA ca zAnadarzanAbhyAmabhedAsadeva cAritrArAdhanAMtarbhASaH / dviyaviSayasya rAgadveSayoH kaSAyANAM ca parityAgaH, ayogyaSAkAyakriyAyAstyAgaH, ryAdiSu niraSayA va vRttibhAritropayoga paveti cAritravinayasthAntarbhAyaH / tapo'dhike tapasi ca bhaktiH, anAsAdanA ca pareSAM tapovinayaH, taM vinA sutapaso'bhAvAt tapasaH parikaratA / asya parikara 'hi tapazcAritrasya parikaraH / upayogo yA nAnyathAssitA manyate / bhasada gharataH spAcchApamaMtareNa vartamAnasya bhaSesathA carSidhA, ziSidhA, ekavidhA pA ArAdhanA syAt karamAza nirUpyate // puruSo vi prekSApUrvakArI prayojanAyattaceSTaH sati prayojane tatsAdhanAya :prayatate. nAnyathA, tatkathamiyamArAdhanA vyAkhyA prayojitA zravaNasyetyAsaMkAya, niryANasukhasyAvyAbAdhAtmakasya puruSArthasyopAyatyapravarzanema ArAdhamAzyAkhyA tadarthanAmupayoginI ityettytipaadnaayottrprbNdhH| athavA dhyAyarNita bikalpA yA ArAdhanA tasyAM ceSTA kartavyesyetadAkhyAnAyotsarasUtrANi, tathA thopasaMhAraH 'kAdacyA su tavatthaM bhAdahidaga yesipaNA hA' iti / / Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nArAdhanA AzvAsaH cAritre tapaso'ntarbhAvo bhAjyate | mUlArA-ujjamo udyamaH | AuMjaNA upayoga: anusstthaanmityrthH| so ceya ArSe prAkRte pacanAdivyatyayasya bahulaM darzanAt / so ityanena udyamAyojane parAmazyate / tena te eva caraNodyogopayogAvevetyarthaH / asadaM ashaatthy| caraMtassa pravartamAnasya mAyAhInamanupAnaM kurvataH ityarthaH | vyaktamukha eva hi cAritne prayatate iti / tadunAmastAyAdvAhA tapo bhavati tadAraMbhe parikaratyAt / cAritrapariNAmo'ntaraMga tapo bhavati / prAyazcittAdInAM duSkRti nirAkRtiparatvena tadanyatirekAn / AryA tyaktasukho'nazanAdimirutsaha kRta ityaya kSiti / / prAyazcittAdItyapi caraNentarbhavati tapa ubhayam // vRttaM vA-- kRtamukhaparihAro vAite yazcaritre na sukha nirata cisastena yAvaM tapaH syAt // parikara iha vRttopakrameNAtra pAeM kSipata iti sademezyati mUne tmo'ntH|| cAritrArAdhanAmeM zAna aura darzanakA hI antarbhAva Apane dikhAyA hai tapakA nahIM dikhAyA isa zaMkAkA utsara AcArya Age kI gAthAmeM dete haiM--- artha-cAritrameM jo udyoga aura upayoga kiyA jAtA hai jineMdra bhagavAna usakohI tapa karate haiM. yaha tapa ArAdhanA jisane mAyAkA tyAga kiyA hai usako hotI hai. arthAt mAyA-kapaTAcaraNakA tyAga kara cAritrameM udyoga karanA tathA usameM upayoga lagAnA yahI tapa hai. aisA isa gAthAkA bhAvArtha hai. vizeSArtha---akartavya arthAt mithyAtvAdikakA tyAga karane meM jo prayatna karanA usako yahAM udyoga kahate hai. jisane sukhAsaktiko chor3A hai vaha hI cAritrameM prayatna karatA hai. aise prayatnazIla munirAjako bAhya tapa cAritraprAraMbha karane ke liye sahAyapradAna karatA hai. arthAt anazanAdi vAdya tapa cAritrakA sahakArI parikara hai. isa bAhya tapake pAlanase munivaryakI saba prakArakI sukhAsakti naSTa hotI hai. yahI abhiprAya "bAhirataveNa hodi khu sabbA akal S Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dArAdhanA! 51 suhasIladA parivatA " isa gAthA ke marUpaNa meM AcArya mahAzaya Age kaheMge. svAdhyAya aura zrutabhAvanAke jo pAMca bheda hai usameM jo hamezA pariNati karatA hai vaha cAritrameM pariNata ho jAtA hai. zrutabhAvanAke prabhAvase AtmAkA jJAna, darzana, tapa aura saMyama ye pakkAbasthAko prApta kara lete haiM. "sudabhAvaNAra gANaM daMsaNa taba saMjamaM ca pariNamadi " isa bhAvanAkI mahatI AcArya Age kaheMge. jJAna, darzana, tapa AdimeM pariNati honAhI upayoga hai. cAritrAcaraNa karate samaya jo aticAra hote haiM usakI pazcAttApapUrvaka niMdA karanA yaha AlocanA hai. AlocanA meM akartavyoM kA parihAra karanemeM AtmAkA upayoga lagatA hai ataeva aise upayogako cAritra kahanA ayogya nahIM haiM, jaba muniko cAritra pAlate samaya doSa lagate haiM taba mana vacana yogase maiMne hA! duSTa kArya kiyA karAyA na karane bAlako anuroda diyA, yaha kilA aisA unake AtmAkA pariNAma ho jAtA hai, aura usa samaya be aticAroMse parAGamukha hote haiM ataH aise AtmapariNAmoMko pratikramaNa kahate haiM. AlocanA aura pratikramaNa ina donoMke melako ubhaya kahate haiM. aticArako kAraNIbhUta aise dravya, kSetra aura kAlAdikase manase pRthaka rahanA arthAt doSotpAdaka dravyAdikoM kA manase anAdara karanA yaha viveka hai. yaha bhI AtmAkA pariNAmahI hai. jisakA tyAga karanA kaThina hai aise zarIrase mamatva dUra karanA arthAt yaha zarIra merA nahIM haiM aura na maiM zarIrarakA svAmI hU~ aisI jo bhAvanA usako vyutsarge kahate haiM. arthAt parigrahatyAgake prati jo upayoga hai usako vyutsarga kahate haiM. yaha pratikramaNAdirUpa pariNAma cAritrarUpa haiM. anazanAdika tapa cAritrake parikara haiM aisA upara kahA haiM. aticArasahita cAritra acAritra hai aisA buddhI se nizcita kara AtmAmeM cAritrakI vRddhi karanA, vaMdanA karanA, khar3e honA ityAdi kriyAami asaMyamakA parihAra karake pravRtta honA yaha saba cAritrakA parikara hai. munitrata lenA arthAt dIkSA dhAraNa karanA yaha bhI cAritropayoga haiM. vinayake pAMca prakAra haiM. jJAna vinaya aura darzana vinayaM ye jJAna va darzana ke sahAyaka haiM. aura unake prati upayogarUpa honese jJAna aura darzanase the abhinna haiM. pAMco iMdiyoMke sparza rasAdika viSayoMkA tyAga tathA rAgadveSakA aura kaSAyakA tyAga inakA cAritrArAdhanA aMtarbhAva hotA haiM, ayogya vacana aura zarIrakI ayogya ceSTAoMkA tyAga karanA, jAnA, bolanA, AhArA lenA padArthoMkA grahaNa karanA ityAdi kAryoM meM pAparahita pravRtti karanA ye saba cAritropayoga haiM. ataH isa cAritra vinayakA cAritra aMtarbhAva hotA hai. jo tapase zreSTha haiM aise muniomeM tathA tapazcaryA meM Adara rakhanA, kisIkI AvAsa:" 1 Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bulArAdhanA 52 avahelanA na karanA yaha saba tapovinaya hai. isake vinA tapazcaraNameM zreSThatA nahIM AtI hai. ataH yaha tapa ArAdhanAkA parikara hai. tathA yaha tapa ArAdhanA cAritrArAdhanAkA parikara hai. kapaTakA tyAga karake jo tapa kiyA jAtA hai vahI tapa ArAdhanA hai. isa prakAra cAra prakArakI, dona prakArakI eka prakArakI ArAdhanA kahI haiM. ye ArAdhanAke bheda athavA samagra ArAdhanA kAraNa ke binA kahanA yogya nahIM hai, kyoMki puruSa buddhise vicAra kara kArya karatA haiM tathA usakA prayojana kisI kArya karanese siddha hotA dIkhegA to vaha usako karaneke liye prayatna karatA haiM. athavA prayojana siddhI ke liye usake sAdhanoMkA saMgraha prayatnase karatA hai, prayojana siddha honekI saMbhAvanA nahIM dIkhanepara vaha kArya karanese haTa jAtA hai. ataH yaha ArAdhanA puruSako zravaNa kArya meM kaisI udyukta kareMgI ? aise praznakA uttara AcArya dete hai kisI prakArakI bAdhA jisameM nahIM hai aisA mokSakA sukha prApta kara lenA yaha AtmAkA dRSTa prayojana hai. usake siddhikA upAya yaha ArAdhanA hI haiM, ataH isa ArAdhanAkA vivecana nirvANa sukhecchu bhavyoMkA avazya upayogI dogA. aisA uddeza manameM dhAraNa kara AcArya AgekA prabaMdha kahate haiM, athavA bAra, dona, eka aise bheda jisake graMthakAra ne batAye hai aise isa ArAdhanAmeM mokSasurekhecchu bhavyoMkoM pravRtti karanA yogya hai. isake nirUpaNake liye yaha uttara prabaMdha haiM, isabAste AtmahitakA anveSaNa- zodha karanevAle bhavyAtmAkA muktisukhake liye isameM pravRtti karanA avazya kArya hai isaliye graMthakArane " kAdacyA khu tadatthaM AdahiMdagavesiNA ceTThA " aisA upasaMhAra kiyA hai. jJAna, darzana aura cAritra ina tInoMmeM kauna mukhya hai aisA prazna kiyA jAne para AcArya cAritra kI mukhyatA dikhAneke liye uttara gAthA kahate hai aisA kitaneka vidvAna kahate haiM paraMtu yaha unakA kahanA ayogya haiM. anye'tra vyAcakSate jJAnadarzanacAritreSu kiM pradhAnamiti cIdhe cAritraprAdhAnyakhyApanAyottara sUtramiti tadayuktam / NANassa daMsaNarasa ya sAro caraNaM have jahAkhAdaM // caraNassa tassa sAro NivvANamaNuttaraM bhaNiyaM // 11 // AzvAsaH { Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ meena mUlArAdhanA AvAsaH REP vijayodayA-mANassa desaNassa ya sAro caraNaM jahAravAda' ityukta jJAnadarzanAbhyAM pradhAmaM cAritraM iti pratIteranupapaseH / trayANAmapi karmApAyanimittatAti pA na thA? yadi mAstItyucyate sUcavirodhaH 'samyagdarzanazAnacAritrANi mokSamArgaH' iti sUtramapasthitam / athopaaytaasti| parArthatayA guNatvaM cayANAmiti kA pradhAnatA cAritrasya ? zAnadarzane cAritrArthe cAritraM tu na tadarthamiti paratuM ayuktam / zAnadarzanayoH sAdhyatvAttavupAyatayA cAritrasya cAritraM tadarthamiti tasya kimityapradhAnatA na bhvti| na hi cAritramatareNa kSAyika jJAna, kSAyikaM cItarAgasamyaktvaM copajAyate / tasmAtpUrvakti evaM uttaraprabaMdhaphramA / I sUtraM yathAkhyAtacAritrasvarUpaM tatphalaM ca ganinu AyAtam / 'NANassa saNassa ya sAro' sArazano'trAtizayitaguNavacanaH / tathA prayogaH paramaMci ya vigaliyamaccharaNa suyaNeNa gahiyasArammi / dosaM motRNa khalo gAu kammammi ki aNNaM // prathamameva sAdhujanena vigalitamAtsarvaNa gRhIta'tizaSitaguNe kAvye doSa muktvA khalaH kimmyamAna iti gAthArthaH / / jJAnadarzanayoratizayitarUpaM kiM tanmohanIyajanyakalaMkarahitaM, caraNaM cAritra / hace bhavet / jahAkhAdaM yathAkhyAtaM / tathA cotaM "cArita khalu dhammo dhammo jo so sammosi pitttthio| mohamakhohacikaNo pariNAmo apaNo ya smo||" iti // "moddo dvividho darzanamohazcAritramohazca / tatra darzanamohajanya mazAna zaMkAkAMkSAvicikitsAnyadRSTi prazaMsAsaMstavarUpaM / cAritramohajanyau rAgadveSI tadanmitrai jJAna darzanaM ca yathAlyAtacAritramityucyate" iti sUtrArthaH / caraNassa cAritrasya, tassa tasya, yathANyAtAsyarasa / sAro atizayitaM phalaM sAdhyasAdhamalakSAsaMbadhanimittA yaM SaSThI tena sAdhyaphala ladha, sArazalastu tsyaatishymaac| tato'yamoM jAtaH pANyAta bAritrasya phltishyitaamiti| ki tat nivvANaM nirvANaM vinAzaH, tathA prayogaH-nirvANaH pradIpo naSTa iti yAvat / binAzasAmAmyamupAdApa vartamAna 'pi niryANazaH caraNazabdasya nirjItakarmazAtanasAmAbhidhAyinaH prayogAtkarmadhinAyAgobaro bhavati / sa va karmaNAM vinAzo dviprakAraH, katipayaHpralayaH sakalapralayAna / tatra ditIyapariprahamAcaSTe aNusaramiti na vidyate'nya dusaramadhikaM asmaaditynuttrN| bhaNivaM uktaM paSayaNa iti zeSaH / athavA mAnadhadvAnayoH phala durusAsukriyAparidvAra: yasto phala satra samihito hetustatazcAritrArAdhanAyAM itaretarAtarbhAva isyAyAsam / evaM sUrya 'NANassa saNassa ya sAro caraNa have adhAkhAda 'iti| parapakriyAbuHkhahetu tatparibArama basati hAne zrajJAne vA na saMbhavati, kavimanaso raMjana aprIti pAkriyAminaSakarmasaMSaraNa ciraMtananirAsa ca vidadhAti baraNamado yuktamudhyate 'paraNassa tassa sAro NivyANamaNuzaraM 'ti / ... 1 khapustake yadanna ca phalamiti pAThaH / 2 khapustake itarAntarbhAva iti / Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 54 - karakalpAsa nAganAti darzayituM tatphalatvAttatra svahitaiSiNA peSTitavyamiti kuM gAthA sUtrayaMstatrAdau tatsAdhakatamatvAdyathAkhyAtavAritrasya svarUpaM phalaM ca vakumidamAha - mUlArA-sAro'tizayitaM rUpaM / rAgadveSarahite jJAnadarzane evaM thathAkhyAtaM nAma yathokamAgame vA cAritraM bhavati ityarthaH / sAro atizayitaM phalaM tasyetyatra sAdhyasAdhanasaMbaMdhe SaSThIvidhAnAt / gibvANaM vinAzo'rthAtkarmaNA meva / aNuttaraM na vidyate anyaduttaramadhikamasmAdityanuttaraM / yathAsyAta cAritrasya paramamuktiH phalamityarthaH / artha-- rAgadveSa rahita aise jJAna va darzana hI yathAkhyAta cAritra hai. aisA AgamameM kahA hai. arthAt yathAsyAna cAritra yaha rAgadveSa rahita aise jJAna darzanakA utkRSTa sAra hai. isa yathAkhyAta cAritrakA phala nirvANa mokSa hai. sarva karma AtmAse haTa jAnArI mokSa haiM. yaha cAritrakA sarvotkRSTa phala hai. aisA isa gAthAkA saMkSepArtha hai. vizeSArtha - ' jJAna aura darzanakA sAra phala yathAkhyAta cAritra hai ' isa vAkyase jJAna aura darzanale yathAkhyAta cAritra zreSTha hai esA artha koI vidvAna mAnate haiM paraMtu yaha mAnanA asaMgata haiM. hama unako pUchate haiM ki jJAna, darzana aura cAritra tInoMko karmakA nAza karane meM nimittatA haiM yA nahIM ? yadi ye tIno bhI nimita nahIM haiN| aisA kahoge to " samyagdarzanajJAnacAritrANi mokSamArgaH " isa sUtra ke sAtha virodha AvegA. kyoMki yaha mUtra jJAnAdikoMko karmanAza karanemeM nimitta samajhatA hai. yadi ye tInoM bhI mokSake upAya hai aisA kahoge to tInoM bhI utkRSTa padArtha honese sabako hI guNapanA prApta huvA. ataH cAritrakI pradhAnatA kaisI samajhI jAyagI ? jJAna aura darzana caritra mAsike liye hai paraMtu cAritra unakI prAptike liye Avazyaka nahIM hai yaha kahanA bhI yogya nahIM hai. hame to jJAna aura darzana cAritrase prApta ho jAte hai ataH cAritra sAdhana aura jJAna darzana sAdhya hai aisA samajhate haiM. kyoMki cAritrake binA kSAvijJAna- kevalajJAna aura kSAyika vItarAga samyaktva prApta nahIM hote. haiM ataH yaha sUtra cAritrakI mukhyatA batAneke liye nahIM hai, kiMtu yathAkhyAtacAritrakA svarUpa aura usakA phala pradarzita karaneke liye hai aisA samajhanA cAhiye ' NANassa daMsaNassa ya sAro ' yahAM sAra zabda utkRSTa guNa isa artha meM upayukta huvA hai. isakA udAharaNa AcArya likhate hai " jisane matsaradoSakA tyAga kiyA hai aise sajjanane kAvyakA sAra bhAga arthAt utkRSTa guNa grahaNa AzvAsaH 1 54 Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 55 AbhAsaH mUlArAdhanA karanepara durjanako doSoMke sivAya kAvyameM aura kaunasI vastu prApta hogii| yahAM sAra zabdakA utkRSTa guNa aisA artha ME kiyA hai, prakRta viSayameM bhI bahI artha karanA yogya hai" _ mohanIya karmase utpanna hue doSa jisameM tilamAtra bhI nahIM hai aisA yathAkhyAta cAritra hI zAna aura // darzanakA utkRSTa svarUpa hai. rAgaSarahita jo AtmAkI samAvasthA usako cAritra kahate hai. mohakA udaya na honese pariNAmoMme jo nirmalatA pAyI jAtI hai usIko samAvasthA kahate haiM. isa samAvasthA ko dharma kahate haiM. isIpho hI cAritra kahate haiM. isa viSayameM cAritta khalu dhammo' yaha gAthA prasiddha hai-- darzana mohanIya aura cAritra mohanIya aise mohakamake do bheda hai. usameM darzanamohake udayase jIvAdi tatvoMpara azraddhAna utpanna hotA hai. isake zaMkA, kAMkSA, vicikitmA, anyaSTi prazaMsA, anyadRSTisaMstaba aise unara bheda haiM. cAritra mohase rAgoSa hote haiM. isa do prakArake mohakamase alisa aisA zraddhAna aura jJAna hI yathAkhyAta cAritra hai. aisA ' NANassa desaNamsa ya' isa gAthAkA abhiprANa hai. _ yathArakhyAta cAritrakA atizaya phala nirvANa hai. nirmANa zabdakA vinAza aimA artha hai, jaise "nibANaH | pradIpo naSTa ini yAvada" dIpa nirvANa huvA, naSTa huvA, yahAM nirvANa zabdakA sAmAnya artha nAza aisA hai. to bhI prakRta viSayameM cAritrameM jo karmanAza karanekA sAmarthya usakA prayoga yahAM nirvANa zabdase kiyA hai. arthAt karmakA nAza karanA yaha cAritrakA phala hai. karmakA nAza do prakArakA hai. 1 thore karmoMkA nAza 2 sarva karmokA nAza. 'NibyANabhaNuttara bhaNiyaM' arthAt anuttara zabdakA nirvANa zabdase saMbaMdha honese sarva kA~kA nAza kI yahAM abhipreta-iSTa hai. yahI baghAkhyAtakA sarvotkRSTa phala hai aisA AgamameM pratipAdana kiyA hai. athavA duHkhakI kAraNa aisI kriyAoMkA parihAra honA yaha mAna aura zraddhAkA phala hai, jahAM phala rahatA hai. vahAM usakA kAraNa bhI rahatA hai jaise ghaTa kArya hai to usake sAthahI maTTI rUpa kAraNa bhI rahatA hai. usI taraha jahAM cAritrarUpI phala arthAt duHkhoMke kAraNoMkA parihAra etatsvarUpI phala hai usa AtmAmeM cAritrake heturUpa arthAda phalako utpanna karanevAle jJAna aura zraddhAna bhI rahatehI hai. ataH cAritrArAdhanAmeM mAna aura darzanArAdhanAkA aMtarbhAva hotA hai aisA siddha huvA. jase ghaTa kArya hai to usake sarasvarUpI phala hai usa AtmAra darzanArAdhanAkA Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AyAsaH jitanI pApayukta kriyAyeM hai ye saba daHkha utpanna karatI hai isakA jaba AtmAko jJAna ho jAtA hai va zraddhAna ho jAtA hai taba AtmA aisI dAkha kAraka kriyAoMkA tyAga karatA hai, paraMtu jJAna va zraddhAna na ho to aisI kriyAoMse AramA trirakta nahIM hotA. aisI kiyAoMmeM usako AnaMda hotA hai va kalyANakAraka kriyAmeM vaha agnIti rakhatA hai. jaba jJAna darzana yukta cAritrakI AtmAko prApti hotI hai taba vaha cAritra navIna karma AtmAmeM nahIM Ane detA va pUrva baddha karmakI nirjarA karatA hai. ataH isa cAritrakA utkRSTa phala karmakA pUrNa vinAza karanA aisA AcAryakA kahanA yogya hI hai. yajjJAne duskhaMtunirAkaraNaphalabhityasyAnvayanasAdhanAya hAmtamAI ' cakkhussa dasaNassa ya sAro sappAdidosapariharaNaM // . cakkhU hoi NiratthaM dahaNa bile paDatasta // 12 // vijayodayA-bakkhussa IsaNassa ya sAro iti / Sakhussa ckssussH| dravyendriyamiha cakSuriti gRhItaM niI tirupakaraNaM ca tajjanyasyAdrUpagocara vijJAnaM darzanaM tasya saMbadhitayocyate / tato'yamoM jAyate-khAnyAyAH patIteH sAro phala kiM sapyAdidosapariharaNa sarpaphaTakAdInAM sparzanAdikriyAyAH du:khadAdhimyA parihAraH sAdibhiH sapAyatvAt sparzanabhakSaNAdikaH kriyAvizeSaH maryAvidoSa ityucyate, tasya pariharaNaM parivarjana, tatoyaM vAkyArthaH-pajJAnaM taddavanirAkaraNaphalaM yathA cakSurjanyasAniyocarakSAna sapadisparzanabhakSapAAdipariharapAphalamiti / cakSunimiDa cakSurucyate cakSu prasUtaM zAne / hodi bhayati / giratthaM nirarthakaM / dahaNa sTyA mAsyA bilAdikamaprataH sthitaM, pilagrahaNamupalakSaNaM upaghAtakAriNAm 1 paddhatassa patataH puruSasya / aAparA vyAkhyA-jAnAdarzanAcAramopakArithiziephaladAyicArica ityuktaM / manu jJAnamiSTAniSTamAgopadArza tadayuktaM jAnasyopakAritvamabhidhAtu iti cetra jJAnamAtraNe prArthasiddhiH, yato jJAna pravRttihIna asatsamaM / atra vastuni dRSTAntavarzanena nigamayati-cakbussa desaNassa ya iti / zAnadarzanAbhyAmapi cAritrasyAtmopakAritA kasminmadhe nigaditA yenoktamityucyate / atItasUtra iti caitanmithyA 13 NANassa IsaNassa ya sAro caraNaM haMce jahAkhAda ' / tyato vAphyArtika zAnadarzanAbhyAM cAritrameyopakArItyayaM pratyayo mAyate? evamiti nadanubhayaviruddhamAcaratItyupekSyate, na catkathamuktamityucyate / kiMca tasya sUtrasya yA pAtanikA kRtA mAnadarzanacAriSu ki pradhAnamityatra prabhe, madhAnasya nirUpaNArtha sUtramityanayA ca virudhyate / ' caraNassa tassa sAro NiyANamaNuttaraM bhANiya' ityuktaM cAritrasya samatArUpasya phalamazeSakarmApAya ityuktaM / / Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Padal 1 malArAdhanA AzvAsaH yajJAna tabanirAkaraNaphalaM yathA cakSunimityanvayadRSTAnta prakRte darzayannAha mUlArA-cakkhussa saNassa-cakSurjJAnasya sAro phlN| sappAdidosapariharaNa / sarpodInAM bhujagakITakAdInAM doSo duHkhahetuH sparzanabhakSaNAdikriyA tasya pariSarjanaM / cakkhU cakSurvAnaM, NiratyaM niSphalaM / bile gartAdAvupaghAtahetau / / 57 kahate haiM . duHkhoMke kAraNAko dUra karanA yaha jJAnakA phala hai isakA anvaya siddha karaneke liye AcArya dRSTAMta hiMdI artha netra aura usase honevAlA jo bhAna usakA phala sarpadaMza, kaMTakavyathA ityAdi duHkhoMkA parihAra karanA yaha hai. paraMtu jo bilAdika dekhakara bhI usameM giratA hai usakA netrajJAna vyartha hai, vizeSArtha--yahAM cakSu zabdakA artha dravyacakSu aisA hai. isa cabhUke nivRtti aura upakaraNa aise do bheda haiM.. utsadhAgulake asaMkhyeyabhAgamamANa netraMdriyAvaraNakSayopazamaviziSTa aise AtmamadazaoNkI jo netrAkAra racanA hotI hai baha kakSukI amyaMtara nici samajhanA cAhiye. netrAkAra AtmapradezoMke upara jo pugalakI racanA hotI hai usako bAgha nirvaci kahate haiM. nicirUpa bhakSuke saMrakSaNake liye jo kRSNa zukla maMDala tathA pApanI magare racanA hai yaha upakaraNa hai. arthAt uparyukta nirvRtti aura upakaraNarUpa netrako dravyacakSu kahate haiM. isa cakSuse utpana honevAle | hAnako yahA~darzana kahate haiM. duHkhanirAkaraNa karanA yaha jJAnakA phala hai. jaise sarpakaMTaka ityAdi dukhakAraNoMkA cakSuse utpanna huvA zAna, sarpAdidaMza, kaMTakAdivyathAkA parihAra karatA hai. arthAt aise doSoMse manuSyako alaga rakhanA yaha netrahanakA phala hai, usI taraha duHkhotpAdaka saMsArakAraNoMkA parihAra karanA yaha samyagjJAnakA phala hai, yahAM dasarI vyAkhyA esI hai." chAna aura darzanase bhI AtmAkA adhika hita karanevAlA viziSTaphaladAyI cAritra hai "aisA gata gAMdhAmeM kahA hai. paraMtu yahAM esI zaMkA utpanna hotI hai "jJAna iSTa mArga konasA aura aniSTa mArga konasA hai yaha dikhAtA hai. ataH vaha upakAra karatA hai aisA kahanA yogya hai." yaha kahanA yogya nahIM hai. jJAnamAtrase iSTa siddhi nahIM hotI. kAraNa pracattihIna zana nahIM samAna haiM. jaise netrase zAna hokara bhI vaha yadi kucemeM girate huye puruSako nahIM bacAtA hai to vaha vyartha hai. Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArApanA mAzvAsa SODI yahA~ AcArya upayukta vyAkhyAkArako prazna karate hai__ "zAna aura darzanase bhI cAritrakA AtmAke Upara adhika upakAra hai" aisA kisa gAthAmeM kahAM haiM ? pUrva gAthAmeM kahA~ aisA Apa kahate haiM parantu yaha ApakA kahanA mithyA hai. - 'NANassa desaNassa ya sAro caraNaM ithe jahAkhAda' isa vAkyase jJAna aura darzanase bhI cAritrahI upakArI hai aisA anubhava AtA hai kyA AtA hai aisA kahoge to vaha anubhavase viruddha zenese usakI upekSA karanI cAhiye. yadi yaha anubhava virukha nahIM hai aisA kahoge to 'kaddA hai' aisA kyoM kahA ? aura bhI muktike kAraNa aise zAna, darzana aura cAritra ina tInoMmeM kona pradhAna hai ! aisA prazna honepara pradhAnakA nirUpaNa karane ke liye yaha sUtra hai aisA jo zIrSaka Apane likhA hai vaha bhI Apake uparyukta nirUpaNase viruddha hai. IsaNassa ya sAro cAra aisA kahoge to vaha anumA kyoM kahA ? aura bhI prA liye yaha Hole karmApAyo hi kathaM puruSArthaH duHmanivRttiH sukhaM cAmimataM phalamityArekAyAM pradhAnapuruSArthasya akhilavAdhAvyapagamarUpasya sukhasya niyaMdhanatayopayogitAmAcaai karmApAyasya NicANassa ya sAro avyAbAhaM suhaM aNovamiyaM // kAyacA hu tadaLaM AdahidagasiNA caThThA // 13 // vijayodayA-NivyAvasana ya sAro iti / niracazeSakarmApAyastha sAraH phalaM / avyayAI karmajanyasakaladuHsyApAyaH kAraNAbhAce kAryasya anutpatteH / aNovamiyaM upamAtItaM / kAdacyA kartavyA / cevA cepA / taDaM adhyAyAdhasukhArtham / AdahidagavesigA AtmahitaM mRgayatA / ke nepA kAryA? ArAdhanAyAM mRtAcanaticAra jJAnadarzana caaritrprinntiruupaayaaN| kasmAt ? nirvANaphalamAha mUlArA-avyAyAha nirtuHkha duHkhahetunAmazeSakarmaNAM prakSayAt / tata eva aNovamiyaM anaupamya 1 svargAdi mukhAnA kamAdhInatayA savyAbAdhatvAt / vadaTTa anyArAthasukhArthe / AdahidagaSesiNA AtmahitAnveSiNA / ceTTA anuSThAna / prakRtatyAnmaraNe zAnadarzanacAritratapa:pariNatirUpAgAmArAbanAyAmiti yojyaM / | 58 Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 59 'caraNassa tassa sAro NivvANamaNuttaraM bhaNiyaM ' isa sUtra se samatArUpa cAritrakA saMpUrNa karmakA nAza honA yaha phala hai aisA pUrva gAthA meM kahA hai. paraMtu karmakA nAza honA yaha puruSArtha kaisA ? duHkhakA nAza honA tathA iSTa sukhakI prApti honA yahI phala mAnanA yogya hai. aisI zaMkAkA AcArya isa prakAra uttara dete haiM jisameM tilamAtra bhI bAdhA nahIM hai aise puruSArtha rUpI sukhakI prApti hone meM sarva karmakA nAza honA yaha kAraNa hai ataH vaha upayogI hai aisA vivecana graMthakAra karate hai- hiMdI artha - dharma utpanna hue samasta duHkhoM kA abhAva honA yaha saMpUrNa karmake nAzakA phala hai. karmahI sarva duHkhoMkA janaka hai ataH jaba kamekA pUrNa kSaya hotA hai taba duHkhakA leza bhI nahIM rahatA hai. kAraNake nAzase kAryakA nAza honA yaha yogya hI haiM. ataH yaha duHkhAbhAva arthAt sukha anupama hai upamArahita hai. AtmahitakA zodha karanevAle mumukSu janoMko maraNa samayameM jJAna darzana aura cAritrameM niraticAra pariNati karanA cAhiye, kyoMki, jamA caritasAro bhaNiyA ArAhaNA pavayaNammi // savvarasa pavayaNarasa ya sAro ArAhaNA tajhA // 14 // vijayodayA jA yasmAt caritasAro cAritrasya jJAne darzane pApakriyAnivRttau na prayatasya caraNaM pravRttiH pariNatiriha cAritrazabdena gRhItA, tato' yamartho labdhaH sAH phalamiti / bhaNidA kathitA / ArAhaNA ArAdhanA 1 mRtau antntraartrytaa| ecayaNammi procyate iSTapramANAviruddhena jIvAdayaH padArthA anenAsminveti pravacanaM jinAgama stasmin / atizayavatAM pratrAMtAyA ArAdhanAyA upasaMharatyuttarArjuna sAsa ityAdinA / samasta samastasya / pavayaNastra jinnAgamasya / sAro atizayaH / ArAhaNA ArAdhanA vyAvatirUpA / tamhA tasmAt / ca zabda evakArArthaH sa cArAdha nAzabdAtparato iSTavyaH / ArAdhanaMdha sama iti / anyatra vyAkhyA - pavitra phalaM etacAritramAtrAta viziSTAjjAyate ityAha-jahmA carittasAro iti / frpha pAtanikArthI gAthAyAM saMvAdamupayAti na vatItyatra zrotAsa pramANaM / kasmAt ? atizayavattayA rAdhanAgame 'bhihitA yasmAt -- AzvAsaH ' 59 Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ LAAMERA lArAdhanA AdhAsaH kasmAt / mUlArA-carittasAro caritrasya jIvadavasthAbhAviniraticAraratnatrayaprayatanasya sAraH phalaM | ArAhaNA maraNe niraticAraratnatrayapariNatiH / pavayaNammi prakaNa dRSTra pramANAvirodhena ucyate pratipAdyante jIvAdayo bhASA anena bhAmmaca prajananaM janamAsamma ma AgrahamA ArAmanaMTa sAdara ka raNyAta hiMdI artha-pratyakSa va parokSa pramANoMke anusAra jIvAdika pathArthoMkA jisane athavA jisameM vivecana kiyA hai aise jinAmamameM jJAna, darzana aura pApoMkA parihAra rUpI cAritra ina tInoMmeM jo pUrNa udyamazIla huvA hai usako ArAdhanA rUpa phala prApta hotA hai, ataH saMpUrNa jinAgamanakA ArAdhanAhI sAra hai arthAt sarvotkRSTa phala hai. yahAM dUsarI vyAkhyA esI hai-uparakI gAthAmeM jo phala kahA hai vaha cAritramAtrase milatA hai yA viziSTa cAritrase uttara viziSTa cAritrase milatA hai jamhA parittasAro isa sUtrake upara jozIpaka Apane likhA hai usakA abhiprAya gAthAke abhiprAyase milatA julatA hai yA nahIM isameM hama zrInAoko hI pramANa samajhana hai. kyoMki AgamameM ArAdhanA motkRSTa phalarUpa hai aisA kahA hai. 16MARATH.44AARNATAMATALAtUTAM suciramavi NiradicAraM biGgittA NANadasaNacarite // maraNe virAdhayittA aNaMtasaMsArio dicho // 15 / / vijayodayA-sucira aticirakAlamapi / NiradicAraM aticAramaMtareNa / biharisA cihatya ? NANadasaNacarita zAnaM zrayAne samatAyAM ca / maraNa bhavaparyAyacinAzakAle / virAdhayittA ratnatrayapariNAmAnvinAzya mithyAdarzane jJAne saMyame pariNato bhUtvA / atasasArio anaMtaSaparyAyaparivartane udyataH / dicho dRSTaH / dezonaM pUrvakoTIkAle aticAraratnatrayapravRttAnAmapi maraNakAle tataH pracyutAnAM muktyabhApaM saMsAre ciraparibhramaNakathanavyAjena darzayati suutrkaarH| Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 61 kammAdatizayabatasA mANe ArAdhanAgame'bhihiteti cet yasmAt -- mUlArA - suciramavi aSTavarSona pUrvakoTikAlamapi / viharittA pariNato bhUtvA bharaNe bhavaparyAyavinAze vartamAna iti zeSaH / virAiyitA - ratnatrayapariNatiM vinAzya mithyAjJAnAsaMyameSu pariNato bhUtvetyarthaH / anaMtasaMsArio anaMtabhava paryAyaparivartane ugrataH // hiMdI artha - cirakAlaparyaMta bhI jJAna darzana aura cAritrameM niraticAra pravRtti kara manuSyabhava choDane ke samaya meM yadi ratnatraya pariNAmase yaha jIva bhraSTa hogA arthAt ratnatrayapariNAmoMkA nAza kara mithyAdarzana, jJAna aura asaMyamameM pariNata hogA to anaMtasaMsAra yukta ho jAtA hai arthAt anaMtabhava ke paryAya dhAraNa karanevAlA hotA hai. jinhoMne dezona pUrva koTikAla paryaMta niraticAra ratnatrayakA pAlana kiyA paraMtu maraNasamaya meM ve usase aSTa hogaye to unako muktikA abhAva hotA hai yaha saMsAra cirakAla paribhramaNake kathanake nimitta AcAryane dikhAyA hai. anupagatamidhyAtvasya avicalitayAritrasyApi parIpaparibhavAdupagatasaMklezasya mahatI saMmRtiriti bhayopa darzanena saMzaH parityAjyaH iti nigadati sUtrakAraH / samidIya guttIya saNaNANe ya NiradicArANaM // AsAvaNacANaM upassaM aMtaraM hoI // 16 // amitagatiArA- samitiguptisaMjJAnadarzanAditraye zinAm // pravartitApAdAnAM jAyate mahadaMtaram // 19 // vijayodayA-samidIsu ya ityAdinA anye vyAcakSate-" uttasyAnaMtasaMsArasya pramANapratipAdanAya AyAtA gAthA, anaMtasyAnatavikalpatvAt anaMtavizeSaH pratipAvanIyaH " asyAM vyAkhyAyAM ukaslaM aMtara hotI syetAvadupayujyate / itarasya vacanasaMrbhasya manarthakasyaM prasajyate iti / samidIsu ya sampagamanAdiSu ayana samitiH samyakjJAnanirUpitakrameNa gamanAtriSu vRtiH samitiH / sAvadyayogebhya Atmano gopanaM guptiH / vastuyAthAtmyAnaM darzanaM / mapetamithyA AzvAsaH 1 61 Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ muulaaraaghnaa| AzvAsaH tvakalaMkasyAtmano ghastutattvaparizAna matyAdikSAyopazAmikaM jJAnaM / kSAyike sati jJAne AsAdanAyA asaMbhavaH / mohajanyatvAtsaMklezasya, mohasya ca avalamAnotAtteH prAgaya vinaetvAt / tathA coktaM-mokSayAjJAnadarzanAvaraNAntarAyakSayAca phevalam' iti / vItarAgasamyaktvaM ca neha gRhItam / mohamalayamantareNa vItarAgatA nAstIti / IyAsamiteraticAraH maMdAlokagamana, padavinyAsadezasya sanyaganAlocanam , anyagatavicAdikam / idaM vacanaM mama gadituM yuktaM na miH anAlocya bhASarNa, manApA / baragata taM' a se mAssa aMtare ' iti apRSTa thunadharmatayA muniH apuTa ityucyate / bhASAsamitikamAnabhitro mani gRDDI pAt ityarthaH / payamAdiko bhASAsamityativAraH / udamAdidore gRhItaM bhojanamanumanana bacatA, kAyena cA prazaMsA, taiH sahavAsA, kiyA pravartana vA epaNAsamiteratItrAraH / yAdAtavyasya, sthApyasya cA anAlovana, kimatra jaMtavaH santi na sati ti duHpramArjana ca AdAnanikSepaNasamityaticAraH | kAyabhUmyazodhanaM, malasaMdhAtavezAnirUpaNAdi, pavanasaMmivezadinakarAvikrameNa vRttizca pratiSThApanAsamityaticAraH || asamAhitavittatayA kAyakriyAnivRttiH kAyagupteratibArara / ekapAdAvisthAna yA janasaMbaraNaveze, azubhadhyAnAbhiniviSTasya vA nikalatA / AptAbhAsamatirSiSAmimukhatayA thA tavArAdhanAvyAta yAvasthAnaM / sacittabhUmI saMpatattu samatataH azeSeSu mahati vA pAte hariteSu, ropAkhA pattUSNIM abasthAnaM nizcalA sthitiH kAyotsargaH ] kAyaguptirityakSiApakSe zarIramamatAyA aparityAgaH kAyotsargadoSo vA kAyagupteraticAraH / rAgAdisAhitA svAdhyAya vRttirmanogupteraticAraH / zaMkAkAMkSAvicikitsAnyaraSTiprazaMsAsaMstavAH smygdrshnaatiibaaraaH| iThyakSetrakAlabhASazuddhimatareNa bhrutasya pauna thutAticAraH / abharapadAdInAM nyUnatAkaraNaM, ativRddhikaraNa, viparItapaurvAparyaracanAviparItArthanirUpaNA aMdhArthayo(parItyaM amI jhAnAticArAH / unAticAravigamo niraticAratA cAriprAdInAma / maraNakAle ratratrayapariNAmAbhAve doSa uktaH // ratnatrayasusthasyapi maraNe parIpahabhASAdupagatasaMglezasya mahatI saMmRtiriti bhayopadarzanena saMzava parityAjyatA vaktumAha mUlArA-nAyanantasyAnantavikarUpatvAduktasvAnaMtasaMsArasya pramANapratipAdanArtha gAtheyabhityanye vyAcakSate / tadyuktaM / tatra ukasaM aMtara hodi ityetAvanmAtrasyopayogitvAna itarasya vacanasaMdarbhasya anarthakatvaprasaMgAt / pUrva gAthAyAH saMvAdagArthayAmiti jayanaMdipAdAH / samidIsu-samyak anabhirUpitakrameNa gamanAdizvayanamiti pravRttiH samitiH / - . - 1 kha pustake apuSTazrutadharmaghayA munirapuSTa iti pATaH Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH 63 tAmu samitiSu IyAMsamityAviSu paMcasu / gutIsu sApadyayogebhya Atmano gopanai rakSaNaM nivAraNaM gunniH tAsu kAyaguptyAdiSu tisapu / vaMsagaNANe darzanamatra sarAgasamyaktvaM mAnaM ca kSAyopazAmika mAjhaM tayoreya asAdanAthA: saMbhavAt / vItarAga sambakravakSAyikajJAnayormohApAyaprabhavatvena tavabhAvAt / saMklezasya mohananyatvena tadabhASastatrAvartanAt / giradicArANaM mAhAtmyApakarpahetuH pariNAmastasmAniSkAntAnAM / tatra IvasimiteraticAro maMdAloke gamana padavinyAsadezasya samyaganAlocana, anyatra gatacittatvAdikaM ca / bhASAsamiteridaM vaco vaktuM mama yuktaM na ghetyanAlocyAjJAtvA vA bhASaNa. mityAdikaH // eSaNAsamiteruddamAdidoSopahatabhojanasya manovAkAya; karaNakAraNAnumodanAni, tatkAribhiH saha saMvAso vA / AdAnanikSepApasAmanerAzyasya sthApyasya vA kimatra jantavaH santi na santi yetyanAlocanaM / duSpramArjana garbhamArjamaM ca / praniyApanAsamiteH kAyabhUmyazodhana, malasaMpAtadezAnirUpaNamityAdikaH // kAyagupterasamAhitacittatayA karayati yAnivRttijanasaMvaraNadeze ekapAdAdinA avasthAna mazubhayAnAbhiniviSThasya nizralatvamAtAbhAsaprasibhitrAbhimukha tathA nadArAdhanAnyApunasyevAvasthAnaM // sacittabhUmyAdA roSArapIdvA'nibhalA sthitiH / kAyotsarge tadoSAH kAyamamatyA tyAgo vetyAdikaH / manogume rAgAdisahitA svAdhyAye vRttiH / darzanasya zaMkAkAMkSAvicikitsAnyASTiprazaMsAsaMsta vAdikaH / jJAnasya draSyAdizuddhi vinAdhyayanaM, varNapadAdInAM nyUnAdhikakhakaraNa, viparItapAvAparyaracanA, viparItArthanirUpaNa, graMthArthayoparItya, saMdeDaviparyAsAnadhyavasAyA vA / samidIsu ya ca zabdAteSu ca / gusAsu ya ca zabdAttapasi ca / AsAdaNabahulANaM maraNakAle parISaparAbhavAtsamityaviSu punaH punaH saMkleza kurvatA / usa aMtaraM apugalaparivartana kAlamAtramatarAlaM / maraNe ratnatrayAccyutAH punastAvati kAle atikrAnte tallabhaMse iti bhAvaH / / RATARATPATRA jo mithyAtvako prApta nahIM huvA hai, jisakA cAritra ra hai aisA bhI muni parISadake bhayase yadi saMkleza pariNAmI hogA to usako dIrghakAla taka saMsArabhaya rahegA ataH saMkleza pariNAmoMkA tyAga karanA cAhiye | aisA sUtrakAra kahate haiM. hiMdI artha-IryAsamityAdi pAMca samiti, manoguptyAdi saMga gupsita sambagdarzana aura zAna aise AtmahitakAraka AcaraNoM meM jo saMkleza pariNAma rakhate haiM, inameM jo avicAra lagAte haiM ve muni dIrghakAlataka saMsArabhramaNa karate haiM. Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArAdhanA AvAsaH vizeSa--yahA~ koi AcArya upayukta gAthAmeM, 'anaMtasaMsArio hodi aisA zabda AyA hai usakA khulAsA karaneke liye yaha gAthA hai aisA kahate haiM, anaMtasaMkhyAke anaMta vikalpa hote haiM ata: uparyukta anaMta saMsArakA pramANa dikhAne ke liye yaha gAthA hai aisA koI AcAryokA kathana hai parantu yaha ayukta hai. yadi itanA hI abhiprAya hotA to ' ukkasmeM aMtara hodi' itanA hI vAkya upayukta hai aisA samajhakara gAthAke tIna caraNa vyartha hai aisA mAnanA par3egA. ataH pUrva mAthAkA spaSTIkaraNa aura satyatAkA samarthana karane ke liye yaha gAthA hai arthAt saMkleza pariNAma rakhanekA phala dikhAnekA uddeza isa gAthAmeM graMthakAne likhA hai aisA samajhanA cAhiye. gamana, bhASaNa, AhAra, vastu rakhanA, uThA lenA, malamUtrAdika kSepaNa karanA aise kAryAma zruttajJAnameMAgamameM jaisI pravRtti karanekA varNana kiyA hai vaisIhi pravRtti rakhanA usako samiti kahate hai. arthAt prANi hiMsA na ho, unakA saMrakSaNa ho isa tarahase pravRtti karanA vaha samiti hai. ___manavacanakAyakI azubha prattIse AtmAko dUra rakhanA arthAt azubha pravRttIko choDa denA yaha gupti hai, jIvAditatvApara yathArtha zraddhAna kAnA samyagdarzana hai, jisase mithyAtvadoSa haTa gayA hai aise jIvako vastuke svarUpakA jo jJAna hotA hai vaha samyagjAna hai, usake yahAM mati, zruta, avadhi, manaH paryaya aise cAra bheda mAnane cAhiye. ye zAnabheda bhAyopazAmika hai. zAyikahAnameM AsAinA nahIM rahatI hai. spoMki, mohajanya saMhezapariNAma aura mohakarma kevalajJAna utpanna honeke pUrva hI naSTa hote haiM, 'mokSayAjjhAnadarzanAvaraNAntarAyaSayAca kevalaM' aisA sUtrakAra umAsvAmIkA bhI kcana hai, isavAste yahAM kevalazAnakA grahaNa nahIM kiyA hai. vItarAga samyaktvakA bhI yahA~ prahaNa nahIM kiyA hai kyoMki vaha bhI mohakA nAza huye binA hotA nahIM. IryAsamitIke aticAra-sUryake maidaprakAzameM mamana karanA, jahAM pAMva rakhanA ho yaha jagaha netrase acchI tarahase na dekhanA, itara kArya meM mana laganA ityAdi. mASAsamitIke aticAra-yaha bhASaNa bolanA yogya hai athavA nahIM isakA vicAra na kara bolanA. vastukA svarUpajJAna na honepara bhI bolanA. graMthAMtarameM bhI 'apuro duNa bhAsejja bhAsamANassa aMtare' koI manuSya pola rahA hai aura apaneko prakaraNa, vipaya mAlUma nahIM hai to bIcameM bolanA ayogya hai. jisane dharmakA svarUpa sunA +Auradabita.taruM24taas. Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ IFIL mUlArApanA AzvAsa: nahIM athavA dharmasvarUpakA jisako pUrNatayA jJAna nahIM hai aise muniko apuSTa kahate haiM. bhASAsamitikA krama jo jAnatA nahIM yaha mauna dhAraNa kare aisA yahAM abhiprAya samajhanA. isa taraha bhASAsamitike aticAra hai. epaNAsamitIke aticAra-udgamAdi doSoMse sahita bhojana lenA, manase, vacanase aise AhArako sammati denA, nAmI prapA pAgA, rese AhAraDI prazaMsA karanevAloMke sAtha rahanA, prazaMsAdi kAryameM dusaroMkoM pravRtta karanA. AdAnanikSepaNasamitIke aticAra-jo cIja lenI hai athavA rakhanI hai raha lete samaya athavA rakhate samaya isameM jIva hai yA nahIM isakA khayAla dhyAna nahIM rakhanA, tathA acchI tarahase jamIna va bastu svaccha na karanA. pratiSThApana samitIke aticAra-zarIra va jamIna picchikAse na pochanA, malamUtrAdika jahAM kSepaNa karanA hai vaha sthAna na dekhanA. manakI ekAgratA binA zarIrakI ceSTAye baMda karanA kAya guptikA aticAra hai. jahAM loka bhramaNa karate haiM aise sthAnameM eka pAva upara kara khaDe rahanA, eka hAtha Upara kara khar3e rahanA. manameM azubha saMkalpa karate hue anizcala rahanA, AptAbhAsa-hariharAdika kI pratimAke sAmane mAno usakI ArAdhanA hI kara rahe haiM isa daMgase khaDe rahanA yA baiThanA. sacitta jamInapara jahAM ki bIja aMkurAdika par3e hai aise sthalapara ropase, vA dapasa nizcala baiThanA athavA khaDe rahanA. ye kAyaguplIke atIcAra hai. kAyotsargako bhI gupti kahate haiM ataH zarIramamatAkA tyAga na karanA, kiMvA kAyotsargake dopAko na tyAganA ye bhI kAyaguptIke avicAra hai. rAgAdivikAra sahita svAdhyAyameM pravRtta honA, manogusike aticAra haiM, . zaMkA, kAMkSA, vicikitsA, anya dRSTi pazaMsA, saMstava ye pAMca samyagdarzanake aticAra haiM. isakA khulAsA Age AcArya kareMge. . dravya zuddhi, kAla zuddhi, bhAva zuddhi, kSetra zuddhi ina zuddhioMke binA zAstrakA paThana karanA yaha zrutAticAra hai. akSara, zabda, vAkya, caraNa ityAdikoMko kama karanA, caDhAnA, pIchekA saMdarbha Age lAnA, AgekA pIche karanA, viparIta arthakA nirUpaNa karanA, graMtha va arthameM viparItatA karanA ye saba jJAnAticAra haiM. saMdeha, viparyaya, anadhyavasAya ye bhI jJAnake aticAra haiM. uparyukta aticAroMse samitiguptyAdika rahita honese pAritrAdikoMmeM nirmalatA AtI hai. Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 66 idAnImArAdhanAphakhAtizayakhyApanAyAha diThA aNAdimicchAdiTThI jasA khaNeNa siddhAya // ArAyA caritassa teNa ArAhamA sAro // 17 // cAritrArAdhane siddhAvira midhyAtva bhAvitAH // kSaNAdRSTA yataH sUtre cAritrArAdhanA tataH // 20 // vijayovA - diTThA ityAdikaM / diThThA daTA upalabdhAH / aNAdimidhyAdiDI anAdimithyAdayaH / bhAiyo rAjaputrAstasminneva bhave asatAnApannAH ata padhAnAdimithyAdRSTayaH prathamajina pAdamUle zrutadharma sArAH samAropitaratnatrayAH / akSA yasmArakSaNena kSaNagrahaNa kAlasyApatyopalakSaNArtham anyathA kSaNasyAlpakAlatayA karmazAtanasya kartumazakyatvAt sakalakarmazAlamapurassara sikharathameva na syAt / siddhA va siddhAna pariprAptAzeSajJAnAdisvabhAvAH, vazalena nirastadravya bhAvakarma saMhatayA iSTA ArAdhanA sNpaadkaaH| dharitarasa cAritraspa / cAritragrahaNaM ratnatrayopalakSaNaM / etena cArivArAdhanAM trAyanasya nAyaM prastAvaH / AyuraMte rAtrayapariNatiri prakrAMta' stotuM, kimucyate cAritrArAdhana sautIti / evaM maraNasamaye ratnatrayavirAdhanAyA doSa prakAzyedAnIM tadArAdhanAyAH phalAtizayaM prakAzayati mUkhArA - aNAmicchAraThThI anAdikAlaM mithyAtyodayodrekA nitya nigodaparyAyamanubhUya bharata cakriNaH putrA bhUtvA bhadraSi varddhanAda trayoviMzatyadhika navazatsaMkhyA: purudeSapAdamUle zrutadharmasArA: samAropitaratnatrayAH svaNeNa alpakAlenaiva siddhA ya siddhAH saMprAptAnaMtajJAnA vizva bhaassaashbch| bhirastadravya bhAvakarmasaMhatayazca / caritassa ratnazyasya / veNa tena kAraNena ArAhaNA Ayurante ratnaprayapariNatiH / sAro sarvAMcaraNAnAM paramAcaraNam / maraNakAlameM ratnatrayapariNati na honese dIrghakAlaparyaMta saMsArabhramaNa karanA paDatA hai isa dopakA varNana kiyA. aba ArAdhanA ke phalakA mAhAtmya kahaneke liye graMthakAra kahate haiM AzvAsaH 1 Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArApanA mAthAsaH 67 hiMdI artha-cArikhakI ArAdhanA karanevAle anAdi mithyAdRSTI jIva bhI alpakAlameM saMpUrNa karmoMkA nAza karake mukta ho gaye aisA dekhA gayA hai. ata:jIvoMpho jhArApanAkA apUrva phala milatA hai, aisA samajhanA cAhiye. mAvArtha-anAdikAlase mithyArayakA tIvra udaya honese anAdikAla paryaMta jinhoMne nitya nigodaparyAyakA anumava liyA thA aise nau tevIsa jIva nigovaparyAya choDakara bharata cakravartIke bhadravivardhanAdi nAma dhAraka putra utpanna hue the. unako AdibhagavAna ke samavasaraNameM dvAdazAMga vANIkA sAra sunanese vairAgya hogayA. ye rAjaputra isahI bhatrameM saparyAyako prApta huye the. inhone jinadIkSA lekara ratnatrayArAdhanAse aspakAlameM hI mokSa lAbha kiyA. arthAta maraNasamayameM inhone ratnatrayakI virAdhanA nahIM kI isaliye unako ArAdhanAkA utkRSTa phala-mokSa prApta hughA. aise anAdi miSyApioMkA mIne nA honA hai| anaMta jJAnAdiguNarUpa siddhatva prApta hotA hai. gAthAmeM ' cArittassa ya ArAhayA' yaha zabda hai. cAritrakA artha yahAM ratnatraya aisA samajhanA cAhiye, ataH 'cAstriArAdhanAkI stuti karate haiM / aisA koI cyAkhyAna karate hai unakA khaMDana ho gayA. kyoMki yahAM cAribArAdhanAkA mahatva batAnekA prasaMga nahIM hai. Ayuke aMtameM ratnatraya pariNAmakI virAdhanA nahIM karanA cAhiye yaha abhiprAya isa gAthAmeM kahA hai. ataH 'pArivArAdhanA kI stuti karate haiM' aisA vyAkhyAna karanA yogya nahIM hai| TOTATIMATE 'sadhyarasa pavayaNamsa ya sAro ArAhaNA talA' iti yadukaya te, yasminneva kAle maraNa tasminneva kAle ratnabhayapariNatena bhAvyaM hitArthinA anya dA kimiti sAritre tapasi ca prayAsaH kriyate iti ziSyakAmupanyasyati sUtrakAra: jadi pavayaNassa sAro maraNe ArAhaNA havadi diThA / kiM dAI sesakAle jadi jadadi tave caritte ya // 18 // mRtAvArAdhanAsAro yadi pravacane mataH / / kimidAnI sadA yatnazcataraMge vidhIyate // Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ POS mUlArAdhanA AyAta vijayodayA--adi pavayaNassa ityAdinA / pavayaNassa pravacanasya / sArI atizaya iti / maraNe aayurte| ArAhaNA bhArAdhanA ranabhayapariNatiH di vidyA iti padasaMbaMdhaH yApalabdhA / hRyadi bhavet / kiMdAI kimidAnI / sesakAle maraNakAlAdayaH kAlaH dopakAlasAtra jadadi prayatanaM kriyate / pha taba tapasi / carita sAmAyikAdhika sAvadyakriyAparihArAtmaka / cApAniyo / ekaduta bhayAle--kSaNakAlAdiSu bhAvita rakhatrayabhAgi para tadabhAye yadi ne middhiH, amRtabhAdhanasyApi mRtauratatrayasAnidhyAtsA siddhiyadi mayati maraNakAlatiratnatrayameva nirvANa heturityApanaM tatazca zapakA prayAso viphala iti / asyottaraM-maraNe yA virAdhanA sA mahatI saMsRtimAvadati / anyadA jAtAyAmapi virAdhanAyAM mRtikAre. ratnatrayopatto saMsArocchittirbhavatyeva tato maraNakAle prayatna kArya ityasmAbhirUpanpastaM | itaraphAlavRttaM tu ratna traya saMvaranirjarayotikarmaNAM ca kSayakAraNanimirsa itIghayata eva / tathA coktaM- 'samyagdRSTibhAvakaviratAnaMtayiyojakadarzanamohakSapakopazamaphopazAMtamorakSaekakSINamoijinAH kramazo 'saMkhyeyaguNanirjarAH ' rati eteSAmasaMkhyAtaguNanirjarA sabhyagdarzanAdiguNanimittArakathamaphalatA? anAi ziSyaH-- mUlArA--ki bAI kimidAnI / sesakAle maraNakAlAdanyatra prahaNazikSApratisevanAbhAvanAsalekhanAkAlestri tyarthaH / jabijjAda yatnaH kriyate / parite ya ca zabdAjjJAne parzane cha / idamatra tAtparya mahaNASiSu bhAvine' pi ratnatraye mRtAcabhASite yadi siddhine spAdanyadA tadabhAvane'pi maraNe satpariNau sA syAttavA sAmyadA mudhaiva bhavet / maraNakAlabartina eva ratnatrayasya nirvANahetutvApatteH / atrocyate-mRtau virAdhanA mahatI saMsRtimAvahatyanyadA punarjAtAyAmapi tasyAM mRtAvArAdhanAyo bhayocchedo bhavatyeva / tato maraNe satra prayatitavyamityasmAbhirupanpastam | grahaNAdhikAlabhASitaM tu ratnatrayamacaramadehasva azubhakarmaNAM saMvaranirjarayozvaramadehasya ca ghAtikamakSaye'pi nimitamiSyate'ta eva / tathA cokta-sambara STizrApakaviratAnaMtaciyojakradarzanamohakSapakopazamakopazotamohakSapakakSINamohajinAH kramazo' saMkhyeyaguNa nirjarAH // iti / tacodyamacodi tvyaa| sarva dvAdazAMgakA sAra ArAdhanA hai. aisA Apane kahA hai. ataH maraNa kAlamehi hitArthI puruSako ratnatrayakI ArAdhanA karanA yogya hai. anya kAlameM cAritra aura tapameM kyoM prayAsa kiyA jAtA hai. aisI ziSyakI zaMkA Ageke gAthAmeM AcArya pragaTa karate haiM Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsa: mUlArAdhanA hiMdI artha-AgamakA sAra aisIratnatrayapariNati maraNa kAlameM yadi hotI huI dekhI jAtI hai to maraNakAlase bhinna kAlameM arthAt dIkSA grahaNa, zikSA grahaNa, gaNa poSaNa, Atma saMskAra ityAdi kAlameM cAritra aura tapazcaraNameM prayatna karanakI kyA AvazyakatA hai ? arthAt anazanAdika tapa, sAmAyikAdika cAritra aura samyagjJAna, samyagdarzana inameM prati karanA vyartha hai. dIkSA, zikSA vagaire kAlameM ratnatrayakI ArAdhanA karane para bhI maraNakAlameM yadi ratnatrayakI ArAdhanA na ho to siddhiprApti nahIM hotI hai, aura yadi anyakAlameM ratnatrayabhAvanA nahIM kI aura maraNakAlameM ratnatrayArAdhanAse mokSa prApta ho gayA to maraNakAlIna ratnatrayahI mokSakA kAraNa hai aisA siddha honA hai. ataH zeSakAlameM ratnatrayArAdhanA karanA niSpalahI hai, prayAsa mAtrahI hai, isa zaMkAkA uttara-maraNasamayameM ratnatrayakI virAdhanA karanese virAdhakako dIrgha kAlataka. saMsArameM bhramaNa karanA par3atA hai. paraMtu dIkSAdi kAlameM virAdhanA hogaI ho to bhI maraNa kAlameM ratnatrayakI prApti ho jAnese saMsArakA nAza ho jAtA hai ataH maraNakAlameM ratnatrayameM pariNati karanI cAhiye aisA hamArA abhiprAya hai. itara kAlameM ratnatrayArAdhanA kI to vaha viphala nahIM hotI hai, usase karmakA saMvara aura nirjarA hotI hai. tathA pAti karmakA kSaya karanemeM vaha nimitta hogI aisA hama samajhate hai. " samyagdRSTizrAvakaviratAnaMtaSiyojakadarzanamoha kSapakopAtamohakSapakakSINamohajinAH kramazo'saMkhyeyaguNanirjarAH " samyagdRSTi, zrAvaka, cirata ityAdika vyaktiyoMko samyagdarzanAdi guNoseM uttarottara asaMkhyAta guNa rUpase nirjarA hotI hai aisA patrakAra umAkhAmyAcArya kahate haiM, ataH dIkSA zikSAdi kAlameM ratnatrayArAdhanA vyartha nahIM hai, kSAyika samyagdarzana, jJAna, cAritra yaha saba sAdhya itara kAlInabhAvanAse bhI prApta hote haiM ataH vyartha nahIM hai. ataH tumhAre praznake anusAra bhI zaMkAkA parihAra karanA zakya hai. yahI bAta Ageke gAthAmeM dikhAve hai - kSAyikaM samparavaM jJAna cAritraM ca yatsAdhya tadakhilamavApyata eSa itarakAlasayApi bhAvamayA / tadeSa ghora codyate iti detasi kRtyA mUrizodyAnusAreNApi parihattuM zakyate ityAcaSTe // ArAhaNAe kajve paricamma sabadA vi kAyavyaM / / pariyammabhAvidassa hu suhasamjhArAhaNA hoi // 19 // Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA AzvAsaH parikarma vidhAtavyaM sarvadArAdhanArthinA // susAdhyArAdhamA tena bhAvitasya prajAyate // 22 // vijayodayA-ArAhaNApa kajje iti / ArAdhanAzabdaH samyagdarzanAdipariNAmasasidimanAzritakAlabhedAM pratipAdayituM uthato'pi maraNe virAdhayittA ityatra sarakAunidopatAta pAraNAnurodhena navipayAyAmevArA. dhanAyAM pravatto gRhyate / tato'yamarthaH-mRtikAlagobaragamatrapani dhartha pariyamma parikamai parikaraH / samvadA sarvasmipi kAle-grahaNakAlaH, zikSAkAlaH, pratisevanAkAlaH sallekhanAphAlavaha sarvazamdena gRhAta / karaNi ayazvakaraNIya / bato'paniyoga ityAzaMkyAha-parikammabhAvidasta khu parikareNa bhAvitaspaica shbdo'vcaarnnaarthH| sukhasamA hodi sukhena klezamataraNa sAdhyA bhavati / kA aparAdhapaNA ArAdhanA mRtigocarA / / tathApi tadanusAreNApi parihartuM zakyate itiidmucyte| mUlArA-ArAhaNAe karaje-mRtikAlagocararatnatrayasaMsiddhayartha / pariyamma-parikaraH samyaktvAcanuSThAnaM / samvadA Si-dIkSAzikSAgaNapoSaNAtmasaMskArasallekhanAkAleSu / karaNijjaM avazyameva kartavyam / hu evArthe parikarmabhA. vitasyaivetyarthaH / bena hi yatsAdhya tena satpUrva parikaro niSevyaH / SARAL hiMdI artha-maraNasasabameM rattatrayakI siddhi ke liye samyagdarzanAdi kAraNakalApakI avazya prApti kara lenA cAhiye. arthAt dIkSA zikSA, gaNapoSaNa, AtmasaMskAra, sallekhanA ityAdikAlameM samyagdarzanAdikakI prApti kara lenA kartavya hai, jisane dIkSAdikAlomeM samyagdarzanAdikoM kI acchI bhAvanA-amyAsa kI hai usako maraNasamayameM vinA zleSake ratnatrayArAdhanA siddha hogI. yena hi yatsAdhyaM tena pUrva tasya parikaro'nuSTheya itya, artha raSTAMtaralena sAdhayitumuttarasUtram / tathA ca vadaMti 'dRSTAMtasiddhAvubhayorvivAde sAdhyaM prasiddhayet' iti / jaha rAyakulapasUo joggaM Niccamavi kuNai parikamma // to jidakaraNo judde kammasamattho bhavissadi hi // 20 Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArAdhanA AzvAsaH rAjanya sarvadA yogyAM vidadhAnaH parikriyAm / / zakto jitanamIbhUtaH samare jAyate yathA // 23 // vijayovajaha payAgarAjakapadI rAjaputrAH / jogA yogyaM / praharaNakriyAyAH pariyamma parikama parikaraM / vidyamavi smkaalaasmaasidisssmpi| kuNadikaroti / to tataH pazcAt / jidakaraNo kriyate rUpAdigoSarA vilaya emiriti karaNAni raniyApayudhyate vitaraNazamdena / sampaba kriyAniSpattau yatizayitaM sAdharpha satkaraNamiti sAdha. katamamAtramucyate / pacintu phriyAMsAmAnyaracanaH yathA hukam karaNe iti / atra kriyAvAcI gRhItaH / jiptazamdama svapazIkaraNavadhistathA sidabhArthaH svamazItabhAryaH iti gmyte| tenAyamarthaH svayazIkRtakriyA san juddhe yuddhe smre| kammasamatyo karmasamarthaH / karmazabdo 'nekArthaH / mithyAvarzanAviratipramAdakapAyAnapratibaMdhAdisAmaryAdhyAsitAni miyate iti karmANi jJAnAparaNAdIni kartuH kriyayA vyApakatvena vivakSitamapi karma, yathA karmaNi dvitIyeti / tathA kriyASacano'pi asti, kiM karma karodhi? kA kriyAmityarthaH |h kriyAvAntrI gRhItaH / sA cAtra kiyA'nyavanapraharaNatADanAdikA lasyA, samattho bhabissadi samartho bhaviSyAmIti / / yo yatsAdhayituM vAMchati sa tatparikarmaNi prAka prayatate, yathA ripUnihantukAmo hananakopArya astrazikSA karoti ityetArAnartho'nayA gAthayA dAryataH / ko'tra ramAnta iti ceducyate mUlArA-joga yuddhayogya / NikacamAvi yuddhakAlApAra pratidivasamApa / pariyamma zastrAyabhyAsaM / so pazcAt / jidakaraNo svabazIkRtakriyaH sana / kammasamattho gyadhanAdikAryanamaH |bhvismti ahaM bhaviSyAmIti matvA / jisa puruSako jo kArya siddha karanA hai- vaha usake kAraNa kalApakA saMgraha kare isa arthako dRSTAMta ghalase siddha karane ke liye AgekA sUtra hai. vAdI prativAdIke vivAdasamayameM dRSTAMtake dvArA sAdhyakI siddhi hotI hai. isa nyAyase prastuta ArAdhanAkI siddhi ke liye AcArya dRSTAMtapradarzana karate hai-- hiMdI artha-jaisA rAjaputra zakhavidyAke sAdhanabhUta kAraNasAmagrIkA nitya abhyAsa karatA hai arthAta yuddhake pUrvakAlameM dararoja zatroMkA abhyAsa karatA hai, usake prabhAvase yaha vAstavidyAmeM pUrNa svAdhInakriya hotA hai. arthAt-nipuNa hotA hai jisase yuddha meM lakSyabheda, zabdamedAdikArya karane meM yaha samartha hotA hai. usI taraha muni bhI ArAdhanAoMkA hamezA abhyAsa karanese maraNakAlameM ratnatraya siddha kareMge, Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AvAsaH mRlArAdhanA 72 vizeSa---gAthAmeM jidakaraNo yaha zabda hai. yahAM karaNa zabdake aneka artha hai. rUpAdivipayako grahaNa karanevAle jJAna jinase utpanna hote haiM ve karaNa haiM. arthAt karaNa zabdakA iMdriya aisA artha hotA hai. iMdriyoMse rUpAdika padAdhIkA jJAna utpanna hotA hai. kArya utpanna karane kAko jo atizaya sahAyaka hotA hai usako bhI karaNa arthAt sAdhakatama kahate haiM, jaise devadatta kulhADIse lakaDI kATatA hai. kulhADIke binA lakaDhIkA kATanA devadattase asaMbhava hai arthAt lakar3I kATanemeM devadattako kulhADI atizaya madata karatI hai ataH vaha karaNa sAdhakatama kahalAvegI. karaNa zabdakA kahAM kahAM sAmAnyakriyA aisA bhI artha mAnA hai, yathA hukRJ karaNe. prastuta prakaraNameM karaNa zabdakA kriyA aisA artha iSTa hai. 'jita ' zabdakA artha apane tAyemeM rakhanA, pUrNahastagata karanA aisA hai, jaisejitabhAryaH svarazIkRtabhAryaH arthAt jisane patnIko apane svAdhIna rakkhA hai etA bhanumba, prastuta prakaraNameM 'jidakaraNo svavazIkRtakriyaH' arthAta zastrAdikoMko ghumAnA, lakSyabheda karanA ityAdi kriyAoMmeM nipuNa usameM na cukanevAlA aisA samajhanA cAhiye. 'kammasamatyo ' isa samasta zabdameM kamma zabdake aneka artha hai jaisemithyAdarzana, avirati, pramAda, kapAyoMke dvArA jo jJAnAdika guNoMko pratibaddha karaneke sAmathryase yukta kiye jAte haiM unako karma kahate haiM, arthAt jJAnAvaraNAdikoko karma kahate haiM. kartAkI honevAlI kriyAke dvArA jo vyApta hotA hai usako karmakAraka kahate hai. karmakI vyAkaraNa zAstrame dvitIyA hotI hai. jaisa sUtra- karmaNi dvitIyA' ghaTa karoti devadattaH' isa vAkyameM devadatta kItva kriyAne ghaTako vyApatA hai. arthAt ghaTa kartatvakriyAse vyApya hotA haiM, karma zabdakA kriyA' aimA bhI artha hai, yahAM karma zabda kriyAvAcI samajhanA. jaise 'kiMkarma karopi' tU konasA kArya karatA hai ? ' kammasamatyo isakA artha-chuTa jAnA, prahAra karanA, ThokanA ityAdi karma zabdakA abhiprAya yahAM samajhanA cAhiye. jo jisa kAryako sAdhanako inchA rakhatA hai vaha usaka sAdhanabhUta sAmagrImeM prathama prayatna karatA hai. jaise zatruko mAranaMkI icchA karanevAlA manuSya mAranekI mAdhana mata mAtra vidyA paDhatA hai usI taraha muni bhI ArAdhanAoMkA abhyAsa karake maraNa kAlameM ratnatrayakI prApti kara lete hai, m Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AdhAsaH idAnI hetoH pakSadharmayojanAyA iya sAmaNNaM sAdhU vi kuNadi Niccamavi jogapariyamma / to jida karaNo maraNe jhANasamattho bhavissaMti // 21 // zrAmaNyaM sarvadA kurvanparikarma prajAyate // Azvasta (abhyasta) karaNaH sAdhunizakto mRtau tathA // 24 / / vijayodayA-iya sAmagNamidiya evaM / sAmapaNe samaNassa bhAyo sAmaNa samatA ityabhiyuktA niruktimatrAH / bhavato'smAbhidhAnapratyayau iti bhAvazamdena vyazaSyasya vRttI nivRttaM tato guNa ucyate / tathA boktam-yasya guNasya bhAvAmadhye zabdanivezastavabhidhAne svatalASiti / tato'trApi samaNa sthisya zamdasya jIve pravRttau ki nimi guNaH samatA ke jIpite, maraNe, lAbhelAme, sukhe, duHkha, baMdhuSu, ripau ca pateSu rAyaH kaci. kacidveSazvAsamAnatA, tadubhayAkaraNaM sIvitAdikharUpaparikAnaM samacittatA / arthayAthAtmpaprAditvena jIvitAviSiSayANAM jJAnAnAM samatA | jIvitaM nAma prANadhAraNaM tadAyurAyattaM na samecchayA patete, sakhyAmapi tasyAM prANAnAmagaSasthAnAt / sarva hi jagadigchati prANAnAmanapAyaM na ca te'yatiSThanse | maraNaM nAma raMdriyAviprANebhyo ghiyama mAtmanaH / tathA coktam / mRG prANatyAge iti / tyAgo hi viyoga AtmanaH sakAzAtprANAnAM pRthambhASaH / sa cAyuH saMkSinAnAM pudralAnAM azeSagalanAt / atra cyAdriyANAM upadhAtakazarAdidravyasaMpAtAdbhAvadriyasya copayogasya vinAzaH vipazAsAnAyarapodayAt / maddayAdeva ca dherabhAvaH vIryAntarAyodayAstrividhabalamANahAniH / mukhamya nAsi kAyAzca pidhAnAta gleSmAdinAvodhAta ukaLavAsanizvAsahAniH / abhimatasya lAbho lAbhAMtarAdhakSayopazamAt / alArastaTumyAt / sukhaM nAma prItiH saddhedyodayAt abhintaritatripayasAnnidhyAt / duHsaM tu bAdhAtmakamasahayodayahetukam / baMdhayo nAma na niyamAH santi kecana / saMsatI paribhramanaH upakArApakSA dita yadi na eba bhagyadA hAtA. paphAga ini kinArama: ? ayo'pi kadAcidagAgavitAnugrahA ni kinabaMdhayaH api ca hasya sarvAsaMyamamUTisya hetunA sanmArgapratibaMdhakAgniyA ca ne mahAsatrayaH / 1: ca puNyodayAdeya saMpadyata sakalaM sumsa / gusaiMtavastusAnidhya ca / nipuNyasya na ne kiJcidapi kareM kSamAH / na ca kurvanti / tathA hi-mAnaraM tyajati putraH mA ca sRtaM / tathA satyasadvedyodaya na kazcinkiAMcadayapakAra karoti / cAyA hi zatrayo bhAbhyaMtarakamaNi asati pIDAmupajanayanti / inyavaMbhUtA sarvatra samamittanA sAmaNNaM / sAdhU vi sAdhurapi / kuNadi karoti / Nidhamavi nityamapi sadAdhi / jogaparipakamma yo zabdo'nakArthaH / * yoganimittaM grahaNaM ' ityAtmapradezaparispaMdaM 1 kha pustake nimittabhUtaH iti pATaH / 73 Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AvAsa: mUlArAdhanA trivimargaNAsahAyamAgha / kamisaMbaMdhamAghabasamA 'matyAnena yoga 'iti / kacisyAnapacanaH yathA 'yogasthita ' iti / zahApaM parigRhItaH / sapto pAhaparikara karotIti yAvat / rAgadveSamithyAzyAsaMzliSTa arthapAthAramyaspazi prAtinivRtta viSayAMtarasaMcAraM hAra mAnami sadhyabhAmA ritasamAnamAko namitAstusamApana dhyAta na mamate iti bhASaH / to tataH parAjilakarapo pasyA karaNazamyA maMtaHkaraNe magAsa vartate tato'yamarthaH / vazIkRtacittora maraNe bhavaparyAyanAzavelAyo / sANasatyo dhyAnasyaikAgracintAnirodhasya / dhyAnazabdo'tra prazastabhyAmaviSaye prAhomA zubhayonArakatiryasyatinirdhetanapraSaNayoM / yoge parikaNi sadAtmanaH pravRtsatvAt ayatnasAdhyatA | dharmazuklayonibertane samattho zaktaH madhissaMti bhaviSyAmIti // . yo zakicakIrpati sa tatparipharmaNi prAk prayatate / yathA ripUjighAMsustaddhananakripayogyAyAmazikSAyAmiti darzayitvA idAnI hetoH pakSadharmatyayojanAyAha-- mUlAsa-iya evaM / sAmaNa joditamaraNAdipu samAnasya bhAvastat samacaritava, zrAmaNvaM vA cAritramityarthaH / jogapariyamma sadhAnaparikaraM tathA ghoktaM saMgatyAgaH kapAyANAM nimaho pratadhAraNaM || mano'kSANAM jayazcati sAmagrI dhyAnajanmanaH / / siDhakaraNo svavazIkRtamanAH / karaNaM satrAnta:karaNam / svaSazIkRtacittendriya iti vA mAnam / umANasamasyo dharmazukladhyAnasamarthaH // yahI Azaya AgekI gAthAmeM AcArya spaSTa karate hai hiMdI artha-jIvita, maraNa, lAbha, alAbha, zatru, mitra, sukha, duHkha ina cIjoMmeM rAgadveSa rahita honA isako samatA kahate haiM. yaha samatA pAnAbhyAsa karane meM sahAyaka hotI haiM. jo aisI samatA hamezA dhAraNa karate haiM, jinhoMne mana aura iMdriyoM ko apane AdhIna rakkhA hai. arthAta jo jiteMdriya aura jitacitta haiM ve sAdhu maraNasamayameM durgati arthAt naraka tiryaggatiko dUra karanevAle aise dharma va zukla, dhyAna karane meM samartha hoMge. vizeSArtha-jIvita, maraNa, lAbha, alAma ityAdikoMmeM jo AtmA rAgadveSa rahita hai usako samAna kahate Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH dalArAdhanA 75 haiM. aise samAna AtmAkA jo svabhAva usako sAmAnya arthAta samatA kahate haiM. 'samAna' isa zabdakI pravRtti jIvameM honekA kAraNa samatA hai. arthAt jisameM samatA hai usako samAna kahate haiM. jIvita maraNa, lAbha alAma, sukha duHkha, baMdhu va zatru inameM arthAt jIvita, lAbha, sukha, baMdhu inameM rAgabhAva karanA aura maraNa, alAbha, duHkha aura zatru inameM deSa-agrIti rakhanA yaha asamAnatA hai. isa asamAnatAkA tyAga karanA hI samatA hai. jIvita maraNa ityAdikoMkA yathArtha svarUpa samajhanAhI samatA hai. paraMtu usameM prIti va aprIti karanA yaha samAnatA nahIM hai. iMdriyAdi prANAko dhAraNa karanA yaha jIvita zabdakA artha hai. paraMtu iMdriyAdiprANoMkA astittva Ayukarmake AdhIna hai. vaha Ayu jaba taka rahegI taba taka jIvita Tika sakatA hai, vaha jIvita mere AdhIna nahIM hai, kyoMki jIvitecchA hokara bhI prANa cale jAte haiM. sarva jagatake prANI hamezA prANa rahe aisI icchA karate haiM paraMtu AyukA viyoga honese prANoM kA nirgamana hotA hI hai usako ve rokane meM asamartha hai. 2 marA-iMdriyAdi prANoMse AramAkA alaga ho jAnA maraNa hai. arthAt prANoMkA tyAga honA maraNa hai. mujha prANatyAge' aisA ma dhAtukA artha hai. prANoMkA tyAga arthAt AramAse prANoMkA viyoga honA, AtmAse unakA alaga honA. Ayukarma saMpUrNa gala jAnese prANoMkA viyoga hotA hai. viSa, zastra, bANa ityAdi prANahAraka padArthokA saMyoga honese dravyedriyoMkA nAza hotA hai. jJAnopayoga darzanopayoga ye bhAva prANa haiM. viSa zastrAdikAkA saMyoga honese zAnadarzanAdi AvaraNa karmakA udaya hotA hai. jaba ina karmoMkA udaya hotA hai taba landhikA vinAza ho jAtA hai. bIryAntarAya karmakA udaya honese kAyabala, bacanacala, aura manobala inakA nAza hotA hai. mukha baMda karanese, nAka baMda karanese tathA zleSmAdikoMse uchAsanizvAsa prANa naSTa hone haiM. lAbhAMtarAya karmakA kSayopazama honeme iSTa padArthakI prApti hotI hai. tathA lAbhAnarAyakA udaya honeye alAbha hotA hai. prItirUpa pariNAmako sukha kahate haiM yaha prIti pariNAma jIvameM sAtA vedanIya karmake udayase hotA hai. iSTa padArtha sAtha honese manuSyako AnaMda hotA hai. aMtaraMga kAraNa sAtA badanIyakA udaya aura bahiraMga kAraNa iSTa vastukI prApti ina donoMse jIvameM prIti utpanna hotI hai.. pIDA rUpa pariNAmako du:kha kahate haiM. vaha asAtA vedanIya karmake udayase jIvameM pragaTa hotA hai, saMsArameM bhramaNa karanevAle jIyake koI niyata bAMdhava nahIM hai, jisake upara yaha jIva upakAra karatA hai vaha Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ STATB81 mUlArAdhanA AzvAsaH STATINISTOTAToraneeTOSCARRASTAKSATTA jIva upakArakartAkA baMdhu hotA hai. yadi jIva apakAra kare to vahI baMdhu zatru ho jAne meM dera nahIM lagatI. zatruoMke upara bhI yadi hama anugraha-upakAra kareMge to ve bhI hamAre baMdhu hote haiM. sneha sarva asaMyamakA mUla kAraNa hai. isa snehake bhI-baMdhu kAraNa hote haiM. arthAta baMdhu asaMyamake kAraNa hai. ye bAMdhavagaNa sanmArgameM pravRtta huye jIvake virodhI bana jAte haiM. ataH ye bAMdhava mahAzatru haiM aisA samajhanA, puNyake udayasehI jIvako sarva prakArake sukha milate haiN| sukhadAyaka vastuoMkA usako samAgama hotA hai. paraMtu puNyarahita jIvako sukhadAyaka padArthoMkA saMyoga hone para bhI mukha nahIM hotA hai, asAtA vedanIya karmakA udaya ho to putra mAtAkA tyAga karatA hai. athavA mAtA bhI putrako tyAgatI hai. yadi asAnA vedanIya karmakA udaya na hogA to koI bhI apane upara apakAra nahIM kaMggA. yadi aMtaraMgama asAvA yaMdanIya kAmakA udaya na ho to bAya zatru jIbhako kucha bhI pIDA nahIM de gA , isa naraha vicAra karanA yaha samatA hai. yaha namatA ghogaparikarma hai arthAta zubhadhyAna-dharmadhyAna aura zukradhyAna utpanna honama kAraNa hai.. yogaparivarma isa samasta mAndameM jI goga zabda ugaka anapha. artha hai. jasa yoganimitra grahaNa ' yahAM manoragaMNA, bacanavagaNA va kAyavagaNA inake Azrayane jo AsmapradevomeM caMcalatA utpanna hotI hai vaha yoga zabdame vAcya hotI hai. yoga zabda kA saMbaMdha aisA bhI artha hotA hai, jaise -isakA isake sAtha yoga hai. arthAta maMbaMdha hai. yoga zabda kahIM kahIM dhyAnavAcaka bhI hai, jo yogasthitaH' arthAt muni dhyAnameM sthira hai. grastuta prakaraNAma yogakA artha dhyAna emA mAnanA cAhiye, rAga-e, aura mithyAtvase rahita, padArthake yathArtha svarUpako sparza karane vAlA arthAt jAnanevAlA tathA viSayAMtarase haTakara eka viSayameM hI sthira honevAlA emeM jJAnako dhyAna kahate hai. jisane samatAkA abhyAsa nahIM kiyA hai. aura jisako vastukA satyasvarUpa jJAta nahIM huvA hai aisA puruSa dhyAna karane meM asamartha hai aisA samajhanA cAhiye. jisane aMtaHkaraNa ghaza kiyA hai, vaha muni manuSyaparyAyakA nAza honeke samayameM arthAta maraNakAlameM dharmazukladhyAnameM meM samartha houMgA aisA samajhakara hamezA samatAkA abhyAsa karatA hai, yadyapi gAthAmeM ' jjhANasamattho' isa samasta zabdameM dhyAna zabda sAmAnya dhyAnakA vAcaka hai tathApi yahA~ prazasta dhyAnakA vAcaka samajhanA cAhiye, arthAt dharma va zukla ye dona dhyAna prazasta hai tathA Arta aura raudra ye do dhyAna azubha hai. Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dulArAdhanA AzvAsaH 57 kRtaparikaro rAjaputro vyadhanAdikAsu miyAsu upagatakauzalaH kriyAM praharaNAdikAM saMpAdya yathAphalaM mAmoti iti pataduttaragAthayAcaai jogAbhAvidakaraNo santU jedUNa juhuraMgammi / jaha so kumAramallo rajjavaDAyaM balA haradi // 22 // kRtayogyakriyo yuddhe jagatIpatidehajaH / / Adatte vidviSo jitvA palAdrAjyavyajaM yathA // 25 // vijayodayA-jogAbhASita ityanayA / jogAbhAvidakaraNo paripharmaNA asaphatmavartitanyadhanatAunamaharaNAdi. kriyaH / AbhAvita ityatrAha bhUzArtha prayuktaH / tathA va prayogaH-AdhUmitaM bhRzaM dhUmena paripUrNamityarthaH / sas zatrUn / jedUNa jitvA / suraMgammi yuddhArtha saMskRto dezo yuvaraMgamityucyate tatra / jaha yathA / so sa mAvitAtmA / kumAramalo prANinAM kAlakato'vasthAvizeSaNe dvitIyaH kasAratvaM nAma / tadyogAdrAjaputraH kumAraH sa echa mallaH / rajhApaDAgaM parAbhava / bAga kAreNa / mahati / yatAti // prAk parikarmabhAvanAyAH 'salaM dRSTAnte pradarya dATantike thojayituM gAthAdvayamAha mUlarA-jogAbhAvidakaraNo yogyayA parikamA bhAvitamasakanavartitaM karaNaM vyadhanAdikriyA yena / judaraMgammi buddhAdhu saMskRta deo / rarajapA ra uyadhvaja / thalA balAtkAreNa / haradihAti pratyAnayatItyarthaH / jisane zastravidyAkI mAmagrIkA khUba abhyAsa kiyA hai aisA rAjaputra lakSyavedhAdika kriyA karanemeM catura ho jAtA hai, aura sabako mArakara athavA pakaDakara rAjyAdikakA phala rApta kara letA hai yaha AgekI gAthAmeM | AcArya kahata hai hindI artha-lakSyavedha, tArana, prahAra karanA ityAdi kriyA karanemeM atizaya catura, taruNa, pahilavAnake samAna zaktiyukta aisA rAjaputra yuddha karaneke maidAna meM zatrako jItakara jaise balAtkArase rAjyadhvajako haraNa karatA | hai. usI taraha muni bhI moiripUko jItakara balAtkArase. ArAdhanApatAkA, ira letA hai. aisA AgekI gAthAmeM | AcArya kahate haiM, uparyukta gAthA dRSTAnta rUpa hai-dArzantika gAthA yahA~ AcArya kahate haiM, Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gulArAdhanA 78 dArzantike yojayituM uttaragAthAmADa taha bhAvidasAmaNNo micchattAdI ribU vijetRRNa || ArAhaNApAyaM harai susaMthAraraMgammi // 23 // sAdhurbhAvatacAritra gRhote saMstarAhave / / ArAdhanAdhvajaM jitvA mithyAtvAvidviSastathA / / 23 / / vijayodayA - taha bhAvidasAmaNo iti / taha tathaiva rAjaputravadeva / bhAvidasAmaNNo bhAvitasamAnabhAvaH / puvyamiti zeSaH / micchatAdI mithyAtvA saMyamakAyAzubhayogAH ityetAn / riv ripUn / vijeNa bhRzaM jitvA / vizamdo bhRzArthe prayuktaH / yathA vivRddho malaH bhRzaM vRddha iti yAvat / athavA vijeNa nAnAprakAre jillA yathA citritramiti nAnAcitramiti yAvat / ekAnta midhyAtvaM, saMzaya midhyAtvaM viparyayamidhyAtvaM ityanekadhA mithyApariNAmAH sthitAH / tatraikAnta mithyAtvaM nAma vastuno jIvAdernityatvameva svabhAvo na cAnityatvAdikaM asadutpatyA sato nirodhe vA anityatA bhavati / na cAsata utpattiryadi sthaganakusumAdikaM kiM nopajAyate ? asatvAvizeSe kusumAderghAdeva ghaTAdikaM upajAyate na viyatkusumAdikaM ityatra na niyAmaka hetu pazyAmaH / na sa sadvinazyati, vinAzo vasattvaM bhAvAbhAvo hi parasparaparihArasthitilakSaNI naikatAM yAtaH / na bhAvo'bhAvo bhavati itthamasatye utpAda nirodhayorabhAvAnityataivAvatiSThate idamekaM mithyAtvaM etasya jaya ucyate--na nityataiya vastuno rUpaM anityatAyA api pramANasamadhigamyanyAta 1 rAgacheyamidhyAtva saMzaya viparyayAdInAM Atmani satAM pazcAdanubhavapratiSThApitamasatyama bhayoganItaM ca satvaM prAgananubhUtAnAmityanityatA pudraladravyasyApi meAdervarNAnyathAbhAvaH / AmraphalAdInAM rUparasargavAcanyathAbhAvazca pratyakSamAzo'zakyApadravaH tathAnumAnagrAhyazca yattatsabai nityAnityAtmakaM yathA ghaTastathA ca jIvAdikaM saditi / kAraNAnAM pratiniyatajananasvabhAvakAryatyAt / ghaTAderjanakAni santi ityutpattiH na kharaviNAdeH / na ca bhASAbhAvayorvirodhaH ekasminvastunyekadA pravRtteH ruuprsaadiinaamiy| apararUpeNAsatvaM sati vidyate na thA / yadyasti na virodhaH na cetsarvAtmakatA na bhAvo nAma bhAvAdanyaH / api tu bhAvAntarasyeva rUpAntaram / tatosyukta nityatvaikAntavAdaH iti / parvabhUtayA tattvazraddhayA parAbhUyate nityameveti midhyAtvam / tathA kSaNikamevasarva kathaM kAryakAri, yadvastu sarvathA sAmarthyaviraho bhAMvalakSaNaM / kAryakAritA ca na nityasya / kathaM taddhi nitya svala pArtha krameNa vA kuryAdyugapadevaH yA 1ma tApakrameNa kAryAtmalAbhasya kAraNakhabhAvasAnidhyamAtraparAdhInatvAt / sarva kAryaprAdurbhUtUnAM sAmarthyAnAM sadA sAnnidhyatvAt kutaH kAryANAM kramaH / samarthahetubhAve'pyabhAve na tattasya kArya syAt / thathA samitei'pi yamapIje 'nupajAyamAnasya zAsyaMkurasya na yavathIjakAryatA / yugapatkaroti veda dvitIyAdI bhAzvAsaH 1 78 Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA 12 kSaNe'kicitkaratA syAnna ca tathA dRzyate / itthaM nityavastulakSaNasya kAryakAritvasyAbhAvAt anitye sadbhASAt kSaNikamevetyabhyavasAyo mithyAtvameya tasya jaya ucyate - satyaM sarvathA nitye vastulakSaNe nAstyuktayA nItyA nityA'nityAtmake tu samavinI' kAryakAritA ekAntena kSaNikataiya vastuno yadi rUpaM kAryakAritA nAsti / ekasya vastuna ekameva rUpaM mAparamiti pratijJAnAt / evamanyatrApi trayaH ekatamidhyAtvajayaH / saMmidhyAtvaM vastusvarUpAnavadhAraNAtmakaM tasya jayaH kathaMcinnityAnityAtmakAH sarve bhAvA iti bhAvanA viparyayamidhyAtvaM hilAyA durgatirtimyAH svargAdihetutAvasitizAnam | ahiMsAyAzca pratyapAyahetuteti etasya jayaH / parokSasthopAyopeyabhAvasya ama. tyatyAt / anumAnasya ca pratyakSa bhAna tatrAvRtteH AgamaH sarvazena nirastarAgaveNa praNItaH upeyopAyata svastha rakhyApakaH AzrayaNIyaH / kapilAr3InA masarvazatayA na tatpraNIta Agamo'STamatipattAvupAyaH / tadasarvazatA daSTeTapramANa viruddhavacanatayA rathyApuruSavat / nityastu zabdo na vidyate / yadi syAtsarvasya nityatayA puruSadoSAnupatAstIti prAmANyaM bhavettato jinAgamena hiMsAyA duHkhahetutvapratIterviparyayabhidhyAtvaprasiddhiH tasya jayaH aviparItAnena | mArAdhaNApaDAyaM ArAdhanApatAkAM / haradi gRhAti / suyA zobhatA // mUlArA mAvidasAmaNo prAgabhyastasamabhAvaH / micchattAdI midhyAtvAsaMyamakaSAyAnubhayogAn vijeNa bhrazaM vividhaM vA pratihatya | ArAhaNApavArya ArAdhanaiva patAkA trijagatparamaizvaryacinhaM tAM midhyAtvAdizatrutAM / yadi bA ArAdhanAyAH patAkA indrAdinirmitapUjAcaizvaryAtizayasaMpat / susaMdhAraraMgammi udgamAdizeSAnupahate saMstararaMge / .: hindI artha - taruNa rAjaputrake samAna muni bhI samatAkI bArabAra bhAvanA karake mithyAtva asaMyama, kaSAya, azubha mana vacana, kAyakI pravRttiyAM ina zatruoMko acchI taraha jItakara - nAnA prakAroMse inakA parAbhava kara ugamAdi doSoMse rahita aise saMstarakA Azraya kara ArAdhanA patAkAkA haraNa balAtkArase karate haiM. vizeSa spaSTIkaraNa - nAnA prakArase mithyAtvAdizatruoMko muni kaise jItate haiM. isakA varNana yahAM likhate hai-- mithyAtva pariNAma ke ekAMta midhyAtva, saMzaya midhyAntra, viparIta mithyAtva aise aneka bheda haiM. ekAnta mithyAtvakA svarupa- jIvAdika vastu sarvathA nitya hI hai, usameM anityatvAdika dharma nahIM hai, yadi asat padArtha utpanna ho jAya aura saMtpadArthakA nAza ho jAve to anityatA vastukA svarUpa hai aisA mAnanA yogya hogA. paraMtu asat kabhI utpanna nahIM hotA hai. yadi vaha bhI utpanna hogA to AkAzapuSpa, aura kharagozakA sIMga bhI kyoM na utpanna hogA ? kyoMki AzvAsaH 1 Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlArAdhanA AbhAsaH - -- - ye bhI to asata hI haiAkAzapuSpa asat hai tathA ghaTAdi bhI usake samAna asata hI hai to AkAza puSpase ghaTAdika athavA ghaTAdikase AkAza puSpa banate hai aisA mAnanA paDegA. ghaTAdiphase ghaTAdika hI utpanna hote haiM. aura AkAzapuSpAdise AkAzapuSpAdika hI bana jAte haiM aisA mAnane meM kucha niyAmaka kAraNa hamako nahIM dIkhatA hai. satpadArthakA nAza hotA hai yaha mAnanA bhI ayogya hai, vinAza asadaya hai. arthAta abhAva rUpa hai. sarapadArtha vinAzake ulaTA hai arthAt bhASarUpa hai, jahAM bhAvAtmaka padArtha rahatA hai vahAM abhAvAtmaka padArtha nahIM raha sakatA. ataH bhAvapadArtha aura abhAvapadArtha ekasvarUpanAko prApta nahIM hote haiM. arthAt bhinna bhinna svarUpake dhAraka hai. bhAvapadArtha kabhI abhAvarUpa nahIM hotA hai. amana padAthase utpAda aura nAza donoM bhI siddha nahIM hati. ataH nityatA hI padArthakA svarUpa samajhanA cAhiMya. padArtha anitya hI bhAnanA yaha eka mithyAtva hai. esa mithyAtvakA samatAkAabhyAna karanevAle munirAja parAjaya karate hai. aba nityatA hI vastusvarUpa hai aimA mAnanA bhI mithyAtva hai yaha dikhAte haiM-nityatA hI vastusvarUpa hai yaha kahanA bhI yuktiyutta nahIM hai. AtmAmeM prathamataH rAgadvepa, mithyAtva, saMzayaviparyaya vagaire azuddhasvarUpake dyotaka vikAra dIgnate haiM paraMtu naMtara isakA abhAva hotA hai. yaha sabake anubhavameM AnepAlI bAta hai. yadi AtmA sarvathA nitya hI mAnoge to usameM se rAgadveSAdika kabhI bhI naSTa hoMge hI nahIM, tathA jo vikAra pUrvameM anubhava meM Aye nahIM the ve kamI bhI utpanna na ho sakeMge, paraMtu pUrvaparyAyakA nAza aura navIna paryAyakI utpatti pratyeka padArthameM hotI hui anubhavameM AtI hai. ataH vastu nitya mAnanese ye bAteM nahIM baneMgI. meghAdika pudgaladravya, jo pUrvakSaNameM varNa thA yaha anaMtara samayameM nahIM rahatA dusarA hI varNa najarameM. AtA hai. AtraphalAdikoMmeM phaccI avasthAmeM harA raMga, ardhapaka avasthAmeM lAla pIlA raMga aura pakkAvasthAmeM pIlApanA AtA hai yaha sama pratyakSa prAya bAteM hai. ina bAtoMko mAnanA hI paDegA. anumAnase bhI vastu kathaMcita nityAnityAtmaka hai yaha siddha hotA hai. jo jo satpadArtha hai ve saba nityAnityAtmaka hai jaisA ghaTa. arthAt ghaTake samAna sabhI jIpAdika padArtha sat hai ataeva ve nityAnityAtmaka hai. kAraNoM meM pratiniyata kArya hI utpanna karanekA svabhAva hai ataH unase viziSTa hI kArya utpatra hote hai. jaise mRpiMDase ghaTa hI hotA hai paTotpatti nahIM hotI hai. ataeva khara viSANAdikasa ghaTAdika satpadAthoMkI uttpatti nahIM hotI hai, jainamatameM bhAva aura abhAvameM paraspara virodha hai nahIM, arthAt vastumeM eka hI samaya meM Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA 81 astitva aura nAstitva donoM mI dharma pAye jAte haiM. jaise vastu rUparasAdika dharma rahate haiM usI taraha apara padArtha svarUpakA abhAva bhI usameM rahatA hai yA nahIM ? yadi dUsare padArthake svarUpakA abhAva hai aisA kahoge to mAtrAbhAvatva eka padArtha meM aviruddha rUpase rahatA hai aisA siddha ho cukA. yadi dusare padArtha kA bhI svarUpa padArtha meM mAnoge to pratyeka vastu sarvAtmaka hai aisA mAnanA paDegA. ghaTa padArtha svasvarUpase yukta to haiM hI paraMtu paTAdisvarUpatA bhI usako AvegI aura aisA honese yaha ghaTa hI hai aisA kahate samaya para hI haiM aisA bhI kahanekA prasaMga AregA ataH vastuke nizcita svarUpakA lopa hogA. vastu jo abhAva mAnA gayA hai vaha bhAvase bhinna hai nahIM. arthAt bhAvAntarako hI abhAva kahate haiM, vastu svasvarUpase jaisI bhAvAtmaka mAnI hai vaisI parasvarUpa se abhAvAtmaka bhI mAnI hai ataH pratyeka vastu bhAvAbhAvAtmaka hai, ataH nityatvaikAntavAda ayukta hai. aisI tatvazraddhA karanese vastu nitya hI haiM yaha midhyAtva parAjita hotA hai. sarvathA kSaNika vastumeM kArya karane kA sAmarthya hI nahIM rahatA hai, vaha pahile kSaNa meM utpanna hokara naSTa hotI hai ataH kArya kaba karegI, kSaNika vastukI utpatti bhI pUrva kSaNika vastuse yadi hotI to kAryakAritA usameM hai aisA mAna sakate the. paraMtu sarva pUrva kSaNika vastuoM meM kAryakAraNa bhAva nahIM haiM. tathA pratyeka kSaNaka vastu eka samaya bAda nizvayase yadi naSTa hotI hI hai to usako kArya karaneke liye avasara hI nahIM rahA. ataH vastu kSaNika hai yaha mAnanA ayuktiyukta haiM. nitya bhI padArtha kArya nahIM kara sakatA hai. yaha yadi kArya karegA to kyA kramase karegA athavA ekadama karegA ? aise do prazna yahAM upasthita hote haiM. kramase kArya utpanna karegA yaha ApakA kathana yogya nahIM hai, kyoMki kArya kA janma honA kAraNa meM vidyamAna jo svabhAva hai usake AdhIna hai aura nitya padArtha meM kArya utpanna karanekA svabhAva sadA hI vidyamAna honese sadAhI kArya hote raheMge ataH kAryameM krama kaisA rahegA ? ekadama saba kArya hoMge. yadi hetumeM sAmarthya hotA huvA bhI kArya na hogA to kabhI bhI na hogA. athavA vaha usakA kArya hai aisA mAnanA yogya nahIM hai, jaise yavabIja samIpa hote hue bhI utpanna na honevAle zAkurako yaba bIja kAraNarUpa nahIM mAnate haiM vaisA nityapadArtha kAryake prati kAraNa nahIM hogA. yadi sarva kArya yugapat nitya mAzvAsaH 81 Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArAdhanA pAyApta: 82. - - padArthase ho jAte haiM to prathama samayameM hI usase saba kArya ho jAnese dvitIyAdi samayameM vaha akiMcitkara hogA. paraMtu padArtha dvitIyAdi kSaNameM bhI kArya karatA huvA dRSTigocara hotA hai ataH vaha sarvathA nitya hai aisA mAnanA anucita hai. nityavastumeM kArya karanekA svabhAva nahIM dIkhatA hai vaha anityameM hai ataH vastu kSaNika hI hai yaha zraddhAna karanA bhI mithyAtva hI hai, aise mithyAtvakA samatAdhAraka muni parAjaya karate haiM, sarvathA ninya va anitya padArthameM kArya karane kA svabhAva nahIM hai paraMtu kacit nityAnitya padArtha meM kArya karanekA svabhAva avazya honese vaha kArya karatA huvA dIkhatA hai. yadi kSaNikatA hI vastukA svarUpa hai to vaha kArya nahIM karegI kyoMki usakA eka hI rUpa rahegA. usameM pUrvasvarUpa naSTa hokara dusarA svarUpa nahIM AtA hai. isI taraha nityameM bhI samajhanA cAhiye. saMzaya mithyAtvakA svarUpa-vastusvarUpakA jisameM nizcayahI nahIM hotA hai usako saMzaya mithyAtva kahate haiM arthAt vastu nitya hai ? athavA anitya hai ? vA nityAnityAtmaka hai ? aisA anizcaya rahatA hai. aise mithyAtyakA parAbhava munirAja vastu nityAnityAtmaka hai aisA nizcaya karake karate haiM. jagatke samasta padArtha kathaMcitrityAnityAtmaka haiM. dravyArthika nayakI apekSAse vastu apane svarUpako nahIM choDatI hai. jIvakA caitanya jIvako kabhI choDatA nahIM hai. vaha hamezA usameM rahatAhI hai ataH jIvako nitya kaha sakate haiM, manuSyatva devatvAdi paryAya sadA sthira rahate nahIM, manuSyatva naSTa hokara jIva deva, nArakI, tiryaca aisI paryAya dhAraNa karatA hai. ataH paryAyakI apekSAse vaha anitya bhI hai. ataH usako nityAnitya samajhanA yogya hai. jIvake samAna ajIca-pudgala, dharma, adharma AkAza, kAla ye padArtha mI nityAnityAtmaka haiM, viparyaya mithyAtvakA svarUpa-hiMsA durgatimeM bhramaNa karAtI hai. tathApi vaha svargAdi mukhake liye kAraNa hotI hai aisA nizcaya jJAna honA yaha viparyaya mithyAtva hai, ahiMsA duHkha dene meM kAraNa hai aisA samajhanA viparIta mithyAtva hai. aise mithyAtvakA parAjaya muni karate haiM. hiMsA svargaprApti meM kAraNa hotI hai ataH hiMsA kAraNa hai aura svargaprApti honA usakA kArya hai aisA kahanA yogya nahIM hai. jisako loka dharma hetuse mArate hai usako atyaMta duHkha hotA hai. tilamAtra bhI usa prANImeM zAMtatA usa samaya rahatI nahIM hai. ataH usa prANIko tathA mAranavAlako svarga lAbha honA nitAMta asaMbhava hai, dayAkSamAdi guNahI svargAdi sukhake liye kAraNa hote haiM, hiMsAhI yadi svargake liye HTTARA Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA nAvAta kAraNa ho to vyAghrAdi hiMsra prANIhI maraNAMcara svagAdi sukhako prApta hoMge. ataH hiMsA stragadAyinI hai yaha mAnanA ayogya hai. varga va mokSakI mAptike upAya va vargAdika upeya ina donoMkA pratyakSa darzana nahIM hai. anumAnase mI inakA svarUpa nahIM jAnA jAtA hai kyoMki vaha bhI pratyakSake vinA utpanna hotA nahIM. Agamase upAya aura upeyakA jJAna hotA hai ataH AgamakA Azraya lenA hI yogya hai. vaha Agama jisane rAgadveSakA nAza kiyA hai aise sarvajJa jinezvarane racA hai. ataH vaha hI svAdike upAya aura upeya sukhAdikakA pratipAdana karatA hai. kapilAdika anyamata praNetARSi asarvajJa the ataH unakA Agama adRSTa padArthoMkA jJAna karAnemeM upAya ho nahIM sakatA. kapilAdikake vacana pratyakSa aura anumAdika pramANAMse viruddha haiM ataH ve rathyApuruSake samAna apamANa hai. zabda nitya hai yaha kahanA bhI yogya nahIM hai yadi ve nitya haiM to sarva zabda nitya honese puruSoMke rAgadveSAdi dopoMse ve alipta honase pramANa mAnane paTeMgeM. jinAgamase hiMsA duHkhotpattike liye kAraNa hai aisA anubhava AtA hai ataH hiMsAko sukhakA kAraNa samajhanA viparIta mithyAtva hai. isa viparIta mithyAtvakA satyajJAnase munirAja parAbhava karate haiM. mithyAtva, asaMyama, kaSAya aise zatruoMko jItakara ghe alAtkArase ArAdhanApatAkA haraNa karate hai. ciramabhASitaratnatrayANAmatarmudvartakAlabhAyanAnAM siddhiriSyate takiM cirabhAvanayetyasyosaramAcaSTe pubbamabhAvidajoggo ArAdheja maraNe jadi vi koI // khaNNugadiThaMto so taM khu pamANaM Na savvattha // 24 // yabhAvitayogo'pi ko'pyArAdhayate mRti // taspamANaM na sarvatra sthANumUlanidhAnaSat // 27 // puvaM pUrva maraNakAlAt / abhAvidajoggo abhAvitaparikaraH / ArAdheja ArAdhayet / kiM maraNaM ratnatrayAnugatabhavaparyAyAlayaM / jadi vi yadyapi | koI kazcit / khaNNugadiTTato sthANudRSTAntaH / so saH / taM khu tadeva / akRta Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 84 parikarasya kasyacitnatraya samApanaM / savvattha sarvatra / Na pamANaM na pramANaM / arthAkhyAnamaMtra vAcyam / evaM pIThikA samAptA // | mUlArA - ArAhejja maraNaM ratnatrayAnugataM bhavaparyAthAlayaM kuryAdityarthaH / svaNugadito so sthANudRzantaH sa: / taM khu / tadeva akRtaparikarmaNaH kasyacinmaraNe ratnatrayapariNamanaM / savvastha sarvatra sarveSu na pramANaM na gamakaM / yo yo jIvaH sa sa sa kavit prasidvo jIya iti vyApterabhAvAt / pUrvamamAtiyo yayArAdhayanmRtau kazcit // sthANau nidhanalAbho nidarzanaM naiva sarvatra || a pIThamAsanamiSa samastathArthasaMgrahasyAdhArabhUtatvAt / lokaH - tyaktvA saMga sudhIH sAmyasamabhyAsavazAjjayaM / samAdhi maraNe labdhvA ityalpayati vA bhaSam // iti mUlArAdhanAdarpaNe pIThikApratiSThA / jinhoMne bahuta kAlaparyaMta ratnatrayArAdhana nahIM kiyA hai arthAt antarmuhUrta kAlaparyanta hI ArAdhana kiyA hai unako bhI mokSalAbha hogayA hai, ataH cirakAlaratnatraya bhAvanAkI AvazyakatA nahIM hai aise praznakA uttara AcArya kahate haiM artha -- maraNakAla ke pUrva arthAta dIkSA, zikSA vagaire samaya meM ratnatraya ke sAdhanabhUta kAraNoM kA kisI jIvane ArAdhana nahIM kiyA ho paraMtu maraNasamaya meM usane ratnatrayakI ArAdhanA kI ho to bhI yaha sthANudRSTAMta ke samAna ho gayA. ratnatraya ke sAdhana binA yadi kisI virale muniko maraNa samaya meM ratnatrayArAdhanA honese yaha sArvatrika niyama nahIM ho sakatA. jaise kisI virale aMdhako staMbhase TakarAnese netralAbha huvA aura staMbha giranepara usake nIce rakkhA hubA nidhi usako dIkha paDA paraMtu tamAma aMdha janAko isI upAyase nidhilAbha hogA yaha samajhanA nitAMta AzvAsaH ? 84 Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH bhUlabharA samajhanA cAhiye. ataH isa dRSTAMtake anusAra ratnatrayArAdhanA maraNasamayameM kisI. ekAde manuSyako ho gaI ho to sarvatra yaha niyama pramANabhUta nahIM hai, pIThikA samApta. maraNANi sattarasa desidANi titthaMkarahiM jiNacayaNe // tattha viya paMca iha saMgahaNa maraNANi vocchAmi || 25 / / vistareNAgamokteSu madhye saptadazasvaham / / maraNAnyatra paMcaiva kathayAmi samAsataH / / 28 // vijayodayA-maraNAnyanekaprakArANi iti zAstrAntare nirdiSyAni / teSviha nirUpyANImAnIti nirUpayituM idamuttaraM sUrya maraNANIti / maraNaM vigamo vinAzaH vipariNAma ityeko'rthaH / taca maraNaM jIvitapUrva / jIvita sthitiravinAzo'vasthitiriti yAvat / sthitipUrvako vinAzaH / yadasthitikaM taghna vinazyati yathA caMdhyAsutaH / tathA ca sthitirahitaM vastu kSaNikavAdinirUpyaM / jIvitaM janmapuroge / anutpatrasya sthityabhASAt / tata utpattirvigamo dhauyaM ca sarveSAM rUpANi / asyAM ca prakriyAyAM marapAM nAmotpannaparyAyavinAzaH / devatvaM, tiryaktvaM, nAraphatvaM, manuSyatvaM, ityamISAM paryAyANAM madhvaMsaha maraNazavayAcyaH / zrathavA prANaparityAgo maraNaM / tathA thAbhyadhAyi-mR prANatyAge iti / evameva prANagrahaNaM janma, prANAnAM dhAraNa, jIvitaM / prANA viSidhA vyazaNA bhAyaprANyathA tatra dravyamANA indriyANi, palaM, ucchavAsa, AyurityetAni pugaladravyANi / zavaprANA zAnadarzanacAritrANi patatprANApekSayA libAnAM jIvitaM / tapAyubhirSa aDAyurbhapAyuriti ca / bhaSadhAraNaM bhayApUrbhayA zarIra taba priyate bhAsmenA bhAyukoSayena / tato bhakdhAraNamApukAba karma tava bhaSAyuritpucyate / tathA coktam ho bhayozi sambadi dhArina bAgeNa ya bhayo so / to umpadi bhavadhAraNamAugakarma bhvaauti|| iti AyurvaMzeneya jIvo jAyate jIvati ca mAdhuSa ecozyena / anyasyAdhuSa udaye sati mRtimupaiti pUrvasya cAyuSkasya vinaashe| 1 sRm bhANatyAge itti kha pustake paatthH| 2 kha-Atmaneti / Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH yulArAdhanA 86 tathA ghoktam AugavaseNa jIvo jAyadi jIvadi ya yAugassudaye / aNNAugodaye thA maradi ya puyAuNAse ghA // iti // addhAzabdena kAla ucyate / Augazabdena dravyastha sthitiH, tena dravyANAM sthitikAlaH addhAyurityutyate tyApekSayA TraSyAyAmanAthAnidhanaM bhavatyazAyuH / paryAyArthApekSayA caturvidha bhavatyanAdyanidhanaM, sAdyanidhana, sanidhanamanAdi. sAdisAnidhanAmati / caitanyarUpAdimatyagatisthitihetutvAdisAmAnyApekSayA anAdyanidhanA sthitiH 1 kevalajhAnAdikAnAM sAdira bhavyayasya nAyisAdhamatA, sAdisanidhanatA koNAdInAm / athavA dravyazetrakAlabhASAnAnitya caturvidhA bhavati sthitiH / patasyAyAyuSo vazena bhavadhAraNAyuSo nirUpaNA bharati / Ayu:saMhitAnA karmaNAM puladravyatayA AyuHsthitena dravyasthiteratyatAmyadhAtvaM / athavA anubhUyamAnAyusimakapudgalagalanaM maraNaM / tAni maraNAni / sasarasa saptadaza / desivAni kathitAni / titthaMkarahiM tIrthakaraiH / ziNavayaNe jinAnAM bacane / nanu tIrdhaka raktAni ityanenaiSa gataM ki jinavacanaprahaNena ? naiSa dossH| jinazacena gaNadharA ucyante / aMtareNa ghazamba samuzcayAthaMgatiH / tatrAya saMbaMdha:-jinaghabane ca ki saptadazamaraNAni / patena tIrthakRto gaNadharAdha mrnnviklpaanupaaditvntH| tavubhayavacanasiddha pramANabhavizaMkanIyamityetadAcaSTe -1 AvIcimaraNa 2 tadbhaSamaraNaM 3 avadhimaraNaM 4 AdiaMtAyaM 5 bAlamaraNaM 6 paMDitamaraNaM 7 mAsaNNamaraNaM 8 bAlapaMDida 9 sasalamaraNa 10 balAyamaraNaM 11 posahasaraNa 12 pippANasabharaNaM 13 giddhapuchamaraNa 14 mattapazcanamArNa 15 pAuSayamaNamaraNaM 16 iMgiNImaraNa 17 kevalimaraNaM ceti / teSAM svarUpatA yathAgarma saMkSepato niruupyte|| pIdhizadastaraMgAbhidhAyI zrIciriSa vIciriti / bhAyuSa udaye vartate / yathA samuzAdI bIcayo nairaMtayeNolacchanti evaM sameNa AyuSkApa kase manulamapamudeti iti tadukya bhASIcizaSdena bhgyte| mAyuSaH anubhavarna jIvitaM, tabya matisamayaM jISitamaMgasya mrnne| mato maraNamapi atra AdhIci, udayAvanaMtarasamaye maraNamapi vartate iti / tatpunarAdhIcikAmaraNa anAdisanidhana bhanyAnAM 1 nanu sivAnAmeSa maraNaM vicchintimupayAti netare te ca nmjyaaH| bhavivyatsivasvaparyAyA vibhtryaaH| siddhAsvadhigatasitvaparyAyAssataH phimucyate bhavyAnAmanAdisanidhanamiti / 'maviyANamaNAdiyaM maraNa AdhIciga saNidhaNaM ca'iti yadevAdhimatabhavyatvaparyAya dravyaM tadevedamiti kRtvA bhavyAnAmityukaM iti niyatam / abhavyAnAM punarudayaM prati sAmAnyApekSayA'dhIcikamanAdinidhanaM / mavApekSayA kSeSAdhapekSayA ca sAdirka | caturNAmAyukANAM madhye yoryacapi satkarmatA tathApi ekasyaivAyuSa udayaH / dvayoH prakRtyoH satkarmatA saha bhavati / ucyate-tiryasmanudhyAyuSkayoH sarvaigayukaiH saha satkarmatA devanArakAyuSkayostiryamAnavAyukAbhyAM satkarmatA / bhavanu nAmaiSAM sankamavyavasthA / vayorAyuSkamAsyoH kiM tayugapadudayaH 1 ayocyate-anubhUyamAnapratisthitInAmupari itarasyAyuSo nidheko yatastato na yugapadAyukaprakRtyorakhayaH / kiM ca yasmAdekaspa jIvasya dvayorbhavayorgatyorvA na saMbhavaH / bhavaM gati ca Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH mUlArAdhanA prayojya apekSya mAyuSa uvayo nAmyathA tato mAyuSkasyorudayaH / evamekasyAyuSkarmaNaH ekaipa prakRtiruvetyekasyAtmanastasmAdekaikAyukamakatigalanarUpAmeSa bhUtimupaiti / tdettprkRtimrnnN| bhavadhAraNakAraNatvaMpariNatAnA putrakAmA DAvAtmapravezaSyavasthitirityucyate / bhAramanaH kaSAyapariNAma sAkArI pukAnAM snigdhatAyA. .pariNAmikAraNaM tu tadeya pubaladamya / sA caiSA sthitirekAvikakocarA dezonazyakhicAtsAgaropamANAM yAyatA samayAstASanedA utkarSasthitiHbhetamuhartabhavA praa| tasyA vISaya va kamaNAvasthitAyAH vinAzAvAtmano bhavati sthityAvIcikAmaraNa 1 bhaSAMtaraprAptiragataropApaparvabhavAvigamana saharamaraNaM / tatvanaMtazaH prAme jIveneti zAtayaM tena tadbhavamaraNaM na durlabham / anubhavAvIcikAmaraNamukhyate-karmapudgalAnAM rasaH anubhava ityucyane, sa pa paramANuSu poDhA vRddhihAni rUpeNa thApIcaya iva krameNArasthitasya pralayo'nubhavAvIcimaraNa / AyuHsaMhitAnAM pudgalAnAM pradezA jayabhyaniSekAdArabhya ekAdivRddhikrameNAvAstavIvaya iya teSAM galanaM pradezAdhIcikAmaraNaM / ___ apadhimaraNa nAma kathyate yo yAdRzaM maraNaM sAMpratamupaiti tAdRgeya maraNaM yadi bhaviSyati nadavadhimaraNa / tadivavidha dezApadhisaraNaM sarvAdhimaraNa iti / natra sarvAvadhi maraNa nAma yadAyuryadhAbhUtamudeti sAMprataM prakRtimidhalyanubhavapradezastathAnubhUtamavAyuH prakRnyAdiviziSTa punabadhnAti udeNyati ca yadi tatsarvAvadhimaraNaM / yatsAMpratamudeyAyudhAmUtaM tathAbhUtameva banAti dezato yadi naddezAvadhimaraNaM / etaduktaM bhavati dezataH sarvato vA sAdRzyena vizepitaM maraNamavadhimaraNamiti | sAMpratena marakhonAsAdRzyabhAvi yadi maraNamAtamaraNaM ucyate, aadi| zamnena sAMprata prAthamikaM maraNamucyate tasya aMto binAzabhAvo yasminnupsaramaraNe taretavAyaMtamaraNaM abhidhIyate / prakRti sthityanubhaSapravezairyathAbhUtaiH sapritamupaiti mRti tathAbhUtAM yadi sarvato dezato thA nopaiti tavAyaMtamaraNaM / pAlamaraNamucyate-bAlasya maraNaM pAlamaraNa, sa ca yAlA paMcaprakAraH avyaktavAlaH, vyavahArabAlA, zAnapAlA, darzanakAlA, cAritravAla iti / bhavyataH zizuH dharmArthakAmakAryANi yo na besina nA, tadAcaraNasamarthazarIraH so'. vyaktabAlaH / lokathevasamayabyavahArAnyo na ti zizuryAso vyavahArapAlaH | mithyAhaeyaH sarvathA tasvadhayAnarahitAH varzanayAlAH / vastuyAthAtmpamAdhinAnanyUmA zAnabAlAH / pracAritrAH prANabhUtazcAritrabAlAH / paterSA pAlAnAM maraNaM bAlamaraNaM / etAni ca atIte kAle anaMtAni / anaMtAba mRtimimAM prapate / iha darzanabAlo gRhItaH netaravAlA kathaM ? yasmAtsamyagdRSTeritaravAlatve satyapi varzanapaMDitatAyAH sadbhAvAtpaMdhitamaraNameveSyate / darzanavAlasya punA saMkSepato dviSidhaM maraNamiSyate / icchayA pravRttamanicchayeti ca / tayorAyamagninA dhUmena, mA Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzviAsaH zastreNa, vipeNa, unakena, marutpapAtena ucchvAsabhirodhana, atizItoSNapAtena, rajvA, kSudhA, tRSA, jilotpATanena, viruvAhArasecanayA vAlA mRti Tokante. kutazcinimittAjIvitaparityAgaiSiNaH kAle akAle vA adhyavasAnAdinA yanmaraNa jijIviSoH tadvitIyaM / patailimara pauTuMgatigAmino niyante / viSayavyAsaktabuddhayaH ajJAnaparalAvaguMThitAH, RddhirasasAtagurukAH / bahutInapApakarmAnavadvArANyetAni bAlamaraNAni jAtijarAmaraNavyasanApAdanakSamANiH || paMDitamaraNamucyate--vyavahArapaMDitaH, samyaktvapaMDitA, mAnapaMDitazcAritrapaMDitaH rati catvAro vikalpAH / lokavedasamayadhyabahAranipuNo vyavahArapaMDitaH, athavA'nekazAstrajJaHzuzrUSAdiyuddhiguNasamanvitaH vyavahArapaMDitaH, kSAyikeNa, kSAyopazamikenaupazamikena cA samyagdarzanena pariNataH varzanapaMDitaH / matyAdipaMcaprakArasamyagnAneSu pariNataH jJAna paMDitaH / sAmAyikacchedopasthApanAparihAravizuddhisUkSmasAparAyayathAkhyAtacAritreSu kasmiMzcitmavRttazcAritrapaMDitaH / rae punarna jJAnadarzanacAritrapaMDitAnAM adhikAraH / vyavahArapaMDitasya mithyAcaaiH cAlamaraNaM yathA bhavati samyamdaSTe stadeva darzanapaMDitamAnI zati / nAso garane, rimAle dosisa ca reSu, dvIpasamudeSu ca sAnapaMDitamaraNAni ca tezca / manuSyaloke eca kevaLamanAparyayajJAnapaMDitamaraNaM bhavati / - osaSNamaraNamucyate-niryANamArgaprasthitAsaMyatasArthIyo hInaH pracyutaH so'bhidhIyate bhosaNNa iti / tasya maraNa bhosapaNamaraNamiti / osapaNagrahaNena pArzvasthAra, svacchadAra, kuzIlAH saMsaktAmma jhamte / tathA cokam // . pAsastho sacchaMdo kusIla saMsata hoti osaNNA // jaM siddhipacchivAdo mohINA sAdhu satthAdo // ke punaste ? RddhipriyA, rasepcAsattAH, duHkhabhIravaH sadA duHrakAtarAH, kaSAyeSu pariNatAH, saMzAvazagAH, pApabhutAbhyAsakAriNaH, prayodazavidhAsu kiyAsthalasAH, sadA saMkliecetasaH, bhakte upakaraNe ca pratiyajJAH, nimittamaMtroSadha yogopajIcinaH gRhasthayAvRttyakarAH, guNahInA guptiSu samitiSu cAnudyatAH maMdasaMbegA dazabhakAre dharme akRtabuddhayaH zAcalacAritrAH AsannAtyucyate / parvabhUtAH saMto mRtvA carAkA bhacasahasreSu bhramanti / duHkhAni bhuktvA bhuktvA pAzcestha' rUpeNa suciraM vihatyAnta AtmanaH zuddhi kRtvA yadi mRtimupaiti prazaslamegha maraNaM bhavati / samyagdRSTeH saMyatAsayatasya cAlapaMDitamaraNaM yatIsAvumayarUpo cAlaH paMDitA / sthUlatAtprANAtipAtAdeviMga. maNalakSapI cAritramasti darzanaM ca tatazcAritraeDito darzanapaMDitazca kutazcitsUkSmAvasaMyamAdanivRtta iti cAripravAlaH / tanu bAlapaMDitamaraNaM garbhajapu paryAptakeSu tiryakSu manujeSu bhavati / darzanapaDitamaraNa tu teSu devanArapheSu / sazasyamaraNa dvividha yato dvividha zalyaM jyazAlyaM bhAvazalyamiti / mithyAdarzanamAyAnidAnazalyAnAM kAraNa karma dRzyazalyaM / gyAlyena saha maraNaM paMcAnAM sthAvarANAM bhavati asaMjJinAM prasAnAM ca / nanu dravyazalyaM sarvadhAsti sakimucyate sthAcarANAmiti / bhAcazalyavinirmukta dravyApamapekSyate / etaduktaM-samyaktvAticArANA darzanazalyatvAtsa myagdarzanasya ca sthAvareSu abhAvAt aseSu ca vikleNdriyessu| idameva syAdanAgate kAle rati manasaH praNidhAnaM nidAna / - - RAATES - Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RamaithuainteAdarmathakareMMS mUlArAdhanA AzrAtaH na ca tadasaMziSyasti |maargsy dUraNaM, mArganAdAna, unmArgaprarUpaNa, mArgAprarUpaNa, mAgasthAnAM bhedakaraNa midhyAdarza nazalyAni! tatra nidAnaM trividha prazastamaprazasta mAMgakRtaM ceti / paripUrNa saMyamamAyAyatakAmasya janmAMtare puruSAdiprArthanA prazastaM nidAna, mAnakapAyapreritasya kularUpAdiprArthanamanAgatabhavaviSayaM aprazataM nidAnaM / athavA krodhAviSTasya svazatruyadhaprArthanA vaziSThasyavograsenonmUlane / raha paratra ca bhogA api itthaMbhUtA asmAita. zIlAdikAdbhavasthiti manaHpraNidhAnaM bhoganidAna / asaMyattasamyamdaSTeH saMyatAsaMyatasya pA nidAnazalyaM bhavati / pArzvasthAdirUpeNa ciraM vihatya padhAdapi AlocanAmaMtarepaNa yo maraNamupaiti tanmAyAzalyaM maraNaM tasya bhayati / etaya saMyate. saMyatAsaMyate, aviratasamyagdRSTAvapi bhavati / balAyamaraNamucyate-vinayayAvRttyAdAyakRtAvaraH, prazastayogozahanAlasA, pramAdavAnyateSu, samitiSu, guptiSu ca khacIryanigRhanaparaH, dharmaciMtAryA niyA ghUrNita iva dhyAnanamaskArAdeH palAyate anupayuktatayA, patasya maraNa balAyamaraNaM / samyaktvapaMDite, mAnapaMDite, caraNapaMDise ca balAyamaraNamapi saMbhavati / osaNNamaraNaM sasallamaraNaM ca yadAbhihitaM tatra niyamena balAyamaraNam / tasyatiriktamapi balAyamaraNaM bhavati / nizalyaH saMSilo bhUtvA ciraM ratnatrayamavRttasya saMstaramupagatasya zubhopayogAtpalAyamAnasya zubhasya bhASasthAmavasthAnAt / vasahamaraNaM nAma-Arne raudre ca pravartamAnasa maraNaM tatpumacaturvidha-iMdiyaSasahamaraNaM, vedaNASasaTTamaraNaM, kasAyavasahamaraNa, nokasAyavasahamaraNa iti / IdiyavasamaraNaM yat tatpaMcavidha iNdriyssissyaapekssyaa| surainaraistiryabhirajIpaizca kRteSu tataSitataghanamuSireSu manoneSu rakto'manokeSu ziSTo mRtimeti / tathA catuHprakAre AhAre raktasya disya vA maraNaM, pUrvoktAnAM suranarAdInAM gaMdhe viesya raktasya vA maraNaM, teSAmeva rUre saMsthAne vA raktasya dviSTasya vA maraNaM, teSAmeca sparza rAmacato pavato yA maraNaM / iti iMdriyAnidriyAtavazamaraNavikalpAH / ghedaNAvasahamaraNaM dibhedaM samAsataH / sAtavedanAvazArtabharaNaM asAtavedanAvazArtamaraNaM / zArIre mAnase vA duHkhne upayuktasya maraNaM duHkhayazArtamaraNamucyate / yo duHkhena mohamupAgatastasya maraNamiti yAvat / tathA zArI mAnase yA sukhe upayuktaspa maraNaM sAtabazArtamaraNa / kaSAyabhedAtkaSAyavazArtamaraNaM caturvidha bhavati / anucaMdharoSo ya Atmani paratra ubhayatra rAmAraNavazo'pi maraNavazaH bhavati / tasya krodhavazArtamaraNaM bhavati / mAnavazArtamaraNamaSTavidhaM bhavati / kulena, rupena, calena bhatena pezvaryaNa, lAbhena, prayA, tapasA vA AtmAnamutkarpayato maraNamapekSya, vikhyAte vizAle uzate phule samutpamohamiti manyamAnasya mRtiH kulamAnavazAtamaraNam / nirupahatapaMceMdriyasamagragAnastejasvI pratyaprayauvanaH sakalajanatAcetAsammadakararUpa iti bhAvayato mRtiH rUpavazArtamaraNaM / vRkSaparvatAyutpATanakSamo'haM yodhavAnaI, mitrANAM ca balaM mamAsti iti yalA. bhimAnozahanAnmAnavazArtamaraNaM | bahuparivArobaTuzAsano'haM prati aizvaryamAnonmattasya maraNaM mAnavazArtamaraNaM / lokavedaH samayasiddhAntazAstrANi zikSitAni iti zrutamAnogmattasya maraNaM shrutmaanvshaasmrnnmucyte| tIkSNA mama buddhiH sarvatrApra FRIENTERSTARStanAmA Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ThArAdhanA AyAtaH Festerter0HERST sihatA iti prahAmattasya maraNaM prazASazArtamaraNamucyate / vyApAra kriyamANe mama sarvatra lAmo jAyate iti kAma mAna bhASayato maraNaM lAmavazArsamaraNam / tapo mayAnuSThIyate anyo bhatsarAcaraNe nAsti iti saMkalpayatastapomAmavazAta maraNaM bhavati / mAyA paMcaSikarapA nikatiH, upadhiH, sAtiprayogaH, praNidhiH pratikuMcanamiti / bhatisaMdhAnakuzalatA dhane kArye thA kaTAbhilASamya dhananA nikRtiH unyate / vahA pahAca dharmadhyAjena stanyAvidoSe pravRttirapadhisaMhitA mAyA / artheSu visaMvAdaH svahastanikSiptavavyApakaraNaM, dUSaNaM, prazaMsA vA sAtiprayogaH / pratirUpadravyamAnakaraNAni, UnAsiriktamAna, saMyojamayA vyaSinAzanamiti praNidhimAyA / AlocanaM kurvato vopavinigUDane pratikuMcanamAyA / evaMvidhamAyAyazartamaraNaM / upakaraNeSu, bhaktapAnakSetreSu, zarIre, nivAsasthAneSu ca icchA mUlI ca bahato maraNaM lobhavazArtamaraNaM / hAsyaratyaratizokamayajugupsAstrIpuMcapuMsakavende mUDhamatemaraNaM nokapAyayazArtamaraNaM / nokapAyavazAte. maraNamupagato jAyate manujatiryagyonithu, asureSu, kaMdarpeSu, kilbiSikeSu ca mithyAairetadevaM bAlamaraNaM bhavati / darzanapaMDito'pi aviratasamyagdRSTiH saMyatAsaMyato'pi cazAmaraNamupaiti tasya tadvAlapaMDitaM bhavati darzanapaMDitaM thaa| apratiSiddhe ananuzAte ca he maraNe / vippANasaM giDamitisaMhite kRte pravartate / durbhikSe, kAMtAre, duruttare, pUrvazatrubhaye, duSThanapabhaye, stenabhaye, tiryagupasameM pakAphinaH somazakye brAhmavatanAzAvicAritrapaNe ca jAte saMvignaH pApabhIruH karmaNAmudayamupasthitaM jJAtvA taM sodumazaktaH tanistaraNasyAsanyupAye sAvadhakaraNabhIru virAdhanamaraNabhIruzca etasmin kAraNe zAte kAle'smin kiM bhavetkRzalamiti gaNayato yayupasargabhayatrAsitaH saMyamAcazyAmi tataH saMyamabhro varzanAvapi na vedanAmasakliSTaH soDhuM utsadeta tato ratnatrayArAdhanAcyutirmameti nizcita matirnirmAyavaraNadarzanavizuddha, dhRtimAra, mAnasahAyo'nidAnaH, hedantike, AlocanAmAsAdha kRtazuddhiH, sulazyA, prANApAnaniroghe karoti yattadvipANasaM maraNamucyate / zanagrahaNena yadbhavati tadviddhapuSTamityucyate / maraNAvikalpasaMbhavapradarzanamidaM sarvaSa kartavyatayopavizyate / prAyopagamanamagiNImaraNaM bhaktapratyAkhyAna ityetAnyebosamAmi pUrSapuruSaH praya titAni / evaM dinamAtreNa pUrvAMgamAnusAri saptadazamaraNavyAkhyAnamatropakAntaM / ATOTARA athAha ziSyaH / AyuHsaMjJakapudgalagalanaM maraNamiSyate tatkila saptadazaprakAraM / tadiha katidhA bhavadbhirabhi dhAsyate ? ArAdhanAnugatamaraNasyaiveda zAsne vidheyatyeneSTatvAt / tadvAkyAnusAritathA sUriridamAi-- mUlArA-sacarasa saptadaza | jiNavayaNe jinA iha gaNadharAsteSAM pacanaM tadracitaM sUtra nasmim / ayamarthaHna kevalaM tIrthakaraimaraNAni saptadaza dezitAni yAtratA gaNavarairapi svasUtre tAni tAvantyeyopaniSadvAni / uttaravAkya ca zabdo'tra yojyaH / tatvaSi seSvapi vIrthapharopaviSTagaNavaropaniSaddheSu saptadazamaraNeSu madhye paMcavidhasaMgaheNa-paMcAnAM prakArANAM saMkSepaNa / etenedaMyugInavineyajanAnurodhena prazastararUpatayA kRtyetararUpatAM gatAni paMca maraNAnyahaM vakSyAmIti Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA AzvAsA pratijJA marelakSyate / maraNaM cAtrAnubhUyamAnAyuHpudagalagalanaM maraNabhedasmaraNArthamivamAryAdvayamaSadhArya AvIcitadbhavAvadhyAyatasazalyagRdhrapRSThamRtIH / jibrAsayutsRSTabalAkAsaM klizyamaraNAni ||1|| zizuzizuzizuzizupaMDitamRtIH sabhaktojjhaneMginImaraNaM // mAyopAmalA hitAdhiramaraNe ca saptadaza vidyAt // 2 // 1 satra pratikSaNamAyuHkSaya AvIcimaraNaM / samudrAmbuSu vIcInAmiva AyuHpudgalANuSu rasAnAM pratisamaya muyoDya vilayanAt / 2 bhuSyamAnAyuSazcaramasamaye maraNaM tadbhavamaraNaM 3 yAdazena maraNena pUrva mRtastAdRzenaiva maraNamavadhimaraNa / 4 dezavaH sarvato vA prakRtisthityanubhAgapredezalAdRzyena abadhIkRtena vishessitlyaan| prakRtisthityanubhava pradezairdezataH sarvato mAnyArazamaraNamAtabharaNaM / AdeH prathamamaraNaspAnto vinAzo yasminnusaramaraNa iti iyutpatteH / 5 mAyAnidAnamithyAtvalakSaNazalyasametasya maraNaM sazasyaM mrnnN| 6 istikaleyarAdiSu pravizya maraNaM gUpRSdhamaraNaM 7 vANanirodhaM kRtvA maraNa jighrAsamaraNaM / 8 varzanazAnacAritrANi tyaktvA maraNa vyutsRSTamaraNa 9 pArzvastharUpeNa maraNaM balAkAmaraNam / 10 darzanazAnacAritreSu saMklezaM kutyA maraNaM sAyamaraNaM / zeSasaptakasya labhaNAni mvayamevAcAryo'ye vakSyati / hindI artha-zrIjinezvaroMne jinAgamameM maraNoMke sataha prakAra kahe haiM, usameMge saMgraha karake maiM (zivakoTyAcArya) pAMca maraNoMkA svarUpa kahatA huuN| vizeSArtha-maraNa, vigama, vinAza, vipariNAma ye ekArya vAcaka arthAta maraNake vAcaka zabda haiM. maraNake pUrva meM prANIkA jIvana paryAya hotA hai anaMtara maraNa paryAya hotA hai aise do paryAya jIvameM hote hue dekhe jAte haiM. jIvana paryAyakahI sthiti, avinAza, avasthiti aise nAma hai. jisa padArthakI sthiti honI hai vahI padArtha naSTa bhI hotA hai. jisakI sthiti hI nahIM usakA nAza bhI nahIM hotA hai, jaise baMdhyAsutakI sthiti nahIM hai ataH usakA nAza bhI nahIM hai. sthitirahita vastu kSaNikavAdi bauddhoneM mAnI hai. ce sarvathA vastu kSaNika mAnate hai. jIvana janma pUrvaka hI rahatA hai, jo cIja utpanna huI nahIM usakI sthiti bhI nahIM rahatI hai. ataH nAza, utpatti aura dhrauvya the tAna Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAmanA mAyAmA avasthAyeM saMpUrNa padArthokI hotI haiM. aisI yadi prakriyA mAne to utpanna hue paryAyakA jo nAza usakohI maraNa kahanA cAhiye. devapanA, manuSyapanA, tiryacapanA, aura nArakapanA ina paryAyoMkA nAza honA yaha yahAM maraNa zabdakA vAcyArtha hai. athavA prANoMkA tyAga badda maraNa zabdakA artha hai. ata eva 'mukh prANatyAge' aisA mR dhAtukA artha dhAtupAThameM hai. usI taraha prANoMko grahaNa karanA yaha janma zabdakA artha hai. arthAt prANa dhAraNa karanA yaha jIvita hai. prArNA dravyaprANa va bhAvaprANa aise do bheda hai. sparzanAdika pAMca iMdriyA, manocala, bacanabala aura kAyabala zrAsocchAsa aura Aya aise dasa bheda dravya prANoMke hai. ye dravyaprANa pudgalAtmaka haiM. jJAna, darzana, cAritra ye bhAvanANa haiM. bhAvaprANoMkI apekSAse siddhAMmeM jIvita mAnA gayA hai. AyuSyake do bheda haiM pahilA bheda addhAyu aura dusarA bheda bhavAyu, bhavadhAraNa karanA baha bhavAyu hai. zarIrako bhava kahate haiM. isa zarIrako AtmA Ayu karmake udayakA sAhAyya prApta karake dhAraNa karatA hai. ataH zarIra dhAraNa karanemeM asamartha aise Ayukarmako bhavAyu kahate hai. isa viSayameM anya AcAya aisA kahate hai, dehako bhava kahate hai. vaha bhaya Ayu karmame dhAraNa kiyA jAtA hai. ataH bhavadhAraNa karanevAle Ayu karmako bhavAyu aisA kahate haiM, Ayu kamake udayase hI usakA jIvana sthira hai. aura jaba prastuta Ayu karmame bhinna anya Ayu karmakA udaya hotA hai nara yaha jIva maraNAvasthAko prAna hotA hai. maraNa samayameM pUrvAyukA vinAza hotA hai. isa viSaya meM pUrvAcArya aisA kahate haiM adAyake viSaya meM vivecana-adA zabdakA kAla esA artha hai. aura Aya zabdase TavyakI sthiti sA artha samajhanA cAhiye. dravyoMkA jo sthitikAla usako aDAyu kahate hai. dravyAthika nayakI apekSAse dravyoMkA addhAyu anAdyanidhana hai arthAt dravya anAdi kAlase calA AyA hai aura vaha anaMta kAlataka apane svarUpase cyuta na hogA isaliye usako anAdi anidhana bhI kahate haiM, paryAyArthika nayakI apekSAse jaba vicAra karate haiM to addhAyuke cAra bheda hote hai, ve isa prakAra hai-1 anAdyanidhana 2 sAdhanidhana 3 sanidhana anAdi 4 sAdi sanidhanatA. caitanyAdikaguNa, rUpAdikaguNa, gavihetutya, sthitihetutva ityAdi sAmAnya dharmApekSayA draSyoMkI anAdha Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AdhAsaH nidhana sthiti hai arthAta uparyukta dharma dravyoM meM anAdikAlase vidyamAna haiM aura inakA kabhI bhI nAza hotA nahIM. ataH inakI anAdyanidhana sthiti vidvAnoMne mAnI hai, jIvameM bhavyatvaguNa, anAdikAlase hai paraMtu muktIke samayameM usakA nAza hotA hai ataH vaha anAdi aura sanidhana hai. kopa, harSAdivikAra sAdi aura sanidhana haiM, arthAt ve bAra bAra utpanna hote haiM aura naSTa bhI hote haiM. kevalajJAnAdika guNa sAdi haiM paraMtu ve kabhI naSTa nahIM hote, ataeva ce sAdi aura anidhana haiM. athavA dravya, kSetra, kAla aura bhAvakA Azraya lekara addhAyuke cAra bheda hote haiM, addhAyuke Azrayase bhavadhAraNarUpa AyukA nirUpaNa hotA hai. AyusaMjJaka jo karma hai the. pudgaladravyasvarUpa hI haiM. ataH Aisthiti dravyasthitise mila nahIM hai. athaNa jIva jisakA anubhava le rahA hai aise ApasaMbaka pudgala AtmAse naSTa honA vahI maraNa hai. ataH Ayu:sthitIse dravyasthitI atyata bhima nahIM hai. Ayukarma bhI puddhala dravya hai ataH AyukI sthitIko addhA kAla-dravyasthiti aisA bhI kaha sakate haiM. Ayukarma naSTa honA yaha maraNa hai aisA upara kaha cuke haiM. isa maraNake tIrthakaroMne jinavacanameM sataraha prakAra kahe hai. zaMkA--tIrthakaroMne maraNake 17 prakAra kahe haiM itanA kahanese bhI abhiprAya dhyAnameM AtA hai 'jinavacanameM ' aise adhika zabdakI kyA AvazyakatA thI? uttara-ApakI zaMkA TIka hai. jina zabdakA yahAM gaNadhara aisA artha samajhanA cAhiye. gAthAmeM ca zabda nahIM hai to bhI usake binA bhI samuccayArtha mAnA jAtA hai. yahAM aisA saMbaMdha karanA cAhiye, tIrthakarIne maraNake sataraha prakAra kahe haiM. aura gaNadharoMke vacanama arthAt unake rAcita sUtroMmeM bhI maraNake sataraha prakAra kahe hai. ataH donoMke vacana pramANa arthAta zaMkAke sthAna nahIM hai / sataraha maraNoM ke nAma isa prakAra haiM--1 AcIcimaraNa 2 tadbhavamaraNa 3 avadhimaraNa 4 Adi aMtiyamaraNa 5 bAlamaraNa 6 paMDitamaraNa 7 osaNyAmaraNa 8 bAlapaDita maraNa 1 mazalyamaraNa 10 balAkAmaraNa 11 bosaTTamaraNa 12 vippANasamaraNa 13 giddhapuTThamaraNa 14 bhaktapratyAkhyAna maraNa 17 kebalimaraNa / Agamaka anasAra inakA sakSapasa.pahA barNana karate ha. . .. .. . ... . ... . SHAHIslated Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ calArAdhanA AzvAsaH 1 AvIcimaraNa-vIci zabdakA artha 'taraMga' aisA hotA hai. taraMgake samAna jo Ayu karmakA pratisamaya udaya AtA hai usakA bhI.yahAM voci zabdase AcArya ullekha karate haiM, jaise nadI samudra ityAdikoMmeM niraMtara lahareM uchalatI haiM vaise Ayu karma pratisamaya udayameM AtA hai. ataeva usake udayako AvIdhi kahate haiM. AyukA anubhava lenA vaha jIvita hai. vaha jIvita prati samayameM rahatA hai. pratyeka samayakA jIvita naSTa honA yaha maraNa hai. ataH prati samayake bharaNako bhI yahAM vIci kahate haiM Ayuphe anaMtara maraNa bhI pratisamaya hotA rahatA hai ataH vaha maraNa 'AvIci maraNa' aise nAmase prasiddha hai, yaha AvIci maraNa bhavya jIvoMke prati anAdi aura sanidhana hai. bhavyako japa mokSapAsi hotI hai taba yaha maraNa naSTa ho jAtA hai ataH isako sanidhana kahate haiM, mokSake pUrvama bhanyako hamezA maraNa thA isakI apekSAse use anAdi bhI kahate haiM. ataH yaha maraNa bhavyoMkI apekSAse anAdi sanidhana hai. zaMkA-siddhAko hI maraNa nahIM hai unake janma maraNakA nAza ho cukA hai paraMtu siddhase vyatirikta jIyoMko hamezA maraNa hai hI. siddha jIvako bhabdha bhI nahIM kahanA cAhiye / jinako bhaviSya kAlameM siddhatva paryAya prApta hogA unakohI anya kahate haiM. siddhoMkoco siddhatva paryAya mila cukA hai ataH unako bhavya kahanA yogya nahIM hai, siddhoMkI apekSAse hI AbIci maraNa anAdi sanidhana hai. bhanyoMkI apekSAse vaha anAdi aura sanidhana hI samajhanA cAhiye. uttara- bhariyANamaNAdiyaM maraNaM ApIcigaM saNiNaM ca' arthAt bhavyoMkA AvIci maraNa anAdi aura sanidhana hai aisA AgamameM kahA hai. jisane bhacyatvaparyAya prApta kiyA thA vahIM yaha dravya hai aisI apekSAse bhavyoMkA maraNa anAdi sanidhana hai aisA kaha sakate haiM. arthAt siddhoMko bhI bhUtapUrva nayakI apekSAse bhatrya kahate haiM. abhavyoMkI apekSAse yaha AvIci maraNa anAdi anidhana hai, arthAta pratisamaya unako AyukA udaya rahatA hI hai. bhayakI apethAle athavA kSetrakI apekSAse yaha maraNa sAdi kahate hai. Ayu zarmA ke cAra bheda hai| usameM yadyapi pratyeka gatimeM do. AyukI sattA rahatI hai to bhI ekahI AyukA udaya rahatA hai arthAt jisa gatimeM yaha prANI utpanna hotA hai usa gatike anukUla AyukAhI udaya hotA hai. / Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA AdhAsaH paraMtu do Ayu karma eka sAtha raha sakate haiM. tiryaMcAyu aura manuSyAyuke sAtha sarva AyuSyakI sattA rahatI hai. arthAta tithaMca jIvako devAyu, narakAyu, manuSyAyu, niyaMcAyu aise AyumeMse koI bhI AyukA baMdha ho sakatA hai isa liye sarva AyukI sattA rahatI hai aisA AcArya kahate haiM. isI taraha manuSyAyuke sAtha bhI sava AyukI sattA rahatI hai. deva Ayu aura nArakAyuke sAtha tithaMcAyu aura manuSyAyu kI hI sattA raha sakatI hai. ataeva deva nArakI nahIM hotA aura nArakI marakara deva nahIM hotA. deva marakara tiryaca athavA manuSya hI hogA. nArakI bhI marakara tiryaca athavA manuSyagatImeM hI utpanna hogA. zaMkA-do AyuSyoM kI eka samayameM rUsA rahatI hai 16 hama mAnata hai paraMtu ekadama do AyuoMkA | udaya hotA hai kyA? uttara---jisa AyukI prakRti aura sthiti anubhavameM A rahI hai usake upara itara Ayuke niSeka | rahate hai, arthAta pUrvAyUkI prakRti aura. sthitI pUrNa anubhavameM Akara samApta honepara naMtara dusare AyukA udaya hotA hai. ataH ekadama do AyuSyoMkA udaya hotA nahIM. Apake praznakA uttara anya prakArase bhI de sakate haiM eka jIvako yugapat do bhava athavA do gatioMkA saMbhava nahIM hai. bhava aura gati kI apekSAse AekA udaya hotA rahatA hai. inakI apekSAkA ullaMghana kara AyukA kabhI udaya hotA nahIM aisA niyama hai. eka AtmAmeM eka hI Ayu karma kI prakRtI kA udaya eka bhavameM AtA hai. isaliye eka eka Ayu kI prakRti galita honese AramA maraNAvasthAko prApta hotA hai. isako prakRtimaraNa kahate haiM. bhavako dhAraNa karane meM kAraNa aise pudgaloMmeM snigdhatA rahatI hai ataH ye pudala AtmAke pradezoMmeM saMbaddha hokara rahate haiM. usako sthiti kahate haiM. AtmAmeM kapAya pariNAma hai. vaha punalaoNmeM snigdhatA lAnemeM sahakAri kAraNa hai. snigdhatAkA upAdAna kAraNa to ve pudgala hI hai paraMtu kapAya na ho to pudgalakI snigdhatA vyakta hotI nahIM ataH usakI vyaktImeM kapAya mahakArI kAraNa mAne gaye haiM. yaha pudgala dravyakI sthiti eka samayase lekara baDhatI hai. dezona tetIsa sAgaroMke jitane samaya hote haiM utane bhedavAlI jo sthiti haiM usako utkRSTa sthiti kahate haiM, aMtamahata parimANavAlI sthiti jaghanya sthiti hai, ina sthitioMkI taraMgoMke samAna amaracanA hai, inakA Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 96 kramase nAza honese AtmAko sthityAcI cika maraNa kI prApti hotI hai. . anubhavAvIcimaraNakA svarUpa-karma pudgalokA jo rasa anubhava me AtA hai usako anubhava kahate hai, yaha anubhava karmapuGgaloMke paramANuoMmeM chaha prakAra kI hAni rUpatAse tathA chaha prakArakI vRddhirUpatAse hIna hotA aura bar3hatA hai, kramase rahe hue isa anubhava kA taraMgoM ke samAna kramase nAza hotA hai. isako anubhavAvIcika maraNa kahate haiM. pradezavIca maraNakA svarUpa - AyusaMjJaka puloMke pradeza jaghanya niSekase prAraMbha karake eka do tIna ityAdi vRddhikramase taraMgake samAna naSTa ho jAte haiM usako pradezAvIcika maraNa kahate haiM. isa taraha AvIcikAmaraNa kA vivecana huA / 2 tadbhava maraNakA svarUpa pUrvabhavakA nAza hokara uttara bhakkI prApti honA vaha maraNa hai yamara isa jIvane anaMta bAra prApta kiyA hai. yaha maraNa isa jAvako durlabha nahIM hai. 3 amirakA svarUpa jI prANI jisa tarahakA maraNa vartamAnakAla meM prApta karatA hai, vaisA hI maraNa yadi Age bhI usako prApta hogA to aise maraNako avadhimaraNa kahate haiN| isa maraNake dezAvimaraNa aura aise do bheda haiM. sarvAdhimaraNakA svarUpa- prakRti, sthiti, anubhava aura pradezoM sahita jo Ayu vartamAnasamaya meM jaisI udayameM AtI hai vaisI hI Ayu phira prakRtyAdi viziSTa baMdhakara yadi udayameM AvegI to usako sarvAdhi maraNa kahate haiM / dezAdhimaraNakA svarUpa- jo Ayu vartamAnakAla meM prakRtyAdi viziSTa hokara jaisI udayameM AtI hai. vaisI hI Ayu yadi kisI aMza sahaza hokara baMdhegI aura Age ke kAlameM - bhaviSyakAlameM udayameM AvegI to usako dezAvadhimaraNa kahate haiM. abhiprAya yaha hai ki kucha aMzameM athavA pUrNarUpase sAhasya jisameM pAyA jAtA hai aisA avadhise viziSTa arthAt jisameM pUrNa sAhazya maryAdita huA hai athavA jisameM kucha hisse meM sAdRzyakI maryAdA hai aura kucha hisse meM nahIM aise maraNa ko avadhimaraNa kahate haiN| ArthatamaraNa -- dhartamAnakAlameM jaisA maraNa jIvako prApta huvA hai vaisA arthAt sadRzamaraNa Age prApta na honA usako AdyantamaraNa kahate haiM. yahAM Adi zabdase vartamAnakAlIna prathama maraNa aisA artha samajhanA cAhiye / AzvAsa 1 96 Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . . . -- mUlArApanA AdhAsaH aise maraNakA uttara maraNameM nAza honA usako AdyatamaraNa kahate haiM. prakRti, sthiti, anubhava aura pradezAMse yukta aise AyukA nAza honese vartamAnakAlameM jaisA maraNa prApta huA hai aisA hI sadRza maraNa Age jIvako yadi prApta na hogA to usako AdhatamaraNa kahate haiN| . 5 vAlamaraNakA svarUpa-bAlakA-arthAt ajJAnI jIcakA jo maraNa usako bAlamaraNa kahate haiM. pAlajIvake pAMca bheda haiM. unake nAma yathA-anyaktayAla, vyavahArabAla, jJAnabAla, darzanabAla aura cAritravAla, avyaktabAla-avyakta zabdakA artha choTA laDakA aisA hotA hai. arthAta jo dharma, artha, kAma aura mo. kSakA svarUpa jAnatA nahIM aura ina cAra puruSArthoMkA AcaraNa karanemeM jisakA zarIra asamartha hai aise bAlakako vyavahAra cAla-lokavyavahAra, vedakA jJAna, zAstrajJAna, jisako nahIM hai vaha vyavahAra bAla hai. darzana cAla-tatvArtha zraddhAna jinako bilakula nahIM haiM aise mithyAdRSTi jIva darzana cAla hai. jJAna bAla-jIvAdi padArthoMkA yathArtha zAna jinako nahIM hai ve jJAna bAla hai. cAritra bAla--cAritrahIna prANIko cAritra bAla kahate haiM. aise pAMca bAloMkA jo maraNa usako bAla maraNa kahate haiM. aise bAla maraNa anaMtavAra bhUtakAlameM isa jIvane prApta kiye haiM. anaMta jIva isa maraNako prApta hote haiM. yahAM darzanabAlakA prakaraNa hI prastuta hai. itara bAloMkA vivecana karanekI yahAM AvazyakatA nahIM hai, samyagdRSTImeM itara bAlakatvakA sadbhAva hai to bhI samyagdarzanakI prApti honese vaha darzanapaMDita kahA jAtA hai. ataH samyagdarzana sahita usakA maraNa honese usake maraNako paMDita maraNa hI kahate haiM. darzanavAlake maraNake saMkSepase do bheda hai. icchApravRtta aura anicchApravRtta. icchApravRtta maraNa--agnIse, dhUmase, zastra ke dvArA, viSase, pAnIse, parvataparase kUdanese, zvAsocchrAsa rokanese, ati zItoSNake pahanese bhUka aura pyAsase, jivhAko ukhAinese, prakRti ke viruddha aise AhArakA sevana karanese, ityAdi kAraNAseM jIvanakA tyAga karanekI icchAseM jo prANa tyAga karate haiM ve icchApravRtta bharaNa karanevAle darzana bAla hai. yogya kAlameM athayA akAlameM hI maranekA abhiprAya dhAraNa na karate hue bhI darzana pAlAko jo maraNa AtA hai vaha anicchApravRtta maraNa hai. jInakI icchA hote hue bhI jo maraNa AtA hai vaha Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdhAsaH 4 mRlAganA anicchA pravRtta maraNa hai. jo durgatiko jAnevAle haiM, jinakA citta vipayoMmeM Asakta huvA hai, jinake hRdayameM ajJAnAMdhakAra chAyA huvA hai. jo RddhimeM Asakta huve haiM, rasoMmeM Asakta huve haiM, aura sukhakA abhimAna rakhate hai arthAt maiM bar3A sukhI hUM, mereko hI acche acche padArtha khAneko milate haiM, aura maiM baDA zrImaMta thA ityAdika rUpa tIna gAravoMse jo yukta haiM aise jIva Upara kahe hue bAla maraNase marate haiM. ina bAlamaraNoMse bahuta tIvra pApa karmake Asrava jIvameM Ate haiM, ye bAlamaraNa jarA, maraNa vagairaha saMkaToMmeM jIvAko phekate haiM. paMDita maraNakA kathana karate hai 1vyavahAra paMDita 2 samyaktva paMDita 3 samyagjJAna paMDita 4 cAritra paMDita ese paMditake cAra bheda hai. loka, yeda, samaya inake vyavahAroM meM jo nipuNa haiM ve vyavahAra paMdita haiM. athavA jo aneka zAkhoMke jAnakAra haiM, zuzrUSA, zravaNa, dhAraNAdi buddhike guNoMse jo yukta haiM unako vyavahAra paMDita kahate haiM. darzana paMDita-jinako kSAyika samyagdarzana, athacA aupazamika samyagdarzana yA kSAyopazAmika samyagda- rzana haiM ve jIva darzana paMDita haiN| jhAmapaMDita-malyAdi pAca prakAraka samyagnAnase jo pariNata hai unako jJAnapaDita kahate haiN| cAritra paMDita-sAmAyika, chedopasthApanA, parihAravizuddhi, sUkSmasAparAya, yathAkhyAta aise cAritrake pani bheda hai, unameMse kisI eka cAritrake dhAraka jo hai unako cAritrapaMDita kahate haiM. yahAM jJAnapaMDita aura cAritra paMDitoMkA hI grahaNa karanA cAhiye kyoMki vyavahArapaDita mithyAdRSTi hotA hai isaliye usakA maraNa bAlamaraNameM samAviSTa hotA hai. aura jJAnAdipaDitoMkA maraNa paMDitamarAmameM antarbhUta hotA hai aisA samajhanA cAhiye. narakameM, bhavanavAsidevoMke sthAnoM meM, svargavAsidevoMke tathA jyotirvAsidebAka vimAnoM meM vyaMtaroMke nivAsa sthAnoma, dvIpa aura samudroM meM darzanapaMDitakA maraNa hotA hai. jJAnapaMDitoMkA maraNa bhI uparyukta sthAnoM meM hotA hai paraMtu jinako manaHparyaya prApta huA hai aise jJAnapaMDita aura jinako kevalajJAna huA hai aise jJAnapaMDita inakA manuSya lokameM hI maraNa hotA hai| avasanamaraNakA varNana-ratnanathamArgameM vihAra karanevAle munioMkA saMgha jisane choDa diyA hai ese sunniko PORAILateratu8458antraute SHARMATNTSTORE Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA / AdhAmaH avasamma kahate haiM aura usake maraNako avasanamaraNa kahate haiM. apasanna zabdase pArzvastha, svacchada, kuzIla aura saMsakta aise bhraSTa muniokA bhI grahaNa hotA hai. inakA varNana pArzvastha, svacchaMda, kuzIla, saMsakta aura avasana ye pAMca prakArake muni ratnatrayamArgameM vihAra karanevAle munioMkA tyAga karate haiM. arthAt svacchaMdase calate haiM. ye muni RddhImeM Asakta hote haiM, ramoMmeM Asakti rakhate haiM. duHkhame Darate haiM, hamezA sukhako cAhate haiM, kaSAyomeM pariNata hokara AhArAdi saMjJAke AdhIna rahate haiM. jisase pApa utpanna honA hai aise kuzAsroMkA abhyAsa karate haiM. 3 gupti 5 samini aura 5 mahAvata aise taraha prakArakI kriyAoMmeM AlamI rahate haiM. inake pariNAmomeM hamezA saMkleza rahA karatA hai, AhArake padArtha aura pichI, kamaMDalvAdika upakaraNoMmeM inakA citta Asakta hotA hai. nimitta zAstra, maMtra zAstra, auSadha inakA kathana kara ye upajIvikA karate hai. gRhasthoMkA vaiyAvRtya karate haiM. uttaraguNoMse rahita hote haiM. gupti aura samitimeM ina kI tatparatA nahIM rahatI hai. inakA mana saMsAra duHkhoMse bhayayukta hotA nahIM haiM. uttama kSamAdika dazadhoMmeM ye prema nahIM karate haiM. inake cAritrameM doSa lagane haiM. aise muniko abasanna kahate haiM. ye muni marakara hajAroM bhavameM bhramaNa karate huve duHkhoMko vAraMvAra bhogate haiM. yadi pArzvastharUpase cirakAla bihAra kara aMtameM unhoMne apanI zuddhi kI hogI to ve prazanamaraNako prApta hote haiM, jo samyagdRSTi hokara saMyamAsayama arthAta aNuvrata dhAraNa karatA hai vaha zrAvaka bAla paMDita kahA jAtA hai. usake bharaNa kA nAma bAla paMDita maraNa aisA hai. yaha zrAvaka bAla aura paMDitatva aise donoM bhAvose yukta honese isako cAla paMDita kahate hai. sthUla hiMsAdika paMca pApoMkA tyAga isane kiyA hai, tathA sambagdarzana kA dhAraka bhI hai. ataH yaha cAritra paMDita aura darzana paMDita hai. paraMtu sUkSma asaMyamase nivRtta nahIM hai, sUkSma hiMsAdi pApoMkA tyAgI na honese isameM cAlatva bhI hai ataH isako thAlapaMDita kahanA anvartha hai, yaha bAla paMDita bharaNa garbhajaparyApta aise pica aura manuSyoMmeM hotA hai. deva aura nArakI jIvoM meM nahIM hotA. kyoMki ve kevala darzana paMDita hI hai. darzanapaMDitamaraNa uparyukta tica, manuSya, deva aura nArakI jIva inameM hotA hai. salyamaraNake do bheda haiM kyoMki zalyake dravyazalya aura bhAvazalya aise do bheda mAne haiM. mithyAdarzana mAyA, nidAna aise tIna zalyoMkI jinase utpatti hotI haiM aise kAraNabhUta karmako dravyazalya kahate haiM, inake Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH udayase javimeM jo mAyArUpa, nidAnarUpa aura mithyAtvarUpa pariNAma hote haiM ve bhAvazalya haiM, pRthvI, jala, vAyu, agni aura vanaspati ina pAMca sthAvaroMke maraNako dravyazalyamaraNa kahate haiM. asaMkSi aise trasa jIva bhI isI maraNase marate haiM.. zaMkA-dravyazalya parva trasa myAvara prANiAma hai hii| to strAvarAMma ho yaha hai aisA Apa kahate haiM yaha yogya nahIM hai, uttara-bhAvazalyase rahita kaMvala dravyazalyakI apekSAse hamane aisA kahA hai. samyaktyame donazalyase aticAra utpanna hote haiM. mamyagdarzana sthAvara jIvoM meM aura vikalendriyoM meM nahIM utpanna hotA hai. mereko bhaviSyakAlameM aisI aisI vastu milanI cAhiye aisA manakA saMkalpa honA usako nidAna kahate hai. yaha asaMjJijIvoMmeM mana na honese nahIM hotA hai.. ratnatrayamArgako kSaNa lagAnA, mArgakA nAza karanA, mithyAmArgakA nirUpaNa karanA, ratnatrayamArgameM calanevAle logoMkA buddhibheda karanA ye saba mithyAdarzanazalyake prakAra hai, nidAnake prazasta, aprazasta aura bhogakRta aise tIna bheda hai, paripUrNa saMyamakI ArAdhanA karanekI icchAse janmAMtarameM merako puruSatva prApta ho, uttama kula, uttama dRDha zugara ityAdi sAmagrI prApta ho aisI prArthanA karanA prazastanidAna hai, kaSAyase prerita hokara Ageke janmameM kularUpAdikoMkI prArthanA karanA aprazastanidAna hai. athavA kroghAMdha hokara apane zatrako maiM uttara bhavameM mAra sakU~ aisI icchA rakhanA jaise baziSThamunIne ugrasena rAjAkA nAza karanekI icchA kI thI, vaha vaziSThamuni marakara kesa huvA thA. usane apane pitAkA rAjya chIna liyA thA aura usako kArAgRhameM kaida kiyA thA. yaha aprazastanidAnakA udAharaNa hai. bhoga nidAna-isa loka tathA paralokameM-svagAdikameM mareko acche 2 bhoga isa vratAcaraNase milane cAhiye aisA manameM saMkalpa karanA vaha bhoganidAna hai, yaha bhoganidAna asaMyatasamyagdRSTi ba saMyatAsaMyata arthAt zrAvakako hotA hai, ye jIva bhoganidAnase marate hai. isako bhoganidAna maraNa kahate haiM. mAyAzalyamaraNa-pArzvastha, kuzIla, saMsakta vagaire bhraSTa munIke rUpase cirakAla taka bihAra karake jA muni maraNasamayameM bhI doSoMkI AlocanA kiye binA hI marate haiM unakA vaha maraNa mAyAzatyamaraNa samajhanA Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yUlArAdhanA AzvAsaH cAhiye. yaha mAyAzalyamaraNa muni, zrAvaka, aura asaMyatasamyagdRSTiko prApta hotA hai. calAya maraNa-balAkA bharaNa-devavaMdanAdika nityanaimiAttika kriyA karanemeM alasI-pramAdayukta, vinaya, vaiyAvRtya vagaire kAryoMmeM AdarabhAva na rakhanevAlA, vrata, samiti aura gupti inake pAlanameM apanI zakti chipAne vAlA, dharmake svarUpakA vicAra karaneke samaya mAno nIMda lenevAlA, aura dhyAna, namaskArAdise dUra bhAganevAlA aise munIke maraNako balAkAmaraNa kahate haiM, upayukta kAryoMmeM anupayukta rahanevAle muni isa maraNase marate haiM. samyaktvapaMDita, jJAnapaMDita, cAritrapaTita aise loka isa maraNase marate haiM. inake sivAya anya bhI isa maraNase marate haiM. avasanamaraNa aura mazalyamaraNakA svarUpa pIche kaha cuke haiM usameM niyamase palAya magNa hotA hai.. osamaraNa-jisane zalyarahita aura saMsAra nuskhase bhayabhIta hokara cirakAla ratnatrayakA pAlana kiyA hai, jisane mamAdhimagNake liye maMstarakA Azraya liyA hai. aisA muni yadi zubhopayogako choDa de no zubhabhAva usameM nahIM raha sakegA usako AsadhyAna aura raudradhyAna ghera legA. aisI avasthAmeM punakiA yadi maraNa hogA to usako saTTamaraNa kahate haiM. isa maraNake 1 iMdiyavasaTTamaraNa 2 vedanAvasahamaraNa, 3 kasAyavasaTTa bharaNa 4 nokaSAyacasaTTamaraNa aise cAra bheda hai. iMdiyavasadRmaraNa-sparzanAdika pAMca iMdriyoMke sparza, rasa, gaMdha, varNa, zabda aise pAMca viSaya hai, ina viSayoMkI apekSAse isa maraNake pAMca bheda hote hai. jaise-sparzaneMdriyavasaTTamaraNa, rasaneMdriyavasahamaraNa ityAdi. deva, manuSya, tiryaca, aura ajIca padArtha inake dvArA kiye gaye tata, vitata, ghana, aura suSirazabdoMmeM-yadi ye manohara ho to unameM Asakta hokara, amanohara ho to unameM deSayukta hokara jo maraNa hotA hai usako zrotraMdriyavasahamaraNa kahate haiM. aba, pAna, khAdya aura lehya aise cAra prakArake suMdara aura asuMdara AhArameM kramase Asakta aura dveSa yukta hokara maranA yaha rasaneMdriya vasaTTamaraNa hai. pUrvokta deva, manuSya, tiryaca aura ajIva padArtha inake gaMdharma Asakta yA dveSayukta hokara maranA yaha ghrANeMdriyavasaTTamaraNa hai. uparyuktapadArthoMke rUpa meM yA AkRtami Asakta athavA dveSayukta hokara maranA netraMdriya basaTTa maraNa hai. inahI padArthoMke paoNma Asakta yA viSTa hokara bharanA sparzaneMdriya yasa maraNa hai. ina saba maraNAkA iMdriyAnidriya vasaTTa bharaNa aise eka nAmase ullekha karate haiM, bedanAvasaTTa maraNa---isa maraNake sAtavedanAvazAta maraNa aura asAtavedanAvazAta maraNa aise do bheda haiM, Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AARA mUlArAdhanA AzvAsaH zArIrika aura mAnasika revanArI bhItira hokara arthAt unameM ekAgracitta hokara, duHkhase mUrchita hokara jo maraNa hotA hai vaha asAtavedanAvazAta maraNa hai, zArIrika aura mAnasika sukhoMmeM anurakta hokara jo Arta dhyAnase maraNa hotA hai vaha mAtavedanAvazAta maraNa hai. kapAyatrazAta maraNakaSAyake cAra bheda honese isa maraNake bhI cAra bheda hote haiM. svataHmeM, dUsare athavA ubhayatra utpanna huvA jo krodha maraNako kAraNa ho jAtA hai vaha krodhakaSAyavazAta maraNa hai. mAnavazAta maraNa-isake ATha bheda hai. kula, rUpa, cala, zAstrajJAna, aizvarya, lAbha, prajJA-buddhi ba tapa ina utpanna hue abhimAnake nazeme maraNa honA mAnavazAta maraNa hai. 1 vikhyAta, vizAla aura utkarSako prApta hue kulameM utpanna huvA hUM aise abhimAnase jo bharaNa hotA hai vaha kulamAnavazAta maraNa hai. 2 merI pAMco iMdriyAM niyaMga haiM, merA zarIra saMpUrNa avayavose yukta hai, maiM tejakhI hai, navIna yauvanase merA zarIra yukta hai, merA sauMdarya samasta lokoMke aMtaHkaraNako hara letA hai aisI bhAvanAmeM jo maraNa hotA hai vaha rUpamAnavazAta maraNa hai. 3 mai vRkSa aura parvatoMko bhI ukhADanemeM samartha I, baDe baDe yoddhA mere AzrayameM rahate haiM, bahutase mitra bhI mereko sahAya pradAna karate haiM. aisA khakIya balakA amimAna karate karate maraNa honA baha balAbhimAnavazAta maraNa hai. maiM baDe parivArakA mAlika hUM, bahuta logoMpara merI hukamata calatI hai aise aizvaryake mAnase unmatta hokara jo maraNa hotA hai vaha aizvayamAnavazAta maraNa he. 5 maine loka vyavahAra, veda, aneka mata inake siddhAnta zAstrokA adhyayana kiyA hai aise zAstrajJAnake abhimAnameM cUra hokara maraNa karanA yaha zrutamAnavazAta maraNa hai. 6 merI buddhi tIkSNa hai, sarva viSayoM meM binA rukAvaTake praveza karatI hai aise buddhayabhimAnake vazameM Akara bharaNa honA vaha prajJAmAnavazAta maraNa hai. 7 vyApArameM mereko hamezA lAmahI hotA hai aisA lAbhake abhimAnameM matta hokara jo maraNa hotA hai vaha lAbhamAnakzAta maraNa hai. 8 mai tapa karatA hUM, mere samAna tapa karanevAlA koI nahIM hai aise abhimAnameM Akara Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AyAsaH - - jo maraNa hotA hai vaha tapomAnavazAta maraNa hai. mAyAke pAMca prakAra hai. nikRti, upadhi, sAti prayoga, maNidhi aura pratikuMcana. 1 dhanake viSaya meM athavA kisI kAryake viSayameM jisako abhilASA utpanna huI hai aise manuSyakA jo phasAnekA cAturya usako nikRti kahate haiM 2 acche pariNAmako Dhakakara dharmake nimittase corI vagaire doSoM meM pravRtti karanA vaha upadhisaMjJaka mAyA hai. 3 dhanake viSayameM asatya bolanA, apane hAthameM kisIne rakhanekeliye dravya diyA ho to usakA kucha hissA haraNa karanA, dRSaNa lagAnA, athavA prazaMsA karanA vaha sAtiprayoga mAyA hai. 4 hInAdhika kImatakI sadRza vastuyeM ApasameM milAnA tora aura mApake zera potI vagairaha sAdhana padArtha kama jAdA rakhakara lena dena karanA, sacce aura jhUTe padArtha ApasameM milAnA, yaha saba prANidhi mAyA kahate haiM. 5 AlocanA karate samaya apane doSa chipAnA yaha pratikuMcana mAyA hai. aise mAyAke prakAra karate hue jo maraNa hotA hai usako mAyAvazArtamaraNa kahate haiM, upakaraNa pichI, kamaMDalu Adika, bhaktapAna-AhArake aura pIneke padArtha, zarIra, nivAsasthAna ityAdikomeM icchA-mamasya rakhate hue jo maraNa hotA hai vaha lobhavazArtamaraNa kahate haiM. hAsya, rani, arati, zoka, bhaya, jugupmA, strIveda, puruSaveda, napuMsakaveda iname jisakI buddhi mRda ho gaI hai aise manuSyakA jo maraNa vaha nokaSAyavazAta maraNa hai. jo prANI vazArtamaraNa ko prApta hote haiM ve manuSya aura tiryacoMmeM janma dhAraNa karate haiM. tathA asura, kaMdarpajAtike deva, kilviSa deva inameM vasAtabharaNase mithyAraSTi jIva utpanna hote haiM. inake isa maraNako bAlamaraNameM antarbhUta kara sakate haiM. darzana paMDita bhI, avirata samyagdRSTi, aura saMyatAsaMyata jIva bhI cazAtamaraNako prApta hote haiM. unakA yaha maraNa bAlapaMDita maraNa athavA darzana paMDita bharaNa samajhanA cAhiye viprANasamaraNa aura gRddhapRSTha aise nAma jinake haiM aise do maraNokA zAstrAma niSedha nahIM hai aura inakI anujJA bhI nahIM hai. dRSkAlameM, athavA durladhya aise jaMgalameM, pUrvakAlake zatrukA bhaya upasthita duvA ho aise samayameM, duSTa rAjAse bhIti utpanna huI ho, corase bhaya utpama duvA ho, tiryacakA upasarga ho rahA ho, ekAkI svayaM sahana karane meM asamartha honese, bramhavatakA nAza vagaireke dvArA cAritrameM dopa laganekA prasaMga AyA ho to saMsArabhIrU, SON Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA AzvAsaH 104 pApoMse DaranevAlA, karmakA udaya isa samaya upasthita huvA hai aisA jAnakara usako sahana karane meM asamartha hotA hai,aise saMkaToMse pAra paDane kA upAya usako nahIM dIkhatA hai to bhI pApakAryase vaha DaratA hai, AtmAkA ghAta karanevAle maraNoMse bhayayukta hotA hai. uparyukta kAraNa upasthita ho jAneyara aba merA kuzala hogA kyA aisA vaha manameM vicAra karatA hai-yadi maiM isa upasargake bhayame pIDita ho jAuM to merA saMyama naSTa hogA aura merA samyagdarzana bhI naSTa hogA. isa upasargase jo vedanA ho rahI hai vaha sahana karate samaya pariNAmoMme saMkleza hogA hI. aba merI ratnatrayArAdhanA naSTa hogIna TikegI aisA jaba umako nizcaya hotA haiM usa samaya niSkapaTa hokara cAritra aura darzanameM vizuddhatA dhAraNa kara dhairyayukta hotA hai. jJAnahA sahAya lekara nidAnarahita hotA hai, arhantake samIpa AlocanA kara ke vizuddha hotA hai. nirmala leNyAdhArI vaha purUSa apane zvAsochAsakA nirodha karatA huvA prANa tyAga karatA hai. aise maraNako viprANasa maraNa kahate haiM, upayukta kAraNa upasthita honepara zastragrahaNa karake jo prANatyAga kiyA jAtA hai vaha mRddhapRSTha maraNa hai. isa taraha maraNake jitane vikalpa saMbhanIya the ve kahe haiM, aise marayA~sa prANI prANatyAga karate haiM. prAyopagamana maraNa, iMginI maraNa, aura bhaktapratyAkhyAna maraNa aise tIna maraNahI uttama hai. pUrva kAlIna mahApuruSoMne inakI hI pravRtti calAyI hai. hamane saMkSepase AgamakA anusaraNa karake satarA prakArake maraNakA vivecana kiyA hai. - Wione - pataSu saptadazasu paMca maraNAni iha saMkSepato nirUpayiSyAmIti pratizAnena kRtA / kAni nAni paMca maraNAti ityAzaMkAyAM nAmanirdezArtha gAthAmAha paMDidapaMDidamaraNaM paMDidayaM bAlapaMDidaM ceva / / bAlamaraNaM cautthaM paMcamayaM bAlabAlaM ca // 26 // paMDitaM paMDitAdistha paMDitaM bAlapaMDitam // caturtha maraNaM yAlaM bAlayAlaM ca paMcamam // 21 / / - Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 105 eka vijayodayA - paMDitapaMDitamaraNamityAdi / nanu bhavaparyAyaprayo maraNaM yadi gRhyate tasya ko medo bhavaparyAyasya apAt maraNaM tadvinAzaH kathaM na bhidyate iti / manuSye paMcamakAratAnupapannA anaMtatyAt / jIgatasyApi paryAyasya nAnAjIvAMpekSAryA ko'vasaraH paMcatyasya / prANinaH prANebhyo viyogo maraNaM iti tadekavidhameSa sAmAnyataH / prANabhedApekSayeti nehazaprakAratApadyate / udayaprAptakarmapuGgalagalanaM maraNaM iti yadi gRhyate pratisamayaM galanAtha paMcatA / guNabhedApekSayA jIvAnpaMcadhA vyavasthApya tatsaMbaMdhena paMcavidhaM maraNamucyate / adhyAtarI malAI ISatprazastaM avizieM, aviziSTataraM hati paMDitapaMDitamaraNAdIni kecidyAcakSate / paMDitazabdaH prazastamityasminnarthe ca prayukto dRze yenaivaM vyAkhyAyate ? kiMca AgamAMtarA nanugataM vedaM vyAkhyAnaM 1 navahAre sammatte pANe caraNe ya paMDidassa tadA / paMDidamaraNaM bhaNidaM duvidhaM tambhavati dviti // iti vA catuHprakArAH paMDitA upadarzitAH / teSAM madhye atizayitaM pAMDityaM yasya jJAnadarzanacAritreSu sa paMDitapaMDita ityucyate / etatpAMDityaprakarSarahitaM pAMDityaM yasya sa paMDita ucyate / vyAkhyAtaM vAya' pAMDityaM ca yasya sa bhavati bAlapaMDitaH tasya maraNaM bAlapaMDitamaraNa / yasminna saMbhavati pAMDityaM caturNAmapyekaM asI dAlaH / sarvato myUno bAlabAlaH tasya maraNa bAlabAlamaraNaM / kAni tAni paMcamaraNAnItyanuyoge guNabhavApekSayA jIvAnpaMcadhA vyavasthApya tatsaMbaMdhena maraNapaMcakanirdezArthamAhamUlArA--- paMDidapaMDivamaraNaM - savaparyAyavinAzaH / niruktigamyatvAcvaiSAM lakSaNasthAvacanam / tathAdi---- sutace samma vA NANe caraNe ya paMDivaM jamhA // paMDidamaraNaM bhaNidaM cavihaM tannihiM jara // evaMvidhacaturvidhapaMNDitAnAM madhye atizayita pAMDityaM yasya jJAnadarzanacAritratapassu sa paMDita: saMpUrNakSAyikajJAnAdirityarthaH / tato'nyaH paMDitaH pramattasaMyavAdiH / paMDA hi ratnatrayapariNatA buddhiH saMjAtA asyeti paMDita: / ata eva saMyatAsaMyato bAlapaMDita ityucyate / kutazcidasUkSmAdasaMyamAdanivRtitvAdvAlastato'nyatra ratnatraye pariNatabuddhityAca paMDita, ghAuJcAsau paMDitazca bAlapaMDitaH / yatazca sarvatrAsaM yato'sayatasamyagdRSTistato yathoktapAMDityadhiyuktatvAdvAla ityucyate / darzanajJAnadvaye satyapi sarvathA cAritrarahitatvAm / ata eva midhyAdRSTibolabAla ityucyate samyaktvasyApyabhAvena prAptabAlvArtizayatvAt / paMDidaM paMDitabharaNaM saMjJakadezenApi tadvyavahAradarzanAt bhImAdivat evamucaratrApi bodhyaM / Y azvAsaH 1 105 Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa: satrAdyAni trINi maraNAni sugatigamananiyavAnimittasvAgjinA stuvanti netaravayaM tadviparItatvAt // tathA pAnyasmAdAnIya sUtre paThanti paMDivapaMDidamaraNaM ca paMDidaM bAlapaMDidaM ceka // edANi tiNi maraNANi jiNA NicaM pasasati / / matarA prakArake maraNomese pAMca prakArake maraNoMkA saMkSapase maiM varNana karUMgA aisI graMthakArane pratijJA kI hai ye pAMca maraNa kaunase haiM / aisI zaMkA honepara maraNakA nAma nirdeza karane ke liye AcArya gAthA kahate haiM hindI artha-paMDitapaMDitamaraNa, paMDitamaraNa, bAlapaMDitamaraNa, bAlamaraNa aura bAlabAlabharaNa aise pAMca maraNa hai. vizeSArtha- bhavaparyAyapralayo maraNa, manuSyAdibhavake paryAyakA nAza honA vaha maraNa hai aisA yadi maraNakA lakSaNa karoge to bhavaparyAya aneka prakArake hai unakA nAza honA yaha bhI maraNa hai aisA mAnanA paDegA. paryAyoMkA nAza aura maraNa isameM kucha vizepatA anubhavameM na AvagI. yadi bhavaparyAya aneka haiM aura una sabakA hI nAza honA maraNa mAnA jAtA hai ataH paryAyakA nAza aura maraNa inameM aMtara hai aisA kahoge to manuSyameM maraNake paMca prakAroMkI saMbhAvanA na hogI. kyoMki eka jIvakA bhI bhavaparyAya anaMtarUpakA hotA hai. nAnA jIvoMkI apekSA | se to maraNake pAMca prakAra nitarAM siddha na hoMge. 'prANinaH prANebhyo viyogo maraNaM' prANoMse prANIkA alaga honA maraNa hai aisA yadi lakSaNa karoge to sAmAnyakI apekSAse ekahI maraNa siddha hogA. maraNake pAMca prakAra siddha na hoMge. prANabhedakI apekSAse maraNabheda mAnoge to maraNake daza bheda hoMge. 'udayaprAptakarmapudgalagalanaM maraNaM' udayameM Aye hue karmapudgalakA khiranA vaha maraNa hai aisA yadi kahoge to karmapudgala pratisamayameM khirate haiM ataH maraNa ke pAMca prakAra siddha nahIM hote haiM, guNabhedakI apekSAse jIvoMke pAMca prakAra hote haiM ataH guNoMke saMbaMdhase maraNake pAMca bheda hama mAnate haiM aisA yadi kahoge to yaha kahanA sayuktika hai. yahAM dusare vidvAn anya tarahase vyAkhyA likhate haiM Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 107 paMDitapaMDita maraNa prazastatama haiM, paMDitamaraNa prazastatara, bAlapaMDita maraNa ISatprazasta - thoDAsA prazasta hai. bAlamaraNa aura bAlabAlamaraNa kramase aviziSTa aura aviziSTa tara hai " aisI vyAkhyA karate haiM. paraMtu paMDita zabda prazasta isa artha meM kisa prakaraNa meM prayukta kiyA huA unhoMne dekhA haiM / jisase ve aisA vyAkhyAna karate haiM. dusare AgamakA Azraya na lekara yaha vyAkhyAna kiyA gayA haiM. AgamAntara meM vyavahAra, samyagdarzana, jJAna aura cAritra inameM jo paMDita haiM aise jIvoMkA jo maraNa vaha paMDitamaraNa hai aisA kahA hai. usake cAra prakAra haiM. jaise - vyavahArapaMDita maraNa, samyaktvapaMDitamaraNa, jJAnapaMDita maraNa, aura cAritrapaMDita maraNa. vyavahArAdika arthoM meM AgamAntarameM paMDita zabdakA prayoga kiyA huvA hai. paraMtu prazastatama, prazastatara vagaire artha meM prayoga nahIM dekhA gayA hai. " jJAna, darzana aura cAritra meM jinakA atyaMta pAMDitya hai ye paMDitapaMDita haiM. isa tarahakA pAMDityakA prakarSa jJAnAdikAMmeM jisakA nahIM hai arthAt jinameM jJAnAdi viSayaka pAMDitya alpa hai ye paMDita haiM. jisakA vivecana pUrvameM kara cuke haiM. bAlya aura pAMDitya jinameM haiM ve cAlapaMDita hai. jinameM cAra prakArake pAMDityoMmeMse eka bhI pAMDitya nahIM hai ve bAla haiM. tathA sabase jaghanya jo vaha bAlacAla hai. ina sabake maraNAko kramase paMDitapaMDita maraNa, paMDitamaraNa. bAlapaMDita maraNa, bAlamaraNa aura bAlabAla maraNa aise nAma haiM. paMDida paMDidamaraNe khINakasAyA maraMti kevaliNo // viradAvaradA jIvA maraMti tadiyeNa maraNeNa // 27 // vijJAtavyamayogAnAM tatra paMDitapaMDitam // dezasaMyata jIvAnAM maraNaM bAlapaMDitam // 30 // vijayodaya- diDidamaraNaM khINakasAyA maraMti ke liyo / sAmAnyamRtervizeSamRtiH karmatayA nirdeSTuM paMDita paMDitamaraNamiti / yathA gopoSaM puSTaH / zrINakasAyA kapanti hiMsanti AtmAnamiti kapAyAH zabdena vanaspatInAM mUlaphalarasa ucyate / sa yathA vastrAdInAM varNamanyathA saMpAdayati evaM jIvasya kSamA / kaSAya. 107 Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA vie AzvAsaH 108 Raigade mArdavArjavasaMtopAkhyaguNAnvinAjhyAnyathA jANAryatIti kobhayAnArAyAnobhAH kaSAyA rati maNyaMte / kSINAH kathAyA yeSAM te kSINakapAyAH / dravyakarmaNAM kaSAyavadanIyAnAM vinAzAttanmUlA api bhAvakapAyaraH pralayamupagatA iti kSINakaSAyA ini bhayaMte / kevalamasahAya zAnaM iMdriyANi manaHprakAzAdikaM ca nApekSya gumapabazeSadravyaparyAya bhAsanasamartha sadyatra pravartate toSAmasti te kevalinaH / yadyapi kevalakSAnavastusAmAnpena pravartate kevalizabdastathApi sIgaphevariTano maraNasyAsaMbhavAdayogakecalino grahaNa / amAnye kSINakaSAyAH zrutakelinazceti vyAcakSate / teyAM tahAsthAnamasamaMjase / thutazabdamaMtarapA phevalizabdasya kvacidapyAgame samastathutaratnavatyapi prayogAdarzanAt / prasiszabdArthAsaMbhavo thavi sthAt kathaMcidanyo'rthoM vyAkhyayA syAt / saMbhavati pratIte kartha tasparityAgaH / api ca pAMDityatrakarSaH kSAyikazAnadarzanacAritrApekSastatra sannihito na zrutaphebalini / ghiradAviradA jIcAH sthUlatAmANAtipAtAdeyA'vRttAH iti viratAH suukssmaacaavyaavRttervirtaaH| viratA yadi kathamaviratA adhiratAkathaM viratAH iti virodhAzaMkA na kAryA / viratatvAvirataravayoH arpaNAmedAdvirodho nAspada canAti / yathA ivyaparyAyApekSe nityAnityatve pakadravyAdhikaraNe ekasipi samaya na virodhamupayAtaH / athavA'pratyAkhyAnAparaNAnAM kSayopazame sati sthUlAtmANAtipAtAdervirato'smi na sUkSmAdityeka eva pariNAma upajAyate / ghirodhazca nAma anekAdhikaraNa yathA zItoSNasparzAdInAM / idhyabhASamANadhAraNAjIvA rati nirUpyate / tadipaNa tRtIyena maraNeNa maraNena / niyante / yastupariNAmavRttikamo yadi syAttathA gaNane dvitvaM nityaM yA pratiporan / guNasthAnApekSAyAM samyanidhyAreva tRtIyatA na saMyattAsaMyatatvasya tatkimucyate tRtIyeneti! maraNasya tu sAmAmyApekSAyAM ekatvameveti na tRtIyatA / vizeSApekSAyAM ca atItAnAM ca anaMtatvAdanAgatAnAM cAtibahutvasaMbhavAt / atrocyate sUtranirdiekramApekSayA tRtIyatA praayaa| maraNAnAM svAmivizeSanirNayArtha nAthAvaM vivabhurAdau prazagyattamaprazasvamaraNadyanirdezArthamAhU-- mUlArA-paMDidapaMDiMdamara-paMDida paMDitapaMDitabharaNenetyarthaH / AtyAdvibhaktiviparyayaH / ArSaprAkRte sarva vidhayo vikaspate ityabhidhAnAta IX TIkAkArastu sAmAnyabhRteH vizeSamRtiH karmatayA nirdiSTA tathA gopASaM puSTamityAcaSTe / athavA maraMti prApnuvanti iti vyAkhyeyaM dhAtUnAmanekArthatvAt / evamusaratrApi sarvatra vyAkhyAcavyam / khINakasAyA-kapamti hiMsanti zuddhacidvivartalakSaNaprANeviyojayatyAtmAnamiti kaSAyA dravyakopAdayaH athayA vanaspatInAM tvammUlaphalAzrito rasavizeSaH kaSAyaH / kapAya iva kaSAyaH krodhAdiH vanAdInAM varNasyeva jIvasya kSamAdiguNAnAM anyathAtvasaMpAdakatvAt / kapAyazabdena cAtra kaSAyodayajanitAbhibhavasaMskArakaH karmAnavakAraNamAtmapradezaparispado + TIkAkAra aparAjitasari. 108 Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArApanA AbhAsaH prAyaH / kevalajJAnasma mohAdikarmanirmUlanamUlatvena kevalinaH kSINakaSAyatvavizeSaNasya niSphalasvAt / kiM ca maraNa- 11 karaNAt kSINakapAyA ityanena ayogA nizcIyate savogakadhIlanA maraNAsaMbhavAt / kSINA vizapaM gatAH kapAyA yeNyAne zrINakapAyavedanIyAH tatvAdena ca vinaSTatanmUlabhAvakapAya: maraMti dravyaprANAMtyajanti / siddhAnAmapi sattAcaitanya podhAdisyabhAvaprANadhArAvala anajAbasvabhAvAvipAna / tathA coktam jari jIvasahAvI gasthi abhAvo (dha mavva hA tasna // te honti bhiSaNa dehA siddhA bacigocaramadIdA / kebaliNo karaNAdisamAyakanirapekSatayA yugapanniHzepadravaparyAyasAkSAtkaraNasamartha jJAnaM ye nityamasti te phevalinaH / viradAdhiradA ekasminnaba samaye sthUlAtmANAtipAtAdamyAvRttAH sukSmAcAvyAvRttAH zrAvakAH ityarthaH / jIvA: puruSAH na prathAnaM / sAMkhyA hi pradhAnasya maragamicchanti / tadiyeNa bAlapaMDitena / jinake bharaNako paMDitapaDita maraNa aisI saMjJA hai ve paMDitapaMDita kauna hai. 1 arthAt paMDitapaMDita kinako kahate haiM aise praznakA uttara AcArya dete haiM hiMdI artha-paMDitapaMDita maraNa, paMDitamaraNa aura bAlapaMDita maraNa ina tIna maraNoMkI jineMdra deva nitya prazaMsA karate haiM. kSIpAkapAya kevalI bhagavAna paMDitapaMDita marAse marate haiM. arthAt kevalIke maraNakI paMDita paMDita aisI saMjJA hai. viratAvirata jIvake maraNako pAlapaMDita maraNa aisA nAma hai. gAvArtha-paMDitapaMDitamaraNa khINakasAyA marati kevaliNo' isa vAkyameM 'mati' isa sAmAnya maraNarUpa kriyAkA 'paMDitapaMDitamaraNa 'yaha vizeSa bharaNa karmarUpase pratipAdana kiyA hai. jase 'gopoeM puSTaH' arthAt traila jaimA puSTa rahatA hai velA yaha AdamI puSTa hai. jaise yahAM puTisAmAnyakA gopoSaM yaha karmasarIkhA vizeSaNa hai usI taraha sAmAnya maraNakA hI paMDinaDitamaraNa yaha eka vizeSa prakAra samajhanA cAhiye. jo AtmAkA ghAta karate haiM ve kaSAya haiM, ataeva kapAyazabda kI nirukti AcArya - kAnti hiMsani AtmAnamini kayAyAH ' aisI kahate haiM. athavA vRkSoM kI chAla, mUla, patte aura phaloMkA jo rasa nikalanA haiM / Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa usako bhI kaSAya kahate haiM. yaha rasa jaisA yakhAdikoMkA varNa anyathA karatA hai, usI taraha krodha, mAna, mAyA aura lobha ye kavAya jIvake utsama kSamA, vinaya, saralapanA, aura nispRhapanAko anyathA karate haiM, unakA nAza karate haiM. ataH ina krodhAdikoMkA 'kavAya' yaha nAma anvarthaka hai. ke makAna aura bhAva kaSAya aise do bheda haiM. krodha, mAna, mAyA lobha ina kaSAyavedanIya karmako dravyakaSAya kahate haiM. aura inake udayase AtmAkI krodha mAna mAyA lobharUpa pariNati ho jAtI hai vaha bhAvakaSAya hai, kevalI bhagavAnake dravyakaSAya aura bhAvakaSAya donoM bhI naSTa ho cuke haiM ataH ve kSINakaSAya isa anvartha nAmase yukta hue haiM. iMdriyAM, mana aura prakAzAdika bastuoMkI apekSAke vinA yugapana-ekadama saMpUrNa dravyoMkI trikAlavI paryAyeM jAnane meM jo jJAna samartha hokara samasta padArthoma prayatna hotA hai vaha kevala jJAna hai. yaha jJAna kevala arthAt asahAya hai. iMdriyAdikoMkI madata na lekara svayaM apane sAmathyase padArthoMko jAnatA hai ataH isako kevala-asahAya aisA kahate hai, aisA mAhAtmyazAlI jJAna jinako haiM ve muni kevalI arthAt kevala jJAnI kahe jAte haiM, kevalI yaha zabda sayoga kevalI aura ayoga kevalI donoMmeM rUda hai no bhI yahA~ kevalI zabdase ayogakevalIkA hI grahaNa karanA cAhiye. isakA bhI kAraNa yaha hai ki-sayogaketrAli guNasthAnameM magNa nahIM hotA haiM ataH ayoga kevalIkA hI kevalI zabdase grahaNa hotA hai. kAI 2 vidvAna kevalI zabdakA artha zINakapAya mugasthAnavartI muni aura bhUtakavalI aisA karate haiM. pana gamA artha karanA ayogya hai. aMta zabda kevalI zabdake pUrva meM joDa denene hI bhUtakevalI aisA artha hogA. attazabda rahina kevalI zabdakA kisI bhI AgamameM samasta zrutarUpI ratna dhAraNa karanevAle zrutaphevalIke viSaya meM prayoga kiyA hai aisA dekhane meM AyA nahIM. prasiddha zabdakA artha prakaraNameM yadi asaMbhavarUpa mAlUma paDegA to anyArtha kI kalpanA kI jA sakatI hai. yahAM to prasiddha artha hI yogya jaMcatA hai, ataH zrutakevalI aisA artha nikAlane kI apekSA nahIM hai, dusarA kArayA yaha bhI hai ki, pAMDityakA prakarSa kevalajJAniyoM meM hI hotA hai anyatra zrutakevalyAdikameM nahIM hai. ataH paMDitapaMDita kevalI bhagavAnako hI kahate haiM. kevalI bhagavAnameM kSAyikajJAna, kSAyika darzana aura cAritra rahate haiM yaha pAMDityaprakarSa kevalImeM hai. paraMtu yaha zrutakevalImeM nahIM hai. ataH kevalI zabdakA artha zrutakevalI aisA samajhanA yogya nahIM hai, AAAAMADARANASAN Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAvanA seeds vistArita jIvoMke karate haiM. Avaka sthala hiMsAdi pAMca pApoMse virakta rahate hai ataH unako virata kahate haiM, sUkSmapApakA ne tyAga nahIM kara sakate haiM isaliye unako avirata bhI kaha sakate haiM. zaMkA- yadi zrAvakako Apa 'virata' aisA kahanA cAhate ho to unako avirata mata kaho, yadi avirata kahoge to virata kahanA anucita hai ? uttara- viratatva aura aviratatvameM vivakSAbhedase virodha nahIM. jaise ekahI padArthako dranyApekSA se aura paryAyApekSA ekasamayameM nityAnitya samajhate haiM, arthAt dravyarUpa AdhAra meM eka samaya meM nitya aura anitya aise do dharma rahate haiM. vaise apratyAkhyAnAvaraNIya karmakA kSayopazama hone se maiM sthUlapAtako virakta hue hUM lakSmapAtakoMse nahIM aisA ekahI pariNAma yugapat utpanna hotA hai. isaliye vistAvistatva meM virodha nahIM hai. jahAM eka padArthameM do dharma yadi anubhava meM Ate haiM to vahAM virodha kaisA ? virodha aneka AdhArameM rahatA hai, jaise zItasparza aura uSNasparza eka AdhAra meM nahIM rahatA. viratAvirata jIva dravya prANa aura bhAvaprANake dhAraka hai ataH ve jIva hai. ye viravAcirata tRtIya maraNa se bAlapaMDita maraNase marate haiM. yahAM tRtIya zabda vastuke pariNAmagaNanAmeM yadi upayukta hai aisA kahoge to gaNanAke samaya vistAritajIvako dvitva yA tritva bhI prApta hogA. tRtIya zabdase tisarA guNasthAna aisA artha mAnoge to samya mithyAdRSTiko tRtIyapanA prApta hogA. saMyatAsaMyatako tIsarepanA prApta na hogA. ataH ' tRtIyena ' aisA kahanA yogya nahIM hai. yadi maraNakI apekSAse tRtIyatA mAnate ho to maraNa sAmAnyApekSA se eka hI hai usako tRtIyatA nahIM hai. vizeSa maraNApekSA tRtIyatA mAnoge to bhUtakAla meM anaMtabharaNa ho cuke haiM aura bhaviSyatkAlameM bhI bahuta hoMge ataH vizeSaNApekSA bhI yatA siddha nahIM hotI. uttaratra kahe hue kamakI apekSAse maraNakI vIyatA grahaNa karanI cAhiye. arthAt pahilA bharana patipatimaraNa, dusare maraNako paMDitamaraNa kahate haiM. aura tisarA maraNa bAlapaMDita isa nAmakA hai. AzvAsara 1 111 Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlArAdhanA AzvAsaH atha ke paMDitapaMDitA yaNaM maraNa paMDitapaMDinamaraNaM iti bhaNyate ityArekAyAmAha paMDidapaMDidamaraNaM ca paMDidaM bAlapaMDidaM ceva // edANi tipiNa maraNANi jiNA NiccaM pasaMsati // 28 // niHzreyasasukhAdInAM AsannIkaraNakSamaM // . Adima jAyate tatra prazastaM maraNatrayam / / 31 / / vijayodayA-paridapaMDidamaraNaM paMDidaM vATapa didaM caiva iti / biratAviratapariNAmadhizeSanirdezAleya jIva dravyalpa gate jIyA iti sUtre bacanamapArthakamiti cekSAnarthaka / matAMtaranivRttiparatvAt / sAMkhyA hi prakRtidharmatAM maraNasvAbhyuSayanti puruSasya sarvathA nityatvAt / tattathA na, utpAdanyayadhovyAtmakatvAdAtmanaH / anocyate-paMDitaparitamara NAdanaMtara paMDinamarapI tadulaMdhya kRtIyamya svAmitva kasmAtAdayate nAmollaMsane prayojana vAgyam ? iti bucyate-TaskRSTajaghanya paMDitatvamadhyanuttipaDitatvamityetadANyAtuM ubhayAvadhipradarzana kiyane / athavA paMDitamaraNe baTuvaktavyamastIti tatsAnyA. nika vyavasthApya alpavakanyatayA bAlapaMditameva prAga vyAcaSTe / zaMkA-viratAviratapariNAmavizepase hI zrAvaka jIva hai aisA samajhama AtA hai to mI 'vikAyadA jIvA' isameM jIvazabdakA grahaNA vyartha hai. uttara jIya zanda gAthAmeM diyA hai usakA uddeza matAMtara nirAkaraNa karane ke liye hai, sAMkhya maraNa prakRtikA dharma hai aisA samajhate hai. ve purupako-AtmAko sarvathA nitya samajhane hai. paraMtu vaha samajhanA yogya nahIM haiM, AnmA utpAda, vyaya aura dhovya ina tIna kharUpAse yukta hai ataH vaha sarvathA nitya nahIM hai. zaMkA-paMDitapaMDita maraNake anaMtara paMdinamaraNakA varNana karanA yogya thA paraMtu vaha uhaMghana kara tisare maraNake svAmI Apane kyoM batAye ? kamakA ullaMghana karane meM ApakA kyA hetu hai ? uttara --- utkRSTa paMditasva aura jaghanya paMDitatva inake bIca jo hai mo madhyama paMDitatva hai aisA dikhAnake abhiprAyase uparyukta kathana hai, arthAta uttama paMDitatva aura jaghanya paMDitatvake vivecanase madhyama paMDitatva vinA kahe siddha hotA hai. athavA paMDitamaraNake viSayameM graMthakAra bahuta vistArayukta likhanevAle hai. isa vAste usako AcArya alaga rakhate haiM aura thoDAsA vivecana karanekI icchAse bAlapaMDitatvakA prathama AcAryane ullekha kiyA hai. 112 Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa katividhaM paMDitamaraNa ki svAmika vA ityArekAyaryA rayaM gAthA--- pAyopagamaNamaraNaM bhattapaiNNA ya iMgiNI ceva // tivihaM eDiyamaraNaM sAhussa jahuttacArissa // 25 // pAdhopamA mana bhatijJA mAsika vadanti paMDitaM tredhA pogino yukticAraNaH / / 32 / / .. vijayodayA-pAyopagamaNamaraNaM ityAdi / pAdAbhyAmupagamanaM daukAma tema prayatitaM maraNaM pAvopagamanamaraNaM / taramaraNayorapi pAvAbhyAmupagamanamastIti traiviNyAnupapattiriti anna maraNavizeSa pazyamANalakSaNe disaNAya pravartate, rUDhauca kriyA upAdIyamAnA zabdavyutpattyarthava / yathA gacchattIti gauriti zamdavyutpattauphiyamANAyAmapimamanakriyAkarTatAstIti gozabdena na madviSyAdayo maNyate / athavA pAunAgamaNamaraNa rati pAraH / maSAMtakaraNaprAyogyaM saMhanana saMsthAnaM ca iha prAyogyazadhdenocyate / asya gamana prAptiH, tena kAraNabhUtena yaSirvatyai maraNaM taducyate pAuggagamaNamaraNamiti / bhajyate sevyate iti bhaktaM, tasya paiNyA tyAgo bhattapaNNA / itarayorapi bhaktamatyAkhyAnasaMbhave'pi rUDhivazAnmaraNavizedhe eva zamdo'ya pravartate / rAgaNI zabdena iMgitamAtmano bhaNyate svAbhiprAyAnusAreNa sthitvA pravartyamAna maraNaM giNImaraNa / tivihaM trividhaM viprakAraM 1 paMDitamaraNaM kasya tadbhavati ? sAdhussa sAdho jadhuttacArissa yathA yena prakAreNa uktaM zrute tathA caritu zIlaM yasya sAdhostasyeti yAvat / sadAcAraH sarva pava janaH saMyato'saMyata loke sAdhuzabdavAcyaH, iti saMyataparigrahArtha yathoktacAritvavizeSaNaM kRtam // prazasyatarapaMDitamaraNasya bhadonprarUpayansyAminaM nirUpayati / mUlArA-pAuvayamaNamaraNa-pAdAbhyAmupagaganaM Tokana saMghAnirgatya yogyadezAsyAzrayaNaM / tena mavartitaM maraNaM pAdopagamanamaragaM svaparayAtmanirapekSA prANatyAga ucyate rUDhivazAt / yadA pAuggagamaNamaraNaM iti pAThastadA prAyogyasya bhavAntakaraNa yogyasya sahagamya saMsthAnanasya ca gamabhena prAya nirvayaM maraNe prAyonyagamana maraNa / prAyogaganamitya padamu cyate prAyasya maMnyAsabadanazanamyopagamanena sAdhyatvAt / prAyopavezanamiti caitadAkhyAyate / matapadipaNA bhajyate dahasthityarthamiti bhaktamAhAraH tasya pratijJA pratyAkhyAnaM tyAgaH / bhaktapratijhA svaparapaiyARtyasApekSaM maraNaM / iMgiNI zabdena iMgitamAtmano'bhiprAyo bhaeyate svAbhiprAyAnusAreNa sthityA pravartyamAnaM maraNaM iMgiNImaraNaM / atra patvaM necchati 15 113 Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRla.ghanA AzvAsaH 14 phecit / yatpunaH badhaiyAvRttisApekSameva / jahutta cArimsa / yena prakAreNa ukta ave tena carituM zIlaM yasya tasya yadhoktacAriNaH saMyatayetyarthaH / paMDitamaraNake kitane bheda hai aura usake svAmI kitane haiM aisI zaMkAkA uttara AgekI gAthA detI hai hiMdI artha-AgamameM jisa prakArase cAritrakA varNana hai baisA svayaM AcaraNa karanA yaha jinakA zIla hai arthAta Agamase aviruddha cAritra jo dhAraNa karate haiM aise munirAjakA paMditamaraNa pAdopagamanamaraNa, bhakta pratijJA marayA aura jhaMganI maraNa aise tIna bhedayukta hai. arthAt niraticAra munirAjake maraNake bheda uparyukta gAthAmeM tIna kahe haiM. vizeSArtha-pAdopagamana maraNa isakA zabdArtha - 'pAdAbhyAmupagamanaM daukanaM tena pravartitaM maraNaM pAdopagamana' apane pAvoMke dvArA saMghase nikalakara aura yogya pradezameM jAkara jo maraNa kiyA jAtA hai vaha pAdopagamana maraNa hai. isa maraNako cAhanevAle munirAja apane zarIrakA cayAvRtya svayaM bhI nahIM karate haiM aura itara muniyoMke dvArA bhI svazarIrakI zuzrUSA nahIM karAte haiM, aise maraNako pAdopagamana maraNya kahate haiM. zaMkA-itara maraNameM bhI pAvoMke dvArA saMghase munirAja anyatra calakara maraNa karate haiM ataH itara maraNoMko bhI yahI nAma prApta honese paMDitamaraNake tIna bheda nahIM ThahareMge esI zaMkAkA uttara isa taraha hai-pAdopagamana maraNa yaha nAma kArDikA Azraya lekara viziSTa maraNAmeM hI AcAryane prayukta kiyA hai. isa pAdopagamana maraNakA svarUpa Age graMthakAra svayaM kaheMge, rudImeM jo zabdakI nirukti-vyutpatti karate haiM usakA matalaba yaha zabda kisa dhAtuko konasA pratyaya joDanese bana gayA yaha dikhAnekA hotA hai, jaise gachatIti gauH' aisI go zabdakI vyutpatti hai, isameM gamanakriyAkA kartatva isameM vyakta hotA hai, etAvatA go zabdase mAhaSI, azva vageraha prANI go zandakA artha nahIM mAnA jAtA hai. vaise prakRta viSayameM pAdopagamana yaha zabda viziSTa maraNakA vAcaka mAnA jAtA hai. tathA vaha maraNa bhaktapratijJA aura maMganImaraNase mitra hI hai aise samajhanA cAhiye, 114 Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ balArAdhanA AdhAsa: 115 athavA mAthAmeM 'pAoggagamaNamaraNaM' aisA mI pATha hai. usakA aisA AbhaprAya hai-bhavakA aMta karane lAyaka aise saMsthAna aura saMhananako prAyogya kahate haiM. aise saMhanana aura saMsthAna kI prApti honA yaha prAyogya | gamana hai. arthAt viziSTa sahanana aura viziSTa saMsthAnavAlA hI prAyogyagamana maraNakA aMgIkAra karatA hai. malAratijJAmaraNa--- mA. nA. varSa AhAra aura pratijJA zabdakA artha tyAga hotA hai arthAt AhArakA tyAga kara maraNa karanA vaha bhaktapratijJAmaraNa hai. yaha maraNa svaparavayAtya kI apekSAse hotA hai. arthAt isa maraNameM mallekhanAdhAraka kI paricAraka muni zuzrUSA karane haiM tathA vaha bhI apanI zuzruSA karatA hai. yadyapi AhArakA tyAga iMginImaraNa aura prAyogyagamana maraNameM bhI hotA hai to bhI isako hI rUDhIse bhaktapratijJA kahate haiM, arthAna svaparavaiyAvRtyakI apekSA karake jo maraNa kiyA jAnA hai yaha bhaktapratijJAmaraNa hai. aise viziSTa maraNa ko hI bhaktapratijJA kahate haiM. iMginI maraNa-svAbhiprAyako iMgita kahate haiM, apane abhiprAyase yukta hokara svayaM hI svataH kI zuzraSA kara jo maraNa kiyA jAtA hai. yaha iMginI maraNa hai. paricAraka munikI zuzruSA isameM kSapaka muni nAhate nahIM hai. yathokta cAstrikA pAlana karanevAle munike aise tIna maraNa kahe hai ina maraNAko sAmAnya rInIse paMDita maraNa kahate hai. itarayolamaraNayAlabAlaporisyanayoH svAmitvasUcanArthagAthA aviradasambhAdiTThI maraMti bAlamaraNe cautthammi / / micchAdichI ya puNo paMcamae bAlabAlammi // 30 // + sadAcArase pradartanevAle sava saMyata athavA asaMyata jagagameM bhAdhu kahe jAte haiM. paraMtu yahAM munioMkA hI prANa hove isa hetule 'adhuttacArissa yaha sAdhukA vizeSaNa karake yathokta cAritra pAlanevAle munikA hI pahaNa kiyA hai| Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA 116 bhajate bharaNaM bAlaM samyagdRSTirasaMyataH ! mithyAtvAkulitasvAnto bAlabAlamapAstadhIH // 33 // vijayodayA-- aviradasammAdiTTI iti prasiddhArthatvAnna vyAkhyeyaM / atrAvasare idaM ghodyamAzasyate / yoccha ArAdhaNaM kamako iti pratijJAtaM / sA ca dviprakAza darzanArAdhanA cAritrArAdhanA ceti / tajJyAkhyAnamakRtvA bharaNavikalpAstatsvAminazca kasmAnirdizyate / prastuta parityAgamaprastutAbhidhAnaM ca na kSamaMle vidvAMsaH / atrocyate na aprastutaM aMtaranirviSu maraNaM / ArAdhanAnugatamaraNasyaiSa zAstre'mivettvAt / ArAdhanAyAca ArAdhakamaMtareNAsaMmavAt / svAmI ca nirdeSTavya pati surerabhiprAyaH / / azasthAprazasthata ra maraNadvayasvAminI nirdizati - mUlArA avirasammAiDa iti / micchAdiTTI ya / no iMdiyesu viradI ko jIve yAvara tase vApi jI sadadi jitta sammAilI aviradI so // 6 // micchattaM badato jIvo vivarIyadaMsaNo dodi // Naya dhammaM rocedi mahuraM khu rasaM jahA jarido // 2 // bAlamaraNa aura bAlabAlamaraNa ke svAmI kona hote hai yaha viSaya AcArya vizada karate haiM. hiMdI artha - avirata samyagdRSTi jIva cauthe bAlamaraNase marate haiM arthAt aviratisamyagdRSTIke maraNako bAlamaraNa kahate haiM, aura mithyAdRSTI jIva jisa maraNase marate haiM vaha bAlabAla nAmakA pAMcavA maraNabheda hai. yahAM zaMkAkAra aisI zaMkA karatA hai--' yocchaM ArAdhaNA kamaso' graMthakArane 'maiM kramase ArAdhanAoMkA vivecana karUMgA' aisI pratijJA kI hai. vaha darzana ArAdhanA aura jJAnArAdhanA aisI do prakArakI hai. inakA vivecana to graMthakArane kiyA hI nahIM paraMtu maraNake vikalpa aura usake svAmIokA hI vivecana kiyA hai aisA karanA ayogya haiM. prastuta viSayakA tyAga karake aprastuta vivecana karanA buddhimAnoMko sahana nahIM hotA hai. isa zaMkAkA parihAra AcArya karate haiM- AzvAsa 1 116 Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa graMthakArane aprastuta viSayakA vivecana kiyA nahIM hai, bIca jo maraNake vikalpakA vivecana kiyA hai vaha aprastuta nahIM hai. ArAdhanAke sAtha maraNakA saMbaMdha hai. ataeva isa zAstrameM unakA ullakha AcAryako karanA par3A hai. ArAdhanA ArAdhakake vinA hotI nahIM, ArAdhaka ArAdhanAkA svAmI hai. ataH usakA ullekha karanA nyAyaprApta hI hai. isa taraha AcAryane zekAparihAra kiyA hai| ata eya prastutAM prAthamikI darzanArAdhanA Acare tatthobasamiyasamattakhaiyaM khavovasAmayaM vA // ArAhatassa bhave sammattArAhaNA paDhamA // 31 / / zAmikI kSApikI dRSTiM vaidikImapi ca tridhA / / samArAdhayataH pUrvA samyaktvArAdhaneSyate // 34 // vijayoiyA-tayovasamiyasammamityAdinA / adhavA aMtarasutranirdiSTa bAlamaraNacyArUpAnaM prastutAM prAthamikI samyakvArAdhanAM puraskRtya pravata te tyata Aha-tatdhovasamiyasammata / athavA samyagdarzanavizaSabhya kasyacideva ArAdhanA uta sabasyetyAzaMkA / kutaH saMdehaH / AcAryamatabhedena padAnAmarthadvavidhyAtsAmAnya padAnAmabhidheya / padAcchutArthasAmAnya nirbhAsapratItyutpattena hi gAmityataH padAcchuklA raNAM zayanAmiti vA pratItiH, khaMDAmuMDA iti vA jAyate / yaza padopaladhikAryabhUtAyAM buddhau na pratibhAti tatkathaM zabdasyAbhidheyatAM gaMtumutsahate / apratIyamAnasyApyarthatve ayameghAsyAyoM nAnya isIya vyavasthA na syAt / tena sAmAnyamavArtha iti / anye tu manyate tyAgopAdAnopekSArUpA hi lokavyavatistatra pumAMsaM pravartayituM zazvAH prayujyate / dukhasAdhanaM yattasyajyate / sukhasAdhanamupAdIyate / tadubhayasyAsepAdakamupekSyate / viziSTameva ca vastu sukhAdInAM saMpAdakaM / tathAdi--strIyanagaMdhamAlyAvika atizayisamevAvAtuM utsahante / duHkhasAdhanaM cAtmamikaTaSa]Sa kaMTakAvika parijihIrSanti / tena zamvenApi tadarthinAM tathAbhUtameva ghasa pratipAyamityabhyupagamtamya ato vizeSaH padAnAmarthaH / iti sArUpyAnAmanekavizeSayatinA pAnAmapaMcAyogAcadi nAma vizeSo na pratIyate naitApatA vizeSasyAbhidheyatAhAniH padAMsarasamadhAne vizeSapratIteranubhavasidhavAt iti| nAnAmumaya padArthaH / padAnAmubhayava pratItyutpate tathAhina hiMsyAH prANinaH mAnisAmAnya parihAryatvena pratIyate / devadattamAnayetyukte puruSavizeSamacagacchanti / tato na jJAyate 'samattami ya.' ityatra sAmAnya samyaktvaM gRhItaM uta tazizeSa iti tena tatsaMdehanivRttiH kriyate / tattha teSu samyaktveSu / upasamiyasammatraM anaMtAnubaMdhikodhamAnamAyA lobhAnA samyaktvamithyAtvasamyamithyAtvAnAM ca satAnAmupazamApajAtaM sattvazraddhAnaM praupaza mikaM samyaktvaM / Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsa: tAsAmeva sapAkatIlagadupAtArAgyAtmyagobarA zraddhA kSAyika darzana | tAsAmeca kAsAM cidupazamAt anyAsAM cakSayAdupajAtaM zramAnaM kSAyopazamikaM / yA zabdaHpratyeka saMbadhyate / aupazAmika vetyAdinA krameNa / ArAdhaMtassa ArAdhayataH / have bhavet / sammattArAhaNA samyakravArAdhanA / padamA prathamA / "aviradasammAdiTTI maraMti bAlamaraNe' ityuktaM / tatrAciratagrahaNa samyagdRaivizeSatvenopAttaM / pratItena hi vizeSyeSA bhAvyam / tathAbhAvapratItapadArthayorcizeSaNavizeSyabhAvaH iti / RS ebamArAdhanAyAH svarUpalAmaphalavizeSasiddhayarthaM svAgimaraNavizeSAvabhidhAyedAnI prastutAM prAthamikI darzanA rAdhanAmabhidhatte: mUlA-taccha tatra / teSu AgamaprasiddheSu triSu samyaktveSu madhye yatkiMcidekamArAdhayataH samyaktyArAdhanA bhavana iti padaghaTanA / upasamiyasammattamityAdi anaMtAnubaMdhicatuSkamithyAtvasamyamithyAtvasamyaktvAnA upazamAjAtaM viparItAbhinivezaviviktamAtmasvarUpalakSaNaM satvArthazraddhAna aupazamikaM / teSAmeva bhayAt bhAyikaM / teSAmeva va paNNAmu dayAbhAvalakSaNe aye'nuvavaprAptAnI sammAtrApasthitilakSaNe yopazame tathA samyaktvarezadhAtisparbaphodaye satyutpanna samyaktvaM kSAyopazamika lokA:-- pAkAdezanasamyaktvaprakaverutyakSaye // zame pareSaka SaNNAmagADhaM malinaM cala // 1 // dhUddhayaSTirivAsyaktasthAnA karatale sthitA // sthAna eva sthitaM kaMpramagAda vedakaM tayA // 2 // svakArite'IzcaityAdI devo'yaM me'nyakArite // anyasyAsAviti bhrAmyanmohAcchrAddho'pi ceSTate // 3 // tadapyalabdhamAhAtmya pAkAtsamyaktvakarmaNaH / / malinaM malasaMgena zuddhaM svarNamivodbhavet // 4 // lasatkaholamAlAsu jalamekamiva sthitam // mAnAtmIyavizeSeSu calatIti cala yathA / / 5 / / Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA same'pyantazaktitye sarveSAmaItAmayaM / / devo'smai prabhureSo'smA ityAsthA murazAmapi // 6 // AzvAsaH jIvake vinA ArAdhanA hotI hI nahIM ataeva prathama samyagdarzanArAdhanAkA AcArya varNana karate haiM--- hindI artha--bIcake sUtrameM pAlamaraNakA varNana kiyA hai, usa maraNakA svAmI samyagdarzana ArAdhanAkA ArAdhana karanevAlA jIva hai. ataH bAlamaraNakA samyagdarzanake sAtha saMbaMdha siddha hai. upazamasamyaktva, zAyika samyaktva aura kSAyopazamika samyaktva ina tIna ArAdhanAoMmeseM kisI bhI samyagdarzanakI ArAdhanA karanevAlA samyaktvArAdhaka kahA jAtA hai. vizeSArtha-yahAM zakAkArakI zaMkA yaha hai- samyagdarzanake sarva bhedoMkI ArAdhanA karanevAlA samyandAgArAdhaka hai athavA koI eka samyagdarzanakI bhI pAgadhanA karanevAlA ArAdhaka hotA hai? yahA~ aisI zaMkA kyoM honI hai aisA koI pRLegA to usakA uttara zaMkAkArane isa taraha diyA hai.--AnAka matabhedase zabdake do artha mAne gaye hai. arthAt koI AcArya zabda sAmAnya arthake vAcaka hai aisA kahate haiM, aura dusare koI AcArya usakA vizeSa artha vAcya hotA hai aisA mAnate hai. arthAta sambagdarzana isa zabdakA sAmAnya artha samyagdavIna sAmAnya aisA hai aisA kisIkA mata hai aura viziSTa samyagdarzana hI sampagdarzana zabdakA vAnya hai aise anya AcAyA~kA matta hai. ataeva hamane upayukta zaMkAkI hai aisA zaMkAkArane apanI zaMkAkA samarthana kiyA hai.. AcArya kramazaH donoMke matoMkA digdarzana karake anaMtara zabdakA artha jainamatase kyA hotA hai isakA nirUpaNa kareMge. prathamataH zabdakA sAmAnya hI artha hai isa matakA nirUpaNa karate haiM-- zabda sunane para arthasAmAnyakA hI anubhava AtA hai, jaise kisIne gau lAbo aisA vAkya kahA isa vAsyake sunanese sunanevAleko kAlI gAya, citakabarI gAya, vA sapheta raMgakI gAya aisA jJAna nahIM hotA hai, kiMtu gosAmAnyakA hI usako bodha hotA hai. zabdakA zravaNa karaneke anaMtara jo artha buddhImeM jhalakatA nahIM vaha zabdakA artha kaise mAnA jAyagA yuddhImeM na jhalakanevAlA. bhI artha yadi mAnA jAyagA to amuka zabdakA amuka hI artha hotA hai aisI arthavyavasthA nahIM homI. arthAt gozabdakA artha jaisA gAya hotA hai vaisA bhaisa, ghoDA vagare bhI Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AvAyuH unake artha hoMge. ataH sAmAnya padArtha hI zabdakA vAcya hotA hai yaha mata mAnanA cAhiye. vizeSa padArtha hI zabdakA artha hai aise matakA vivecana isa prakAra hai-jagatameM loka kisI padArthakA grahaNa karate haiM, kisIkA tyAga karate haiM aura kisIkI upekSA karate haiM aisA vyavahAra dekhane meM AtA hai. isa vyavahArameM pravRtti karaneke liye zabdoMkA prayoga kiyA jAtA hai. jo duHkhakA kAraNa hai vaha vastu choDate haiM, jo sukhakara hotI hai vaha cIja loka lete haiM. jisase mukha aura duHkha donoM bhI utpanna nahIM hote hai aisI cIjase loka upekSA karate haiM ataH viziSTa vastu hI sukha yA duHkhakI utpAdaka mAnI jAtI hai, jaise svI, vastra, gaMdha puSpamAlA vagare padArtha vizeSarItIse sukha sAdhaka hai aisA samajhakara loka inakA grahaNa karate haiM. jo duHkhake kAraNa hai ese samIpastha kaMTaka zatru vagairaha padArthoMkA tyAga karanakI icchA karate hai. zundake dvArA bhI aise hI padayAkA nivedana hotA hai aimA samajhanA cAhiye, arthAt zabdakA artha sAmAnvapadArtha nahIM hai kiMtu vizeSa hI samajhanA cAhiye, aneka padArthome rahanevAlA sAdRzya eka zabdake dvArA ullekhita hotA hai ataH zabdakA vizeSa padArtha artha nahIM hai aisA mAnanA ayogya hai. jaise go zabda samasta sadRza gAyomeM prayukta hotA hai ataH go zabdakA vizeSa padArtha vAcya nahIM haiM, aisA kahanA ayogya hai. usa go zabdakA dusare zabdase jaba saMbaMdha hotA hai taba vizeSa padArthakA usase anubhava avazya hotA hai. zabdakA vizeSa padArtha hI pAcya hai aisA vizeSa pAdiyoMkA mata hai. sAmAnya padArtha aura vizeSa padArtha donoM zabdake dvArA pratIta hote haiM aisA jainiyoMkA mata hai-usakI siddhi AcArya karate hai -'na hiMsyAH prANinaH' arthAt 'prANioMkI hiMsA nahIM karanI cAhiye ' isa vAkyameM mANi zabda saMpUrNa prANioMkA cAcaka hai. dusarA bAkya 'devadattamAnya' devadatvako lAo yahAM devadatta zabda puruSa vizeekA vAcaka hai. arthAt zabda sAmAnya aura vizeSa dono padArthoke vAcaka hai aisA jainiyAkA mata hai. ___ ataH prastuta bipayama-samyaktyArAdhanAmeM kyA sAmAnya samyaktvakA grahaNa karanA cAhiye ? athavA usake vizeSAkA grahaNa karanA cAhiye ? aimI zaMkA upasthina hotI hai. usakA AcAryana isa prakAra niramana kiyA hai samyagdarzanake upazama samyagdarzana, kSAyika samyagdarzana aura kSAyopazamika samyagdarzana aise tIna bheda hai. inameM se kisI bhI samyagdarzana kI jo ArAdhanA karatA hai usako pahilI samyaktvAradhanA honI hai. aupazamika samyagzana-anaMnAnubaMdhi krodha, mAna, mAyA aura lobha, tathA samyaktya, mithyAtva aura . . ... .. .ain - - Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArAdhanA AzvAsa: sampamithyAtva aise sAta karma prakRtioMkA upazama honese jo tatvoMke upara zraddhAna hotA hai usako aupazamika samyagdarzana kahate haiM. kSAyika samyaktva-uparyukta sAta prakRtiyoMkA kSaya honese jo jIvAdi sAta tatvoMke Upara zraddhA hotI hai vaha kSAyika samyaktva hai. kSAyopazamika samyaktva---ina sAta prakRtiyoMmese kisI prakRtiyAMkA upazama aura anya prakRtiyoMkA kSaya honese jo savazraddhAna hotA hai vaha kSAyopazAmaka samyagdarzana hai. 'aviradasammAdihI maraMti bAlamaraNe' aisA pUrvameM kahA hai. arthAt unake maraNako bAlamaraNa kahate hai. avirata samyagdRSTi isa sAmAsika zabdameM avirata zabda vizeSaNarUpa hai aura samyagdRSTi yaha zabda vizeSya hai. yaha vizeSya prasiddha hai. arthAt tatvArtha zraddhAna karanevAlako samyagdRSTi kahate haiM yaha bAta suprasiddha hai. prasiddha padArthoM meM vizeSaNa vizeSyabhAva hotA hai. tasmAratItIno'bhiSepa gAyanasiporA - sammAdiThI jIvo uvaiTa pavayaNaM tu sahai // sadahai asambhAvaM ayANamANo guruNiyogA // 32 // manyate darzitaM tatva jantunA zubhadRSTinA // pUrva tato'nyadhApadimajAnAnena rocyate // 35 // vijayonyA--sammAdihI jIyo atyanayA / atraiva panaghaTanA ' uyazTuM pacayaNaM tu sadadi yo jIyo so sammA viTTI'ti / upAI upaviyaM kathitaM / nanu uparyo vizirathAraNakriyA tathA hi prayoga-upaviSTA yA uccAritAH iti| satyam, samuccAraNakriyastaca vartate nAnyatra ityatra na nibaMdhanaM kiMcit / yathA gAM dondhi ityAdiSu sAsnAdimati eprayogo'pi gozambo yAgAdiSu api vartate evamidApIti kiM na gRhyate ? upadiSTamapi kina besi lyAdau kadhitamiti pratItirupajAyate sA kathamapAsyate / prAyogyavRttisamadhigamyo hi zabdArthaH / proDyante jIvAdayaH padArthA anenAsminiti vA pravacanaM jinAgamaH / prakarSazcoktaH aiepamANAdhirodhivA vastuyAthAramyAnusAritA ca / mabacanavAcyo'rthaH sAhacaryAtpravacamiti saMgRhyate / tu zacaH pavakArArthaH / sa ca kriyApadAparato draSTavyaH / vyAkhyAtaM jainAgamArtha yaH zradhAtyeSa na Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Feman mUlArAdhanA mAzyAsaH RETARAN 122 suzraddadhAti ityyogvyvcchedH| sa jIyA sammAviSThI sampagrASTizavavAcya iti pratItapazarthakatvamAvarzitaM / sahaidi zraddhAnaM karoti / asambhASamapi asalyamapyartha / ayANamANo anavagacchan / kiM ? viparItamanenopadizvamiti / gurorvyAkhyAturasyAyamartha iti kadhanAmiyujyate pratipattyAM zrotA anena bacanena iti niyogaH kathanaM / sarvatramaNItasyAgamasyAyaH bAcAryaparaMparayA aviparItaH zruto'vaghRtazcAnena sUriNA upadiSTo mameti sarvazAsAyA sacirasyAstIti / AvAracitayA rAyapeveti | nanu aviradasammAiTI ityuktaM tatra kIdanIyaH samyagdRSTiH syAt iti pRSTaH sana AcaSTe-- mUlA - pacayaNaM jinAgamaH tadvAcyo'rthaH sAhacaryAdiha grAhyaH / tu evArthe / sa jIvaH samyagdRSTirbhavati yaH upadina pravacanaM zraddhAtyeveti sNbNdhH| yo jJAnAvaraNodayavazAtsvayaM tattvamajAnanguruniyogAsadbhAva addhatte so'pi tadaiva samyarASTiH myAdinyuttarona darzayate / / asadabhAcaM asatyamavartha prakRtatvAdAgamavAkye / ayANamANo mithyA anena upadiSTani ajAnana / bhiyogA mukhyAlayAtuniyAmAdalArAmavAkyasya asamartha iti kathanAn / nigujyate niyata saMgha yate AnA aneka niyogaH kathana / idamatra tAtparya-sarvajJoktasyAgamanyArthI guruparvakramaNa samyak zruto'vAzAnenAcAryaNopaniTo mameti sarvajJAjJayA kacirasyAstIti AjJAruSitayA samyagdRSTistadApyeSa bhavatyeva / / konasA jIya samyagdRSTi zabdakA cAnya hotA hai isa praznakA uttara AcArya dete haiM hiMdI artha-gurune kahe hue AgamakA arthAt jIvAdi padAthoMke svarUpa kA jo zraddhAna karatA hai vaha puruSa sampadRSTi hai. purUke vacanAko pramANa mAnakara jIvAdike asatya svarUpa meM vizvAsa rakhatA huvA bhI vaha puruSa samyagdRSTi hI hai. kyoMki sarvajJapraNIta AgamakA artha AcAryaparaMparAse aviparIta aisA gurUne sunA hai aura hRdayameM dhAraNa kara usakA hI upadeza usane mereko kiyA hai aisA samajhakara vaha jIvAdi padArthopara vizvAsa rakhatA hai ataH asatyakharUpa satya mAnatA huvA bhI baha jIva sampagraSTi hI hai aisA isa gAthAkA AbhiprAya hai. vizeSArtha--gAthAmeM 'ubaiSTa-upadiSTaM' aisA zabda hai, yaha zabda upa pUrvaka diz dhAtuse banA duvA uccAraNa karanA isa arthameM prasiddha hai aura Apa isakA artha ' kahA huvA' aisA karate haiM paraMtu isa arthameM prayogavAkya dIkhate nahIM haiM. 'upadiSTA varNA ucAritA iti ' yahAM upadiSTakA artha varNa uccAre gaye haiM aisA kiyA hai. yaha Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA AzvAsA 123 kA khulAsA isa prakAzabdakA artha samajhanA mAnanA pddegaa| huI zaMkA aba isa kA uttara suna lIjiye-uccAraNa karanA isa arthameM hI upadiSTa zabdakA prayoga hai anya arthameM nahIM hai aisA siddha karaneke liye Apake pAsa jI bhAra nahIM hai. jaise 'gAM dogdhi ' isa vAkyameM gozabdakA artha gAya aisA hotA hai arthAt mAya isa arthameM gozabda kA prayoga jaisA hotA hai usI taraha vANI, svarga, pRthvI ityAdi arthomeM bhI gozabdakA prayoga dekhA jAtA hai. usI taraha upadiSTazabda kA prayoga anyArtha meM bhI hotA hai. jaise 'upadiSTamApa kiM na vetti' isa vAkyameM upadiSTa zabda 'kathitaM ' kahA huvA isa arthameM hai aisA anubhava AtA hai. isako mAnanA paDegA hI. jisa zabdakA jo artha prakaraNAdi se yogya mAlUma hotA hai vahI usa zabdakA artha samajhanA cAhiye, gAthAmeM jo pabayaNa zabda hai usakA khulAsA isa prakAra hai jisake dvArA jIyAdika padArtha kahe jAte haiM athavA jisameM jIvAdika padArtha kahe haiM usako pravacana kahate haiM arthAt jinazvarake Agamako pravacana kahate haiM. pravacana zabdakI nirukti AcArya isa prakAra kahate haiM--'procyante jIvAdayaH padArthA anena asmimiti vA pravacanaM jinAgamaH' jinezvarake vacanoMmeM prakarSatA arthAt utkRSTatA AnekA kAraNa yaha hai ki unake vacana dRSTaSTapramANoMse arthAt pratyakSAnumAnAdi pramANoMse aviruddha siddha hote haiM. aura ve vastuke yathArtha svarUpakA anusaraNa karanevAle haiM. aise pravacanake dvArA jo jIvAdi padArtha kahe gaye haiM unako bhI mAhacaryase athavA abhidheyAbhidhAyakasaMbaMdha honese 'pravacana ' kaha sakate haiM. ___ gAthAmeM jo tu granda hai usakI sahahaha 'ima kiyApadakaM ga yojanA karanI cAhiye. arthAta vivacita jinAgamake. jIvAdi athoMmeM jo zradAna karatA hI hai yaha mamyATi hai aisA AbhiprAya usase vyakta hotA hai. yaha sabhyandaSTi jIva asatya padArthakA bhI zradAna karatA hai paraMtu vaha taba taka asatya padArthake upara adAna karatA hai jaba taka vaha gurune merako asatya padArthakA svarUpa kahA hai yaha nahIM jAnatA hai. jaba taka yaha asatya padArthakA zraddhAna karatA hai tabataka usa gurune AcAryayaraMparAke anusAra jinAgamake jIrAditatvakA mvarUpa kahA hai aura jineMdra bhagavAnakI AjJA pramANabhUta mAnanI cAhiye aisA bhAva hRdayameM rakhatA hai ataH usake samyagdazanameM hAni nahIM hai. baha mithyAdRSTi nahIM ginA jAtA hai. sanakI AjJAke Upara usakA prema rahatA hai, vaha AjJAruci honese samyagraSTi hI hai. aisA isa gAthAkA bhASa hai, 123 Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH phimepa viparItaM pratipadyamAno'pi sarvadA samyagdRpirava! netyAha suttAdo le samma isijasaM jar3A ga saddahadi / so ceva habai micchAdiTThI jIvo tado pahudi // 33 // daryamAnaM padA samyak zradadhAti na suutrtH|| tamartha sa tadA jIvo mithyAdRSTirnigayate // 36 // bijayodayA-suttAdo iti / mutlAdo sUtrAt / taM AtmanA piparItaM gRhItamaya 1 samma samyak aviparItarUpeNa / varasijaMtaM dayamAnaM prarUpyamANa anyena bhAcAryaNa / jadA yadA yasminkarale / na sahaidina thadadhAti / so veba sa eva sabhyagrahitayoktaH / micchAdiTTI havara mithyAdhirbhavati / AptAmAthrajJAnavaikalpAt arthayAthAtmyA. thazAnA 1 tavo ttH| pahu~di prabhRti Arabhya / asaMdigdhasUtrAMtaradarzitArthAthaddhAnAdArabhyeti yAvat / kimeSa viparItaM pratipadyamAno'pi sarvadA sampapireva netyAha-- mUlArA-sattAdo sUtrAdgadharAganyatamaprathitamAgamamAnityatyayaH / taM prathamagurUpadezena bhitryApratipannamartha samma darasijjata anyena guruNA'viparIta prarUpyabhANa / so yeva sa eva samyagdRSTitayokto mithyASTibhavati / AmAjJAnadAnavaidhuryAdarthayAdhAtmyAzraddhAnAJca / tado pahudi / asaMdigdhamutratiradarzitArthAzraddhAnAdArabhya / kyA jIvAdi padArthIkA viparIta svarUpa mAnatA huvA bhI yaha hamezA samyagdRSTi hI rahatA hai athavA nahIM ? isa praznakA uttara AcArya dene hai-- hiMdI artha---' tumane padArthIkA viparIta artha jAnA hai usakA zraddhAna choDa do aura hamane jo padAthakA saccA svarUpa kahA hai usake Upara zraddhA karo.' aisA AcAryake kahane para bhI jaba vaha ApanA Agraha nahIM | choDegA to tabase vaha mithyAdRSTi samajhA jAyagA. AcAryane pramANabhRta aise gaNadharAdikoMke race hue Agamase jIvAdakokA svarUpa batAyA thA to bhI usakA usa AptAbAke upara zraddhAna nahIM rahanese aura arthake yathArtha svarUpa para zraddhAna na honese vaha mithyA dRSTi hI samajhA jAtA hai. Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA aprAsa suptAdo te samma darasirajata ranyurU. kana gitAni mutrANi pramANabhUtAnIsthata Aha sutaM gaNadharagadhida taheva pattayayuddhakAhaya ca / / sudakevaliNA kahiyaM abhiNNadasapuvigadhidaM ca // 34 // jJeyaM pratyekayuddhena gaNezena niveditaM // zrutakevalinA suutrmbhinndshpuurvinnaa|| 37 // pijayodayA-susa gaNadharagazciya iti / mutaM sUtraM / gaNazabdena dvAdazamaNA ucyate / tAndhArayanti iti gaNadharAH / durgatipasthitA hitena ratnatrayopadezana dhAryante te saptavidhardAimupagatAH / uktaM ca buddhitavacigubbaNosadhirasabalaM ca aksINa // sattavidha idvipattA gaNadharadevA mo tesi| iti / taiH gathidaM prathitaM sahamadhaM / phevalibhirupadieM artha te hi madhnanti / tadhAbhyadhAyi-atya kahanti kahA gaMthaM gaMdhati gaNadharA tesi 'ti / taheba tathaiva / patnayayuddhagadhivaM ca pratyekavuddhamAthitaM ca / dhrutajJAnAdharaNakSayopazamAt paropadezamaMtareNAdhigatmAgatizayAH pratyekavuna / samaligA sasta dhAriNA kathitaM ceti / abhibhadasapubdhikadhida ca / dazapUrvANyadhIyamAnasya vidyAnubhavAdasthA zullakavidyA mahAvidyAdha aMguSThaprasenAdyAH prAptyAdayazca tairAgatya rUpa pradaya, sAmathya svaphobhASya puraHsthitvA AjJAyatA kimasmAbhiH kartavyamiti tiSThati / tadvacaH zrutvA na bhavatIbhirasmAke sAdhyamastIti ye badanti acAlitacittAste abhinnadazapUrviNaH / eteSAmanyatamena athitaM sUtraM pramANa / pramANena kevalena zrutena vA gRhItamaya araktadviSTAH saMto yadupadizati vanastaracalA prAmAparya iti bhAvaH / pramANaparidRSTArthagocaraM bharakta.. dviSTavaktRprabhavaM bacaH pramANaM / yathA pituraraktatiprasya svapratyakSagocaraM vacaH yaToyaM rakSya iti / tathA ca gaNadharAdInAM vaca: pramANa parizarthagocaraM / araktadviecaktamabhaca / kena racitaM sUtra prabhANaM smAdityatrAi-- gaNaharakathidaM nAgA dvAdaza yatyAdyo jineMdrasabhyAH / gaNAndhArayati durgatimAgAnmidhyAnaddhAnAdepini vRttya zivamArge sampagdarzanAdau sthApayantIti iti gaNadharAH saptavidhA prAptA dharmAcAryAH / patteyabuddhA--ekaM kevala paropadezanirapekSa zrutajJAnAvaraNakSayopazamavizeSa pratItya buddhAH saMprAptajJAnAtizayA: pratyekamukhAH / subakevaliNA samastazrutadhAriNA / abhibhaisapuSi-daza pUrvANi utpAdapUrvAdividyAnuvAdAstAnyeSAM santIti dazapUrSiNaH / abhinnA vidyAbhirapracyA Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA 926 vicAritrAste ca te daza pUrviNazca / vidhAnuvAdapAMThe svayamAgata dvAdazazata vidyAbhiracalitacAritrA ityarthaH / ' sunAdo taM sammaM darasijjaMtaM ' aisA uparakI gAthAmeM vAkya AyA hai paraMtu pramANabhUta sUtroMkI racanA kinhoMne kI hai ? aisA prazna hone para AcArya uttara dete hai- hiMdI artha - gaNadhararacita Agamako sUtra kahate haiM. pratyekabuddha RSioMke dvArA race gaye Agamako bhI sUtra kahate haiM. zrutakevalI aura abhinna dezapUrvadhAraka AcAryoMke race hue Agama graMthako bhI sUtra kahate haiM. vizeSArtha -- gaNake cArA prakAra hai. caudApUrvake jJAtA muni, vikriyARddhike dhAraka muni, avadhijJAnI muni, mana:paryayajJAnI muni, vAda karanevAle muni vagaire bArA gaNa unako ratnatrayadharmakA upadeza dekara jo durgatIse bacAte haiM unako gaNadhara kahate haiM. gaNadharoMko sAta RddhiyAM prApta hotI haiM. unake nAma isaprakAra hai-buddhi, tapa, vikriyA, auSadhi, rama, cala aura akSINa aise sAta Rddhiko prApta hue gaNadharoMko merA namaskAra ho gaNadharoMne race hue Agapako mUtra kahate haiM. kenaline rahAvA gramita karate haiM. isa viSaya meM 'atyaM kahati aruhA graMtha gaMdhanti gaNaharA tersi ' arthAt kevala bhagavAna jo artha kahate haiM usakA gaNadhara deva AgamameM grathana karate haiM. pratyekabuddha RSiyoMne race hue zAstroko bhI sUtra kahate haiM. zrutajJAnAvaraNa karmakA kSayopazama honese gurUpadezake binA jinako sAtizaya jJAna hotA hai aise maharSiyoMko pratyekayuddha kahate haiM. dvAdazAMgata jJAnako dhAraNa karanevAle maharSiyoMko zrutakevali kahate haiM. unakA kahA huvA jo Agama vaha bhI sUtra haiM. abhinnazapUrvake jAnanevAle AcAryoMke race hue zAstrako bhI sUtra kahate haiM, dazapUrvokA adhyayana karate samaya vidyAnuvAdameM jinakA varNana hai aisI aMguSThaprasenAdi kSuka vidyA va prajJaptyAdi mahAvidyA ina AcAryoMke pAsa A jAtI hai tathA ve ApanA rUpa dikhAkara sAmarthya aura apane kAryakA svarUpa kahatI haiM. Age khaDe hokara he prabho ! hame ko kArya karanekI AjJA dIjiye aisI prArthanA karatI haiM. unakA bhASaNa sunakara Apase hamArA kucha kArya nahIM hai aisA jo RSi nicalacitta hokara bolate haiM. unako abhinnadazapUrvaghara maharSi kahate haiM. uparyukta kahe hue RSiyoMke Agamako sUtra kahate haiM. pratyakSAdika pramANoMke dvArA kevalajJAnake dvArA aura zrutajJAnake dvArA jAnA huvA vastukA svarUpa rAgadveSa AdhAsa 1 126 Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AvAsaH mUlArAdhanA rahita hokara upayukta maharSi pratipAdana karate haiM isaliye inake vacanAmeM pramANatA rahatI hai. jaise rAga dveSa choDakara pitA apane laDakeko isa ghaTakA rakSaNa karo aise vacana kahatA hai, usakA vaha kahanA jaisA pratyakSa gocara hai aura pramANa hai usI taraha rAgadveSarahita hokara pramANoMke dvArA dekhA huvA jIvAdipadArtha kA svarUpa maharSioMne kahA hai anaHnaha pramANa mAnanA vADiye, gadharAdika maharSi rAgadveSarahita aura mahAjJAnI the. unhoMne saba padArthAkA pramANoMke dvArA nirNaya kiyA thA ataH unake Agama pramANa mAnane meM harja nahIM hai, bhavatu nAmaiSAM anyatamena praNItaM sUtraM pramANa tadarthakathanaM tu ko viparItaM karoti ko vA'viparItamityArekAyAM aviparItArthakathanakAriNo lakSaNamAhotsarayA gAthayA gidityo saMviggo acchubadeseNa saMkaNijo hu // so ceva maMdadhammo acchuvadesammi bhajaNijjo // 35 / / prAptArthArucAritraH zaMkyate na mahAmanAH // zaMkyate maMvadharmA'sau kurvANastattvadezanAm // 38 / / vijayAdayA-gihidAtho saMghiggo gRhItaM AtmasAtkRto 'vadhArito'rthaH sUtrasya yena saH gRhItArthaH abakRtam dhArtha iti yAvat / saMmiggo saMsArAdvyabhAvarUpAta parivartanAsa bhayamupagataH / viparItopadeza rAgAtkopAdvA anaMta kAla saMsAraparibhramaNaM mama mizyAdRSTeH sato bhaviSyatIti yaH samayaH / actudrupadese arthasthAbhidheyasya sUtrANAmupadeze |n saMkaNijo nainAzakyaH / khu zabda papakArArthaH / so va sa ya ca gRhItArthaH / maMdadhammo dharmazabdazcAritravAcI 'cArasaM khalu dhammo dhammo jo so samoti NihiTTo' iti vacanAn / tato maMdacAritra ityarthaH / akachuvadesamhi sUtrAthavyANyAne ? bhayANijjo bhAgyaH / yadi sUtrAnusAri yuktyanugata pAtadvadhAsyAne grAhyamanyathA neti yAvat / pramANaparidRSTAyagocarasbena rAgadveSAnupahatayakRSabhavatvena ca pitrAdivAkyavatpramANabhUtasyApi sUtrasyArtha yo / pathAvatkathayati taM labha yati-- gIdatyo- samyaggurUpadezAdaSadhAritasUtrArthaH / saMviggo rAgAdvA dveSAdA sUtrArthamanyatropadizato mama miyAduSTe mato'naMtakAla saMsAre paribhramaNaM bhavidhyatIti bhayamApannaH / acchubadese sUtrArthavyAkhyAnaviSaye / // saMkaNimjo khu / Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAcanA 28 te zaMkanIyaH / yaM yathAyaM vyAcaSTe sUtrArthaM sa tayaiveti mantavyaH / so caiva gItArtha eva / maMdadhammo sAticAracArizraH / bhavaNijaH bhAgyaH / yadi mannAnusArI yuktiyukaM vA tadyAkhyAnaM tato mAjhaM nAnyathetyarthaH / ina maharSiyoM kisI bhI banAye hue sUtra hama pramANa mAnate haiM, paraMtu inakA arthakA kathana karanevAloM meM hama kisako satyArtha pratipAdana karanevAlA samajhe aura kisako na samajhe? aisI zaMkAkA nirasana karate haiM. prathamataH aviparIta padArthakA vivecana karanevAlekA lakSaNa AgekI gAthAse kahate haiM--- hiMdI artha --- jisane sUtrakA artha samIcInarUpase jAna liyA hai, tathA jisake aMtaHkaraNa meM kamarUpa, dravyasaMsAra aura bhAvarUpa kaSAya, mithyAtvAdirUpa bhAvasaMsArase bhaya utpanna huA hai aise vyaktidvArA kahA huvA sUtrArtha niHsaMzayacitta hokara pramANa mAnanA cAhiye. yadi rAgabhAvase athavA krodhase meM viparIta upadeza karUMgA to anaMtakAlaparyaMta midhyAdRSTiyukta aise mereko saMsAra meM bhramaNa karanA paDegA aisA jisake mana meM bhaya hai usako saMvi kahate haiM. usako sUtrArthake kahane meM pramANatA hai. paraMtu jisakA cAritra maMda hai usako sUtrArthanirUpaNa meM pramANa mAnanA vikalpanIya hai, arthAt yadi usakA vyAkhyAna sUtrAnusAra aura yuktiyukta ho to grahaNa karanA cAhiye. sA na ho to grahaNa karanA nahIM cAhiye. . kimadhigatasamapaMccavacanArtho bhUtvA zraddhAvAnyaH sa eva ca samyagdRSTiH sa eva samyaktvArAdhakA hatyArekA mAi anyonyastIti dhammA dhammAgAsANi poggalA kAladavva jIve ya // ANA sadahanto samatArAhao bhaNido // 36 // siddhAH saMsAriNI jIvAH prayAtAH siddhimekadhA // AjJayA jinanAthAnAM zraddheyAH zuddhadRSTinA // 39 // vijayodayA - dhammArdhammAgAsANitti - jIvapudgalayoH svAvasthitAkAzadezAdezAntaraM pratigatiH parispaMdaparyAyaH paraprayogataH svabhAvato vA vidyate / anyeSAM niSkriyateti na gatirasti / anayorgatiparyAyasya vA gatihatutya er AzvAsaH 1 128 Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH 129 saMhitaM guNaM dhArayatIti dharmaH / taM na dhArayatItyadharmaH / yadyapi sIvAdiSyapi asti gatihetutAyAH sAdhAraNya tathApi na satra dharmazamvasya vRttiH / pratiniyataviSayA rudayaH ityuktameSa / athavA sthitarudAsInahetutyAdRdharmaH / / na ca jIyAdInAM sthiterudAsInahetutyamasti / tAyatAvubhASapi asaMNyAtapradezI ekatAmevodaintI sUkSmI niHkiyo rUpAdirahitau / mAkA anaMtamadezAdhyAsitaM sabaiSAM avakAzadAnalAmopetaM / pudgalAstu rUparasagaMdhasparzavaMtaH aNuskaMdharUpabhedAdvividhAH / kAlo nizcayetaravikarUpaH / jIvA upayogAtmakA- etAnIn / ANApa AzayA / prAptAnAM sAvadhAraNaM veda / Azayaya pakSa byANi santIti zraddhAtavyaM bhavatIti rAptavacanabalenaiva zraddhAnaM karoti / nikSepanayAdimukhena pravRttayAdhigatyA so'pi samyaktyasyArAdhakaH / + dharmAdharmanAkAla pudgalAjinadazitAn / / AjJayA pAno'pi nAmamano ! ki pramANAdimupena saprapacaM pravacanArthamadhigamya zraddadhAnaH samyaktvasyArAdhakaH syAdutAnyo'pyasti iti atrAha mUlAga-dhammA ityAdi -jIyapudgalayoH sAdhAraNyena gatinimittaM dharmaH / tayoreva sAdhAraNyena sthitiiMturadharmaH / sayAmavakAzadAyakaM AkAzam / rUpiNaH pudrlaaH| vartanAlakSaNaH kAlaH / cetanAlakSaNo jIvaH / etAnyadeva guNa paryAyatyAdvyANi 1 AzayApi padvyANi saMti ityApravacanabalenApi pradadhAnaH samyaktvamArAdhayatItyuktaH / vRttaM sarvapApatisthitiparINAmAvagAhAnyathAyogAddhamatadanya kAlagaganAnyAtmA tvaIpratyayAta sidhasvasya parasya vAsnamukhato mUrtatvataH pudgala - ste dravyANi paDheva paryayaguNAtmAnaH kathaMciddhRvAH / / + Uparake peja 128 kI gAthA naM. 36 ke nIce jo zloka AyA hai vahAM yaha zloka AnA cAhiye thA aura AgakI gAthA naMbara 30 ke Age gAthA naM. 36 ke nIce vAlA proka AnA cAhiye | galatIse ye ulade lagA gaye haiM / isaliye yaha zloka yahopara lagA diyA gayA hai| pAThaka sudhAra kara paTeMge aisI Aza hai| Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ calArAdhanA AcAptaH ARTS savistara mAgavacana, aura sAde artho mamatA dubhAgo usake Upara zraddhA rakhatA hai kyA vahI sabhyahaSTi hai ? vahI samyaktvArAdhaka hai ? aisI zaMkA honepara AcArya anya bhI samyagdRSTi hotA hai aisA AgekI gAthAmeM uttara kahate haiM hindI artha-dharma, adharma, AkAza, pudgala, kAla, va jIva ina chaha dravyoMko jinezvarakI AjJAse zraddhAna karanevAlA AtmA samyaktvakA ArAdhaka hotA hai. vizeSArtha-jIva aura pudgala ye do padArtha jahAM rahe haiM aise AkAzapradezase pradezAMtarameM dusareke nimittase athavA svabhAvataH gamana karate haiM, ina o hI dravyoMmeM kriyAyatva dharma hai. paraMtu dharma, adharma, AkAza aura kAla ina dravyoMmeM kriyA nahIM hai, jineMdra. magavAna inako niSkriya kahate haiM, jIva aura pugaladravyameM eka sthAnase dusare sthAnameM gamana kriyA hone meM dharmadravya kAraNa mAnA gayA hai, arthAt dharmadravyameM gatihetutva yaha dharma hai. adharma dravyameM sthitihetutva dharma hai. isake nimittase jIva aura pudgalameM sthiratA AtI hai. yadyapi jIva pudgalAdi bhI gatike liye kAraNa hote hai to bhI dharmadravyakAhI yaha asAdhAraNa svabhAva hai ataH jIva pudgalako 'dharma' aisI saMjJA prApta nahIM hotI hai. rUdi niyataviSayamahI pravRtta hotI hai aisA pUrvameM kaha cuke haiM. dharmadravya jaisA jIvapudgalake matimeM udAsIna kAraNa hai vaisA jIra gatimeM udAsIna nahIM hai. vaha dusareko gatikAryameM preraka hotA hai. isa liye udAsIna rUpase ganihetutva dharmadravyamahI hai anyatra nahIM hai. adharmadravya jIca pudgalake sthiratAmeM udAsIna kAraNa hai. udAsInarUpase sthitIko hetu ho jAnA yaha svabhAva adharmadravyake sivAya anyadravyameM nahIM pAyA jAtA hai. dharmadrantha aura adharmadravyake asaMkhyAta pradeza hai, paraMtu inake ye pradeza Apasa meM milakara ekatAko prApta huye haiM. ye dravya sUkSma, niHkriya aura rUpa, rasa, gaMdha, sparza ina guNoMse rahita arthAta amRta haiM. AkAza dravya anaMta pradezI hai. saMpUrNa dravyoMkoM avakAza denekA sAmathrya isameM hai. pudgala rUpa, rasa, gaMdha, sparza ina guNoMse yukta rahatA hai. usake aNu va skaMdha aise do bheda hai, kAlake vyavahArakAla va nizyakAla aise do bheda haiM. jIva jJAna va darzanopayogamaya hai. aise chaha dravyoMkA jinezvarakI AjJAse jo zraddhAna karatA hai vaha samyaktvArAdhaka hai. tathA jo nikSepa naya vagairahakA Azraya karake jIvAdi padArthoM kA svarUpa samajhakara zraddhAna karatA hai vaha bhI samyaktvakA ArAdhaka hai. .-.. Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA AcAsaH jIvadravya vipayaM niyogataH zrayAne kartavya hasyetadAlayAnAyottaragAthA masAramamAvaNNA ya chubbihA siddhimassidA jIvA // jIvaNikAyA ede sahahidavyA hu ANAe // 37 // OM siddhAH saMsAriNo jIvAH prayAtAH siddhimekadhA // ___AjJayA jinanAthAnAM zradveyAH zudadRSTinA // 10 // vijayodayA-saMsAraM caturgatiparibhramaNa / samAyaNNA bhAnAH zobhanAzobhana zarIragrahaNamocanAbhyudyatAH, mbayogaprayAtIta puNyapApodayajanita sukhaduHkhAnubhavaniratAH, / prasasthAvarakarmodayApAditaghasasthAbarabhAyAH, vicitramati. jhAnAvaraNodayena tatkSayopazamavizeSaNa va padriyA, viphaleMdriyAH, samaMndriyAH paryApsyapAptikarmodayanivartitapayidhaparyApta yastaditare ca. pRthivyAdizarIrabhArohanacaturAH, AyurAgyaprakRtighanazRkhalAvagAr3habaMdhanaparAdhInamayaH / navayikalpayonisamAzrayopajAtatanumvAsaktabuddhayaH, / jarADAkinIpItarUparaktAH, mRtyUdura rAzanisaMpAtacakitavetasaH saMsAriNaH chavidhA prazkArAH pRthimyAdizarIrasaMbaMdhataH / siddhi samyaphacakevalajJAnadarzanavIryAvyAyAdhatvaparamasUkSmavAghagAhamAdisvarUpaniSpattim / assidA aashritaaH| jIvA jIvAH / nanu jIva prANadhAraNe iti vacanAt / jIvati prANAdhArayati iti jIvaH / prANAzcedriyAdayaH karmanirvAH pudgalaskaMdhadhAraNabhUteSu karmasvasatsu na vidyate tataH kathaM siddhAnAM jIvateti ? naiSa doSaH, dvividhAH prANAH dravyamANA bhAvamANAzceti / dravyaprANyA iMdriyAdayaH yrmhetukaaH| bhAvaprANAstu shaandrshnaadyH| na te karmanimittakAH / karmAbhAve prasUteH / tena bhAvaprANadhAraNAt jIyatA nyAyyA siddhAnAM / athavA yadeva kRtaprANadhAraNaM pastu tadeyamiti pratyabhijJopadarzitamekatvamAzritya jIyadhyapadezaH siddhAnAm / athavA jIvazabdazcetanApati rUDhazaSdaH / ruDhI ca kriyA vyutpattyartheSa tadasabhaH pi tadupalakSaNagRhItaM sAmAnyamAzritya cartata eva / yathA gacchatIti gauriti vyutpAdito'pi gozabdo'satyAmapi gatI sthitA gaurmipaNetyatra vartate / gamanegAdharaNopalakSitasya gotvasya sadbhAvAt / evaM prANadhAraNopalakSitacaitanpAzrayAjjIvazabdasya siddheSu vRttiH / jIvanikAyA jIpasamUhAH / sahahidavyA khuzraddhAnanyAH eva / ANAe AptAnAmAkSAbalAt / / jIvAthaddhAne muktisaMsAravizyaparimAptityAgArdhAyAsAnupapatteriti bhaavH| yadi nAma dharmAdidrabyAparizAnAn parijhAnasahacArizraddhAnaM notpanaM tathApi nAsau mithyArdirzanamohodayasya azraddhAnapariNAmasyAjJAnaviSayasyAbhAvAta / na hi thadbhAnasyAnutpattirazahAnaM iti gRhItaM / zraddhAnAdanyadadhadAna idamirathamiti zrutanirUpite'raciH / 131 * yaha zoka pala 128 kI 36 bI gAthA ke nIce galatI: laga gayA hai vastutaH yahA~ hI cAhiye / Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH jIvadravya niyamena zraddheyaM tadanaddhAne muktimasmRtinAmityAgArthaprayAsAnupapatterityanuzAsitumAha samAvaNNA-prAptAH zobhanAzobhanazarIramahaNamocanAbhdhatAH / chavir3A pRthivyAjovAyubanaspatigrasakAyika medAn / amsidA aashritaaH| zikAyA nikAyAH samUhAH / AyAe AptAnAmAmAtrachAt / yadyapi ca jJAnAvaraNodayA dvarmAdarajJAne sati tamaddhAnaM notpAte tathApi nAsau mizyASTridarzanamAhodayajanyasya azraddhAnasya jJAtavyazraddhayaviSaya syAbhAvAt / na hi zraddhAnasyAnutpatsirazraddhAnaM kiM tarhi ? zraddhAnAdanyadivamityamiti zrutanirUpite'rthe ruciH / - - STERRITOREDMRPBREAterAAAAPAARAMA jIvadravyake upara niyamase zraddhAna karanA cAhiye isake vivecanake liye uttara gAthA AcArya kahate haiM hiMdI artha-isa jagata meM cAra gatimeM bhramaNa karanevAle jIvoMke chaha prakAra haiM. pRthivI, havA, pAnI, agni, banaspati ye pAMca sthAvara kAya jIva haiM. dIndriyAdi jIyoko trasakApa jIva kahate haiM, aise chaha bheda saMsArI jIvake haiM, jinhoMne jhAnAvaNAdi ATa kamakA nAza karakaM mukti prApta kI hai ve jIva siddha hai. jinadharakI bhAjJA ima jIvanikAyapara zraddhA karanI cAhiye. vizeSArtha--padakAyake jIva saMgArameM cAra gatiyoM meM bhramaNa kara rahe haiM. unako zubhAzubha karmake udayama zubhAzubha zarIra milate haiM tathA naTa hote haiM. kabhI kabhI svataHke manoyoga, vacanayoga aura kAyayogase puNya karmabaMdha ho gayA to unako sukha milatA hai. aura yadi pApabaMdha huvA to duHkhAnubhavameM unako prAptaparyAya khatama karanI par3atI hai. sakarmake udayase hIndriyase lekara paMcendriyatakake prANioMmeM unakA janma hotA hai, aura sthAvarakarmake udayame ve pRthivI, havA vagairaha prANioMmeM janma dhAraNa karate haiM, vicitra matijJAnAvaraNake udayase aura usake kSayopazamavizeSama unako ekandriya, vikaleMdriya aura paMcendriyAvasthA prApta hotI hai, paryApti nAma karmake udayame yathAyogya cAra, pAMca aura ilAha paryApti prApta hotI haiM. yadi aparyApti nAma karmakA udaya Ave to aparyApta banate haiM. pRthicyAdi zarIrAko dhAraNa karanemeM ye saba saMsArI jIva catura haiM. AyunAma karmarUpa caTIme jakhaDa jAnese parAdhIna ho gaye hai. sacittayoni ityAdi nau yoniyoMse utpanna hue zarIrameM inakI mati Asakta ho gaI hai. jarA- vRddhAvasthArUpa DhAkinI inakA rUpa aura rakta pInemeM catura rahatI hai, mRtyurUpI anivAraNIya bajrapAtase Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA inakA citta bhayayukta ho jAtA hai. eme ye saMsArI jIva pRthivI, havA, ityAdi rUpase chaha prakArake hai. jinako samyagdarzana, kevalajJAna, kevaladarjana, anaMtazakti, anyAvAdhatA, sUkSmatA, avagAhana, aguruladhutA aise AThaguNoMkI prAptirUpI mukti pApta ho gaI hai ve siddha jIva haiM. - zaMkA-jIva dhAtUkA artha prANadhAraNa karanA hai, 'jIvati prANAndhIpati iti jIvaH ' arthAt jo iMdriyAdi prANoMko dhAraNa karatA hai vaha jIva hai aisI jIva zabdakI nirukti hai. idriyAdika prANAkI utpatti karmase hotI hai. paraMtu siddhAko karma nahIM hai ataH siddhomeM jIyatva kaisA mAnoge ? uttara-dravya prAya aura bhAva prANa aise prANoM ke do bheda hai. iMdriyAM, Ayu zvAsocchAsa aura kAya vala, manobala aura vacanabala pe dravyaprANa haiM, jJAnadarzana vagairaha bhAvaprANa hai dravyaprANa kamase utpanna hote haiM. baiM bhAvaprANa kamase utpatva nahIM hote haiM. kAra abhAva honepara unakA hA hotA hai. siddhoMko bhAcaprANa haiM ataH ve jIva hai yaha siddha ho cukA. athavA jinhoMne saMsArAvasthAmeM dravyaprANa dhAraNa kiye the vehI aba siddha bane haiM aise pratyabhijJAnase unameM ekatvasiddhi hotI hai isa liye ekatvake Azrayase hama siddhoMko bhI jIva kaha sakate hai. || athavA jIva zabdakI cetanAvAna prANImeM rUDhI hai, arthAt jIva yaha zabda rUDhi zabda hai. rUTa zabdameM kriyA vyutpattIke liye hI hotI hai. isa liye vaha kriyA vahAM nahIM bhI ho to bhI upalakSaNase grahaNa kiye hue sAmAnyake Azrayase usa zabdakI pravRtti hotI hai. jaisa 'gachattIti gauH' isa niruktise ghanAyA hubA bhI mozanda gamana triyA na honepara bhI arthAt baiThI huI vA khaDI huI gaumeM bhI pravRtta hotA hai. kyoMki anityagamanakriyAse yukta gItvakA gaumeM sadbhAva hai aura gozabda upalakSaNase gotvakA vAcaka hotA hai, usI taraha prakRta viSayameM mANa dhAraNAse upalakSita caitanyake Azrayase jIva zabdakI siddhoMmeM pravRtti hotI hai, saMsArI aura mukta aise jIvasamUhoMpara jinAzAse zraddhA karanI cAhiye aisA isakA abhiprAya hai. jIvake viSayameM yadi zraddhA nahIM ho to muktike sAdhanabhUta ratnatrayakI prApti karanA aura saMsAravardhaka mithyAtvAdi kAraNoMkA tyAga karanA yaha saba prayAsamAtrahI hogA. yadyapi dharmAdi dravyoMkA jJAna na honese jJAnake sAtha honevAlI zraddhA utpanna nahIM huI to bhI vaha samyagdRSTihI hai, mithyAdRSTi nahIM hai. kyoMki darzanamohanIya karmake udayase utpanna duvA jo azraddhAna jo ki annAnako viSaya karatA hai vaha yahAM nahIM hai. mithyAdarzanase utpanna huA jo azradvAna vaha aruci rUpa hai arthAt SOMAN Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA yaha vastusvarUpa isa tarahase hai aisA jo AgamameM kahA gayA hai, usa viSayameM aruci honA yaha mithyAdarzanarUpa azraddhAna hai. aura prakRta viSayameM aisI azraddhA nahIM hai. yahAM jIvAdikakA jJAna nahIM hai paraMtu jinezvarake pratipAdita jIvAdi tatva sacce haiM aisI manameM prIti-ni utpanna ho ra viyoga samaranI cAhithe. AzvAsa 135 ajAlavyaM prakArAMta pApi nideSTu uttaragAthA--pUrva sadyacipayazradhAnamukaM, 'pazcAdatizayapratipAdanArtha jIvadravyaviSayA addhA nirUpitA anaMtaragAthayA / iha tu bhAstrabAdayo'pi zraddhAtalyA iti sUcyate AsavasaMvaraNijjarabaMdho mukkho ya puNNapAvaM ca // taha eva jiNANAe sadahivyA aparisesA // 38 // Asrava saMvaraM yaM nirjarAM mokSamaMjasA / / puNyaM pApaMca saSTiH adhAti jinAjJayA / / 41 / / vijayozyA-asayasaMvaraNijjara | AsravatyanenetyAnayaH / bhAnapatyAgacchati jAyate karmatvaparyAyaH pugalAnAM yena kArapabhUtenAtmapariNAmana sa pariNAma Anana / nanu karmapudralAnAM nAnyataH Agamanamasti yamAkAzapradezamAzrita AtmA sadhaiyAyasthitAH pugalAH anaMtapadezinaH karmapAyaM bhajante / 'eyakSyitovagADha miti vacanAt tat kimucyate AgacchatIti na doSaH / Agacchanti TIpharate zAnAvaraNAviparyAyamityeSaM pradAtavyaM / na dezAntaraparispada hAgamana vivakSitaM / tena tatvocanindaSamAtsaryAmtarAyAsAdanopadhAtAdayaH jIvapariNAmAH karmasvapariNateH punalAnAM sAdhakatamatayA viSakSitAH yAsaMvazamdenocyate / athavA AzrayaNa karmatApariNatiH pudgalAnA Asrava ityucyate / saviyate saMkabhyate midhyA zanAdiH pariNAmo yena pariNAmAMtareNa samyagdarzanAdinA, guptyAdinA vAsa saMparaH / nirjIyate nirasyate yayA, nirjaraNa yA nisarA / Atmapradezastha karma nirasyate yayA pariNatyA saanirjraa| nirjaraNaM pRthagbhayana vizleSaNaM yA karmaNAM nirjraa| mokSyate'syate yena mokSaNamAtra vA mokssH| niravazeSANi karmANi yena pariNAmena kSAyikazAnadarzanayathANyAtacAritrasa zitena asyate sa mokSaH / vizleSaNe yA samastAnAM karmaNAM / badhyate asvataMtrIkriyante kArmaNadravyANi yena pariNAmena AramanaH sa baMdhaH / athavA vApate paravazatAmApAdyate satmA yena sthitipariNatena karmaNA tatkarma baMdhaH / puNyaM nAma abhimatasya prApakaM / pApaM nAma anabhimatasya prApakaM / iha baMdhazabdena jIvapariNAma patra gRhItaH na karma eca, pRthapha punnypaapgrhnnaat| nanUna pariNAmena jIvaputralayorevAMtarbhAya AsvAdInA jIvapulAyathadvAnasya pUrvamupanyastatvAta kimarthamida sUtramiti naipa doSaH / vineyAzayavaicicyAddezanAbheda bhAgamavAzyeSu / tataH zraddhA tatra sarvatra kAryeti coditaM bhavati / azraddhAnaM na manAgapi kAryam / 134 Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ torrARATARATI mRlArAdhanA bhAzcAma: 135 BRes bhAnayAditatvaM jIvapudravyoH paryAyadhizeSatvAttacchadeyatvanirUpaNAryA zraddheyatayA nirUpitamapi vineyAzayayaicitrIvazAt pRthak zraddheyatayA nirdeSTubhAha mUlArA-Asaya-AtrapannyAgacchanti mAnAvaraNAdikarmabhAvaM tayogyAH anaMtapravezinaH samAnadezasyAH pudralA yena mithyAvarzanAdinA tatpradoSanihAvinA para vighnakAraNa tena jIvapariNAmena sa AnaSaH / athaSA AsaSaNamAtraSaH / pudgalAnA karmatvapariNatiH / tathA coka bhattA kuNAva sahAvaM tatthagadA puggalA sahAdi / gacchati kammabhAvaM aNNoNNAgAhamaSagADhA / saMghara--saMghiyate nirudhyate Asapo yena samyagdarzanAvinA, guptyAdinA yA jIvapariNAmena sa sabaraH ! savaraNa saMvaraH / jJAnAvaraNAdikarmayogyAnAM pudgalAnAM tadbhAva--pariNatiAnavAraNaM / hijara-nirjIyate AtmapradezAdekadezena pRthak kriyate karma yayA jIvapariNatyA sA / athavA nirjaraNaM nirjarA / karmaNAmekadezena saMbhayaH / baMdho-yabhyate'svataMtrI. kriyate karmadravyANi yena sthitipariNAmena bhAramanaH sa baMdhaH / athavA yathyale paravazatAmApAdyate AtmA yena sthiti pariNAmena karmaNA tatkarma baMdha: / yadi vA baMdhanaM baMthaH, jIrvakamaNorando'nyapradezAnuprabezaH / mokkhA mokSyate'svate AtmanaH pRthaka kriyate samastAni karmANi yena saMpUrNaratnatrayalakSaNenAtrapariNAmana se mokSaH / athavA mokSyate viziSyate jIvo yena nIrasaubhUtena karmaNA / tacchAditaphaladAnamAmaya karma mokSaH / yadi vA mokSaga monaH jIva zarmagogatyatiko vinamaH / puNgapAvaM-puNyaM sadveSabhubhAyunAnagAtrAgi ato'nyatkarma pApaM / prathaganayohagAdiha baMdha zabdena jIvapariNAma eva gRhIto lakSyate / na karma nApi baMdhanakriyA / apari sesA samApi / FOHOKES zraddhAke viSayakA vivecana prakArAMtarase AcArya karate haiM. prathamataH sarva dravya zraddhAnake viSaya kahe haiM, anaMtara mahatva dikhAneke liye jIva dravyakI zraddhA karanI cAhiye aisA kahA. aba prastuta gAthAmeM AsravAdi tasboMpara bhI zraddhA karanI cAhiye aisA AcArya kahate haiM hiMdI artha-Asrava, saMvara, nirjarA, baMdha, mokSa, puNya aura pApa aise bAkIke padAthoMpara bhI jinabhagavAnakI AjJAse zraddhAna karanA cAhiye. Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlArAdhanA AdhAsaH AR T HASTRIES vizeSArtha-AtmAke jisa pariNAmase pudgaladravya karmarUpa banakara AtA hai usa pariNAmako Asrava kahate haiM. arthAt AtmapariNAma pudgalameM kAvasthA utpanna hone nimitta huA ataH AtmapariNAmako Asrava-bhAvAnava kahate haiM. aura pudgalakI karmarUpa pariNAtiko dravyAlaya kahate haiM. zaMkA - karmapudgaloMkA anya sthAnase Agamana nahIM hotA hai: jisa AkAzapradezameM AtmA hai usI AkAzapradezameM anaMtapradezI pudgala dravya bhI hai. aura vaha karmasvarUpa bana jAtA hai. 'eyakvittobagADha' aisA karmapudgalake viSayameM AcArya vacana kahane haiM arthAt karma aura AtmA eka pradezAbagAhI hai aisA zAstra vacana hai. isa liye Apa pudgaladravya AtmAmeM Akara karmarUpatA dhAraNa karatA hai aisA kyoM kahate haiM ? usara - ApakI zaMkA ThIka hai yahAM pudgaladravya AtA hai isakA abhiprAya aisA mamajhanA cAhiye 'Agacchati daukante jJAnAvaraNAdipAyamityevaM grahItavyam' arthAt jIvameM pudgala Ate haiM jJAnAbaraNAdi paryAyako prApta hote hai. aisA abhiprAya yahAM samajhanA cAhiye, dezAntarase Akara pudgala pharmAvasthA dhAraNa karate haiM aisA kahanekA hamArA Azaya nahIM hai. ataH pradopa, ninhava bhAnsAdika jIvake pariNAma pradagalakIkarmarUpa pariNati honemeM mAdhakatama hai. arthAta jIvake mAtsatyAdika pariNAma hAnasahI pudgala, kamarUpa hotA he anyathA hotAhI nahIM. jIvapariNAma karaNa rUpa hai. karaNarUpapariNAmakI mukhyatA jaba mAnI jAtI hai taba usa pariNAmakohI Asrava kahate haiM. athavA 'AmravarNa kamatApariNatiH pugalAnA Akhapazabdenocyate pudgaloMkI kamarUpa pariNatimeM bhI Asava zabdakA vyavahAra kiyA jAtA hai. isako dravyAstrava kahanA cAhiye. saMcara-jisa samyagdarzanAdi pariNAmoMse athavA gumi, samiti, dharma, anuprakSA, pariSaha jaya ityAdi pariNAmoMse mithyAdarzanAdi pariNAma roke jAte haiM ve rokanevAle pariNAma saMvara zabdase kahe jAte hai, arthAt samyagdarzanAdi pariNAma vA guptyAdipariNAmoko AcArya saMvara kahate haiM, usako hI bhAva saMvara kahanA cAhiye. nirjarA-AtmAke jina pariNAmoMse AtmAse karma jhaha jAtA hai usako nirjarA kaho. arthAt AnmAke pradezoM meM jo karmabaddha ho cukA hai vaha jisa pariNAmoM ke dvArA vahAMse alaga kiyA jAtA hai aise pariNAmAkA nAma nirjarA hai. athavA karmakA AtmAse alaga ho jAnA yaha bhI nirjarA hai. Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 137 mokSa - jisase karma dUra kiyA jAtA hai vaha mokSa arthAt kSAyikajJAna, dhArthikadarzana, yathAkhyAta cAritrarUpa jinapariNAmoMse AtmAke saMpUrNa karma AtmAse dUra kiye jAte haiM unako mokSa - bhAvamokSa kaho athavA saMpUrNa kamakA AtmAse alaga ho jAnA vaha bhI mokSa arthAt dravyamokSa hai. baMdha - jisa midhyAdarzanAdi pariNAmo kAma dravya kiyA jAtA hai arthAt taka usakI sthiti pUrNa nahIM hotI tabataka AtmAmeM usako parataMtra hokara rahanA paDatA hai aise karmako parataMtra karanevAle mibhyAdarzanAdi AtmapariNAmoMkA saMgha- bhAvabaMdha kahate haiM, athavA sthinibaMdhayukta karmakedvArA AtmA parataMtra kiyA jAtA hai isa liye karmako bhI kahate haiM, vaha karma dravyarUpa samajhanA cAhiye. puNya - iSTa padArthokI prApti jisase hotI hai aise karmako puNya kahate haiM. pApa - aniSTa padAdhAMkI prApti jisase hotI haiM aise karmako pApa kahate haiM. yahAM baMdha zabdase jIvake pariNAmoMkAhI grahaNa kiyA haiM. karmakA grahaNa kiyA nahIM hai. pApa aura puNyakA alaga grahaNa kiyA hai ataH usase karmakA grahaNa kiyA hai aisA samajhanA cAhiye. zaMkA-- Apane pariNAmoMkA varNana kiyA hai isase Asava, baMdha, saMcara, pudgaloMmeM aMtarbhAva hotA hai. jIva aura puGgalakA pUrva gAthAmeM Apane varNana kiyA hai. karanevAlI yaha sUtragAthA vyarthasI mAlUma par3atI hai, uttara - ApakI zaMkA ThIka hai, ziSyoMke abhiprAya bhinna bhinna huvA karate haiM arthAt koI saMkSeparuci rahate haiM, kisIko vistAra priya rahatA hai aura koI ziSya madhyaprakAra priya hote haiM. ataH ve samajha sake aise mArgokA - tatva kathanakI praNAlIkA AgamameM kathana hai. isa liye AcAryane do tIna prakAroMse jIvAdi padArthoMkA svarUpa kahA hai. yaha yogyahI huvA hai. isaliye bhavyAne tatva vivecanake sarva prakArabhi zraddhA karanI cAhiye. thoDIsI bhI azraddhA nahIM karanA cAhiye. 4 nirjarA va mokSa inakA jIva ataH AsravAdikoM kA varNana freefear kimalpasya azraddhAnena bhavati ? bahutaraM zraddhIyate ityAzaMkA na kAryetyetadAcaSTepadamakkharaMca ekaM pi jo Na rocedi suttAddihaM // sesaM rocatAM bihu nicchAdiTTI muNeyavyo // 3 // AdhAraH 137 Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AdhAsA 138 nekamapyakSaraM yena rocyate tattvadarzitam / / sa zerSa rocamAno'pi mithyAvRSTirasaMzayam // 42 // vijayodayA--padamAvara prati / padamaplena padazamyasya sahakArI padasyArtha ucyate / apanaraM ca prati svalpazando palakSaNaM svalpamapyartha zammazrutaM yA noyaa| Na rodina rocate / susaNidiI pUrvottapramANanirdim / sesaM itarazrutArtha bhutAMza / rocato'pi micchAviSTI mithyAidhiriti / muNedavyohAtavyaH / mahati kuDe sthita bakapi payo yathA viSakaNikA dUSayati / pacamazradAnakaNikA malinayatyAramanamiti bhaavH| bahutaraM zraraghato'spasyAzraddhAne kiM me miSyAmitva mAdityAzA na kAryA, bRhatkuNDasaMbhRtazrIrasva viSa kaNimApraznapatra tatvAvadhAnakaNika yApyAtmano duSyatvAriti zikSA prayAchatrAha mUdArAH padaM, padasthArtha sAhavardhAt / akkharaM svalpamapyaya zabda zrutaM cA / hama bahutoMpara zraddhA karate haiM aura thoDekI azraddhA karate hai to hama mithyAraSTi kaise hoMge aisI zaMkA nahIM karanA cAhiye. isakA khulAsA AcArya karate hai hiMdI artha-mUtra meM kahA huvA eka padakA artha aura eka akSarakA bhI artha jo pramANa bhUta mAna kara zraddhA nahIM karatA hai vaha bAkIke zrunAthako yA atAMzako pramANa mAnatA huvA bhI mithyAdRSTihI hai aisA samajhanA cAhiMya. bar3e pAtrameM rakkhe hue bahuta dUdhako bhI choTIsI viSakaNikA bigAitI hai. isI naraha azraddhAkA choTAsA aMza bhI AtmAko malina karatA hai aisA samajhanA cAhiye. mithyAdhiriti mAtamyamityukaM sa evajJAyate evaMkharUpa ityAzaMkAyAM mithyASTisvarUpanirUpaNArthI mApA mohodayeNa jIvo ubaiThaM pavayaNaM Na sadadi // sahahadi asambhAcaM ubaiThaM aNubai8 vA // 40 // Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH mohodayAkulastatvaM tathyamuktaM na rocate // jaMturuktamanuktaM vA viparItaM tu rocate // 43 // cijayodayA-mohodayeNeni | mohodayeya Na sahadi so micchAdiGgIti / mohayati muhAte'neneti vA modI darzanamohanIyAcyaM karma marona junyabIrthama / yathA madyamAnyamAna apATavaM prazAyA vaiparItyaM ca saMpAdarAsi / miyAdRSTaH ki lakSaNamityAha mUlArA:-mohodayeNa-madyamiya prajJA moyati, apATavaM vaiparItyaM yA yo navati, mojhate yena vA sa moho mithyAtyakarma sasyodayaH sahakArisAnidhyAyapratibaddhA mvakArye pramAntiH : emaga tamgAbhAyaM : bhannakArya asattvaM / atra sAbhyAhAratvAtsUtrANamitya pavaghaTanA / yo jIvo mohodayena kAraNena sabhyaggurUpaviSTa na adbhute sadbhAvaM punaH upaviSTamanupadiSTaM yA adhAti sa mighyAraSTireSTavyaH / tathA ca mUle sUktamanyAsyAyate miccha vedanto jIyo vivarIyasaNo hodi // Na ya dhamma rocedi hu mahuraM khu rasaM jahara jarido / 'micchAdihI muNeyaJcA' arthAt alpabhI azraddhA karanevAlA mithyAdRSTi samajhanA cAhiye aisA Apane kahA hai paraMtu usakA svarUpa hamako mAlUma nahIM hai aisI AzaMkA honepara AcArya mithyASTikA svarUpanirUpaNa karane ke liye gAthA kahate haiM hiMdI artha-darzana mohanIyakarmakA udaya honese yaha jIva kahe hue jIvAdi padAthoMke sacce svarUpapara zradAna pharatA nahIM hai. paraMtu jisakA svarUpa kahA hai athavA kahA nahIM aise asalya padArthoM ke Upara yaha pradAna karanA hai. jaise madigakA pAna karanese manuSyake yuddhImeM maMdanA AtI hai aura vaha padArthakA svarUpa ulaTA jAna letA hai vaise ba, darzanamohanIyakama bhI madirAke samAna zaniko dhAraNa karatA hai. yaha karma AtmAko moDa yukta karatA hai. samalina asalara padAdhAko baha patya samajhakara usameM adA karatA hai. bhazvA padArthakA svarUpa jAnatA nahIM hai. 1 khapustake-mohodayeNeti--sAdhyAhArasyAtmUtrANAM adhyAhAreNaivaM padaghaTanA / jo jIvo iti / Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ "mUlArAdhanA AzvAsaH miccattaM baMdato jIvo vivarIyadasaNo hodi / Na ya dhamma rocadi hu mahuraM skhu rasaM jahA jarido / / 41 / / mithyAtvaM vedarAnagI na tattva kurute rucim / / kasmai pittajvarA ya rocate madhuro rasaH? // 44 / / vijayodayA evaM mithyAtvasya karmatvakalpitasya udayaH sazihitasahakAriphAraNasya sthakAryajanane pratibattistenodayena kAraNena nirupitaM vastuyAdhAtmyaM na ase atatvaM tu kathitaM akathitaM pA khase / vastuyAdhAtmyAthazAne ko doSo yena kAraNena nirUpitaM vastuyAthAtmyaM na ise / atatvaM tu kadhitaM makathitaM ghA bhrte| hiMdI artha-mithyAtva karmakA anubhava lenevAlA yaha jIva viparIta zraddhAvAlA bana jAtA hai, usako jainadharmakA svarUpa acchA mAlUma nahIM hotA hai. jaise jvarapIDita manuSyako madhura bhI khAMDakA rasa kaTu jJAta hotA hai. jaba sahakArikAraNoMkI madata mithyAtva kamako milatI hai taba vaha apanA kArya karane meM kaTibaddha hotA hai. a. rthAt vastukA yathArtha mvarUpa batAnepara bhI jIva isa karmake udayase usapara zraddhAna nahIM karatA hai. aura ataccaka Upara usakA svarUpa kaho athavA na kaho zraddhA ho jAnI hai. bastuke yathArtha svarUpa para azraddhA honama anavameM zraddhA ho jAtI hai yaha doSa utpanna hotA hai. vastuyAthAtmyAcajAna ko dopo yena tampratipakSazraddhAnabhAvanAmA tadapAsyate ityAzaMkAca azraddhAnakana dopamAdvAramyakhyApanArthI gAthA suvihiyamimaM pavayaNaM asahahanteNimeNa jIvaNa / / bAlabharaNANi tIde madANi kAla aNatANi || 42 // anenApradhAna jinavAgamanekazaH / / bAlabAlamRtiHmAptAH kAle'tIte ( yato'TrinA) // 45 / / vijayovathA-supiDimiti / suSTha vihitaM kRtaM pUrvAparavirodhazeSarahitavastuyAthAramyavAhi vizAnakAraNa / ima idaM / pacayarNa praSacanaM / asaihateNa azrAvadhAnena / imeNa anena / jIveNa jIvana pathamaca padasaMbaMdhaH / cAlamaraNANi Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulAcanA 14 1 aANi madAni tIde kAle hati / bAlamaraNAnyanaMtAni gatItakAle mRtAni / nanu mithyAdarmaraNaM bAbAlamaraNaM ta sujyate'pi vidyate iti vAlamaraNAnItyuktaM / ========== tavA zraddhAne ko doSo yena tatsamyaktvabhAvatayA nirasyate ityatrAha - mUlArA suviddidaM draSTeSTAvi pUrvApavirodhahane vA / kecittu subidi iti paThati / 6 sucaritra iti vyAkhyAnayaMti ca / imaM idaM guruparvakramAyAtaM imiNA anena svasaMvedanasiddhena / bAlamaNyAni bAlabAlamaraNAni bAhyatvasAmAnyasya bAlabAle'pi vidyamAnatvAt / sIde atIte / madANi mRtAni prAptAni dhAtUnAmanekArthatvAt / F vastuke yathArtha svarUpameM zraddhA na karanese kaunasA doSa utpanna hotA hai. ki jisako yathArtha zraddhAna kI bhAvanAke dvArA dUra karanA paDatA hai. ? aisI zaMkA honepara azraddhAnale utpanna hue doSakA mAhAtmya varNana karaneke liye uttara gAthA kahate haiM hiMdI artha --- yaha jinAgama pUrvAparavirodhAdidoSarahita hai. aura vastukeM yathArthasvarUpakA grahaNa karanevAle jJAnako utpanna karatA hai. paraMtu aise Agamake Upara azraddhAna karanese isa jIvane atIta kAlameM- bhUtakAlameM anaMta cAlabAlamaraNa kiye haiM. zaMkA mithyAdRSTIke maraNako bAlabAlamaraNa kahate haiM aura Apa usake maraNako cAlamaraNa kahate haiM, uttara --- bAlatva nAmakA sAmAnya dharma bAlabAlamaraNameM bhI vidyamAna hai isaliye usako bAlamaraNa kahate haiM. kIdRzI mitiH kAryA saMsArabhIruNA NiggaMtha paJvayaNaM iNamaMtra aNuttaraM suparisuddhaM // iNameva bhokkhamaggottamadI kAyavviyA tamhA // 43 // idameva bacI jainamanuttamamakalmaSam || nirbhayaM mokSavatrmeti vidheyA dhiSaNA tataH // 46 // vijayodayA- jithaM pavvaNaM / prathanaMti racayanti dIghAMkurvanti saMsAramiti graMthAH / mithyAdarzanaM, mithyA AzrAsaH 141 Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAna 142 jJAnaM, asaMyamaH kaSAyAH azubhayogatrayaM canyamI pariNAmAH / miyAdarzanAnikAntaM kiM samyadarzanaM / mithyAjJAnAbhiSyAM samyagjJAnam / asaMyamAtkapAyebhyo'zubhayogatrayAzca niSkrAntaM sucAriSaM tena tattrayamiha nitryazabdena bhaNyate / pa pravacanasyedaM abhidheyaM / meva idameva aNusaraM na vidyate uttaraM utkRSTamasmAditi anuttaram / suparizuddhaM suSThu parizuddhaM / Nameva idameSa | mosvamaggotti karmaNAM niravazezapAyasthopAya iti / madI buddhiH kAryAnviyA kartavyA / tamhA tasmAt yasmAdevaMbhUtAyAmasya duHkhI viSayati kA bhaviSyatIti / bhagavanyadyevaM tarhi saMsArabhIruNAnena kIdRzI matiH kartavyetyatrAha - mUlArA-nimAMthamityAdi--pradhanaMti racati dIrghIkurvanti saMsAramiti aMthA midhyAdarzanAdayaH / taMtra midhyAdarzanA niSkrAntaM samyagdarzanaM mithyAjJAnAtsamyagjJAnaM, asaMyamakapAyAzubhayogebhyazca samyakkSAri iti / ratnatrayamatra niya zabdenocyate // pAtrayaNaM prAcanaM pravacanasya jinAgamasya abhidheyaM kevaliprazAntamityarthaH / anye tu niHsaMgaM pravacanamiti prAdhAnyena vyAcakSate / iNameva suparisuddhaM idameva suSu samantAnnirdoSa sat / anuttaraM lokottamaM / kevalipaNNatto zrammI logomo, iti vacanAt / madI matirabhyupagamaH / kAnviyA kartavyA / tamhA tasmAt / yata evaMtridhAM mi vatA anena jIvena duHkhekamaye bhavArNave anAdikAlaM bhrAntamiti bhAvaH / saMsArase DaranevAle manuSyako apane manameM kaise vicAra karane cAhiye isa praznakA uttara AcArya dete haiMhiMdI artha - jo saMsArako gUMthate haiM arthAt jo saMsArakI racanA karate haiM, jo saMsArako dIrghakAla taka rahanevAlA karate haiM unako graMtha kahanA cAhiye. mithyAdarzana, mithyAjJAna anaMyama, kapAya, azubha yogatraya arthAt azubha manoyoga, vacanayoga aura kAyayoga ina pariNAmako AcArya graMtha aisA nAma dete haiM. mithyA zraddhA jaba haTa jAtI hai taba samyagdarzana utpanna hotA hai. mithyAjJAna naSTa ho jAnese samyagjJAna paidA hotA hai. asaMyama, kapAya aura azubha tIna yoga inase rahita jo cAritra usako samyakcAritra kahate haiM. samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritrako arthAt ratnatrayako AcArya nirgrantha yahaM saMjJA dete haiM. yaha nirgrantha hI arthAt ratnatraya hI jagatameM sarvotkRSTa padArtha hai. isase bhI utkRSTa padArtha dUsarA koI bhI nahIM hai. yaha padArtha pUrNa nirdoSa haiM. yahI mokSa hai. arthAt isase hI saMpUrNa karmoMkA nAza hogA. aisA manameM sadA vicAra karanA cAhiye. isa tarahakA vicAra AzvAsaH 152 Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malA yadi na ho to jaise bhatakAlameM janmamaraNake duHkha isa jIvako bhogane par3e the aise hI duHkha bhavippatkAlameM bhI avazya mogane par3eMge. AzvAsaH mama mammakA nirativAraM guNojvalina bhAyanIya iyatadAnaai uttaramadhena tatrAticAranivedanArthottaragAthA sammattAdIcArA saMkA karakhA taheva vidigichA / / paraviThThINa pasaMsA aNAyadaNaseSaNA va // 4 // shNkaakaaNkssaacikitsaanydRssttishNsnsNstvaaH|| sadAcAraratIcArAH samyaktvasya niveditAH // 47 // vijayodayA-sammasAdIcArA bhavAnasya doSAH / saMkA zaMkA, saMzayapratyayaH kiM svidityanaSadhAraNAsmakaH / sa nizcayaprasyayAzrayaM darzane masinayati / nanu sati samyapatye ptaticAro yujyate / saMzayana mithyA. svamAyahati / tathAhi mithyAtyamevecu saMzayo'pi gnnitH| saMsadamabhigahivaM aNabhiggadidaM ca taM tidhidha ' iti / satyapi saMzaye samyagdarzanamastyeSeti aticAratA yuktA / kathaM ? zrutajJAnAdharaNakSayopazamadhizeSAbhAvAt upadeSTurabhAvAt , tasya thA pavananipuNatA nAli, tannirNayakArizrutayacanAnupalabdheH, abhAvAdvA, kAlalamdherabhAvAdvA yadi nAma nirNayo nopajAyate / tathApi turda yathA sarvabidA upalabdhaM tathaiveti asahamiti bhAyayataH kathaM samyaktvahAniH / evaMbhUtadhadvArahitasya ko veti kimatra tatva miti ahaaiSu kapilAdiSu sarcazataSa turapadhArA, ayameva sarvavitretara rati bhAgamazaraNatAyAM ko ghastuyAdhAtmyAnusArIko ghA neti saMzaya paveti yattattvAzraddhAnaM saMzayapratyayopanItatvAsatsaMzayamithyAnvamityucyate / azrajJAnarUpatava lakSaNaM mithyAtvasya yathA pakSyati taM micchasa samasaiiNaM tazANa hodi asthANa' miti / anyathA mithyAzAnasya mithyAvarzanasya ca medona meveda, bhedazca sphuTo cAphyAMtare 'micchANANamicchAIsaNa micchAcAritAdo privirdomiiti'| kiM ca vyasthAnAM rajjUragasthANupuruSAviSu kimiyaM rajjUruragaH, sthANuH puruSo pAkimityanekaH saMzayapratyayo jAyate iti te samyagdRSTayaH syuH / / kAMnA gADyA AsaktiH, sA ca darzanasya mr| yo AhAre kAMkSA, strIvastragaMdhamAyAlaMkArAdiSu vAyarasamyagdRSTaritAbhiratamya yA bhavati / yathA pramanusaMyatasya parIpahAkulasya majhyapAnAdiSu paMkSA sabhavatIni mAnicAradarzanatA syAt / tathA madhyAnAM sugnakAMkSA asalyeyetyatrocyate na kAMkSAmApramatIcAraH kiMtu dAnAdranAdAnAhevapRjAdhAstapasazca jAgena puNyena mamedaM kulaM, rupa, visaM, strI-putrAdikaM, zatrumardana, strItvaM. 'svaM yA sAtidAra syAditi kAMkSA iha gRhItA epA aticAro darzanasya / HTTE 143 Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlArAvara AzvAsA vicikitsA jugupsA midhyAnyAsaMyamAviSu agupsAyAH pravRttiraticAraH syAditi cet hApi niyatadhipayA jugupseti matAticAratvena / ratnaprayANAmanyatame tadvati vA kopAdinimitA zugupsAha eviitaa| tasassasya darzana, sAna, caraNaM vA'zobhanamiti / yasya chidaM bhadraM iti zraddhAnaM sa tasya agupsAM karoti tito ratmavapamAhAramyA ruciryujyate'ticAraH / / paradiThThINa pasaMsA parazabdo'nekArthayAcI / nAparo prAmaH pATaliputrAdityAvI / tathA kacivamyAthai, pare AcAryA anye ityarthaH / tathA imAthe, paraM dhAma gataH imiti yAvat / iha tu dhanyavAcI / raSTiH dhaDA raciH parA anyA raNiH zraddhA yeSAM te parahaNayaH / tattvahanApakSAyA atatvadRSTiranyA teSAM prazaMsA stutiH / apAyadaNasavaNA caya-anAgatanaM paividha mithyA, mithyAzya, mithyAjJAnaM, tasantaH, mithyAcAritra mithyAbAritravanta nimidhyAnvamazadAna tanavAyAM mithyAricAsI nAticAratA / mithyANInAM tu mayA bahu mananaM taNaM / mithyAzAnasayA nAma nirapakSanayadarzanopavA idameva tasyAmiti zraddhAnampAdayAmi zrotagAmiti kiyamANo mithyAzAnibhiH saha saMvAsaH / tatra anurAgo vA dadananirvA tatsevA / mithyAcAgniM nAma midhyA zAninAmAcaraNa taSAnuvRArtadravyalAbhAdyapaMprayA dravyAlAbhopatapa pA sAMgatyAdikaM eteSAM samyakasyAnicArANAM vajanaM / evaM utpanna sambandhanabAraparahAra bhAgyamAna mahAyaM labhate iti samyaktvAticArAnidizakti - mUlAsa-- zekA-. saMzayapratyayaH kiM yadi yanaya yAtmaka: sa ceha jJAnAvaraNakadivamAtrapravRtta vivakSito, na mithyAtvakodayanimittastasyaiva nizcayapratyayAzrayaM darzana prani mahatvopapalanatarasya / tasya madarzanopamaInAtmaka mithyAdarzanAbikalpAtmakatvanA vakSyanAgAvAta / tathAdi-idaM vastujA savana yathAdRSTaM tathaivati pratipAdyamAnasyaiva yadA svasya zunajJAnAvaraNakSayopazamavizepAbhAvAna, upadezakavirahAttasya vA satA'pi bacanacAturyavedhu nirNayakAri zrutavacanAnupalabdhervA, kAlaladherabhASAvA kimidIdRzaM yA anyadanyAthai bA tatvamiti saMzayaH syAttadA darzanasyAticAraH zaMketi vyapadizyate / yadA punarahaSu sarvajJataiya duSadhArA ayameva sarvajJo netara iti AgamazaraNatAyAmapi AgameSu ko vastuyAthAtmyAnusArI ko yA neti mithyAtvakarmapAkapArataMtryAtsaMzayamAbhinivezamAnasya tattvAzraddhAnamudeti / tadA saMzayapratyayopanItatyAttatsaMzayamithyAtvamityucyate / na saMzayo'ssItyetAyataiva darzanasyAtIcAro vAdhyaH kiM sarhi pravacana gocarAyAM calatyA pratIto satyAmanyayA annatyAnAM samaraSTInAM rajjUraMgasthANupuruSAviSu kimayaM rajjukta sarpaH, sthANuH 'puruSo vA kimityanakaH saMzayAtyayo jAyate / iti niHzaMkatvaM suduSkaraM syAt / vathA atrANabhayamapi zaMkA kecidAhuH / O Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 145 tathA vo damako ja meM kacidasti jagatraye // iti vyAdhitrajo kAntibhIti zaMkAM viduH parAm // 1 // kelA AkAMkSA | sA ceha pratiniyataviSayaiva mAjhA na tu sArvanikI, anyathA asaMyatasamyagTaSTAderapi strIvastrAlaMkArabhaktapAnAvikramabhilavataH samyaktvamAlinyamanuSakyeta / tato darzanamatadAnadevArcanatapojanitapuNyamAhAtmyAkulaM rUpaM, birza, zrIputrAdikaM, zatrUpamarddanaM, strItvaM puMstyaM vA sAtizayaM me bhUyAdityAzaMsanaM darzanasya malaH syAt iti maMtavyam / vidigichA -- vicikitsA jugupsA / sApi ceha samyaktvAdInAmanyatame satti yA kopAdinimittA na sArvatrikI, itarayA mithyAtyAsaMyamAvijugupsAyAM vartamAnAnAM samyagTatInAM sakalaM kudarzanatvaM syAttavo na tasya darzanaM, zAnaM, caraNaM bA zobhanaM tadvAnabhadrakaH iti ca dvepapUrvikA manovRttirvicikitsAkhyo darzanadoSa patibhyaH || paradiThThINa parA tasvagondarAyA dRSTeranyA atanvagocarA dRSTiH baddhAnaM yeSAM te paradRSTayaH mImAMsakatA sasAMkhyasaugatAdayaH / athavA parA anekAMtadRSTeranyAyaH ekAntadRSTayaH parasamayA vedanyAyazAstrAdayaH / parsasA stutirmanIvAkAcaiH satkAraH / aNAyaNa se bayA-- AyatanaM samyagdarzanAdiguNodyotanAyAgamaM tanvaMti pRthak kurvanti iti AyatanAni samya gdarzanAdIni trINi / tantaJca trayastebhyo'nyAni anAyatanAni Sad - midhyAtvaM mithyAjJAnaM, mithyAcAritra, mithyAdRSTi mithyAjJAnI, mithyAcAritrI ceti / tatsevA vatra mithyAtvasya sevA tatpariNAmayogyadravyAyupayogaH, tAM ca kurvan samya tvaM nirmUlayiSyatIti to midhyAdRSTirevAsI iti kathaM na samyaktvA vicAravAn atItya caraNaM hyaticArI mAhAtmyA pakarSo'to vinAzo vA / zrIvijayAcAryastu mithyAtva sevAgaticAraM necchati / tathA ca tadmayo " midhyAtvagazraddhAnaM rAtseAyAM midhyAdRSTireva sAviti nAticAratA " iti / midhyAdRSTisevA nAma ekAntamaharaktAnAM bahumananaM / mithyAjJAnasevarna punariMdameva tatvamiti zraddhAnamutpAdayAmi zrotRRNAmiti kriyamANo nirapekSanayadarzanopadezaH / mithyazAnisevA mithyAjJAnibhiH saha saMvAsastannAnurAgastatrAnuvRttirvA / mithyAcAritrasevA dravyalAbhAdyapekSayA mithyAjJAninAmAbharaNasyAnuvartanaM mithyAcAriviseyA paMkhAmi sAdhakAdiSu saMgatyAdikaM etAH maMtra samyakyAdinA zaMkAzyaH camAsaH / samyaktvAraH kairiti sambaMdhaH sAmarthyAsiddha zroddhavyaH / 19 AdhAraH 1 145 Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH samyagdarzana niraticAra aura guNoMse ujjvala karanekA abhyAsa karanA cAhiye. isakA AcArya vistArase narNana karate hai. prathamataH samyagdarzanake aticAroMkA varNana karate haiM. hiMdI artha-zaMkA, kAMkSA, vicikitsA, pararariprazaMsA va anAyatanagara se sammalavAne pAMca aticAra haiM. vizeSArtha--yastukA svarUpa yaha hai athavA yaha hai aisA anizcayAtmaka jo jJAna usako zaMkA phahate hai. yaha zaMkA nizcayajJAnakA Azraya karanevAle samyaktvako malina karatI hai. zaMkA-yadi samyagdarzana ho to usakA zaMkA aticAra mAnanA yogya hai. paraMtu saMzaya mithyApanAko dhAraNa karatA hai arthAt saMzaya svaye mithyAtya hI hai. mithyAtvoMke bhedoMmeM AcAryone saMzayakI bhI gaNanA kI hai. 'saMzayita, abhigrahita aura anabhigrahita aise mithyAtvake tIna bheda haiM, 'aise AgamameM ullekha pAye jAte haiM. uttara-ApakA kahanA ThIka hai. saMzayake sadbhAvameM bhI samyaksya rahatAhI hai. ataeva saMzayako aticArapanA mAnanA yuktiyukta hai, isakA spaSTIkaraNa aisA hai-apanemeM zrutajJAnAvaraNIya karmakA viziSTakSayopazama na honA, vidvAn. upadezakakA abhAva rahanA, athavA upadezaka hokara bhI usameM vacanacAturyakA abhAva rahanA, saMzaya dUra karanevAle Agamake vacana na milanA, athavA usakA abhAva rahanA, kalalabdhikI prApti na honA ityAdi kAraNoMse vastusvarUpakA nirNaya nahIM hotA hai. to bhI jaisA sarvajJa jinezvarane vastusvarUpa jAnA hai vaha vaisAhI hai aisI maiM zraddhA rakhatA hUM aisI bhAvanA karanevAle bhavyake samyakacakI hAni kaimI hogI athAn zaMkA nAmake aticArase unakA samyagdarzana mamala hogA paraMtu naSTa na hogA. upayukta zraddhAga jo rahita hai vaha hamezA maMzayAkulahI rahanA hai. vAstavika nayasvarUpa kyA hai ? usako kani jAnatA hai kucha nirNaya kara nahIM sakate aisI usakI mati rahatI hai. kapila, yuddha vagaire navez2a the isakA nirNaya nahIM hotA hai. yadi ahana sarvajJa hotA hai kapilAdi savana nahIM hone hai emA mAnakara Agamake dvArA nirNaya mAnanA bhI vaha saMzayamithyAtvI kabUla nahIM karatA hai. kaunasA Agama vastuke yathArthasvarUpakA pratipAdana karatA hai aura kaunasA nahIM yaha bhI nirNAta nahIM hai arthAt Agamake viSayameM bhI saMzaya hai aisA saMzayamithyAtvI kahegA. isaliye usakI taccake Upara azraddhA saMzayajJAnase sahita honese vaha saMzaya mithyAtvahI hai. tattvoMke ara azraddhAna honA yaha NNARESISTASHTOTRNATHERISTMANGERTAINMENT - A 146 - - PARAN Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .... nilesapana -lArAdhanA yAmAsa mithyAtyakA lakSaNa hai isakA Ase AcArya vivecana kareMge. isa saMzayamithyAtvameM sahe taccake prati aruci bhAva rahatA hai. yaha mithyAtva mithyAjJAnase minna vastu hai. ' micchANANa micchAdasaNa micchAcAritAdo pahivirado mIti' arthAta mithyAsAna, mithyAdarzana aura mithyAcAritra inase maiM virakta huvA hUM, isa vAkyase midhyAjJAna aura mithyAdarzana ye bhinna cIjeM haiM aisA siddha hotA hai. chamasyoM ko bhI dorI, marpa, khuTa, manuSya ityAdi padAthoMmeM yaha rajjU hai ? yA sarpa hai? yaha khaTa hai yA manuSya he ityAdi aneka prakArakA maMAya utpanna hotA hai. no bhI ve samparAdhi hI hai. itane vivecanakA sArAMza yahAM esA samajhanA cAhiye-- mithyAtva kabhake udayasa satra sajhayarUpahI tatvoma aruci paidA hotI hai| isa asAcako saMzayajJAnakA sahAya milatA hai isaliye isako saMzayamithyAtva kahate haiM. Agamakathita jIvAdika padArthoMme jJAnAvaraNakameke udayase aura samyaktvaprakRtike udayase jo yaha vastu svarUpa hai yA yaha hai aisI jo caMcala mati hotI hai usako zaMkA aticAra kahate haiM yaha aticAra samyagdarzanako malina banAtA hai isa liye yaha aticAra hai. dorI, sApa, puruSa, khUTa ityAdikaoNme jo saMzaya hotA hai vaha yadi aticArarUpa mAnA jAvegA to samyagdarzanakA niHzakitAMgahI durlabha ho jAyagA. kAMkSA-iSTa padArthopara jo AsaktI athavA laMpaTatA hotI hai usako kAMkSA kahate haiM. yaha kAMkSA samyagdarzanaphA aticAra hai. zaMkA-yadi kAMkSAko aticAra kahate ho to AhArameM abhilASA utpanna hotI hai. strI, vakha, attara, puSpahAra, alaMkArAdikoMmeM asaMyata samyamhaSTiko aura viratAvirata arthAt ahiMsAvaNuvrata pAlanevAlAko abhilASA utpanna hotI hai. chave guNasthAnavartI munIkomI jaba ye kSudhAdi parIpahoMse vyAkula hote haiM taba AhArameM, peyapadArthomeM abhilASA utpanna hotI hai. isaliye unake samyagdarzana meM bhI yaha aticAra utpanna hogA. sabhI bhamyAko sukhokI icchA rahegI hI ataH icchAko aticAra mAnanA yuktiyukta hai nahIM. uttara .. kevala icchAko atIcAra hama bhI mAnate nahIM. kiMtu isa samyagdarzanake prabhAvase, dAnake sAmayame, devapUjA aura tapazcaraNake zaktIse mereko jo puNya utpanna huvA hai usase kula, rUpa, aizvarya, strI putrAdika, 2 . Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAghanA 148 zatrukA nAza, aise sarvotkRSTa padArthoMkI prApti ho. sAtizaya strIpanA, mAhAtmyayuktaM puruSapanA mereko prApta ho aisI abhilASA rakhanA samyagdarzanakA aticAra hai aisA yahAM samajhanA vicikitsA jugupsA, tiraskAra inako yadi aticAra kahoge to mithyAtva asaMyama ityAdikoM meM jugupsA tiraskAra hotA hai vaha bhI aticAra hai aisA mAnanA par3egA. yI viSaya niyata samajhanA cAhiye. arthAt niyata viSayamadhI jugupsAhI aticAra hai aisA samajhanA cAhiye. ratnatrayameMse kisI eka meM athavA ratnatrayadhArakAMmeM kopAdikase jugupsA honA yahAM samyagdarzanakA aticAra haiM. isa jugupsAke vaza hokara samyagdRSTi jIva anya madhya ke jJAna, darzana vA AcaraNakA tiraskAra karatA hai. jisameM ye samyagdarzanAdika niraticAra hai aise puruSakA vaha tiraskAra karatA hai, ataH aisI jugupsAse ratnatrayake mAhAtmyameM aruci honese isako aticAra samajhanA yogya hai. paradRSTiprazaMsA praticAra yahAM para zabdake aneka artha hai. jaise 'nAparIH grAmaH pATaliputrAt pATaliputrase aura dusarA gAMva nahIM hai. yahAM apara zabda anya bAcI hai. ' pare AcAryA ' anye AcAryAH ' arthAt dUsare AcArya yahAM 'para' zabdakA artha ' anya ' aisA samajhanA iSTArthameM bhI para zabdakA prayoga hotA hai jaise paraM dhAma gataH arthAt iSTa sthAnako vaha calA gayA. prastuta prakaraNa meM para zabda anyArthavAcI hai. tatvadRSTIse-pAramArthika dRSTIse viparIta dRSTi jinakI hai aise sAMkhya, bauddha, jaiminyAdi matake vidvAnAMkI paradRSTi kahate haiM. unakI prazaMsA karanA yaha samyagdarza nakA mala haiM. anAyatanasevanA - anAyatanake chaha bheda haiM. arthAt mithyAtva, midhyAdRSTi jana, mithyAjJAna, midhyA jJAnI, mithyAcAritra aura mithyAcAritravAn ina grahoMmeMse midhyAtva anAyatanakA artha atazvazraddhAna aisA hotA hai. yadi bhavya jIva mithyAtvakI sevA karegA to vaha mithyAtvIhI hogA, samyagdarzanahI usakA naSTa ho gayA aisA samajhanA zAhiye. isaliye 'mithyAtva ' yaha samyagdarzana kA aticAra nahIM hai. vaha anAcAra haiM. mithyAdRSTisevA - mithyAdRSTiyoM ko acchA samajhakara unakA Adara karanA. mithyAjJAnasevA - mithyAmatake tatva acche haiM aisI bhAvanA zrIvargake manameM maiM utpanna karUMgA aisA vicAra karake nayA kI apekSA choDakara mithyAtva kA upadeza karanA. AzvAsaH Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pulArAdhanA 149 mithyAjJAnasevA - mithyAjJAniyoMke sAtha sahavAsa rakhanA, unameM prema rakhanA, unakA anusaraNa karanA. mithyAcAritra - mithyAjJAnioMkA AcaraNa dekhakara vaisA svayaM AcaraNa rakhanA, usakA anusaraNa karanA. unase dravya lAbha hogA isa apekSAse unakA mahavAsa karanA aise samyaktvake aticAroMkA tyAga karanA cAhiye. guNAndarzanavizuddhikAriyoM nirUpayati uThidikaraNaM bacpabhAvaNA guNA bhaNidA // sammattavisodhIe uvagRhaNakArayA cauro // 45 // upabRMhaH sthitIkAro batsalatvaM prabhAvanA | yAjmoguNAH proktAH samyagdarzanavarddhakAH // 48 // vijayodayA - uSagUhaNamityanayA / upabRMhaNaM nAma varddhanaM / bRdda vRddhi bRddhAviti vacanAt / dhAtyarthAnuvAdI copasargaH upa iti / spadhrenAgrAmyeNa ghoSamanaH prItidAyinA yastuyAthAtmya prakAzanapravaNena dharmopadezena parasya tattvazraddhAnayUrddhanaM upabRMhaNaM / sarvajanavismayakAriNI zatamakhapramukha gIrvANasamitiviracito pacitisadRzI pUjAM saMpAtha durdharatapo yogAnuSThAnena vA Atmani zraddhAsthirIkaraNam / kRpApa jIvAdIni draSyANi tatsAmAnyavizeSarUpAdhyAsitAni utpAdavyayabhISyAtmakAni pratisamayamiti jinaiH samyagamANi evameva nAnyathA zradhe jinAnAM mataM / na hi jinA vItarAgA viditAmilavedyatayA yAthAtathyAH rigatAH viparItamupadizatIti bhAvanayA sthirIkaraNa asthirasya ratnatraye sthiratApAdanaM / mithyAraSAbhimukhasya samyagTa airasthirasya mithyAtvaM mUlameva tadnubhavataH karmAdAnaM, mithyAdarzanAviratipramAdakaSAyAdvi baMdhahetavaH / tadbaMdhahetukaM vAnaMtasaMsAraparibhramaNaM caturazIsiyonizatasahasreSu / sadarzanaM tu vicitrAyAtanAsaMkaTa bhayamAsiyornarakatiyamyatiyartiyo khAlIbhUtaM / zatamata manuSyalokayo ra nyUna mAnyarUpabhogAdisaMpatsaMpAdanacaturaM krameNa nirvANamapi prayacchati / tato duHkhajalavAhinI mithyASTrikullyAmullaMghaya, pratipadyasva jainI dRSTimiti tatra sthiratAkaraNam / tathA samyagjJAnabhAvanA yaca mamAnisaM dRSTvA emasI vaktavyaH / jJAnaM hitAhita prakAzanapUDa, tadaMtareNa hitamajAnataH kathaM tatra vRttigrahataparidvAze vA / hitAditamAbhiparihArI vinA na sukhAdhigamaduHkhavizleSau / tadarthameva cArya prAzo janaH klizyati / tataH paMcavidhasvAdhyAyatyAgaM mA kRthAH iti jJAne sthirIkaraNaM / athavA anadhigatasUtrArthanizcayasya tatra nizcayasaMpAdanaM / asarudbhAvanAtmanaH sthirIkaraNaM cAritrAt pracyavamAnaM hRSTvA hiMsAdisAvadyakriyAyAM pravartamAnA raba duHkhabhAjo yante, AzvAsaH * 149 Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gulaaraadhnaa| 15.0 tathA paraM hantumudyataH svayaM senaiva vA ityate prAktanamitrairyedhubhicAMdIvaraiH / paratrAzubhAM gatimupati / duHkhAyyasadveyaM nAti / alI ghuSasidvaiva baMdhujanasyApi vidveSyo'vizvAsyazca bhavati kiM punaramyasya / jivhAM cotpAdayati pA balinaH / paratra ca bhUtAM yAsyati ityevamAdya saMyamagata prApya nIroganAM dIrghajIvana, saurUpyaM, priyavacanAtrikaM guNasupadizya AsAditAcaraNaphalaM cAritre sthirIkaraNam / asaMyamatroSaM saMyamaguNaM vA punaH punaH smRtyAtmanaH sthirIkaraNaM / dharmastheSu mAtari pitari bhrAtari vAnurAgo vAtsalya, ratnapAdarI cAtmanaH / prabhAvanA mAhAtmyaprakAzanaM ratna ayasya tadvata vA / vicAra nirAsena vizuddhasya samyagdarzanasya vRddhikAriNo guNAnupadizatiH nUlA svayamakakamya mArgatya lAjanAzrayavactanirAmaH / TIkAkArAstu gRhasthasya 'upa-varddhana' mityarthamakathayat / taca parasya spaSTAyAmyazravaNa manaHzrInika ratacya prakAzanapara dharmopadezena tazvazraddhAnaskArIkaraNaM svasya ca zakranirjitasaparyAsodaryapUjAvizeSeNa durddharatapoyogAnuSThAnena jineMdra pajJa zrutajJAnAtizayabhAvanA vA zraddhAnavarddhanaM // ThidikaraNaM svasya parasya vA samyaktyAyanyatamAtmanyavamAnasya punastatraiSa yuktivalA dUraDhamavasthApanam / tAdidevAtmavAdvA midhyAtvamabhipasaMtamAtmAnaM svasaMvityA paraM vA tadanurUpAkaceSTAbhyAM nizcityevaM brUyAt / ' mA sma bhoH dusaha duHkhorminikaravyatikIrNasaMsArArNavaparivartanaka kAryakrama nirmANa sUtradhAre sudurnivAre'sminmithyAtva mahAvairiNa punarvyatiSajaH / paripyajasva sarabhasamamaMtradaha viparyavasAnabilAsAM samyaggRSTi preyasImiva / mA sma vismarastAstAzcaturgatiyAtanasyAtudhAnI evaM dUSaNaguNagaNAviSkaraNena zrutajJAnabhAvanAyAM pramArthataM cAritrAzyantaM svaM paraM vA punastatraiSa sthirIkuryAt / vaccha -- dharmastheSu dhenoH svavatsa va snehaH, svasya ca ratnazraye'nurAgaH // pahAvaNA-ratnatrayasya tadvanAM mAhAtmya prakAzanaM || ubagUNakArayA vRddhikarA: ata eva sevyA iti pratipattavyam || aba AcArya samyagdarzanako vRddhiMgata karanevAle guNoMkA varNana karate haiM- hiMdI artha --upagUhana, sthitIkaraNa, vAtsalya aura prabhAvanA ye cAra guNa samyaktvako nirmala karanevAle aura usako baDhAnevAle haiM. AzvAsA 1 150 Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prayAgadhanA 151 Succes vizeSArtha -- upagUhana - upagUhana athavA upagrahaNa aise isa guNake do nAma hai. upaNa isakA artha baDhAnA aisA hotA hai, 'bRha yahi vRddhI' isa dhAtUse bRMhaNa zabdakI utpatti hotI hai. upa isa upasargake yogase vRdda dhAtukA artha badalA nahIM hai. spaSTa, agrAmya, kAna aura manako prasanna karanevAlA, vastUkI yathArthatA bhavyoMke Age darpaNa ke samAna dikhAnevAlA, aise dharmopadezake dvArA tattvazradvAna baDhAnA yaha upahaNa guNa haiM. upabRMhaNa - iMdra pramukha devoke dvArA jaisI mahatvayukta pUjA kI jAtI haiM vaisI jinapUjA karake apaneko jinadharmameM, jinabhaktimeM sthira karanA athavA durdhara tapazvaraNa vA AtApanAdi yoga dhAraNa karake apane AtmAmeM zraddhA guNa utpanna karanA isako bhI upabRMhaNa kahate haiM. sthitikaraNa - jIvAdika padArtha sAmAnya aura vizeSa dharmose yukta haiM arthAt cetanatva, sparzAdimattva, gati hetu honA ityAdi vizeSa dharma aura astitva, vastutva, prameyatva, dravyatya, ityAdi sAmAnya dharmose yukta haiM. jIvAdi chaho dravyoMmeM utpAda, vyaya aura zravya yaha svarUpa sadAhI pratisamaya rahatA hai aisA jinopadeza hai aura vaha bilakula saca hai aisI merI zraddhA hai, maiM isase ulaTI zraddhA dhAraNa nahIM karUMgA. jinezvara vItarAga haiM arthAta rAgadveSa, kSudhA tRSAdi aThAraha dopoMse ve pUrNa alipta haiM. unameM saMpUrNa padArtha jAnanevAlA jJAna hai. ataH kabhI bhI viparIta upadeza nahIM dete haiM. bhavyajIvakA saMsArase uddhAra karanekA prayatna karanevAle jina bhagavAn kyA vastukA viparIta svarUpa kaheMge / aisI bhAvanAoMse apaneko jaina dharmameM sthira karanA yaha sthitI karaNa hai. jo bhavya ratnatraya calita hubA ho to usako phira ratnatrayameM sthira karanA cAhiye. jo samyagdRSTi bhanya samyagdarzanase bhraSTa hokara mithyAtvI bananeke sthita ArahA ho to phira usako samyagdarzanameM sthira karanA cAhiye. " midhyAtvahI karmagrahaNa karanekA mUla kAraNa hai. midhyAtva avirati pramAda, kaSAya aura yoga ye karmabaMdhana ke kAraNa haiM, ina kAraNoMse jIvako anaMta saMsArameM bhramaNa karanA paDatA haiM, caurAsI lakSa yoniyoMmeM ina hI kAragose jIva bhramaNa karatA hai. paraMtu jaba jIvako samyagdarzanakI prApti hotI hai taba nAnAprakArakI yAtanAoM kI utpatti karanevAlI tiryaggati aura narakagati dala jAtI hai. arthAt samyagdarzana dhAraNa karanevAlA manuSya tiryacoMmeM aura narakoM meM utpanna nahIM hotA hai, svargalokake aura manuSyalokake anupama bhoga, mAnyatA, saukhya vagairaha utkRSTa padArtha bhazvarasA 1 151 Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Tala pRlArAdhanA AbhAsaH yaha samyagdarzana jIvoMko arpaNa karatA hai. aura anta meM yaha javiko mokSa bhI pradAna karatA hai. ataH duHkharUpI jala jisameM bahatA hai aisI mithyAdarzanarUpI nadIko tU lAMghakara jainadharmako dhAraNa kara "aise upadezasa mithyAdarzanase haTA kara lokoMko janadharmameM sthira karanA cAhiye, yaha bhI sthitIkaraNa hai, jo bhavya samyagjJAnakI ArAdhanA karane meM pramAdI aura alasI bana gayA hai usako samyagjJAnameM Age likhe hue vacanoMse sthira karanA cAhiye-jAna hI hita aura ahitakA svarUpa dikhAnemeM pravINa hai. binA jJAnake manuSyoMko hita aura usake upAyoMkA svarUpa avagata nahIM hotA hai. isaliye vaha ahitase haTakara hitameM pravRtti nahIM kara sakegA. jabataka jIca hitakI prApti aura ahitakA parihAra na karegA tabataka usako sukha na milegA aura vaha duHkhoMse mukta na hogA. sarva vidvAna loka sukhakI prAptika liye aura duHkha dUra karaneke liye hI prayatna karata hai. sukha prAptI ke liye he bhavya ! tUM pAMca prakArakA svAdhyAya kara, usakA tyAga karanese terI Atmoati nahIM hogI, esa upadezase usako samyagjJAnameM sthira karanA cAhiye, athavA jisako Agamake sUtrArthakA nidhaya nahIM huvA ho to usako usakA paricAna kara denA cAhiye. samyagjJAnakA bAradhAra abhyAsa karake svataH bho usameM sthira honA cAhiye. cAritrase bhrara hote hue bhavyako dekhakara usameM usako sthira karane ke liye yaha upadaza upayukta hai hiMsA, corI, asatya bolanA ityAdi pApoMmeM jo manuSya pravRtta hote haiM unako isa lokameMhI bahuta duHkha bhogane par3ate haiM. dusaroMko mAranekA prayatna karanevAlA manuSya svayaM dusaroMse mArA jAtA hai, jo pUrvakAla meM usake mitra athavA saMbaMdhI the ve bhI usake vairI banane haiM. pApa karanevAle manuSya marakara azubha gatiko apanAte haiM. pApAne asAtA vedanIya karma baMdhatA hai. jo adamI jhUTa bolate haiM unake baMdhagaNa bhI zatru banate hai. ve bhI usake Upara vizvAsa nahIM rakhate haiM.. phira dusare zatru avizvAsa rakhanevAle hoMge isameM AzcaryahI kyA hai, asatya bolanevAlakI jilA kruddha baliSTa loka ukhADa dete haiM. jhUTa bolanekA phala yaha hai ki ve paralokameM gUMge ho jAte haiM. isa tarahase asaMyamake doSa batalAkara hiMsAdika pApa na karanevAle bhanyagaNa nIroga, dIrghajIvI, suMdara, priya aura madhurabhASI hote haiM. priya vacanAdika guNa unako prApta hote haiM. aisA upadeza karanA cAhiye. Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArAdhanA AyAma: athavA asaMyamake doSa aura saMyamake guNoMkA bAra bAra smaraNa kara cAritra meM khataHko sthira karanA cAhiye. yaha saba sthitikaraNa guNakA vivecana kumA vAtsalya-dhArmika logoMpara aura mAtA, pinA, dhAtA inake Upara prema rakhanA yaha dhAtmatya guNa hai. athavA ratnatrayameM Adara karanA yaha bhI bAlalpa hai. prabhAvanA-ratnatrayakA aura usake dhAraka zrAvaka aura munigaNakA mahatva batalAnA yaha prabhAvanA guNa hai. aise guNAMse samyaktva vRddhiMgata hotA hai. darzanavinayapratipAdanArtha gAthAdvayamuttaram-- arahaMtasiddhaceiya sude ya dhamme ya sAdhuvagge ya / / Ayariya uvajjhAe supavayaNe dasaNe cAvi // 46 // jinezasiddhacaityeSu dharmadarzanasAdhuSu // AcArye'dhyApaka saMghe zrute shruttpodhike||49|| vijayokyA-marahaMta ityAvikam / arihanamAyajohananAdrahasyAbhAvAdatizayapUjAitvAccAdhigatAcapadezA nobhAgamabhASAhanta gRhItAH / na nAmAIn , nimittAbhAye'pi puSadhAkarASiyuktAIyapavezaH / aIsA prati viSAni so'yamityabhisaMdhAdahavadyapadezabhAji pUjAtizayAIsvepi aribananA viguNAsaMbhaSAbhedya gRhyante / bhAgamavyAInnaItsvarUpavyAvarNanaparamAbhRtaho'nupayuktastadarthe'nyatra vyApUtaHhAyakazarIrAInAma satyAbhRtamasya trikAlagocaraM shriirN| yasminAtmani zrarihananAdayo bhaviSyati guNAH sa bhAvyAIn / tIrthakaranAmakarmatavyatiriktadravyAIn / ahavayAparNana paraprAbhRtapratyayo'IvirbhAso bodha AgamabhAvAIn / eteSu arihananAviguNAnAmabhAvAt nehAIcchabdena grahaNam / evaM nAmasinaH thalabdhasakalAtmasvarUpa siddhazabdaH / yastha vA nimittanirapekSA siddhasaMzA / sthApanAsiddhA iti tatpratidhicAni ucyante / nanu sazarIrasyAtmanaH pratibiMba yujyate, azarIrANAM tu zuddhAtmanA siddhAnAM kathaM pratibiMba saMbhavaH ? pUrvabhAvamazApananayApekSayA zarIramanugato ya AtmA sayogakevalItaro bA na zarIrAniktuM zakyate / vibhAge hi zarIrAsaMsAritA na syAt / azArIraH saMsArI cati viruddhametatat / tataH zarIrasaMsthAnavazcivAramApi saMsthAnavAneya saMsthAnavato'vyatiriktatvAccharIrasthAtmavat / sa para cAya pratipannasamyaktvAyaegupA iti sthaapnaasNbhvH| Agama vyasiddhaH siddhamAbhRtAH siddhazadanocyate anupayuktaH / simAstamastha zarIraM jhApakazarIraM / bhaviSyatsiddhatvapayAyo AtApAtasterber SARASWAR 21 Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ BHATE mUlArAdhanA AzvAsa: bhAvisivaH / vyatirikA siyona samabati / sidatvaM na karmakAraNam iti sakalakarmApAyahetukA siddhatA / pugalakSyasya tadupakAriNo'saMbhapAtrokarmaliyAmAmaH: sihAsAnusArisimAnAriNTa hAgamabhAvagitaH / nirastabhASa TyakarmamalakalA parimAptasakalakSAyikabhASaH mobhAgamabhASasibaH saha gRhIto na itare sakalAtmasvarupaprApyabhAvAt / cediya caityaM pratiSiH iti yAvat kasya / pratyAsatteH zrutayorebAItsiddhayoH pratiSiyagrahaNaM / athavA madhya prakSepaH pUrvottaragocarasthApanApariprahArthastema sAdhyA visthApamApi gRhyte|| zrutamAnAvaraNakSayopazamAjjAtaM vastuyAthAtmyaprAhi zraddhAnAnugataM zrutaM aMgapUrvaprakIrNakabhedamitraM, tIrthakara zrutavalyAdibhigAracito vacanaMsadarbho vA, lipyakSarazrutaM vaa| dhabhazabdena cAritraM samIcInamunyate / zAnadarzanAbhyAmanuganaM sAmApikAdi paMcayikarUpam / durgatipasthita jIvadhAraNAna.zume sthAna yA dadhAti iti dharmazabdenocyate / agA 'naMtI mahaya ajjaya lAdhava va saMjamA AnaNadA / / taha hodi bammaceraM sa nAgo ya dasa dhmmaa|| iti sUtrAMtaranirdidharmaparigrahaH / zodhanimittasAnnidhya 'pi kAluSyAbhAraH kSamA snehakAryAdyanapekSaH / jAtyAdyabhimAnAbhAyo mAnadopAnapekSazca dRSTakAryAnapAnayo mArdavam / ArupAntadvayasUtravadvakratAbhAvaH Arjavamityunyate / dravyepu mamedaM bhAvamUlo vyasanopanipAtaH sakala iti tataH parityAgo lAgha / azanAdiparityAgAtmikA kiyA anapekSita haraphalA hAdazavidhA tpH| driyaviSayarAgadvepAbhyAM nivRttiridriyasaMyamaH / SaDjIvanikAyabAdhA'karaNAdaparaH prANi saMyamaH / akiMcanatA sakala graMthatyAgaH / brahmacarya nayavidhamahApAlanaM / satAM sAdhUnAM hitabhASaNa satyam / saMyatamAyogyAhArAdizA tyAgaH / ete dAdharmAH / / sAdhayanti ramaprayamiti sAdhavasteSAM vargaH samUhaH / tasminvastuyAthAtmyagrAhizAne pariNatirzanAcAraH / tattvathajAnapariNAmo varzanAcAraH / pApakiyAnivRttipariNatizcAritrAcAraH / anazanAdikriyAsu vRttistapa AcAraH / svazaktyanigRhanarUpA vRttirmAnAdau vIryAcAra: pateSu paMcasthAcAreSu ye vartante parAMzca vartayati te AcAryAH / ratnatrayeSu ucatA jimAgamArtha sampagupadizati yete.upAdhyAyAH / upesya vinayena hI kityA adhIyate zrutamasmAdityupAdhyAyaH / pavayaNe pravacane / nanu bhutazamdaH pradhacanayAcI tasaH pumaruktatA ratnavayaM prayacanazanocyate / tathA coktam'mANasaNacaritamega pakSayaNamiti' athavA tajJAnaM zrutamisyuktaM pUrvamiha tu procyate jIvAvayaH padArthA iti zavyathutamucyate / dasaNe samyagdarzane ca / / 46 - darzana vizuddhivivRddhyarthaM tadvinayaM gAyAyenAha mUlArA-vediyapratiSithAni madhye pAThAdaIdAdInAM paMcAnAmapi / sude bhAva zrute jJAnAtmake / dhamme cAritre, uttamakSamAdau yA / paSayaNe ratnatraye'yavA dravya te zabdAtmake lipyakSare vaa|| 154 Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Baroo mUlArAdhanA AzvAsaH darzanavinayakA vivecana AcArya do gAthAoMse karate haiM hiMdI artha--arahaMta, siddha, ahaMta aura siddhoMkI pratimAyeM, zrutajJAna, jinadharma, AcArya, upAdhyAya va sAdhu parameSTI, ratnatraya, Agama aura samyagdarzana inameM bhaki, pUjA, karanA. inameM anyamatIyoMne Aropita kiye dopoMko iTAnA, inakA mahatva batAnA, ityAdi bhAtAse darzanavinaya hotA hai. vizeSArtha-jinhoMne arihanana kiyA arthAt mohanIya karmakA nAza kiyA, rajoinana arthAt jJAnAvaraNa aura darzanAvarayAko naSTa kiyA, rahasahanana arthAt antarAya karmakA pAta kiyA tathA indrAdikoMke dvArA jo sAtizaya pUjAko prApta hue isa liye jo no AgamabhAva nikSepase arhanta isa nAmako prApta hue haiM unakohI prakRta viSayameM aIn samajhanA cAhiye. cAra pAripharmokA nAza honese jinako aItakI avasthA sAjhAda prApta ho gaI vehI yahAM aInta mAne haiM. kevala jo nAmase hI ahaMta hai ve yahAM aInta nahIM samajhe jAyeMge. nimitta na honeparabhI manupyake prayatnase jisameM aIna aisA nAmakaraNa vidhi hotA hai usako nAmarhata kahate haiM. arhanta kI pratimAma vahI yaha arhata hai aise saMkalpase jo sthApanA kI jAtI hai vaha ' sthApanAIta hai. sthApanArUpa arhata meM pUjAtizaya honepara bhI arihananAdi guNa arthAt mohanIyAdi cAra ghAtikarmokA nAza karanekA guNa nahIM hai. ataH sthApanAt bhI prakRta viSayameM upayukta nahIM hai, arhantake svarUpakA varNana karanevAle zAstrakA jisako acchA jJAna hai paraMtu usa tarapha jisakA sAMprata upayoga nahIM lagA hai, dusare tarapha jisakA citta lagA hai aise puruSako drabyanikSapase arhata kahate haiM. aItake svarUpakA varNana karanevAle zAstrako jAnanevAle vidvAnakA jo trikAlavI zarIra vaha jAyakazarIra arhan hai. jisa AtmAmeM bhAvikAlameM arihananAdika arhantake guNa utpanna hoMge aise AtmAko sAMpranameM arhata kahanA yaha bhAvi ahena hai. nIrthakaranAmakarmako tadvyatirikta arhat kahate haiM. ahaMntake svarUpakA pratipAdana karanevAle zAstrakA mahAna jisako hai aura vartamAna kAlameM vaha jJAna ahamvarUpakA vicAra kara rahA ho to usako AgamanAvAIna kahate hai, no AmamabhAvAIntake zivAya nAmAdi arhantAma aghinanAdi guNoMkA abhAtra hai ata eva nAmAdi / ahatakA yahAM grahaNa nahIM kiyA hai. siddhoMke bhI nAmasiddha, sthApanAsiddha gare bheda hai. jisako siddhasvarUpa prApta nahIM huvA hai aise manuSyako nAmasiddha kahate haiM. usakA siddha yaha nAma guNAdinimittoMke binA kevala vyavahArArtha rakkhA gayA hai. Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsA mAlameM siddha hai yehI pAtI hai. sayogakevalI mAratA nahIM hai aisA mAnanA pAra siddhoMke pratibiMbAko sthApanAsiddha kahate haiM, (yahAM zaMkA-zarIsahita AtmAkA pratibiMca arthAt pratimA mAnanA yogya hai, paraMtu jinake zarIrakA abhAva hai, jo zuddhAtmasvarUpako prApta ho gaye haiM aise siddhAkI pratimA mAnanA arthAt matimA siddhAkA Aropa karanA yaha kaisA nyAyasaMgata hai ? uttara-pUrvabhAvaprajJApananayakI apekSAse siddhAko pratimA sthApana phara sakate haiM. arthAt jo vartamAna kAlameM siddha hai vehI pUrvakAlameM zarIrasahita sayogakevalI the ataH unakI apekSAse siddhaoNmeM bheda na mAnakara pratimAmeM siddhAkI sthApanA ho sakatI hai. sayogakevalI athavA itara AtmA zarIrase vibhima nahIM hotA hai. yadi sayoga kevalIko dehase vibhinna mAnoge to sayogakevalIko saMsAritA nahIM hai aisA mAnanA par3egA. azarIra mAnanese saMsArI va azarIratA yaha paraspara viruddha hai. ataH zarIrakI AkRtIka samAna cidAtmA bhI AkRtimAna samajhanA cAhiye. jaisI zarIrakI AkRti rahatI hai usI taraha cidAtmA siddhakI bhI AkRti rahatI hai. isa liye zarIrake samAna cidAtmA siddha bhI saMsthAnavAn-AkRtivAna hai. zarIrastha AtmA jaisA apane saMsthAnase AkRtise abhinna hai paisA muktAtmA bhI apane saMsthAnase abhinna hai. ataH pratimA meM samyaktyAdi aSTa guNoMse birAjamAna vahI siddha ye hai aimA saMkalpa kara sakate haiM, ataH siddhoM meM sthApanAkA saMbhava hotA ) Agamadravyasiddha-siddhaprAbhRtakaM jJAtA paraMtu saMpani anupayukta evaM vidvAnako Agabhadracasiddha kahata haiM. siddhaprAbhRtake jJAtAkA jo zarIra vaha jJAyakazarIra hai, jisako bhaviSyakAlameM siddhAvasthA prApta honevAlI hai aimA prAnmA bhAvisiddha hai. vyatirikta siddhakI saMbhAvanA nahIM hai. kyoMki jaMge tIrthakaranAmakamase ahetparyAya prApta hotI hai vaibha siddhaparyAya kisI karmake udayasa hotA nahIM hai. caha saMpUrNa karmaka nAzase hotA hai. isaliye vyatiriktasiddha yaha bheda nahIM hai. koi pugaladravya bhI siddhatvaparyAyakA utpAdaka hai nahIM isaliye nokarmasiddha yaha bhI bheda nahIM hai. siddhaprAbhRtake anusAra siddhoMkA svarUpa jAnanevAle jJAnase pariNata AtmAko AgamabhAvasiddha kahate haiM. __ saMpUrNa draNyakarma aura bhAvakarmamala jinakA naSTa ho cukA hai. anaMtazAnAdi sarva kSAyikamAya jinako 156 Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AbAmaH mUlArAdhanA prApta ho gaye haiM. unako no AgamabhAna siddha kahate haiM. isI siddhakA prakRtaviSayameM grahaNa kiyA hai, itara siddhoMgA grahaNa nahIM kiyA hai kyoMki itara siddhArma saMbhUrNatayA AtmasvarUpakI prApti nahIM huI hai. 3 caMdiya- caitya arthAt pratimA catya zabdame prastuta prasaMgameM arhata aura siddhoMke pratimAoMkA grahaNa samajhanA cAhiye. athavA yaha madhyaprakSepa hai. isaliye pUrvaviSaya aura uttara viSayaka sthApanAkA yahAM grahaNa hotA hai. arthAt pUrvaviSaya to arahaMta aura siddha hai hI. uttara viSaya - zruta, zAstra, dharma, sAdhuparameSTI, AcArya, sAdhu vagairaha hai. inakA bhI yahAM saMgraha hotA hai, inakI bhI sthApanApratimA hotI hai.. 4 zrutajJAna-zrutajJAnAvaraNa karmakA kSayopazama honese vastuke yathArtha svarUpakA grahaNa karanevAlA sampagdarzana sahita jo jJAna baha zrutajJAna hai. isa jJAnake AcArAMgAdi bArA aga, utpAda pUrvAdi caudA pUrva, aura sAmAyikAdi cocIsa prakIrNaka arthAt aMgabATa aise isake bheda haiM. isakI racanA tIrthakara, zrutaphevalI, gaNadhara aura ArAtIya AcArya inhoMne kI hai. 5 dharma-samyagdarzana aura samyagjJAnakA anusaraNa karane vAlA samyak cAritra yahAM dharma zabdakA artha hai. isa dharmake sAmAyika chedopasthApanA, parihAravizuddhi, sUkSmasAparAya, aura yathAkhyAta aise pAMca bheda haiM. durgatiko jAnevAle jIvako jo dhAraNa karatA hai arthAt usakA uddhAra karatA hai aura zuma iMdrAdipadavIpara jo sthApana karatA hai vaha dharma hai aisI dharmazabdakI vyAkhyA hai, athavA kSamA, mArdava, Arjaba, zauca, tapa, saMyama, AkiMcanya, brahmacarya, satya aura tyAga aise daza dharma anya graMtha kahe haiM unakA bhI yahAM dharma zabdase saMgraha karanA cAhiye, 1 kSamA-kodhake nimitta-kavacana, niMdA bagaire upasthina honepara bhI manameM kalupanA utpanna na hone danA, kisIke sAtha apanI mitratA hotA hai taba krocaka kAraNa upasthita honepara bhI mana kalupita na hone denA yaha kucha kSamA nahIM samajhI jAtI hai, athavA apanA kArya siddha hone taka manupya krodhakA kAraNa upasthita honepara mI zAMti dhAraNa karatA hai yaha bhI saccI kSamA nahIM hai. paraMtu snehAdikI apekSAvinA jo zAMtibhAva manameM dhAraNA karanA vahI kSamA hai. 2 mArdava -- jAti, kula, tapa ityAdikA abhimAna na honA vaha mArdava hai. maiM abhimAna karUMgA to loka Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gRlArAdhanA bhASAsA mereUpara rue haoNga athavA mere aihika kAryo vAdhA upasthita hogI aisI bhItIse mAna na karanA yaha saccA mArdana nahIM hai, kiMtu mAna karanese AtmA pavita hotA hai. mAnase nIcagati meM bhramaNa karanA paDegA aisI bhAvanA hRdayameM dhAraNa kara mAdevadharmakA pAlana karanA caahiye| 3 Arjaka- dorIke, do chora pakar3akara khIcanese cUha sarala hotI hai usI taraha mana se kapaTa dUra karanepara baha sarala hotA hai, arthAt manakI saravatIko Arjava kahate hai.. 4 lAghava dhanAdi vastuma ye mere hai aisI abhilASaghuddhihI sarva saMkaToMmeM manuSyako girAtI hai isa mamatvako hRdayase dUra karanAhI lAghava arthAta zauca dharma hai. tae - praza, rAja, rekhamA sAma karanA, rasoMkA tyAga karanA, dAtA pAtra ityAdikoMkA niyama karanA yaha saba tapa hai. isa lokameM apanI kIrti ho, apaneko loka pUje ityAdi abhilASA choDakara bAraha prakArakA tapa karanA cAhiye. 6 saMyama --- iMdriyoMke spazIdi iSTa va aniSTa vipayoMse apane manako haTAnA. iSTa vastumeM rAgabhAva rakhanA. aniSTa vastuse dveSa karanA yaha iMdriya asaMyama hai. inase nivRtta honA yaha iMdriyasaMyama haiM, paMca sthAvara aura vasajIva inako bAdhA denese virakta honA yaha prANisaMyama hai. 7 saMpUrNa parigrahA~kA tyAga karanA yaha AkiMcanya dharma hai. 8. nara prakArake nAmacarthakA pAlana karanA yA brahmacarya hai. ". muni aura unake bhakta adhIna zrAvaka inake sAtha Atmahitakara bhASaNa bolanAthaha satya dharma hai. 2- munioMke liye yogya aise AhAra, abhaya--yasatikA aura zAstra ye cIjeM denA yaha tyAga dharma hai, gaye dharmake daza bheda kahe. jo ratnatrayako sAdhate haiM aise munirAjako sAdhu kahate haiM. 1 vastuke yathArtha svarUpa jAnanevAle jJAnameM pariNati honA yaha jJAnAcAra hai. 2 tatvazraddhAnameM pariNati honA yaha darzanAcAra hai. 3 hiMsAdi pAMca pApakriyAoMse nirakta honA cAritrAcAra hai. 158 Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ MORE pUlArAdhanA AzvAsa: ne AgamArthakAna dIkillA adhIna kahA huvA artha ziSya 4 anazanAdi kriyAoMme pravRtti rahanA tapa AcAra hai. 5 apanI zaktIke anusAra jJAna darzana cAritrAdiko pravRtti karanA vIryAcAra hai. Upara kara gaye pAMca AcAroMmeM jo svayaM udyukta hote haiM aura ziyAko ukta karate haiM ye muni AcArya kahalAna hai, jo ratnatrayameM pravRtti karate haiM aura jinendra bhagavAnakA kahA havA artha ziSyoMkI aviruddha tAse kahate haiM ye upAdhyAya parameSTi hai. upetya vinayena dauphilbA adhIyate zrutamasmAditi upAdhyAyaH / arthAta vinayase Akara jinase ziSyamuni AgamArthakA paThana karate haiM aise munirAjako upAdhyAya parameSTi kahate haiM. pravacana-zaMkA-zruta zabda pravacanavAcI hai usakA khulAsA kiyA gayA hai, pravacanakA artha zruta hotA punarapi yahAM zrutakA grahaNa karanese punaruktamA doSa AyA. uttara --pravacana zabdakA artha yahA~ ratnatraya hai. 'NANa dasaNacarittamega pavayaNaM aise Agama vAkyase ratnatrayako pravacana kahate haiM yaha siddha hotA hai. athavA zrutajJAnako zruta phahanA cAhiye aisA pUrvameM kahA hai. yahA~ 'procyate jIvAdayo yeneti' jinake dvArA jIvAdi padAyA~kA vivecana kiyA jAtA hai vaha pravacana hai arthAt zabdAtmaka zrutako yahAM pravacana kahate haiM. arahaMta, siddha, inake aura AcAryAdikoMke pratibina, zrutajJAna, dharma, sAdhuvarga, AcArya, upAdhyAya, zanda ata aura samyagdarzana inameM bhAkti, pUjA prazaMsA vagaire karanA yaha saMkSepase darzana vinaya hai. aisA isa gAthAkA abhiprAya hai. // 46 // bhattI pUyA vaNajaNaNaM ca NAsaNamavaNNavAdassa / / AsAdaNaparihAro damaNaviNao samAseNa // 47 // bhaktiH pUjAyazovAdI doSAvajJA tiraskriyA / / samAsenegha nirdiSTA binayoM darzanAzrayaH || vijayodayA kA bhI pUjA? ahadAyaguNAnurAgo gatiH / pUjA dviyakArA dhyapUjA bhAvapUjA neti / gamdhapugdhapAkSatAdidAnaM dAdizya dravyapUjA / abhyutthAna padavikaraNapraNamanAdikA kAkiyA ca / nayA gastavanaM ca bhAvapUjA manasA tadaguNAnusArarNa / - - - / Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA bhAbhAsaH aNNajaNaNaM varNazabdaH kacidupayAcI zukravarNamAnaya zuklarUpamiti | akSarapAcI kacicathA sizo varNasamAtrAyaH iti / kacit grAhANAdI yathAva varNAnAmadhikAra iti| kaciyazasidhArthI vAti / tathA ihAyatarArthoM gRhItaH / tena ahaMdAdInAM yazojananaM ghirSA pariSaSi / bhanyeSAmavizvedinAM hoevikSasanatApradarzanena niSedha tatsaMthAvivacamatayA mahattAmasyAenaM bhagavatAM varNajananam / . baitanyamAprasamavasthAnarUpa niryANe nApUtizayaprAptirasti / yatnamaMtareNa sarvAtmasu caitanyasya sadA sthiteH / vizeSaruparahinatyAdasadhaitanyaM svapuSpavana / prakRteracetanAyA muktinapayogijI / kiM gayA nahA muktayA ghA pATamA manaH? anayA dizA kApilapata sidatA dumppaadaa| gAdivazeSaguNarahitatA siNhnaa'nyaaN| AtmanonitanavAM kA sandezamo'bhilapani vizeSarupayanyaM yA komAmanaH sasA? nava nyAsAcAramA parAbhyupagataH budhAdiguNarahita pAisarabanda rAgAdiklacAsanArahitaM cittameva maktidAbdanogyata ityatra visamatyatAsAdhAraNarUpaM / pagekaM nidrayaM tadilita svabhAvo'nirupyaH / asAdhAraNa svarUpanya parAisAthA-namastAmarasa / asAdhAraNarUpazUnyaM ca vivakSitacittAdanyaditi / evaM matAntare nirUpitAjA sihAnAmaghaTamAnatvAdvAdhAkArisakalakarmalepanirdahanasamupajAtAcalasvAsthyasamavasthitAH 1 anaMtazAnAtmakena sukhena saMtasAH siddhA dAMta tanmAhAtmyakathana siddhAnAM varNa jananaM / ___ yathA bItarAgadvepAstrilokaculAmaNayo.IdAdayo bhajyAnAM zubhopayogakAraNatAmupayAnti / tadetAnyapi tadIpAni prtibiNbaani| bAhyadradhyAlebano hi zubho'nubho vA pariNAmo jAyate / yathAtmani manojJAmanozaviSayasAnnidhyAdrA gahepI svaputrasarazadarzanaM putrasmatarAlayana / evamaIdAdiguNAnusmaraNanibaMdhane pratibiMba / tathAnusmaraNa abhinavA zubhaprane saMbaraNe, pratyAzubhavArmAdAna, gRhInazubhapratyanubhavasphavArIkaraNe,pUrvopAttAmaprakRtipaTala rasApanhAle ca samamiti sakalAbhimatapuspArthasiDidetunayA upAsanIyarAnIti cayamahattAprakAzanaM caityavarNajananAmiti / kevalajJAnabadazeSajIvAdidravyayAthAtmyaprakAzanapaDa, karmadharmanirmUlanodyatazubhadhyAnacaMdanamalayApamAna / sva. parasamuddharaNaniratAvineyajanatAcittamArthanIya, prativaddhAzubhAtraya, apramattAyAH saMpAdakaM / sklviphlprtykssshaanbiije| darzanacaraNayoH samIcInayoH pravartakaM iti nirUpaNA zrutaparNajananam / dukhAdhAtu, sukhaM vAtuM, nidhInAM cAdhipatye sthApayituM, svacakravikramAnamitasakalabhUpAlagharagaNapavamaraccakAMJcakalAMchanAnpAdayoH pAtayitu, suravilAsinIcetaH samohAvaI, tabIyaviluThalpAThInalocanarAgamabhiSadhayatI, harSabharaparacazoninasAMvaromAMcakaMcukamAcarituM, uccatAM rUpazobhAmaMdira saMpAdayituM, atizayitANimAviguNaprasAdhanAM, sAmAnikAdisurasahasrAnuyAnopanItamahattAM satatapratyayupatAligitAM subhagatAlatArohayaSTim, anekasamudrabiMdugaNanAgaNitAyuHsthiti, merukuThasurasAraskulAcalAdigocarasvecchAvihAracaturAM, surAMganApRthulanitaMcAbiyAdharakaThinaniviDa samunnatakucataTakIhATokanaspazanAdikriyopayogAmitaprItivismitA, zatamakhatAmasavane sariti gharayituM, cirUpatAja nanIjarAAkinInAmagocarI zoka vRphAnulaMdhitA, vipahAyAnaTAzakhAbhiranupaplutAM, rogoragaradaSTacapuSa, yamamaSTimA Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa 161 rAyaMDitA, bhItivarAisamitibhiranullikhitA, saMzazatazarabhairanadhyAsitAM, priyaviyogacaIpuMDarIkarasevitA, anadhya susvaratnaprabhayabhUmi niti prApayituM samaya jinapraNIto dharma isi dharmasvarUpaMkathanaM dharmavarNanajanamam / / upoTitapriyavakSanamukhara durbhedabaMdhusamisikhalAH, dustaratarasaMsArAvartaciraparibhramaNakitasavepathujhyAH , anityabhASanAvahitacetastayA nirastazarIkhaviNAdigocarAH, duHsvasahatisaMpAtarakSAkSamasyAparasya jinapraNItA zugamAyA pariNAmaspatahAnaratnapradIpaprabhAprakaranibhUlitabhuSanabhavanAntalInaravAnabhyAntasaMtatayaH, karmaNAmAvAne, rAtphalAdubhaMSane, tanirmUlane ca vayamekakA eveti rutavinizcitayaH, asAdhAraNacaitanyAdilakSaNoenItabhedApekSayA'mye bayamitaradajyakalApAdityanyatAbhAbanAyAmAsAH , sukhaduHkhayorahatAirakheSAH,sadasadyiodayakarmanimittatvena mamAtimanabhipata .vApekSate pati upakArApakArayorameya praNetA, mAtmanaH zubhAzubhakarmAropaNe mamaiya svAtaMtryApsadupacaritasyAt / anugrahanimahayoH pare barAkAH kiM kurvantIti matvA khajanaparajanavivekanirusukAH, samatAdupasarga mahoragaracArya vIrabaendhA apayavicalavRttayaH, kSutpipAsAdiparIpaTTamahArAtisarabhasasaMpAte'pyadInAsaMktiecetopnayaH, triguptiguptimupAzritA, anazanAvitaporAjyapAlanoguktamatayaH, dhRtAnunamatakavacAH, gRhItazIlakheTAH, udANadhyAnA tinizitamaMDalAmA kamariktanAsAdhanAdyatAH sAdhara iti sAdhumAhAtmya prakAzanaM mAdhuvargavarNajanameM / ___ muktAhArapayodharanizAkaraSAsarAdhIzvarakalpamahImahAdaya haya pratyupakArAnapakSAnupraddacyAtAH, nirvANapuraparimApaNakSame mArga nirmale sthitAH, parAnapi vinatAncinayAnpravartayantaH, AyatAtidhavalazAgapRdhuladarzanapakSmalakSaNAH, phulAnA, vinatA, vibhayA, vimAnA, cirAgA, vizalyA. vimohA, kyAmi tapasi mahasi ghA'dvitIyA iya-bhUSaNaM sUraya iti rivarNa jananam / adhiMgatatArthayAthAtathyavAcyavAcakAnurUpavyAkhyAnAH, nirastanidAtaMdrIpramAdAH,sucaritAH. suzIlAH, sume. dhasaH, ityAdhyApakavaNaananaM / ...... mitrAlAbhAdanaMtakAlaM ayamanAdinidhano'pi bhavyajIvarAzinanirvANapuramupaiti tAme ca saphalAH saMpada sulabhAH iti mArNavarNajanana / mithyAtvapaTalavipATanapIyasI, jJAnanamajyakAriNI, azubhagatigamanapratibaMdhavidhAyinI, mithyAdarzanavirodhinIti nigalana : samIcInaracarNajananam / sarvajJatAvItarAgate mAhati vidyate rAgAdibhiravidyayA ca anugatAH samastA eSa prANamRtaH ityAdiraItAmavarNavAdaH / lIvagaMdhamAnyAlaMkArAdivirahitAnAM siyAna sukha kiMciktImitamAmA / teSAM samAdhigatI ne nidhanamasti kiciditi sijAparNayAvaH .: .::..." : sakapanAmiyamaIpa siddhA ityacetanasya dhyapasthApanAyAmapi pArivANIkavimyakazyavahatiriva na muspaSastUpasebamoGga phalaM labhyate / na pratidiyAdisyA zahadAyayaH tadguNaSakakSyA pratividhAnAmahadAditvamiti Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH caityAvarNavAdaH 1 . .. puruSAtaravAdazavADimAviyAkyavadayathArthatA nAtIMdriyaM vastu puMso mAnagoyara, bhaDAtaM copadizato pacaH kathaM satyaM tadudgataM ca mAnaM kathaM samIcInamitizrutAvarNavAdaH / durgatimatibaMdha spAdikaM ca phalaM vidhatte dharma iti kathamabaSTaM addhIyate / na hi sannihitakAraNasya kAryasyAnudbhavo'sti yathAkurasya / sukhapradAyI cermaH svaniNatyanaMtaraM sukhamAtmanaH kiM na karoti iti dharmAvarNavAdaH / ahiMsAdivatapAlanodhatAH sAdhavaH,sUrayo'dhyApakAzreSyante / ahisAmatamevaiSAM na yujyate SaDjIvanikAyAkule loke vartamAmAH kathamahiMsakAH syuH? kezollamranAdibhiH pIDayatAM ca kathaM nAtmavadhaH 1 mASThamAtmano viSayaM, dharma, pApa, tatphalaM ca gadatAM kathaM satyavatam ! rati sAdhyavarNavATaH / eSAmitarayorapi / viruvAmA ekatra dharmApAmasaMmaThAta vivAbhimatadharmAdhikaraNakavastujJApana na sampara / tadamiruna samI cInatAviSayavahAnAnugatatvAnbhRgatRSNodakaSa, mithyAzAnAnugatatvAdharaNamapi na samyaka 1 uragapratyayaSalAda parihAra iSeti prvcnaaprnnssaadH| pateSAmavarNavAdAnAmasamavanadarzanaM / puruSatvAidhyApuruSavat sarvaho pItarAgo thA ma bhavatpaIn iti sAdhana manupapatraM / asamatAmayItarAgatAM thAntareNa puruSatA nopapadyate ityamyadhAnupapatterabhASAt 1 jaimimyAdayoga saphalavedArthakSA puruSatyAvavipAlaSat iti zakyaM vaktum / sarSazatAvItarAgatAsidizcAnyatra nirUpiteti ne pratampase / duHkhapatIkArAtheSu yastupu mUDhAnAM sukhasAdhanavyavahAraH / zarIrAyAsamAtratyAna, kAminIsamAgamasukhaM / vairupyanAzanarvakhAtibhirna kRspa siyAna / mazarIrANAM sakalaburakhApAyarUpaM sukhaM avikalamanatamAnAtmakaM tedhyavasthitaM / zrutaM nibaMdhanaM tavadhigame / zubhopayoganimittatAIvAdInAmiva pratibiMbAnAmiti na bujayotprekSitA / / mUlArA-bhatI-bhAvavizuddhiyukto'nurAgaH pUyA pUjA sA padvedhA dravyabhAvabhedAt / tA ivyapUjA aIdAdInudizya gaMdhAkSatAdidAnaM / bhAvapUjA kAyena abhyutthAnapradAbhaNIkaraNapraNAmAdikA / vAcA guNastavanaM / manasA guNAnusmaraNaM // paNajaNaNaM-viduSAM pariSadi yazojananaM guNakIrtana miti yAvat / tatra sugatAdInAM dRzenaviruddhavacanatA. prakAzananAsarvazatvaM prajJApya tatsaMvAviSacanatayA mahattvaprakhyApanamahatAM varNajananaM / evaM paramataprasiddhAn siddhAnayosa jinamatena tatsvarUpanirUpaNaM siddhAnAM varNajananaM / tathA hi-na nAvatsAMkhyokA siddhatA ghaTatte / caitamyamAtrAvasthAnarUpa nirmANa puMso'pUrvAtizayamApramAvAt na saMsAribhyaH kacidvizeSastadrupamuktaH sarveSAmayalasidbhUtayA sadA satvAna / caitanyamAtrasya jhayAkAraparicchede parAmukhasya vizeSarUparahitatvAdasatvaM khapuSpavat / na ca prakRtervaddhatvavanmuktarepi kiMciraphalamAtmanaH / nApi vaizeSikoktAnAM Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AvAsa: lArAdhanA tu tasyApi samArahito yadi bhAmAzmavana! nApi bauddha jJAnAviguNAnAM atyaMtonmuktirmuktiyuktA / na khalu kazcin svaguNasya sato vinAzAya sacetAH prayatate, ki tarsatizayAdhAnAya / kiM punazcaitanyasya vizeSalakSaNazUnyasya cAtmanaH kathaM satsA svapuSpa yat , kathaM vAtmatatvaM ? tapAhi-nAso vaizeSikAbhyupagata AtmA AtmabuddhayAdiguNarahitasthAdazmavana / nApi bauddhamato nirAlavacittotpattilamaNo mokSaH bhoda bhmte| cittaNo hirAgAdiklezavAsanArahito yadi prAktanAtsAsavacittakSaNAdutpadheta tahiM kutastasya nirAmrapatvaM ? nirAstravAttasmAtsyotpattau tu tasyApi kuto nirAvasavatvamityanavasthA / na ca pUrveNa sarvathA naaina paro anyeta mRtena pitrA putravat / nAni brahmAdvaitabAdikalpittanirvANa pramANa / se hi yathA ghaTavighaTane ghaTAkAzamAkAzIbhavati tathA dehokachedAtsarcaH prANI pare pramaNi bIyate iti tarakSaNamAcakSate / tadasan / nistaraMgakarUpaparamazraNa: kutazcitpramANAdasiddhatyAn , bhedasyaiva sakalaprANinAM nirAbAdhabodhe prakAzamAnatvAt / abhedasya tanirapekSasya svapne'pyatIteH / evaM matAntaroktAnAM siddhAnAM adha TanAduHkhArisaMsArakArAkaraNakamanimUlamonmIlitanirmalanizcalavizvadArzacipasamavasthAnalakSaNaM svAsthyamAsthitAH anaMtajJAnAtmakena sukhena saMtRptAH sidbhA ityAdi tadguNakIrtane siddhavarNajanana / caityavarNajananaM yathA--aIdAdInAM zAMtarUpatvavItarAgatvAdiguNAnusmaraNAdapUrvapApanirodho'bhinayapuNyAsavarNa, puNyodayaskarIbhAvaH, pApodayApakarSazca syAt / tacca tatpratipiMpradarzanAdutpadyate / putrasa dRzadarzanAttadguNasmaraNayat / bAhyadravyAlaMbano hi zubho'zubho vA pariNAmaH syAn iSTAniSTArthasAnnidhyAdrAgadveSavat / athavA adAdipratirUpadarzanAsapa smayate, tatazca tadguNAH / / tathA coktaM-bhUSAveSAyudhatyAgI bigAdamadayAparaM // rUpameva tavAcaSTe dhIrapoSavinimaham / / savevamahadAdivattacaityAgyapi zubhopayogahetutayA sakalAbhimatapuruSArthasivitutvAdupAsanIyAni iti caityamahattAmakAzanaM sadvarNajananaM / zrutajJAnaM hi kevalajJAnavadviSatattvASabhAsi, karmanirmUlanodyatazubhadhyAnanidAnaM, svaparasamuzaraNAniratavinayajanatA pArthanIya, prativaddhazubhAsavaM, apramattatAyAH saMpAdaka, saphalatrimalapratyakSajJAnabIje, samIcInadarzanacaraNapravartakamiti nirUpaNaM zrutavarNajananaM // turgatiduHkhAtrA, nirAsakAtizayitadIrghakAlopalAlitaM sukhaM dAtuM, sakalasAmrAjyaM svargAdhirAjya cAdhikatuM, sureMdranAgeMdrAnpAdayoH pAtAyatuM, samavasaraNAviSadiraMgAnaMtazAnAztaragalazmIlakSaNAM jIvanmukti, samyaktvAdyaSTaguNalakSaNAmAtyaMtikI paramamukti ca saMpAdayituM samartho jinapraNIta eSa dharmo nAnya iti dharmamahimasyApanaM dharmavarNajananam // ROCKSTARATBIRTERTATATARATE 163 ROMANTER Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA SO AzvaTH: ... . ratnatraya sAdhayatIti sAdhavastruTyakarmabaMdhanAH, saMsArabhIrayo'mityabhASanAnirastadehAcAdarAH, jinadhamaiphazaraNA, jJAnAkatejonirastAntastamasaH, karmaNAgAdAne phalAnubhavane ca vayamekAkina iti kRtanizcayAH, svacaitanyAdiguNArpitabhedApekSAyA kAyAdiparadravyebhyo'nye cayamini anyatvagAvAba hitAH, sukhAsukhacora kRtAdarapAH, sadasadadyodayArthamiSTAni vApaya svayogakArApArotarI tA. bhAgamAmAMgogA magara sthAnaM yAdaparata zaktikatvAda narahani gahalo yagakAH kiM kurvanti iti natvA navivekAnaramA nabhannAduparAnaoNpani mAne'yacaTayA, pAridiyA . saMkriTamanamasniguniguptAstapanyupakSaH zasinananA, zIlpasa, janAnAH nilAmArgaTA iti nAmAhAnyAlA sAdhuvarNajananaM / / paMcadhAcAra svayamAcaranti ziyAnAcArayanti iti AcAryAH / pratyupakAranirapekSaparopakArAH, surabhUdhagbaddhIrAH, sarvazAstrapAradRzvAnaH, svayaM zreyaHpathe sthitAH, vinItavineyAsvatra sthAparyataH, zuddhadezakulajAtayo, vinayaMsiddhA, mAnamarmAridho, vigatarAgadveSa mohAH, zalyavyapetAmtapasi, tejasi, yazasi, tarasi, vacasi ca niropabhyA iti guNagrahaNa sUrINAM varNajananam / / upetya simarthana daukilvA'dhIyate zrunamatebhya iti upAdhyAyAH, prabuddhajinAgamArthayathAtathyAH, sucaritacUDAmaNayaH SaTtarkIlurasrotasvinInadISNamatayo, nirastanidvAtaMdrApramAyAH, sumedhasaH, ziSyamedhAnurUpavyAkhyAnA ityadhyApakavarNajananam / / ratApagamgAmAmaphAlanA go'gi managAdhirga nirdhAti sakhAme sulbhaa| mammapano sammAviSamatama samastavipada ityAdiprayacanavarNajananam / / mithyAtya karmanirmUlana, jhAnanai lyamUlaM, durgatigamanapratibaMdhanaM, sugasiddhAroddhAdarna ityAdi parzanayarNajananam // ayaNNavAdassa-asadbhUtadoSodbhAvanasya nAzanaM prakUtatvAdahavAdInAmeSa / vadyathA-vItarAgatvasarvajJatve'Iti na vidyate sarvaprANinAM rAgAdibhiravidyayA ca nityamanusyUtatyAdityAdirahatAmavarNavAdaH // siddhAnAM sukhaM na kiMcidAsta tatkAraNakAminyAdInAmabhAvAt / sato'pi vA sukhasya teSAM nAnubhavastanimittAnAmidriyANAmatIndriyatayA tatrAsatvA dityAdiH siddhAnAm / / so'yagaI nityAdisvakalpanayA pApAnAdAracenane tayavasthApanAyAmapi kanyakAnAM kRtrimapuvakadhyaya. itAvidha na mururavastUpasenano phAgupalabhyate iti na prazinAdipu saMbAntA adAlo, nApi pratimAnAmaIdAdityamamA sadguNazUnyatvAttato'nyapApANAdivanna tagAmArAdhane minimamannamamita danyAnizcayAnAM / / idamAItaM zrutaM puruSalavAdAdAdimAdiyAta sayakSArtha / gacaMgArAMjanAdivatkAlapyokapriyamya mila kuta Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA AzvAsA cidvizuddhiriti sarve puruSAH sarvadA sagAdidoSadUSitAH asa evAtIndriya vanta na kasvijAnAti / bhagA lapadisaNe na 10 5caH satyaM, sadbhUtaM ca jhAna mithyaiyetyAdiH zrutasya / / zItoSNasparzavatparaspara viruddhAnAmastitvAdidharmANAmekatra vastunyasaMbhavAt cirudvAbhimatadharmAdhikaraNakavastujhApanaM na samyak / nApi tanchUddhAnaM mRgatRSNodaka zraddhAnavannidhyAjJAnAnugatyAnnApi caraNa rajjo sarpapratyayAttatparihAravat asa. tyajJAnapUrvaka ityAdiH pravacanasya || yadA tu pravacanazabdena dravyazrutamucyate / tadedaM jainAnAM zAstraM shbdshaastrvirodhi| mlecchabhASAdiSaDa, lokazAstrAprasidbhUtvAvivakSitArthapratipAdanAsamarthamityAdiH // darzanAvarNavAdastu ratnatrayAvarNavA dAntargata eva / pRthagdarzana syopAdAnaM tu viziSTataityAdigocaratvamacanArthe / arhadAyavarNavAdaparihArastu yathAzAstraM prati pattavyaH / / AsAdanA avajJA / / ahaMdAdigu dazambapi mAyAdayaH paMcApi samyaktvamya yiAyo mAhAtmyAyakaramAna ni gAthAdvayasaMgrahArthaH / / hiMdI artha-ahaMdAdiguNoMmeM prema karanA bhAta hai. pUjAka dravyapUjA aura bhAvapUjA esa do bheda hai. ahaMdAdikoMke uddezyase gaMdha, puSpa, dhUpa, akSatAdika mamarpaNa karanA yaha dravyapUjA hai. tathA UTa karake khaDe hojAnA: tIna pradakSiNA denA, namaskAra karanA vagare zarIrakriyA karanA, vacanoMse ahedAdikoMke guNoMkA stavana karanA yaha bhI dracyapUjA hai, manase unake guNoMko citana karanA yaha bhAvapUjA hai, varNajanana-varNa zabdake aneka artha haiM. varNa-zuklAdika varNa, jaise 'zuklavarNamAnaya / arthAt sapheta raMgako lAo. varNa zabdakA artha akSara aisA bhI hotA hai 'siddho varNasamAmnAthaH / vaNoMkA samudAya anAdi kaoNlase hai. varNa zabdakA artha brAmaNAdika aisA bhI hai. yathA ' atraiva varNAnAmadhikAraH / isa kAryameM hI brAmaNAdika coMkA adhikAra hai. yahAMpara, varNa zabdakA 'yaza' aisA artha mAnA jAtA hai. ase 'varNArthI dadAti yazakI kAma nAse detA hai. prastuta vajanana ' isa zabdameM varNa zadakA artha yA aisA samajhanA cAhiye...... _ aIdAdi parameSThioMkA vidvAnoMkI 'sabhAmeM pezogAna karanA, unakA mahattvaM catAnA isako varNajanana / kahate haiM, RA phapilaM, buddha, IzvarAdika sarvajJa nahIM the, unake vacana pratyakSa anumAnAdikoMse viruddha-yAdhita hote haiM aisA siddha karake aIdAdikoMke baccana yukti aura Agamase aviruddha hai.aisA siddha karanA, isa gaiMtIse unakI mahattA Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 166 prakaTa karanA yaha arhadAdikoMke varNajanana hai. Atmako jaba mokSa prApta hotA hai taba vaha apane caitanyarme sthira hotA hai aisA sAMkhya kahate haiM. muktAtmAkA caitanya phakta svasvarUpako jAnatA hai, bAhya padArthako vaha jAnatA hI nahIMaisA unakA mata hai. paraMtu yaha mata yuktIse bAdhita hotA hai. prayatnake binA hI sarva AtmAmeM caitanya sadA virAja mAna hai hI, vaisA hI yadi muktameM bhI hogA to usakA vizeSarUpa saMsArI AtmAke caitanyasvarUpase bhima nahIM hai aisA mAnanA paDegA. arthAt muktAtmAke caitanyameM kucha apUrvatA hai nahIM aisA siddha ho gayA, jisameM kucha apUrvatA nahIM rahatI hai vaha cIja itara vastuse apanA mizrapanA siddha nahIM kara sakanese khapuSpake samAna asat hI samajhanI cAhiye / prakRtitacca acetana honese usameM muktikI kalpanA karanA phijUla haiM. vaha maiM baddha hUM athavA mukta huI hai aisA jAnatI hI nahIM. ataH kApilake-sAMkhyake mata meM muktAvasthA AtmAkI siddha ho nahIM pAtI. buddhayAdi vizeSa guNoMse rahita mokSa hai aisA vaizeSikoM kA mata hai paraMtu vaha bhI samucita nahIM hai. AtmAmeM acetanatAkI kalpanA kona sacetana prANI karegA ? arthAt AtmAmeM jJAna hai yaha bAta bAla gopAlataka svIkArate haiM. yadi muktAvasthA meM AtmAkA jJAna naSTa ho gayA to vaha apanI siddhike liye kisakA Azraya karegA ? arthAt jJAna yaha AtmAkA vizeSa lakSaNa haiM. usake binA usakI sattA hI naSTa ho jAtI hai, jaise bhasmameM jJAna na honese usako koI AtmA nahIM kahate haiM vaise hI muktAtmA jJAnazUnya ho jAnese apanA Atmatva kho cuke haiM aisA mAnanA paDegA. rAgadveSAdi klezoMko utpanna karanevAlA bAsanAoMse rahita jaba jJAna ho jAtA hai taba vaha mukta mAnA jAtA hai aisA bauddhakA mata hai. yahAM hama unako pUchate haiM ki, yadi vaha jJAna atyaMta asAdhAraNa rUpa aura eka hI hai. dusare padArtha jJAnake samAna asAdhAraNarUpake dhAraka nahIM hai aisA kahoge to dusare padArthoMkA svarUpa varNana karane lAyaka nahIM hai aisA nizcita ho gayA. jo jo vastu asAdhAraNa svarUpase rahita hai vaha vaha AkAzapuSpake tulya abhAvarUpa mAnanI par3egI. isa rItIse anyamatameM siddhoMkA svarUpa siddha hotA nahIM. ataH bAdhaka sakalakarmakA nAza ho jAnese avinAzI AtmasvarUpako jo prApta hogaye haiM ve siddha parameSThI haiM. ve anaMta jJAnarUpasukhase tRpta huye haiM. aisA unakA mAhAtmyakathana karanA yaha siddha mAhAtmya varNana haiM. bhAvAsaH 1 166 Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA AbhAsaH 167 jaise jinake rAgadepa naSTa huye haiM jo trailokyacUDAmaNi haiM aise aIdAdika bhanyoMko zubhopayoga utpanna hone meM kAraNa ho jAte haiM. vaise unake pratibibhI zumopayoga utpama karate haiM. bAjha padArthake Azrapase zubha yA azubha pariNAma utpanna hote haiM. AtmAmeM iSTAniSTa padArthakA sAnidhya honese rAgadveSa utpanna hote haiM. apane putrake samAnahI dusarekA suMdara putra dekhanese apane putrakI yAda AtI hai. isItaraha adAdikoMke pratibiMba dekhanese arhadAdi parameSThioMke guNoMkA smaraNa ho jAtA hai. isa smaraNase navIna azama karmakA maMvara hotA hai. navIna sabha kokA Agamana hotA hai. jo zubhaprakRti, grahaNa kI gaI hai usameM vRddhi hotI hai. pUrvama grahaNa kI huI azubha prakRtiyoMkA rasa kama karanemeM samartha hotA hai, isaliye samasta iSTapuruSArthakI siddhi karanemeM pratibiMba hetu hote haiM. ataH unakI upAsanA avazya karanI cAhiye. isa tarahase caityakI mahattA prakAzita karanA yaha caityavarNa janana hai. atajJAnavarNajanana-avajJAna kevalajJAnake samAna saMpUrNa jIvAdi dravyoMke yathArtha svarUpakA prakAzana karane meM samartha hai, karmarUpI uSNatAko naSTa karaneke liye udyukta huvA jo zubha dhyAnarUpI caMdanavRkSa usako yaha atannAna malayaparvatake samAna hai. svataHkA aura bhavyajIvoMkA uddhAra karane meM tatpara aise vidvAna logoMke dvArA yaha jJAna ArAdhane yogya hai. yaha azubha karmake AmravoMkI utpatti hone nahIM detA hai. isa zrutajJAnase AtmAkA pramAda naSTa hotA hai. sakala aura vikala aise pratyakSa jJAnoMkI utpattI yahI kAraNabhUta hai. samyagdarzana aura samyakcAritrakI isasehI pravRtti Tika sakatI hai. isa tarahase zrutajJAnake mahatvakA kathana hai. dharmavarNajanana-yaha jainadharma duHkhoMse jIvako bacAtA hai. sukha denemeM samartha hai, navanidhI aura caudaha ratnoMkA adhipati karatA hai, jinhoMne apane pakraratnase saMpUrNa bhUgocarI rAje, vidyAdhara nRpa aura gaNabaddha deva vaza kiye hai aise cakravatI bhI isa dharmake prabhAvase nana hokara caraNoMpara namaskAra karate haiM. isake prabhAvase iMdra padavI prApta hotI hai. yaha padavI devAMganAke cittako lubhAnevAlI hai. usake caMcalamatsyake tulpa netroM meM prema utpanna karatI hai. harSase zarIrameM romAMca utpanna karatI haiM. isa padavIke dhAraka devameM dharmake prasAdase sarva devoMse bhI adhika mahattvazAlI aNimAmahimAdika praddhi prApta hotI hai. hamezA iMdra tAruNyase yuktahI rahatA hai. usakA zarIra sauMdaryarUpI latAke ArohaNake liye yaSTIke samAna hotA hai. iMdrakA AyuSya aneka sAgaroMke jalabiduoMkI gaNanA Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA avasa: 168 tulya barA rahatA hai. arthAta aneka samudroMmeM jalavidu jaise agaNita rahane haiM caisA iMdrakA AyuSya aneka sAgaropama rahatA hai. vaha iMdra meruparvata, kurubhUmi [devakuru aura uttarakuru bhogabhUmi ] gaMgAdi mahAnadiyAM, himabadAdi kula parvata, ityAdi sthAnoM meM khecchAse vihAra karatA hai. devAMganAoMke vizAla nitaMba, adharoSTha, kaThina, U~ce aura vizAla aise sanataTa inake mAtha vaha krIDA karatA hai, unako avalokana aura sparza karake bahuta AnaMda lUTanA haiM. aisI mahatvazAlinI iMdrapadavI isa jinadharmake pramAdase manuSya prApta kara sakatA hai. . isa jinadharmaka prasAdase mokSakI bhI prApti hotI hai. kurUpatA utpanna karanevAlI vRddhAvasthA rUpa DAkinI isa avinazvara jJAnamaya mokSako sparza nahIM karatI hai, zokarUpI vRkura mokSabhUmImeM praveza nahIM karate haiM, yaha bhUmI vipattirUpa dAvAnIkI jvAlAosa aMlima rahatI hai. rogarUpI duSTa sarpa isake zarIrako deza nahIM karate haiM. yaha mokSabhUmi yamamahipake zaMgase akhaMDita rahatI haiM. bhItirUpI varAhAMse ukIrI jAtI nahIM hai. saMklena pariNAmarUpI zarabha isameM vAsa nahIM karate haiN| miyaviyogarUpI Rra cyAtroMse yaha rahita hai| yaha anupama sukharUpa radako apama vAlI banI hai| aisI maciniH jinadharmake prasAdase bhavya jIva pA sakate haiM. isa taraha dharmakA mAhAtmyakathana pharanA yaha dharmavarNanajanana hai. " . . sAMdhuvarga varNajanana-priyaMtracana bolane meM catura aise baMdhugaNa durmedha zaMkhalAke samAna hai, paraMtu sAdhugaNa isa baMdhuzaMkhalAko jhaTase toDate haiM. dustara saMsArarUpI bhovaromeM cirakAlataka bhramaNa karanese unakA hRdaya bhayayukta rahatA hai, hamezA anitya bhAvanAmeM unakA citta Asakta rahanese zarIra, dhana, vagaire padArthoMmeM ye Asakti nahIM rakhate haiM. yaha jinadharma hI saiMkaDo duHkhoMse hamArA rakSaNa karatA hai. inako choDakara dusarA koI bhI hamako duHkhAse chuTAnevAlA nahIM hai aisA manameM vicAra kara usake hI zaraNameM jAte haiM, zrImAdhuparameSThI jJAnarUpI ratnadIpakakI mamAna jagadapI gRhameM chipakara baiThe hue ajJAnAMdhakArako bhagAte haiM. kamoMko grahaNa karanA, unake phalAko cakhanA aura unako nimUlana karanA ina kAryoMmeM hamako koI sahAyya nahIM kara sakatA hai. hamako hI ye kArya karane paDhate haiM, aimA apane manameM nizcita karate haiM, agAdhAraNatanya hamArA lakSaNa hai isase hama itara ajIcAdi padAthoMge bhinna hai emI bhAvanA kara inara dravyoMsa ve apanako sarvathA bhinna bhAte haiM. ve sukha meM Adara tathA duHkhameM daMpa karata nahIM hai. yadi merameM sAtAvadanIMva kama hogA to anyajana merA Adara kareMge yadi nahIM hogA to merA ve e kareMge" ataH maiM Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 10 bhArAta hI apane Upara upakAra yA anupakAra karatA hai, zubha yA azubha phama utpanna karanemeM meM svataMtra I. anugraha aura nigraha anya loka karate haiM yaha mAnanA aupacArika hai. ye loka dIna hai ye kucha karane dharanameM samartha nahIM hai aisA vicAra kara ye mere baMdhugaNa hai, ye mere zatra haiM aisI bhAvanAko vaM hRdayase dUra karate haiM. jinakA sAmarthya anivArya hai aise upasargarUpI sosa ghire hue bhI ve vilamAtra bhI ghabaDAte nahIM hai. kSudhA, tRSAdiparIyaharUpI zatru bar3e jorase AkramaNa karate haiM, tathApi ve dIna hokara manameM saMklezayukta nahIM hote haiM. ve tIna guptirUpI guptI kA Azraya lete haiM. anazanAdiporAjyakA pAlana karane meM udyukta hote haiM. saMpUrNa mahAratarUpa kavacako dhAraNakara hAthameM zIlarUpI DhAla lete haiM. myAnase bAhara nikAlI huI dhyAnarUpI taravAra ve apane hAthameM lekara karmazatrakI senA jItate haiM. isa tarahase sAdhuparameSThIkA mAhAtmya pragaTa karanA yaha sAdhuvarNajanana hai. AcAryavarNajanana-motioMkA hAra, megha, caMdra, sUrya, kalpavRkSa vagaire padArtha pratyupakArakI apekSA na karake hI upakAra karate haiM, AcAryaparameSThI bhI unake samAna parAnugraha karane meM sadA udyukta rahate haiM, ve nirvANanagarI ke prati le jAnevAle niraticAra cAritrarUpI mArgakA svayaM avalepana karake natra hue aise ziyAdika bhavya jIdoM ko bhI usa mAgameM pravRtta karate haiM. AcArya nirmala jJAna aura vizAladarzanarUpI pakSmala netrIse sama padArthAko jAnate haiM aura dekhate haiM, ve kulIna, namra, nirbhaya, abhimAnarahita, rAgadveSa rahita, mAyA, mithyAtva, nidAnarahita aura moharahita hote haiM, bacanoMmeM, tejameM, tapameM the advitIya hote haiM. ve jamatake advitIya alaMkAra haiM, isa taraha AcAryavarNajanana samajhanA. upAdhyAyavarNajanana-upAdhyAya parameSThI acchI tarahase Agamake jJAtA hote haiM. ve jIvAdi padAthAMkA yathArtha varNana karate haiM, zamda aura arthake vAcyavAcaka saMbaMdhakA nirdoSa vivecana karate haiM, ve nidrA, Alasya aura pramAdakA tyAga kiye huye haiM. niraticAra cAritrake dhAraka, zIla saMpanna aura samyagjJAna saMpanna hote haiM, yaha upAdhyAya varNajanana hai. mArgavarNajanana-ratnatrayahI mokSakA mArga hai, isakA lAbha jIvako yadi na ho jAyagA to anAdi va avinazvara aisI yaha bhavya jIvarAzi mokSapurakI prApti nahIM kara sakegI. jaba usakA lAma hotA hai tama jagatakI sartha saMpatti isa jIvako prApta hotI hai. yaha mArgavarNa janana hai. Hinditate69849990989054 Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArApanA apacAsa: - samyagdarzana varNajanana samyagdarzana midhyAtvapaTalako naSTa karake samyagjJAnameM nirmalapanA lAtA hai. naraka niryacAdi azubhaM gati meM jAnese rokatA hai. yaha mithyAdarzanakA zatru hai aisA varNana karanA yaha samyagdarzana varNajanana hai. guNavAna aise paMca parameSTIoNmeM jo doSa nahIM hai ve doSa nikAlanA usako avarNavAda kahate haiM. aise avarNavAdakA nirAkaraNa karanese darzanavinaya hotA hai, aba avarNavAdakA varNana karate vItarAgatA aura sarvajJapanA arhantameM nahIM hai, jagatameM saMpUrNa prANI rAgadveSa aura ajJAnase ghire hue hI dekhe jAte haiM aisA kahanA yaha arhankA avarNavAda hai. vI, vasa, itra vagaire mugadhI padArtha, puSpamAlA aura vakhAlaMkAra yehI sukhake kAraNa haiM. ina padArthoMkA abhAva hone siddhAko mukha nahIM hai. mugna iMdriyoMse prApta honA hai. paraMtu giddhoMko spAdi indriyAM nahIM hai ataH ve sukhI nahIM hai. aisA kahanA yaha sidAvarNavAda hai. jaise choTI choTI kanyAyeM guDDI yaha merA bAlaka hai mesA vyavahAra karatI haiM. paraMtu jaise sAkSAt bAlaka godameM lenese unako sukha milegA vaisA guhIse nahIM milatA hai vaisahi ye ahanta hai ye siddha parameSTi haiM aisI acetana padArthameM sthApanA karake upAsanA kI to bhI samavasaraNameM sAkSAta virAjamAna arhantakI pUjA karanese jo phala milatA hai vaha nahIM milegA, mUrti meM aIda siddha vagaire pUjya puruSa pAsa nahIM karate haiM. kyoMki unake guNa mUrtI meM dIkhate nahIM haiM. aisA kahanA caityAvarNavAda hai. zrutAvarNavAda-jaise nadIke tIrapara dasa dADima gire haiM he laDako : bhAgo aisA kahanevAle puruSakA vAkya jaisA asatya hai vaise Agama bhI puruSakRta honese asatya hai apramANa hai. puruSako atIMdriya vastuoMkA jJAna hotA nahIM hai. aura ajJAta vastukA yadi vaha upadeza karegA to usake upadezameM pramANatA kaisI AvegI ? usake upadezase logoMko jo jJAna utpana hogA vaha bhI pramANa kaisA mAnA jAyagA ? ataH AgamajJAna pramANa nahIM hai aisA kahanA yaha zrutAvarNavAda hai. dharmAyaNavAda-dharma vurgatisa prANIko bacAtA hai, aura svAdiphala detA hai yaha kahanA hI hai. ye saba bAteM parokSa haiM. pratyakSa nahIM hai. ataH inake Upara vizvAsa rakhanA kaisA yogya hogA jisake kAraNa maujUda rahate haiM vaha 170 Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlAdhanA AzvAsa An vastu utpanna hotI hai jaise bIja honese aMkurotpatti hotI hai. yadi dharma mukhadAyaka hai to vaha utpanna honephe anaMtara hI susva kyoM utpanna nahIM karatA hai, aisA kahanA yaha dharmAvarNavAda hai... sAdhu, AcArya aura upAdhyAya ye sarva munirAja ahiMsAvatakA pAlana karate haiM aisA janaloka kahate haiM paraMtu ina munikA AhimAvata yuktIse siddha hotA nahIM. ye sarvamuni pAMca sthAvarajIba ba aura usa jItrake samudAyameM bihAra karate haiM, isaliye ye Ahegaka kaise hoMge ? ye sAdhu kezaloca, upavAsAdike dvArA Apane AtmAko duHkha dete haiM. isaliye inako AtmavadhakA dopa kyoM na lagegA pApa aura puNya hArTagocara hote nahIM hai to bhI ye muni unakA aura unake naraka, svargAdiphaloMkA varNana karate haiM. unakA yaha vivecana jhUTA honese asatya bolanekA doSa unase hotA hai. ityAdi kahanA yaha sAdhu avarNavAda hai. isI taraha ApArya aura upAdhyAya parameSThIkA bhI avarNavAda samajhanA caahiye| : pravacanAbarNavAda-eka vastUmeM paraspara viruddha svabhAva nahIM rahate haiM. to bhI eka vastUmeM unakI kalpanA karanA yaha yukti saMgata nahIM hai. jo manuSya ekavastumeM biruddha svabhAva rahate hai aisI zraddhA karatA hai vaha samparaSTi nahIM hai. kyoM ki usake zraddhAnane viparIta jJAnakA anusaraNa kiyA hai. use mRgatRSNA meM kI gaI zraddhA mithyAjJAnakA anusaraNa karanevAlI honese mithyA mAnI jAtI hai. jainalogoMkA cArikha bhI mithyAjJAnakA anusaraNa karatA hai ataH yaha bhI saccA nahIM hai. dorI meM sarpakI zrAMti honase jaise rajjukA tyAga ho jAtA hai. isa tyAgake mamAna hI mithyAjJAnase honevAlA cAritra bhI bhrAMta hai. ityAdi kahanA pravacanAvarNavAda hai. aba uparyukta avarNavAdoMkA asatyapanA saMkSepameM dikhAte hai. arhan puruSa honese rAstese jAnevAle pravAsIke samAna sarvajha aura vItarAga nahIM hai yaha kahanA asatya hai, kyoMki asarvajhapanA va rAgadveSIpanA inase puruSatvakA avinAbhAva nahIM hai. jainaloka bhI jaiminI, buddha vagairaha puruSa bhI bheDiyA~ko pAlanevAle manuSyake samAna hai aisA kaha sakeMge. arhana sarvajJa aura vItarAga hai isa bAtakA vivecana anya nyAyagraMthoM meM honeme hama yahAM karate nahIM. jo padArtha kevala duHkha pratIkArArtha hI hai unameM mUDha loka sukhamAdhananA mAnate haiM. strIke sAtha saMbhoga karanA yaha vAstavika sukha nahIM hai, kyoMki strIko bhogate samaya zarIrako bahuta AyAmayukta karanA par3atA hai ataH usako sukha kahanA Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA yaha molaha AnA jhUTa hai. kurUpatAko miTAnevAle vastrAdikoMkI siddhaparameSThIko bilakula AvazyakatA nahIM hai. ve siddha bhagavAna zarIrarahita haiM, azarIra AtmAmeM sakala duHkhoMkA nAza honA yahI sukha hai. yaha pUrNa, anaMta aura anaMtajJAnAtmaka hai. AtmA meM rahA haA zrutajJAna jIvAdi padArthoM ko jAnane meM nimitta hotA hai. jaise arahaMta aura AcAryAdika zubhopayoga ke liya kAraNa hai base unake praticiMca bhI zubhopayogake liye kAraNa haiM. yaha saMkSepase avarNadhAdakA nirasana huvA. evaM dasaNamArAhato maraNe asaMjado jadi bi kovi // suvisuddhatibbalesso parittasaMsArio hoi // 18 // mRtAvArAdhayamevaM nizcariyo'pi darzanaM / / makRSTazuddhalezyAko jAyate svalpasaMmRtiH / / 51 // vijayodayA-vamiyanayA gAthayA asaMyAsamyagdRaiH samyaktyamAgadha yataH phalamAcI payamiti patrokta paga mrshH| Adhyameva mokSamAgaH prakRyaH iti / pradhAnAH zaMkAdikamapAkurvanti upaTaNAdibhiH / sabhya vanvAya zakti vardhayansamIniM varzanavinaga pAdayana |dsnnN kAnavAdhiratA nirAdayanmaraNa nayapadhanunika janA jadi vi ydyvysytH| suvisunivvalesso kApAyAnaraM jinA yogavRttile zyA, sAghoDhA prayimatA harnaralakApItatejaHpapala le bhanyAmedena / tapAzumaledayAnirAsArtha muvisahaNaM / tImahaNaM pariNAmaprakopAdAnAya / subizuddhA tIvA lelyA yasya suvizuddhatImalezyaH / parittasArio alpacaturgatiparivartaH 1 hodi bhavati / alpasaMsAratA samya. pavArAdhanAyAH phalavena darzitA // evaMvidhasamyaktatvArAdhanAyAH phalamAcaTe mUlArA-ArAIto niSpAdayan / suvisuddhAtavvaleraso suvizuddhatItrale zyaH vizuddhA zubhA sItrA pariNAmaprakarSayatI lezyA kaSAyAnuraMjitA yogapravRttiryasya saH / paritta parimitaH / samyaktvArAdhanAyAH svaspasaMsAratvamityarthaH / artha-samyagdarzanakI ArAdhanA karanevAle asaMyata samyagdRSTIko kaunasA phala milatA hai isakA isa gAthAmeM AcAryane ullekha kiyA hai. upagRhana, vAtsalya, sthitikaraNa aura prabhAvanA ye sampagdarzanake cAra guNa haiM inase samyagdarzana zaMkAdidoSoMse rahita ho jAtA hai. samyagdarzanameM vizuddhi 172 Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlArAdhanA AsAna: paDha jAtI hai. aura darzanavinayakI prApti hotI hai, samyaktvakI ArAdhanA karanevAlA koI jIva yadyapi asaMyata samyagdRSTi hogA tathApi vaha vizuddha aura tIya lezyA dhAraka honese alpasArI hotA hai. kodhAdi kapAyoga anuraMjita yogakI pravRttiko lezyA kahata haiM. usake kRSNa, nIla, kApota, pIta, padma, aura zukla aipta chaha bheda haiM. kRSNa, nIla aura kApota ye tIna lezyAyeM azubha hai. yahAM uttara tIna lezyAoMkA grahaNa samajhanA cAhiye, jisake tIna zubha lezyAke tItra nirmala pariNAma hai vaha samyagdRSTi jIva samyagdarzanakI ArAdhanAse caturgatima thoDA bhramarara karane yukta hotA hai. matpasAra raha jAna yaha sabhyadarzanArAdhanAkA phala hai aisA yahAM samajhanA cAhiye. sahahayA esiyayA rocaya phAsaMtayA pavayaNassa / / sayalassa jeNa pade samattArAyA hoti / rocakA jaMtavoM bhaktyA sparzakAH prtipaadkaaH|| Agamasya samastasya samyaktvArAdhakA matAH // 52 // saMvAdArtha vyAkhyAtRbhiH sUtre paThitA pAthA yathA sadahayA pacciyayA rocaya phAsatayA pabayaNassa // sayalarasa je garA te sammacArAyA hoti / mUlArA-sahahayA zraddhAnakArakAH mnsaa| pattiyayA prItimataH idamevottamamiti vacanena / rocaya ruciyuktAH nkhruudrottikyaa| phAsaMtayA anuSThAtAraH artha-jo jIva jIvAditacoMke pratipAdaka Agamapara manase zraddhAna karate hai. jo jinakathita taya hI sarvotkRSTa hai aisA vacanake dvArA uccAra karake zraddhAna karate haiM, arthAt antaHkaraNameM utpanna huvA advAnapari NAma vacana ke dvArA vyakta karate haiM. jo cuTakIke dvArA arthAt karatalavanike dvArA apanA tatcazraddhAna pragaTa karate hai, tathA jo apanA tatvazraddhAna kArya karake-dharmaprabhAvanA-jinapUjA, dAna ityAdike dvArA pragaTa karate haiM. ye saba jIva samyagdarzanake ArAdhaka haiM aisA mAnanA cAhiye. 173 Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AbhAsaH 174 tanyazraddhAnapariNAmaH katimevaH kiM phalaM ityasya pratiSacane uttara prabaMdhaH / tatra bhedapratipAdanAyA tibihA samattArAhaNA ya ukkarasamajjhimajaNNA / / ukassAe sijjhadi uphassasusukkalessAe // 49 // . utkRSTA madhyamA hInA samyaktvArAdhanA vidhaa|| .: ... utkRSTalezyayA tatra siddhayatyutkRSTayA tayA // 53 // vijayonyA-tiviDA vivithaa| sammattArAhaNA samyaktvArAdhanA / ukassamajhimajahaNNA utkaTamadhyamagayA theti rAma pAnI smpraalyaa| simA sidhyati nirvRtimupaiti / jaskRSThazuhaleNyAsahitayA / samyaktvArAdhanAyA bhaipanirdezapUrvakaM utkRSTabhedasya phalamAcaSTe-- mUlArA spaSTam / . tattvazraddhAnarUpa pariNAma kitane tarahake haiM ? unase kyA phala milatA hai| isakA uttararUpa AgekA viSaya likhate haiM. prathamataH samyacArAdhanAke bheda dikhAte hai-- artha-mamyagdarzanArAdhanAke utkRSTArAdhanA, madhyamArAdhanA ya jayanyArAdhanA aise tIna bheda haiM. utkRSTa zubalazyAmahita jIvako utkRSTa samyaktyArAdhanA prabhAvase muktisukha prApta hotA hai, - - - - - nesA ya huMti bhavasatta majjhimAe va sukkalemsAe / / saMkhejjA 'sakhejjA vA saMsA bhavajahaNAe / / 50 // bhavantyanye bhavAH sapta madhyayA madhyaledayayA / / saMkhyAtA bAppasaMkhyAtA hInayA hInadayayA // 24 // vijayodayA-sesA avazidhAH / hoti bhavanti / kiM bhavA manupyanyAdiparyAyAH / kati satra sapta / majisamAe ya samyakravArAdhanayA / suphalessAe zuklezyayA madhyamayA bartamAnasyetyubhAbhyAM madhyamazanasya saMbaMdho vyaakhyessH| 1 sakhejjA saMkhyAtA asaMkhyAtA vA sesA zeSA bhavandi bhayAH / jahaNNAya jaghanyasamyaktvArAdhanamA mUtimupetaspa / 174 Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lAgadhanA 20 Hoessantrees madhyamajaghanyayoH phalamAha--- I bhUlArA-- majhigAe madhyamayA idamubhayatra yojyaM / tena madhyana zuklalezyAyAM vartamAnasya madhyamayA samyaktvA rAyA mRtimupagatasyAvArISTAH saptabhavA: syurityarthaH saMkhejjA ityAdi saMkhyAtA asaMkhyAtA vA bhavanti zeSA bhavA jayanyathA mRtasyetyarthaH / anye tu saMkhejjA saMkhejjA bhavA ya iti paThitvA matrAyetyatra ca zabdena anaMta iti samucinva nti / vayaM 'yuvA zabdAt / artha - madhyama zukla lezyAkA Azraya karake jo jIva madhyama samyaktvArAdhanA karate haiM ve sAta bhava dhAraNa karake mokSako prApta karate haiN| jaghanya samyaktvakI ArAdhanAye jo maraNa karate haiM ve jIva saMkhyAta athavA asaMkhyAta janma dhAraNa karake mokSa hastagata karate haiM. uktAstisra ArAdhanAH kasya bhavati ityasyottaramAda gAthAukkassA kevaliNo majjhimayA sesasammadikSaNam / abiradsammAdissi saMkiliGa hu jahaNNA // 51 // satra kevalino daryA madhyA sA zeSasahazAm // asaMyatasya sadraSTerhInaM saMSTicetasaH || 55 / / vijayoddhA utkRSTA samyaktvArAdhanA bhavati / kasya kevaliNo kevalinaH / kevalamasahAyaM bhrAnaM iMdriyANi, manaH prakAzopadezAdikaM vAnapekSya vRtteH / pratyakSasyAvabhyAdeH AtmakAraNatvAdasahAyatAstIti kevalasthaprasaMgaH syAditi cenna rUDhernirAkRtAzeSazAnAvaraNasyopajAyamAnasyaiva bodhasya kevalazayavRtteH / kevalizandro yadyapi sAmAnyena ke liye pravRtta stathApI ayogikebaligrahaNaM ityanyatra maraNAbhAvAt // utkRSTatA kathaM samyaktvArAdhanAyA iti cena iha dividhaM samyaktvaM sarAgasamyaktvaM vItarAgasamyaka ceti / grego dvividhaH prazastarAgaH aprazastarAga iti / tatra prazastarAgo nAma paMcaguru, pravacane ca vartamAnastadguNAnurAgatmakaH / asto rAgo dvividhaH iMdriyaviSayeSu manozeSu jAyamAnaH | AtAbhAseSu tatpraNIte siddhAMta, nirUpite mArca tatstheSu vA vartamAnaH dRSTirAgaH iti taya prazasta rAgasahitAnAM zraddhAnaM sasrzanaM / rAgadrayarahitAnAM kSINamohAvaraNAnAM vItarAgasyarzana I tasyArAdhanA utkRmAgamAbhAvAt / azeSavikalagocaravastuyAthAtmyAdisakalAna sahacAriyA | majhinagA madhyamikA khAnA bhavati samma upayuktavacanaH zeSazabdaH iti keli AzvAsaH 175 Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlArAdhanA AzvAsaH bhyo ye'nye'saMyatasamyagdRSTayAdayaste parigRhyante zeSAne satrApacAdamAha-asiradasammAdihissa asaMyatasamyagraSTaH / jahaNNA jaghanyA samyaktvArAdhanA bhavati / ki sarvasya ? netyAva-saMkriliThussa lakliSTasya parISadaSyAkulacetasaH iti yAvat / / kA samyaktyArAthanA kasya syAdityAha mUlArA-ukkassa utkRSTA prazasnetararAgArakarmamalavilayAnikhilavastuyAthAtmyapAhisakalamAnasaha caritatvAka / - arthAdayogakevalinastasyaiva maraNasabharAtparamotkRSTazudhareyAsaMskAravyavaharaNAnusaraNAcca / pUrvaprayogAdAviddhakulA lacakadaditi sUcakAravacanAt / sesA asaMkliSTasamyagdRSTyAdiH / gaMkiliThussa parIpajhyAkulamanasaH / * kahIM huI ye tIna ArAdhanAyeM kisa jIvako prApta hotI hai ? isa praznakA uttara AcArya dete haiM, artha--utkRSTa samyaktvakI ArAdhanA ayogakevalIko hotI hai. madhyama samyagdarzanArAdhanA bAkIke samyagdRSTI jIvoMko hotI hai, paraMtu parIpahoMse jisakA mana udvigna huvA hai aise avirata samyagdRSTIko jaghanya samyaktvArAdhanA prApta hotI hai, vizezartha-asahAya jJAnako kaMbalajJAna kahate haiM. zaMkA-iMdriyA, mana, prakAza aura upadezAdikAkA sahArA na lekara phakta AtmAke Azrayase avadhi va manAparyaya jJAna utpanna hote haiM. isa liye unako bhI kevalajJAna kyoM nahIM karate ho ? uttara avaghyAdika jJAnako kevalajJAna nahIM kahate haiM. jisane sarva jJAnAvazyAkamakA nAza kiyA hai aise jJAnako hI kevalajJAna yaha zabda rUDha hai anya jJAnoMmeM kevala zabdakI rUdI nahIM hai. kebali zabda sAmAnyase sayogakevalI aura ayogakaMbalI ina donoM meM pravRtta hai to bhI yahA~ kayalI zabdase ayoga kevalIkAhI grahaNa hotA hai. sayogakavalIkI avasthAmeM maraNa hotAhI nahIM, kevalIkA samyagdarzana utkRSTa kaisA ? uttara--samyagdarzanake sarAga samyagdarzana aura dhItarAga samyagdarzana aise do bheda haiM. rAgake bhI prazasta rAga aura aprazasta rAga aise do bheda hai. paMca parameSTI, aura jinAgamameM jo guNAnurAga utpanna hotA hai usako prazastarAga kahate haiM. anazastarAgase manoharaviSayoMmeM jo prema utpanna hotA hai vaha pahilA aprazasta rAga hai. aura vuddha, kapilAdika. AptAbhAsa aura unake siddhAnta, unake dvArA prarUpe hue kumAga tathA kumArgastha loka inake viSaya meM huA jo anurAga baha dasarA aprazasta rAga hai, prazastarAgasahita jIvAMkA jo Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - AghAlA mRtArAdhanA - 177 sampagdarzana vaha sagaga samyagdarzana hai. jinake prazasta aura aprazasta dono hI rAga naSTa ho gaye haiM arthAt mohanIya karma, jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNA karma jinakA naSTa ho gayA hai unake samyagdarzanako vItarAga samyagdarzana kahate haiM, kevalI bhagavAnako utkRSTa samyagdarzanArAdhanA hotI hai, kyoMki saMpUrNa rAgarUpI mala unakA naSTa huA hai. tathA trikAlavI saMpUrNa padArthoMkA yathArthasvarUpa jAnanevAlA jJAna samyagdarzanakA sAthI hai. isaliye bhI kevalI bhagavAnajhI samyagdarzanArAdhanA sarvotkRSTa hai, aviratasamyagdRSTayAdika samyagdRSTi jIvAkI samyagdarzanArAdhanA madhyama darjekI hai. jo parISahA~se vyAkulacitta ho gaye haiM aise avirata samyagdRSTI jIva jaghanyArAdhaka hai aisA samajhanA cAhiye. TEDOS - jadhampasamyakravArAdhanAmAhAtmya kathayati-- saMkhejamasaMkhecaguNaM yA saMsArAtirNa : dukkhakkhayaM karate je sammatteNaNumaraMti // 52 // saMkhyAtAmapyasaMkhyAtAmanusatyApi saMsRtim // manyukAle'nugacchantA jIvAH sidhyanti darzanam || 56 // vijayAvayA-saMsajabhasaMkhaaguNa yA saMsAramANi paribhAya namavayaM duHkhadAra / bali panti OM. sambhapANumati sabhya pavana saha. munimupayAti / nandhiyaM jayanthA samyaktyArAdhanA tasyAM ca prayugasya saMsAra kandoM nirUpita paya / sakheja vA asaMkheja yA sasA jahAjAra' iti natgunaruktatA syAniti / na, uktasyArthasyAvizeSaNa bhUyo'bhidhAnaM punaraktamiti, paha tu vizeAbhidhAnamasti ' dunasakvayaM karatitti' / japamyasamyaktvArAdhanAmAhA yamAha mUlArA-guNaM vA / vA zabdAdanaMta cetyarthaH / anuttaritRNaM / paribhramya / aNusaritA maraNe pratipadya / kAti ityAdi / etadvizeSalyApanArthatvAdasyovArthatve'pi na dopH| jaghanya samyaktvArAdhanAkI vizeSatA AcArya dikhAte haiM artha-jinakA samyaktva ke sAtha maraNa hotA haiM ve jIva saMkhyAMta yA asaMkhyAtabhavataka saMsAraduHkhoMkA kSaya karake mokSakI prApti kara lete haiM. pNdN dN IA Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH aMkA-isa javanyasamyaktvArAdhanAkA kAla pUrva meM saMbajjA saMkhajjA vA sesA jahaNyAAe ' isa mAthAdharma kahA hai. vahI abhiprAya prastuta gAthAmeM punaH Apa kahane haiM isa liye yahAM punarukti doSa AtA hai. samAdhAna ApakA kahanA ThIka hai, kahe gaye athakohI bAra bAra kahanA vaha punaruktidopa hai. paraMtu yahA~ samyaktvArAdhanAkI vizaMpatA kahI hai isa liye punarukti doSa nahIM hai. samyaktvArAdhaka duHkhoMkA zraga karake mukta ho jAtA hai yaha vizapatA isa gAthAmeM AcAryane dikhAyI hai ataH yahAM punarukti nahIM hai. samyakSalAbhamAhAtmyaniyeSanAya gAthA lasUNa ya sammattaM muhuttakAlamavi je parivaDaMti // tesimarNatANatANa bhavadi saMsAravAsaddhA // 53 // muhUrtamapi pe labdhvA jIvA muMcanti varzanam // nAnaMtAnaMtasaMkhyAtA teSAmaddhA bhavasthitiH / / 57 // ili zAsamaraNaM samAptam // vijayodayA-laNa labdhyA / sammattaM tatvazraddhAnaM / kriyatkAle ! muTuttakAlamayi aMtarmuhartamAnamapi / / je ye parivarDati samyaktyAtpracyayAnti / anaMtAnubaMdhinAmudayAt / nAsa teSAM samyaktvAnyujya mithyAtyaM ganAnAM masAravAsamA sasArayasanakAlo'naMno bhavatyati, tuzana evakArArtho'tha saMbaMdhana neyaH / anaMtAnanaprahAM kurvatA anaMtakAlaparibhramaNa sadbhAvasUcanaM kRtam // iti vAlamagnama / / bhUlA-du evArtha / muTuttakAlaM antarnumA bihAna / sAya+bAcyA anAnubaMdhinAmanyanamodayAna / annAnI' / anaMtastu myAditi bhAvaH / ajA kA bhAlAraNaM prakaraNAta / samyakabake lAbhakA mAhAtmya karate haiM, artha---jo jIva samyagdarzanako muhartakAlaparyaMtabhI prApta karake anaMtara choDa dete hai ve bhI hama saMsArameM anaMtAnana kAlaparyata nahIM rahate haiM. arthAt unako aIpudalaparivartana kAlatakahI phiranA paDatA hai. isase jAdA kAlataka ve bhavabhramaNa karate nahIM, vAlamaraNa prakaraNa samApta huvA, aca bAlanAla prakaraNakA varNana karate hai. 178 Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA 179 mithyAvadarzanasyAbhAvAna tasthArAdhakaH syAt jJAnacAritrayoH pariNata iti tayorArAdhakaH syAditImA zaMkAma je puNa sammattAo pahA te pamAdadoSeNa || bhAmanti bhavA saMsAramava bhAMge // 14 // kSepakagAthA | hu jo puNamicchAdiTTI dahacaritAM anucaritAM vA // kAlaM karaMjjaNa so kamsa Agaha hodi // 19 // saMyato'saMyato vA yo mithyAt tama // vidadhAtyayamaH kAlaM kasyApyArApako na saH // 98 // pAkartumAha vijayodayA - jo guNamicchAdiTTI / yaH punarmithyAdRSTistatyathAnaradvino yaH punarvacaro ativA cAritra vA cAritro yA kAlaM karejja mRtimupeyazat / so sakhu naiva kama kacidapi ArAdhayo ArAdhako bhavati / samyaktvamaMtareNa samyagjJAnasamyak cAritre na staH / iti ratnatraye kasyacipi nArAnaka iti prAhyam / anyathA mithyAdarzanAdInAmArAdhaka pyAsau iti kRtyA na kasyacidapi ityayuktaM syAt // atha midhyAdRSTiH samyaktvAbhAvAttadanArAdhako'pi jJAnacAritraparityA zriyamANastadArAdhakaH syAdityAzaMkApanodArtha Aha mulArA - kassavi ratnatrayamadhye kasyacidapi samyaktvaM vinAnyayorapi abhAvAt / mithyAdRSTi samyagdarzana na honese samyagdarzanakA ArAdhaka nahIM hai. to bhI jJAna aura cAritrameM vaha pariNata honese unakA ArAdhaka hogA isa zaMkAko dUra karate haiM- artha - anaMtAnubaMdha ke udayase pramAda doSa utpanna hokara jo jIva samyaktvase bhraSTa ho jAte haiM. arthAt jo mithyAtvI hote haiM ve isa bhayaMkara saMsArasamudra meM par3akara anaMta kAlataka kutsitabhava dhAraNa karate huye bhramaNa karate haiN| artha-tArthazraddhAnarahita jo manuSya arthAta mithyAdRSTI cAritrakA dhAraka ho athavA zithilacAritrI AzvAsa 179 Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA aathaam| ho vaha yadi maregA to kisI bhI ArAdhanAkA dhAraka nahIM hai, abhiprAya yaha hai ki usako samyagdarzana nahIM hai. so samyagjJAna aura sampacArica usake binA usako kaise prApta hoNge| ata: ratnatraya se vaha kisIkA bhI ArAdhaka nahIM hai. yadi vaha mithyAdarzanAdikoMkA ArAdhaka haiM aisA mAnoge to 'Na hu so kassa hu ArAhagI hodi ' 'vaha kisI bhI ArAdhanAkA ArAdhaka nahIM hai' yaha vacana mithyA kahanA paDegA. madha ko mithyAThiyoM midhyAnvavAna / aza tadeva mithyAtvaM nAma kiM. katividha itAna yAha taM micchataM jamasadahaNaM taccANa hoi atthANaM / / saMsaiyamabhigahiyaM gamimAhiyaM ca taM nivihaM / / 6 / / jiramAdibhiyAnamA sAmarocanam / / idaM sAMzayika togahItamagRhItakam / / 55 / / tatra jIvAditatvAnAM kathitAnAM jimeshvraiH|| vinizcayaparAcInA dRSTiH sAMzayikI matA // 6 // paropadezasaMpannaM gRhItamabhidhIyate / / nisargasaMbhavaM prAjJaimithyAtyamagRhItakam // 61 / / bijayodayA taM tat / micchattaM miyyAt / hodi bhavati / jaM yat asahavaNaM azraddhAnaM / kasya tayANaM asthANaM tatvArthAnAmanaMtadravyaparyAyAtmakAnAM jIvAdIna / arthasya tattvaSizeSaNamanarthakam / atasvarUpasyAbhAvAt iti cenna / mithyAjJAnopadarzitasya nityatvakSaNikatvAdyanyatamadharmamAtrAtmakasyAtattvarUpasaMbhaSAs / tasya bhAyastatvaM tatvazabdo bhAyamacanaH / bhAvavatvamarthazayo ghIti / tato'nayoAidhikarapAbhRtoH kathaM samAnAdhikaraNateti na doSaH / bhAvavanavyatirekAdbhAvasya saraMvazabdo'rtha paca parsate iti / tathA ca prayogaH tattyArthaznaddhAnaM samyagdarzanamiti / athavAjyadhikaraNava / arthAnA jIvAdInAM yAni tatvAni adhiparItAni rUpANi teSAmazraddhAne yattanmithyAvaM iti saMbaMdhaH kriyate / saMsapidaM saMzayitaM kiMcittattvamiti / tatvAvadhAraNAtmaka saMzayazAnasahacAri yazraddhAnaM saMzayitaM / na hi saMdihAnastha tatvadhivayaM zraddhAnamasti ramityameveti / nizcaya pratyaya sahabhAvitvAt zraddhAnasya / abhigahida saMghazAbhimurAyana gRhItaM svIkRtaM athavAnaM abhigRhItamucyate / etaduktaM bhayati / na saMti jIvAdIni cyANi iti gRhANa sati jIvAdIni nisthAnye veti yadA parasya vacanaM zrutyA Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA prAyAsaH jIvAdInAM satye anekAMtAtmakatthe copajAtaM azraddhAnaM arucimithyAtvamiti / paropadezaM vinApi mithyAtvodayAdupajAyata yadathavA sadanabhigRhItaM mithyAtvaM / yadvAnmidhyAdRSTiHyAtanmithyAtvaM kiM katividha petyatrAha-- mUlArA--taccANa atyANe anarAdravyamAna kAnAM jIpAdAnA, asA adhAnA yAni tarapani aviparItAni rUpANi teSAM / saMsaidaM ki sathatAyAM muktinidhatAyAM vatyAdi tatvAnavadhAraNAtmako darzanamohodayanimittaH pratyayaH saMzayaH / tena sahacaritaM tattvAzraddhAnaM saMzayitaM, saMzayaH saMjAto'syeti vyutpatteH / na hi saMdihAnasya tattvazraddhAnamasti / / idamitvameSeti nizcayasahabhAvitvAntasya / abhigyahidaM / paropadezAdAbhimukhyena svIkRtaM paropadezaja ityarthaH / tathA hi-na sati jIvAdIni iti gRhAga / sati bA tAni, nityAnyevetyAdi paravacaH zrutavato yadA teSAM satve anekAMtAtmakatve yA azraddhAnaM syAttadAbhigRhItamityucyate / taccatu--kriyAvAdyAdimatabhedAn / te yathA-- asidisadaM kiriyANa aphiriyANaM ca hodi culasIdi / sattaTThI aNNaraNI vegaiyANaM ca hodi battI / / agabhiAgahida paropadezaM binApi bhilyAtyodayAjAta / jisako Apa mithyAdRSTi kahate haiM usakA kyA svarUpa hai ? tathA mithyAtvake kitane bheda haiM ? isa praznakA | uttara AcArya dete haiM artha-anaMta dravyaparyAyosahita jIvAdi padArthAkA zradvAna na karanA mithyAdarzana hai. isa mithyAdarzanake ! saMzayamithyAtva, abhigraha mithyAtva aura anabhigraha mithyAtva aisa tIna bheda hai. vizeSArtha---gAthAmeM ' tuccANa hoi asthANaM ' aisA vAkya hai usameM artha zandakA tatva' yaha vizeSaNa vyartha mAlUma hotA hai. kyoMki jIbAdika artha tayarUpahI rahate haiM. atasvarUpa mithyArUpa nahIM hote haiM. isa zaMkAkA uttara AcArya dete haiM. mithyAjJAnIone jIvAdi padArtha sarvathA nityahI haiM athayA anityahI haiM, ekahI hai, anekahI haiM aisA upadeza kiyA hai. paraMtu vastu sarvathA nityAdi eka eka dharmamaya hai aisA siddha nahIM hotA hai. ata: epheka dharmAtmakahI vastusvarUpa samajhanA mithyAtva hai. eka eka dharmAtmaka vastu ataya hai. usase vyAvRti karaneke liye ' taca' yaha vizeSaNa graMthakArane joDa diyA hai, Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jAgadhanA AzvAsaH yahAM tacca zabda bhAvavAcaka hai. jo padArtha jisa svarUpameM virAjamAna hai vaha usa rUpase rahanAhI taca kahalAtA hai, jaise cetanA AtmAkA svarUpa hai. isaliye hamezA AtmA caitanyastrarUpameM rahatA hai. arthazabda bhAvapAnakA sAyA hai. sI. povAraNa kamekAle padArthako bhAvavAna kahate haiM, tacca zabda aura artha zabda ye dono zabda bhinnAdhikaraNavRtti hai ataH inakI samAnAdhikaraNatA kaisI juDegI? AcArya isa zaMkAkA uttara dete hai --bhAtravAnase bhAva abhinna hotA hai. jIvase catanya abhinna hai. jIya bhAvavAna hai aura caitanya bhAva hai. caitanya jIvase apRthak hai ataH donoMkI samAnAdhikaraNatA jur3a sakatI hai. ataH pudgala, dharmAdika padArthoM meM bhI apane apane svarUpase abhinnatA honese samAnAdhikaraNatA siddha hotI hai. athavA bhitradhikaraNatA mAnanesebhI kucha hAni nahIM hai, isaliye jIvAdi padArthoMke jo tasya arthAt saccA svarUpa aisA abhiprAva bhimAdhikaraNatA mAnanese siddha hotA hai... saMzayitamithyAtva-jisameM tattvoMkA nizcaya nahIM hai aise saMzayajJAnase saMbaMdha rakhanevAle zraddhAnako saMzayamithyAtva kahate hai, jisako padArthake svarUpakA nizcaya nahIM hai arthAt jo vyakti saMzayayukta banI hai usako jIvAdikoMkA svarUpa aisA hI hai anya nahIM hai aisI tasvaviSayaka saccI zraddhA nahIM rahatI hai. jIvAditacoMpara jaba saccI zraddhA hotI hai taba unakA nizcayajJAna avazya rahatA hI hai. abhigRhItamithyAtva---kugurUke upadezase jIvAditatvoMpara jo azraddhA paidA hotI hai yaha abhigRhItamithyAtva hai. jIvAdikatatva nahIM hai, athavA ve anitya hI hai, vA nitya hI hai aisA dusaroMkA upadeza sunakara jIvAdikoMke astitvameM athavA unake aneka dharmoMmeM azraddhA hotI hai. yaha abhigRhItamithyAtva hai. ____ anabhigRhItamithyAtva-dusareke upadeza binA hI jo azraddhAna midhyAtra karmake udayase ho jAtA hai. yaha anabhigRhItamithyAtva haiM. mizyAtpadoSamAhAtmyakhyApanAyAi je vi ahiMsAdiguNA maraNe micchattakar3AgadA hoMti // te tassa kaDugadoDiyagadaM ca duddhaM have aphalA // 57 // Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gadhanA aaghaass| merateletATAMERAMASTErstar ahiMsAdiguNAH sarve vyarthA mithyAsvabhAbite // kaTukelAdhuni kSIraM saphalaM jAyate kutaH // 12 // vijayodayA-je thi hiMsA nAma pramAdayataH prANebhyo viyogakaraNaM prANinastato nivRttiraShisA / asadabhidhAnAhiratiH satyam / adattAdAnAdviratirasteyaM / maithunAdvirAtibrahma / mamedaM bhAvo mohodayajaHparigrahaH / tato nivRttiraparigrahatA / ete ahiMsAdayo guNAH pariNAmA dharma ityarthaH / nanu sahabhuvo guNA iti vacanAta caitanyAmUrtivAdImAMmadhAganaH sarabhuyAM gunntaa| hiMsAdibhyo viratiparimA punaH kAdAcikatyAt manuSyanyAdikrodhAdivaparyAyA iti cannanu guNaparya yathayaminyAdAvubhayopAdAna adhAMtarabhadaupadarzanamatadyathA ' govalIvahama ' ityubhayorupAdAne punaruktAnAparihataye strIgozabdavAcyA iti kathanamekasyaiya guNa dAbdasya grahaNe dharmamAtrabacanatA // yahisAdayazca te gupaNA: ahiMsAdiguNAH / mittakagidA mithyAtyena tasyAzraddhAnena / kagiyA kakRtAH kakatAM gatAH / hoti bhavaMti / kadA maraNe maraNakAle iti / aphalA bhyNti| kasya mithyAtvakaTUtAbisAdiguNasyAtmanaH / kimiva ? duIba kSIramiva / kITagbhUtaM ? kavuddhiyagaI kaTTakAlAyUpagatam yathA aphalaM phalarahita / pisAdyupazamana prItirityAdikaM yatphala kSIrasya pratItaM tena phalena aphalaM jAtam / yathA kSIraM bhAjanazeSAdava midhyAtvavatyAtmani sthitA hiMsAdiguNA svasAdhyena phalena baraphalavaMtaH paMcAnuttaraSimAnAsitvaM lokAMsikatvamityAdyabhyudayaphalamiha gRhItaM / ahiMsAdayo na vocitaphalAtizayadAyinaH duSTabhAjanasthitatvAt kaTukAlAbukagataSayocaditi sUtrAyaH // mithyAtvamAhAtmya kathayatimUlArA-guNA dharmAH / nanu ca sahabhuyo guNA iti vacanAcaitanyAmUrtatyAdInAmevAtmanA saha sadA landhavRttInA guNatyaM nyAya, na tyahiMsAdInAM kAdacitkatvena manudhyAdivatkrodhAdiSadA teSAM paryAyatvAditi pena 'guNaparyayamadravyamityAdAvubhayopAdAne'vAMtarabhedopadarzanameta yathA goyalIbaI mityubhayopAdAne bI gozabdayAsyeti kathana / ekasyaiva tu guNazabdasya praNe dharmamAtravacanatA / kaDugidA kaTukritAH dUSitAH / svocitaphalAtizayadAne'nyathAkatasAmA ityarthaH / tassa mithyAtvakaTUphatAIsAdiguNaspAtmanaH / kahudodiyagadaM kaTu katuvakasthitaM / kadamiti pAThe zataM prakSiptamityarthaH / have bhavati / ahale-paMcAnuttaravimAnazAmitvaM laukAntikatvAthabhyudayalakSyaphalarahitAH / zrItitvapittAyupazamanAdiphalarahitaM ca / / paropadezAbhimukhena iti khapustake pAThaH / 183 Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nalArAdhanA AzvAsa -es mithyAtvake doSIkA AcArya varNana karate haiM artha- ahiMsA, satya, acaurya, brahmacarya aura parigrahatyAga ye AtmAke guNa haiM paraMtu maraNasamayameM yadi ye guNa mithyAtvase yukta ho jAyeMge to kaTavI tuMbImeM rakkhe hue dhake samAna vyartha hote haiM, phalarahita hote haiM. vizepArtha-pAyayukta hokara prANIke prANoM kA nAza karanA hiMsA hai. isa hiMsAse virakta ho jAnA AyA mAnI jAtI hai. prANIko duHkha denevAle bhASaNase virakta honA satya hai. anyajanoMke dvArA nahIM dI gaI vastu grahaNa karanA acAryatrata hai. maithunake tyAgakA nAma brahmacarya hai, tathA yaha dhanAdika merA hai aisA saMkalpa mohakarmaka udayase hotA hai usako parigraha kahate haiM. umase nivRtta honA aparigraha-parigraityAga kahalAtA hai, ye ahimAdiguNa AtmAke pariNAma hai arthAt dharma haiM. zaMkA-guNa dUnyake sAtha hamezA rahate haiM. ' sahabhuvo guNAH' aisA guNaka viSayameM AgamakA vacana hai. caitanya, amRtitva ye hI AtmAke guNa hai. ye guNa kabhI AtmAse alaga nahIM hote haiM. inako hI guNa kahanA cAhiye. paraMtu disAdikose jo viraktispa pariNAma hai ve kAdAcitka hai-arthAta ve pariNAma manuSyapanA, krodhAdikAMke samAna sadAhI AtmAmeM rahate nahIM hai. ataH unako guNA kahanA yogya nahIM. isa zaMkAkA uttara - guNaparyayavadrvpa m ' isa satra meM donoMkA grahaNa kiyA hai arthAta guNa aura paryAyako grahaNa kiyA hai. yahAM guNazabda upalakSaNavAcaka samajhanA cAhiye. arthAta vaha jJAnAdiguNoMka samAna ahiMsAdidhamAkA bhI vAcaka hai, jaise govalIpardam ' isa zabdoMsa eka hI gokA do zabdoMse grahaNa karanese ekako vyarthatA arthAt punaruktatA AtI hai vaha dUra karaneke liye gozabdakA artha gAya karanA paDatA hai. usI taraha 'ahiMsAdi guNA' isa gAthAke zabdase yahAM dharmamAtrako guNa kahA hai aisA samajhanA cAhiye. kaI tuMbI meM rakhA huA dugdha pittopazamana karanA, mAdhurya ityAdi guNoMse hAtha dho baiThatA hai, arthAt pAtra ke doSase dhameM jaise aphalatA AtI hai vaise hI maraNakAlameM ahiMsAdiguNa yadi mithyAtvase yukta ho jAyege to unase AtmAko vijaya vaijayaMtAdi paMcAnuttaroM meM janma honA, laukAMtikadevatva prAza honA aise 2 sAtizaya phala prApta nahIM hote haiM. mithyAtva dRSita ahimAdikoMse phakta phalAtizaya milatA nahIM hai aisA bhI nahIM hai pratyuta be AtmAmeM rahakara mahAdoSoMko bhI utpanna karate haiM. Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AvAsa na kevalaM phalAtizayAkArithaM AIsAdiguNAnAM api tu mithyAtvakaTukite sthitA dopAnapi kurvanti tyAca jaha bhemajaM pi dosaM Avahai viseNa saMjudaM saMtaM / / taha mizrAvirAjudA guNA vi dosAvahA hoti // 58 / / sarve doSAya jAyante guNA mithyAtvadASatAH // * kimauSadhAni nimaMti saviSANi na jAcitam // 63 // vijayodayA-yathA bhesa pi iti spaSTatayA na vyAkhyAyate / micchattavisazudA mithyAtvana viSaNa saMyazAH gAvi guNabI silavaNA api / dosAvahA doSAvahAH saMsAre ciraparibhramaNadoSamAvadantItyarthaH / athavA mithyAra guNAH pApAnuSaMdhi svalpamidriyasukhaM davA bahAraMbhaparigrahAdiSu AsaktaM narake pAtayanti iti dossaaphaaH| razantapradarzanena iSTanitiH mAptizca mithyAtvamAhAtmyAna bhavatIti pramANena varzaSituM gAthADUyamAyAtam / na kevala maraNe mithyAtya pitA AhesAvayaH phalAtizayAzyati ki tahi doSamapi kurvanti ityAha mUlArA-AvahAdi karoti / dosAvadA saMsAre cirabhramaNakAriNaH / ayacA mithyAraguNAH pApAnubandhi svalpamidriyasusaM datvA bahAraMbhaparimahAdiSvAsaktaM kRlyA narake pAsapanti iti doSAvahAH / / una doSoMkA AcArya evaM prakArase varNana karate haiM-- artha -- auSadha yadyapi guNa karanevAlA hotA hai tathApi vaha yadi viSamizrita hogayA ho to baha doSayukta hotA hai, arthAt usake sevanase manuSyakI hAni hotI hai. usI taraha ahiMsAdiguNa jaba mithyAtvase yukta hote haiM taba ye guNa hote hue bhI saMsArameM dIrghakAlataka paribhramaNa karAnevAle doSoMko dhAraNa karate haiM. athavA mithyAraSTike ye ahiMsAdiguNa pApAnubaMdhI svalpa iMdriyasukhakI jIvako prApti kara dete haiM. paraMtu usako bahu AraMbha aura parigrahoMmeM Asakta karake narakameM le jAte haiM ataH ye mithyAtvakSita ahiMsAdiguNa doSAko utpanna karate haiM aisA samajhanA cAhiye, vipamizrita auSadhase ArogyakA lAbha hotA nahIM vaise mithyAnvayukta arhisAdikaguNoMse jIvako mokSa prApta hotA nahIM aisA samajhanA cAhiye, Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsa bhalArAdhanA 186 SARERAIGAD divaseNa joyaNasayaM pi gacchamANo sagicchidaM desaM // aNNato. gacchaMto jaha puriso va pAuNadi / / 59 // niti saMyamastho'pi na mithyASTirabhute // javano'pyanyato yAyI kiM svaSTaM sthAna mRcchati // 64 / / vijayodayA-tpanena prakRSTagamanasAmAjamaNamAkhyAtam / AgaMto nanchato ityanena tanmArgApravRsatyAt pratyayaM hetvoM darzitaH / tebha TaM veza na prAmotIti sAdhyadhA~ dRSTAntenopadarzitaH / sagicchadaM desaM aha puriso geca pAuNadi / ityanena dRSTAnta upavArzitaH / mithyA dRSTinaiveSTaM prApnoti tanmAttittvAdAH svamAnyasya mArge na vartate nAsau tatprApnoti / yathA dakSiNamathurAtaH pATaliputra prAptumicchudakSiNa dizaM gacchanitti pramANenAbhimatanirvRti prAtipratibaMdhakatvamapi midhyAtvasya darzayituM gAthAdvayamAi mUlArA-sagichichadaM sveSTaM / aNNato anyatra / pAuNadi prApnoti / artha-eka dina meM sau yojana bhI gamana karanevAlA AdamI yadi vaha apane iSTa sthAnase bilakula ulaTI dizAko gamana karane laga jAya to jaise vaha kabhI bhI apane sthAnako prApta na hogA usa taraha mithyAtvase yukta ahiMsAdiguNa jisake ho vaha puruSa kabhI bhI muktipadako prApta honevAlA nahIM hai. yaha nizcita samajhanA cAhiya. dhaNidaM pi saMjamato micchAdiTThI tahA Na pAvaI // ilu NivuimaggaM uggeNa taveNa jutto vi // 6 // vijayodayA-dhaNidaM pi nitarAmapi / saMjamanto cAritre vartamAno'pi / jamgeNa tareNa juttodhi ugreNa tapasA yuktopi'pi, naiva nivRti prAmoti ityanena saadhydhrmaakhyaanm| micchAviTThI ityanena sAdhyadharmi darzitam / evaM mamApyaracanA kAryA micyAdRSTinaveSTaM prApnoti sanmArgAvRtsitvAt / yaH svaprApyamya mArge na pravartate na sa tamabhimataM prAmoti / yathA 1 balamAkhyAtaM iti khapustake / S Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlAdhanA AcAmaH dakSiNamathurAtA pAraliputraM prAptamicduH dakSiNAM dizaM ganmamiti / gibbudi nivRti / agrA ayAM / athavA nirvRtistuSTi eMthA manaso nirbutirmanastuSTirityarthaH / nirvRtermArgamupAye kSAyikamAnacAritrAkhyam / spaSTatayA na pratipadavyArahayA kRtA / __ mUlArA-dhANa atyarthaM / pi saMjamato saMgarma kurvannapi / duI Nivyudina bhAyikaratnatrayAkhyaM muktimArga / athavA praSTa bAMchitA nirdhatiM tudhi / agnyAM pradhAnabhUtAM / anaMtamukhamityarthaH / artha-mithyAdRSTi manuSya cAritrakA pAlana acchI tarahase karegA aura ugratapa bhI tapegA to bhI usako icchita mokSamAgakI prApti kabhI bhI nahIM hogI. jaise koI AdamI pATaliputra nagarako jAnekI icchA rakhatA huA dakSiNamathurAse dakSiNadizAke tarapha hI calane lagA aba bolo vaha kabhI pATaliputra zaharako pohoMca sakatA hai| usI taraha yaha mithyAraSTijIva bhI mokSamAgameM na honese sveSTasthAna-mokSako prApta nahIM kara sakatA. mokSakA mArga kSAyikajJAna, yathArakhyAta cAritra ye hai, mithyASTiko inakI prApti nahIM hotI hai aisA isa gAthAkA abhipAya hai. zA vratena zIlena tapasA yA yukto'pi mithyAtpadoSAzciraM saMsAre paribhramati itarasmintratAvihIne kiM / vAcyamiti darzayati-- jassa puNa micchadihissa Nasthi sIla badaM guNo cAvi / / so maraNe appANaM kaha Na kuNai dAhasaMsAraM // 61 // na vidyate vrataM zIlaM yasya mithyAzaH punH|| na kadha dIrghasaMsAramAtmAnaM vidadhAti saH // 15 // vijayodayA--svampApi mithyAtyaviskaNikA sutsitAsu yoniSu utpAdayati kamAti vAcyaM sarvasya jinadRSTasyA bhraddhAne / iti gAthA yA arthaH / / bhagavanyadhanaM attAdiyukto'pi mibhyA dRSTirthi saMsAre bhrAmyati taIi maraNe vratAdirahito'sau kI rakphaLabhAjanamAtmAnaM kuryAdityatrAha 187 Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AvAsaH 188 zIlaM prataparirakSaNaM / badaM |iisaadibhyo'bhipraayktaa viratiH / guNo sAmAdiH / kahatyAdi / kaha kathaM / anaMtAnaMtasaMsAramapyAtmAnaM karotIti bhAvaH / bata, zIla aura tapazcaraNa dhAraNa karatA huvA bhI yaha jIya yade mithyASTi ho to mithyAtvadoSase cirakAla taka saMsArameM bhramaNa karatA hai. yadi yaha vatAdikoMse bhI rahita ho to avazya saMsArameM bhramaNa karegA hI bhI abhiyapUphAra gammA kahate hai| artha--jo midhyAiSTi zIla, yata aura guNoMse rahita hai vaha maraNake anaMtara dIrSa saMsArI kyoM na hogA! avazya hogA. eka pi aksaraM jo arocamANo mareja jiNadiLeM // so vi kujoNiNivuDo kiM puNa savyaM arocanto / / 62 / / arocitvAjinAkhyAtaM ekamapyakSaraM mRtaH / / nimajAti bhavAmbhAdhI sarvasyArocako na kim / / 66 // vijayodayA--pakramapItyasya bAlavAlamaraNapravRttasya bhavyasya saMkhyAtA, asaMkhyAtA, anaMtA vA bhavanti bhavAH / abhasyasya tu anaMtAnaMtAH / mizyAdarzanadoSamAhAtmyasUcana saMsAramahattAkhyApanena phiyate'nayA gAthA / / jinadRSTasyaikasyApyabharasyAzraddhAne kuyoniyUtpattiH svAtkiM puna: samastasyApi jhutasyatyAmUlArA-kujoNiNi cur3o kutsitayoninimagno bhavati / artha-jinezvarane upadezA huvA eka akSarapara bhI jo manuSya zraddhAna nahIM karegA baha bhI kuyoniyoma cirakAla bhramaNa karegA. to jo saMpUrNa jinavacanoMko amAnya samajhatA hai usako to saMsArameM anaMtakAla taka bhramaNa karanA paDegA hI yaha alaga kahanekI AvazyakatA nahIM hai. alpa bhI mithyAtvarUpa vipakaNikAkA sevana karanese jIvako kuyonI meM bhramaNa karanA paDatA hai. jinamagavAnane kahA huA samasta jIvAdika padAyA~kA upadeza jo jIva apramANa samajhakara azraddhAna karatA hai usake liye to kahanA hI kyA rahA ? aisA isa gAthAkA bhAva hai. 188 Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AyAmaH sarakhejjAsaMgvejjANatA vA hoti bAlabAlammi // sesA bhabvamsa bhavA tANatA abhadhvassa / / 63 / / saMkhyayAH saMtyasaMkhyeyA cAlabAlamRtI bhavAH // bhavyatAramatA vA parasya gaNAnAtigAH / / 67 / / anaMtenApi kAlena prabhajya bhavapaMjaraM / / siddhayanti bhayino bhavyA mAbhavyAstu kadAcana // 68 // iti yAlayAlamaraNam / vijayonyA--bhArapAla gaI khe ja htynyaa| idAnI bhanyAbhanyayorbhaveyatvAvadhAraNena mithyAtvamaraNamAhAtmyaM kathayatiHmUlArA--spaSTa / thAla bAlamaraNam / / bAlyenApi yadi tyjnnymsuunsNsaarporaarnnde| dIrgha bhrAmyati cetanastyajati kastavAlyAlyena tAn / / ityanAntamanusmarajinapaHpIyUSamavAsima / / bhattatyAgamupetu jIvitadhanAyAzAparabham // . ityAsAparAnusmRtamaMthasaMdarbha mUlArAdhanAdarpaNe padaprameyASeprakAzIkaraNapravaNe pAlamaraNayApaMcamarUpaNo nAma prathama aashvaasH|| artha-jo bhavyajIva vAlavAla maraNase dehatyAga karatA hai usako saMkhyAta, asaMkhyAta athavA anaMta janma maraNa karane par3ate haiM. aura abhavya anaMtAnaMta janmamaraNa dhAraNa karatA huA sadAhI saMsArameM bhramaga karatA hai. isa gAyAse mithyAtvadopakA mAhAtmya sUcina hotA hai. saptadazamaraNacikalpeSu paMcamaraNA-patrocyate iti pratikSAta / tana yatpaDitamaraNaM tatmAyopagamanamaraNabhiginImarAM bhaktapratyAkhyAnamiti trivikA sUcita / tatra bhaktapatyAkhyAnaM prAgvarNanIyamiti darzayati sUSakAra svayamegha saMbaMdha uttaraprayaMdhasya Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAsaH mUlArAdhanA SPOTTE BHARATARA purva tA vaNNAsa bhattapaiNNaM pasatthamaraNesu / ussaNaM sA ceva hu sesANaM vaNNaNA pacchA / / 66 / / bhaktatyAgaH prazasteSu madhye mRtyuSu vaparyate // AvAvayabhavatvena zeSavarNanamagrataH / / 39 // vijayodayA-puvaM pUrva prathamaM tAvat / vANasiM varNayiSyAmi / bhatapApA maktapratyAkhyAnam / pasasthamaraNesu prazastamarapaNeSu vyAkhyeyeSu nirdhArapAlakSaNA cerya saptamI yathA-kRSNA goSu saMpannakSIratamati samudAyAdekadezasya pRthakaraNaM nirdhAraNaM / prazastamaraNasamudAyAt avayayikAt bhaktapratyAkhyAna pRthagyacasthAdhyate / pUrvakSyAsyeyatvena patatkAlaprayogyatyena guNeneti manyate / ussapaNa nitarAM bATulyena yAvadityarthaH / maraNaM sA vaiSa bhaktamattyAsthAnamRtireSa / sAdhyAhArayAtsaryastrapadAnAM / padahi kAle iti vAphyazaSaH kAryaH / sahananavizeSasamanvitAnA itaramaraNadvayaM / ma ba saMhananavizeSa dhanayamanArAcAvayaH adyatve'muzmi kSetre sati gaNAnAM / saMsANaM zeSayoH prAyopagamanasya raMginImaraNasya ca / vaNNaNA kthne| ' pacchA' iti shessH| yadi te vartayituM idAnIMtanAmAmasAmarthya kiM tadupadezeneti cet tatsvarUpaparijJAnAtsamparahAnaM / taca mumu. dhUNAmupayogyaveti / dvitIya AzvAsaH / hitvA bAlamUttitrayaM kSatapunarjanmAnamicchanmRtim / / pAMDityena para samadhurapi tanmRtyoM kaliyalezataH // madhye'pi pratighaddhazaktimayadhAryAtmAnamatrAya yAM dhanyo vidapti varNayiSyata iyaM bhktprtijnyaamRtiH| api ca jaina yogyatayAdAya liMga pItazrutAmRta: / / vinItaH svavazazrAMte nirmUI vihreddhraam|| atheha kSetre aivaMyugInAnAM munInAM prazastamaraNAMtarayogyatAvirahAttadyogyattayA bhaktapatyAkhyAnameSa vAvadAdI vyAkhyAtumupakramate / / mulArA-putvaM prathamaM / sA vAyata / SaNNasiM varNayiSyAmi / bhattapadinnaM bhaktapratyAkhyAna / pasatthamaraNesu paMDita Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA AvAsaH maraNabhedeSu prAyopagamanamaraNAdiSu tripu vyAkhyAtepu madhye / kuta etadityAha-ussaSyamityAdi / yasmAdetasminkAle atra lene jAtAnAM sAdhUnAM / ussaNaM maraNaM / sA gheSa saiva bhaktapratijJaiva saMbhavati / prAyopagamanAdisAdhanocitasaMhananavizeSAbhAvAt / sarvatra sUtrAtiriktAni padAni sAdhyAhAratvAtsUtrANAmiti maMtavyAni // nanu yadyayeha sAdhanA bhakta pratyAkhyAnameva syAttItare kiM na varSe ityatrAha / sesANaM zeSayoH prAyopagamanasyenninImaraNasya ca / vANA vyAkhyAna / pacchA pazcArakartavyA bhavatIti saMbaMdhaH / / nanvate yadyadya sAdhUnAmasAdhye talkimetayoraJopadezeneti cenamastasvarUpopadezAsatra samyagjJAnaM syAsaca mumukSaNAnupayogyaveti / / maraNoMke satraha prakAra haiM usameMse pAMca maraNoMkA yahAM hama varNana kareMge aisI AcAryane pratijJA kI hai, pAMca maraNomeMse jo paMDitamaraNa nAmakA bheda hai usake prAyopagamanamaraNa, iMginImaraNa, bhaktapratyAkhyAnamaraNa aise tIna bheda hai. inameM bhakta pratyAkhyAnamaraNakA varNana prathamataH AcArya karate haiM. Age jo viSaya pratipAdana kiyA jAyegA usakA saMbaMdha yahAM dikhAte haiM--- hiMdI artha-prazasta maraNomeMse prathamataH AcArya bhaktapratyAkhyAna nAmaka maraNakA varNana kareMge yaha maraNahI isa kAlameM atizaya upayukta hai. yahAM prazasta maraNoMkA samudAya avayayI hai aura bhaktapatyAkhyAnAdibheda avayava hai. jahA nirdhAraNa hotA hai arthAta aneka vastuomeMse ekAda vastuko alaga karake dikhAnA par3atA hai usako nirdhAraNa kahate haiM. jaise- gAIomese kAlI gAya bahuta dUdha detI hai, yahAM aneka gAIyomeMseM kAlI gAyakA prathakakaraNa kiyA hai. usI taraha prazastamaraNake bhedomeMse bhaktapratyAkhyAna maraNakA pRthakaraNa kiyA hai. kyoMki vaha hI isa kAlameM atyupayukta hai. varSabhanArAca saMhanana, bacanArAca vagairaha uttama saMhananake dhAraka jIyoMko iMginImaraNa prAyopagamanamaraNa aise maraNa upayukta mAne gaye haiM. isa paMcama kAlameM vajrarpabhanArAcAdi uttama saMhananake dhAraka jIva yahAM bharatakSetra meM utpanna nahIM hote haiM. ataH bhaktapratyAkhyAna maraNakAhI prathama vistRta varNana AcArya yahAM kareMge. anaMtara iMginI vagaire do maraNoMkA varNana kareMge. yadi iMginyAdi do maraNoM ke liye isa kAla meM zarIrahI yogya nahIM hai to una maraNoMkA varNana karanA niSprayojana hai| isa praznakA uttara yaha hai ki unake svarUpoMkA jJAna honese samyagjJAna hotA hai, aura vaha samakSa lokoMko upayogI hai. ... ... ... ... / - Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA phlaashbaar 152 kativikaleM bhaktapratyAsthAnamityArekAyAmAha duvihaM tu bhattapaccakkhANaMH savicAramagha, avinyaarN|| savicAramaNAgAhe maraNe saparacamassa have // 65 // savIcAramavIcAraM bhaktatyAga dvidhA viduH|| zakyacirAyuSAmAdyastatrAnyo'nyasya kathyate // 70 // cijayodayA-duvidhaM tu bhattArucakkhANaM dvividhamedha bhaktamatyAkhyAna / saSicAramadha dhavicAra iti / vicAraNaM nAnAgamanaM vicaarH| vicAreNa ghartate iti savicAraM / pataduktaM bhavati / pakSyamANAIliMgAdiSikalpena sahitaM bhaktamatyAlyAnaM ti / avicAra pakSyamANAvinAnAprakArarahitaM / bhavatu vividhaM / sacivAramataratyAkhyAnaM kasya bhavati ityasyo saraM / sapicAra bhaktamatyAlyAnaM aNAgA sahasA anupasthite maraNe cirakAlabhAvini maraNe iti yAvat / saparakamassa sahaparAkameNa vartate rati saparAkramastasya bhaye maSat / parAkamaH utsAhaH pateneca sahasopasthite marapo parAkramarahitastha abicArabhaktapratyAkhyAnaM bhavatIti labhyate yato vicArabhaktapratyAkhyAnaM asya asminkAle iti sUkhe noktaM // kativikalpa bhakkapatyAkhyAna syAdityavAha mUlArA-savicAra atyAvibhedasahitaM / vidhipUrvakaparagaNagamanalAgena vigAreNa saha vartamAnatvAt / avicAraM paragaNasaMkramaNalaagAbicArarahita / tayArI kamya syAt ityatrAha-agAgADhe cirakAlamApani / sarakAra balayuktasya / elenaiva sahasopasthite maraNa balahI sva arivAra bhavediti labhyate iti tathA sUtra nokkama / / bhaktapratyAkhyAnaka bhedokA varNana AcArya karate haiM, hiMdI artha -bhaktapratyAkhyAna bharapAka mavicArabhaktapratyAkhyAna aura avicArabhakta pratyArakhyAna aise do bheda kahe haiM. usameMse jo gRhastha athavA muni ullAha balayukta hai aura jisakA maraNakAla sahasA upasthita huvA nahIM hai. arthAt jisako dIrgha kAlake anaMtara maraNa prApta hogA aise sAdhuke maraNako sacicArabhaktapratyAkhyAna maraNa kahate haiM. jisako sAmarthya nahIM hai aura maraNakAla ekadama upasthita huvA hai aise parAkramarahita sAdhuke maraNako avicArabhaktapratyAkhyAna maraNa kahate haiM. nAnA prakArase cAritra pAlanA, cAritrameM bihAra karanA ricAra hai, isa vicArake arha, liMga vagaire cAlisa prakAra haiM unakA vivecana graMthakAra Age kareMgahI. 192 Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA mAzca tayoH kasya bhaktapratyAkhyAnA anena gArameNa nirUpaNetyAzaMkAya Aha savicArabhattapaccakkhANastiNamo uvakamo hoi|| tattha ya suttapadAI cattAlaM hoMti NeyAI / / 66 // bhaktatyAgaM savIcAraM mRtyu tatra vivakSuNA / / catvAriMzadvibodhyAni sUtrANImAni dhImatA // 71 / / vijayodayA savicArabhattapazcagvANassa iti savicArabhaktapratyAkhyAnasya / iNamo ayaM / uvakkamo vyaakhyaanmaarNbhH| hodi bhavati / tattha ya tatra ca bhakta pratyAkhyAne / sutnapadArtha sUtrapadAni / mana the, sUcayanIti vA mutra / macANi ca nAni padAni ca matrapadAni / cattAnaM catvAriMzat / hoti bhavanti / NayAI bhAnasyAni / va idAnIM sabicArasya bhaktapratyAkhyAnamya vyAkhyAraMbhasUcanapUrvakaM aIdAdibhedasUyatAM nirdizati / mUlArA--iNamo ayaM / uvaphamo vyAkhyAnamAraMbhaH / tattha ya tatra savicArabhaktapratyAkhyAne / suptapadAI sUtrANi ca tAni padAni ca na vAkyAni / cattAlaM catvAriMzat / hiMdI artha--aba yahAM AcArya savinArabhaktapratyAkhyAnamaraNakA spaSTIkaraNa karaneke liye prAraMbha karate haiM. ima maraNake varNana karana cAlisa sUtra jAnane lAyaka haiM. jo athako utpanna karate haiM arthAta prakata viSayakI sunanA karate haiM aisa vAkyoMko mutra kahate haiM, aise sUtra isa maraNakA vivecana karanevAle cAlIsa hai. tAni strapadAni gAthAcatuSyaniSaddhAni arihe liMge sikvA biNaya samAdhI ya aNiyadavihAre // pariNAmovadhijahaNA sidI ya taha bhAvaNAo ya / / 67 // prastAvanA, ahe. liMga, zikSA, vinaya, samAdhi, aniyatavihAra, pariNAma, upadhityAga, bhiti, bhAvanA, sallerakhanA, dika, kSamaNa, anuziSTi, paragaNacaryA, mArgaNA, susthita, upasarpaNa, nirUpaNa, pramilegva, pRcchA, ekasaMgraha, AlocanA, guNadoSa, zayyA, saMstara, niryApapha, prakAzana, hAni, pratyAkhyAna, zvAmaNa, apaNA, anuziSTi, sAraNA, kavaca, samatA, dhyAna, lezyA, phala, ArAdhakatyAgalakSaNAni catvAriMzatsUtrANi / / 72 / / Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH mUlArAdhanA 19.4 FATABAZAMAA vijayotyA-arihe ahaH yogyaH / savicArabhaktamatyAkhyAnasyAyaM yogyo neti prthmo'dhikaarH| kartRvyApArA liMgAdayaH kartapuramaga bhayaMtIti mAgeva liMgazikSAdibhyo yogya kartanidezaH sUtre rutaH ariha iti / zikSAvipinAyA bhaktapranyA yAnakriyAMmabhRtAyA yogyaparikaramAdarzayituM liMgopAdAnaM kRtam / hataparikaro hi katA kriyAlAdhanAyodyoga kagati loke / mathA hi ghaTAdikaraNa pravartamAnA radavakakSAH kulArA dRzyate / jJAnamaMtaraNa na cinayAdayaH kane zakyanta iti tebhyaH prAi nidezamati zikSA | yathAvasamitarakramamAdarzayiSyAmaH / liNgshnshcivaacii| nAhi vakSyati / ' cihaM karaNa' iti / sikkhA zikSA zrutasya adhyayana miha zikSAzadevocyate / tathA ca vakSyati / jiNa. cayaNa kastusaharaM aho ye rakIya pdiddhymiti'| vinayaH maryAdA tathA hi-zAnAdibhAvanAvyavasthA hi sAnAdivinayatayA pazyate / samekIbhASa vartate tathA va prayoga: saMgataM ghRtamityartha ekIbhUtaM tailaM ekIbhUtaM ghRtamityarthaH / samAdhAna manasaH ekAgratAkaraNa zubhopayoga zuddha bA / aniyatakSetrAyAsaH aniytvihaarH| tAvaH pariNAmaH iti pacanAttasya jIpAdevyasya krodhAdinA narzanAdinA vA bhavana pariNAma rati yadyapi sAmAnyenoktaM tathApi yateH svena kartabyasya kAryasyAnocanamiha pariNAma iti gRhItam / upAdhiH parigrahaH tasya mahaNA ryaagH|sidiiy zriptiH nidhemiH sopAnamiti yaayt| bhASanAbhyAsaH tatra asakRyavRttiH // tatsUtrodezArtha gAthAcatuSTayamAcaSTe mUlArA arihe ahaH / sIba cArabhaktapasyAkhyAnasya yogyaH / liMgAdiyApAsamA yogya kanIraM vinA asaMbhavAdamya tApUrvamupanyAmaH 1 liMge lega cinha / zinAdikriyAzepANAM kartuH parikara bhUtatvAdasya tebhyaH prAgnirdezaH / zikSA zrutAdhyayana : jJAnaM binA vinayAdInAM kartumazakyatvAn / taraH pUrvamupanyAma: zikSAyAH / yathAvasaraM cAnyeSAM meM darzAyapyAmaH / vigaya trimayaH maryAdA, jJAnAdibhAvanAvyavasthA hi jJAnAmiviyatayA vakSyane / upAstivA binayaH / mamAhI samAdhAna manasa ekApanA karaNaM zubha upacoge .devA / agiya da bihAge aniyatavAyAmaH / pariNAmo svakAryapayo locana / pijA parihatyAmaH / sidi zriti: zubha pariNAgaNyAnaNaM / bhASaNA abhyaagH| kanAisaklaza parimAnAnAM / ina sUtroM kA AcArya cAra gAthAoMse varNana karate haiM. hiMdI artha- ariha-aha, liMga, zikSA, vinaya, samAdhi, aniyanavihAra, pariNAma, uvAdhijahaNA-upadhityAga, zriti aura bhAvanA aise dasa sUtroM ke nAma isa gAthAmeM kahe haiM. ina sUtroMkA saMkSepame vivaraNa isa prakAra hai. . Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - lArApanA AvAsaH 195 mmam ariha-aI- savicArabhaktapratyArayAna ke liye kona yogya hotA hai isakA varNana arha sUtrase kiyA jAtA hai. yaha prathamAdhikAra hai. liMga, zikSA, vinaya, samAdhi vagairahako dhAraNa karane lAyaka jo vyakti hai usako ahaM kahate haiM. yogyatA ho to liMga, zikSA, binayAdi guNa raha sakate haiM. anyathA nahIM, liMga-zikSA, vinaya, samAdhi vagairaha kriyA bhaktapratyAkhyAna kI sAdhanasAmagrI haiM, usa mAmagrIkA yaha liMga yonya parikara hai yaha mUtrita karane ke liye ahaMke ananara liMgakA vivacana kiyA hai. parva parikarasAmagrI juTanepara jase kuMbhakAra ghaTanirmANa karatA hai vaise aI-yogya vyakti bhI sAdhanasAmagrIse yukta hokara mahAvanAdi kArya karaneke liye mantraddha hotA hai. liMga zabda cinhakA vAcaka hai. zikSA-jJAnopArjana karanA. vinA jJAnake vinayAdika kArya karanA zakya nahIM hai. ataH vinayAdikakA varNana karaneke pUrva zikSAdhikArakA varNana karate haiM. zAstrAdhyayana karanA yaha zikSA zabda kA artha hai. jinezvarakA zAstra pApa haraNa karane meM nipuNa hai ataH usako dinagana pahanA cAhiye aisA graMthakAra Age svayaM kaheMge. vinaya-maryAdA, jJAnAdibhAvanAkI vyavasthA jJAnAdikA binaya karanese hotI hai aimA Aga kaheMge. samAdhi -- manako ekAgra karanA. sama zabda kA artha ekarUpa karanA aisA hai. jaise dhata maMgata huvA hai. tela saMgata huvA hai arthAta ekarUpa huvA hai. manako zubhopayogameM athavA zuddhoSayogameM ekAgra karanA yaha namAdhi zabdakA artha samajhanA. ANiyadavihAra- aniyata grAma, purAdika sthAnoM meM rahanA, pariNAma-'sadbhAvaH pariNAmaH' aisA pUrvAcAryakA vacana hai arthAta jIvAdikapadArtha krodhAdika vikAroMse athavA samyagdarzanAdika paryAyoMse pariNata honA yaha pariNAma zabdakA sAmAnyArtha hai. tathApi yahAM yAtako apane kartavyakA hamezA khyAla rahanA pariNAma zabdakA prakaraNa saMgata artha samajhanA cAhiye. upadhijahaNA-parigrahakA tyAga karanA, sidI--ziti arthAt zubhapariNAmase uttarotara pariNAmAMkI unnani honA. uttarottara unkaTa bhAvanAko abhyAsa karanA isako bhAvanA kahate haiM. Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhana! 196 sallehaNA disA khAmaNA ya aNusihi paragaNe cariyA || maggaNa upAya paDalAya pADalehA // 68 // vijayodayamA samyakatamakaraNaM / diyA paralokAdigupadarzanaparaH sUriNA sthApitaH bhavatAM dizaM mokSavartamyAzrayamupadizati yaH susidizA ityasyanAvaNAzramAgrahaNaM / asihi sUtrAnusa zAsanama anya cariyA pravRttiH / madhyaNamAtmano vizuddhi samAbhira vA saMpAdayituM amasya mUMga suhiMdI susthitaH puropaka svayojana ca samyaka sthinaH susthitaH AcAryaH / upasaMpayA AcAryasya dona pi parIkSA gaNasya paricArakasya, ArAdhakasya, utsAhazakya AhAragatAmilAeM yanumayaM kSamo neti / pAuleDA ArAdhanAthA vyAkSepeNa vinA siddhirbhavati na vA rAjyasya dezasya grAmanagarAdestatra pradhAnasya vA zobhanaM vA neti evaM nirUpaNam / mUlArA-sahA samyakRzIkaraNa arthAtkAyakapAyANAma disA eThAcArya : saMghAdhipatinA yA jIvamA cAryayAgena svapade pratiSTitaH svagabhAnaguNagrAmaH ziSya ityarthaH / khAmaNA paramparakSamApaNA aNumiti strAnusAreNa zikSAdAnaM / paragaNe cariyA anyasminsace gamanaM / mangaNa Atmano ratnatrayazuddhi, samAdhimaraNaM va saMpAdayituM kSamasya sUreranveSaNaM / sudi paropakArakaraNe svaprayojane ca samyak sthitaH susthitaH AcAryaH / uvasaMpA AcAryasya AtmasamarpaNaM / paDhicchA parIkSA narakasya manojJAhAralAlyagocarA / paDihA ArAdhanAnirvitra siddhayarthaM devatopadezASTAMganimittAdigavepaNaM / hiMdI artha -- sachehaNA, dizA, kSAmaNA, anuziSTi, paragaNacaryA, mArgaNA, susthita, upasaMpadA, parIkSA, pratilekhana aise dasa sUtroMkA vivaraNa isa taraha samajhanA cAhiye. sallekhanA -- zarIra aura kaSAyoMko kRza karanA. dizA - AcAryane apane sthAnapara sthApita kiyA huvA ziSya jo paralokakA upadeza karake mokSamArgameM bhavyoMko sthira karatA hai, saMghAdhipati AcAryane yAvajIva AcArya padavIkA tyAga karake apane padapara sthApA huvA aura AcAryake samAna jisakA guNasamudAya haiM aisA jo unakA ziSya unako dizA arthAta bALAcArya kahate haiM. khAmaNA anyonya kSamAkI yAcanA aviruddha upadeza karanA. karanA. anuziSTi Agamake paragaNacaryA - apanA saMgha chor3akarake anyasaMghameM gamana karanA mamgaNa - ratnatrayakI vizuddhi karanemeM samartha athavA samAdhimaraNa karane meM samartha aise AcAryakA zodha karanA. yaha mArgaNA sUtra hai. suDida- paropakAra karane meM tathA svakIya AcArya padavIke lAyaka kArya karanemeM pravINa guruko susthita kahate haiM. Adha 19 Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AvAsaH upasaMpadA----AcAryake caraNamRlameM gamana karanA. paDicchA-gaNa, zuzraSA karanavAla muni, mamAdhimaraNArAdhaka, jansAhazakti, AhArakI abhilASA, ityAdikakI parIkSA karanA. pahilahA - bhAgadhanA, adi bina upasthita ho to ArAdhanAkI siddhi nahIM hotI hai. ataH usakI nivinatAke liye rAjya daza, gAMva, nagara vagairahakA zubha hogA yA azubha hogA isakA avalokanA karanA. / ApacchA ya paDinchaNamegassAloyaNA ya gaNadAsA // sejjA saMthAro vi ya Nijavaga payAsaNA haannii|| 69 vijayodayA-ApucchA pratipraznaH / kimayamasmAbhiranugRhItavyo ma yati saMghapraznaH / pahicyaNamegasa prati cAraphairabhyanumAnasyaikasya saMgraha ArAdhakasya / AloyaNAya svAparAdhanivedane gurugAAmAlocanA / guNadolA tasyA guNA dopAH / sajjA zacyA basatirityarthaH / bhArAdhakApAsagRhamiti yAvat / saMdhAro biya saMstaraza / NijAgA niyoM TET: PITriPE samAdhizahAzA gAlaNA caramohAraprakAzanam / hANI kamANAhArajyAgaH hAniH / mUlArA-- ApucchA kimayamasmAbhiranugRhItavyo na veti saMtha prasi praznaH ! paricchamiyarasa saMghAnu gate kamya kSapaphamma svIkAraH / AloyaNA guroH strayoSaniSevana / guNadosA guNA dopaya pratyAsanerAlocanAyA eva / semjA zagyA vasatirityaH / sathAro saMmtaraH / pijjanaga niryApakAH ArAdhakasya samAdhisahAyAH : payAlaNAcaraNaM AhAraprakaTanaM / hANI kameNAhAratyAgaH / hiMdI artha-ApucchA, paDinchaNa, AloyANA, guNadosa, mejjA. saMthAra Nijabaga, papAsaNA va hAni aise dasa sUtra bhaktapratyAkhyAnake upayogI hai. ApucchA-yaha ArAdhaka bhaktapatyAgyAna karane ke liye AyA hai isake upara anugraha karanA yogya hai yA nahIM hai emA saMghakA prazna karanA arthAt unakI anujJA prApta karanA. pahicchaNa-praNicAraka muniokI mbIkAranA milane para eka ArAdhakakA grahaNa karanA. AloyaNa-gurUke Age apane pUrvAparAdha kahanA. guNa dosA-AlocanAke guNa aura dopAkA varNana karanA. sejA samAdhimaraNa sAdhane ke liye ArAdhakakI yogya vasatikA-nivAsa sthAna, madhAra-saMstara-arthAt ArAdhakake liye Agamokta zayyA. NiJjavaga-ArAdhakako samAdhimaraNa sAdhane meM sahAyatA karanevAle AcAryAdika, 197 Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAmaNA-antima AhArako dimAnA. ANI-kamI AhArakA tyAga karanA. nalAgavanA yAtrAma / 3 / / syAmA vama aNusa hamAraNAkapace / / mamadAsAMga dasmA phalaM vijahaNA ya geyaaii| 70 ciDayodaya-mamamA pranyAkhyAnaM trividhAhArasya / khAmagaM AcAryadInAM samAnahagaM / ghamaNa svamAnya mAparAdhakSamA / aNusahianuzAna milega niyarikabhyAcAryasya / sAraNA duHsvAbhimAnamoDamugaganasya nidhananamra calanApravanamA sAraNA | kavanA yA damadampataniyAtadukhanivAraNakSamatA ebamAcAryaga niyApakana dhIpadezazca atiparibhramaNa dRAnahAni mAninada mAsapazyadAnayA zutAni niSphalAni / idaM punaH mahanaM virA) patramA ne sakaladaH syAntaM mumba mAyanaHndriya mApanapa pamanyAvAdhAtmakaM saMpAdayiSyatIti miramANo dAsanivAraNAsAmAnyAt kavaca sadanogyata / yathAvidhivapayaH bhANamazidaH prayujyamAnaH zAzadANAzAsane devdttmngmgaaNbh| samadA namAravina yogAyogadampAdipu gagaDhapayogakANaM / vyAne ekAdhinAin Hindi : / phalaM khAyArAdhanA in.mm :111 bAyagaH / mlaa| pa iiimaH . 1-1 AcAyAdItaM pakana kSamA 5. nA.gAbhArya / agAyiNa AgaMdha kara zikSaNaM / mAraNA anAbhibhavAnmoha nanamna cetanAmA / yo nApazana dumbA gA vimAnAdipu rAgadveSa borakaraNa / jhANe ekA citAnirodhaH / rUmA paM. gAyAnurI jarA gopit: I sAdhyaM / vijA ArAdhazArIratyAgaH / hiMdI artha-pramANa, miyAya jalake tIna prakArake AhAroMkA tyAga karanA. gya(maNa grANa-prAcAryAdikoMko kSamAkI yAcanA karanA. tathA dasaroMne kiye hue aparAdhoMkI kSamA karanA. anuziSTi - jAnAdhakA mAzimaraNa ke liya udyukta hAe munirAjako upadeza denA. mAraNA-duHyAga gadita para mohako prApta hune, yamu e ArAdhakako naMta kAnA. kavana-jaise kAca cilakhata zekaDo bANa paDanepara utpanna honevAle duHkhA~sa bAra puruSako banAtA hai. vasa AcAryana kiyA huyA dharmopadeza ArAdhakako duHkhAsa bacAtA hai. catugatI meM pUrvabhavameM ArAdhakake AtmAna Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aashb lArAdhanA 10 ..SAMZ dAmaha dAvoMkA anubhava kiyA hai. pAMtu yaha saba vyartha dubA, vaha duHkhakA sahana kucha AtmakalyANakArI nahIM hA. paraMtu ArAdhaka ! isa samaya jo dAba tere dvArA mahA jA rahA hai vaha tere karmakI nirjarA karegA, vartamAna duHkhoMkA nAma kA atIndriya, nicala, upamArahita, bAdhArahita mukha degA isa rItIse kahA huA AcAryokA upadeza Agadhakake du:khoM kA nAza karanevAlyA honese kavacake tulya hai. ataH isako kavaca yaha nAma denA yogya hI hai, jaise kamI tajamtrI bAlakakA gAyagaga mAnana karaneka liyaM usameM jaise siMha zabDakA AgeSaNa karate hai se vahAM bhI / kavacaka guNAkA adhyAgepaH upadeyA meM karake usako karaca zabDale gauracina kiyA hai. mamatA- jItatA karanAla, gaMgAga, viyoga, mukha joradAra mApaka nya vAyurvi kAraNa karanA jhANa-anya padArtha cittavRtti haTAkara eka viSayameM umako niyukta karanA. lazyA-mAna vacana aura zarIraka vyApAra kapAyayukta honA, phala-ArAdhanAse prApta huvA sAdhya usako phala kahate haiM. mijahaNA-ArAdhakakA zArIra tyAga. isa taraha bhakta pratyApapAnake cAlIsa adhikAroMkI saMkSepase niru. timAtra kahI gaI hai, aba ekaka adhikArakA savistara varNana AcArya yahAMse kareMge, prathamataH adhikArakA varNana karate haiM. TDiwanaPaamrpura. naghAhAnarUpAyAnaga gAthA vATivya dApasajhA ja ya samaNgajomahANikarI || ubasaggA bA deviyamANusatericchayA jassa // 71 / / gaMgo duruttaro yasya jarA shraamnnyhaarinnii|| niribhaanvaidevruupsrgaaHprvrtitaaH||73 || vijayAdayA- jAhida / atra navaM padaghaTanA / vAdvica duppasajjhA mo ariho hoi bhattapadiNApa rati / pinajAmazana mana pathamana cayApana zikitsyaH yasya viyate so matapratyAkhyAna kareM / jAyati niyati pAyApAlagana gaNaH ya pAmayamthAyAM prANinaH sA jarA / sasamA jogadAgirI yati ta pApani A Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAmanA) shaasbaar'H zramaNaH tasya bhASaH zrAmaNyaM zramazamdasya puMsi pravRsinimittaM tapaHkriyA zrAmaNyaM, nena yogaH sarvadhaH sAdhyasAdhanalakSaNastasya hAni vinAzaM karoti yA sA jarA yasya soIti bhaktamatyAkhyAna vidhArnu / jarApasAritazarIrayalaH zarIrabalasAzyeSu...kAyaklezeSu na vartitumutsahate / athavA samaNo samAnamaNo samaNassa bhASo sAmaNNaM kacivapananugatarAgadveSatA samatA sAmaNNazabdenocyate / vastuyAthAtmyAvahitacetastayA yoga: saMdho dhyAnayoga iti yAvat / bastuyAthArabhyAvayodho nizcalo yasa gyAnamiSyate / jarApariplutayodhasya dhyAnaM vinazyati / nato dhyAnayogavinAzakAriNI jarA yasya soI ni bhaktaM syaktama / adhanA sAmaNNa samatA. yujyate'nena mirjaparthina prati yogaH, sapasa! yogazadhyastapasi kAyaklezAmye rUH so'pa gRhItaH / 'bhAdAvaNAdijo. gadhAriNo aNAgArA' ityukteH AtApanAditapodhAriNaH iti pratIyate // vaMde asparatharatyAyogazabdasya pUrvanipAtamasaMga iti cet na abhyahi tanvAnsamanAyAH sAmaga tyA pUrvanipAta iti manyate, pUrvajo'bhyarhitamiti pacanAt / na hi samatAzUnyAttapaso vipulA nirjaga bhavati / tatastapaso nirjarAhetutA parapazeti pradhAna smtaa| upasaggA vA upadrayA yA 'deviyamANusaterikigvagA'caimaramtiyugmibha pracaninAmya moti bhaktaMpayANyAnaM rati saMbaMdhaH / caturmilAtAmargamA vividha padenAH kati ? zatrocyate-apanagI nA ni yA zAyaH samuyA!:mA * deghiyamANusateriphigvagA vA iti saMyadhanIyamanAcetanopasargasa mubhAyaH vigata / adhunA gAthApakrenAI lakSaNamA bhUlArA-bAdIna myAdhiyo / duganA mahattA kA saMyamapaca yApana ki / padhAdikA nina yo yaH / sAmapaNajoga bhAmyadi tapasyanIti bhamaNastasya bhAva: AmAyaM sapA nana yA mAdhyamAcA mAvalA: madhaH / athavA sAmAnyena kAyadayAnugatarAgadveSatayA yogo dhyAnaM / athavA sAga samanA joga AtApanAdi tI / layasaggA yA epa yA zabdo'nuktasamuccaya tena acetanakRtAzceti labhyate // hiMdI artha-jisako saMyamasamudAyakA nAza karanevAlA aura mahAprayatnaye cikitsA karane yogya roga huA hai vaha muni bhaktapratyAkhyAnamaraNake yogya hai, arthAt jisa rogako dUra karane ke liye saMyamako choDanA paDegA aura mahAklazase bhI jisake nAzakI saMbhAvanA nahIM hai aise rogase pIDita honepara munivarya bhaktapratyAkhyAnake liya yogya mAne jAte hai. pApIoMke rUpa, bala, vaya vagere guNAMkA nAza vRddhAvasthA Anase hotA hai. yaha vRddhAvasthA jaba atigAya baDhatI hai taba muni tapAkiyA karane meM asamartha ho jAne hai. egI paristhinImeM ve bhaktapratijJAmaraNaka liye yogya samajhe gaye haiM, vRddhAvasthA prApta honese zarIrakI tAkata naSTa hotI hai. kAyaheza tapa zarIrameM bala Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUlArAdhanA AzvAsaH 201 honesehI ho sakatA hai. parazA nahIM hai. khAtAmayAbhArampayogakI hAni karanevAlI hai. kisI bhI iSTAniSTa viSayameM rAgadveSarahita manovRtti honA hI samatA hai. vastuke yathArtha svarUpako jAnane cittasI ekAgratA honAhI yoga athavA dhyAna kahate hai. jatra vastuke yathArtha jJAnako nizcalatA prApta hotI hai taba usako dhyAnasaMjJA prApta hotI hai. buDhApese jJAnameM asthiratA AtI hai taba dhyAnakA vinAza hotA hai. arthAt dhyAnakA nAza karanevAlI vRddhAvasthA zarIrako jaba jarjara karatI hai taba munirAja bhaktapatijJAmaraNase dehotsaga karate hai. sAmAnyayoga isa zabda kA artha isa tarahase bhI AnArya karate haiM-samatA zabdakA artha upara likhA hai. nirjagIM muni jisase saMyukta hote haiM vaha yoga hai arthAt yahAM kAyazlezako yoga kahanA rUda hai, AtApanAdikAyatazatapako yoga kahate haiM yaha bAta prasiddha hI hai, 'AdAvaNAdijogadhAriNo aNagAga' AtApanAdi yogoMko dhAraNa karanebAle muniyoMko anagAra kahate haiM aisA AgamameM kahA hai. jarAjajerita honese upayuktayoga dhAraNa karanemeM zarIra samartha nahIM rahatA hai, sAmaNNa joga' isa zabdasamUhameM yoga zabda alpasvarayukta honese dvaMdva samAsameM usako prathama niyukta karanA cAhiye. isa praznakA uttara yaha hai ki, samatA arthAt sAmaNNa pradhAnarUpa hai, mahatvayukta hai, jisameM mahattva rahatA hai usako dvaMdva samAsameM prathama niyukta karate haiM. samatArahita kevala tapa vipula nirjarAkA kAraNa nahIM hotA hai. ataH tapazcaraNameM nirjarAhetuttA svayaM nahIM hai kiMtu vaha samatAkA sAhAyya pAkara hotI hai, devoMkA upadrava, manuSyakRta upadrava tathA tiyaMcakRta upadrava ina upadravAmese kisI bhI upadravase niSpratIkAra pITA ho jAnese muni bhaktapratyAkhyAna maraNake yogya mAne jAte hai.. upasargake cAra bheda hai. paraMtu tIna upasargakAhI yahA~ ullekha kyoM kiyA hai ? uttara-'ucasagmA vA' isa gAthokta zabdoMme 'yA' zabda samuccayArthaka samajhanA cAhiye, ataH acetana upasargakA bhI yahAM samuccaya hotA hai. aNulomA vA sattU cArittaviNAsayA habe jassa // dubhikkhe ghA gADhe aDavIe vippaNaTho vA // 72 // Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH 202 12948SARAN anukUlahIto vA vairibhirvRtthaaribhiH|| yo'vyAM patito ghore durbhikSe ca duruttare / / 74 // vijayodayA-aNulomA vA anukulA bA zaSayaH / cArittaviNAsagA cAritraM pApakiyAnivRttiH tasya vinAnAkAH / baMdhA he snehAnmidhyAnvazeSAt svarAyaNalobhAhA yasya cAritraM vinAzayittu udyatAH anulomatye zatrutvaviroghipAtikalye samapasthitA hi bhavanti zatrabastarikamucyate aNulomA yA sattU ini ? priyavacanabhASaNAdanulomatA ahite usaMyame pravartanAddhitasya saMyamadhanasya vinAzanAta zatravo bhavanti / athavA anulomA badhavaH sattU yA zatravazveti samukacayaH yA zabdasamuccayArthatvAn / devigamANusaterikkhagA ucasammA assa iti vacanAt manukulazanukato'pyupasarpaH saMgRhItaH eva kimartha punarukayate 'aNulomA yA' iti punaruktatA / tatra hi sUtre manuSyoelagoM nAma dhamatADanavilaMbanAdikaH zarIropadravaH parakRto gRhItaH / iha tu jimhotpATanAvikaM kurmo yadi zrAmaNyaM na tyajasIti khalIkaraNaM vaktumiSTam / dumbhivakhe yA durbhikSe ghA / mAgAve duruttare mahati azanipAsamiva sarvajanagocare / bharhati pratyAkyAtuM / baDapIe aTaNyAM mahatyA gyAlamRgAkulAyAM mAgopadezijanarahitAyAM dikdA pApANakaTakabahulatayA ducArApAM / vippaNaDo vA vipranaSTho yA ahatIti saMbaMdhaH // mUlArA-aNulomA bAMdhaSAdayaH / snehAnmidhyAvadoSAtsvapoSaNalobhAdA yasya cAritraM vinAzayitumuthatAH syuH| anulomala caiSAM priyabhASaNamAtrAcchatrutvaM ca saMyamadhanavinAzanAisaMyamaviSapravartanAtha // athavA zatravo'tra jivhotpATanA dikaM tava kurmoM yadi ma yatitvaM tyajAsa iti saplIkAriNo vairiNaH / te'pi yasya cArivAtakA iti maajhN| pUrvasUtre manuSyopasargastu baMdhanAuMdanatADhanAdirupAtaH / AgADhe duruttare / vipaNNacho mArgavimUDhamanAH / hiMdI artha-anukUla zatru jisake cAritrakA nAza karaneke liye udyukta hue do vaha muni apane pApa kriyAoMkA tyAgarUpI cAritrake rakSaNArtha bhaktapratyAkhyAnamaraNa karane ke liye yogya mAnA gayA hai. abhiprAya yaha hai ki, baMdhugaNa snehavaza hokara athavA mithyAtya doSase kiMvA yaha svapopaNa karegA ityAdi lobhase prerita hokara jisake nAritrakA nAza karaneke liye udyamI ho jAte hai vaha muni samAdhimaraNa dhAraNAkelie yogya hai. upadrava karanevAle baMdhu zatru kyoM mAne jAte haiM yaha Upara dikhAyA hai. ye priya mApaNa karate haiM ataH unako baMdhu arthAn anuloma kaha sakate hai paraMtu akalyANakAraka asaMyamameM ve jIvako pravRtta karate haiM aura hitakAraka saMyamadhana kA nAza karate haiM ataH 202 ve zatru hai. Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArAdhanA bhAzvAsaH zaMkA-' devigamANusaterikkhagA uvasaggA jasya' arthAt devakRta, manuSyakata, tiryacakRta upasargoM mese manuSyakRta upasarga eka upasarga hai gemA piDalI mAna liyA hai. mAhukuna upadrava ayanA baMdhukRta upasarga mI manuSyakRta upasargameM antarbhUta hotA hai ataH punaH isa gAthAmeM zatru va baMdhukata upasargakA varNana kyoM kiyA hai ? uttara--pUrva gAthAmeM manuSyopasargakA khulAsA isa prakAra samajhanA cAhiye-baMdhana, tATana, vRkSazAkhAse laTakAnA ityAdi zarIropadrava jo parakedvArA kiye jAte haiM unako manuSyopadrava kahanA cAhiye. isa sUtrameM baMdhu vA zatrukRta upadravakA abhiprAya yaha hai-yadi tuma apanA munipanA na chohoge to tujhArI jihA hama nikAleMge. ityAdi zabdoMke dvArA upadrava karanA aise upadrava upasthita hone para muni samAdhimaraNakA svIkAra karate haiM. vidyutpAtake samAna bhayaMkara aura jisameM jInakI saMbhAvanA nahIM hai aisA duSkAla ApaDanepara bhI muni bhaktapratyAkhyAnake liye yogya haiM. kAraNa ese duSkAlameM anna milatAhI nahIM, ataH cAritranAza na ho isa hetuse unako sallekhanA karanA yogya hai. jisase unake dharmakA rakSaNa hogA. jisameM Rra prANI haiM aura jisameMse pAra pADanevAlA mArgopadezaka bhI nahIM hai aise jaMgala meM muni dimUda ho jAte hai. tathA vaha jaMgala pASANa kaMTakAdikoMse vyApta honese muniko usameM vicaranA azakya sA mAlUma ho no ve aisI avasthAmeM pratyAkhyAna karaneke liye yogya haiM, carakhaM va dubbalaM jassa hojja sodaM va dubalaM jassa // jaMghAbalaparihANo jo Na samattho vihariduM vA // 73 / / durthalI yasya Ayete zravaNI cakSuSI tathA // vihana samoM yo jaTAyalavivarjitaH / / 75 / / vijayodayA-cAlu va cakSurvA / caryAnvazaryatIti cakSuH / dumbala ghurvalaM malpazaktikaM sUkSmavastudarzanAkSama / jassa yasya / hojja bhavet / so va zroSA zrUyate zamda upalabhyate yena tat thotram / tumbalaM zamyopalavidha jananasAmarthyayikalaM / sopyAIti / aMghAyalaparihINo jaMdhAyalapArihIno / jo yaH / Na samattho na zakto / viharidu thA garnu vA sopyAIti // Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AyAma mUlArA-dubalaM sUkSmanirIzamaM / dumbalaM jhAydazava mazakti vikalaM / vihari gaMtumArga, yaa|| hiMdI artha - jisakI AMkhe kamazaktikI ho jAnese sUkSma vastu dekhanemeM asamartha ho gayI haiM, jisake / kAnoMkA zabda sunanekA sAmarthya naSTa ho gayA hai. vathA jisake pAyoMkI calanekI zakti naSTa hogaI ho yaha muni bhI bhaktapratyAgndhAnake liye yogya hai, --pyaangkaaympttiyaannn -- apaNammi cAvi padArisaMmi AgADhakAraNe jAde / / ariho bhattapaiNNAe hodi virado avirado vA // 74 // turvAraM kAraNaM yasya jAyate'nyadapIdRzam // bhaktatyAgamRtayogyaH saMyato'saMyApi saH / / 76 // vijayodayA-aNNami cAthi anyasminnapi uktAvasmAt / bhAgADhakAraNe AgADhe kAraNe jAve jAte / edArisammi uktakAraNasahaze / bhattapadiNNAe ariho chodi virado avirado cA iti pavaghaTanA / pratyAkhyAmasyAhA~ bhavati ghirataH adhiraso vA // mUlArA-ghirado yatiH / avirado zrAcakaH / hiMdI artha ---upara kahe hue kAraNoMse anya bhI tatsadRza kAraNa yadi tIyatayA upasthita hue ho aise samayameM muni athavA gRhastha pratyAkhyAnake yogya samajhe jAte haiM. anahasUcanAyottaragAthA--- ussarai jassa ciramavi suheNa sAmaNNamANadicAraM vA / / NijjAkyA ya sulahA dubhikkhabhayaM ca jadi tthi / / 75 / / pravartate mugvaM yasya zrAmaNyamapadRSaNam / / durbhikSAnabhayaM yogyA durApA na ca sUrayaH / / 77 / / vijayodayA--ussaradi titarAM pravartate / jassa yasya / ciramavi cirakAlamapi / ki sAmaNNaM cAritraM / muhaNa aklezena / aNavicAra vA / niraticAraM / cAricavinAzabhayAdayaM atItaSu kAraNeSu satsu pratyAkhyAmAyoyogaM karoti / 2.4 Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAdhanA AzvAsaH 205 tatpravartate niraticAramaklezena naiya bhaktapratyAkhyAnamaiti / idAnImahaM yadi na tyAgaM kuyA niryApakAH punarga lapsyante sUrayastadabhAce nAiM paMDitamaraNamArAdhayituM zaknomi iti yadi bhayamasti bhaktapratyAzyAmAI eva / aIprasaMgAdAyAtamanaI tanmukhena vA punararhameva lakSayituM gAthAyamAha mUlArA-ussaradi nitarA pravartate / NijjAyagA paMktimaraNArAdhanAsahakAriNaH sUrayaH / sulahA tatkAle yusara kAle'pi subhApAH : dubhikkhabhayaM agre dhAnyAyAdio vinA cAritradAnimeM bhaviSyatIti bhItiH / pratyAkhyAnamaraNake liye ayogya kona hai isakA khulAsA -- artha-jisa munIzvarakA cAritrapAlana niraticAra hotA hai aura AyAsake vinA hotA hai vaha bhakta pratyAkhyAnake lie ayogya hai, athavA sallerakhanAke sAdhaka niryApaka AcArya mulabha ho tathA durbhikSakA bhaya yadi na ho to aise samayameM muni samAdhimaraNa dhAraNa na kare, abhiprAya yaha hai ki, uparyukta gAthAoMmeM kahe hue kAraNa Apahanepara mere cAritrakA nAza hogA aimA samajhakara muni bhaktapratyAkhyAna karate haiM aura yadi ve kAraNa nahIM ho to muni bhaktapratyAkhyAnameM prayatna nahIM karate haiM. isa samaya yadi maiM maktapratyAkhyAna na karUMgA aura Age yadi niyApaka AcArya mereko na mileMge to unake abhAvase maiM paMDitamaraNa na sAdha sakuMgA aisA yadi bhaya ho to vaha muni bhaktapratyAralyAnake yogyahI hai aisA samajhanA cAhie, yadi niryApakAcArya sulabha ho aura bhaviSyakAlameM durbhikSakI bhIti na ho to vaha muni bhaktapratyAkhyAnake liye ayogya samajhanA cAhiye. yadi ca sulabhA niryApakA anAgatadurbhikSabhayaM ca yadi na syAnna bhayayaIH iti kathayati / tassa Na kappadi bhattapaNaM aNubar3hide bhaye purado // so maraNaM pacchito hodi hu sAmaNNaNiviSNo // 76 // nAsAvarhati saMnyAsamadRSTe purato bhaye // bharaNaM yAcamAno'sau nirviSaNo vRttataH param / / 78 / / iti abhidheyaM sUtram // Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AvAsaH galAgadhanA vijayodayA-tassa tasya / Na kappadi bhattapApaNaM na yogya pratyAkhyAnaM maktasya / bhaye purado aguvaSTide bhaye purastAdanupasthite / so saH / niraticAradhAmaNyaH sulabhaniryApakaH anupasthitadurbhikSabhayaHmaraNa mRti / pecchato prArthayamAnaH / khuzabda payakArArthaH / pabamasI saMbhAranIya! mAmaNNagiviNa evaM hoditti / zrAmaNyAtriviNa pana saMbhavatIpti / nanu ca ariheti AI. eva sUcito nAnaI, tankimarthamasatritayAkhyA kiyate mRtrakAreNa ? aImagAdAyAnamiti kecin / anahamapi lakSaNatayA ananya sUcita iti vA na doSaH / svaparabhArAbhAvo nayAdhInAmalAbhanvAtsarvavastUnAM iti manyate // ariharesi gabam / / mulArA-Na kappadi yogyo na bhavati / aNuvaThThide adyokite / / khu ityAdi zrAmaNyanirvipaNa eva | ahaH / sUtrataH / / 1 // akataH // 6 // yahI abhiprAya AgekI gAthAmeM AcArya kahate hai hiMdI artha --jisake cAritrameM niraticAratA hai, niryApakAcArya jisako sulabhatAse milate haiM, durbhikSakI bhIti jisako upasthita nahIM huI hai aisA bhI muni yadi maraNakI icchA karegA to vaha muni cAritrase virakta huA hai aisA samajhanA cAhiye. zaMkA--' ariheti ' isa zutrase aIkAhI varNana karanA cAhiye sUtrakArane kyoM sUtrake viruddha anaIkA bhI nirUpaNa kiyA haiM ? isakA samAdhAna-aIke prasaMgase anaIkA bhI varNana sUtrakArane kiyA hai aisA koI samAdhAna | karate haiM. .. .. . svasvarUpakI apekSAsa jo bastu hai vahI parasvarUpakI apekSAse avastu hotI hai, aisI sarva vastuoMkI vyavasthA hai. ataH aI jaise apane lakSaNase aI hai usI taraha janaI bhI ahake ulaTA honese anarha mAnA jAtA hai anaha sarvathA abhAvarUpa nahIM hai. jitane padArtha hai ye sabhI nayase siddha hote hai. ataH anaIkA bhI lakSaNa AcAryane likhA hai vaha ayogya nahIM hai, bhaktapratyAkhyAnake liye jo arha-yogya hai usa muniko bhaktapratyAkhyAnake liye ucita sAmagrI rUpa liMgakA varNana AcArya AgekI gAthAoMse karate haiM. 21 206 Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAdhanA AthAsaH bhaktapatyAlyAnAIsya tarapratyAkhyAnaparipharabhUtaliMganirUpaNaM uttarAbhirgAthAmiH phiyate-- ussaggiyaliMgakadassa liMgamussaggiya tayaM ceva // avavAdiyaliMgassa vi pasatthamuvasaggiyaM liMgaM // 77 / / tavItsargikaliMgAnAM liMgamautsargikaM paraM // anautsargikaliMgAnAmapIdaM vaya'te jinaH // 79 // vijayodayA-ussamgivAliMgaphadassa utkarSeNa sarjana nyAgaH sakalapAraprahasya utsargaH / utsarge tyAMga sakala aMdhaparityAge bhavaM liMga bhoslArgaka / kiM karoti jhiyAsAmAnyavacamo'tra ejyoM grAhaH / tenApamarthaH pautsarmikaliMga. sthitasya bhaktamatthANyAnAbhilApavataH / taM ceya ussagigaga liMga tadeva prAha gRhItaM liMga aurasArsekam / acavAdiyAliMgarasa vi yatInAmapacAdakAraNatvAt parigraho'pavAyaH, apavAdo yasya vidyate ratyAvAdikaM pariprahasahitaM liMga asyenyapacAlita liMga bhavati / cAphyazeSa kRtvA evaM padasaMbaMdhaH kAryaH / jai pasaga jara cAMda prazasta zabhinaM liMga mehanaM bhavati / carmarahitatva, atidIrghatvaM, sthUlatvaM, asakadutthAnazIlatetyevamAdidoSarahitaM yadi bhavat / puMstvaliMgatA raha grahIdeti vIjayorapi liMgazabdena grahaNaM / atilabamAnatAdidoSarahitatA / prazastatApi tayogRhItA // atha gAthAdvAviMzatyA bhaktapratyAkhyAnAIsya tatparikara bhUna liMga vyAdhaSTe / malAgA. umyaggiyA~ TAkavasga utkarSaNa garjana matsarga: rigrahatyAgaH / natra bhatra mautsargika taba tatirga + na kRtaH sthita: tasya barobhaktaM tyatumicchoH / tathaM gheva tadeva prAragRhItabheya bhavet / avavAdiyaliMgarasa / yatInAM apavAdahanutvAdapavAdaH paripahaH so'syAstItyapadhAdikaM liMga yasya so'pavAdikAlagaH sathacihna AryAdistasyApi bhataM tyaktImacchoraugikameva liMga varNitama / yadi nizcamatvAtidIyatvasthUlatvAsakRdutyAnazIlatvAdidoSarahita, vRSaNA cAtilabamAnatAdidopavarjitau syAtAm || hiMdI artha-utsarga-saMpUrNa parigrahoMkA tyAga karanA yaha utsarga hai, arthAta saMpUrNa parigrahoMkA tyAga jaba hotA hai usa samaya jo cinda muni dhAraNa karate haiM usako autsargika liMga kahate haiM. abhiprAya yaha hai ki, jisa munIne saMpUrNa parigraha chor3akara pUrNa namratA dhAraNa kI hai usake liMgako nagnatAko autsargika liMga kahate haiM, jaba vaha bhaktamatyAkhyAna dhAraNa karatA hai taba bhI usakA napaThA hI liMga rahegA, matIko parigraha apavAdakA kAraNa hotA hai ataH parigrahasahita liMgako apavAdikaliMga kahate haiM. 207 Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 208 arthAt apavAda liMgadhAraka gRhastha jaba bhaktapratyAkhyAnake liye ukta hotA hai taba usake puruSaliMgameM yadi doSa na ho to autsargika liMga nagratA dhAraNa kara sakatA hai. gRhastha ke puruSaliMgameM carma na honA, atizaya dIrghatA, vAraMvAra cetanA hokara Upara UThanA aise doSa yadi ho to vaha dIkSA leneke lAyaka nahIM haiM. usI taraha usake aMDa bhI yadi atizaya laMbe ho, bar3e ho to bhI gRhastha namratAke liye ayogya hai. paraMtu evaM doSaviziSTa bhI gRhastha bhakta pratyAkhyAnake samaya ekAntAdika meM sarva parigrahakA tyAga karake namra raha sakatA hai. jisako uparyukta doSa hai vaha autsargika liMgakA dhAraka nahIM hotA hai isa niyamakA apavAda kahate haiM bhautsargikaM liMga na bhavatyevetyasyApavAdamAha - jassa vi avyabhicArI doso tiThANigoM bihArasmi // so vihu saMthAragado gehejjosmuggiyaM liMgaM // 78 // yasya tristhAnago doSo durnivAro virAgiNaH // liMgamatsargikaM tasmai saMstarasthAya dIyate // 80 // vijayodayA - jassa vi yasyApi / avyAbhicArI atiraakaaryo| dosro doSaH / tidvANigo sthAnatrayabhavaH mehane vRSaNayozca bhavaH bhauSadhAdinAnapasAryaH / so'pi tu zabda pavakArArthaH sa ca geNheja syanena saMbaMdhanIyaH / gRNDIyAdeva kiM ? uggimaM liMga autsargika alatAlakSaNaM / ke bihAra vidvAre vasatI, saMdhAragade saMstarArUDhaH saMstarArohaNakAle / evaM saMstarAmasyaiva autsargikaM nAnyatretyAkhyAtaM bhavati / astAliMgamyatsargikaM liMga na bhavatyevetyasyApavAdamAha mUlArA-abbagicArI auSadhAdinA nirAkartumazakyaH / viTTANIo triSu sthAneSu medavRpANayozca bhavaH ma pa kuTo liMga dudhagatthaM statvaM ca / bihAra basatI / khu eyArthe / saMstaragata evaM gRhIyAdevetyarthaH / utsagiye alatA kSaNaM // hiMdI artha - jisake uparyukta tIna doSa aupadhAdikoMse naSTa hone lAyaka nahIM hai vaha yayatikAmeM jaba saMsrArUDha hotA hai taba pUrNa na raha sakatA hai. saMstarArohaNa ke samayamehI vaha nama raha sakatA hai anya samaya meM usako ganA hai. AzvAsa: 2 206 Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdhAsa: balArAdhanA 209 apavAdaliMgasthAna prazastaliMgAnAM sarvaSAmeva kimItsargaliMgatetyasyAmArekAyAM Aha Avasadhe vA appAugge jo vA mahaDio hirimaM // micchamaNe sajaNe vA tassa hojja avavAdiyaM liMga // 79 // samRddhasya salajasya yogya sthaanmbiNdtH|| mithyApracurajhAteranautsargikamiSyate // 81 / / vijayodayA-Avasadhe SA nivAsasthAne / appAuMgge aprAyogye aviSikte / maerAdikaliMga yaditi zeSaH / jo vA mahAhigo mhrddhikH| hirimaM hImAn lajAvAn / tasyApi choja apavAdikaM ligaM / micche vA mithyArau / sajaNe svajanI dhuvoM / hojja bhavet / apavAdikaliga sacelaligaM // idAnImapAdikaliMgasthAna prazastaliMgAnAmapi yeSAmautsargikaM liMga na syAttAnAha mUlAra:- Apasadhe nivAsasthAle / pAso janasaMkula yAyogye / mahavigo maharDikaH / hirimaM hImAn lajjAbAm / micche mithyAdRSTau // jinake puruSaliMgameM doSa nahIM hai aise apavAdAliMgasthita sabhI loka autsargikaliMgadhArI ho sakate haiM kyA ? isa praznakA uttara hiMdI artha --jo zrImAn, lajjAvAn hai tathA jisake baMdhugaNa mithyAtvayukta hai aise vyakti ekAnta rahita vasatikAmeM sabasahI rahanA cAhiye, pUrvanirmiyotsagAliMgasvarUpanirUpaNArthottaragAthA-- acelaka loco bosaTTasarIradA ya paDiliNaM // eso hu liMgakappo caduviho hodi ussagge / / 80 // autsargikamacalatvaM loco vyutsRssttdehsaa|| pratilekhanamityeva liMgamuktaM caturvidham // 82 / / vijayotyA-abelakamiti / aJcalakaM acelatA / loco kezotpATanaM istena / yosaTTasarIradA ya vyutsTazarI. ratA ca / paDilahaNaM pratilekhanaM / eso du eSaH / liMgakappo liMgavikapaH / caDaviho caturvidhaH bhavati / ussamge autsargikasaMhite liNge| Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH 21. mausargikaliMgasvarUpa nirUpayati-- malArA-Acelaka pApabhASaH / bhyamityarthaH / lA~co hastena phezotpAdanaH / / pAsa putra va asaMskAra ityarthaH / liMgakappo liMgavidhiH / / pUrvameM nAmamAtrase kahe hue utsargaliMgakA svarUpa kahate haiM hiMdI artha-saMpUrNa vastroMkA tyAga arthAt namatA, loca- hAyase keza uvAdanA, zarIraparase mamatva dura karanA arthAt kAyotsarga karanA, tathA parilihana-pratilekhana mANidayAkA cihna-mayUrapicchikA hAthameM dhAraNa karanA isa taraha cAra prakArako autsargika liMga hai. atItAbhirgAdhAbhiH puruSANAM bhaktamatyAkhyAnAbhilASiNAM liMgavikalpo'bhiSTanidhayaH / adhunA strINAM tadarthinInAM liMgamuttarayA gAthayA nirUpyate itthIvi ya jaM liMga dilaM ussaggiyaM va idaraM bA // taM taha hodi hu liMga parittamudhiM karatIe / / 81 / / bijayodayA-tthIpi ya niyo'pi / liMga yAliMga / dilu dReM Agame'bhihitaM / ussaggiya va motsAgaikaM tapasvinInAM / varaM vA dhAdhikANAM / taM tadeva / tatya bhktprtyaakhyaane| hodi bhavati / liMga tapasvinInA prAktanam / itarAsAM puMsAmiya yojyam / yadi maharSikA lajAvatI mithyArarisvajanA ca tasyAH prAktanaM liga vidhikta Avasathe, utsaliMga vA sakalaparimahasyAgarUpaM / utsargaliMga kathaM nirUpyate strINAmityata Aha-taM tat utsage' liMga / tattha strINa hodi bhayati / parisaM asaM / uvadhi parigrahaM / karatIe kurvtyaaH| adhunA bhaktapratyAkhyAnArthinInAM zrI liMga nirdizati / / mUlArA-icchIe vikhiyA api / usaggiya dir3ha Agame'bhihitaM // parittamayahiM karatIe parigrahamapaM kuItyA iti yojyaM / autsargika tapasvinInAM sATakamAtraparigrahe'pi tatra mamatvaparityAgAdupadhArato naimadhyavyavaharaNA nusaraNAt / iyara apayAdikaM vikANAM tayAviSamamatvaparityAgAmAyAdupacArato'pi nairmandhyanyaSahAsanaSatArAt / / taccha tatra bhaktapratyAkhyAne sannyAsakAle ityarthaH / liMga tapasvinInAmayogyasthAne prAktanaM / itarAsA puMsAmiSeti yojyam / idamana tAtparye--tapasvinI mRtyukAle yogye sthAne basamAtramapi tyajati / anyA tu yadi yogyaM sthAna labhate / yadi ca mora bhavati / parisaM ahama nirdizati // // parittamuvahiM karatI. tyaSyabaharaNA 491celeme Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA bhAdhAsaH mahArdikA salajjA mithyAtvapracurazAtizca na tadA puMvadanamapi maMcati / / no tyAggineva mriyate / tathA coka- . yadautsargiphamanyadvA liMgaM dRSTa khiyAH ave / / puMvattadipyate mRtyukAle svalpIkRtopadheH / / yahAMtaka bhaktapratyAkhyAnakI abhilASA rakhanevAle puruSoMkA do prakArakA liMgabheda-utsarga liMga aura apavAdaliMga AcAryane kahA hai. aba bhaktapratyAkhyAnecchu triyoMkA liMga AgekI gAthAse kahate haiM hiMdI artha-paramAgamameM khiyoMkA arthAt AryikAoMkA aura zrAvikAoMkA jo utsargaliMga aura apavAdaliMga kahA hai vahI liMga bhaktapratyAkhyAnakai samaya samajhanA cAhiye, arthAt AryikAoMkA bhaktapratyAkhyAnake samaya utsargaliMga viviktasthAnameM honA cAhiye arthAt vaha bhI munivat usa samaya nagnarUpatA dhAraNa kare aisI AgamAtrA hai, parantu zrAvikAkA utsarga liMga bhI hai aura apavAdaliMga bhI hai, yadi vaha zrAvikA saMpacivAlI athavA lajjAvatI hogI athavA usake gAMdhavagaNa mithyAtvI ho to vaha apavAdaliMga dhAraNa kare arthAt pUrvavepameMhI rahakara bhaktapratyAkhyAnase maraNa kare tathA jisa zrAvikAne apanA parigraha kama kiyA hai vaha ekAnta vasatikAsthAnameM utsaliMga-nagnatA dhAraNa kara sakatI hai, nanvahasya ratnatrayabhAvanAprakarSeNa mRtirupayujyate kimamunA liMgavikalpopAdAnenanyasyottaramAha jattAsAdhaNacihnakaraNaM khu jagapaccayAdaThidikaraNaM / / gihabhAvavivego viya liMgaggahaNe guNA hoti / / 82 // yAtrAsAdhanagAIsthyavivekAtmasthitikriyA / / paramo lokavizvAso guNA liMgamupeyuSaH / / 83 // vijayodayA---jasAsAdhaNaciNDakaraNaM yAtrA zarIrasthitihetubhUtA bhujikiyA / tasyAH sAdhanaM yaligajAta cindrajAnaM namga karaNaM / na digRhastha veSeNa sthito guNIti sarvajanatAdhigamyo bhavati / ajJAtaguNavizeSAzca dAnaM na prayapachati / tato na spAccharIrasthitiH / asatyA tasyAM ratnatrayabhAvanAprakarSaH kamogoSacIyamAno na syAt 1 binA taM na murityamilApita kArya siviraca na syAt / guNavattAyAH sUcanaM liMgaM bhavati / tato dAnAviparaMparayA kAryasiddhirbhavatIti bhAvaH / athavA yAtrAzabdo gativacanaH yathA devadattasya yAtrAkAlo'yam / gatisAmAnyavacanAdapyayaM zivagatAveva vartate, Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH mUlArAdhanA 212 dArakaM pazyasIti yathA / yAtrAyAH zivagateH sAdhanaM ratnatraye tasya cihnakaraNaM bhavajakaraNaM / jagapacyAvaThidikaraNa japacchando'myana khetamAcenanavavyasaMhatiSacano 'jagannakAvasthaM yugapadakhilAnaMta viSayam' ityevamAvI raha praannivishessvRttiH| yathA-'AItastrijagabaMdhAn' iti / pratyayazabdo'gekArthaH / kaciyAne vartate yathA 'ghaTasya pratyayo' ghaTahAnaM iti yaavt| tathA kAraNavacano'pi mithyAtyapratyayo'maMtaH saMsAra' iti gadite midhyA ho tuma inibhaatiiyte| aDAvadano'pi 'arya atrAsya pratyayaH' akheti gampate / ihApithazAvRttiH / agataH zraddheti / nanu dhajJA mANidharmaH acelatAdikaM zarIradharmo liMga takimucyate 'liMgaM jagatmatyaya'ti / sakalasaMgaparihAro mAgoM mukteH ityatra bhanyAnAM tharNa janayati / liMgamiti jagatprasyaya ityabhihita / na cetsakalapariNAhatyAgo muktiligaM phimiti niyogato'nuSdhIyate iti / AdaThidikaraNaM AtmanaH svastha asthirasya sthiratApAvanaM / ka ? muktivarmani vaz2ana / kiM mama parityaktayasanasya rAgaNa, ropeNa, mAnena, mAyayA, lomena bA / basanAsarAH saryA loke'laMkriyAH tatha nirasta / ko mama rAvasthA. vasara iti | tathA parigraho nibaMdhanaM kopasya / tathA hi-piyA muto yudhyata dhanArthitayA mamedaM bhavati tavedamiti / tanki manena syajanavairiNA rikthena, lobha, AyAsa, pApa, durgatiM ca vaIyatA iti sakalaH parityakto vasagapuraHsaraH parigraho ropavijitaya / husaMti ca mAM pare sAdhayo roSamupayAtaM / keyamavasanatA mumukSoH kAyamasya kopaSTutAzanaH jJAnajalasekapari vRkSatapovanapinAzanabaddhavibhramaH iti / tathA ca mAthA dhanAthibhiH prayujyate sA ca tirthaggati prApayatIti bhInyA mAyommU lanAryayedamanuSThita / gihimAyaSivegoviya gRhityAtpRthagbhAvo darzito bhavati / manyasya ratnatrayabhAvanAprakarSeNa mRtirupayujyate kimamunA liMgIvakalpopAdAnenetyasyottaramAha mUlArA-jattatyAdi-jattA sApaciNDakaraNaM / yAtrA-putsyagaratnatrayaprakaSAya deharithatihenurAhAra; zivagatirvA yAtrA tasyAH sAdhanaM guNAtizayaH / tasya cihakaraNaM jJApaka, saMyamadhvajIbhUtaM vA liMgamAcelakyAdi syAt / tathA jagApapayAdaTidikaraNa jagato bhanyalokasya pratyayo naimadhyAdeva muktiriti pratItiH zraddhevi yAvat / tathA Atmano yatyAtmanaH kaSAyodayakazAnmuktimAgAvalataH sthitiH sUtrasthiratA jagatprayazcAtmasthitizca tayoH karaNaM saMpAdana valliMga bhavati / tathA gihibhAvavivego gAIradhyapUthagbhAvastadupadarzakatvAliMgamapi / tathA ghoktaM / AcaLakyAdiliMgena hi gRhasthatyaM tyaktaM, anena maga ceti jhApyate / liMgetyAdi mumukSuNA gRpramANe AcelakyAliMge mokAzcatvAro guNA: spaparopakAriNo dharmA bhavanti ityrthH| jo bhaktapratijhAyogya hai usako ratnatrayabhAvanAkA prakarSa karake maraNa karanA yogya hai. utsagaliMga athavA apavAdaliMga dhAraNa karake bhaktamatyAkhyAna maraNa karanA cAhiye aisA kyoM / isa praznakA usara RAS Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ __ mUlArAdhanA - hiMdI artha ---utsagaliga nayatApAmA matapata-sIra sthira rahane ke liye kAraNIbhUta jo AhAra usakI prApti honeke liye kAraNarUpa cinha hai. gRhasthavaSase hI yadi bhikSa bhI rahane lage to ye guNI hai aisA nahIM samajhe jAyeMge tathA unakA Adara na hogA. gRhasthavaSase unake viziSTa guNa jJAta na honese gRhastha unako dAna nahIM deMge. dAna na milane unake zarIrakI sthiratA na hogI, zarIrasthitIke binA ratnatrayabhAvanAkA prakarSa kaise hogA ? ratnatrayake prakarSase hI mukti prApti hotI hai. usake cinA vaha na milegI. ataH abhilaSitakArya arthAt muktiprApti gRhasthaveSase hotI nahIM. ataH yaha nAtA guNIpanAkA sUcaka cinha hai. isa nAtAguNase dAnAdikAryaparamparAkI siddhi hotI hai. __ athavA yAtrA zabda sAmAnya gativAcaka hai jaise 'devadattasya yAtrAkAlo'yam' arthAt yaha devadattakA gamanakAla hai. yahAM yadyapi bAtrAzanda sAmAnya gativAcaka hai to bhI prastuta prakaraNameM vaha zivagati-mokSagamana isa arthameM rUha samajhanA cAhiye. 'dArakaM pazyasi' isa vAkyameM dArakazabdakA sAmAnya artha laDakA aisA honepara bhI jo laDakeko dekha rahA thA usakA hI paha lar3akA hai aisA abhiprAya siddha hotA hai usI taraha 'jattAsAdhaNacinhakaraNaM ' isa zabdasamuccayakA artha yAtrAkA arthAt mokSagatikA sAdhana jo ratnatraya usakA nayatA yaha liMga dhvajake samAna hai. . ___ isa liMgameM jagatpratyayatA yaha guNa hai. 'jagatpratyayaH ' arthAt sarva jagAkI isake Upara zraddhA hotI hai. jagat zabdakA cetanaacetanarUpa saMpUrNa dravyasamUhako jagad kahate haiM aisA anya prakaraNa meM artha hogA. 'jagannakAvasthaM yugapadAkhilAnaMtaviSayama' arthAt cetanAcetanarUpI isa jagatakI eka avasthA nahIM hai, yaha saMpUrNa aura anaMtaparyAyAko dhAraNa karane vAlA hai, paraMtu prastutaprakaraNameM jagat zabdakA artha prANinizA hI lenA cAhiye. jaise 'ahatakhijagadyAna' athIta iMdra, deva, manuSya va siMhAditiryaca aise viziSTaprANiyoga vaMdanIya jinezvarako hama namaskAra karate haiM. yahAM jagat zabdakA vizirapANI aisA artha hotA hai. pratyayazabdaka bhI aneka artha hai. jase 'ghaTasya pratyayaH ghaTakA jJAna yahAM pratyaya zabdakA jJAna aisA artha hotA hai, tathA pratyaya zabda kAraNavAcaka bhI hai jaisa' midhyAtvapratyayaH anaMtaH saMsAraH ' arthAt isa anaMtasaMsArako mithyAtva kAraNa hai. pratyaya zabdakA zraddhA aisA bhI artha hotA hai jaise 'aya atrAsya pratyayaH' isa manuSyakI isake Upara zraddhA hai' yahAM prastuta prakaraNarma pratyaya zabdakA zraddhA yaha abhISTa artha hai. CON Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH 215 SARKI Rew mAdhava nAlA dezakara una saba jagatkA zraddhAna hotA hai aisA jagatpratyaya isa zabdakA abhiprAya samajha lenA cAhiye. zaMkA-zraddhA prANioMkA dharma-svabhAva hai aura acelatAdika zarIrakA dharma hai ataH liMgakA jagatpratyaya yaha vizapaNa kaisA upayukta hai ? uttara-saMpUrNa pariprahakA tyAga hI muktikA mAga hai aisI nagnatA dekhakara zraddhA utpanna hotI hai ataH liMgakA yaha vizeSaNa sArthaka hai saMpUrNa parigrahatyAgahI muktikA liMga yadi nahIM hotA to niyogase kyoM usakI ArAdhanA kI jAtI hai| nagnatAmeM ' AdaThidikaraNaM' isa nAmakA eka guNa hai. svataHmeM asthirapanAko nikAlakara sthirapanA utpanna karanA yaha AdiThidikaraNa isa zabdakA artha hai. muktimArgameM prayANa karanemeM sthira honA aisA isakA abhiprAya hai, isakA spaSTIkaraNa isaprakAra hai-muni vicAra karate haiM- maine vastrakA tyAga kiyA hai ataH aba rAga, dvepa, abhimAna, mAyA aura lobha inase merA kyA prayojana hai ? vastrakI icchA hI alaMkAradikI icchAko utpanna karatI hai, arthAta vastra yadi pAsa hove to alaMkArAdika bhI mereko mileMge to acchA hI hogA aisI icchA hotI hai. maine rakha hI pheka diyA hai aba rAgabhAvanAse merA kyA prayojana hai aisA vicAra karate haiM, tathA parigraha kopotpattikA kAraNa hai. dhanakI AvazyakatA par3ane para putra bhI apane pitAse lar3atA hai. yaha dhana merA hai yaha dhana terA hai isa tIse jhagaDA karatA hai. ataH svajanoMmeM paira utpanna karane vAle dhanako lekara maiM kyA karUM? yaha parigraha lobha, AyAsa, pApa va dugatiko utpanna karate haiM. isI vAste maire yasapamukha samasta parigrahako kopako jItaneke liye choTa diyA hai. meM yadi ropavA ho to mereko itara sAdhu haseMga. ye kaheMge dekho inakI nagnatA aura dekho inakA kopagni! yaha kopAgni jJAnajalase sIMcA aura vRddhiMgata huSA aine taparUpI banakA nAza karaneke liye tayAra huA haiM / dhanavAna loka hamezA kapaTa vyavahAra karate haiM, vaha unako tiyeggatImeM paTakatA hai. ataH aise ghara kapaTase darakara isakA nAza karaneke liye hI maine yaha munipanA dhAraNa kiyA hai. aisA vicAra muni manameM karate haiM. ataH nagnatA AtmasthitikAraNa guNako utpanna karatI hai aisA kahanA yogya hai. isa nagnatA se muni gRhasthoMse bhinna hai aisA bhI vyakta hotA hai, . . . . -------- U Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA SARAMERARMA aaghB: gaMthaccAo lAghavamappaDilihaNaM ca gadabhayattaM ca // saMsajjaNapArahAro parikammatrivajjaNA ceva / / 83 / / enima gayA kinAtinaH // lobhamohamadakrodhAH samastAH santi varjitAH // 84 / / vijayAdagA-gaMthancAmo parigrahatyAgaH / lAyana hadayasamAgepitali va bhavati parigrahavAm / kamidamanya jAgadibhyaH pAlayAmi iti dudheracittakhedavigamAlaghutA bhavati / appAilihmaNa basanasahitaliMgadhAriNo di vanakhaMDAdikaM zodhanIyaM mahat / itarasya picchAdimAtra / parikammavivajJaNA ceva yAcanasIvanazoSaNapraznAlanAdiraneko hi vyApAra svAdhyAyadhyAnavinakArI acela lasya tana tatheti prikrmviprjn| ........ . gadabhayatra bhayarahitatA / bhayavyAkUlitacittasya na hi ratnatrayaghaTanAyAmudhogo bhavati / saSasamothatirvaseSu yU kArikSAvisammUThamajajIvaparihAra vidhAtuM nAIti / bhavelastu taM parigaratItyaha-saMsajaNaM parihAro iti| parisAmadhiSAsaNA beva / zItopAvazamazakAviparIpahajayo 'yujyate namasya / vasanAcchAdanavato na zItAdivAdhA yena tatsahanaparISaDjayaH syAt / pUrvopAsakarmanirjarAthai pariporavyAH parISavAH iti vacanAbhirAthibhiH pariSodavyAH priisshaaH|| evaM sAmAnyato liMgaguNAnabhidhAyedAnI liMgavizeSasyAcelakyastha guNAngAthAtrayeNopavizati / mUlArA-saMgacAo parimaityAgaH zarIre'pi nirmamatvAmityarthaH / lAgharSa kathamidaM caurAvibhyo rakSayamiti durddhararajhopAyapitAkhedavigamAladhutA, karmaladhuravaM thaa| appaDiliirNa carSipacchAdinA vAdernirIkSaNazodhanAghabhAvaH / garbhayattaM caurAdibhyabAsaspAbhAvaH / saMsajaNa yUkAdisaMmUrdhanaM / pariyama prkssaalnaadisNskaarH| artha-graMthatyAga, lAdhava, apratilekhana, gatamayatva, saMsarparihAra, parikarmavivarjana aise guNa muniliMgameM samAviSTa huye haiM. graMthatyAga-muniliMgadhAraNa karanese parigrahatyAga honA hai. lApava-parigrahavAna manuSyako parigraha chAtIpara rakkhe hue parvatake samAna bahuta kaSTaprada hotA hai. paraMtu jo parigraharahita hai usako apane Uparase baDA bhArI parivaTakA bojhA utara gavAsA mAlUma hotA hai, ataH puniliMgameM lApathagaNa hai yaha siddha hotA hai '* Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA 216 caurAdise kaisA rakSaNa karUM aisI cintA niSparigrahIko setI nahIM, ataH vatrika svadakA nAza honese laghutA guNa prApsa jAtA hai. apratilekhana - jo sabakhaliMga dhAraNa karate haiM unako vatrakhaMDAdikako bahuta zodhanA paDatA hai, paraMtu mayUrapicchAdimAtra parigraha jinake pAsa haiM unako bahuta sodhanekI AvazyakatA nahIM rahatI hai. ataH apratilekhana guNa unako prApta hotA hai. parikarmavarjanAtrake viSayameM yAcanA karanA, usako mInA, dhUpameM sukhAnA, jalase dhonA, vagaire aneka kriyAyeM karanI par3atI hai. taba dhyAna, svAdhyAyAdi kAryameM vighna upasthita hotA hai. paraMtu jo muni aMcala hai kA tyAgI hai usako yAcanAdikArya karanA nahIM year hai ataH usake dhyAnasvAdhyAyAdi kriyAye nirmita pAra paDatI hai, gatabhayatva nirvastramunIzvarako parigrahAbhAva honese bhaya rahatA nahIM bhaya se jisakA citta vyAkula ho uThA hai usakI ratnatrayameM pravRtti hotI nahIM saba muni vastra meM yUkAdisampUrcchana jIvoMkA parihAra karanemeM asamartha hotA hai. paraMtu varahita puni una jIvoMkA parihAra kara sakatA hai, paripahAdhivAsanA - nagna muni zIta, uSNa, dezamazakAdi parIpaha sahana karate haiM. paraMtu vatreSTita yati ko zItAdi bAdhA hotI nahIM. ataeva ve zItAdiparIha vijayI nahIM haiM. pUrvopArjita karmakI nirjarA karaneke liye parISada sahana karane cAhiye aisA Agamavacana hai isaliye nirjarAthIM munione pariSaha sahana karane cAhiye. bissAsakaraM rUvaM aNAdaro visayadehasukhe || savvattha appavasadA parisaha adhivAsaNA ceva // 84 // aGgAkSArthasukhatyAgo rUpaM vizvAsakArapaNam // parISahasahiSNutvamarhadAkRtidhAraNam // 85 // vijayodayA - visvAsakaraM rUpaM vizvAsakAri janAnAM rUpaM asatAtmakaM / evaM asaMgA naite'syanti nApi paropakAri zastragrahaNaM pracchannamA saMbhAvyate / virUpaSu vAmISu nAsmadIyA striyorAgamanubadhnaMtIla vizvAsaH // 2 216 Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH 217 aNAdaro visapahasuknemAviSayajaniteSu zarIrasukheSu pretAkArasya kiM mama dhAmalocanAvilokitena / tAsa kalagItazravaNena / tAbhirjugupsanIyazarIrasya kAvA ratikrIDeti bhAvanA caivAnAdaraH / athavA zarIrasusne viSayasukhe cAnA drH| viSayasukhadhyatirekeNa na zarIrasukheM, nAma kiciditi ceta-zArIraduHvAbhAvaH taariikh| riyApayasamidhAnajanitA prItirviSayasukhamiti mahAnanayormedaH // sadhyastha srvsindeshe| apavasadA bhAtmavazatA / syecyA bhAste, gacchati, zete vA / ihAsanAdikaraNe i mama vinazyati yasthiti tadanurodhachatA parataMtratA nAsti saMyanasya / parigrahavinAzabhIrarAmmano'yogye'pi ubhramAdidoropahate prANisaMyamadhinAzakAriNi vA AsanasthAnazayanAdika saMpAdayati / prasasthAvagvAdhAmAvAhatA yambhannA yajati / nato. paparihAro'saMgaspa bhayati || parisaha adhiyAsaNA cava pUnAgAsakarmanirArthanA yatinA soDhavyAH pIpahA niyogana zudAdayo yAdhAvidyApa dArvizatiprakArAH / tabhAyaM sAmAnyayanamADapa pIpahazamdaH prakaraNAcalANyAsadanurupaepasinamaH / nana nAmnyazItoSNa zamazakaparapahasahanamiha kathitaM bhavati / sacelasya hi sAdharaNAsya ne tAdazI zItopanAmA kajanitA pIDA yathA acelaspeti manyate // ... . mUlArA--bimbhAsakara navamasaMgA ete kathamanyasya kimapi grahISyanti / na ca paropaghAtapAri zalAdikamantra pracchanna saMbhAvyate / pretAkAre nAmamatkAminyo rAgamA janti iti janAnAM vizvAsa karaNazIlaM / bisayadehamA sasa viSayebhyaH strIkaTAkSa nirIkSagAdiyo jAtepu dehasyAlhAdaneSu / ki meM pretAkArasya AsAM kaTAkSanirIkSaNena, kalagIta avaaina, tannidanasya bAtadvAgmizramAyA, tyA casmAdibhAvanayA annadaro'nAsaktiH / yadi thA saukhyeSvAlhAdanAkAra, deha. saukhye ca duHkhanivRttirUpe cAnAdaraH prAptyanAkAMkSA / savvattha apavasadA sarvanimandeze svecchayA AgamAvirodhenAsanAyanagamanAdipravRttiH / parisahaadhivAsaNA parISahANAmAcelaphyocitAnA . nAranyazItoSNadezamazakAdInAmadhivAsanA abhyAsanA sahana sabinApi naabhibhvnmityrthH| . artha-nirvasvatAhI cizvAsa utpanna karanevAlI hai isako koI haraNa karate nahIM, nirvastra munIke pAsa zastrAdika chipe hue nahIM raha sakate haiM. arthAt zastrAdi paropayAtaka vastu unake pAsa rahatI bhI nahIM haiM ataH unake Upara logoMkA vizvAsa utpana hotA hai. vanarahita honese virUpa dIkhanevAle muniopara hamArI khiyA mohita nahIM hotI hai. ataH unapara ve loga vizvAsa karate haiM, anAdara-parigrahakA tyAga karanese viSayajanita sukhoMse Adara naSTa hotA hai. maiM metake samAna hai ataH 217 Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gulAzacanA asthaay'ii triyoMkI tarpha dekhanA mereko yogya nahIM hai. unakA madhura gIta sunanA yogya nahIM hai, merA zarIra glAni utpanna karanevAlA hai ataH usase unake sAtha ratikrIDA karanA kyA yogya hai| isa taraha bhAvanAoMse anAdaraguNa utpanna hotA hai. athavA isa nirvakhatAse zArIrasasvameM va viSayasukhameM anAdara utpanna hotA hai. viSayasukhako chor3akara zarIrasukha bhinna padArtha nahIM hai isa praznakA uttara isa taraha samajhanA / zarIrake | duHkhoMkA abhAva honA zarIrasukha kahalAtA hai va iMdriyoMke viSayoMse jo manameM prema AlhAda utpanna hotA hai vaha viSayasukha hai| isa prakAra ina donoMmeM mahAnabheda hai. marvatra AtmavazatA-yaha guNa bhI prApta hotA hai. munIke pAsa koI parigraha na honese ve svecchAse baiThate hai, bhAne haiM tathA sote haiM. baiThane uThane meM merI anuka vastu naSTa huI, amuka vastu mereko cAhiye isa prakArakI cintA unako hotI nahIM. ataH parigrahaviSayaka parataMtratAse ve chUTa gaye hai. mere parigrahakA vinAza ho jAyagA aisI bhIti yadi muniko utpanna ho jAvegI vo ve apaneko ayogya tathA udgamAdidoSoMse sahita, prANisaMyamakA nAza karanevAle aise Asana zayanAdikoMkA saMpAdana karegeM. parigrahako caurAdika haraNa kareMge isa bhItIse asa sthAvara jIvoMko jisameM duHkha pohocegA aise mArgase ve jAvege. paraMtu jo parigraharahita hai aise munirAja uparyukta doSase alima rahate haiM. parisaha adhiAsaNA-pUrvakarmakI nirjarA karanekI icchA jinako hai aise munIko parISada sahana karanehI nAhiye. zudhAdika bAvIsa paripaha haiM. yadyapi pariSaha zabda sAmAnyanayA prayukta kiyA hai to bhI yahAM acelatvakA prakaraNa hAnI unake anurUpa paripahoMkA grahaNa ho AlA hai. isa liye nagnanA, zIta, uSNa, daMzamazaka, itane paripahAko pahana karanA cAhiye aisA abhiprAya siddha huvA. jaisI nirvamramunIko zIta, uSNa, daMzamazakoMse pIDA hotI hai camI vastra oDe hue manuSyako hotI nahIM hai. acelatAyA guNAntarasucanAya mAthA jiNapaDirUvaM viriyAyAro rAgAdidosapariharaNaM // iccevamAdibahugA accalakke guNA hoti // 85 // 218 HOTA Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ garAdhanA AdhAsa: svavazatvamadoSatvaM dhairyavIryaprakAzanam // nAnAkArA bhavantyevamalatve mahAguNAH / / 86 // vijayAdayA-miNapaDirUbaM jinAna mAvi bada acela ligaM / tehi mumukSabA muphtyupAyazA yadgRhItayanto dina dedeva navinA yogyamityabhiprAyaH / yo hi yadarthI viSayAna nAnau tadanuSayamAdatte yathA ghaTAyA taMturityevamAtrInA kyoM na yatina calaM mAti mukteranupAyarayAt / yadyAtmano'bhiprAyasyorAyastabhiyogata upAdatte yathA cakAnika tathA pani anAradAtAM tadupAyatAM yA acelatAyA jinAcaraNAdeva haanaagaacaaryoriy| viriyAyAro ghIyatarAya kSayopazamajanitasAmayapariNAmo bIya, tadadhigRhanena ratnatrayavRttivIryAcAraH / saca paMcavidheSyAcArevekaH sa ca pravartito bhavati / acelatAmukhahatA'zakyacnelaparityAgasya kRtatyAt / parigrahatyAgo hi paMcamaM yataM tanAvaritaM bhavet zakko'pi yadi na pariharet / / rAgAdidosapariharaNaM / lAbhe rAgo'lAbhe kopaH / labdhe mamedabhAvalakSaNo mohaH / athavA mRdutvaM vAyamityeya. mAdiSu vasanAcchAdanaguNeSu rAgo mRdusparzanAdiSu dveSa ityeSAM parihAraH / iJceSamAdi ityevamAdayaH pahugA mahAntaH mahAphalatayA apela ke acelatAyAM satyAM guNA hoti / yAMcAdInatAsaMklezAviparihAra: Adizabdena gRhItAH / mUlArA-jiNapaDirUvaM jinasadRza jinA hi mumukSavo muphtyupAyahA yadAhItavato liMga ladeva taparthinAM yogyamityabhiprAyaH / viriyAcAro svasAmadhyAMnigRhanena nirmalaratnatraye pravRttiH / rAgAdi-labdhe vane rAgo'labdhe roSo, labdhe'pi ya mamedamiti mULa / azrayA vakhagoSu mRdutvadAdiguNeSu rAgaH prItiH / karkazatyajarjaratvAdidoSeSu dveSaH / durucetramAi ityevamAdayaH / Adizabdena yAMcAdenyarakSAsaMklezAdiparihAragrahaNe / bahugA mahAphalatvAnmahAntaH / Acelo vasnatyAge sati yteH| acalarabameM aura bhI guNa hai yaha AgekI gAthAse sUcita hotA hai artha-jinapratirUpa-yaha acalatva guNa hai. muktiprAptike abhilApI tIrthakaroMko muktikA upAya mAlUma thA ataH unhoneM jo liMgadhAraNa kiyA thA vahI mumukSu muni oMko dhAraNa karanA cAhiye, jo jisa vastuko cAhatA dai vaha vicakavAn usake pAsike liye jo upAya hai unakAhI AlaMcana letA hai. usake upAtha na honevAle vastUko yaha grahaNa nahIM karegA. jaise jimako ghaTakI cAha hai to vaha mRspiTa, cakra ityAdi kArakoMko hI grahaNa karegA vaha kadAcidapi balotpatti ke kAraNoMkA-taMtu ityAdi kaoNkA svIkAra na karegA. usI taraha vastra mokSaprAptikA upAya nahIM hai ataH mumukSujana usakA grahaNa nahIM karate haiM. jo jo apanI abhISTa vastu hai loka usake kAraNoMko hI grahaNa 219 Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlArApanA PARA karate haiM jaise ghaTArthI cakrAdika kAraNAko grahaNa karate haiM, usI taraha munigaNa bhI muktikA upAya jo aMcalanA uma kA aMgIkAra karane hai, irA acaladAko libAna ittikA upAya hai elA samajhakara dhAraNa kinAza. jana jinezvarIne jJAnAcAra aura darzanAcAra dhAraNa kiye the base unhoMne aMcalatA bhI dhAraNa kIthI. bIyAMcAra-aMcalanAga vIryAcAra guNakI prAni hotI hai. bIyantirAyakarmakA zyopazama hone jo bhAmA meM sAmadhyapariNAma. utpanna hotA hai usako vIrya karate hai. isa vIryako na chipAkara manAyo pravRtti karanA bIyAcAra hai. jJAnAcAra, darzanAcAra, cAritrAcAra, tapa AcAra va vAyAMcAra aise AcAroMke pAMca bheda Age graMthakAra kaheMge hI. jisane acalatA dhAraNa kI hai usane azakya vakhatyAgako zakya karake dikhAyA hai. yadi vastratyAga munioMne nahIM kiyA to parigrahatyAga nAmakA pAMcavA mahAvata janhoMne pAlA nahIM hai aisA samayAnA cAhiye. sAmarthya hokara bhI vastrakA tyAga na karanese parigrahatyAga mahAvata kaise pAlA jAyagA, rAmAdadosa pariharaNa-yaha mI guNa acelatAse hI milatA hai, vakhakA lAbha honese usameM Asakti ho jAtI hai, usakI prApti na honese manameM kopa ghara karatA hai. vastra milanese baha vastra merA hai aisI. mohabhAvanA utpanna hotI hai, athavA okne ke paharaneke vastroM meM mRdupanA, dRDhatA vagaire guNa dekhakara prema utpanna hotA hai tathA usake kaThorasparza, jaldI phaTa jAnA ityAdika doSa anubhava meM Anese usase meSa utpana hotA hai. batrakA tyAga karanese ye sarva rAgAdi doSa nahIM rahate haiM, arthAt acelatAke dhAraNa karanese pUrva gAthAoMmeM kahe hue saba mahAguNa munirAja ko milate haiM. vastrakA tyAga karanese yAcanA doSa naSTa hotA hai. dInatA aura saMklezapariNAma vilIna ho jAte haiM. punarapyacelatAmAhAmyaM sUbhaya yubhara gAthA--- iya sabasamidakaraNI kAmAsAsayamamaNakiriyAsa / / gigiNaM guntimubagar3o pangahidadaraM parakramadi / / 86 / / samyakapravRttaniHoSacyApAra samitendriyaH // isthamuttiSThate siddhI nArayaguptimAdhidhinaH // 87 / / Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * A mulArAdhanA 221 c hadieselo - - yijayodayA-naya payaM / savyasamivakaraNo sampagitAni pravRttAni samitAni, kriyate rUpAyupayoga pabhiritti karaNAni raMdriyANi, samitAni ca tAni karaNAni ca samikaraNAni, sANi ca tAni samitapharaNAni ca sancesAMmana karaNAni, saryasamisakaraNAnyasyeti srvpinkrnnaaH| gaDaparahitA bhAcAndrayANAM prayuniH samIcInAmyAmAra: nidhanaM / rAgAdivijayAga gRhItAsaMganyAyadhabhivaragAvI prakSAcAnyataMta / TApAsaNasayAgamaNakiriyAsu pakagAdanamApAdAdikA sthAnamiyA, utkaTAsanAdikA AsanaphiyA, daMDAyanazayanAdikA zayanakiyA / sUryAbhimukhagamanAdikA gamanakriyA patAsu ! paggahidaharaM pragaTTItataraM / gharakarmAda caTate / kaH? nigiNa gdrtaa| gupti gurti / ucapado upagataH pratipannaH / kRtavasanatyAgastha zarIre niHspRhasya mama kiM. zarIralapaNana tapasA nirjarAmeva katu unsahate iti / nAsi yatate rati bhAvaH // AcelakyAtipatro yatiH lamitiparatvenaikApAdAdisthAnAdidura karAnuSTAnedhvatitarAmutsahate iti punarAcelakA. mAhAtmya prakAsayati // mUlArA--sabasabhikaraNI sarvapyiAniviSayapu saninAni rAgaDepovarahitAni kRtAni karaNAni dinagi yena / athavA sarvatra saninAni avanirUpitaragaMga pravRttatni karaNAni IryAdikAH kriyA yA ! hA tyAdi sthAnAkriyA ekapAdamamaNadAdikA / bhagnakriyA hAyasanvApAdikA / gamanakriyA sUryAbhimukhavajanAdikA tAsu girIza namatAM / guntiM gupniM rakSA ratnatrayasya / panagahidadaraM pragRhottataraM sudRr3ha ityarthaH / parakamadi parAkamane ceSTate / tyaktavastrasya dehe'pi nirmamasya me ki zarIratapaNena tapasA mirjarAmeva kartumutsahe'hamiti yathoktasthAnAdiduSkarakAyakezalakSaNe tapasi yatata iti bhAvaH // punaH acelatAke mahattAko AgekI gAthA dikhAtI hai -- - artha-isa acelatAke prabhAvasehI munirAjakI sparzanAdi pAMcoM iMdiyA rUpAdika viSayoM meM samitiyukta pravRtti karatI haiM. arthAt unake iMdriyoMkI spAdi viSayoM meM rAgadveparahita pravRtti hotI hai. acelatA rAgAdikAko jItane ke liye hi muniyoMne grahaNa kI hai ataH ce rAgAdi vikArIma kaise pravRtta hoMge ? acalatA dhAraNa karagahI ve eka pAvase khaDe honA, samapAda rakhakara kAyotsarga karanA, ityAdirUpa sthAnakriyA, utkaTAsanAdikoMko Asana kriyA kahate haiM. daMDake samAna zayana karanA, eka pArzvase zayana karanA ityAdika zayanakriyA, sUghobhimukha gamana karanA ityAdika gamanakriyA ityAdikAyoMmeM khuba pravRtti karate hai. vastratyAga karanevAle va gusiko pAlanavAle muni - - comsaeyeTASARA 450 221 Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ laagnaa| SUBT zarIrame prema dUra karate haiM. ve niHspRha hokara zarIrako khuza karanese kyA prayojana siddha hogA. maiM tapazcaraNake dvArA karmako nirjIrNa karUMgA aimA vicAra karake tapazcaraNameM yatna karate haiM. zAzcAsaH mapatrAdaliMgamupagataH kimu na zuddhayatyevatyAzaMkAyAM samyApi zaddhiranena meNA bhavatItyAbaai avavAdiyaliMgakadA visayAsattiM agRhamANo ya // jiMdaNagarahaNajutto sujjhadi uvadhi prihrto|| 87 / / ApavAdikaliMgo'pi nindaagrhaapraaynnH|| . janturacchAdakaH zakteH saMgatyAgI vizuddhyati // 88 // itycelm|| vijayodayA-acelaka grd| aSavAdiyAliMgakado vi apavAdaliMgastho'pi / karoti sthAnArthavRttiriha erigRhItaH / tathA ca prayogaH evaMca hatyA evaM ca sthitvetyarthaH / sujayadi zuSyati cha / karmamatApAyena zulapati / kIrapha san yaH svAM sAta zArka / agnamANo agUhamAnaH san / upAdhi parigraha pariharaMto parityajan yogatrayeNa / niMdaNagarahapazutto sakalaparihatyAgo mukkeAgoM mayA tu pAtakena basnapAtrAdikA parigraha parISahabhIruNA gRhIta ityataHsaMtApo nidA / gaha pareparva kathanaM / tAbhyAM yukta nidraagaaphiyaaprinnt| iti yAvat / eSamacelatA yAcarpitaguNA mUlatayA gRhItA // yadyevanAcelakyagatasya zuddhista pavAdaliMgagataH zuddhayati na vA yadi zuddhadhati tatkena krameNeti pRcchantaM taM pratyAha mulArA-avavAdiyaliMgagado apavAdikaliMgamyo AyotirityarthaH / ravi ya api ca / kaupInAdiprathavAnati zuddhayati kiM puna:zvadhara ityapicatyastrArthaH / sagasarti nijasAmaya / niMdana sarvasaMgatyAgo jinopajhaM muktimArgaH bhayA punaH pApena parIpahabhIraNA valapAtrAdiprayo gRhIta ityataHsatArarUpA niMdA / garakSaNa midaiva gurvAdisAkSiketyarthaH / ubahiM paridharaMto tyaktamazakyatayA paripRSTIte'pi yakhAdA nirgago bhavamityarthaH / apavAdaliMga dhAraNa karanevAle AryAdika arthAt ailakAdika zuddha nahIM hote haiM kyA aisA prazna honepara unakI bhI zuddhi Age kahe gaye Rmase hotI hai aisA AcArya kahate haiM. Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gulArAdhanA AzvAsaH artha-apavAdaliMgadhArI ailakAdika bhI apanI cAritradhAraNazaktIko na chipAtA huvA karmamala nikala jAnese zuddha hotA hai. kyoMki vaha apanI niMdA ba gahIM karatA hai aura mana, bacana va zarIra aise tIna yogaMpUrvaka parigrahakAtyAga karatA hai, saMpUrNa parigrahakA tyAga karanA hI muktikA mArga hai. paraMtu mereko parISahA~kA Dara honese pApodayase maine vastra pAtrAdika parigrahakA grahaNa kiyA hai aisI manameM pazcAtApapUrvaka vaha niMdA karatA hai. tathA sucIdinAMke sabhI apanI niMdA karatA hai. yaha niMdA aura gahI aise do pariNAmoMse yukta hokara parigraha svalpa karanA jAtA hai ataH usake pUrvakarmakI nirjarA hokara Atmaddhi hotI hai. isa taraha acelatAke guNoMkA varNana kiyA. yaha acanazA muniyoMke ahAIsa mUlaguNo se eka mUlaguNa hai. ani maine vastra pAha, saMpUrNa pari kAlAMcAkaraNa ke dopA yA parihaNu loco'nuSTIyate ilparakAyAM doSapratipAdanAyottaraM gAdhAiyam kesA saMsajjati hu gippaDikArassa duparihArA ya / / sayaNAdisu te jIvA dichA AgaMtuyA ya tahA // 88 // saMskArAbhAvataH kezAH saMmUcrchanti nirantaram // vizantyAgantavo jIvA dUrakSAH zayanAdiSu / / 89 // vijayodayA-kesA kezA: 1 saMsajjati du khuzada pavakArArdhaH / yUkAmikSotpaterAdhArabhAvamupavajantyeya / kasya kezAH ? NippaDiyArassa niSkrAntaH pratIkArAt niSpatIkAra / pratIkArazaH sAmAnyavanano'yi saMsajamasya prakRtatvAt saMsajanapratikAra eva vRtto gRhyate / tailAbhyaMgagaMdhAdiprakSepajalaprakSAlanAdikriyAmakurvata ityarthaH / te ca sammUcanAmupagatA yUkAdayaH |dupridvaaraa ya duHkhena priddiynte| ka sayaNAdisu zayanaM zayyopagamanaM, zirasA kasyacidavaSTaMbhane / nidrAmudritalocanasya patanaM parayazastha sataH Adizagdana gRkhyate / bAdhA jISebhyaH kathaMcidanyadezakAlasvabhAvabhedAt / tataHpAdhAya duSparihArAyAM jISA edha duSparihArA pakSa bhavaMtIti manyate / anyathA istenApanetuM zakyAH kartha duSparihArAH syuH| na kevala tatrotpannA eka duparibArAttathA tenaiva prakAreNa jIvAH mAgetukA ya abhyata AgatAna kITAdaza / patena hiMsAdoSa aakhyaatH|| mUlArA-kemA saMrAuti khu yUkAlizrotpatterAdhArabhAvamupaprajantyeva / NipaDiyArassa snAnAdipratIkAramakurvataH / dupArItyAdi-svAdhyAyAdikhinnasya zilAtalAdI sevezana, Adizabdena zirasA karayAcadavaSTaMbhana, nidrAmuditalocanasya Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArApanA paravazasya sata: patanaM yA, teSu vartamAnena yatinA te phezasammAcchino jIvA bAdhAM gacchaMto duSparihArA rakSitumazakyAH / diThThA pratipadmAH / na kevalaM ta evaM api tyAgatukAzca kITakAdayastathA duSparihArA dRssttaaH| etena hiMsAdoSa uktaH / kezaloca nahIM karanesa konasa doSa utpanna hote hai jinakA parihAra karaneke liye munigaNa loca karate haiM ? aisI zaMkA honepara loca na karanese jo dopaM ho jAte hai unakA do gAthAoMse AcArya varNana karate haiN| . artha-tela lagAnA, abhyaMgasnAna karanA, sugaMdhita padArthase kezokA saMskAra karanA, jalase dhonA ityAdi kriyAyeM na karanese kezo yukA aura likhA ge janna vana hote haiM. jaba vI tpatti kezomeM hotI hai taba inako vahasi nikAlanA baDA kaThina kAma hai. ve likSAdika jaMtu naTAi vagairahameM ghusa jAta haiM. mastakase yadi kisI padArthakA Azraya liyA ho to usameM unakA praveza hotA hai. jaba nidrA AtI hai taba mastakase ve nIce girate haiM. anya dezakAlasvabhAvabhedase utpanna hue prANiyoMse ina likSAdi jaMtuAko ghAdhA bhI pohoMcatI hai / anya deza, kAla, svabhAvase yaha bAdhA bhI miTAnA baDhA kaThina kAma hai. bAdhAkA duSparihAra honese jIya bhI parivAra hote hai aisA kaha sakate haiM. anya sthalase kITAdika jIya Akara bhI ve vahA~ Thaharate haiM unako nikAlate samaya ve mara jAnase hiMsAdopa utpanna hogA. jugAha ya likvAhiya vAdhinatassa saMkilesoya / / saMghaTijati taNamA lAmA // // saMlazaH pIyamAnasya yUkAndikSeNa duHsahaH // pIkyata taca kaMDatA yatA locastato mataH // 90 || vijayodayA--yAhiM ya yukAbhizca / lipanyAhi ya likSAbhizca / gAdhijjatasma vAdhyamAnasya yataH / saMki lesro ya saGgrezazca / jAyate iti zeSaH / sa ca Rzo'zubhapariNAma pAyAsrayaH / pUrvopAttakamapularasAbhivaI nanipuNaH / athavA vAdhijjatassa bhakSyamANamya sakileso ya duHkha pA / tathA cokta-phliza vibAdhana iti / patenAtmavirAdhanAdoraH sUcitaH / atha tadbhakSaNa asahamAnaH kaMDUyati tada dopamAha-saMghaTirajati ya saMghaTyaMte ne yUkAdayaH / thAgaMtukAca kaMdhaNe kaMpharaNe / tena doSeNa hetunAsA AgamayaH locaH kriyate iti zeSaH / pradakSiNAvataH kezamadhuviSayaH hastAMgulInirava saMpAdyaH dvitrictumaasgocrH|| 1-1.0mmiaminimum Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAcanA 225 mULArA - sAMrkalaso duSpariNAmaH, saMtataduHkhaM vA / etenAtmavirAdhanA kSeSaH sUcitaH / saMghaTita saMghaTa zrIyaMte yUkAdyAH kITAdyAzca / no bhAgamaHTaH kezamAya ityarthaH / artha - jUM aura likhAoMse pIDita hone para manameM navIna pApakarmakA Agamana karAne vAlA azubha pariNAma - saMkkaza pariNAma hojAtA hai. tathA isa pariNAmase pUrvavaddhapApakarma meM adhika anubhava - rasa baDha jAtA hai, ina jIvoMke dvArA bhakSaNa kiye jAnepara zarIra meM duHkha hotA hai. ataH isase AtmavirAdhanA hotI hai. jaba inake daMza karanese asahya vedanA hotI hai taba manuSya mastaka khujAtA hai. mastaka khujAnese jUM lIkha Adika jaMtuoMkA paraspara mardana hokara nAza hotA hai, aise doSoMse bacaneke liye munigaNa Agamake anusAra kezaloca karate haiM. mastaka, dAdI aura mUchake kezakA loca hAthoMkI aMguliyoMse karate haiM. dAhine bAjUse AraMbhakara bAyeM tarapha Avarta rUpa karate haiM. isa locakI utkRSTa madhyama aura jaghanya maryAdA do mAsa, tIna mAsa aura cAra mAsakI haiM. Upara loca nahIM karanese honevAle doSa dikhAye haiM. evaM locAkaraNe doSAnudbhAvya loce guNavayApanAya gAthAzrayamuttaram - locakade muMDataM muMDante hoi NibbiyArataM // to NibviyArakaraNo paggahidadaraM parakkamadi // 90 // tvaM kurvato lomato nirvikAritA // prakRSTAM kurute peSTAM vItarAgamanAstataH // 91 // vijayodayA-- lokado loce kRtaH sthitaH locakRtaH saptamIti yogavibhAgAtsamAsaH / tasmina loca kRtaM locasthite iti kacit / anye tu vadanti loyagaMde iti paraMtaH locaM gataH prAptaH locagataH tasminniti / athavA kRtazabdo bhAvasAdhanaH tataH sahakSaNA sakSamI loca evaM kRtaM tasmin / locakiyAyAM satyAM muMDa muMDaziraskatA nAma bhavati / na muMDaziraskatA muktyupAyo guNo'ratnatrayatvAdasatyAbhidhAnavat tatkimukenAnenAnupayogitA guNenetyAzaMkAyAM Adda - muMDate dodi NibviyArataM iti / muMDate muMDanAyAM satyAM / hodi bhavati / NiSvigArataM nirvikAratA / bikAro vikriyA salIlagamanazRMgArakathAkaTAkSekSaNAdikaH / tasmAnniSkrAntaH satrApravRttaH nirvikAraH tasya bhASaH nirvikAratA nirvikAro bhavati iti 29 azvAsaH 2 Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH mUlArAdhanA oratola yAvat / to tataH NibviyArakara No vikArarahitakriyaH / pagaDidadaraM prgRhiittrN| parakkamavi ceSTate kAraNatraye iti zeSaH ratnatrayodyogaH paraMparayA locasyopayogaH samAsyAto'nayA gAthayA / namasya muMDasya savibhrama gamanAdikaM jano dRSya hasati, zobhate tarAmiyamasya vilAsitA paMrakasya vAmalocanAvilAsa iyeti manyamAno nirastadhikArI muktaye kevalaM ghaTate itybhimaayH|| evaM locAkaraNe doSAnuktvA tatkaraNe guNAnvatuM gAthAtrayamAdda mUlArA-locakade locasya karaNe mIta / NibviyArattaM sanDIlagamanahasanazrRMgArakathAyaTAnirIkSaNAdilakSaNAdhikArarahinatvaM / NiniyArakaraNe vItarAgagamanAdimiyaH sana / parakamari zubhamanovAkAyabyApAra pravartata ityarthaH / etena loca; paraMpara yA ratnatrayopayogI bhavatItyukta pratipattavyama / / aba locake guNoMkA varNana AcArya tIna gAthAoMse karate hai artha-loca karanepara hI ziromuMDana huvA aisA mAnA jAtA hai. zaMkA ziromuMDana karanA arthAt loca karanA muktikA upAya nahIM hai pani yaha rAya nahIM hai, ataH loca karanA vyartha hai. isase koI guNavizeSa utpatra nahIM hotA hai. isa zaMkAkA uttara AcArya isa prakAra dete haiM-ziromuMDana honepara nirvikAra pravRtti hotI hai. arthAta kezaloca kiyA huA sAdhu lIlAse gamana karanA, zrRMgArika kathAyeM kahanA, kaTAkSase abalokanA- tirachI najaraye dekhanA, ityAdika vikArabhAvase pravRtti nahIM karatA hai. isa nirvikArapravAse baha muktike upAyabhUta ratnatrayameM khUba udyogazIla banatA hai. ataH loca paraMparathA ratnatrayameM pravRtti honeke liye kAraNa hotA hai aisA isa gAthAse siddha huvA. nana aura muMDitamastaka maiM yadi hAvabhAvase gamana karUMgA aura idhara udhara kaTAkSapAta karate calUMgA to mereko dekhakara loga isa~ge aura vIke vilAsake samAna isa hijaDekA yaha vilAsa zobhA pAtA hai aisA kaheMge aisA manameM vicAra karake sAdhu saMpUrNa vikArabhAvAko tyAga karake kevala muktIke liye bhayatna karate haiM. aisA abhiprAya samajhanA. HOS I 226 NSTATESSARY appA damido loeNa hoi Na suhe ya sNgmubyaadi| sAdhINadA ya NidosadA ya dehe ya jimmamadA // 91 // Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA 227 dayamAnasya lovena hRSIkArthe'sya nAgrahaH // svAdhInatvamadoSatvaM nirmamatyaM ca vigrahe // 92 // vijayodayA-ayyA danido hodi vazIkRto bhavati / kasya? Atmana ev| kena kAraNena ? loeNa kaMzotpATanena / duHkhabhAvanayA nigRhItadarpaH sarva eva zAMto bhavati yathA balIvardAdiriti manyate / sukhe ya sukhe ca | saMga bhAsakatAM / nopayAti / sukhameSa sukhalaMpaTaM janaM karoti / duHkhe'ntarbhAvyamAne sukhAsaki nyate suraSopayogamUsahabhAvAt / bIjAbhAve'kura eva / iMdriya sukhavAnsukhazabdenocyate tatrAsako hiMsAdiSu pravartate ! tena pariprAraMbhUlA sukhAsaMgAcA vRtteH saMvara eveti mukterbhavatyupAyaH abhinavA stravanirodharmatareNa kA nAma nirjarA? tasyAM yA satyAM kA muktiriti bhAvaH // sAdhINadAya svacazatA va kezAsato hi jano'vazyaM zizeghrakSaNe, sammarthana, prakSAlane, tacchapaNe prayatate / sa cAyaM vyApAro vipramAvaddati svAdhyAyAH / sivAya nirdoSatA kA / yA sazeSakiyA sA na kAryA yathA steyAdikA / nidrazatvanuSThIyate yathAnazanAdikA / tathA cayamavareSA lovakriyA / deva deva / mmadA mamedaM buddhirahitatA anena zIvAya dharmo bhAvato bhavatItyuktaM bhavati / prakRSTaza lobhanivRttiH zocaM, zarIralobhanivRttiH zaucaM / zarIralobhanivRttiH sakalalobhanirAkiyAyA mUlaM / zarIropakRtaye baMdhudhanAdivasa lobhaH / dharmazca saMtharahetuH, guptisamitidharmAnuprekSAparijayairiti vacanAt // mUlAga- dAmedo varSe nigRzya balIvardavadvazIkRto bhavatyAtmana eva / sudde viSayotthe sukhe| saMgaM Asakti duHkhabhAvanayA sukhAsavihAnyupalabdhaH / sAdhaNadA zirokSaNAdipArataMtryAbhAvAt svAdhyAyAdI svAtaMtryaM / NidosA anazanAdikriyAvalloca kriyAvizeSatvaM ratnatrayopayogitvAt / artha - jaise baila vagairaha pazu unako duHkha denese unmattatAhIna hokara zAMta hote haiM vaise kezaloca karanese aura duHkha sahana karanekI bhAvanAse AtmAkA damana hotA hai, vaha zAMta hotA hai isIliye muni loca karake apane AtmAko svavaza karate haiM. sukhoMmeM ve Asakti nahIM rakhate haiM. kyoMki mukha manuSya prANIko sukhalaMpaTa banAtA hai. duHkhakA vicAra karanese usakI bhAvanA karanese sukhAsakti naSTa hotI hai. sukhakI bhAvanA karanese hI sukhAsakti paidA hotI hai. paraMtu vaha bhAvanA naSTa honese Rjike abhAvase aMkura jaise apane astitvako nahIM rakhatA vaise sukha bhI apanA astitva nahIM rakha sakatA hai. iMdriyasukhoMke pachi dauDanevAlA manuSya unameM Asakta hokara hiMsAdika pApakArya karatA hai iMdriyasukhakI prAptike liye AraMbha parigraha mUla kAraNa haiM. ataH sukhase parAvRta honese saMpara hotA AzvAsaH 2 227 Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa 17 BHARuter hai, yaha saMvara hI mukkIkA upAya hai. jabataka nacAna kA~kA nirodha na hogA tabataka nirjarA hokara bhI kucha AtmAkA kalyANa na karegI, arthAta saMvara pUrvaka nirjarA hI muktikA upAya hai. totrame svAdhInatA guNa prApta hotA hai, kezoMpara jo prema karatA hai vaha mastaka dhonemeM, kezaprakSAlana karanemeM, unako mukhAnemeM, prayatna karatA hai. isake ina kRtyoMseM svAdhyAya dhyAnAdikoMmeM vighna upasthita hotA hai. ataH vaha ina kRtyoM meM laganesa parAdhIna huvA hai aisA samajhanA cAhiye, loca karanese uparyukta kRtya nahIM karane paDate haiM tathA svAdhyAyAdika svakRtyoM meM laganese vaha svArthAna kahA jAtA hai. loca karanese nidoSatA guNa milatA hai. corI karanA, jhUTa bolanA yaha sadoSa kriyA hai. munirAja anazanAdika nidoSa kriyA jaisI karate haiM vaisA loca bhI nirdoSa kriyA honese ve isa kriyAko bhI karata haiM. locase dehamamatA naSTa hotI hai. yaha deha merA hai aisI bhAvanA naSTa hotI hai. tathA locase zaucadharmakI prApti hotI hai, prakRSTa lobhakI nivRtti honA zauca hai. zarIraparase lobha naSTa hogayA to samasta lobhoMke prakArakA nAza hotA hai. zarIrake upakArake liye hI baMdhu dhanAdikAMka Upara loma utpanna hotA hai. ina lobhoMkA nAza honese zaucadharma saMcarakA kAraNa hotA hai. kyoMki gupti, samiti, dharma anuprekSA,aura parIpaha jaya saMvarake kAraNa hai aisA pUrvAcArya kahate haiM. ANavikhadA ya locana apaNo hodi dhammasaTTA ca // umgoM nabo ya loco taheba dukkhassa sahaNaM ca / / 52 // AtmIyA darzitA andrA dharma locaM vitanvatA / / bhAvitaM sakalaM durAcaM duzcaraM caritaM tpH|| 93 // iti locaH // vijayodayA-ANaviyadA ya hodi AdarzitA bhavati / soceNa locena / kA? dhammasaTTA dharma cAri dhaddhA / kasya ? cappaNI AtmanaH / mahatI dharmasya zraddhA'nyathA kathami duHsahaM kezamAramate iti / Anmano dharmazakSAprakAzanena parasthApi dharmazrajJAmamanohapAM vRta mavati / so'yamupahaNAlyo guNI bhASito bhavati / uggo tabo ya juggre ca tapaH 228 Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - nRlArAvanA kAyaklezAdhyaM duHonagANi na mhl| kaho caHtadhava yAtrarNa nagaNayA / dayambaramabama sAha, ca mAna 2 / / bhAvayan duHkhAntarANica sahana / duHkhasahanAzijaga manAyazubhakAmagA / TocoSita garne / mUlAra'-ANavidA AnakSitA : Na na ityasya prayoga. / Adarzinenyanya prayogaH / ga! nayA ra tapaH kAyakazAsvaM / / artha--muni loga karane hai usama unayA dhamaka-nAritraka Upara vahI bhArI zraddhA vyakta hotI hai. yAda unameM-cAritrameM zraddhA na hotI tova itanA duHsaha kuza kyoM karata! ve apanemeM dharmazraddhA pragaTa karate hai ana: anya janAmeM bhI unakI dharmazraddhA dekhakara dhamake prati zraddhA bar3ha jAtI hai. ataH locake dvArA upabRMhaNa nAmakA guNa bhI prApta hotA hai. loca karanevAle muni ugratapa arthAt kApaleza nAmakA tapa karake honevAlA duHkha sahate haiM. jo loca karate haiM unako duHkha sahanekA abhyAsa ho jAtA hai ataH ve anya duHkhake prasaMga Ane para Darate nahIM zAMtatAse sahana karate haiM. duHkha sahana karanese azubha karmakI nirjarA hotI hai. gyussapazarIratAbhidhAnAyottaraH prabaMdhaH siNhANabhaMgubaTTaNANi NakesamaMsu saMThappaM // detochakaNNamuhaNAsiyacchibhamuhAI saMThappaM // 13 // na rUdantISThakAMkSima bakazAdisaMskRtim / / bhajantyudvattenaM snAnaM nAbhyA brahmacAriNaH / / 94 / vijayodayA-sipahANabhaMgappaNANi zAditi padaghaTanA snAnAbhyaMjanodvartanAni // pAhaMka.mamamamaTAya nama kezabhamabhusaMskAraM cayani / antarApi cazasamunayAcapratItiH // gRdhivyApamtajI yAyugakAra kAdo dinamA manaH ini dravyANi ityatra yathA / daMtohakaNNamusAmipannimamahAdi saMga paJjaditi padAcanA nAmayoH..! mavara nAsikAyA, akSaNAyArAdigrahaNApANipAdana yasakRti parihati // sAAnamanekaprakAra ziromAnaprakSAlana, nigamamA adhyana vA gAtrasya, samastamya pAnanna zItodakana ... sthAyarANAM prasAnAM ca vAdhArAditi / kaI mavAlukAdirdanAjalakSInapAttaccharIrANAM ca canasatAnA pAhAtAnA sakSmatrasAnAM ca smAnaM nibAryane / unnAIkana mAyAditi canna, tatra basasthAvaravAdhAvasthitava / bhUmidavidharasthitAnA ES pipIlikAdInAM mRteH, taruNatRNapalavAnAM coNAMbumitatAnA duHkhAsikA mahatI jAyate / tathA kSAratayA dhAnyarasAdInAM / Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUlArAnA 230 na cAsti prayojana mAnena saptadhAtumapasya dehasya na zucinA zakyA karnu / tato na zAMtraprayojanaM / na rogApahataye rogaparIbahasahanAbhAvaprasaMgAt / na hi bhUpAyai virAgatyAt / ghRtatailAdibhirabhyaMjanamapi na karoti prayojanAbhASAyuktena prakAreNa ghRtAdinA kSAreNa spRSTA bhUmyAviaMtayo.. pAbhyate / asAca tavAvalajhA. .. ' udarIne itastataH patatAM vyAghAtaH / mUlatyaphalapatrAdeH peraNe, palane cha mahAnasaMyamaH / ninidhilekhanaparSaNaraMjanAdiko maraSasaMskAra / bhoTamalApakarSaNaM tadAgakaraNaM yA goSThasaMskAra / kezasaMskAro istavarSapoma masUNatAsaMpAdanaM. tathA emathaNAmapi / chatamalApakarSaNaM tavaMjana vA tasaMskAraH | hasvayolayatAgavana dIrghayoryA mhasthakaraNa | sammalanirAso'laMkAragrahaNaM karNasaMzA / muravakSya paraMparAbharA vA sukharakAra / bhakSNoH prakSAlanaM aMjanaM bhkssisNskaarH| vikaTosthitAnAM rom utpATanaM AnulomyApAdanaM / laMbayorumatIkaraNa, rusaMskAraH / zobhA istapAdAdiprakSAlanaM, auSadhavilepAdi-saMskAra Adizamdena gRhiitH| adhunA vyutyUezarIratAruyAgavikalpavyAkhyAnAya gAdhaniyamAha mUlArA-siNhANa snAnaM / ambhaMga tailAdinA snigdhatvApAdanaM / uvvaTTaNa jalAdiplutamasUrAdipiSTAdinA dehasyetastato maIna / maMsu imaca kUrca ityarthaH / saMThamma saMskAraM / mamuzAdi Adizabdena istapAdAdi / tatra lekhanakartanapaNaraMjanAriko nakhasaMskAraH / istamarSaNena mahaNatAkaraNaM phezazmazrusaMskAraH / malApanayanaraMjanAdiko dantoSThasaMskAraH / hasvIkaraNa laMbIkaraNamalApakarSaNAbharaNAdikaH karNasaMskAraH / lepna maMgreNa yA tejaHsaMpAdanaM mukhasaMskAraH / aMtarmalaromApanodAdiko nAsAsaMskAraH / prakSAlanAMjanAdiko netrasaMskAraH / vikaTotthitAnAM romNAM kezAnAmutpATanaM AnulomyApAdanaM ca / thyoreSa vA laMbayorunnatIkaraNa bhrasaMskAraH / zomArtha prakSAlanamoSadhalepanAdikaM ca hstpaadaadisNskaarH| vyutpRSTa zarIratA zarIra parase mamatva bhAva dUra karanA arthAt kAyotsarga karanA yaha bhI liMgakA eka prakAra hai isakA varNana karaneke liye uttara prabaMdha AcArya kahate haiM artha-munigaNa jalasnAna, abhyaMgasnAna aura zarIrako ubaTana lagAnA inakA tyAga karate haiM. ve nokA saMskAra, kezoMkA saMskAra aura dADhI mUchoMkA saMskAra inakA tyAga karate haiM. dAMta, oTha, kAna, nAka, muMha, Akhe aura bhauheM AdikA bhI ye kabhI saMskAra nahIM karate haiM. Adi zabdase hAtha aura pAvaoNkA saMskAra bhI be nahIM karate haiM aisA samajhanA. vizeSa --snAnake aneka prakAra hai, jalase kevala mastaka dhonA, athavA mastaka choDakara anya avayavako 220 Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulAgadhanA AzvAsaH dhonA athavA samasta avayavoMko dhonA. paraMtu trasa aura sthAvara jIvoMko bAdhA na hove isaliye muni zItalajalase snAna nahIM karate haiM. snAnake jalase kIcaDa hotA hai, vAlukAdikoMke madanase jalakAyika jIvoMkA ghAta hotA hai. vanaspati jIvoMko bAdhA pohoMcatI hai. matmya, meMDaka, aura sUkSma soMko bAdhA pohoMcatI hai ata: munigaNa zIta jAro nAna nahIM karate haiM, sadine paTe pAnIko mAna nahIM karate haiM, to garama pAnIse kyoM nahIM karate haiM? isa praznakA uttara yaha hai-garama jalame snAna karanese bhI sasthAvara jIvoMkA bAdhA hotI hI hai. jamInake chidroMmeM, paDe baDe biloMmeM vaha pAnI praveza karegA to vahAMke cATI vagairaha prANioMko cAdhA avazya hogI hI. garama pAnIse ghAsa, komala aMkura saMtapta hokara mahAnkaSTI hote haiM. garama pAnIse dhAnyoMkA rasa naSTa ho jAtA hai, muniAko jalasnAnakI AvazyakatA nahIM hai, kyoMki, jalasnAnase sapta dhAtumaya deha pavitra nahIM hotA hai. isa vAste zucitAkeliye snAna karanA bhI yogya nahIM hai, rogaparihAra karaneke liye bhI snAnakI AvazyakatA nahIM hai. yadi ve snAna kareMge to rogaparIpaha sahana karanA vyartha hogA. zarIra sauMdarya yukta honekeliye bhI ye snAna nahIM karate haiM kyoM ki ve vItarAga hai. muni zrI, tela ityAdiko abhyaMgasnAna bhI bura prayojana na honasa karate nahIM hai, ghRtAdi kSArapadAthoM kA sparza honese bhUmi vagairaha meM rahanevAle jantuoMko pIDA hotI hai. bhUmipara cipakaM hue trasa jIva idhara udhara hote haiM. girate haiM taba unako ekasthAnase dUsare sthAnapara jAte samaya bAdhA pohoMcatI hai. vRkSoMka mulabhAga, chAlI, phala, patte ityAdikoMkA cUrNa karanemeM, pIsanemeM mahAn asaMyama hotA hai. nakha nikAlanA, ghisanA, raMgAnA ityAdi kAryako nakhasaMskAra kahate haiM. oThAkA mala nikAlanA, unako raMgAnA adhika lAla dIkhane lAyaka banAnA yaha oSThasaMskAra hai. hAthoMke dvArA varpaNa karake snigdhatA utpanna karanA yaha keza saMskAra hai. dAhI aura mUMchopara bhI hAta bAra bAra pherakara snigdhatA utpanna karanA yaha zmazrusaMskAra hai. kAna hasya ho to unako dIrgha karanA, dIgha ho to unako choTe banAnA, usameM se mala dura karanA, unako alaMkArAseM bhUpita karanA yaha kaNasaMskAra hai. kucha ubaTana vagaire padAtha lagAkara muhako tejasvI banAnA. athavA maMtrake dvArA muhako tejasvI karanA yaha mukhasaMskAra hai. AMkhe svaccha dhonA, ve aMjanase AMjanA yaha netrasaMskAra hai, jo keza idhara udhara tirache Uge haiM unako nikAla denA, dIrgha kezoMko hasva karanA, unnata banAnA yaha bhohoMkA saMskAra hai. T Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA mAthA 232 suMdaratA vave isaliye hAtha aura pAya, bagaire dhonA, auSadhAdi vilapana karanA yaha hastapAdAdisaMskAra hai, aise sava dehasaMskAroMkA muni tyAga karate haiM. isase ve zarIrake Upara sneha rahita hai yaha siddha hotA hai. zarIra sneha choDanA yaha bhI muniliMgakA eka bheda hai. bajedi babhacArI gaMdha malaM ca dhUbavAsaM bA // saMvAhaNaparimahaNapiNidaNAdINi ya vimuttI // 14 // na skandhakuhanaM vAsaM mAlyaM dhUpavilepanam // karAbhyAM palanaM dI caraNAbhyAM ca mardanam / / 15 / / vijayodayA-dhaM kamtarikAdiyaH / ma mAnya ca tRptakAra / apavAsaM ca : dharSa kArAgAdikApasa nAva: ca jAtiphalAdika / anekasa cidanyagidha vA. saMcAsnA maranaM / caraNAyamadana pagni' pariyAra unnati dAkA ca ka ya pa gaDaminyayana ma timani prayojanAbharAmAnanunI / :::10 nivRnipage yatiH / kahanaM / pANadhaNAdaNa asaMyonnati dI kA pAna-nyucyane / puTapuTIyanya / aakaa| cuhudahikAdimaInam / vihA vimuktAH yi yayaH / = he azcAriNAM snAnAdinA prayojannasti para kAyasya zodhayitumazakyatvAt nAnyalAcAbhyAM ca bAsanmabhyAmapAyarAmanIyakatvAt / na bhUbhyAdimthana samyAra hiMsArAgAdiprasaMgAzca / artha--brahmacarya dhArakane kastUrI bagaire muMgadha vastuoMkA tyAga karanA cAhiye. puSpamAlA, ratnamAlA muktamAlA, suvarNamAlA inakA tyAga karanA cAhiye. kAlAgaru, tagara bagarahakA dhUpa bhI tyAganA cAhiye. mumbako sugaMdhita karanevAle jAyaphala, ilAyacI, lavaMgAdi padArtha choDane cAhiye. hAthoMse aMga cUranA, pAoMse aMga ragaDanA, puSTa dRDha karane ke liye bAhamardana karanA ityAdi kArya madhunasevAke tyAgI munivarya choDa dete haiM. Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAtaH mUlArAdhanA kiM grahavatasya kurvanti snAnAdiparityAgAH yena tadvatAcaraNapriyastadanuSThAne yatate ityArakAyAmAha jallavilitto deho lukkho loyakadaviyaDabIbhattho // jo rUDhaNakkhalomo sA guttI baMbhacerassa / / 95 // yA rUkSA locanImatsA sAgaNimalA tanuH / / . sAramA mahAcaryasya prarUDhanakhalomikA // 96 / iti vyutsRSTadehatA / / _ vijayodayA-jalayiritto dehati / devo guptIbhaceramasati pada ghaTanA / dezaH zarIra / guttI muniH rkssaa| kIra? alavilitto ghanIbhUtamaparyuparicitaM zarIrabhalaM jalazabdanocyate / tena vilitto viliptaH dehaH / snAnAdinyA. gAt / kayo rukSasparzaH snAnAdicirakAdeva lonAkadadhigadAdhIbhanyo kocakara NacikRta bhnsH| jo yo y: 22 padaka:logo dIvAnUnamastapAdyazalomAnvitaH / seti zutiH || sAmAnAdhikAra prayAna mAginyAt / na miyarasa brahmacaryasya // snAnAdityArasya phalamA: mUlArA-jAlu panIbhUnanuparnuparicita zaramana jalayugyane / sarvAmINamalI kA jahaH / jayahamIbhakcho locakaDaM locakRta lodakaraNa tena vithaDA lihato vairUpyaM nIto'ta eva vIbhatso jugAsAvizyaH / rukanalomo dIbhUtanakhapracchAyadezAdilonakaH / gutI guptiH rkssaa| AtA rUDhavairAgyakaratvAt / brahmavatadhAraka muni snAnAdikoMkA tyAga karate haiM. yaha matya hai. parantu snAnAdikAkA tyAga karanena brahmavratameM kyA vizeSatA hotI hai ? isa praznakA uttara AcArya deta haiM-.. artha-snAnAdikoMkA tyAga karanese yatake dehapara cAra bAra mala jama kara dRDha hotA hai. athAta isa tarahase mala saMcita honepara unake brahmacaryakA rakSaNa hotA hai. snAnatyAgase aura malasaMjaya hAnase dahakI snigdhakAMti naSTa hokara vaha rUkhI banatI haiM. loca karanese deha bIbhatsa dIkhatA hai. nakhasaMskAra na karanema nakha bada kara laMba hote haiM aura guptamadeza kazAse Dhaka jAtA hai. ataH snAnAdikArya na karanese brahmacaryakA rakSaNa hotA hai. yaha siddha hotA hai. 'byutsRSTa shriir| yaha prakaraNa samApta huA. SSIONS / 23 Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA 234 pratisena sAdhya prayoamANyAnAyoragAthAdvayam - yasya yena hi saMbandho dUrasthamapi tasya tat ityanena krameNa bosasarIraM gadaM / iriyAdANaNikheve vivegaThANe nisIyaNe sayaNe // uccattaNaparivattaNa pasAraNA uMTaNArase // 96 // Asane zayane sthAne gamane mokSaNe grahe // Amarzana parAmarzaprasArAkuJcanAdiSu / / 97 / / vijayotrayA - iriyA dANe paDile gaNa paDilihijjaditti evaM sayaMtra / iyAM gamane vajataH svapAdanikSepadeza yadi duSparihArAH syuH pipIlikAdayo'thavA mAmU pAdAvalajharajaso viruddhayonirvA bhUmiruttarA jalaM praveSTavyaM yadi paDileNeNa pratilekhanena paDile hijjadi nirAkriyate prasAdikaM / AdAne grahaNe zAnacAritrasAdhanAnAM / Nikheve viveke / jJAnasaM yamopakaraNAna nikSepe sthApanAya / yacikSipyase yatra ca tadubhayapramArjanaM kaary| zarIramalAnAM uccArAdInAM viveke utsajaine yA kartari pradezaH / sA ca sUryadyayogyA pramArjanIyA / ThANe nisIyaNe layapaNe sthAne Asane ca zayane zayanakiyAyAM / uttaNaparittaNapasAraNA uTaNAmara se uccattara uttAnazayanaM / parivattaNaM pArzvatirasaMcAraM pAraNaM prasAraNa hastapAdAdInAM / AuMTa sakocanaM / sparzakriyA Amarasazabdenocyate // azrunA pratilekhanAkhyAgabhedasya sAdhyamamizrAtuM gAzrAdvayamAha - mUlArA - iriyA IrSyA gamanamityarthaH / tadAdau pratilekhanena picAdinA prasAdikanapasAyate / tathAhi -- mArge gacchataH saMyatasya svapAda nikSepadeze pipIlikAdayo duSparihArA yadi syuryadi vA prApadAvalagnarajaso biruddhayojana bhUmi tathA jalaM vA praveSTavyaM tadA yatpipIlikArajaHprabhRti lekhanena nirAkriyate / evamAdAne jJAnasaMyamAdhupakaraNe, vizeSa tatsthApanAyAM viveke viNmUtrAdyutsarge, sthAne udbhIbhAve, zisayaNe niSIdane upavezane, sayaNe svApe, ubaTTaNe usAyane, pariyaNe pArzvantarasaMcAre, pasAraNe hastapAdAdiprasAraNe, AuTTaNe teSAmeva saMkocane, AmAse Ama sparzana kiyAyAM, anyatrApyevaMvidhe karmaNi abazyakArya yatira pramattastrasAdikaM pratilikhet / saMbandha: pratilekhanase muni konasA prayojana siddha karate haiM isakA varNana AgekI dona gAthAoMse AcArya karate haiM:-- jisakA jisake sAtha saMbaMdha hai vaha cIja dUra bhI ho to bhI vaha usakI hI mAnI jAtI hai. isa nyAyase ' pratilekhana ' yaha liMgakA antima bheda hai arthAt pahile tIna bhedoMke anaMtara honese isako dUra kaha sakate haiM azvAsa 2 234 Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa: tathApi liMgasahI isakA saMbaMdha hai ataH yaha usakA hI saMbaMdhI hai aisA kaha sakate haiM. artha-devabaMdanA ke liye jaba muni jAte haiM taba bahuta mAvadhAna hokara sUryake prakAzameM gamana karate haiM. jAte samaya jahAM ye pAMva rakhanA cAhate haiM usa jamInapara yadi cITI vagaire jantu duSparihArya hoMge to unako mRdu picchikAse dUra karake Age pAMva rakhakara gamana karate haiM. athavA pUrva bhRmIse AgekI jamIna yadi bhinna svabhAva-raMga vaMbharahama yukta hogI to muni prathama picchikAse pAvoMkI dhUla haTAkara usameM praveza karate haiM. yadi pAna meM praveza karanA ho no pANinichakA apane zarIra para pherakara vahAM ke trasajIva haTAte haiM aura nadanaMtara jalameM praveza karate haiM. jJAna aura cAritrake sAdhana zAstra vagairahako grahaNa karate samaya ve picchikAse mApha karake grahaNa karane cAhiye, jaba jJAnacAritrake zAstrAdika sAdhana jamInapara rakhanA ho to picchikAse jamIna aura zAstrAdika mApha karake rakhanA cAhiye. aura alaga alaga rakhate samayameM bhI picchikAse unako svaccha karanA cAhiye. zarIrake malamUtrAdika jahAM phekanA ho usa sthAnako piriDakAse sApha karanese vahA~ka trasa jIva cinA bAdhA dUra ho sakate haiM. jaba muni baiThate haiM, khaDe ho jAte haiM, so jAte haiM, apane hAtha aura pAMva pasArate hai, saMkoca lete haiM, jaba ve uttAnazayana karate haiM, eka bAjUse dUsarI bAjUpara muDakara sote haiM taba arthAt itane kArya karate samaya ye apanA zarIra picchikAse svaccha karate haiM aisA karanese zarIrapara sajIva ho to ce vinA takalIphake dUra hote haiM, aura munioMkA AcArakrama bhI isa kRtyase pAtA jAtA hai. paDilehaNaNa pADilehijai ciNhaM ca hoi sagapakkhe / / vissAsiyaM ca liMgaM saMjadapaDirUbadA ceva // 17 // svapakSe cihamAlamvyaM sAdhunA pratilekhanam // vizvAsasaMyamAdhAraM sAdhuliGgasamarthanam // 98 // vijayodayA-jigaha na hodi tritAM bhajate / sagaparakhe svapratijJAyAM / sarvajIyadayA hi yataH pkssH| vissAsiyaM ca vizvAsakAri ca janAmA / siMga prati sanAkhyaM kathamayamatisUkSmAnkuMthyAvInapi parihatuM gRhItapratilekhano'ssA 235 Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bulArAdhanA 236 Feat jIvAnkathamiSa bAdhituM utsahate iti / saMjadapaDiruvadA veva / saMyavAnAM pradhAnAnAM pratibiMyama va pratilekhanA grahaNena bhavati // mUlArA--sayapatra svakapakSe sarvajIvakyApratijJAlakSaNe / bissAsigaM vaizvAsika liMga pratilekhanAkhyaM janAnAM / ayamevaM sUkSmatarakundhvAdijIvAnapi rakSituM gRhIta pratilekhanaH kathamasyAnsthUlatarAmhantumutsahe te Ti vizvAsakArItyarthaH / yadahivadA prAkAyatidivatA yeteH pratilekhana syAdityarthaH / artha- muni picchikAMne upayukta va kArya karate haiM. sarva jIvoMpara dayA karUMgA yaha ki pike grahaNa pAlI jAtI hai. picchikA logomeM gativiSayaka vizvAsa utpanna karanekA cintanamuni rAjAne ati kSma kuMvAdijaMtuoM kA bhI rakSaNa karaneke liye hAthameM picikA dhAraNa kI hai jIvoMko kaise satAyeMge ? yaha kabhI saMbhavanIya hogA kyA ? isa taraha logoMke bhanameM vizvAsa paidA hotA hai, picchikA dhAraNa karanese ve munirAja prAcIna munioke pratinidhisvarUpI haiM aisA siddha hotA hai. pratilekhanAlakSaNAkhyAnAyAda raseyANamagrahaNaM maddava sukumAladA laghutaM ca // jatthede paMca guNA taM paDilihaNaM pasaMsati // 98 // ladhvasvedarajogrAhi sukumArahRSitam // iciguNaM yogyaM grahItuM pratilekhanam // 99 / / iti pratilekhanam // iti liMgasUtram / vijayodayA - rajaseANamagaNaM rajasaH sacitasya acittasya vA svedasya agrAhakaM / abhisarajoAhiNA pratilekhanena sacitarajo visadhyate sacittarajogrAhiNA cetarasya virAdhanA svedagrAdiNA rajasAmupahatiH / mavakumAla dusparzatA mAIye, sukumAladA saukumArtha / laghu laghutvaM ca ete paMca guNAH yathaite paMca prakAraguNAH sati taM na paDila pratilekhane prasaMsaMti stuyaMti dayAvivizAH / amRTunA, asukumAreNa guruNA ca pratilekhanena jIvAnAmupavAna eva to na dayeti bhAvaH / patraM caturguNayuktaM liMgaM vyAkhyAtaM gRhItaliMgasya yateH // AzvAsa 2 236 Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlArAdhanA - AzvAsaH mUlArA-rajasedANamagaNaM rajaHsvedayoragrAhakaM acittarajopAhitilakhanena sarisarajo virAdhyate tamAhiyA vA acittaM rajaH ! spedanAhigA tu rajasAmupatiH syAt / magha mAIrSa mRdusparzatA / sukumAyA namana zIlatA | lahutta laghutyamabhAriphatvaM / nArdavAdiviparyayaratA pratilekhanana jIvAnAmupayAta eva kuto dayeti bhAvaH / agre caturSidhaliMgasaMmahakArikA mumukSuNA bhASanIyA / namno muMzo 'stasaMskAra: prANirakSAdhya dadhat / sarAga yadi ceSTraya hAsyevAha mama miH / / liMgaM / / savataH / / 2 / / aMkataH 22 // pratilakhamAMka-pichikAke lakSaNoMkA varNana karate haiM. artha-sanitta aura acica aise palIke do prakAra hai. jo pilikA ina dono prakArake liokA grahaNa nahIM karanI hai yaha rajovAhaka nAmaka guNa se yukta hai aisA samajamA cAhiMya. pibhilakA yadi macina lIko grahaNa karane vAlI hogI to usane acitta balIkI visAdhanA dogA aura anina nIkI edi galA bhI ho. sacina calIkA vigadhana hogA, ataH limAtrakA grahaNa na karanA yaha pahilA gaNa hai. svedako grahaNa na karanA yaha umakA dasarA guNa hai. stredake graraNa karaneye rajakI-dhUlikI virAdhanA hogI. isaliye mbedako ghAmake-jalako grahaNa na karanA yaha umakA dumA guNa hai. mAdeva nAmaka tImarA guNa hai. arthAna pinikAkA mparza muda honA cAhiye. mRdu mArza na hogA to usane pramAdi jantu jaba haTAye jAnoge nau unako kaTa hoMge kadAcit mara bhI jAveMge. sukumAlatA yaha cauthA guNa hai, arthAt vaha namanazIla honI cAhiye. yadi na namagI kaDhI hogI to usase bhI jIva virAdhanA hogI, tathA vaha laghutAguNayukta honI cAhiye. arthAt vaha halakI honI cAhiye. bhArayukta na ho aise pAMca guNa jisa picilakA ho vaha dayAke prakAroMke jAnanevAloMse prazaMsI jAtI hai. jisane liMga dhAraNa kiyA hai aise munIka liMgake cAra guNAjhA varNana kiyA. 237 zikSAnaMtareti taniTapaNA uttarapradhaH / jiNavaNa jinayaMcane / mahoM ya rattI ya naktaM diya / paDhivayaM madhye tavyaM / kIragbhUtaM jimamadhacanamata yauha Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malAgadhanA! AyAsa: NiuNaM vilaM muI zikAcidamaNutaraM ca savvahiMda // jiNavayaNaM kalamaharaM aho ya rattI ya paDhidavyaM / / 95 // nipuNaM vipulaM zuddhaM nikAcitamanuttaraM // pApacchedi sadA dhyeyaM sArvIyaM vAkyamAhatam / / 100 / / vijayodayA-niuNaM jIvAdInAnbhamANanayAnugataM nirUpayatIti nipuNaM / sudaM pUryAparavirodhapunaruktAdidvAtriMzadoSayarjitatvAt zuSa / trimulaM nikSepa, patA, nimaH anugogamAraM, pati anekavikalpena jIvAdInAnsaprapaMca nirUpayatIti vipulaM / ardhagADhatyAdhikAcitaM arthanicitaM / aNuttaraM ca ma vidyate utsaraM utkRSTamasmAdityanusaraM / pareSA vacanAni punaruktAni, anarthakAni, jyAdatAni, pramANa biruddhAni ca tebhya idamutsaraM tadasaMmaSiguNatvAt / sabahida sarva mANihitaM / anyeSAM matAni kepAMciyeya rakSA sUcayati 'jighAMsanta jiryAsIyAt na tena prahAhA bhayet 'syupadezAt / " yahAthai pazaSaH sthAH svayameva svayaMbhuvA // yo hi bhUtyai sarveNaM tasmAyane ssdho'vdhH||1|| "anido garakhazcaiva zatrapANirdhanApahaH / kSetradAraharati paDete thAtatAyinaH // " "AtatApinamAyAMtamapi yeyAMtacid dvijam / jighAMsataM jighAMsIyAna tena grahmahA bhvet|" kalusaharaM dravyakarmapAzAtAvaraNAdInAM bhajJAnAdeyamalasya ca vinAzanAt kAlubaI / aho ya rasIya paDhiyavyamityanena anArataM adhyayana sUcita / athairya bakSu limayAmyAya saprita kramAnAM zikSA samasyA vayodaza bhagAMvAbhimatakamI vajAvA. gavanaranirAzyaganAya rAhIndira gaganaginmAda .... mUlAgaH . . . ni mAzrInarAya III anivA ] / sura cA pani nAnAdidvAtriMzadopavitatvA / bilaM vipula nibhakAnirasya yogadArasaMga nAvApradhAnAM prapaMcakavAna / nikAcidaM nikAcinatvAdavigAnaM / aguzaraM nAstyuttaramAkAnyadasmAdinyanutaraM / paravanasAM pramANavirudatrAdi dopaduTatayA tadasaMbhatriguNatvAt / sayahiM sarvaprANihitaM matAMtarA keSAMcideva rakSAsUcakatvAta / tathA ca tagraMthaH ___ yajJArtha pazavaH saSTAH svayameva svayaMbhuvA / / Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA bhAvAsaH - yajJo hi bhUtyai sarvasya tasmAyake vadho'vadhaH / / agnido garadazcaya zatrapANirdhanApahaH / / kSetradAraharazeti par3ane AtanAginaH / / AtatAyinamAgAMgamapi vedArgAvara sijana / jimane jipaamgaa| batAdAmana / / kAlamaharaM dravyabhAvagalAma ! aba zikSAdhikArakA AcArya vistRta varNana karate hai artha-zrI jinezvarakA bacana jIyAdi nava padArthAkA pramANa aura nayake Azravase varNana karatA hai, ataH unako nipUNa vizeSaNa hai. jinavacana zuddha hai kyoMki usameM pUrvAparavirodhAdi battIsa doSa bilakula nahIM hai, yaha vipula hai arthAt nAma sthApanAdi nikSepa, pratijJA hetu udAharaNAdi anumAnake aMga, zabdakA vyAkaraNa dvArA dhAtu pratyaya vibhakti ityAdi rUpame spaSTIkaraNa, satsaMkhyAdika anuyoga aura naigama saMgrahAdika naya aise aneka vikalpoMme jIvAdika arthAkA savistara vivecana karatA hai. ataH usako vipula kahate hai. jinavacanakA pratyeka zabda arthase gADha bharA huA hai ataH usako nikAcita kahate haiM. jinavacanako choDakara arthAt isasa bahakara utkRSTa kisIkA bhI vacana nahIM hai isaliye yaha anuttara hai. anyamatoMke vacana punarukta hai, anarthaka-arthahIna aura pUrvAparavirodhayukta haiM. pramANAviruddha haiM paraMtu jinavacanameM ye doSa nahIM hai isaliye yaha vacana anuttara hai. isa vacanameM sarva jIvoMkA kalyANa karanA yaha guNa hai. itaroMke mata sarva jIvoMkA rakSaNa nahIM karate haiM thoDe jIvoMkA hI ce rakSaNa karate haiM jighAsantaM jighAMsIyAna tena brahmahA bhaveta ''apaneko mAraneke liye AvegA usako mAranA cAhiye isa kRtsake karanese vaha mAranevAlA banayAtI nahIM hotA hai, yajJArthaM pazavaH sRSTA ityAdi-brahmadevane yajJa karaneke liye pachu utpanna kiye haiM. yajJa sarvako aizvarya detA hai ataH yajameM praNidha karanA himA nahIM hai vaha ahiMsA hI hai. agnido garadazcaivatyAdi-jo manupya agnikadvArA damaroMke ghara jalAtA hai, jo annameM vie dekara bhAratA hai, jo zastrasa mAranA hai, jo dhana haraNA karatA hai aura jo kheta aura marekI zrI haraNa karatA hai, aime che prakAra ---- - - Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA 240 lokako AtatAyI kahate haiM, ve AtatAyI loka yadyapi veda jAnane vAle trAhmaNa jAtIke bhI ho to bhI ve mArane kI icchA rakhate haiM ataH unako mAranA cAhiye unako mAranese hatyAkA doSa lagatA nahIM hai. ityAdirUpa anyamatoM ke sevaka sUcaka nahIM haiM. jinadharaphAna kalapahara hai arthAt jJAnAvaraNAdi ucca karma ajJAnAdika bhAkapa kA nAza karatA hai, isaliye isakA hamezA adhyayana karanA cAhiye. jinazikSA guNAma AvahidapaNA bhAvaseva vaNavo ya saMvegI // vipadA tavo bhAvaNA ya paradesiMgacaM ca // 100 // gadyam - sarva bhaavhitaahit| zvodhapariNAmasaMvara pratyagra saMvegaratnatraya sthiratvatapobhAvanAparadezakasvalakSaNA guNAH sapta saMpayante jinavacana zikSaNA // 101 // bijayodayAdapiNNA AtmahitapratizAnaM iMdriyasukhaM gatiM hitamiti kuntiM janAH | duHkhapratIkAramAtra tat / apakAlika, parAdhInaM rAmAnubaMdhakAri, durlabha, bharAvade, zarIrAyAsamAtra, azucizarIrasaMsparzanajaM / tamAsya bAlasya sukhabuddhiH niHzeSadukhapAyajanita svAsthyaM macalaM sukhamiti nveti| jinavaco'bhyAsAdhigacchati / bhAvaparo bhAvaH pariNAmaH tasya saMSaro nirodhaH / nanu pariNAmamaMtareNa na zradhyAsyAsti kSaNamAtramavyavasthAnaM tatkimudhyate bhAvasaMbara iti / pariNAma vizeSasiriha bhASazamya dati manyate / tathA vakSyati sAta paMtredIsaMbuDo iti azubhakarmA dAnanimi pariNAmahaNamiha sarAgApekSayA / pItA yoganimittatayA puNyaH savapariNAmasaMvaro'pi grAhyaH pravaNatro ya pratyannaH pratyayaH / saMvego meM zraddhA jinvcnaabhyaasaadupjaayte| kiMdA nishcltaa| ye to svAdhyAyAkhye tapazca / bhAvaNAya bhAvanA ca guNAM paradesiMganaM ca pareSAmupadezakatA ca / | kaTahare bhAvakarmamalApa mUDhAH -- avahidaparimANa nayA hina hinahita ca AtmAditapakSAne anAtmazabdeopaH jIvAjIvAda / vottara gaavaa| nAva bhAvo'va saragApekSayA pApa .. HTT AzrA 24 Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 249 alavaNa mAtuH pariNAmastasya saMvaro nirodhaH / vItarAgANAM keSAMcicchuddhopayoganimittatayA puNyAsaSapariNAma sabaropi prAyaH / saMvego dharme zraddhA / atra saMsArabhIratAkSaNasaMvegakAraNako dharmo'pi saMvezavena te / kAraNe kAryopacArAtU / zikSakaMpadA ratnatraye nizcalatvaM / tabo svAdhyAyAkhyaM tapaH / bhAvaNA gutitatparatA paradesagataM pareSAmupadezakartR / te sa guNA jinavacanAbhyAsAjjAyate iti saMbaMdha: / jinavacana ke adhyayanase konase guNa prApta hote haiM isakA varNana AcArya saMkSepase karate haiM artha -- AtmAke hitakA jJAna jinavacanase hotA haiM-loka ahitakara iMdriyasukhako hitakara samajhate haiM. yaha sukha duHkhakA kevala pratIkAra hI hai, alpakAlataka hI rahatA hai. tadanaMtara usakA nAza hotA hai. iMdriyAM aura padArthoM ke yaha AdhIna hai. rAgabhAvako utpanna karake AtmAko karma baddha karatA hai. durlabha hai. durgatIkA bhaya utpanna karatA hai. zarIrake AyAsase vaha utpanna hotA hai. apavitra zarIrake sparzase utpanna hotA hai. aise iMdriyasukha meM ajJa jIvako mukhabuddhi ho rahI haiM. saMpUrNa duHkhoMkA nAza honese utpanna honevAlA, AtmAmeM hamezA rahane vAlA, nizcala aise Atmasukhako ar3ajana sukha samajhate nahIM hai. paraMtu jinavacana ke abhyAsase bhavyajIvoMko Atmika sukhakA jJAna hotA hai, isaliye jinavacanameM AtmahitapratijJA nAmakA guNa hai yaha siddha hubA, bhAvasaMbara - yaha dUsarA guNa hai. zaMkA bhAva padArthakA pariNamana-saMvara-nirodha arthAt padArtho kA pariNamana honA baMda paDanA aisA bhAvasaMvarakA artha hogA. paraMtu yaha artha ThIka nahIM hai. kyoMki padArthane yadi pariNamana honA baMda hogA to vaha eka kSaNataka bhI apanA astitva na rakha sakegA. ataH bhAvasaMvara jinavacanakA guNa mAnanA yogya nahIM hai. uttara -- yaha bhAvazabdakA artha Apane jo kiyA hai vaha nahIM hai. azubha karmakA Asava jinase hotA hai aise pApapariNAmoMkA- vicAroMkA tyAga karanA yaha bhAvasaMvarakA artha yahAM prastuta hai| sarAgI jIva azubha pariNAmoMko jinavacana ke adhyayanase tyAgate haiM. ataH jinavacanameM bhAvasaMvara nAmakA guNa hai aisA AcArya kahate haiM. vItarAga avasthAko prApta hue munioMko jinavacana zuddhopayoMgake liye kAraNa hotA hai. ataH vItarAga munIkI apekSAse yourari liye kAraNa jo pariNAma unakA saMvara honA bhAvasaMvara zabdase kahA jAtA hai, jinavacanakA pratidina abhyAsa karanese navanaca saMvega nAmaka guSNakA lAbha hotA hai, arthAt jinadharma meM gADha zraddhA 36 A 243 Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa utpanna hotI hai. isa jinavacanake abhyAsase ratnatrayameM nikSalatA prApta hotI hai. svAdhyAya nAmaka tapakI siddhi honI hai. gatioMmeM bhAvanA hotI hai aura bhavyoMko upadeza denekA sAmarthya paidA hotA hai. 12 AdahidapaNA ityasya vyAkhyAna mAthottarA paNANeNa savvabhAbA jIvAjIbAsavAdiyA tadhigA // Najjadi ihaparaloe ahidaM ca tahA hiyaM ceva // 101 // sarva jIvAdayo bhAvA jinazAsanazikSayA // tatvato'trAvabudhyanta paraloka hitAhite / / 102 // vijayodayA-jANeNa jJAnena / sambanAyA sarva padArthAH / jIvAjIvAdigA jIcAjIvAmnacaryadhasaMgharanirjarA. mokSAH / tadhigA tthybhuutaaH| NakrAMti zAyante / sadhA tanaya prakAreNa / ihaparalopa raha paramizca loka / ahile ahitaM / hida hitaM caina / nanu ca grAdajhiMdANA tyA hitara vaidha disUcitatvAt jIyAdiparikSAnaM asUcitaM kathaM tyAcyAyate pUrvamamihitaM hitamanuktyA ? azrocyate-AtmA ca hitaM ca Atmahite tayoH parikSAnaM rati gRhItaM / na cAtmano hitamiti / tato yukta vyAkyAtaM / payamapi jIva paSa nirdiSTa ityajIvAdhupanyAsaH kathaM ? AramazabdavastUpalakSaNasvAdadoSaH / jIvAjI vAstravarSadhasaMgharanirjanamokSAstattvaM ispatra sUne bhAdau nirvidho jIvaH asisnottaropalakSaNaM kriyte| adhaSA " jA saye samataM pANamaNetasthavisthidaM vimarza / rahivaMtu uggadAdi suiti eyatiya bhaNiya" iti SacanA bhatahAnarUpaM sugne yadi hitamiti gRhItaM, tathApi cetanAyA jIvatvAccaitanyAvasthAsvarUpatvAt kevalasyAvasthAnAsmAtmA jJAtavya eSa / mokSastu karmaNAM tadapAyatayAdhigaMtanyaH / tasparijJAnamajIye'nirmAte na bhavati / punalAnAmeva dravyakarmatvAt tahiyogasya mokSatvAt / sa ca mokSo baMdhapurassaraH / na yasati dhaMdhe mokSo'sti / sa ca baMdho naastyaape| mokSasya copApI saMpara nijare / ahita iti yadi duH gRhazate tadehalauphikamanubhavasiddhameya / ki tatra jinavacanena ? ahitakAraNaM yadyahitamucyate tatkarma taccAjIvavacanena AkSise / adha hisAdayaH paraMparAkAraNatvena duHkhasyAvasvittAH ahitazamdenocyante / tathApyayuktaM bhAmraya'ntarbhUtatyAt / ayodhyaMta-amubhUnamapi dAna asmianmani janamatayo vismaraMtyata papa sammAna dakita / teSAM smRti jenyate jimayananana majamavApadA praphaTanana / jugunisate kula mAtubhUtirSinibhAstA rogoragarazanamanitA vipadaH / nidrathiNasA, durbhagatA, abadhutA, anAthatA, mArthitadadhiNaparAMganAlAbhadhUmadhyajanigdhacittatA, draviNavatAM kutsitapreSaNakaraNaM, tathApi teSAM AmozananirbharsanatAunAdIni paravazatAmaraNAvInyevamAdinA, iva loke hita dAna tapaHprabhRtika hitakAraNa hita iti yadA gRkhate ' hitamAraNyamauSadhaM pati yathA / yato dAnAvike kuzalakarmaNi vartamAnA janaiH stUyate paMcate / uktaM ca 242 - - Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvAsaH mUlArAdhanA ....... . vAmana titi pazAMsi loke / bAnena pairANyapi yAnti mAzam / / 'paro'pi baMdhutyamupaiti vAnAttasmAtsuvAna satataM pradeyam / cakradharAvayo'pi pragatimAyAmti tapodadhiNAnAm / paraloke advitaM bhavAntarabhASiduHkha marakagatI hi, tiryaktyaM ca, paraloke hita ni(timuha, tadetatsakalaM navaghodhayati jainI bhagavatI mAratI / / AtmahitaparijhA vyAcaSTemUlArA--tadhiyA tathAbhUtAHAtmahitapatijJA nAmake guNakA varNana-- artha-jJAnake prabhAvase jIva, ajIca, Asrava, baMdha, saMghara, nirjarA aura mokSa aise sAta padArthoMkA satya svarUpa jAnA jAtA hai. tathA isake sAmarthyase ihalokameM aura paralokameM hitAhitakA bhI parijJAna hotA hai. zaMkA- Ada hiTagaDaNNA isa rUTa meM hitahATI paritrAta bharalenA sUcita kiyA gayA hai. jIvAdikoMkA parijJAna upayukta zabdase sUcita nahIM hotA hai. ataH pUrvameM kahe hue hitakA svarUpa prathama kahakara hI itaroMkA svarUpa kahanA cAhiye thA. yaha to ApakA anucita kathana huA? uttara-AtmAhata pratijJA isa zabda kA artha yA samajhanA--yahA~ dvaMdvasamAsa hai arthAt ' AtmA ca hiteca Atmahite 'elA AtmAditta zabdakA vigraha hotA hai. athAna AtmA aura hita ina donoMkA jA jJAna usako AmahitapratijJA kahate haiM. 'Atmano hita AtmAkA hita esA pAThItatpuruSa namAma yahAM samajhanA bhUla hai. - zaMkA-AtmahitapratijJAse jIvake hitakA jJAna honA hI abhISTa rahA, ajIvAdikoMke jJAnakI Avazya - katA na rahI ? uttara-AtmA zabda upalakSaNAtmaka hai ataH usake sAtha ajIvAdikoMkA bhI grahaNa kara sakate haiM, 'jIvAjIvAsrabaMdhasaMbaranirjarAmokSAstatvaM ' isa sUtrameM prathama jIvakA nirdeza kiyA hai. isaliye vaha prasiddha hai. prasiddhake sAtha aprasiddhakAbhI upalakSaNase grahaNa hotA hai ataH ajIvAdikakA bhI AtmahitapratijJA isa zabdase grahaNa kara sakate haiM. athavA kevalajJAna anaMta padArthoM ko jAnatA hai, vaha svayaM karmakA nAza pharaphe utpanna huA hai, pUrNatAko prApta huA hai, vistIrNa hai aura karmamalase rahita honese nirmala hai. avagraha, IhA vagaire vikalpoMsa ATMELABRDASTIMATALABEBEST 243 Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 244 gahita aura sarvathA sukhamaya hai. aisA kevalajJAnakA AcArya svarUpa kahate haiM. sukhapadArtha jJAnarUpa hI hai, vaha AnmA kA Astavika hita hai. ataH vaha yahAM hitazabda se saMgRhIna hotA hai. tathApi cetanA yaha jIvakA svarUpa hai va caitanya rUpa avasthA hai. usako jAnane ke liye AtmAko jAnanA Avazyaka hai. kamaoNkA saMpUrNa nAza honA hI mokSa hai. usakA svarUpa ajIya padArthako jAne vinA samajha meM A nahIM sakegA. sUkSma pudgala hI dravyakarmarUpa banatA hai. usakA nAza honAkSI mAtra hai, mokSa bedhapUrvaka hotA hai, yadi karmabaMdha na hogA to mokSa kisako hogA. arthAt jo AtmA karma baddha hai vahI kokA nAza kara svataH mukta ho jAtA hai, yaha baMdhI kAsabake vinara hotA nahIM. saMvara aura nirjarA mokSake upAya hai. ahita zamdakA artha yadi duHkha aisA hai to vaha ihalokasaMmaMdhI duHkha anumabasiddha hai hI usako jatalAnekeliye jinavacanakI kyA AvazyakatA hai / ahitakA jo kAraNa hai vaha yadi ahita zandako pAcya hai to karma hI ahitakA kAraNa hai aisA mAnanA paDegA. usa karmakA isahI mAthAmeM ajIba zabdase grahaNa kiyA hai. yadi hiMsAdika duHkhake paraMparA kAraNa haiM aura ve ahita zabdase saMgRhIta hote hai aisA kahate ho to yaha bhI kahanA yuktiyukta nahIM hai. kyoMki hiMsAdika kAraNoMkA Asava meM antabhAva hotA hI hai, isa zaMkAkA uttara AcAryane isa prakAra diyA hai anubhavameM AyA huA bhI duHkha ajJajana bhUla jAte haiM isIliye sanmArgake prati gamana nahIM karate haiM. aise logoMko jinavacana duHkhoMkI smRti dilAtA hai. arthAt vaha manujamavameM kyA kyA ApadAyeM AtI hai unako dikhalAtA hai. jaisa-jugupsitakalama-hIna kulameM utpatti hotI hai. aura vahAM nAnAvidha rogarUpI sarpake daMzase aneka ApaciyAM upasthita hotI haiM. dArindha, kurUpatA, baMdhurahitapanA, anAthapanA, ye avasthAyeM prApta hotI haiM. icchita dhanakI prApti honA, parAMganAkA lAbha na honase maname jharanA, zrImAna logoMke dvArA kutsita kArya karanekI AjJA honA, unakI gAliyAM sunanA, unake dvArA kiyA gayA apamAna, pITe jAnA, paravazatA ityAdi duHkhoMko mahana karanA par3atA hai. ityAdi duHkhoMkA svarUpa jinavacana ajJa jIvoMko batalAtA hai. ase araNyakI vanaspatijanya auSadhi hita karatI hai baiMsa isa lokama dAna, tapa bagairaha kArya hitake kAraNa haiM ataH usako hita kahate haiM. dAnAdika puNyakAryameM jo tatpara rahate haiM unakI loka stuti aura caMdanA karate hai, AgamameM isa viSayameM aisA kahA hai--- Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA bhAsaH dAna denese jagatameM dAtAkI kIrti cirasthAyI hotI hai. dAnase vairakA nAza hotara hai. zatru bhI mitratAko zA ho. haiM . yo sAmAna denA cAhiye. tapaspI dhana jinake pAsa hai unako iMdra cakravartI vagairaha mahApuruSa vaMdana karate haiM. himAdika pApa karanese paraloko duHkha bhoganA par3atA hai. arthAt narakagatImeM narakAyasthAmeM duHkha hI duHkha bhoganA paDatA hai. tiryamgatimeM pazu hokara duHkha sahanA paDatA hai. dAnAdikasa paraloko hita hotA hai. antameM mokSasukha milatA hai. ina saba hitAhitoMkA jinazvarakI pUjya vANI varNana karatI hai. AtmahitAparikSAne doSamAcaSTe AdahidamayANato mujjhadi mUDho samAdiyadi kammaM // kammaNimittaM jIvo parIdi bhavasAyaramaNaMtaM // 102 / / hitAhitamajAnAno jIvo muvati sarvathA / mUDho gRhNAti karmANi tato bhrAmyati saMsRtau // 103 / / vijayodayA-yAdahidamayANato AtmahitamabudhyamAnaH / mujjhadi mukhati / ahita dvitamiti pratipadyate mohaM / ko doSa ityata Aha-mUDho mohavAn samAdiyadi samAdatte / ka kamesAmAnyazabdoppaya azubhamatRttiAhAH / karma prahANe ko doSa ityata Ai-kammaNimisa karmahetukaM, jIvaH parIdi paribhramati / kiM ? bhabasAyaram bhavasamudraM aNaMnaM anantam // atmahitAparikSAne doSamAna - mRlArA-samAdiyadi samAdane sagamdAnmanovAkkAyarAdatte gRhAti / kamma karma mohade tukavAdazumaM / parIdi paryana pribhrmtiityrthH| zrAtmA aura hitakA yadi jJAna na ho to kyA doSa utpatra hogA isa praznakA uttara artha-jisako AtmAkA aura hitakA svarUpa jJAta nahIM huA hai vaha jIva mohita hotA hai arthAt ahitako hita mAnatA hai, mohale vaha anaMta saMsArameM bhramaNa karAnevAle azubha karmakA baMdha kara letA hai. tAtparya - Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 246 mohayukta jIva hitAhita na samajhakara azubha karmase baddha hotA hai. aura vaha karma jIvako anaMta saMsAramai ghumAtA hai. ataH saMsArase chuTakArA pAnekeliye AtmA aura hitakA parijJAna kara lenA Avazyaka haiM. AtmahitaparasyopayogamAdarzayati jANatasAdahidaM ahidaNiyattI ya hidapabattI ya / hodi ya to se tamhA AdahidaM AgamedavvaM // 103 // ferrer hididhane // yatastataH sadA kArya hitAhitavibodhanam // 104 // vijayozyA-jANatassa jAnataH / AihinaM AtmahitaM / adiNiyasIya ahitanivRttizva hiMdUpavatIya hite pravRti hodiya bhavati / to tanaH hitajJAnAtpazcAt / tathA tasmAt AdahidaM Atmahita | Agamedajya zikSita / aba codyatana nizamya hi pravRtti aziki? ani hita mahi yato na bhavati / vayA-vAgare'vavate na sakaH bhinnaM na hitAhitaM takhArinoTa ajAnana katibhiyogato nivaneta te sarvamaMtra vastu svaparabhAvAbhAvo bhayAdhInAtmAnaM yathA ghaTaH pRdhulodarAyAkArAtmakaH paTAdirUpatayA'grAhAH, anyathA viparyayasthaM tajjJAnaM bhavet / evamihApi dvitavilakSaNamahinaM ajAnatA lakSaNatA hi bAtA bhavet / ato nizo'hitamapi vetIti yuktA nivRtistataH zikSAyA azubhabhAva saMvara hetu pratipadyAha / AtmahitaparijJAnasyopayogamAdizati-- mUlArA-ahiNiyattI ahitAnnivRtiH / na caivaM zektra AtmahitrajJasya kathamahitA nivRttistattvarUpAparijJAnAt / hitaM hi ativilakSaNaM avastajjAnannahitamapi jAnAtyevAnyathA divajJAtasyApyasaMbhavAtpaTAyaparijJAne tadvilakSaNacaTAparijJAnavat / to zatAM divAhitAnAkhAn se tasya hitAhitamapi jAnAtyeva / anyathA pravRttinivRtyarthinaH kartuH AgamevavyaM AgamayitavyaM zikSitavyamityarthaH / Atmahita sAdhanemeM udyukta hue prANIkA upayoga batAte haiM- artha - jo jIva AtmAke hitako pahicAnatA hai vaha ahitase parAvRtta hokara ditameM pravRtti karatA hai. isa vAste he bhavyajana ho ! AtmahitakA Ae parijJAna karalo, Azra 24 Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ palArAdhanA AzvA yahAM zaMkA jo Atmahita jAnatA hai usakI hitameM pravRtti hotI hai yaha kahanA yogya hai paraMtu jo ahina ke svarUpako jAnatA hI nahIM hai to vaha usase kaise parAvRtta ho sakegA. jo ahitajJa hai vahI usase parAmRtta hogA. hita aura ahita ye dono cI miTa hai jo bhitri 3 di jAnA jAyagA to usame bhinna anya bhI phaiMsA jAnA jAvaMgA jaise vAnarakA jJAna honese magarakA jJAna nahIM hotA hai, vaise hitase ahita bhinna hai. anaH hitako jAnaneyAlA ahitako na jAnanese ahitase kaise parAvRtta hogA? uttara-sarva hI vastu svabhAvase utpanna hotI hai aura parabhAvase anutpanna mAnI jAtI hai. arthAt svasvarUpa kI apekSAse pratyeka vastu bhAvAtmaka hai. vahI vastu parakI apekSAse abhAvAtmaka bhI hai. jaise bar3A peTa, zaMkhAkRti galA ityAdi svasvarUpase ghaTa padArtha jAnA jAtA hai. yadi vaha ghaTa parasvarUpase bhI jAnA jAyagA to vaha jAnanA 'viSarItajJAna' hai. ataH ghaTako jAnaneke samayameM hI ghaTa paTa nahIM hai aisA bhI jJAna hotA hai. hitako jAnate samayameM hI ahita bhI hisase ulaTA hai yaha jAnA jAtA hai. yadi hitake vilakSaNarUpa ahitako na jAnA jAyagA to hitakA jJAna nahIM hogA. isaliye hitajJa jIva ahitako bhI jAnatA hai aisA samajhanA cAhiye ataH vaha Ahitase parAvRtta hotA hai. samjhAyaM kuvaMto paMcidiyasubuDo tigutto ya // havadi ya eyaggamaNo viNaeNa samAhido bhikkhU // 10 // svAdhyAyaM paJcazaH kurva striguptaH pNcsNghRtH|| ekAgro jAyate yogI vinayena smaahitH|| 105 // vijayodayA-mujjhAya svAdhyAya paMcavidhaM vAcanApraznAnuprekSAmnAyadharmopadezabhedana / tatra niravAra graMthasya dhyAyanaM tadardhAbhidhAnapurogaM vAcanA / saMnivRttaye nizcitabalAdhAnAya vA sUtrAviSayaH praznaH / avagatArthAnuprekSaNaM anuprekSA / AmnAyo guNanA / AkSepapI, vikSapaNI. saMvejanI, nivedanauti catasraH kathAstAsAM kathana, dharmApadezaH / taM svAdhyAya kuryana piciMdiya satruDA hodi paMcadriyasaMvRto bhavati / nanu niSThAMtasya pUrvanipAtAsaMvRtapaMceMdriya' iti bhavitavyam ? satyaM / jAtikAlasukhAdibhyaH paravacanam' ityanena paMceMdriyajAtisiriti jAtivacanaH / tato niSTAMtaH parata:prayujyate iti manyate / iMdriyamanekamakAraM dravyedriyaM bhAvendriyaM iti ida tu ruupaaepyogaadriyaanocyte| tenAyamartha svAdhyA SA -edamAdstar-ARASTRATAK 14 Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yUjArAdhanA 248 yAniruddharUpAdyupayogo bhavati iti / rUpAdyupayoganirodhe kiM phalaM ? rAgAdyapravRttiH / manojJAmanorUpayogAvalevanI rAgadveSau / nAnavabudhyamAno viSayaH svasattAmAtreNa to karoti / supte'nyamanaske yA rAgAdInAM viSayasabhidhAyavyadarzanAt / " gadimadhigadasta deho dehAdo iMdiyANi jAyaMte // tatto bisayaggahaNaM tatto rAgo va doso vA // 19 iti ghaJanAcca / kathaM svAdhyAye pravartamAnaH / vipreNa samAhido navinayena samanvito bhUtvA yaH svAdhyAyaM karoti / tigutto ya hodi / tisRbhirguptibhirguptaiva bhavati / manaso'prazasta rAgAdyanavalepAl, andatarUkSapayaprakarkazAtmastvanaparaduSaNAdAvavyApteH hiMsAdI zarIreNApravRttezca samaNo ya hodi bhikkhU iti padmaTanA - ekamukhAMtaH karaNazca bhavati bhikSuH svAdhyAye ranaH / etaduktaM bhavati-dhyAne pravRtimanyAsAdayatIti / na kRtazrutaparicayasya dharmazulabhyAne bhavitumarhataH / apAyapAyabhavavipAka lokavinA paravAne jivalAdeva 'zukle cAye pUrvavidaH ' ityabhihitatvAcca // zinAyA azubha bhAva saMvara hetutvaM vivRNvannAha - mUlArA -- sajyAyaM vAcanAdicavidhaM svAdhyAya paMDiyo paMcApi iMdriyANi saMvRtAni yathAsvamiSTAnitrayebhyo vyAvartatAni yena / tito nigRhItAzubhamanovaskAyavyApAraH evamaNI ekAgramanAH dhyAnapravRttimAnapi syAditi bhAvaH / viSaeNa samAhido apravidhajJAnavinayena saMyuktaH sanvAdhyAyaM kurvamiti saMbaMdhaH / jinavacanakA adhyayana karanese azubha bhAvoM kA saMbara hotA hai isakA AcArya varNana karate haiM artha - cAcanA, prazna, anuprekSA, AmnAya aura dharmopadeza aise svAdhyAyake pAMca bheda hai. jisake padanese aura paDhAnese pApAtraya na hoMge aise graMthako aura usake arthako par3hA denA vAcanA svAdhyAya hai. prazna- jo AgamakA fare manameM nizcita kiyA hai usameM vizeSa dRDhatAke liye athavA saMzaya dUra karaneke liye sUtrArthaviSayaka prazna AgamajJako pUMchanA. anuprekSA-jo viSaya jAna liyA hai usakA manameM ciMtana karanA. AmnAya paDhA hutrA viSaya bAra bAra bokanA. dharmopadeza- AkSepaNI, vikSepaNI, saMvejanI, aura nirvejanI aisI cAra dharmakathAyeM hai. unakA bhaSyoMko upadeza denA, yaha pAMca tarahakA svAdhyAya karanese pAMca indriyoM saMyama yukta hotI haiM. arthAta rUpAdi viSayoM prati ye dauDatI nahIM. indriyasaMyamase naye rAgadveSa AtmAmeM utpanna nahIM hote haiM. iSTa rUpAdi vastuoMke tarapha jaba iMdriyAM praza AzvAsaH 2 238 Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH hotI hai taba rAgavikAra paidA hotA hai. aniSTarUpAdi viSayAseM upa utpanna hotA hai. iSTAniSTa padArtha samIpa honepara bhI yadi unake tarapha iMdriyoMkA upayoga na lagegA to ve padArtha kevala apane astitvamAtrase jIvameM rAgadveSa utpanna karane meM samartha nahIM hote haiM. jisa samaya AsmAkA dUsare tarapha mana cala jAtA hai athavA yaha sotA hai usa samaya iMdriya viSaya samIpa honepara bhI rAgadveSa utpanna nahIM hote haiM. zaMkA-niSThAsyayAsa zabdake sAtha jaba samAsa honA hai taba vaha zabda samAsameM prathama prayukta hotA hai ataH ' maMcanapaMceMdriya ' esA samasta zabda banegA. ' paMceMdriyasaMvRtaH ' yaha samAsa yogya nahIM hai, unara--'jAtikAlasukhAdibhyaH paravacanam ' isa sUtrame paMceMdriya zabda jAtivAcaka honase samAsa karate samaya prAraMbha meM paMceMdriya zabdakA prayoga kiyA hai. anaMnara niSThApratyayAMta saMvRta zabda jora denesa' paMcendriya maMcanaH emA samasta zabda huA hai. indriyazabda jAtivAcaka hai. iMdriyake dravyedriya aura bhAveMdriya pase do bheda haiM. rUpa, rasa, gaMdha, sparza aura zabda ye indriyoMke viSaya haiM. apane apane viSayoMka narapha upayoga laganA yaha bhAvandriya hai, svAdhyAya karanese iMdriyAnarodha hotA hai aura iMdriyanirAdhase rAgAdika vikAra utpanna nahIM hote haiM. catugati meM bhramaNa karanevAle isa jIvako deha prApta hotA hai. dehakI prApti honese iMdriyAM utpanna hotI hai. ve apane apane viSayako grahaNa karatI haiM, ataH viSayagrahaNase rAgadveSa utpanna hote haiM. jo muni jJAnavinayapUrvaka svAdhyAya karatA hai vaha triguptidhAraka hotA hai arthAt usakA mana aprazasta rAgadveyAdikoMse Alipta rahatA hai. usake mukhase asatya, rUkSa, kaThora, karkaza, svastutipara aura paradUSaNAtmaka vANI bAhara AtI nahIM. hiMsAdi kAryoM meM usakA deha pravRti karatA nahIM, isa rItime trigupti dhAraka vaha muni eka viSayaka tarapha apane manako sthira karake dhyAnameM tatpara ho jAtA hai. svAdhyAya karanese zrutajJAnameM paricaya hotA hai, jaba zrutajJAnakaM sAtha yatIkA paricaya hotA hai taba dharmadhyAna aura zukladhyAnakI prApti hotI hai. apAyavicaya, upAyavicaya, bhavavicaya, lokavicaya, vipAkavicaya vagairaha dharmadhyAnake bhedoMkA jJAna jinavacanake sAmarthyase hotA hai. AgamameM 'zukle cAdye pUrvavidaH' arthAt caudaha pUrvAkA zrutajJAna jisako hai aise munirAjako dhamadhyAna aura zukladhyAnakI mApti hotI hai aisA kahA hai. ShareTestBSION Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAmanA AzcAra 250 matpaprasaMvegamabhavakamamAcaple jaha haha hudamoggAhadi zadisabharalAraNalaTatapu // taha taha palhAdijjadi navanavasaMvegasaDAe // 105 / / adRSTapUrvamuccArthamabhyasyati jinAgamam // yathA yathA yatidharma prahaSyati tathA tathA // 106 // ghijayodayA-jaha jadda yathA yathA / sudaM zrata ogyAidi ayagAite / zacakSutAbhidheyamadhigacchatIti yAvat / avisayarasapasaraM atizayarasaprasaraM samayAMtareSu anupalabdho'rtho'tizayito rasaH / zandasya hi raso'rthaH tasya sArasvAt AmnaphalAdirasa ya / prasarazadedana prAcuryamatizayitArthasya sUcayati / tato'yamo'stha-catizayAbhidheyavahulaM zrutamiti / nanu prayAdino'pare'pi svasamaya meva prazaMsanti / pratyakSeNAnumAnena ca viruddhamarthasvarupaM kevalaM nityatvamanityatAM yA nirUpayatAmAgamAnAM nAtizayArthaprasaratA / pramANAMtarasaMghAdyAgamArtho'tizayito bhavati nAparaH / asudapucvaM tu bhabhutapUrvameva / nanu bhayAnAmamabyAnAM ca karNagocaratAmAyAtyeva zrutaM kimucyate'thutapUrvamiti ? arthazrutAbhidheyAparijJAnAcchandamAtraM zrutamapyanutaM rati gRhyate / tadapyayuktaM arthopayogasyApi asakRt zAtatyAt / ayamabhiprAyaH pradhAnasahacAriyodhAbhAvAraLUtamapyAtamiti / tai taha palhAdijjai tathA tathA pralhAvamupaiti / navanayasabegasApa prtyntrdhrmshrddhyaa| nanu ca saMsArA. zrIrAtA sevegaH tato'yamarthaH syAdasaMbaMdhaH / na doSaH / saMsArabhIrutAhetuko dharmapariNAmaH / AyudhanipAtamIratAhetukakaSadhagrahaNayat / tena saMyegazabdaH kArye dharme vartate // zrutAvagAhanasya navanavasaMveganimittatvaM pratanotimUlArA-umgAi di aSagAhate zabdasamayAdarthasamayamadhigacchati // 103 // nadhIna saMvega bhI svAdhyAyase prApta hotA hai isakA varNana AcArya karate haiM artha-jinezvara ke zabdAtmaka zrutajJAnameM anya matoMmeM aprApya aisA artha bharA huA hai. jaisA Ana phalameM rasa bharA huA rahatA hai vaisA hI zabdAtmaka zrutajJAnameM sarvotkRSTa artha bharA huA hai. yaha artharasa anyamata ke zabdAtmaka kuzrutameM bhare hue arthakI apekSAse adhika utkRSTa hai.. zaMkA-jaise Apa apane matakI prazaMsA karate ho vaise anyamatI bhI Apane hI matakI prazaMsA karate haiM. ataH Apake matakI vizeSatA kaisI siddha hogI? HOR HB 250 Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsa lArAdhanA uttara-anyamatameM kahA huvA jIvAdika padArthoMkA svarUpa pratyakSa aura anumAnase bAdhita hai. jIvAdi padArtha sarvathA niyahI hai yA anirara hI hai aisA unake AgamameM kahA huA hai. padArtha sarvathA nitya vA anitya siddha nahIM hote haiM. unakA nityAnityapanA siddha hotA hai, jo vastusvarUpa eka pramANase siddha hotA hai vahI anya pramANase bhI siddha ho to vaha vastu sAtizaya mAnI jAtI hai. aura yadi pratyakSa pramANase siddha duvA vastu svarUpa anumAnAdikase bAdhita hotA hai to vaha vastu sAtizaya nahIM hai. astu. yaha jinapratipAdita zabdazrutajJAna pUrva kAlameM isa jIvane kabhI sunA nahIM hai. zaMkA-bhavya athavA abhavya jIyaka karNapatha para yaha zabda zruta AyAdI hogA ataH Apa isako azrutapUrva nahIM kaha sakate haiM. isa zaMkAkA koI aisA samAdhAna karate hai. "jo zabda sune unake arthake tarapha dhyAna nahIM diyA athavA unakA artha jJAta nahIM huA to vaha azrutapUrva hI hai" yaha samAdhAna bhI yogya nahIM hai. zabdAtmaka zruta sunakara usake arthako bhI anekavAra jAna lete haiM tathApi vaha anutapUrva hI samajhanA cAhiye. uparyukta zaMkAkA parihAra isa prakAra samajhanA cAhiye-zabdAtma zruta sunakara usake artha ko bhI samajha liyA paraMtu usake Upara yadi zraddhA nahIM hai to vaha saba sunakara aura jAna lene para bhI azrutapUrva hI samajhanA cAhiye. isa zabdazrutake adhyayanase apUrva arthokA jJAna hotA hai. aura uttarottara saMvegadharmazraddhA bahanase manameM bar3A AnaMda utpanna hotA hai, saMvega zabdakA artha saMsArabhIratA aisA hotA hai paraMtu upayukta artha asaMbaddha dikhatA hai esI zaMkA bhI ThIka nahIM hai. jaise mere aMgapara zastraprahAra hogA isa bhayase vIrapuruSa kavaca dhAraNa karatA hai arthAt zastraprahArabhaya yaha kavaca dhAraNa karanekA hetu hai vaise saMsArabhIrutA yaha kAraNa hai aura usase utpanna huI dharmazraddhA kArya hai, yahAM AcAryane saMvega zabda kAryarUpa dharmazraddhA meM rUha kiyA hai aisA samajhanA cAhiye. REARREARNADA niSkaMpatAkhyAnAyAha AyApAyavidaNDU dasaNaNANatavasaMjame ThiccA / / viharadi visujjhamANo jAvo du NikaMpo // 106 / / Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 252 zuddhA niHkaMpanI bhUtvA heyAMdeyavicakSaNaH // ratnatrayAtmake mArge yAvajjIvaM pravartate // 107 // vijayodayA - AyApAyavidaNDa vRddhihAnikramazaH / pravacanAbhyAsAdeyaM ratnaprayAbhivRddhiH parva tathA hAniriti yojanAti asI, daNANatasaMjame zraddhAne, jJAne tapasi saMyame vA / diccA sthitvA / viharadi pravartate / vimujjhamANo zuddhimupAnayajIvaM jIvitakAlAvadhi | tu zabdo'ntaM neyaH / kiM du vinijAMge nizcala eveti yAvat / niHze phitalyAdinA darzanasya vRddhiH zaMkAdinA hAniH / arthatryaMjanatadubhayazuyA svAdhyAye copayogAt zAnavRtiH / anupazrAdapUrvAgraha zAnadAniH / tathA cokam - "gahidaM pi gANaM saMkuDada vijutajogissa" prati / tapaso dvAdazafat vRddhiH saMyamabhAvanayA bIryAvinigUhanAt zAnopayogAt / dvAtiH punastadviparyayAdvaidikakAryAsaMgAdvA / samyak pApakriyAnya uparamaH saMyamaH / pApakriyAyAzubhamanovAkkAyayogAH tena cAritraM saMyamaH / 'pApakriyAnivRttizcAritraM iti vacanAta tasya saMyamasya vRddhiH paMcaviMzatibhAvanAbhiniH tAsAM bhAvanAnAM abhAvena / zrutAvinA zAnAdInAM guNadoSaM yA na veti / ajJAtaguNaH kathaM guNAnuvRithet / aciditadoSo yA na tAMstyajet / tena zikSAyAmAdaraH kAryaH / tAbhyAsAdarzanAdiSu niSkaMpa prakAzayati mUlArA-- AyApAyavidaNDU vRddhihAnikramajJaH / triiradi pravartate prakRtatvAdarzanAdAdeSa / vimANo viddhiM gacchan | tu zikapo | turevArthe bhitrakamaH / nicaTa eyetyarthaH / tathAhi niHzaMkitatvAdinA darzanasya vRddhiH zaMka dinA hAni: / arthavyaMjanatadubhayazuddhacyA svAdhyAye copayogAt samasya vRddhipanAsUryANAma zaniH / tapaso vRddhiH saMghabhAvanayA vIryavinigUhanopayogAcAniH punastadviparyayAdaihikakAryAsaMgA / saMyamasya vRddhirSAGmano'ptIyadAnetyAdinatrasUcyA nirdiSTAbhiH pratiniyatettara bhAvanAbhistadabhAve ca hAniH / svAdhyAyase niSkaMpatA guNakI prApti hotI hai usakA varNana - artha-svAdhyAya karanese munirAjako hAni aura vRddhikA jJAna hotA hai. arthAt AgamakA a yAsa karanese rannatraya meM vRddhi kaisI hotI hai aura usake abhAva meM kaisI hAni hotI hai aisA jAnanevAle munIzvara samyagdarzana, samyagjJAna, cAritra aura tapameM sthira hokara AmaraNa vizuddha pariNAmako dhAraNa karanevAle hokara nizcayarUpase ratnameM vihAra karate haiM. samyagdarzanake niHzaMkitatvAdi guNa AgamAbhyAsa karanese bar3hate haiM. AgamAnyAsake abhAva meM saMkAdika doSa utpanna honese samyagdarzanakI hAni hotI hai. arthazuddhi, vyaMjanazuddhi, ubhaya vagairaha jJAna vinayake ATha prakAra hai. inakA Azraya lekara zrutajJAnameM mana yadi ekAgra hogA to samyagjJAnakI vRddhi hogI anyathA mAzvAsaH 2 252 Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ garAvanA AdhAmA zrutajJAna meM ekAgranA na honasa aura apUrva jIvAdipadArtha kA svarUpa na jAnanana samyajAnakI hAni hotI hai. 'puccagahida pi NANaM maMkuDai vijunajogissa ' "samyagjJAnakI prApti pUrva kAla meM / nukI ho to bhI abhyAma choDa denese tathA apUrva padArthIkA jJAna kamAnekA prayatna na karanese vaha pUrva jJAna saMkRvita hotA hai aisA Agamavacana hai. saMyamakI bhAvanAse tapakI vRddhi hotI hai. apanI zakti na chipAnA, jJAnAbhyAsameM tanghara rahanA, aihika kAryAne anAsakta rahanA yaha bhI tapovRddhike liye kAraNa hai. aura isake viruddha pravRtti karanese tapameM hAni hotI hai. pApakriyAoM virakta honA yaha saMyama hai. mana, vacana aura zarIra ina tIna yogoMkI azubha pravRnIkA tyAga karanA cAritra hai ' pApa kriyAnittizcAritra' aiyA AgaNkA gacana hai. pratyeka ahiMsAdivatoMkI pAMca pAMca bhAvanAyeM haiM. aisI paccIsa bhAvanAoMke abhyAsase cAritrakI unnati hotI hai. bhAvanAoMkA abhyAsa na karanese cAgyi hAnike mArgakA Azraya karatA hai. zrutakA abhyAsa na karanese jJAnAdikoMke guNa dopoMkA parikSAna hotA nahIM. guNoMkA jJAna na honese muni unako unnati zikhara para nahIM le jA sakate. dopoMkA jJAna na hogA to unakA ye kaisA tyAga kara sakeMge. ata eva jJAnAmyAsa Adara karanA cAhiye. jinavacana zikSA tapaH ityetadugyate thArasavihammi ya tave sabhatarabAhire kusaladihe / / Na vi asthi vi ya hohidi majhAyasama yo kamma // 107 / / nAsyabhyantare yAye sthita dvAdazadhA tapaH / ' svAdhyAgana samaM nAsti na bhana na bhavigAna / / 18 / / vijayodayA- cAhammi ra hAdazAprakAre / tave tarasi sayaMtaravAhirasahAya namAnyAM varmana ti gAbhAnagyA ho / yApana yaMtara yA po mukyA kimanyattapo nAma yattAtrAMsaha banete ityupate: tapaHsAmAnya vizaH saha varmatamyanyate / sarajArAtatyAta abhyAI latyAkana abhapatarazamdasya pUrvanipAto'lpasvarAdapi vAhavAdhyAt / kusadadihe saMsAraH, saMsAra kAraNaM, adho, baMdhakAraNaM, mokSasta upAyaH ityaSa vastuni ye kuzalaH sarvavidastai rupadiSTa / sAyasameM svAdhyAyena mahaza / tapokamma tapaHkriyA . vi asthi naivAsti / Na ciya naiva / hohidi bhaviSyati / nApAsIditi kAlatraye'pi svAdhyAya sadRzasyAnyasya tapaso'bhAyaH kathyate / atra codyate-svAdhyAyo'pi tapo anazanAdhinapo buddharavizeSAn kamaitapanasA Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ PHOfeH nulAsacanA A RSENIORRHOE mammAnidopAna / kiganAta vAcyArasada tapo neti? karmanirjarAhenunvAtizayApanayA sarakSAmanyattapo navAmtImA bhidhAya / jarI nAma kimAmArikAmA bhavat vA nakSAtmapariNAmatvaM kaya kAcadAzayatA anAramapariNAmatva na nijaga karyAta ghaTAdivAdamya poyata -bhAnapariNAma Nya tapaH kathaM tarhi bAdhatA ? bAhyAH saddharmamArgAve janAH tairaSyavagamyanyAta thAhAminyakhyataH nadAnAdi / bApAcarat sanmArgakSA abhyaMtarAH / tadagampancAt ghaTAdivanerAcaritanyAdA vAhA bhyaMtaramiti mRgagabhiprAyaH / saMyopAnazrutamrIva myA yAyAya taraH syAdatastanmAhAtmyamabhiSTauti lArA-bhaMDAbAhira adhyaMtarAH sanmArgazAstadhigamyatvAttairevA caritatvAdA prAdhAnyanAntadracyAzritatvAdhA tapo'bhyantaranucyana / vAyAH sanmAgepahibhUtAH tadavagamyatvAttairevAcaritatyAhA prAdhAnyena bAhAdalyAbhitatvAbA cAhA tapaH / adhyaMtaraM ca bAya ca abhyaMtarabAye sadda tAbhyAM vartamAnaM tapaH sAmAnyApekSayA tathItama / kusaladiThe bhavajApadiai / gA vi ya / aba ca zabdAtrAyAsIna iti prAdhama / sajjhAyamamaM karmanirjarAhetutvAni zabArazyA kA praye'pi mvA yAyegamyaM nAnyApI tAtyabhiprAya: / / dhyAnasya tasmAtuHkRSTaya:pi tatpUrvakasvAhaprAdhAnya) ma zikSita // jinarAkara zikSAmA yaH taya hai gayA AcArya kahata haiM. artha saMsAra zrIra una kA baMdha aura usake kAraNa, mokSa aura usake pAya inakI jAnanabAra gA dhagAdaka Ana:rya dhArA prakAraka. / aura abhyaMtara tapazcaraNoM meM svAdhyAya nAmakA tapa hI esA hai ki jisa cagavarI karanevAlA damaga tapa parva kAlameM huA nahIM aura Age na hogA va saMprati vartamAnakAlama nahIM hai| emA nirUpaNa karate hai, arthAta nIno kAla meM bhI svAdhyAyake samAna dusarA tapa jagata meM hai hI nahIM. gAdhAma 'galbhatamyAhimmi aimA samasta dAda hai, isakA artha abhyaMtara ya bAhya tapama yukta tapa gama' / hotA hai. yahAM abhyaMtara tapa aura cAya napa ina donoM ko choDakara tisarA napa hai hI nahIM to abhyaMtara aura vAya tapama yuna, napa yA akaranA anugina hai ? isa zaMkAkA uttara-taparuSa sAmAnya bA! aura abhyaMtara nAra vizeSAMma yukta honasa * mabhataravAhimmi ' yaha napakA vizeSaNa yogya hai. zaMkA-svAdhyAya bhI napa hai aura anazanAdika bhI tapa hI hai donAma bhI karmako satapta karanakA mAmathya hai ataH svAdhyApaka samAna anya tapa nahIM hai yaha kahanA kyA ucita hai ? uttara-svAdhyAya tapa karanese A ajavelemanikpalitpa Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArApanA| 255 jitanI kama nirjaga honI hai utanI anya tapa karanese hotI nahIM hai ataH anya tapa isaka samAna nahIM hai esA kahanA kyA ayogya hai ? zaMkA-tapa yaha AtmAkA pariNAma hai yA nahIM ? yadi tapa AtmapariNAma rUpa hai to kucha tapa abhyaMtara hai aura kucha tapa bAhya hai ema bheda mAnanA ayogya hai, yadi unako AramapariNAmAtmakatA nahIM hai to be parAdikake samAna vAyahI mAnane cAhiye ki maga tapa ? ranara-napa yaha 'bhAnmA kA pariNAma hai to tapako bAhyapanA kima gatama samajha / saddharma mAga A jana alaga hI acAna janadharma dhAraNa na karanavAla aime miyAcI lokIko bAhara kahate hai / jo na karane kA nAma athAt anazana avamodaya meraha pakA cAra napa rahana hai. ayanA bAda gRhastha ranaka dvArA jinakA AnaraNa kiyA jAtA hai aise anazanAdi napako bAdha kahata hai. manbhAga muktimArga-ratnatraya isako jAnanavAla muni jisakA AnaraNa karate haiM aise tapa 'abhyaMtara tapa' isa zabdase kahe jAMta hai. esA AcAryakA abhiprAya haiM. panizAmAtreNa svAzyAyasyAnyanagebhyo'tizayitatA na sisayatIti manyamAnaM pati atizayasAdhanAyAha jaM apANI kama khavedi bhavasayasahassakoDIhiM // taM NANI tihiM gutto khavedi aMtomuhutteNa // 108 // udabharatamadubAlasahi aNNANiyassa jA rohI / / nattA bahuguNadagyiA hojja hu jimidasma NANissa || 1.05 // thahAbhirbhavakoTobhiryadajJAnena hanyate / iti jJAnI bibhirguptastatkarmAntarmuhUrtataH // 109 / / SaSThASTamAdibhiH zuddhirajJAnasyAsti yoginaH / / jJAnino balmamAnasya moktA pahuguNA tataH // 11 // Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa vijayokyA-jaM yat / aNNANI samyavAnararvatApa kammaM karma / sraSedi kSapayati / bhavasadasahassakoDIhiM bhvshsshnkottibhiH| tat krm.| pANI : samabahAnamA nihi.guso viguptiyuktaH / khaSevi vaparati 1 aMtomuhuroNa antarmuhartamAtreNa / aTiti karmazAtanasAmarthaM tapaso'nyasya na vidyate ityayamatizayaH svAdhyAyasya // arthavAdamAtrametadbhaviSyatIti paro mA mesteti jhaTiti karmazAtanazaktilakSaNatatizayamamarthanArthamidamAhamUlArA- aNNANI samyagjJAnarahitaH / / anazanamApratapovaddhAnahasya prayodhanAya satto'tizayitAM zakti nAbhyaHyA pramayA yAda . . mUlArA detyAMva-STa vAyupavAsI, aSTama trayo, dazanaM catvAroM dvArA paMca upalakSApAtyanAyava mAdayo'pi / bahuguNadariyA bhugugtraa| hoja bhayegA jimiharUma bhojanaM kurvataH ! gANimga svAriMgAnagya / imA gaya TIkAko na bhanyo / pUrvagAthotAtiriktasyArtharaya anayAnabhidhAnAt // kevala pratijJA svAdhyAyakI anya tapase viziSTatA siddha nahIM hotI hai / ma samajhanevAloMke liya AcArya bAdhyAya tapakI mahAnA hiravAte haiM artha-samyagjJAnana rahira jIva lakSAvadhi koTi bhayome jitane kamAkara ya karana meM gAya hotA hai vAnI jIva tIna guniyosa yukta hokara antarmuhUrta mAtra kAlameM sIna unana kamAkA zraya karatA hai. abhiprAya yaha hai ki, svAdhyAya tapako choDakara anya tapameM zIghra karmakA nAza karanekA mAmathrya nahIM hai. yaha bAdhyAya napakA atizaya hai. do, tIna, cAra, pAMca upavAsase pakSopavAsa, mAsopavAsa vagairaha upavAsa karanevAle samajJAnarahita mithyASTikI apekSA bhojana karanevAlA, svAdhyAya tapameM tatpara aisA samyandaSTi pariNAmoMkI jAdA vizuddhi kara letA hai. tAtparya yaha hai ki, samyagdRSTi jIvako samyagdarzanake sAtha samyagjJAnakA bhI sAhAyya milanese vaha yadyapi thoDAsA tapazcaraNa karatA hai to bhI viSayavAsanAse rahita honese apane AtmAko uttarottara adhikAdhika nirmala pariNAmoMse vizuddha karatA hai. usakA karma uttarottara asaMkhyeya guNita paddhatIse nirjIrNa hotA hai. aura usako baMdha kama 2 hotA jAtA hai. paraMtu mithyASTijIva vipazvAsanAke vaza hokara tapa karatA hai. zraddhA va mamyarajJAnake AdhArapara usakA tapa adhiSThita nahIM hai ataH usakA AtmA samyandaSTIka samAna vizuddha nahIM hotA hai. in Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH / 257 yama maHiEMAMAT __svAdhyAye udyato guptibhAvanAyAM pravRtto bhavati tatra ca vRttasya ratnatrayArAdhanaM sukhena bhavati ityuttaragAthayA kathayati sajjhAyabhASaNAe ya bhAvidA hoMti sabbaguttIo // guttIhiM bhAvidAhiM maraNe ArAdhao hodi // 11 // svAdhyAyema yataH sarvA bhAvitAH santi guptayaH / / bhavatyArAdhanA mRtyau guptInAM bhAvane sati / / 111 / / vijayonyA-manocAkAyacyApArAH karmAdAnahetavaH sarva eva vyAvatate svAdhyAya sati, sato bhAvitA bhavanti gusayA / mRtAbhimatAdhiyoga-yanirodhazca rasnatraya epa gharane pati sukhasAdhyatA / anaMtakAlAbhyastAzubhayogatrayasya karmodayasahAyavyAvartanamatiduSkaraM svAdhyAyabhAvanava kSamA kartumiti bhAvaH / sajjhAyabhAyaNAraya svAdhyAyabhAvanayA thA / bhAvidA bhAvitAH / hoti bhavanti / sabbagussIo sarpaguptayaH / guttIdi guptibhiH / mAyidAhiM bhASitAbhiH / maraNe maraNakAle / ArAdhago ratnatrayapariNAmArAdhanaparaH / hodi bhavati || svAdhyAyabhAvanAM vinA anAdikAlAbhyastamazubhayogacaM karmodayasahAyamanyena kenApi dhyAvartayituM na zakyate ityupadedugAcaSTe-- mUlArA-ArAdhao rtntryaaraabhvaaprH| myAdhyAyameM tatpara muni gupti bhAvanA meM pravRtti karatA hai. jaba guptimeM vaha tatpara hotA hai naya usuko ratnaayakI ArAdhanA mukhase hotI hai. yahI abhiprAya Age kI gAthA kahatI hai artha-svAdhyAya karanase kramako grahaNa karane vAlI mana vacana aura zarIrakI sarva pattiyAM baMda hojAtI haiM. ina baMda honasa guptiyoMkA abhyAsa muni kara sakate haiM. zarIrAdikake dvArA svayaM kArya karanA, dasake dvArA karAnA aura svayaM kArya karane vAle ko sammatipradAna karanA ina tIna yogoMkA nirodha ratnatrayakI prAptise hojAtA hai. yaha ratnatraya svAdhyAyasa muni svataHmeM pragaTa karate haiM. mana vacana zarIrakI pravRttiyAM arthAta tIna prakArake azabha yoga aura unako milanavAlA karmakA sahAyya ye saba svAdhyAyake valase naSTa hote haiM. abhiprAya yaha hai ki, svAdhyAya meM sarva muptiyAM mila jAtI hai. guptiyAM prApta honese maraNakAlameM AtmA ratnatrayakA ArAdhaka hotA hai, aanasama 257 1+sti Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsa mUlArAdhanA 258 sthAdhyAyabhAvanArataH parasyopadezako sevan itaro'nyaH kamupakAraM parasya saMpAdayedanyasya paraspopadezakatve phimasyAyAtamityatrAha AdaparasamuhAro ANA vacchalladIvaNA bhttii| hodi paradesagate abbocchittI ya tittharasa // 111 // jinAjJA svaparottArA bharirvAtsalyabarddhanI // tIrthapravartikA sAdhAjJAnataH paradezanA / / 112 // iti zikSAsUtram // vijayodavA- mAdaparasamuddhAge AtmanaH parasya vA uddharaNamuddizya cyAtaH svAdhyAya svArmApisA ni paraMgAmapyupayuktAnAM / mANA "}yorthinA hi jinazAsanavatsalena kartavya evaM niyamana hitopadeza" ityAzA sanniA , sA paripAlitA bhayanIti zapaH / vacchaladIvaNA vAtsalyamabhAvanA parapAmupadezakarane kRtA bhavati / bhanI bhaktiza katA bhavati jinavacana tadabhyAsAt / hodi bhavati / paradesagane paraMpAmupadeSTa kanye sati / avocchittIya avyucchisizca / tistharasa nisu ciditti tithaM mokSamArgaH zuta yA / zrutamapi ratnatrayanirUpaNe vyApUtatvAt tatrasthaM bhavati / tato'ya arthI-thutamya mokSamArgasya yA avyucchittiriti / siphvA gdaa|| evaM svAdhyAyabhAvanAyavRttayA bhiMguptibhAvanayA maraNakAle sukhapApyAmArAdhanAM pradazyedAnI paropakAro'pi svopakArakaraMbita: svAbhyAyaparasya paropadezakarace sati bhavatItyupadizati mUlArA-AdaparasabhuttAro AramanaH parasya ca saMsAraduHkhAduddharaNamamezya svAdhyAye pravRttaH svasveva parepAmapyu. paryukAnAM karyANi zAtayatIti tAtparya / ANA zreyArthinA jinazAsanavatsalena phartavya eva hitopadeza iti sarvavidAmAjJA sA paripAlitA bhavatIti zeSaH / bhattI jinavacanAviSayati zreSaH / paradesagate pareSAmupadezakatve sati / titthassa zrutasya mokSamArgasya vA // zikSA / sUtrataH 3 / aMkataH 13 // svAdhyAya bhAvanAmeM Asakta muni itaroMko konasA upadeza detA hai tathA dUsarAko upadeza denase isako kyA lAbha hotA hai ? isa praznakA AcArya uttara dete haiM artha - svAdhyAya karanevAle muni paropadeza dekara Age likha hue guNagaNoMko prApta kara lete haiM. paropadezaka guni sAmAyikAdika Avazyaka karmake dvArA khudakI saMsArase mukti kara letA hai aura AvazyakamameM tatpara itara FASTATER Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdhAsaH malArAdhanA 250 - - pina - - muniko upadezadAnase saMsArasa chuTAtA hai, ataH AtmaparasamuddhAra yaha guNa paropadezakapanese muniko milatA hai, AjJAguNa-"jinamatapara prIti rakhanevAle mokSacchu munizrIne niyamase hitopadeza karanA cAhiye " aisI zrIjinezvarakI AjJA hai usakA pAlana dharmopadeza denase hotA hai. vAtsalya prabhAvanA- paropadezase vAtsalya aura prabhAvanA ina guNoMkA lAbha hotA hai. arthAt sArmika bAMdhavoMpara prema vyakta hotA hai tathA unakA ajJAnAMdhakAra dUra karanese prabhAvanA guNa bhI prApta hotA hai. bhakti-jinavacanakA abhyAsa karake paropadeza karanevAle munikA jinavacana meM anurAga pragaTa hotA hai. avyucchitti-'tisu ciditti titthaM ' samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritra ina tInoMmeM rahane vAlA jo mokSamArga usako tristha kiMvA tIrtha kahate haiM, athavA jinAgama bhI tIrtha hai kyoMki vaha bhI ratnatrayakA varNana karane meM tatpara rahatA haiM. usa ko tristha athavA tIrtha kahate haiM. dharmopadezadAnase zruta aura mokSamAgakI paraMparA Tika sakatI hai. zikSAkA prakaraNa samAsa huA. liMgANAnaMtaraM zAnasaMpattiH kAryA, jJAnasaMpAdi vartamAnana vinayo'naSThAtavyaH / sa ca paMcaprakAra inyAha viNao puNa paMcaviho giTTio NANadasaNacarite / / tabaviNavo ya cauttho carimo ubayArio viNao // 112 // vinayo darzane jAne cAritre tapasi sthitaH // upacAre ca kartavyaH paMcadhApi manISIbhaH // 113 / / vijayodayA-binayanyapanayati yatkarmAzubhaM nahinayaH / tathA yokta----" jahA viNadi kamma avihaM bAuregA mokkhoya" rati / puSa pazcAt jinavacanAbhyAsottarakAleM / paMcavihIM paMcamakAraH / Nihiho nirdiyH| gANadamaNacari se viSayalanaNaya sAmIna zAnadarzanacAritracipanyaH // tavaviyo ya tapasi vinayazca // cadantho caturthaH / caramo annyH|| udhayArio viNayI upacAravinayazceti / ___ ahNa liMgamAdAya samabhvastazrutena tatphalabhUto mokSAMgatayA binayo'nuSTayaH iti tatprapacArthe gAthAstra yoviMzatimAdizati // tatra tAvanniruktigamyaM vinayasya sAmAnvalakSaNaM viSayabhedAttadedAMzca nirdeSTumAi mUlArA-viNao-azubhakarmANi vinayatyapanayatIti vinayaH / iti niruktigamyamapi tallakSaNaM zlophenocyate 259 Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Farmere mUlArAdhanA AzvAsaH hitAhitAtiluptyartha sadaMgAnA sadojasA // yo mAhAtmyorve yatnaH sa mato vinayaH satAm / / puNa zikSAnaMtAm / liMgadhAraNA karanepara jJAna prApta kara lenA cAhiye. jJAnasaMpatni dhAraNa karanevAlone vinaya avazya karanA cAhiye. vaha vinaya pAMca prakArakA hai-- artha-vinayatyapanayati yatkarma azubhaM tadvinayaH' jo azubha karmako vinayati pravIt dara karatA hai, naSTa karatA hai aise kartavyako vinaya kahate haiM. AgamameM vinayake biSayameM aisA kahA hai. 'jamA viNedi kamma alavihaM cAga mokkho ya' arthAt jo ATha prakArake jJAnAvaraNAdi kamAMkA nAza karatA hai aura mithyAtya, avirani pramAda aura yoga jisake kAraNa hai aise saMsArame jo AtmAko chur3hAtA hai vaha vinaya dai. vinayakI nirukti AcAryAni isa tarahase kahI hai. isa vinayake pAMca prakAra devAnavinaya, darzanavinaya, cAritravinaya, napovinaya aura upacAravinaya. jJAnabhandAnAvare-kAle svAdhyAyavAcanakAlAviha kAlazana gRhote / ganyathA kATamantaraNa kasyacidapi vRttyA bhAyAt kAlagrAiNamanarthakaM syAt / bhavatu nAma kAlavizeSaH kAlazabdacAcyaH tathApi nAso binayo na karma vyapanayatIti, yadi vyapanayetsarvayAkarmavattA prApnuyAt kAle niNaye ubadhANe. bahumANe tahe va piNDyaNe // baMjaNa attha tadubhaye viNao gANammi aviho // 113 // jJAnIyo vinayaH kAle vinaye'vagrahe mataH / / bahumAnenapaNatyAM vyaMjanerthe dvaye'STadhA // 114 / / vijayodayA-kAle iti saptabhyataM padaM / nena yAkyazeSapurassaro'yaM sthAthoM jAyata / sAdhyAhAratvAt sarya sUtrANAM / kAla thadhyayanamiti / parivarjanIyasyena nirdiSTa kAlaM saMbhyAparvadinadAholkApAtAdika parihatyAdhyayanaM karma vina yati iti / viNae iti prathamAntaH vinayaH zrutazrutadharamAhAtmyastavanaM zrutadhutadharabhaktiriti yAvat / AMAMTAS Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA! 261 ughaDaNe avagrahaH / yAvadidamanuyogadvAraM niSThAmupaiti tAvadidaM mayA na bhoktavyaM idaM anazanaM caturthaSaSThAdikaM kariSyAmIti saMkalpaH / sa ca karma vyapanayanIti vinayaH / ghumA sammAnaM / zuceH kRtAJjaliputrasya anAkSinamanasaH sAdaramadhyayanaM / taha tathA / offered assess nivo'palApaH kasyacitsakAze zrutamadhItyAnyo gururityabhidhAnamapAH 1 vaMjaNa atha tadubhaye vyaMjanaM zabdaprakAzanaM / arthaH zamavAcyaH, tadubhayazabdena vyaMjanamarthazca nirdizyate / vaMjaNa anyatamaye vyaMjane ca arthazca tadubhayaM veti maM kRte sarvo do vibhASayA ekavadbhavatIti ekavadbhAvArthasya ekavacanaM kRtaM / artha zabdasya ajAvadatatvAdalpActaratyAcca pUrvanipAtaprasaMga iti cenna sarvato'bhyarhitaM pUrva nipatati iti vyaMjanazabdaH pUrva prayujyate / kathamabhyarhitaM 1 svayaM parapratyayahetutvAtsvayaM ca zabdAMdevArthAthAtmyamati paraM cAvabodhayati / atra va vaMjaNaasthataduzye suddhI iti zeSaH / tatra vyaMjanazuddhirnAma yathA gaNadharAdibhirddhAtriMzadopavarjitAni suvANi kRtAni teSAM tathaiva pAThaH / zabdazrutasyApi vyajyate zAyate aneneti prahe jJAnazabdena gRhItatvAt tanmUlaM hi zrutajJAnaM ! atha arthazabdena kimucyate ? vyaMjanazabdasya sAnidhyAdarzazabdaH zabdAbhidheye vartate, tena sUtrArtho'rtha iti gRhyate / nasya kA zuddhiH ? viparItarUpeNa sUtraninirUpaNAryA avadhAratvAnirUpaNA yA avairterer arthazuddhirityucyate / zArthanirUpaNAyAH zabdazrutatvAdaviparItanirUpaNApi vyaMjanazuddhireva bhavatIti nArthazuddhiH kadAciditi cet, na paravRta zabdazrutAviparIta pAMDe vyaMjanazuddhistadarthanirUpaNAcA avaiparItya arthazuddhiH / pratyayazrute tu arthayAthAtmyamatibhAso'rthazudiH // tadubhayazakhinoma tasya vyaMjanasya arthasya ca zuddhiH / nanu vyaMjanArdhazuddhayoH pratipAvitayoH tadubhayazuddhirgRhItA na lakSyatirekeNa tadubhayazuddhirnAmAsti tataH kathamaH pravidhatA ? aprocyate puruSamevApekSayeyaM nirUpaNA kaviparIta sUtrArthaM vyAca sUtra tu viparIta / tasathA na kAryamiti vyaMjanaMzuddhirutA / anyastu sUtramavi parItaM paThati nirUpayatyanyathA sUtrArthaM iti tannirAkRtaye'rdhazujirudAhRtA / aparastu sUtra biparItamadhIte sUtrArthaM ca kaviyitukAmo viparItaM vyAcaSTe tadubhayApAkRtaye ubhayazuddhirUpanyastA / ayamanakArI zAnAbhyAsaparikaro'viSaM karma vinayati vyapanayati vinayazabdavAcyo bhavatIti surerabhiprAyaH / yadi jJAnAdibhedAtpaMcadhA trinayastarhi jJAnavinayaH kavidheti pro satyAha mUlArA - kAle saMdhyAdigdAholkApAtAdeH sUtretiniSiddhAdanyatra yathokte kAle adhyayanaM kAlatrinaya iti vyAkhyeyaM sopaskAratvAtsUtrANAM / miNa prathamato'pare'pi ca zrutazrutadharabhaktirityarthaH / AzvAsA 2 261 Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ khulArAdhanA 262 ___ bahANe avagrahavizeSaH yAvadidaganuyogadvAraM samApyate tAbadidaM macA na bhoktavyamidaM dAnazanAdikaM kariyAgIti saMkalpaH / bahumANe zudhaH chattAMjalipuTamyAnyAkSipracittasya sAdaramadhyayanaM / aNiNhavaNe anyataH zrutamadhInyAnyasya guroH kathana nihananaM gurorapalApastadviparyayaH / paMcamo vinayaH / baMjaNaasthatadubhaye suddhI ityadhyAhArya / tena vyaMjanazadizaddhiH zabdArthAbhanayuddhirityamI yo jnyaanmedaaH| tanna vyaMjanazuddhiyoktasUtrapaThanaM / arthazuddhiH samyArAvArya nirUbhAga : gabhagazuddhiyathoktaM sUtraM paThataH sambanadarthapratipAdanaM / vazciThi sUtra viparyasyati tadartha tu sabhyAcyA yA / anbasnu sUtraM samyagacIyAno'pi tadarthamanyathA kathayati / aparaH punaH natramartha ca vighasthitIti puruSavApasa natrA parihAraNa jJAnavinayabhedabrayamupapAtaM / aviho abamaSTaprakAro jAnAbhyAsaparikaro ' jamA viNedi kamma amA viNazI go' ini tracanAdaSTavidha kAga vintIti vinayA kAvipa iti marerabhitrAyaH / jJAnavinayaka bhada kahate hai artha-kAla, vinaya, upadhAna, bahumAna, aniva, vyaMjana, artha, naduHbhaya vAnavinayaka bATa mada . kAlavinaya-yahAM kAlayabdana svAdhyAyakAla yaha artha samajhanA cAhiya. anyathA kAla zinA koTa bhI pAya apanA astitva sanama asamartha hai ataH kAla zabdake grahaNako yathya AvaMgA. kAraNa kAla ko hamezA hI rahanA hai usakA upasa kanikI kucha bhI jarUrata nahIM thI ataH kAla zabdaga mvAdhyAyakAlakA athAt kAlavizyakA yahAM grahaNa kiyA hai. zaMkA-kAlazabdameM viziSTa kAlakA grahaNa kare to bhI kucha ha nahIM hai, paraMtu usako vinaya kyoM kahanA cAhiye ? kyoMki yaha azubha karmako dUra nahIM karatA hai. yadi vaha azubha karmako dUra karegA to sarva prANi mAtra karmagahata ho jAyeMga. uttara - yahAM kAla zabda saptamyaMta samajhanA cAhiye tathA usake Age 'adhyayana' yaha zabda jor3a denA cAhiye. sarva sUtra saMkSepameM race jAte haiM ataH Uparase bhI kucha zabda joDane paDate haiM. 'kaale| isakA matalaba 'kAle adhyayana ' esA samajhanA cAhiye. saMdhyAkAla, parvakAla, dizAdAi, ulkApAta ityAdi varjanIya kAlakA parihAra karake anya kAlameM yadi svAdhyAya, vyAkhyAna, paThana, bhajanAdika karanese azubha karma naSTa hotA hai. Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA vinaya-zrutajJAna aura atadhara arthAt zrutakevI inake mAhAtmdhakA stavana karanA. arthAt zrutabhakti paDhanA cAhiya. upabhAna -vizapa niyama dhAraNa karanA. jabataka yaha anuyogakA prakaraNa samApta hogA tabataka meM upanAma karUMgA athavA do upavAsa karUMgA isa tarahase saMkalpa karanA yaha vinaya azubha karmako dUra karatA hai. bahumAnavinaya--pavitratAse, hAtha joDakara, manako ekAgra karake baDe Adarase adhyayana karanA. anizcaya----apalApa karanA nidava haiM. eka AcAryake pAsa adhyayana karake anya AcAryakA nAma lenA yaha nihaba hai aise dopakA tyAga karanA anivavinaya hai. 'hamAna vyaMjana, artha, tadubhaya vinaya-zabdako vyaMjana kahate haiM, zabdakA jo vAcya yaha artha hai. jasa manuSya zabdakA vAcya AdamI aisA hotA hai. zabda aura usake arthako tadubhaya kahate haiM. gAthAmeM baMjaNa, astha, tadubhaya ina zabdAma dvaMdvasamAsa kiyA hai. sarva dvaMdvasamAsa vibhASAse ekaracanayukta hotA hai isa vyAkaraNake niyamAnusAra 'baMjaNa atya tadarbhaya' isa samAsameM ekavacana kiyA hai.. zaMkA-yahAM artha zabda svarAdi va alpasvara yukta honese baMjaNa isa zabdake pUrva usakA nivaza honA cAhiye, isa zaMkAkA uttara aisA hai-'sarvato'bhyarhita pUrva nipatati' isa paribhASAse baMjaNa-zabda abhyahita arthAta mahatvayukta honese vahI arthazabdake pUrvameM prayukta kiyA hai. vyaMjanako arthAt zabdako mahattva-prAdhAnya kyoM hai ? isa praznakA uttara yaha hai ki zabdake dvArA hama damaroMko samajhA sakate haiM aura svayaM zabdazrutAdike sahAgge padArthakA yathArtha svarupa jAna lete haiM. prayajanazudi-gaNavadi AnAyAna pIsa dIpoMse rahita sUtroMkA nirmANa kiyA hai, unako dApa sahana pahanA vyaMjana zuddhi hai, zabdAko koI bhI jJAna nahIM kahate hai ataH zabdoMkI zuddhi jJAnavinayama kamI annAna kara sakoge esI kA yahAM upasthita hotI hai. isakA uttara isa mujara hai-zabdake dvArA hI hama vastuko jAna / lete haiM. jJAnotpatti ke liye zabda kAraNa haiM. samasta zrutantrAna zabdake bhittIpara hI khar3A huvA hai ataH zabdoMko 'bAyate'nena ' isa vigrahase jJAna kaha sakate haiM. ___ arthazaddhi-arthazabdase hama kyA samajhe ? arthazabda vyajanazabdaphe samIpa honese zabdoMkA uccAra +.BP.BIPSMAXSXIMEG . M . . ... . . ... DMAATAPNNeir . ... .... .. " 59 4 4 Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA gAvAsA honepara manameM jo abhiprAya utpanna hotA hai vaha arthazabdakA bhAva hai. arthAt gaNadharAdiracita sUtroM ke arthako yahAM artha samajhanA cAhiye. azrazaddhikA artha isa mujaba samjhanA-viparItarUpase mbArthake nirUpaNA artha hI ! AdhAra bhUta hai ataH aisI nirUpaNA arthazuddhi nahIM hai. kitu yarthArtharUpase jo sUtrArthakA vivecana hotA hai vahI artha zuddhi haiM saMzaya, viparyaya anadhyavasAyAdi dIpoMsa rahita sUtrAthanirUpaNako azuddhi kahate haiM, zaMkA-sUtrArthanirUpaNa bhI zabda zruta hai isaliye aviparItanirUpaNa bhI vyaMjanazuddhi hI hai. usako arthazuddhi samajhanA bhUla hai. isa zaMkAkA uttara -- zabda zrutake vAkyoMkA jo aviparIna uccAra kiyA jAtA hai vaha vyaMjanazuddhi hai. aura una bAkyoMkA jo aviparIta rUpase artha samajhAyA jAtA hai vaha arthadhuddhi hai arthAt vAkyoMka zabdoMkA spaSTa uccAra, dIrgha-hastrAdikako dhyAna meM lAkara jo uccAraNa kiyA jAtA hai vaha vyaMjanazaddhi hai. aura unakA abhiprAya batAneke liye jo aviparIta zabdAcAra kiyA jAtA hai vaha arthazuddhi hai.. vAnazrutameM jo arthakI satyatAkA anubhava AtA hai vahI arthazuddhi hai. tadumayazuddhi- vyaMjanakI zuddhi aura usake vAcya abhiprAyakI jo zuddhi hai vaha ubhayazuddhi hai. zaMkA-upara vyaMjanazuddhi aura arthazuddhi ina donoMkA svarUpa Apa kaha cuke haiM unameM hI isakA bhI antarbhAva ho sakatA hai. ina donoMko choTakara tadubhaya zuddhi nAmakI tIsarI zuddhi hai nahIM. ataH jJAnavinayake ATha prakAra siddha nahIM hote hai. utara-yahAM gurUpabhedokI apekSAsa nirUpaNa kiyA hai khulAsA-jasa koI puruSa satrakA artha to ThIka kahatA hai paraMtu trako viparIta paDhatA hai TIka par3hanA nahIM. zrIgacAra sthAnameM hamboccAra ityAdi dopayukta bolatA hai aisA dopayukta, pahanA nahIM cAhiya isa vAste vyaMjanazuddhi kar3I hai. damA koI purupa sUtrako TIka pahaletA hai. paraMtu mUtrArtha kA viparIta nirUpaNa karatA hai yaha bhI mAnya nahIM hai isakA nirAkaraNa karaneke liye arthazuddhi kahI hai, tIsarA adamI mUtrabhI viparIta par3hatA hai aura usakA artha bhI aMTasaMTa kahatA hai. ina dono dopoMko dUra karaneke liye tadubhayazuddhiko minna mAnanA cAhiye. jJAnAbhyAsake ye ATha prakAra ATha prakArake karmoko AtmAse dUra karate haiM isaliye inako binayazabdase saMbodhana karanA sArthaka hai aisA AcAryokA abhiprAya hai. 265 Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ puulaaraassnaa| AzvAsa 265 - darzanavinayasUcanaparottaragAthA uvagRhaNAdiyA puvvuttA taha bhAttiyAdiyA ya guNA / sakAdivajaNaM pi ya Neo sammataviNao so // 114 // upahAditAtparya bhaktyAdikaraNodyamaH // samyaktvavinayo jJeyaH zaGkAdInAM ca bajainam // 115 / / vijayodayA-ubagRhaNAdigA upahaNAdikAH / upacahaNaM, sthitikaraNa, vAtsalya, prabhAvanA cetyane / puyyuttA pUrvAnAtharatA pUrvakA asmArI bhUmApUdhagasUtrama "udhAhaNAM ThavikaraNa bacchahapabhAvaNA bhaNidA" ityananottAH pUrva. muktAH / pUktio vA sammattaviNago samyaktvavinaya rati saMbaMdhanIyaM / sadha bhattiyAdigA ya guNA tathA mamatyAdikAdha guNAH vinayastathA te taraprakAreNa avasthitAH iti / ahaMdAdivipayA makyAdiguNA rati yAvat / saMkAdivajaNa pi ya zaMphAdivarjanaM ca / cazanaH pAdapUraNaHo zeyaH // sammattaviNao samyaksyavinaya iti // uhaNAdInAM bhaktyAdInAM ca guNAnAM bahutvAt teSAmeva ca cinayatvAt samataviNayA iti vAcyamiti cet, vinayasAmAnyApekSayA tasyaikatvAdekaabanena padasaMskAraH ruto na nivartate / na ca padAtaravAcyApekSayA bahutvamastItyetAvatA apratipadikA sutrutpadyate / tathA ca prayogaH vRkSa eva vanamiti // samyaktyavinaya nirdizati-- mUlArAdhanA--spaSTa / darzanavinayakI sUcanA karanevAlI gAthA artha-upamUhana, sthitikaraNa, vAtsalya aura prabhAvanA aise samyagdarzanake cAra guNa pUrvAcAyA~ne kahe haiM tathA isa graMthake kartAne bhI pIche ' uvagRhaNaThidikaraNa bacchalla pabhAvaNA guNA bhaNidA / isa gAthAmeM inakA varNana kiyA hai, ahaMdAdikI bhAkta, pUjA, varNajanana bagairaha guNoMkA bhI varNana pIche vizadatayA kiyA hai ina saboMko darzanavinaya kahate haiM. zaMkA, kAMkSA, cicikitsA, paradRSTiprazaMsA va anAyatanasekana aise samyagdarzanake pAMca dopa haiM inakA tyAga karanA yaha bhI darzanavinaya hai. zaMkA--upagRhanAdiguNa, bhaktyAdiguNa inakI saMkhyA bahuta hai aura ye hI darzanavinayake svarUpa hai ataH gAthAma 'sammattaviNao'aisA ekavacanakA prayoga ayogya hai. 'sammattaviNayA aisA bahuvacanameM prayoga honA cAhiye. - 265 34 Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH uttara-vinayasAmAnyakI apekSAse samyaktvavinayako eka samajhakara 'samattaviNao' yaha ekavacanameM prayoga kiyA hai. ataH ekavacanarUpa kiyA huvA padasaMskAra aba badalatA nahIM hai. cAritravinayanirUpaNAya gAthA iMdiyakasAyapaNidhANaM pi ya guttIo ceca samidIo !! eso carittaviNao samAsado hoi NAyaco // 115 // kurvataH samitIguptIH praNidhAnasya varjanam // cAritravinayaH sAdhorjAyate siddhisAdhakaH // 116 // vijayodayA-diyakasAyapaNidhANaM pi ya / iMdra AtmA tasya liMgamiMdriyaM / yarakaraNaM tatkartRmadyathA-parakAH / karaNaM ca cakSurAdikaM / tenAsya karyA kenacidbhAbya miti / taca dvividhaM yedriya bhAvendriyamiti / tagha TravyendriyaM nAma nirvRtyupakaraNo masUrikAdisaMsthAno yaH zarIrAvayavaH karmaNA nirvayate iti nirvRtiH / upakriyate'nugRhyate kAnasAdhanarmiTriyamanenetyupakaraNaM akSipazrazuklakRSNatArakAdikaM / bhAdriyaM nAma jJAnAvaraNakSayopazamavizepopalabdhiH, dravyedriyanimittarUpAghupalAdhidha / iTriyAzabdena manozarUpAdisAnidhyena rAgakopAnugarUpAdinirbhAsA pratItayo gRhItAH karSa ti hisaMti AtmakSetramiti kaSAyAH / zrathavA tarUNAM vAlkalarasaH kapAyaH, kaSAya va kaSAyAtyupamAdvAreNa krodhAdI vartate kapAyazana upamArthaH / yathA kaSAyo ghanAve sAphlyazuddhimapanayati, nirAka cAzakyassahAdAtmano zAnadarzanazupaI vinAzayati, AramAbalamava duHkhenApohyate iti / yathA vA paTAdeH sthairya karoti kaSAyastavadeva karmaNAM sthitiprakarpamAtmani nidadhAti krodhaadiH| indriyANi ca kaSAyAzca indriyakaSAyAH / indriyakavAyayoH apraNidhAnaM anAkSepaH Atmano vyAvarNiteMdriyakarAyApariNatiH / guttI ceva guptayazca saMsArakAraNAdAtmano gopanaM guptiH| saMsArasya dravyakSetrakAlabhAvabhavaparivartanasya kAraNaM karma zAnAvaraNAdi tasmAtsaMsArakAraNAdAtmano gopanaM rakSA guptirityANyAyate / bhAve tiH, apAdAnasAdhano vA, yato gopanaM sA guptiH / gopagatIti kartRsAdhano vA tin / zabdArthavyayastheyam / kiM svarUpaM tasyAM iti cet / samyamyoganigraho gumiH / kAyavAGmanaHkarmaNAM prAkAmyAmAvo nigrahaH, yathaecAritAbhAyo gutiH / samyagiti cizeSaNAtpUjApurassagaM kiyAM saMyato mahAnayamiti yazazvAnapekSya pAralaukikamiTriya susra yA kriyamANA gusiriti kathyate / iti sUrayo vyavasthitAH / rAgakopAbhyAM anupaTutA noiMdriyamatiH manogumigina mahe / evaM cArya vakSyati sUtrakAro 'jA rAgAdiNiyattI maNassa jANAditaM maNIgutti ' miti / anRtaparupakarkazamithyAtvAsaMyamanimittavacanAnAM avaktRtA vAgguptiH / apramattatayA yadapratyavekSitApramArjitabhUbhAga'caMkramaNaM, dravyAMtarAdAnanikSepazayanAsanakriyANAM apharaNaM kAyaguptiH kAyotsargo pA / 266 Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ balArAdhanA 267 samivibho samitayaH / prANipIDAparihArArayataH samyagayanaM pravRttiH samitiH / samyagvizeSANAjjIvanikAya svarUpAna jAnapura ssarA pravRttirgRhItA / IyabhASeSaNAzananikSepotsargAH paMcasamitayaH / " IryAdisamitInAM vAkAyaguptibhyAM avizeSatato bhedenopAdAnamanarthaka, prANipIDAkAriNyAH kAryAkriyAyA nivRttiH kAyaguptiH, IryAdisamitayazca tathAbhUta kAya kriyAnivRtirUpAH " atrocyate--- nivRttirUpA guptayaH pravRttirUpAH samitayaH iti bhedaiH viziSTA gamanabhAvaNA bhyavaharaNagrahaNa nikSepaNotsargakriyAH samitaya iti ucyante / eso eSaH / caritaviNabho cAritravinayaH / samAsado saMkSepataH / mAcyo chAtavyaH | hodi bhavati / iMdriyAyANidhAnaM manogubhireva kimarthe pRthagucyate ? satyam / cAkAya guptyoreva guttIo ityanena parigrahaH / athavA rAgadvepamidhyAtvAdyazubha pariNAma biraho manoguptiH saamaanybhuutaa| iMdriyakapAyApraNidhAnaM tadvizeSaH / sAmAnyavizeprayozca kathaMciddhena pInarutyaM manomutAvantarbhUtasyApi iMdriyapAyamavidhAnasya bhedenopAdAnaM cAritrArthino'vazyaM parihAryatva sthApanArthe vA / nanu trayodazavidhaM cAritraM paMca mahAvratAni, paMca samitayaH tisro guptayaH iti / tataH samitInAM guptInAM cAritratve cAritracinaya iti kathaM bhedenAbhidhAnaM vratAnyevAnyatra cAritrazabdenocyate / teSAM parikaratvenAvasthitAH guptayaH samitayazceti sUtrakAra syAbhiprAyaH / tathA cokamanIH 'karmAdAnanimittakiyAbhyazca viratiH ahiMsAdibhedena paMcaprakArA guptisamiti vistArasaMkSepo bhavati / kaJcAritracinayanyAsa iti cet paMcaviMzatibhAvanAH / ' tatsthairyArtha bhAvanAH paMca paMceti nirUpitAH // cAritravinayaM nirUpayati -- mUlArAdhanA - iMdiyakasAyapaNivANaM iha iMdriyazabdena manozAmanojJarUpAdisAnnidhye rAgadvepAnugata rUpAdinirmAsAH pratItayo gRhItAH / kaSAyAca bhAvakrodhAdayaH teSvapraNidhAnamapariNatirAtmana iMdriyakapAyApraNidhAnaM / kasAyapaNidhAnamityatra zarkadhvAdityAtpararUpaM / anye tu praNidhAnazabdenAtra nirodhaM vyAcakSate / iMdriyakaSAyanirodha ityarthaH / sasya va manoguprAvantarbhUtasyApi bhedeneopAdAnaM cAritrArthino'vazyakAryatvakhyApanArtha | cAritrazabdena cAtra pratAnyeveSTAni teSAM ca parikaratvenAvasthitA guptayaH khAmitayazceti sarva sustham / anyaistu paMcaviMzatibhAvanAzcAritravinaya uktaH // cAritravinayanirUpaNa karaneke liye AcArya AgekI gAthA kahate haiM artha - AtmAko iMdra kahate haiM. isa iMdrakA jo cihna arthAt AtmAkA svarUpa pahicAnanekA jo sAdhana vaha iMdriya hai. yaha iMdriya karaNa hai, jo jo karaNa hotA hai vaha kartAse yukta rahatA hai. kyoMki kartAko kriyA karane meM jisase sAhAyya milatA hai vaha karaNa hai, isa karaNa ke binA kartA kriyA nahIM kara sakatA hai, jaise devadaca jaba AzvAsaH 2 267 Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ balArAdhanA AzvAsa - LA I Mia...+ AAAAMRATBHELORADASA lakaDI toDatA hai taba vaha kunhADIkA sAhAyya letA hai. vinA kunhAiki vaha lakaDI nahIM kATa sakatA hai. isaliye jaisa devadana kartA aura kuttahADI karaNa hai vaise AtmA kartA hai kyoMki vaha padArthoMko jAnanekI kriyA karatA hai aura iMdriyAM padArtha jAnane meM AtmAko mAhAyya karatI haiM isaliye ve karaNa haiM. yahAM iMdriyoMke dravgaiMdriya aura bhAva iMdriya ma do bheda kahe haiM. dravyendriya-masUra, yavanAla, khurapA ityAdi padAthoMke AkArake samAna netra, karNa, jIbha vagare dravyandriyAMkA AkAra hai. ve nivRtti aura upakaraNase yukta rahatI hai. aura ve zarIrake avayavarupa mAnI gayI hai. tAtparya yaha hai ki, AtmAke pradeza indriyAkAra ho jAnA yaha abhyaMtaganivRtti hai, aura usake Upara pudgalokI jo indriyAkAra sAkSI hai yaha mAhamiti niriogA jisase rakSaNa hotA hai vaha upakaraNa hai. usake bhI do bheda hai, bAma upakaraNa va abhyaMtara upakaraNa. jaise netrameM tArakA, kAlA aura sapheta jo bhAga hai vaha abhyaMtara upakaraNa hai. akSipatra-pApanI, moheM vagairaha bAhyopakaraNa hai, jJAna ke sAdhanabhRta iMdriyAko jo sahAyapradAna karate hai usako upakaraNa kahate haiM. yaha dravyendriyakA svarUpa hai, mAvendriya-AtmAmeM jJAnAvaraNa karmakA jo viziSTa kSayopazama pragaTa huvA hai vaha tathA dravyendriyake sahArese rUpAdikAkA jo jJAna hotA hai vaha bhAdriya hai| yahAM manacAhe rUpAdi padArthoMkA sAnidhya honese jo rAgadvepasahita jJAna hotA hai vaha iMdriyazabdakA artha hai, . pAya- kAnti hiMsaMti AtmakSetraM iti kaSAyAH 'jo AtmAkA ghAta karate haiM ve kapAya haiM. krodhAdika vikAra AtmAkA ahita karate haiM ataH unako kaSAya kahate haiM, athavA vRkSoMkI chAlIse jo rasa nikalatA hai usako RyAya kahate haiM. vaha cikaNa honese vastrameM laganepara nikalatA nahIM hai. upayukta upamAke dvArA krodhAdikoMko bhI kaSAya kahate haiM. jaise kapAyarasa yakhako laganepara usakA saphetapanA, svacchatA naSTa hote haiM aura vaha rasa gI vastrase nikAlanA azakya hai. vaise krodhAdikapAya bhI AtmAke jJAna aura darzanaguNakI nirmalatAko naSTa karate haiM, aura ina rupAryoMkA AtmAke sAtha saMbaMdha honepara vahAMse bar3e kaSTase dUra hosakate haiM. jaise kapAyarasase vastrAdikoMmeM RddhatA Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA bhAvAsaH 269 AtI hai. vaise ye krodhAdi kaSAya AtmAmeM jJAnAvaraNAdi karmako sthira karate haiM. arthAt kapAyase hI kamakI kAla- sthiti bahatI hai. aise kaSAya aura iMdriyoM meM manakI ekAgratA na hone denA cAhiya arthAta iMdriyoMke viSayameM pravRtti honese AtmAmeM rAga dvepa utpanna hojAte haiM. ye na hone dekheM, rAgadveSarUpa pariNati AnmAmeM na honA yaha iMdriyA prANidhAna hai. aura kaSAyavaza na hokara AtmAkI jJAnazuddhi aura darzana zuddhi kAyama rakhanA yaha kaSAyApraNidhAna gupti-saMsArake kAraNoMse AramAkAraNA karanA bahugu ihai isalina mArina, kAlaparivartana, bhAvaparivartana aura bhavaparivartana aise saMsArake pAMca bheda haiM ( isakA Age graMthakAra varNana kareMge. ) jJAnAvaraNAdi karma samUha samArakA kAraNa hai. isase AtmAkA rakSaNa karanA yaha gupti hai. 'saMsArakAraNAdAtmano gopanaM guptiH ' yaha guptikA lakSaNA haiM. 'bhAve tiH' isa sUbame bhAva arthama kti pratyaya joDa denese gupti yaha zabda siddha huA hai. athavA apAdAnakArakameM bhI isa guptizabdakI siddhi hotI hai. 'yato gopana sA gRptiH ' arthAt saMsArakAraNoMme AnamAkA bacAva karanA vaha gupti hai. kiMvA kartA kArakameM bhI yaha zabda siddha hotA hai, 'gopayatIni guptiH' AtmA hI saMsArakAraNoMse apanako bacAtA hai ataH AtmA hI gupti hai. yahAM kartRkArakameM gup dhAtU ke Age tin pratyaya joDa denese gupti zabda siddha hotA hai. isa rItIse guptizabdake arthakA vivecana kiyA hai. guptikA svarUpa kyA hai ? uttara- samyagyoganigraho guptiH 'zarIra, vacana aura manakI yatheSTa pravRttiko rokanA yaha gupti hai. samyaka yaha vizeSaNa yoganigrahakA hai, yaha mahAn tapasvI hai aisA samajhakara loka merI pUjA kareMge. merI sarvatra kIrti phailegI, aisI apekSA manameM dhAraNa karake jo yoganigraha kiyA jAtA hai athavA pAralaukika gukhakI icchAse jo yoganigraha kiyA jAtA hai usakA niSedha karanekeliya samyak yaha vizeSaNa yoganigraha zabdake pIche joDA hai. uparyukta inchAoMkA tyAga karake jo gupti pAlI jAtI hai vaha muMvarakA kAraNa hotI hai anyathA nahIM. aisA AcAryoMkA upadeza hai. manogupti -rAga aura kopase alipta aise bhAnasikajJAnako manogurita kahate haiM. graMthakAra bhI Age 'jA rAgAdiNiyattI maNassa jANAhi ta mogutI' isa sUtra meM manoguptIkA lakSaNa kaheMge. manameM jo rAgAdi vikAra utpanna hote haiM unakA niyamana karanA manogupti hai aisA samajhanA cAhiye. R Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUlArAdhanA AzvAsa vacanagumi--asatya, manako duHkhita karanevAlI aura kaThora vANIko muMhase na nikAlanA. tathA mithyAtva aura asaMyama utpanna karanevAlI vANI muMhase na nikAlanA vacanagupti hai. kAyagupti-sAbadhAna hokara dekhabhAla na kI huI jamInapara tathA na jhADI huI aprAsuka jamInapara gamana karanA, usase vastu uThA lenA rakhanA, sonA baiThanA ityAdi kriyAoM kA tyAga karanA yaha kAyagupti hai athavA zarIraparase mamatva choDanA-arthAta kAyotsarga karanA yaha bhI kAyagusi hai. ye tIno guptiyAM bhI cArikhavinaya haiM. samiti-prANioNko pIDA na hove aisA vicAra karake dayAbhAvase apanI sarva pravRtti jo karatA hai vaha sAdhu samitidhAraka mAnA jAtA hai, 'prANipIhAparihArAdaraktaH samyagayanaM pravRttiH samitiH' yaha samitIkA lakSaNa hai. isa lakSaNameM jo samitikA sampara yaha vizeSaNa hai usakA bhAva aisA hai-jIvoMke bheda aura unake svarUpa ke jJAna ke sAtha zraddhAna guNa sahita jo pada Tetri, rakhanA, mana karanA, bolanA ityAdika pravRtti kI jAtI hai vahIM samyaka hai. IryAsamiti, bhApAsamiti, epaNAsamiti, AdAnanikSepasamiti aura eSaNAsamiti aimI pAMca samitiyAM haiM, zaMkA-IryAdisamitioNkI vAggupti aura kAyagupti ina donoMse kucha vizeSatA nahIM hai, ataH donoMko alaga alaga dikhAnA vyartha hai. prANioNko pIDA karanevAlI pravRttiAkA tyAga karanA yaha kAyagupti hai, aura iMgoM samiti meM bhI prANipIDA karanevAlI deha pravRttiyAM tyAgI jAtI hai. anaH donoMmeM avizekSA hI mAlama hotA hai.. uttara-gupniyAM niyatirUpa hotI haiM aura pravRttirUpa niyAko samini kahate haiM esA honIma vizapa hai, mANapIThAparihArapataka gamana karanA, bolanA, AhAra lenA, koI cIja uTAnA, rakhanA malamatra nyAganA ina saba kriyAoMmeM pravRti karanA samiti hai. isa prakAra cAritra vinaya saMkSepase samajhalenA cAhiye. zaMkA-iMdriyA aura kapAyoMkA apaNidhAna manoguptirUpa hI hai isaliye unakA pRthak kathana kyoM kiyA hai ? uttara-vacanagupti aura kAyagupti inakA hI guptirUpase grahaNa kiyA hai aisA samajho. athavA rAgadvepa, mithyAtva vagairaha azubha pariNAmoMkA tyAga karanA yaha manogupti hai. yaha sAmAnya hai aura iMdriya kapApoMkI tarapha AtmAkA jhukAva na honA arthAt iMdriyakapAyarUpapariNati AtmAkI na honA yaha usakA vizeSa hai. sAmAnyase vizeSa sarvathA bhinna nahIM hai, kathaMcidbhitra hai, ataH yahAM punaruktidoSa nahIM hai, arthAt manoguptise SHOWSAG34 270 Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aammaa mumpaani kAAstsA Recene yadi iMdriyakapAyApariNati sarvathA samAnarUpa hotI to yahAM eka hI vipaya duharAyA jAnese punarukti dopa AtA paraMtu sAmAnya aura vizeSatAse yahAM vaha doSa nahIM hai. manogupti yahAM sAmAnyarUpa hai aura iMdriyakaSAyApariNati vizeSarUpa hai ataH punarukti doSa yahAM nahIM hai. iMdriyakapAyApariNati vizeSAtmaka honese manoguptima antarbhUta hotI hai tathApi usako bhinnarUpanayA dikhAnekA prayojana yaha hai ki, cAritrakA nidopa pAlana karanekI icchA rakhanevAle iMdriyaviSaya aura kapAyapariNati inakA tyAga kareM. zaMkA-cAritrake terA prakAra hai-pAMca mahAvrata, pAMca samiti, aura tIna gupti. samiti aura gupti bhI cAritrAtmaka ho hai ataH unako cAritravinaya kahane haiM. paraMtu samini aura guptiko Apa yahAM cAritrase bhinna dikhAte haiM. kyA yaha yukti saMgata hai ? uttara-AcAryoMne anya graMthoM meM pAMca mahAvatoMko hI cAritra kahA hai. gupti aura mamiti ye mahAtratarUpa cAritrake parikara hai aisA isa graMthakArakA abhiprAya hai. anya AcAryoMne isa viSayameM aisA kahA hai " karmAdAna nimittakriyAbhyazca viratirahiMsAdibhedena paMcaprakArA guptisamitivistArasaMkSepo bhavati " mana, vacana aura zarIra kI kriyA hI karmagrahaNa karane meM nimitta hai. isa kriyAse virakta honA cAritra hai, cAritrake ahiMsA, satya, acArya, ityAdirUpase pAMca bheda hai. yaha saMkSayarUpa cAritra hai. aura gupti samiti isa bhedase vaha vistArarUpa hai. isa cAritravinayakI sthiratA pacIsa bhAvanAoMse hotI hai. 'tatsthairyArtha bhAvanAH paMca paMca' arthAta / pratyeka vratakI sthiratA ho| etadartha pAMca pAMca bhAvanAeM AcAryane kahI hai. - - - - -- - paNidhANaM pi ya duvihaM iMdiya NoiMdiyaM ca bodhavvaM // saddAdi iMdiyaM puNa kodhAIyaM bhave idaraM // 116 / / praNidhAnaM dvidhA moktamidriyAnidriyAzrayam // zabdAdiviSam pUrva paraM mAnAdigocaram / / 117 // Sare Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA AzvAsa: 272 saharasarUvagaMdhe kAse ya maNohare ya iyara ya // jaM rAgadosagamaNaM paMcavihaM hodi paNidhANaM // 117 // uktaM zabde rase rUpe sparza gaMdhe shubhe'shubhe|| rAgadveSavidhAnaM yattadAya praNidhAnakam / / 118 // NoiMdiyapaNidhANaM kodho mANo tadheva mAyA ya / / lobho ya NokasAyA maNapaNidhANaM tu taM baje // 118 // mAnamAyAmadakrodhalobhamohAdikalpanam / / anidriyAzeyamAranapaneka 111 iMdriyamanaHpraNidhAnaparihAradvAreNa cAritradhinayaM prapaMcayituM gAthAtrayamAha.. mUlArA-praNidhAnaM AtmanaH pariNAmo'tra neMdriyAdinirodhaH / sadAdi-manojJAmanojJazabdAdiviSayarAgadvepapariNatiH / gRlArA-paMcavidha-bhotrAdInAmiSTAniezandAdiviSayabhedAn / mUlArA-gokasAyA hAsyaratyarAtazokabhavajugupsAstrIvedavedanapuMsakavedAH / taM tadAdvavidharmeMdrivikamAnasaM va praNidhAnaM 1 baje varjayet / cAritrabinayArthIti zeSaH / etadapi gAdhAtraya TIkAkAro necchati / / iMdriya aura mana vaza karanese cAritravinaya hotA hai. isa nAritravinayakA tIna gAthAoMmeM AcArya varNana karate haiM artha- praNidhAnake iMdriyapraNidhAna aura noiMdriyapraNidhAna aise do bheda haiM. ATha sparza, pAMca rama, do gaMdha, pAMca varNa aura zabda ye iSTa aura aniSTa aise do prakArake haiM. inase AtmA meM rAgaDe pakI utpatti hotI hai. isako iMdriyapraNidhAna kahate haiM. sparzaneMdriyapraNidhAna, rasaneMdriya praNidhAna, ghrANeMdriya praNidhAna, cakSuridriyapraNidhAna, aura zrotraMdriyagraNidhAna eme pAMca bheda haiM. krodha mAna, mAyA-kapaTa, lobha, hAsya, rati-utsukatA, arati-tiraskAra, zoka, bhaya, jugupsA-anyake 242 Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA 273 doSa prakaTa karanA va apane dopa chipAnA, strIveda- puruSAbhilASA, puruSaveda- strIkI abhilApA honA, napuMsaka veda- donoMke sAtha ramaNa karane kI icchA honA, ina sarva manake pariNAmako noiMdriya praNidhAhate haiM. cAritracinayecchu sunirAja ina do praNidhAnoM kA tyAga karate haiM. ina do praNidhAnoMko jinhoMne jItA hai unakI cAritracinayakA zIghra lAbha hotA hai. TIkAkAra aparAjita ri uparyukta tIna gAthAoM ko kSepaka samajhate haiM. taponirUpaNArthaM gAthAdvayamuttaram- uttaraguNaujjamaNe sammaM adhiAsaNaM ca saDhAe // AvAsayANamucidANa aparihANI aNuraseo // 116 // parISada sahiSNutvaM zraddhottaraguNIyamaH // yogya kasaM hAtyutsedhanirAkRtiH // 117 // vijayodayA - samyagdarzanajJAnAnyAmutarakAlanAvityAtsaMyamaH uttaraguNazabdenocyata / na hi zraddhAnaMzAnaM saMyamaH pravartate / ajJAnataH zrAnarahitasya vA'sayamaparihAro na saMbhAvyate / tenAyamartha:-saMyamocanatapaso nirjarAhetutA sati saMgame, nAnyatheti tapasaH saMyamaH parikaraH / tathA cAtuH saMjamahINaM ca tavaM jo kudda viratvaM kuNa iti / sammaM samyaka / saMzayaM cAMtareNa / adhiyAsa sahane kSudhAdeH / anazanAmodaryavRttiparisaMkhyAneSu nRjanitaMvedanayA avyAkulatA, kathamidamuhAmIti vA anA | marupAnayormanaso'praNidhAnaM, ani pivAmIti vA kathAparityAgaH, tatkathanAnAdaraH itastataJcAparivartanaM / atrA vR yA bAdhita evaM vacanaM sahane athavA bhojanavise yAMcAyA akaraNaM / AMgo'syupavAsena ruSTaM bhoktu na komi / zrIgdhRtazarkarAdikaH dAtavyamiti vacanena yAMcAyA karaNaM manasA vA rI lata bhaI myAna ti vA'prArthanA / kAyazayA vA kSIdidAnaM hasitazyamAnamukhatA gItakSAyAdArAne vA arpitaantaa| anyayabha'pi lAbhAlAbho paraM tapovRddhiriti nAlApa sahane kii| athavA laukikAnAM dharmasthAna vA satkAra puraskArAkaraNa tapasi mahati vartamAna mena pUjitaH iti kopasaMzAkaraNa satkArapuraskAra sahane vA / rasaparityAgaM kRtavataH rasavadAhArakathAdarzanopajAyamAnattadA darAne vAraNaM rasaparityAgajAta zarIra saMtApakSamA vA sahanaM AtApayogadhAriNo dharmAdhupanipAte asaMklicitA tatpratIkArayastuSu anAdarazca sahanaM / janavidhikadeze vizataH pizAcavyAlamRgAnpravalokanA vikRta bhItigyudAso'rativijayazca sahanaM / prAyazcittamAcarato'pi mahadidaM dattaM guruNA lAvalaM mamAnirUpyeti kopAkaraNaM, prAyathita karaNajanitabhrameNa vA asaMkliSTatAsanaM / zAnadhiko vartamAnasya * ayaM pAThaH kapustake nAsti / khapustakaTuddhatya saMyojito'tra / --- 35 bhadhAsaH 2 273 Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA HARAT bAbA nakAlAddhikaraNa mamaiva niyojayati iti konigamo trA, nadtadhama yA asaMklezazca sahana / darzanavinaye abhyudyanasyasammAgAMcyavabhAnasya sthirIkaraNa mahAmAyAsa baMcatasopi kajatApAdanamatiduSkaraM kimaMga punaH ramya bakalpaH mahanaM / purasnAnAriyavinyam IyaryAdisabhitayo dupharAH / jIvanikAyAkule jagati kiyataH parihatuM zakyate ? nipuNataraM pratipadagyAsa javAyalokama tAparihatI ca kiyadgantuM zakyatA tathA pravatamAna bAdhante tarAmAtarAdayaH / mayako TiparamA bhikSA ka lAsyane khalapu vRtajJatA ni manaso'pyamaNidhAna caaritrciNgyaa| tapovinayamupagatamyAnazanAditapo unuSThAnAtidAyamya mama svalpamadharma apArakodakapAnena, addhabhikSAgrahaNana yA Ajapa evonmUlayatIti asaMkalpane sahanaM / asadabhyutthAna, anugamana, preSaNakaraNaM, upakaraNazodhanAdikaM bA kA katu kAmoti pratidina mizthanAmasAdharUpa cAravinayasahanaM / mahAya ava ca / tapasi / tapasA naMpAdyamapakAramAtmano'tralokya vdyaa| tapo hi pratyaye kama saMtRNoti, nirAjitAnAM karmaNA nirjarAmApAdayati, iMdramAlAMchanAdisaMpado'gyAnayati / samIcInamya tapaso'lAbhAdeva jananamaraNA varnamahana, amumbAkula bhavAbhodhI paryaTana mamAmIdabhaviSyati iti tapasyanugaH kAryaH / mAyAnagANe AvazyakAnAM / / yaso pAyamo acamassa kammamAyAm iti yAnApi mAmayikAdiyAya zabdAvanata vyAdhidAtyAdinA vyAkulo bhagavana anazaH parayaza iti pAcana / nAga kanaya kati / yathA ] gacdanAya namanAnayAdhAdA yatata pravAndo pigamAhAzAta nagara samipi atithit kama gavaranaM. mA nanadabhApata // athavA zApAmaphAno gyatA pAnAmAMkana ramapamAnAnAna kAmAsAdhaka car3hAnAtambha to, caMdanA, pravakama yAmyAna, yamaga, yati / natra rAmAyakaM nAma natavidha narAmamthApanAdanyabhAvabhaMdana / nimasAnapakSA kasyacivAdhyAhilA yA sAmayikAMmAna nAmagAmAyikamA / gavasAyadyanijipariNAgavatA yAnmanA ekIbhUtaM dAgaraM yattadAkAramArazyAnadavAmAna zAyana yAMcanAmnAdika natyApanAsAmAgikama / AgamadravyasAmAyikaM nAma zratam sAmAyika nAma graMthaH, nandarbhamA yo sAmAekAgyAtmapariNAmapra-vabhAmA pratyayagaMNa mAMganamAraNataH aatmaa| no AgamadravyamAmAthika nAma vikalpa zAyakA gbhAcina tignidena / mAyAyikAmya yaha tadae sAmANikazAnakAraNa, Anyava zarIramaMtarAi tamyA bhAvAta ! yasya dibhAvAbhAvI niyogano yadanakaroti tatsamya kAraNamiti hatUphalavyavasthA vastupa / nanaH pratyayabhAmAAya kamya kArakhAnyAnA trikAlagAMcA sAmAyikadAmpa vAcyaM bhavati / cAgnimahinAyatrayopazavizeyasahAyo ya mAramA bhaviSyasamAvAyogAnattipariNAmaH so'bhidhIyata bhAcisAmAyikazabdena / cAritramohanIyAevaM karma parimAptannayogazabhAvamyaM no bhAgamadravyaM naMdapanikikarma / sAmAyika nAga pratyayasAmAyika mo bhAgamabhAvasAmAyikaM nAma samAyadya yoganininimaH / amiha guhInaH / caturviMzatisaMkhyAnAM tIrthakvantAmana bhArata pravRttAnAM vRSabhAdInAM jinavaravAdiguNajJAnathaddhAnapurassarA catudhiza tistavanapaThanakriyA no bhAgamabhASacanupizatistava idda gRyata / 17, Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ galArAdhanA Maa-A vaMdanA nAma yasamanditAnA ratInA pAnApAsAyanika viSANAM pAtazaya cazAya bhandApura saMggA abhyutthAnApayanidena dvividha vimarapratisagonabhadAtA / manabhAna, kampa, phA. kAhAniyArAnAta / abhgA kanodipa kiMvA madivya kartavya parvamaya vivaraH kAvyinayopadiSTaH savarjinaH karmabhUmipu sadA mAnanAyaaMgaH / / garamAnaM.dInamaNa pakSAlaMpAdana, dhamAgadhanAtriyaH mAnidragajayaM. nupi ca phalamapanya tara nagiMna AgamAnana, pahanAyagAnupANAdhinA paraNayakAzanocatena maghavansalena / ameyanAmAsasya bA nAmpAnA TREE cApa vA / raNaya tapAMcava nityamayatAnAM adhyAyAnaM karnagya nigama janayAmAnAnaM mAyAnopajakAraNAt / sabijhana mani kriyamANamabhyutthAnaM nirjarAnimitaM cini sthApanApadabhakAlAna / kacanAmanusa vA zikayataH adhamarakhara yasyAnvadhAtavyaM mammUle adhyayana koDa: nAya / camataH, kAUiRE. FAIR caspAt , gurusAzAt , nAmAMtarADA prAyamanakAmyAdhAtavyaM / gurujagazca padAki.pAya ti nikAya praSitAliyAnA kadA tyAnaM kArya / anayA dizA pathAganasinagada panagavayaga / duUNa jahAjArda baarkhaavsmvy|| cassira tisuddhaM na kidikamma pajapa // mAdika paradaH / prAtikramaNa pratinivRptiH poDhA vidya-nAmasthApanAdabya kSatrakAlabhAyavikalpena / ayogyadAnAsanaccAraNa nAmatikamaNaM / nahi dArimA sAmiNI ityAdikamayogya nAma / AptAbhAsAnAmA, prasasthAcarANAM mapANi, likhitAnyukINAni vA sthApanAzayeneha gRhyate / tatrAptAbhAsapatimAzaM pura sthitAyo yadabhimunnatayA kRtAMjaTipuTatA, zirocaniH, gaMdhabhiyana ca na kartavyam / parva sA sthApanA parihatA bhvti| prasasthAvarasthApanAnAmavinAzagaM, amAInaM. anAuna vA parihAraH pratikramaNa | rAstukSatrAdInAM dazaprakArANAM uddAmotpAvanapaNAdopaduSTAnoM vasanInAM. upakaragAnAM bhikSANAM ca pariraNaM, ayogyAnAM cAhArAdInA. mRddharSamya ca kAraNAnAM saMklezahetunA vA nirasana dravyanikamaNaM / udakakaImatrasasthAnAnanita kSetreSu gamanAdivarjana kSatrapanikamaNaM / yasminbA bhanna basato ratnatraya hAnirbhayAna tamya yA parihAraH nacca ziAnanayovRddhagnadhyAsitaM / rAtrisaMdhyAzrayasvAdhyAyAvazyakakAleSu gamanAgamanAdivyApAga karaNAn kAnapranikamA / kATA duSparihAryatyAkAlAdhikarapavyApAravizeSAH kAlasAhacaryAkAlazacanamInAH / mithyAtyamamayamA kapAyaHgagaH, drapaH saMjJA, nidAna, AgAmanyAdayo'zubhapariNAmAH, puNyAlayabhUtAzca zubhapariNAmAH badabhAvazadana gRhAnta,nabhyo nivRttibhAvapratikramarga ini keciyAkhyAga / caturvidhaminyapara! nimittanirapena kasya cinnAmatyena niyujyamAna pratimamityabhidhAna nAmapatakamaNaM || azubhAraNyAmAnAM viziSTajIvadravyAnugatazrIrAkAra 1 bhaTTi dAritA sAmiyI iti khayustake / Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA k sAdRzyApekSayA citrAdirUpaM sthApita sthApanApratikramaNaM // pramANanayA nazepAdibhiH prtikrmnn|vshyksvruupshsuutraanupyuktH pratyayapratikramaNakAraNatvAt AgamadravyapratikramaNazabdenocyate / no AgamadravyapratikramaNaM trividhaM / zAyakazarIrabhAvitadvyatiriktabhedaiH / yathAtmA kAraNa pratikramaNaparyAyasya, tathA tadIyamapi zarIraM vikAlagocaramiti pratikramaNazabdavAcyaM bhavati / cAriNamokSayopazamasAMnidhye bhUviNaNa akSarevazamAvasyAmupagataH cAritramohaH no Agamadravyavyatiritakarma pratikramaNaM / pratikamaNapratyaya AgamabhAvapratikramaNaM / bhicchaNANamicchAmicchAcAritAdo eDibiradomiti evaM svarUpazAnaM / azubhapariNAmadoSamanuSya bajAya tamapipari vRttina AgamanAvapratikramaNaM // sAmAyikasya pratikramaNasya ca ko bhedA ? sAdhayayoganivRttiH sAmAyikaM / pratikramaNamapi azubhamanacayana. vRttireva tatkathaM paDAvazyaka vyavasthA ? atrocyate - sabhyaM sAvaja jogaM paJcaSayAmIti vacanAdisAdibhedamanupAdAya sAmAnyena sarvasAvadyayoganivRttiH sAmAyika | hiMsAdibhedena sAvadyayogavikalpaM kRtvA tato nivRtiH pratikramaNa / tathA ca sUtra "micchratapaDikamaNaM, tadeva asaMjamapaDikamaNa, kalAsu parikramaNe, joge a abhyasandhe " iti yatranAdi ti kecitpariharAnI / idaM tvanyAyyaM pratividhAnaM / yogazavena vIryapariNAma ucyate / sa ca vIryAntarAyakSayopazamajanitatvAt arrheapest bhAvastato nivRttirazubhakarmAdAnanimittayogarUpeNa apariNatirAtmanaH sAmAyikaM / mithyAtvA saMyamakArAyAca darzanacAritramohodayajA maudayikAH / midhyAtvaM tasyAzraddhAnarUpaM, asaMyamo hi hiMsAdirUpaH / krodhAdayastu parasparato mithyAvAdasaMyamanubhavasiddhaye lakSaNyarUpAH / ye bhinnatukharUpAste naikyamApayante yathA zAliyavagodhUmAvidhAnyaM / bhinnaheturupAdha mithyAtvAsaMyamakaSAyAH / tebhyo viratirvyAvRttiH pratikramaNaM / sAvaprayogamAtra nivRttiH sAmAyikamiti mevo mahAnanayoH / bhedamevAbhityAmISAM pariNAmAnAM 'badupaccayANa baMdho iti sUtramavasthitaM / anyathA yogavikalpaye mithyAtvAdInAM catuHsaMkhyA na nyAyyA yogena saha / pratyAkhyAnaM nAma anAgatakAlaviSayAM kriyAM na kariSyAmi iti saMkalpaH / tacca nAmasthApanAdravyakSetrakAla bhAvavikalpena padhiM / ayogyaM nAma noccArayiSyAmIti ciMtA nAmapranyAnyAnaM | AtAbhAsAnAM pratisA na pUjathithyAmIti, yogatrayeNa sasthAvarasthApanApIDAM na kariSyAmIti praNidhAnaM manasaH sthApanApratyAkhyAnaM / athavA ahiMdAdInAM sthApanA na vinazayiSyAmi naivAnAda saba kariSyAsi iti vA / ayogyAhAropakaraNadravyANi na sahISyAmIti ciMtAvyAkhyAnaM / ayogyAni vAniyojanAni saMyamahAni kezaM yA saMpAdayati yAni maMtrANi tAni vyazyAmi iti kSetrAyAnaM / kAlasya duHparihAryatvAt kAlasvAdhyAyAM vizvAyAM parihatAyAM kAla eva pratyAkhyAto bhavatIti tena saMdhyAkAlAdiSvayyayanagamanAdikaM na saMpAdayiSyAmIti cataH / bhAvo'zubhapariNAmaH taM na AzvAsa g 276 Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AvAsa: 277 nirvatayiSyAmi iti saMkalpakaraNa bhAvAnyAkhyAtaM / tadvividha mUlaguNapratyAkhyAnamuttaragugapratyAsthAnamiti / nanu ca bhUlaguNA matAna teSAM pratyAkhyAnaM nirAso bhaviSyatkAlaviSayazcena sa saMvarArthinA kAryaH, saMvarArthamavazyamanuSThIyate iti uttaraguNAnAM kAraNatyAnmUlaguNavyapadezo yateSu vartate / mUlaguNazabdaH mUlaguNadha saH pratyANyAnaM ca tat iti / batottaraphAlabhAvitatyAdanazanAdikaM uttaraguNa iti ucyate / uttaraguNazca saHpratyAkhyAnaM ca taditi uttaraguNapratyAkhyAna 1 tara sayatAnA jIvitAyadhika mUlaguNapratyAkhyAna / saMratAsaMyatAnA aNuvratAni bhUlaguNavatanyapadezabhAji bhavati teSaNaM dvividha pratyAkhyAnaM alpakAlika, jISitAvadhikaM ceti / pakSamAsaSaNmAsAdirUpeNa bhaviSyatkAlaM sAbadhikaM kRtvA tatra sthUlahisAnRtasteyAnahmaparigrahAnAcariSyAmi iti pratyArUpAnagalpakAlakam / mAmaraNamaSadhi ratvA na kariSyAmi sthUlahiMsAdIni rati pratyAzyAnaM jIcitAvadhikaM ca / utsaraguNapratyAkhyAna saMpatasaMyatAsaMyatayorapi bhalpakAlika jIvitAyadhikaM vA / parigRhItasaMyamasya sAmAthikAdikaM anazanAdikaM ca partate iti ittaraguNaspaM sAmAyikAdestapasazca / bhaviSyakAlagocarAzanAdityAgAtmakatvAtpratyAkhyAnatvaM / sati samyaktve cetanubhayaM pratyAsthyAnaM jIvanikAyaM hiMsAdisvarUpaM ca sAtyA azAya sarghato yezato vA hiMsAdiviratirSatate prataM / tathA cokta-nizalyo atI' iti / miyyAdarzanazalyaM,mAyAzalyaM, nidAnazalyaM ceti trividha zalya tebhyo nikAMtaH niHzalyaH / sAvadhArAma caMda niHzalya eya vatIti / tena sazatyavatitA nirastA bhavati / na ca asati zraddhAne mithyAtvazasyanivRttiH / na ca jIvAdyaparikSAna maMtareNa zraddhAnasyAsti saMsaba iti zAnadarzanavata eva pratitA sUtrakAreNa khyaataa| tathAyazyake'pyuktam "paMcavadANi jadINaM aNubbadAI ca desaviradANaM " "Na husammatteNa viNA to sammatta paDhamadAe / " iti hiMsAdiSavarnanapara mASita miti kriyAH paMcApi sarAtribhojanAH prayAna yAta stridhA manovAkAyavikalpena itakAritAnumanaryAcajjIvaM / samyamhaNTirapagArI mUlaguNa unagguNaM vA svazakayA gRhAni parimitakAnaM yAvajjIcaM yA / pAlpanA prA. skana hinAdikaMdA duI kataM, hA duSTa saMkalpitaM / yaco bA himAdipavartanAparaM bhApitaM iti niMdAmahAbhyAM dUpacanvanamAnaM cAsayama kRtaM kriyamANAsaMyamasadRzaM na kariSyAmi iti manasi kurvanpratyAkhyAtA bhavati / agAriNAM viratipariNAmavikalpo nirUpyate / sthUlanapANAtipAsAdikaM kRtakAritAnumatavikalyAdhivikarUpakaM manovAkAyavikalpairna spajati / manasA sthUlaetamANAtirAtAdikaM na karomi, tathA bacasA kAyeneti trividhaM kRtam / manamA sthUla mApAAtipAtAdikaM na kArayAmi, tathA manasA sthUlarutamANAtipAtAdika nAnujAnAmi, tathA vanasA kAyena ceti tribha kArinamanumananaM ca // evaM navavidhaM sthUlarutaprANavadhAdikaM tyknumshhoddmaarii| 1 pATho'ya pustakeM nAsti khapustakAtsaMyojito'yam / vA 277 Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRmArAdhanA HO nadhA manovAmbhyAM sthalarutamAgAtipAtAvika kRtakAritAmumativikalpAsthividhaM kartumagano manasA na karomi, na kArakhAni, nAnujAnAmi vacasA kAma,na kApayAmi nAnujAnAmi iti // kAyana karakAgniAna gAyikA himAdA na samanI bihAnu tathA kama nAnidhi nividhA yadariyAyika mAninati ko nagA viratimupaiti / atrAyate / / kavakAritAyakampAdadriprakAra nAdikaM manomAkAnyaja / cAcA kathiga vA hikhAdiviNyaM kula kAri tyajati / zAyana ekana bAra kArina bhya jani / ata vAlA thaM pugaticiMdhaNaya idhinidhaNa yA nimmA 'iti / athavA hiMsAyAH svayaM karaNaM evaM. manAyakAya tyati na manasA cAcA kAyena sthalakataprANAvizanAdikaM paMcaka karomAMti // abhimadhipUrvaka, vimaNa kAgati / vAkAyA yA svayaM kara yajani kAyakana yaa| tathA cema-kavidha tivivaza cApi biramaraja' || gamate banadikapA bhAgyakAlAvapayanayAnayujyamAnAH pratyAsmAnavikarUpAH bhagAyatropanyAsaH // kAyonagI nikAya-kAyaH zarIraM nasya utsargastyAgaH upAdhyadhiSTAneMdriyAyayAkaH karmanivarninaH paTalaH cayanizapa dhIdAkkiArajyA kAvAdana gRhItaH / isapara unsamasyAsaMbhavAna vkssymaannsy| nanu sAnA nityaMgaTana mAramA vIrabhumhajati nAmpadA tankrimanyata kAArasarga ini| zAvAdArIyocyo'nyapradezAnupaMcazinogayuvazambana anadhiya'pi zarIra ani mAyAnumAnayA adhinamakSakamitIjanyAta nityanyaM, apitva. daramna. samArasya dAbahatantra, zarIgatamamatAbhananamAgaraparibhramaNa ityAdikAmadhaye dopAnaMda rama mAhamayani saMjhalpavatamsadAdAbhAvAnkAyasya tyAgo ghaTata paya / yathA mANadhyAvadhigatamA katAparAdhAvasthitA kasminmaMdire vyaktityucyate tasyAmanurAgAmAyAnmabhedaM bhAvacyAvRttimapaMdhara pava mihApi / ke ca kAthApAcasakSipAte'pi apAyanirApharamAbhilASAsyAbhAvAt / yo yadapAyanirAkaraNAnutsAstena tAparityattI azA asamAdika pani / zarIrApAyamirApharamAnuevAra yatismAyujyate kaaytyaagH| jAgatira pRSTaH, myAgviAyaphAyA, pralaMbinabhujaH, prazastabhyatnapAraNato'numinAnakAyaH, pIpahAnA mAthA mahAnA, ninnijantu kamavAyalApI dhirvata vA mAtA kAyamasya jaghanya kalA varSamuskRtaH / anabhitaro mAramA pakAga masti / garinapAnasazAmAkA manli / gamidanamapatyavatsaramaniyA gAnAti : nayA sApA : - . bhi . bhimAtAni. mAyuzana:paMcAtA : malavAmAna pani ganicarUtIcyA prayAsozyAnamArakAdaH kAryAnsargaH / kAyomI ga para zapayana emAjhAkara mArane kA pariNAmaya usakAmAkamAdhika sthAnAdhya / ubhinidhana, uni niSidham, upaviSTondhitaM. ujavipaviSTra itidhArI vikalpAH / zrama zAla vA za. patA yatidhanAyakAcanaH DAyalosthitI nAma / darabhAvotyAnaramAcatAdAdunyAnA kapaH upAdhi Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAranA / 279 nocyata / natra dravyotthAnaM zarIraM sthANubaddha avicalamayasthAna / dhyeyekavastuniSThatA zAnAmayasya bhAvasya bhAvodhAnaM / ArtarIyAH pariNato yastiSTati tasya utthitAnapaNo nAma kAyotsargaH / zarIrotthAnAdundhitatvaM zubhapariNAmozatirUpasyAsthAnasyAbhAcAviSaNNaNa ityucyate / ata virodhAnAca minimittatvAdutthAnAsanayoH ekatra ekadA / yasyAsIna gatra dharmazabhyAnapariNatimupaiti masya utthitanigarAno bhavati pariNAmotthAnAtkAyAnutthAnAca / yastu nighaNaNA zabhayAnaparatA nimApaniSaNNakaH | kAyAzabhapariNAmAbhyAM anutthAnAtA devasikAdyatIbAraM ratnatrayagata manasA vimRzya rarda mayA duSTa staM pramAdineni saMcintya pazcAddharma zurU kA dhyAne pratitavyam / kAyAtmaga prAnaH sthAnadApAriharat / ke na iti caducyate / 1 turaga va kuMTIkRtapAdana acasthAna para TavAstanadhAdazo'vasthAnaM 3 saMbhavastabdhazArIraM kRtvA nyAnaM / 4 stamopAzrayaNa bA kuDyAkhyaNa vA mAlAdhanApisA karanA: yA, hamanaTyA vAyasa ya inamatato nayanoitane kambAyasthAnam / 6 khaTInA papIDizamukhavAya itha mukhacAlanaM sNpaadyno'vsthaanN| 7 yugAvaSTamdhavalIbAI iva ziro'dhaH pAnayanA | 8 kApinthaphalanAhIya vikAzikaravala, saMkucitAgulipaMcakaM vA kRcA ||1.shirvaadn kurvana 10 mukaca haMkAre gaMgAdyAvasthAna 11 mRka iva mAsikayA yastUpadarzayatA vA / 12 aMgulisphoTana 13 sanatanaM yA kanyA 15 zavavAra va svakAnaMdazA calAnapuragaMbalAvAda ivaakaaryaan| gItamaMdira va narahAtArA na. bhRtyAvasthAne inya bhI daayH|| myAdAginAmAvazyakAnA aparimANihAni kA prasaMgI adhikAnAkaraNa ca / tapodhinaprApaNAya gAthAyamAha ---- mUlArA-uttaraguNa ujAmA adAnajJAnI tara kAlabhAvivAduttarasuNaH saMvamaH, natra udyanaH / sapajho dimAgama nirjarAhetutvaM nAnyatheni tapAMbara: mayamaH / tathA baahu| - "yamIgaM ca tavo jo kugai Niratyaya kuNai' iti / mamma samyak meMTezadainyAbhyAM vinA / adhiyAsaNaM sahanaM kSudhAderiti zeSaH / sanA zraddhA tapasyanurAga ityarthaH / AvAsayANa AvazyakAnAM sAmAyikacaturvizatistavadhaMdanApratikramaNapratyAkhyAnakAyotsargalakSaNAnAM avazcakAryANAm / uciyANa sacitAnA, cogyAnAM, yathoktAnAmityarthaH / aparihAzi anyUnatA / aslego anurasekaH, Adhikyena karaNaM / napakA nirUpaNa karane ke liye AgekI do gAthAyeM AcArya kahate haiM artha-samyagdarzana aura samyagjJAnakaM anaMtarakAlameM cAritrakI utpatti hotI hai isaliye cAritrako-saMyama ko uttaraguNa kahate haiM, zraddhAna aura jJAnake vinA saMyama hotA nahIM. jisako jJAna nahIM hai aura jo zraddhAnarIhata hai - SALMERTAINME NT 27 Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 280 vaha asaMyamakA tyAga nahIM karatA hai. yahAM isa vivecanakA yaha abhiprAya hai ki, saMyamakA udyota karanevAlA tapazcaraNa nirjarAkA kAraNa hotA hai. arthAt saMyamapUrvaka tapa ho to karmakI nirjarA hotI hai anyathA nahIM hotI hai. isa liye saMyama tapakA parikara hai. isa viSaya meM pUrvAcArya aisA kahate haiM " saMjamahINaM ca tatro jo kuNaha giratthayaM kuNai " saMyamarahita tapa jo vyakti karatA hai vaha vyartha hI kleza karatA hai. saMyamakA udyota karaneke liye manameM saMkleza pariNAmako utpanna na karate hue kSudhAdi bAdhAoMko mahanA cAhiye. upavAsa, Unodara, vRttiparisaMkhyAna ina tapoMko karate samaya bhUkha pyAsakI vedanAse manameM vyAkulatA na honI cAhiye. athavA yaha tapazcaraNa meM kaisA dhAraNa karUM aisI kAyaratA choDa denI cAhiye. AhArake aura pAnake padArtho manako calita na karanA cahiye. maiM yaha padArtha bhakSaNa karUMgA yaha padArtha pI lUMgA aise muhase kathA na kareM tathA usa kathA anAdara kareM. upavAsase thakA huA idhara udhara loTanA chode, maiM kSudhAse pIDita huA hai, pyAsasa mereko kaTa ho rahA hai aisA vacana na cIla athavA AhArakaM dina yAcanA na kare. maiM upavAsase thaka gayA hUM isaliye yaha rUkhA bhojana meM nahIM khA sakatA hUM. mereko dUdha, ghI, khAMDa vagairaha padArtha Apa deveM aisI vacanase yAcanA nahIM karanI cAhiye. athavA yadi yaha padArtha mile to bahuta acchA hogA aisA manameM bhI vicAra na lAnA cAhiye. zarIrapara bhI isa vicArakA kucha cinha vyakta na honA cAhiye, jaise dAtA kSIrAdi padArtha dene lagA to mukha hAsyase maphullita honA, thaMDA aura rUkSa AhAra detA ho to mukhapara kopa pragaTa honA. isa taraha kSudhAdika parISaha sahana karane cAhiye. AhArAdikakI prApti na honepara bhI lAbhakI apekSA alAbhase hI mere tapakI vRddhi hotI hai aisA manameM vicAra karatA huA alAbha papiha sahana karanA cAhiye. lokavyavahArajJa aura dhArmika jana tapa aura upasthioMkA baDA Adara karate haiM, maiM caDA kaThina tapa karatA hUM to bhI ye loka merA Adara karate nahIM hai. yaha vicAra manameM lAkara kopase saMklezapariNAmake vaza na ho jAnA cAhiye, athavA satkArapuraskAra parISaha sahana karanA nAhiye. rasakA yadi parityAga kiyA hai to rasayukta AhArakI kathAke tarapha apane manako na lagAyeM ramayukta padArthakA avalokana honese usa viSayake AdarabhAva ko dUra haTAnA cAhiye. rasoMkA tyAga karanese yadi dehameM dAha utpanna ho to sahana karanA cAhiye. AzvAsa 2 280 Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH 281 AtApanayoga dhAraNa karate samaya muyakiraName, mbedame badada kapa honepara bhI mana saMkliSTa na hone denA cAhiye. aura unakA pratIkAra karanevAle vastuoMmeM Adara bhI nahIM kare. jahAM logoMkA AnA jAnA nahIM hai aise ekAntasthAna meM praveza kiyA ho aura vahAM pizAca athavA duSTa vyAghrAdi pazuokA upadrava honepara bhI manameM bhayabhIta na honA cAhiye aura aratiparIpaha sahana karanA cAhiye. prAyazcittakA AcaraNa karate samaya meM bhI gurune mere alAcalakA vicAra na karake baDA prAyazcitta diyA hai aisA vicAra kara manameM krodha na upajAveM. prAyazcitta karate samayameM honevAle klezako sahakara saMkleza pariNAma na hone deveM zAnavinayake kArya meM pravRtta huye mere ko hI kSetrazuddhi, kAlazuddhi karaneke liye guru niyukta karate haiM. dUsaroM ko isa kArya meM nahIM lagAte aisA vicAra kara kopa nahIM karanA cAhiye aura jJAnavinayake kAryameM zrama duA to bhI sahana karanA cAhiye. darzanavinaya meM tatpara rahanevAle munivaryane sanmArgase bhraSTa hue vyaktIko sanmArgame punaH sthira karanA cAhiye, aise kAryameM mahAna parizrama karane par3ane para bhI kheda na mAnanA cAhiye. svataHkA citta vakravicArayukta huA ho to usako bhI sIdhe mArgapara lAnA vaDA duSkara kArya hai to anya vyaktiko sanmArgameM sthira rakhanA kyA sulama hai? aisA manameM vicAra na karanA cAhiye. arthAt sthirIkaraNakAryameM honevAle parizramako sahana karanA apanA kartavya samajhanA cAhiye. cAritravinayameM sadA hI tatpara rahakara IryAdisamitiyoM pAlanI cAhiye. ye samitiyAM bar3I duSkara haiM. jagameM sarvatra jIva bhare haiM ataH jIvahiMsAkA kaise parihAra ho sakegA ? pratyeka pAva rakhate samaya acchI tarahase dekha mAla karane para bhI jIvoMkA darzana aura unakA parihAra honA azakya hai. isase to iSTasthAna para jAnA hI na hogA, iyaryAsamitIse calate samaya sUryakI uSNatA, kaMTakAdikase bAdhAyeM hotI haiM. aise vicAra manameM lAkara saMkzapariNAma nahIM banAnA cAhiye. jaise duSTapuruSameM kRtajJatA guNa pAnA durlabha hai vaise hI nau prakArase vizuddha AhAra pAnA kaThina hai. aisA manameM kabhI bhI vicAra na kare. yaha saba cAritravinaya hai. maine tapodhinaya dhAraNa kiyA hai, anazanAdika sapa pheranase maiM hamezA tatpara rahatA , aprAsuka pAnI / O Bees Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 282 pAnasa tathA azuddha bhikSA grahaNa karanese jo pApa utpanna hotA hai usako. merA tapa bhasma kara DAlegA aisA manameM saMkalpa nahIM karanA cAhiye. vAracAra UThanA, guruoMke pIche gamana karanA, unakI AjJA zirodhAraNa karanA, upakaraNAko sodhanA pochanA' vagaire upacAravinaya hai, ye kArya dararoja karanakI yaha Apat vyartha hI pIche lagI hai, aisA manameM vicAra na kareM, bar3e Anandama upacArabinayakA pAlana kareM, tapazcaraNameM zraddhA rakhanA yaha bhI tapovinaya hai. tapazcaraNake dvArA AramApara upakAra hotA hai yaha apane buddhisa jAnakara tapake upara zraddhA karanI cAhiye. tapazcaraNase navIna karmakA saMvara hotA hai. aura pUrvakAlameM baMdhA huA karma nirjIrNa hokara AtmAse chUTa jAtA hai. tapa jIvoMko iMdrapadavI, cakravartipada vagaire lokapUjya pada arpaNa karatara hai. utkRSTa tapake alAbhase hI jIvako saMsArasamudra meM janmamaraNa ke AvartameM ghUmanA paDatA hai. duHkhoMse bhare hue isa bhavasamudra meM tapake abhAvase hI maiMne bhramaNa kiyA hai aura karUMgA. aisA vicAra karake tapameM yema karanA cAhiye. sAmAyika, caturvizatistava, baMdanA, pratikramaNa, pratyAkhyAna aura kAyotsarga aisI chaha Avazyaka kriyAyeM haiM. ye kriyAyeM zAstrameM jaMsI kahI haiM vaisA unakA AcaraNa karanA cAhiye, usameM nyUnatA na hoveM. yadi hogI to tapovinayameM nyUnatA AvegI. 'Na vaso avaso avasassa kammamAvAsayaMti yodhavyA' aisI Avazyaka zabdakI nirukti hai, vyAdhi-roga azaktapanA ityAdi vikAra jisameM hai aise vyaktiko avaza kahate haiM. aise vyaktIko jo kriyAyeM karanA yogya hai unako Avazyaka kahate haiM. jaise 'Azu gacchatItyazvaH' arthAt jo zIghra dauDatA hai usako azva kahate haiM. arthAt vyAghrAdika koI bhI prANI jo zIghra dauDa sakate haiM ve sabhI azvazabdase saMgRhIta hote haiM, paraMtu azvazabda prasiddhika vaza hokara ghoDA isa arthameM hI rUTa hai. baiMseM avazya karane yogya jo koI bhI kArya hai vaha Avazyaka zabdase kahA jAnA cAhiye jaise - lauTanA, karavaTa badalanA, kisIko bulAnA vagairaha kartavya avazya karane par3ate haiM paraMtu Avazyaka zabda yahAM sAmAyikAdi kriyAoM meM hI prasiddha hai. ___adhatrA AvAsaka aisA zabda mAnakara 'AvAsayanti ratnatrayamAtmani iti AvAsakAH' emI bhI niki karate haiM. arthAta jo AnmAmeM ratnatrayakA nivAsa karate haiM unako AvAsaka kahate haiM. sAmAyika, caturvizanistaya, / Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArAdhanA 283 vaMdanA, pratikramaNa, pratyAkhyAna aura kAyotsarga ye chaha Avazyaka kriyA hai- usameMse sAmAyika kriyAkA varNana AcArya kahate haiM. sAmAyika ke cAra bheda haiM-nAmasAmAyika, sthApanA sAmAyika, dravyasAmAyika aura bhAvasAmAyika. nAmasAmAyika - jAti, guNa, kriyA vagairaha nimittoM ke binA kisI bhI jIvAdi padArthoMkA sAmAyika aisA nAma rakhanA. sthApanA sAmAyika sarva pApakA tyAga karanevAle pariNAmoMse pariNata aise AtmAse ekarUpa hue. zarIrakA jo AkAra sAmAyika karate samaya hotA hai vaisA hI AkArasAhasya jinameM hai aise citra, phoTo vagairaha padArtha meM yaha sAmAyika hai aisI sthApanA karanA yaha sthApanAsAmAyika hai. AgamadravyasAmAyika aMgabAhya zrutajJAna kA sAmAyika nAmakA Adya graMtha hai. usa graMthakA artha jo jAnatA hai arthAt sAmAyika rUpa AtmapariNAmakA anubhava jisako A cukA thA paraMtu sAMprata jo sAmAyikarUpajJAna se pariNata nahIM huvA hai vaha vyakti AgamadravyasAmAyika hai. no AgamadravyasAmAyikake jJAyakazarIra, bhAvi aura tavyatirikta aise tIna bheda haiM, sAmAyikako jAnanevAle AtmAkA jo zarIra haiM vaha bhI AtmAke samAna sAmAyikakA jJAna honemeM kAraNa hai, kyoM ki zarIrake binA AtmAko jJAna hotA nahIM hai, jo padArtha jisake sadbhAvameM rahatA hai yA utpanna hotA hai aura jisake abhAva meM utpanna nahIM hotA hai vaha utpanna honevAlA padArtha usakA kArya samajhanA cAhiye. zarIrake binA sAmAyikakA jJAna AtmA svayaM apane meM dhAraNa nahIM kara sakatA hai. ataH vaha jJAna zarIrakA kArya mAnA jAtA hai. arthAt jJAna aura zarIra meM hetuphalavyavasthA hai aisA yahAM samajhanA cAhiye. jJAnarUpa sAmAyikakA zarIra kAraNa honese trikAlasthita yaha zarIra sAmAyika zabdame vAcya hotA hai. bhAvisAmAyika -- cAritramohanIya karma ke vizeSa kSayopazamase AtmAmeM bhaviSyatkAlameM jo sarva sAvadya yogase nivRtta karanevAlA pariNAma hogA usako bhAvi sAmAyika kahate haiM. tadvyatirikta no AgamadravyasAmAyika -- kSayopazamarUpa avasthAko prApta hue cAritra mohanIya karmako jo ki sAmAyikake prati kAraNa hai vaha no AgamaMdracya tadvayatirikta sAmAyika hai, bhAzvAsa 283 2 Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH 284 no bhAgamabhAvasAmAyika-saMpUrNa sAvadhayogoMse virakta aise AtmAke pariNAmako no AgamabhAva sAmAyika kahate haiM. yahI sAmAyika prakRta viSayameM grAma hai. AgamabhAvasAmAyika-sAmAyika zAstrakA jJAna jisakA sAMpratameM upayoga ho rahA hai caturviMzatistava -- isa bharatakSetra meM paiMrtamAnakAlameM vRpamanAthase mahAvIra taka covIsa tIrthakara hogaye haiN| unameM arhantapanA vagaire anaMtaguNa haiM. unako jAnakara tathA unake Upara zraddhAna rakhate huye unakI stuti karanA yaha cakAtimtava hai. caMdanA-ratnatrayadhAraka yati, AcArya, upAdhyAya, pravartaka, buddhasAdhu, inake utkRSTa guNAko jAnakara zraddhA mAhita hotA huvA abhyutthAna aura prayoga aise bhedase do prakArake vinayoM meM pravRtti karanA yaha vaMdanA Avazyaka hai. isa abhyutthAna aura prayogake aura bhI aneka bhada hai| yaha baMdanA kArya kisako karanA cAhiye, kisake pratti karanA cAhiya, kisa samaya meM aura kitana cAra karanA cAhiye? abhyutthAna-UThakara Adarase khar3e honA yaha kartavya kisane batAyA hai ? tathA kisa phalakI apekSA karake yaha karanA cAhiye / pUrvakAlameM karmabhUmImeM vinayako kartavya karma samajhakara sarva jinazvarone usakA upadeza diyA hai yaha kartavya karanese mAnakapAyakA nAza hotA hai, bahumAna karanekA zreya milatA hai. athavA gurujana vinaya karanevAlAko AdarakI dRTIse dekhate hai. tIrthakarokI AjJA hamane zirodhArya kI hai aisA siddha hotA hai. isa vinayase jJAna aura dharmakI ArAdhanA hotI hai. pariNAmAMmeM nirmalatA, niSkapaTatA aura saMtoSa ye phala prApta hote haiM. ina phaloMkI prAptike liye yaha kartabya vaMdanA karanevAlAko karanA cAhiye. vinaya karanevAlA gavarahita, saMsArabhIru, Alastharahita svabhAvayukta, anugrahakI icchA rakhanevAlA, anya vyaktioMke guNa prakAzita karanevAlA, saMghavatsala, evaMvidhaguNaviziSTa honA cAhiye. munioMko zrAvakake Anepara UThakarake khaDe honA yogya nahIM hai. athavA pArzvasthAdi bhraSTa munioMkA Agamana honepara bhI UThanA yogya nahIM hai, jo muni ratnatrayameM, aura tapazcaraNameM tatpara haiM ve Anepara abhyutthAna karanA yogya hai, jo sukhake vaza hokara apane AcArameM zithila ho gaye hai unake Anepara UTha karake khaDe ho jAnese karmabaMdha hotA hai, sukhazIloMkA vinaya karanese pramAda utpanna hotA hai, aura jAdA pramAdI banAnekA sAdhana ho jAtA hai. saMsArabhIka munioMke Anepara abhyutthAna karanA cAhiye, usase azubha karmakI nirjarA hotI hai. saMsAra 287 Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA AvAsa: - -- bhIrutA sipara jora vRddhiMgata hotI hai. joza aura ko eTAnA hai athavA sadAdi anuyogoMkA zikSaNa detA hai vaha vyakti yadi apanese ratnatrayase hIna hai tobhI usake Anepara uThakara khar3e honA cAhiye. jo jo usake pAsa adhyayana karate haiM ve savajana uThakara khaDe hoveM. vasatikAsthAnase, kAyabhUmIse (?) bhikSA lekara lauTate samaya, jinamaMdirase Ate samaya, guruke pAsase Ate vakhta athavA grAmAMtarase Ate samaya UThanA cAhiye. gurujana jaba bAhara jAte haiM athavA bAharase Ate hai, tabataba abhyutthAna karanA cAhiye. isI prakArase itara bAteM bhI jAnanI cAhiye. paMcanamaskAroccAraNa karate samaya prathamanaH bhUbhipara hAtha joDakara eka. namaskAra karanA cAhiye. navA caturvizatimnabanake prAraMbhameM hI namra hokara eka namaskAra karanA cAhiye. pratyeka dizAmeM tIna Avarta kara eka namaskAra karanA cAhiye, aisA karane cAra dizAomeM cAra namaskAra aura bArA Avata hote hai. (hamane isakA artha saMkSepame likhA hai. isakA khulAsA mUlAcAra graMthameM paDAvazyakAdhikAra kI 104 gAthAmeM vasunaMdi AcAyene kiyA hai pAThakagaNa vahAM dekha le..) aba pratikramaNakA vivaraNa karate haiM azubha pravRttIse nivRtta honA pratikramaNa hai. usake chaha bheda haiM. jaise nAmapratikramaNa, sthApanApratikramaNa dravyapratikramaNa, kSetrapatikramaNa, kAlapatikramaNa, aura bhAvapratikramaNa, ayogya nAmoMkA uccAraNa na karanA yaha nAma pratikramaNa hai, bharvadArikA, svAminI ityAdika ayogya nAmoMkA uccAra na karanA yaha nAmapratikramaNa hai. sthApanA pratikramaNa ---AmAbhAsa-hariharAdikoMkI patimAyeM, basa aura sthAvaroMke citra, jo ki raMgake dvArA likha gaye haiM athavA pASANa, lakahI ityAdikoMmeM ukire gaye haiM ina sabako sthApanA kahate haiM. AmAbhAsakI pratimAke Age khaDe hokara hAta joDanA, mastaka namra karanA, unakI gaMdhAdidravyoMke dvArA pUjA karanA yaha kArya nahIM karanA cAhiye, isa prakArake sthApanAkA tyAga honese sthApanA pratikramaNa hotA hai. athavA sajIvoMkI vA sthAvarajIvoMkI jo sthApanAyeM hotI hai usakA nAza na karanA, mardana na karanA, tAhana na karanA, yaha bhI sthApanA pratikramaNa hai. dravyapratikramaNa-vAstu, kSetra, dhanadhAnyAdi dazaprakArake parigrahoMkA tyAga karanA, udgama, utpAdanAdi 285 Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 286 dopayukta vasatikA upakaraNa va AhAra inakA tyAga karanA, jo AhArAdika padArtha ayogya haiM, abhilApako adhikatA utpanna karate haiM, jinase unmattatA aura saMklezapariNAma baDhate haiM aise AhArAdikoM kA tyAga karanA yaha saba dravyamatikramaNa haiM. kSetrapratikramaNa --- pAnI, kIcaDa, tramajIva, sthAvara jIva inase vyApta hue pradezo meM jAne AnekA tyAga karanA. athavA jisameM apane rahanese ratnatrayadharma kI hAni hogI aise pradezakA tyAga karanA yaha bhI kSetrapratikramaNa hai. jahAM jJAnavRddha va tapovRddha muni rahate nahIM haiM aise sthAnoMko tyAganA yaha kSetrapratikramaNa hai. kAlayatikramaNa - rAtrI, tIno saMdhyAsamayoM meM, svAdhyAya kAla, aura sAmAyikAdi Avazyaka kriyAke kAloMmeM jAnA AnA gaire kriyAoMkA tyAga karanA yaha kAlapratikramaNa hai. kAla to sadA hI rahatA hai usakA sthAna hI nahIM sakatA paraMtu usa kAlameM honevAlI kriyAoMkA vaha kAla AdhAra hai usake sAhacarya una kriyAoM ko bhI kAla kahate haiM, bhAvapratikramaNa -- mithyAtva asaMyama, kapAya, rAgadveSa, saMjJA, AhAra, bhaya, parigraha aura maithunakI abhilApA, nidAna aura ArtadhyAna, raudra dhyAna ityAdika azubha pariNAma va puNyAlAyake kAraNabhUta azubhapariNAma ina sabako yahAM bhAva kahate haiM. unase nivRtta honA bhAvapratikramaNa hai aisA kisI AcAryoMkA mata haiM. kora AcArya pratikramaNake cAra bheda kahate haiM nAmapratikramaNa - dravya, guNa, kriyA, jAti ityAdi nimiyoMke binA hI kisIkA pratikramaNa aisA nAma rakhanA yaha nAma pratikramaNa haiM. sthApanA pratikramaNa - viziSTa jIva dravyake zarIrAkArakI sadRzatAkI apekSA citrAdikoMmeM azubha pari grAmoM kI sthApanA karanA vaha sthApanA pratikramaNa haiM. AgamadravyapratikramaNa - pramANa, naya, nikSepa vagairahake dvArA pratikramaNAvazyaka graMthakA svarUpa jo jAnatA haiM paraMtu vartamAnakAlameM pratikramaNa ke sUtroM meM usakA upayoga lagA nahIM hai, paraMtu AgAmikAla meM utpanna honevAle jJAnarUpa pratikramaNakA jo kAraNa haiM aise jIvako AgamadravyapratikramaNa kahate haiM. no AgamadravyapratikapaNake tIna bheda haiM, jJAyakazarIra, bhAvi aura vRdvayatirikta. jaise pratikramaNa azvA 2 286 Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH 287 paryAyako AtmA kAraNa hai vaise usa AtmAkA zarIra bhI pratikramaNapAyako kAraNa hai. isaliye usakA trikAlagocara zarIra bhI pratikramaNazabdase vAcya hotA hai. bhAvipratikramaNa-cAritramohanIya karmake kSayopazamakA sAnnidhya honese jo Age pratikramaNapAya dhAraNa karegA yaha AtmA bhAvinAtikramaNa hai. ___no -- Agamadravyavyatirikta pratikramaNa-vayopazamAvasthAko prApta huyA jo cAritramohakarma baha tadvayatirikta pratikramaNa hai. pratikramaNakA jo jJAna baha AgamabhAvapratikramaNa hai mithyAjJAna, mithyAdarzana aura mithyAcAritra inase maiM virakta huA hai aisA jo jJAna AtmAmeM utpanna hotA hai vaha AgamabhAvayatikramaNa hai. azubhapariNAmoMke dopa jAnakara aura zraddhA kara usake ulaTe pariNAmoMse AtmA jaba pariNata hotA hai taba vaha no AgamabhAvapratikramaNa hai. prazna-sAmAyika aura pratikramaNameM kyA bheda hai ? sAbadhamanavacana kAyakI pravRttiyoMse virakta honA yaha sAmAyikakA lakSaNa hai. aura azubha manovAkAyakI nivRtti honA yaha pratikramaNa hai arthAt pratikramaNa dhAra sAmAyika inameM kucha bhI bheda nahIM hai| isaliye chaha Avazyaka kriyAoMkI vyavasthA kaisI hogI ? isa praznakA unnara koI vidvAna isa prakAra dete hai sarva sAvAyogoMkA maiM tyAga karatA hUM' aisA vacana arthAt pratijJA sAmAyikama kI jAtI . hiMsAdikoMka bheda pRthak na grahaNa kara mAmAnyase sarva pApoMkA tyAga karanA sAmAyika hai. aura hiMsA, asatya vagaire bhedoMmeM sAvadhayogake vikalpa karake usase virakta honA pratikramaNa hai. isa viSayake sUtra kA abhiprAya yaha hai ki-mithyAtvakA tyAga karanA, asaMyamakA arthAt usake prabhAvase utpanna honevAle aticAraoNkA tyAga karanA, kapAyoMkA tajjanita aticAroMkA tyAga karanA tathA aprazasta manovArakAya viSayaka vratAticAroMkA tyAga karanA yaha bhAva pratikramaNa hai. isa rItIse uparake praznakA koI vidvAna uttara dete haiM paraMtu yaha unakA uttara ayogya hai. - .. yoga zabdase vIryapariNAma aisA artha hotA hai. yaha vIryapariNAma vIryAntarAya karmake kSayopazamase utpanna / Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - mAvAsA mUlArAdhanA 288 hotA hai. isaliye baha vAyopatramika bhAva hai. aise yogase nivRtta honA yaha sAmAyika hai arthAt azubhakarmakA grahaNa karanevAle yogarUpa AlmA kI pariNati na honA yaha sAmAyika zabdakA artha hai. mithyAtva, asaMyama aura kapAya ye darzanamohanIya kamake udayase AtmAmeM utpanna hote haiM. ataH ye bhAva audamika haiM. mithyAtva-tatvoMmeM zraddhAna na karanA, asaMyama-hiMsAdi paMca pApoMko asaMyama kahate haiM. krodha, mAna, mAyA, lobha ye pariNAma parasparase aura mithyAtva asaMyamase bilakula bhinnasvarUpa hai aisA anubhava meM AtA hai. jisake kAraNa bhinna rahate haiM ve padArtha ekasvarUpake nahIM hote haiM. jaise zAlI aura geduoMke kAraNa bhinna honese ve eka nahIM hai. vaise hI mithyAtva, asaMyama aura kapAya inake hetuoMmeM aura svarUpameM bhI bhinnatA honese ye paraspara to bhinna hai. aise pariNAmAMsa. virakti, honA yaha pratikramaNa kahA gayA hai. sAvadyayogamAtrase nivRtta honA sAmAyika hai. aisA donoM meM baDA bheda-vizeSa hai. ina pariNAmoMke bhedoMkA Azraya kara 'cupaccayANa paMdho' yaha satra bhavasa huA hai. yadi yogake hI cAra bheda mAne jAte to yogake sAtha mithyAtvAdikAMko cAra saMkhyA mAnanA nyAya nahIM hotA. pratyAkhyAna Avazyaka-bhaviSyakAlIna kriyA meM nahIM karUMgA aisA gaMkalpa karanA yaha pratyAkhyAna Avazyaka hai. yaha nAma, sthApanA, dravya, kSetra, kAla aura bhAva se vikalpase chaha prakArakA hai. ayogya nAmakA meM uccAra nahIM karUMgA aise saMkalpako nAmapratyAkhyAna kahate haiM, AptAbhAsake hariharAdikAMkI pratimAoMkI meM pUjA nahIM karUMgA, manase, bacanase aura kAyase trama aura sthAvara jIvoMkI sthApanA meM pIDita nahIM karUMgA aisA jo mAnasika ekAgra rUpa saMkalpa vaha sthApanA pratyAkhyAna hai. athavA ahaMdAdi parameTioMkI sthApanAkA-unakI pratimAoMkA meM nAzana karUMgA, anAdara nahIM karUMgA. yaha bhI sthApanA pratyAkhyAna hai. dravyapranyAkhyAna-ayogya AhAra, upakaraNa vagairaha padArthoMko meM grahaNa na karUMgA esA saMkalpa karanA. zatrapratyAkhyAna-ayogya va jiname aniSTa prayojanakI utpani hogI, jo saMyamakI hAni kareMge athavA 10 saMkuzaparigAmIko utpA kareMge aige zretroMko meM tyAgUgA aisA saMkalpa karanA yaha kSatramatyAmyAna hai kAlapratyAkhyAna-kAlakA tyAga karanA zakya hI nahIM hai. isaziye uma kAlameM honevAlI kriyAtrAko tyAgane kAlakA hI tyAga hotA hai aimA yahAM samajhanA cAhiye. arthAt madhyAkAla, rAtrikAla vagairaha samayameM Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA mAvAsaH 289 adhyayana karanA, AnA jaranA ityAdikArya maiM nahIM karUMgA aisA saMkalpa karanA kAlapratyAkhyAna hai. bhAvapratyAkhyAna-bhAva-azubhapariNAma unakA maiM tyAga karUMgA aisA saMkalpa karanA. isake do bheda hai. mUlaguNa pratyAkhyAna aura uttara guNapratyAvyAta, zaMkA-mUlaguNa isa zabdakA artha vrata aisA hotA hai. unakA tyAga bhaviSyakAlameM maiM karUMgA aisA saMkalpa saMvarako cAhanevAle yadi kareM to karmasaMvara hogA hI nahIM. saMvarako cAhanevAlAko vratakA avazya pAlana karanA cAhiye ataH mUlaguNapratyAkhyAna hotA nahIM hai.. uttara - uttaraguNoMko kAraNa honese vratoMmeM mUlaguNa yaha nAma prasiddha hai. mUlaguNarUpa jo pratyAkhyAna yaha mUlaguNapratyAkhyAna hai. arthAta yahAM paSThItatpupuruSa samAsa nahIM hai. karmadhAraya samAsa hai. ataH uparyukta zaMkAkA parihAra huA. batAke anaMtara jo pAle jAte hai aise anazanAdi tapAko uttaraguNa kahate haiM. uttaraguNapratyAkhyAna isa zabda bhI karmadhAraya samAsa hI hai.' uttaraguNazca saH pratyAkhyAnaM ca taditi uttaraguNapratyAkhyAnaM ' uttaragaNapratyAkhyAnakA Upara kahA huA vigraha samajhanA cAhiMya. muniyAko mUlaguNapratyAkhyAna AmaraNa rahatA hai. saMyatAmaMyata arthAta paMcamaguNasthAnavI Avaka usake aNuvratAko mUlaguNa kahate haiM. gRhastha mUlaguNapratyAkhyAna alpakArika aura jIvitAvadhika esA dona prakArakA kara sakate haiM. pakSa, chaha mahine ityAdirUpase bhavidhyatkAlakI maTA karake usameM sthala hiMsA, asatya, corI, maithunasevana, aura parigraha aise paMcapAtaka meM nahIM karUMgA aisA kalpa karanA yaha alpakAlika pratyAkhyAna hai, maiM AmaraNa sthUla hiMsAdipApAko nahIM karUMgA aisA saMkalpa kara unakA tyAga karanA yaha jIvitAvadhikapratyAkhyAna hai. uttaraguNapratyAkhyAna to muni aura gRhastha jIvitAvadhi aura alpAvadhi bhI kara sakate haiM. jisane saMyama kiyA hai. usako sAmAyikAdika, aura anazanAdika bhI rahate haiM ataH sAmAyikAdikoMko aura tapako panA hai. bhaviSyatkAlako viSaya karake azanAdikokA tyAga kiyA jAtA hai. ataH uttaraguNarUpa yaha pratyAkhyAna hai aisA mAnA jAtA hai. samyaktva yadi hogA tabhI yaha do tarahakA pratyAkhyAna muni aura gRhasthAko mAnA jAtA hai. yadi samyagdarzanake sAtha yaha pratyAkhyAna na hogA akelA hI hogA to vaha pratyAkhyAna isa nAmako nahIM pAtA hai. Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA gAthA 290 pa jIvanikAya aura hiMsAdikoMkA svarUpa jAnakara aura unake Upara zraddhA kara yadi sarva prakArase athavA ekadezase hiMsAdikoMkA tyAga karanepara usa tyAgako batasaMjJA prApta hotI hai. yahI abhiprAya ' niHzalyo vratI' isa satra meM hai. mithyAzalya, mAyAyalya aura nidAnazalya ese tInazalya haiM. aise tInazalyAma jo rahita hai vahIM niHzalya hai. niHzalyako hI vratI kahanA cAhiye. jo zalyasahita hai vaha vratI nahIM hai, yadi jIvAdi padAthApara zraddhA na ho to mithyAtyazalyakA tyAga nahIM ho sakatA. jIvAdipadArthIkA jJAna yadi na hogA to mamyagdarzana nahIM hogA isaliye samyagdarzana aura samyagjJAna yukta prANIko hI batiyanA prApta hotA hai aisA sUtrakArane kahA hai. sahI abhiNaya pa raM pareM bhI kahA hai-- "munika ahiMsAdi paMcamahAvrata aura zrAvakoMke pAMca aNuvrata ye samyagdarzanake vinA nahIM hote haiM. isaliMga prathamataH AcAryAne samyaktvakA varNana kiyA hai." munirAja manase, vacanase aura zarIrase hiMsAdika pApa kArya vayaM nahIM karate, na karAte aura na anumodana dete haiM. yAvajjIva nau prakArase pApoMkA tyAga karate haiM. paraMtu samyagdRSTi gRhastha mUlaguNa athavA uttaraguNa apanI zaktyanusAra grahaNa karatA hai aura yAvajjIva kiMvA alpakAlaparyaMta pAlatA hai. maiMne pUrvakAlameM hiMsAdika kArya kiye, hAya maiMne yaha duSTa kArya kiyA, maiMne duSTa saMkalpa kiye aura maiMne hiMsAdi pravRttikara bhASaNa kiyA. yaha maiMne ayogya kiyA hai isa prakAra niMdA aura gahAke dvArA vartamAna kAlIna asaMyama burA samajhatA hai. pUrvameM jaisA asaMyama maiMne kiyA thA athavA ana jo asaMyama pravRtti huI aisI asaMyama pravRtti mai AgAmikAlameM nahIM karUMgA, isa rItIse vaha zrAvaka pApoMkA pratyAkhyAna karatA hai. aba gRhastroM ke hisAdi tyAgarUpa pariNAmAke vikalpoMkA vicaraNa karate haiM sthUla himAdika pAMca pApoMko kRta, kArita, anumata aise tIna vikalpAsa tathA mana, vacana aura zarIrake vikalpoMse tyAga nahIM karate haiM. unakA krama--maiM manase sthUla hiMsAdika paMca pApa nahIM karUMgA, tathA vacanase aura zarIrase bhI nahIM karUMgA. yaha kRta ke tIna bheda haiM, manake dvArA maiM sthUla hiMsAdika pAMca pApa nahIM karAUMgA, tathA vacana aura zarIrake dvAga bhI nahIM karAUMgA. ye kAritake tIna bheda haiM. manake dvArA sthUla hiMsAdi pApoMko sammati maiM nahIM deUMgA. vacana aura zarIrake dvArA bhI maiM sammati nahIM deUMgA isa tarahase tIna prakArakI sammati Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SATTA AzvAsa mUlArAdhanA 39 haiM. paraMtu gRhastha sthUlAIsAdi pApoMkA nau prakAroM se tyAga karanemeM asamartha rahate haiM. kyoM ki ve gRhakAryoMse virakta nahIM rahate haiM. mana aura vacanake dvArA sthUla hisAdika pApoMko kRta, kArita, anumatIke vikalpoMse nahIM karatA hai. paraMtu zarIrake dvArA hiMsAdika pApoMkA kRtakAritAnumati vikalpapUrvaka tyAga karane meM asamartha hotA hai, arthAt manake dvArA meM sthUla pAtaka nahIM karUMgA, nahIM karAuMgA aura anumati nahIM deuMgA. tathA vacanake dvArA bhI sthUla pAtaka nahIM karUMgA, nahIM karAuMgA aura anumati nahIM deuMgA isa prakAra hiMsAdikakA vyAga kara sakatA hai. isa viSayameM aimA sUtra hai--'Na khu tividhaM tividheNa ya duvidhakavidhaNa vApi viramejja 'iti. gRhastha kisa prakArale virakta hotA hai ? isa praznakA uttara AcArya likhate haiM-kRta aura kAstivikalpase mana vacanakAyaka dvArA ye hiMsAdika tyAgate hai. athavA zarIra ke dvArA aura gANIka dvArA riyAdiviSayaka kRtakAritakA tyAga karate haiM. isIliye isa viSaya meM pUrvAcAnyAMna AnakA matra kahA hai-'gidhaM puNa livizeSa duvidheviSeNa vApi viramenja' : .. . . athavA manayarana aura zarIrake dvArA dhUlAhamAdika pApa phala svayaM meM nahIM mAMgA aisA saMkalpapUrvaka prata grahaNa karatA hai. kiMvA vacana aura zarIrake dvArA hI pAMca pApoMko svayaM nahIM karatA hai athavA kevala zarIrase hI svayaM hiMsAdikoMkA kRtarUpase tyAga karatA hai. arthAta maiM sarIrake dvArA hI pAMca pAtaka nahIM karUMgA. aisA vrata letA hai. isa vipayakA sUtra aisA hai--ekavidhaM vividhaNApi viramejja' isa rItIse jo vratoMke vikalpa hote haiM inako bhaviSyatkAlakA viSaya karanese pratyAkhyAnake vikalpa upajata hai. jaise-maiM mana, vacana aura zarIrake dvArA kRta, kArita aura anumodanoMse Ageke kAlameM hiMsAdikoMkA tyAga karUMgA ityAdi. kAyotsargakA nirUpaNa karate hai kAyotsarga kAya zabdakA artha zarIra hotA hai. aura utsarga zabdakA artha tyAga hotA hai, arthAt zarIrakA tyAga karanA yaha kAyotsarga zabdakA samagna ardha huA. padArthAko jAnanezale jJAnako AdhArabhUta iMdriyarUpI atrayabAsa jisakI racanA huI hai aisA karmanirmita audArika nAmakA jo viziSTa pudgalasamudAya vaha yahAM Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH 292 kAya zabdase gRhIta hotA hai. arthAta audArikArIsko yahA'kAya' kahate haiM. kyoMki itara vaiRiyikAdi zarIroMmeM utsarga-tyAgakA saMbhava siddha nahIM hotA hai. audArika zarIrase hI cAritra pAlA jAtA hai. isase hI manuSya mokSako hastagata karate hai ataeva isameM hI utsagakI saMbhAvanA hai, anyatra nahIM hai. isa utsargakA Age khulAsA likheMge. ___ zaMkA-jaba Ayukarma pUrNa nikala jAtA hai tabhI AtmA zarIrako choDatI hai. anyasamayamaM nahIM. isaliye anyamagara kApAtparga nAmakI Avazyaka kriyA kaMgI hogii| uttara-AtmAke aura zarIrake pradeza parasparoMmeM milajAnase abataka Ayukarma hai tarakata AtmAse zarIrakA vichoha nahIM hogA tobhI zarIra saptadhAtuoMse banA huA hai, atyaMta apavitra zukra aura zoNitAse isakI utpatti huI hai ataH yaha azuci hai. tathA yaha anitya, vinAzazIla, asAra, duHkhakA hetu hai. isa zarIrapara mamatA karanese jIvako anaMta kAlataka saMsArameM bhramaya karanA paDegA. ityAdika zarIradoSoMkA vicAra kara yaha zarIra merA nahIM hai aura maiM isakA svAmI nahIM hUM aisA saMkalpa manameM paidA ho jAnese zarIrapara premakA abhAva hotA hai. usase zArIrakA syAga siddha hotA hai, jaise prANase bhI priyapatnIne yadi kucha aparAdha kiyA ho to vaha patike sAtha eka hI gharameM rahatI hai to bhI patIkA prema usaparase haTa jAnese vaha tyAgI gaI hai aisA kaha sakate hai. kyoM ki yaha merI hai yaha mamatvabhAvanA purupake hRdayase naSTa huI hai. se yahAM zarIraparase mamatva bhASa haTanese kAyotsarga-zarIrakA tyAga siddha hotA hai. zarIrakA nAza honekA kAraNa upasthita honepara bhI nAzako haTAnekI abhilASA kAyotsarga nAmaka Avazya kriyA karate samaya munivaryameM nahIM hotI hai. jo jisake nAzake kAraNa haTAne meM utsuka nahIM haiM usane baha / tyAgA hai aisA samajhanA cAhiye jaise vastrAdikoMkA tyAga, zarIrake apAyakAraNako haTAne meM yati nirutsuka rahate haiM isa liye unakA kAryatyArga yogya hI hai. kAyotsarga karanevAle muni zarIpara nispRha hokara staMbhaka samAna khaDe ho jAte haiM, apane do bAhu jAnu taka rakhate haiM. aura prazastadhyAnameM nimagna hote haiM. apane Uparake zarIrako ye unnata aura namra bhI nahIM rakhate haiM arthAta ve chAtIko Age jAdA uThAte nahIM hai athavA nIce unakA zarIra jAdA ikatA bhI nahIM hai. karmakA nAza karane kI icchA rakhate hue ye nirjantuka ekAnta sthAnameM upasarga sahana karate haiM. 262 18 Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsara 293 kAyotsargakA jaghanyakAla antarmuhUrta hai aura utkRSTa kAla eka varSakA hai. rAtrikAyotsarga, dinakAyotsarga, pakSa, mAsa, cAramAsa, saMvatsara aise kAyotsargaka bahuta bheda haiM. aticAra naSTa honeke liye ye kAyotsarga kiya jAte haiM. rAvi, divasa, paMdharAdina, mahinA, cAramahine, varSa ityAdi samayameM jo vratameM aticAra lagate haiM unako dUra karaneke liye ye kAyotsarga kiye jAte haiM. sAyaMkAlameM so ucchvAsa aura prAtaHkAla meM pacAsa ucchyAma kiye jAte haiM, eka pakSameM nInaso vAsocchvAsa,cArimahinemeM cAramo aura varSa 5.8 pAMcaso kAyotsargakA kAla kahA hai. prANihiMsAdi pAMca prakArake aticAroM se jo koI aticAra hogA taba ekaso ATha ucchvAsa karane cAhiye. kAyotsarga karanepara yadi zvAsottamAla karate sagara inakI yadi lAbhAbameM hI hai athavA pariNAmoMmeM skhalana huvA ho to ATha ucchvAsa kAla taka adhika kAyotsarga karanA cAhiye. kAyotsargake 1 utthitosthita, 2 utthitAniviSTa, 3 upaviSTosthita 4 aura upaviSTopaviSTa aise cAra bheda kahe haiM. 1 dharmadhyAna athavA zukladhyAnameM pariNata hokara jo khaDe hokara kAyotsarga karate haiM unakA vaha utthitIsthita kAyotsarga haiM. zarIra aura AtmAke pariNAma dono bhI unnata hai yahAM unakA unnatiprakapa dikhAneke liye 'utthitotthita zabdakA prayoga kiyA hai. usameM zarIra khaMke samAna sthira khaDA huA hai yaha dravyotthAna kahA jAtA hai. tathA jJAna sthira hokara dhyeya vastumeM ekAgra hotA hai usako bhAtronthAna kahate haiM. ArtadhyAna aura rodradhyAna meM pariNata hokara jo khaTA hotA hai usake kAryanmargako usthitaniSaNyA kAyotyaga kahane haiM, zarIraye vaha baTA hai anaH usako usthita kahane hai. paraMtu zubhapariNAmarUpa undhAnakA abhAva honasa niSaNA kahata hai. utthitAvasthAkA aura AsanAvasthAkA bhinna bhinna kAraNa honese yahAM unthina aura upaviSTa meM virodha nahIM hai. jo muni baiThakara hI dharma aura zukladhyAnameM lavalIna hotA hai usakA upaviSTotthita kAyotsarga hai. pariNAma usake unnatazIla hai paraMtu zarIrame vaha uThakara khar3A nahIM huA hai. jo muni baiThA huvA hai aura agamadhyAna kara rahA hai vaha nipaNaniSaNA kAryAtmargayukta samajhanA cAhiye. vaha zarIrase dhaiThA huvA hai aura pariNAmoMse bhI utthAnazIla nahIM hai. Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUlArApanA AzvAsa divasa, rAtri, pAkSika, cAturmAsika, vArSika ratnatraya saMbaMdhI jo aticAra hogaye ho unakA manase smaraNa karanA cAhiya. anaMnara mana pramAdavaza hokara yaha duSTa kArya kiyA hai aisA cintana kara dharma athavA zukladhyAna prayatna karanA cAhiye, kAyotsarga dhAraNa karanevAle muniyoM ne usthita kAyotsarga doSoMkA tyAga karanA cAhiye. una dopoMkA svarUpa isa prakAra hai 1 jaise ghoDA ApanA eka pAMca thoDAsA akaDa laMgaDA karake khaDA ho jAtA hai vaise khaDA honA 2 belI jaisI idhara udhara caMcala hokara hilatI hai vaise khaDA kAyotsarga karate samaya hilanA, 3 khaMbeke samAna zarIra tATha karake khaDe honA 4 khake Azrayase, bhittIke AdhArase athavA mastakako Uparake padArthakA Azraya dekara khar3e honA. 5 adharoSTa laMbA karake aura stanake tarapha dRSTi dekara kauveke samAna dRSTIko itastataH phekanA. 6 lagAmase pIDita dekara bosa yo pusako hisalA hai vaise mukhako hilAtA huA khaDe honA 8 bailake mAnapara jUM rakhanese yaha apanI mAna nIce karatA hai vaise mAna nIce karatA huvA khar3e honA. 8 kaithakA phala pakaDanevAlA manuSya hAthakA talabhAga jaise pasaratA hai baise karanala pasArakara khaDe honA, 9 hAthake pAMco aMguliyA saMkucita karake khaDe ho jAnA, 10 gUgAmanuSya jaise iMkAra karatA hai vaise khaDe hokara iMkAra karanA. athavA gUgA AdamI jaise nAkake tarapha hAtha uThAkara vastuko dikhAnA hai vaisa khaDe hokara vastuko hAyase dikhAnA, cuTakI bajAnA, bhoMhe TeDhI karanA, bhohe nacAnA. arthAt baDe hokara upayukta doSasahita kAyotsaga karanA. 14 bhIlakI strI jaisI apane guhyapradezako hAvarga hakatI haiM yA kAyotsargaka mamatrameM karanA. 15 jisake pAtra beDIse jakaDe huye haiM aise manuSyake. mamAna gvaTe rahanA. 16 madyapAna kiye hue manuSya ke samAna zarIrako idhara udhara jhukAtA huA khar3e honA aima kAyotgaga. / dopa hai. ina chaha Avazyaka kamAmeM hAni nahIM karanI cAhiye nathA inameM ghaTabaDha bhI nahIM karanI cAhiye. - - - bhattI tabodhigaMmi ya tavammi ya ahIlaNA ya sesANaM // eso tavammi viNao bahuttacArisa sAdhussa // 117 // tapastapodhike bhaktiryaccheSANAmaheDanaM / sa tapovinayo'vAci graMthokta carato yteH||118|| 194 Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SHETATATA bhulArAdhanA AzvAsaH 225 vijayozyA-bhattI bhaktiH / yadananirIkSaNAdiprasAdena abhivyajyamAno'ntargato'nurAmaHtayo'dhigasmi / tapo 'dhikaM ca tavammi ya samyakatapasi, tadvati ca, bhaktiriti yAvat / taca samyagbhAnadarzanasaMyamAnumataM / addIlaNA ya aparibhavazya / masANaM zeSANAM tapasA nyUnAnAmAtmanaH zAnadhadAnacaraNavatAM paribhave jhAnAdInyeya paribhUtAni bhavati / tato yaha mAnAmAvo sAnAticAraH, yAtsalyAbhAvo darzanAtinA mAnivArayamanala cAriti , bhAI iti bhAvaH / gasaro para dhyAvarNitAraNAmasamUha uttaraguNodyogAdikaH / tasmi tapasi tapoviSayaH / viNI vinayaH dhunacArisa zrutanirUpinakagaMgAcarataH / sAdhussa sAyoH / mUlArA-tayohiyAmma AtmanaH sakAzAttapasAdhike rAdhau / ahIlaNA aparibhavaH / sesANa atmanaH sakAzAntapasA nyUnAnA / so yoktaH prinnaamsmRdhH| artha-tapase adhika arthAt apanese zreSTha aise munikA darzana honepara mukhameM prasannatA AnaMda vagairaha utpanna hokara manakA anurAga guNa prakaTa honA yaha bhakti hai. yaha bhakti tapodhika muni aura tapameM karanI cAhiye, samyagdarzana, samyagjJAna aura saMyamapUrvaka jo taya kiyA jAtA hai vahI samyak tapa hai. isase ulaTA tapa saMvara aura nirjarAkA sAdhana na hokara saMsArabhramaNakA sAdhana hotA hai. jo muni apanesa tapase hIna hai, nyUna hai paraMtu jo jJAna, zraddhAna aura cAritrasaMpanna haiM unakI abahelanA kadApi nahIM karanI cAhiye. unakI avahelanA karanese jJAnAdika sadguNoMkA tiraskAra hotA hai. jJAnAdikakA bahumAna na honese jJAnameM anicAra doSa utpanna hotA hai. avahelanAse vAtsalyaguNakA nAza hokara darzanameM sadoSatA paidA hotI hai, jJAna aura samyagdarzana azuddha honepara cAritra bhI azuddha ho jAtA hai. yaha to mahA anartha huvA aisA samajhanA cAhiye.. pUrva gAthAmeM aura isa mAthAmeM kahe, hue guNoMkA pAlana karanese zAsake anusAra AcaraNa karanevAle sAdhuko tapovinayakI prApti hotI hai. upacAranirUpaNArthottaragAthA kAiyavAiyamANasiAtti tividho hu paMcamo viNao // so puNa sabbo duviho paJcarakho cetra pArokkho // 118 / / kAyiko bAcikazcaitaH paMcamo vinayamidhA / / sApyasau punaDhedhA pratyakSatarabhedataH // 119 / / Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArApanA AbhAsa vijayodayA-kAgavAragamANasigoti padasaMbaMdhaH / paMcamo vinayastriprakAraH / kAyena, manasA, vakhasAca nirvayate iti / so puNa satyo sa punakhiprakAro'pi vinyH| duvidho dvividhaH / pacakyo ceca pratyakSaH / pAropako prokssshcesi| upacArikavinayaM gAthAdazakenopadizatimUlArA-paccamkho pratyakSaH saMnihitagurvAdiviSayatvAt / pArokyo prokssH| upacAra kiyA virUpA karanevAlI gAthA artha-upacAravinayake kAyika vinaya, vAcanika vinaya, aura mAnasika vinaya garI tIna bheda hai. zarIrase, vacanoMse, aura manase ye tIno vinaya kiye jAte haiM isaliye inako kAyika vinaya ityAdi nAma prApta hue hai. ye kAyikarinayAdi tIno vinaya pratyakSa aura parokSa aise do prakArake haiM. tatra pratyakSakAdhivinayapradarzanAya gAthAcatuSTayamuttam anmuThThANaM kidiyambha NavaMsa aMjalI ya muMDANaM // paccuggacchaNematto pacchida aNusAdhaNaM ceva // 115 // saMbhramo namana sUreH kRtika jalikriyA // sammukhaM yAnamAyAti yAtyanuvrajanaM punaH / / 120 // vijayodayA-abhukSaNa abhyutthAnaM guryAdInAM praveza niHkrmmaayoH| kidiyamma NacaMsapo, baMdanA, zarIrAvanatizca / aMjalIya kRtAMjalipuTatAcAmuMDANaM ziroSanatizca / paJcuggaccharNa pratyudgamamaM / AsIne sthite yA gurii| pacchida aNusAdhaNaM dheya svayaM macchataH dUrapariGkatya nibhUtakaracaraNasyAvanatagAtrasya gamanaM, sahagame dhA pRSThataH sazarIramAcapramANabhUbhAgena taM parihatya gamanaM / pratyakSakAyiphavinayanivadanAya gAthAcatuSTayamAi mUlArA-amuThThANa gurvAdInAM pravezaniSkramaNayoH sammukhamutyAnaM / kiriyama vaMdanA / NamaNaM zarIrAvanatiH / aMjalI karamukulIkaraNam / muMDANaM zirovanatiH / athavA muMDAnAM mastakAdInAM sambaMdhI aMjaliH mastake kRtAMjalipuTasyetyarthaH / paccuggacchaNaM prtyugmnmbhimukhgmnmityrthH| ete Agacchati sati guro, mAnyamunI vA / patthidasa palitasya Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsa mUlArAdhanA 297 gurvAdeH / aNusAhaNA anubrajanaM / TIkAkArastu pakichadasaMsANA zati paThati, vyAkhyAti na, AcAryopAdhyAyAdibhiH prArthilasya manasAbhilaSitasya samyakprasAdharma anAjJAtasyApIMgitenaivAvagamyeti / pratyakSakAyikavinayakA AcArya cAra gAthAoMmeM varNana karate haiM artha-gurujana, tapodhika mahAna gairaha pUjyamuni Aera adhayA prayAsa karate samaya svayaM baDe Adarase UThanA cAhiye, vaMdanA karanA cAhiye aura zarIrameM namratA lAnI cAhiye, hAta joDane cAhiye, aura mastakase namana karanA cAhiye. tathA ve baiTha gaye athavA khar3e hue haiM to unake pAsa jAnA cAhiye, svAgata karanA cAhiye, jaba guru Adika pRjyamuni prayANa karate haiM taba unake pIche thoDe antarase hAtha aura pAvoMkA calate samaya zabda na hove isa prakAra zarIra nana karake zAMtise gamana karanA cAhiye. yadi sAtha jAnekara prasaMga Ave to svazarIramAtra pramANa bhRmIkA antara chorakara unake aMgakA apane aMgako sparza na hogA isa rItIse gamana karanA cAhiye. NAMcaM ThANa NIcaM gamaNaM NIca ca AsaNaM sayaNa // AsaNadANaM ubagaraNadANamogAsadANaM ca // 120 / / nIcaM yAnamavasthAnaM nIcaM zayanamAsanaM / / / pradAnamavakAzasya viSTarasyopakAriNaH // 121 // vijayodayA-NIyaM ca bhAsaNaM nIcairAsanaM / pRSThataH svahastapAdazvAsAdimirupadruto yathA na mayati gurcAvistayAsanaM / ato'bhimukhaM manAgapasRtya vAmapArve'nuddhataspeSadavanatosamAMgasya cAsane / Asane gurAyupavie svayaM bhUmA. bAsanaM ca / sayaNa ca NIyamiti eghaTanA / nIcaiH zayanamiti yAvat / anuttare deze zayanaM, gurunAbhibhamANamAtrabhUbhAge yA svazige bhavati yathA tathA zayanaM / hastapAdAdibhitrI yathA na ghaTyate guryAdiH / AsaNadANaM situmicchati ityapagamya nimapya cakSupA pramArjanayogyaM na veti, pakSAtpratilekhanena lAghavamAIvAdiguNAnvitenAtizanakaiH pramArNa bhUbhAga pIThAdika yA AsanavAnaM / upakaraNadAnaM jJAnasaMyamI upakiyete anugRhyete yena tadupakaraNaM pustakAdi prahItumAbhipretaM tasya dAna / athavA unmotpAdanaipaNAdidoraduesya supranilevanasthAtmanA labdhasya upakaraNasya dAnaM / ogAsadANaM ca avakAzadAnaM ca zItAtasyAvasthitanivAtAvakAzadAna, uNArvitasya zItalasthAnadAnaM, grAmanagarAdisvAvAsasthAnadAnaM caa| 1 anunnate deze iti pAThaH khapustake / ASTMarera Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArApanA mUlArA-pIcaM lAgaM nIcaiH sthAna gurvAdoM mAmyasthAne udrIbhUte niviSTe yA tato'nyatra tasya vAmapA pRSThadeze vA ziSyagaNAvadhAnaM kartavyamityarthaH / pIpaM gamaNaM AsIna sthita vA gurau svayaM gacchataH ziSyasya taM durAraparihatya ftmRtakaracaraNasya avanatagAtrasya gamanaM / sahagamane vA pRSThataH svazarIramAvabhUbhAgena taM parihatya gamanaM / NIcaM ca AsaNaM cazabdo'yamuttaratra yodhyH| nIcaimpayezanaM, pRSThataH svahastapAdazvAsApadvavarjanamapavezanam / agrato'bhimukhaM manAgapasasya vAmapA anuddhatamya manAgavanatottamAMgasya copavezanam / Asana gurAyanaviSTa svayaM bhUgAyAsana yA / ayanaM ca nIcamini padaghaTanA / anunnane deza zayana gumanAmAtrAmA bhUbhAga vA svaziro yathA bhavati tathA zayAM vA hastapAdAdi caTTaNavarja / AgaNadANaM Asitubhira chantaM gurvAdiyaH jJAtvA bhUbhAga pIThAdika ca pramArjanayogyaM na ceti cakSuSA nirUpya pratilekhanena ca viH zanaiH pramRjya natra bhUbhAge pramANapIThAdeH sthAna! utsalA gayA majavADegurvAdinA jikSitasya svayaM vA saMpAdanaM / ogAsadANa avakAzanaM zInAtasya svAdhiSThitanivAtasthAnadAna, ugAcasya svazInalasthAnaM, grAmanagarAdau svanivAsasthAnadAnaM bA / artha- apane hAtha, pAMva, zvAsocchvAsAdikoMse guru Adi munijanoMko upadrava na hogA isa paddhatIse unake pIche baiThanA cAhiye. gurujanoMke sammukha baiThanA ho to unake vAmapArzva baiThanA cAhiye. udbhUtatArahita, apanA mastaka kiMcita namra kara baiThanA cAhiye, guru Asanapara virAjamAna honeke anaMtara svayaM jamInapara baiThanA cAhiye, guru jahAM soye haiM usake UparakI jamInapara ziSyakA zayana karanA anucita hai, guruke nAbhitaka jo jamInakA parimANa hogA utanI jamIna choDakara nIce sonA cAhiye arthAta dIDa, pAna do hAthakA aMtara choDakara nIcale bhUmIpara unake caraNa tarapha apanA mastaka karake ziSya zayana kare, athavA apane hAtha, pAMva ityAdikoMse guruko dhakkA na lagegA isa rItIse zayana karanA yogya hai. jaba gurukI baiThanakI icchA dIkhegI taba jamIna aura Asana vagairaha pramArjana karane ke yogya hai yA nahIM yaha AkhoMse dekhakara naMtara halakI aura komala pIDIke dvArA jamIna athavA caTAI vagairaha svaccha karake guruko denA cAhiye. jJAna aura saMyamakA jisase upakAra-vRddhi hogI ese zAstra, pIchI vagairaha inako upakaraNa kahate hai. zAstra meM jo upakaraNa munioMko grahaNa karanemeM doSa nahIM hai vaha guruoMko yadi unakI icchA ho to pradAna karanA cAhiye. udgama utpAdanAdidopoMse rahita jo acchI taraha pramArjita ho sakate haiM aise nAhiye. yadi guru zItase pIDita hue ho to apanA nirvAta sthAna unako deveM, yadi guruko uSNatAsa Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArAdhanA 299 bAdhA huI hogI to unako zItala sthAna rahaneke liye denA cAhiye. athavA prAmameM vA nagarAdikoMme jahAM apanA rahanekA sthAna hogA baha guruoMko denA cAhiye. A paDirUvakAyasaMphAsaNadA paDirUvakAlakiriyA ya / / pesaNakaraNaM saMthArakaraNamubakaraNapaDilihaNaM // 121 / / deshkaalvyobhaavdhrmyogykriyaakRtiH|| karaNa preSaNAdInAmupadheH pratilekhanaM // 122 // vijayodayA-paDirUbakAyasaMphAsaNadA kAyasya saMsparzanaM kAyasaMsparzanaM / pratirUpa kAyasya saMmparzanaM pratirUpakAyasaMsparzanaM tasya bhAvaH matirupakAyasaMsparzananA / gurvAdizarIganukUla saMsparzana miti yAvat / ayaM cAtra kamA-manAgupasRtya sthitvA tadIyena picchena kAya triH pramRjya AgaMtukajIvavAdhAparihAropayukta sAdagama svabaLAnurUpaM yAtra grAhammaInalahastAbadeva mardana kuryAt / umaNAbhitaptasya yathA zaityaM bhavati tathA prazacchItAmya yathAsthayaM tthaa| paDiruvakAlakiriyA ya kAlAto'vasthAvizeSo bAlatvAdI kAlazabdenocyate kAlaprabhavatvAt / tana bAlatyAdyanurUpayAvRttye ti yAvat / pesaNakaraNa gurcAdibhirAkSaptasya / saMthArakaraNaM tRnnphlkaadiksNstrnnkriyaa| uvakaraNapaDilihaNe gurcAdInAM jJAnasaMyamopakaraNamatilekhana astamanavelAyAM Adityodmane c| mUlArA-paDirUvakAyarsaphAsaNadA gurSAdeH zarIrasyAnukUlaM sparzanama / ayaM cAtra kramaH-nAgupasRtya sthitvA tadIyena picchena tatkAcaM triH prasRjya AgaMtujIbAdhAparihAropayuktaH sAdaraH svabalAnurUpaM yAvatsukhaM maIyet / uNNArtasya yathA zatyaM syAcchItArsamya ca yatho syAttathA spRzen / pahisvakAlakiriyA kAlazabdenAtra kAlakRto pAlanyadyavasthAvizepo vivakSitaH / tato thAlatyAdhanurUpaM vaiyAvRvaM kuryAdityavatiSThate / pesaNakaraNaM Asaptasya kAryasya niSpAdanaM / saMthArakaraNaM tRssphlkaadisNstrnnkriyaa| uvagaraNapaDiliirNa / gurvAdInAM pustakAderastamanavelAyAmAdityodgamane ca pramArjanam / paDisvakAyasaMphAsaNadA itiartha-guru vagairaha munioMke zarIrAnukUla mardana karanA yaha bhI kAyika vinaya hai. isa viSayameM aisI PARA Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AdhAra RSHADBTSIC paddhati hai-thoDA guruke najadIka khaDe hokara unake pIchIse unakA zarIra tInavAra poMchanA cAhiye. AgaMtuka jIyAko bAdhA na hogI isa rItIse, una jIvoMko iTAnA cAhiye. aura baDe Adarase guru jitanA mardana saha mAnna utanA hI dhImaIna karanA cAhiye. yadi uSNatAse guru pIDita ho to unakI uSNatApIDA dara hokara jaise unako zAMtilAma hogA vaise aMgamardana karanA cAhiye. zItapIDita guruke avayavAMmeM upNatA utpatra honetaka unakA zarIramardana karanA cAhiye. bAlapanA, bRdbhapanA vagairaha avasthA deha meM kAlake dvArA hotI hai, usa usa avasthA ke yogya baiMgAvRtya karake duHkhaparihAra karanA cAhiye. guruoMne jo AjJA kI hogI vaha saphala karanA cAhiye. guruoMko sonake liye taNakA bichAnA karadenA, lakaDIkA phalaka sAneke liye rakhanA, caTAI vichAnA yaha kartacyabhI kAyika vinayameM antarbhUna hai. gurcAdikAMke jJAnake upakaraNa zAstra, saMyamake upakaraNa pichI, kamaMDalyArdikakI sUryAsta samaya aura sUryodaya ke samaya svacchatA karanI cAhiye. -- -- ...... - iccevamAdiviNao ubayAro kIrade sarIreNa / eso kAiyaviNao jahAriho sAhabaggammi / / 122 // vyApAraH kriyate nityaM yaH kAyenaivamAdikaH / / kAyiko binayozyAci sAdhUnAM sa yathocitaH / / 123 // vijyodyaa-upcaarikvinyH| zeSa sugm| mUlArA--jahAriho ythocitH| artha-gurujanoMme yogyatAke anusAra ityAdi prakArakA vinaya zarIrake dvArA karanA cAhiye, yaha saba kAyika upacAravinayakA vistAra dikhAyA hai, 123 bAcikavinayanirUpaNArtha gAthAvayam pUyAvayaNaM hidabhAsaNaM ca midabhAsaNaM ca mahuraM ca // suttANuvIcicayaNaM aNiDuramakakkasaM bayaNaM // 123 // Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUlArAdhanA AzvAsa pUjAsaMpAdakaM vAkyamAniSTuramakarkazam / / akriyAvarNakaM zravyaM satyaM sUtrAnuvIcikaM / / 124 / / vijayodayA-pUyAvayaNaM pUjApurassaraM bacane bhaTTAraka rarda zRNomi, bhagavatridaM kartumicchAmi yuSmadanubhayetyAdikaM / hidabhAsaNaM ca bhurvAdInAM yaddhisaM lokadvayamya tapa bhApaNaM / bhitabhASa yAtratA vividiSitArthapratipattibhavati nAradeva vaktavyaM na prasaktAnusataM / madhuraM ca dhotrapriyaM / suttANutrIzviyaNa sUtrAnubIcivacanaM / bhApAsamityadhikAra, yAni cAnyAni nirdaii pAni bacAsi te kathanaM / aNi dara aniThura pagacitapIDAkRtAyanuyanaM / akakasaM vayaNaM akarkaze vacana thaparUpamiti yAvat / vAcikavinayaM gathAdvayenAha mUlArA-pUyAvaraNa pUjAbacanaM / bhaTTAraka idaM zRNomi, bhagavabhidaM kartu icchAmi bhavadAjJayetyAdi / midabhAsaNaM yAvatA vivakSitArthasya pratItiH syAttAvanmAtrasyaiva jalpanaM / madhuraM karNapriya / suttANuvIcivayaNaM bhApAmamityadhikAroktabacobhASaNam / aNiThThuraM yanmanaHkadarthanaM na | akakasa aparupaM cittasukhada vA / bAcikavinayakA nirUpaNa do gAthAoMse AcArya karate haiM. ___ artha-AdarapUrvaka bhApaNa karanA baha pUjAvacana kahA jAtA hai. jaise he pUjya bhaTThAraka maiM suna rahA hUM, he bhagavan maiM ApakI AjJAse yaha kArya karanA cAhatA hUM. dvita bhASaNa-gurvAdikoMkA ihaparalokameM hita hogA aisA bhASaNa karanA cAhiye. mita bhApaNa-jitanA yolanese apane manakA abhiprAya guvAdijana jAna sake utanA hI bolanA isase jAdA aura aprAsaMgika na bolanA. jo bhASaNa bolanA ho vaha karNamadhura zAstrake aviruddha honA cAhiye. bhApA samitIke adhikArameM jina bhApaNoMkA ullekha kiyA hai vehi bolane cAhiye. aniSTurabhASaNa dUsaroMke manako duHkhita na kara denA, akarkaza kaToratA jisameM nahIM hai aisA bhASaNa uparyukta bhASaNa bolanA bacanavinaya hai. 124 ubasaMtatrayaNamagihatthavayaNamakiriyamahIlaNaM vayaNaM // eso bAiyaviNao jahAriho hodi kAdazyo // 124 / / upazAMtamagArhasthya hita mitamaheDanam // yogino mApamANasya binaghovAni dhAcikaH // 125 / / Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA vijayodayA-uvasaMtavayaNa prazAMtarAgakopaH upAMtaH | tasya vacanaM upazAMtavacanaM / virAmasya viroSasya ca yadacastaMdava bhAyaM / agihathavayarNa gRhasthA mithyAdRSTayo'saMyatA ayogyavacanadhikalpAnabhijJAstAM yadvacanaM na bhavati / tasya amidhAne / akiriya padakarmavyAvarNanapara yakSa bhvti| ahIlaNaM parAnavazAkAri / paso vyAvanitanavavyApAraH / vAcigaviNo vAgvinayo / jadhAriI ythaaii| homikApyo kartavyo bhvti| mUlArA-vasaMtavavarNa virAgaviropavacanaM / agityayayaNaM gRhasthA mithyAdRSTayo'saMvatAH yogyavacanavikamAlabhijJAstadvacanAnabhidhAnaM / akiriyaM kRpyAghAraMbhavarNanazUnya / ahIlaNaM avajJAdhikSepahIna / artha-upazAMtavacana-jisake rAga aura kopa zAMta huva hai ese vyaktIko 'upazAnta' kahate hai. upazAMta kA jo bhASaNa usake upazAMta vacana kahate haiM. arthAt rAgadveSahita loka jo bhASaNa karate haiM vahI bhASaNa bolanA cAhiye. agRhastha vacana-gRhastha arthAt mithyAdRSTi aura asaMyamI loka ve konasA bhASaNa bolane yogya hai konasA yogya nahIM hai kucha jAnate nahIM haiM aise logoMke sarIkhA bhASaNa na bolanA cAhiye. arthAt yogya bhASaNako agRhastha vacana kahate haiM. akriyavacana-asi, maSi, kRSyAdi padakAryoMme pradhutta karanevAlA bhASaNa jIrarAdhAke liye hetu hai. aise bhASaNakA tyAgakara jIvoMkA rakSaNa karanevAlA bhASaNa bolanA cAhiye. ahIlanavacana-ndusaroMkI avajJA karanevAlA vacana nahIM bolanA cAhiye. isa prakArake yathAyogya bacana bolanA yaha vAcanika vinaya hai. - - -"-- - mAnasikacinaya nirUpayati pApavisottiya pariNAmavajaNaM piyahide ya pariNAmo // NAyavyo saMkheveNa eso mANassio viNao // 125 / / hitapriyaparINAmaM vidadhAnasya maansH|| pApAnavaparINAma muMyato vinayo mataH // 126 vijayodayA-pApadisottigapariNAmavajaNaM pApazabdena azubhakarmANyucyate / srotaHpravAhaH srota iva adhi. cchedena pravRtteH / karmANi api pApavisrotaHzabdana ucyate / pApavinotaHprayojanAH pariNAmA patepAM barjana / iha guruvinayasya prastutatvAt guruviSayo'zubhaH pariNAmaH / Atmano yatheSTacArittvanibArapAjanitakrodhaH / avinItatAdarzanAdanuprahAbhAvamapekSya nAdhyApayati / pUryavanna mayA saha saMbhASaNaM karoti iti vA krodhaH / guruvinaye Alasya, guraM pratyakSA, PAR Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA 203 niza, saMbhramaH vatthatikUlavRttirityevamAdayaH / piyahiMde ya pariNAmaH / guroryatmayaM tasmai yaddhitaM Atmane vA tatra pariNAmaH / NAdayo jJAtavyaH / saMkhetreNa samAsena / eso eSaH / mANassigo mAnasikaH / viNao vinayaH / mAnasavinayagraha bhUlArA- pApaviyottiya pariNAmavajjaNaM / pApAnyazubhakarmANi tAnyeva viziSTaM srotaH pravAha: avicchedena pravRttaH / pApavisrotaH prayojanaM yeSAM te pApavisotikAH te ca te pariNAmAina te ceha guruviSayAstadvinayasya prastutvA / Atmano yatheSTacAritva nivAraNajanitaH krodho avinItAdarzanAdanugrahA bhAvamapekSya mAM nAdhyApayati pUrvaca bhayA maha saMbhASaNaM na karotIti vA ko guruvinaye AlasyaM, guru pratyakSA, niMdanamasaMyama svatpratikUlavRttitetyevamAdayaH / piyahide gurorcatpriyaM svacayati tasmin / artha -- jisase pApasamudAyakA jalapravAha ke samAna akhaNDarUpase Agamana hogA aise pariNAmoMko apane hRdayameM mAnasika vinaya pAlana karanevAle munione utpanna nahIM hone denA cAhiye. yahA guruvinayakA prakaraNa hai isaliye guruviSayakA azubha pariNAma manameM utpanna na hone deveM guru jaba ziSyakA svairAcAra dekhate haiM taba ve usakA nivAraNa karate haiM. aise samaya meM ziSya apanA mana yadi krodhasaMda karegA to azubha karmakA Asava hone lagegA. ziSyakI udaMDavRtti dekhakara guru unapara anugraha nahIM karate haiM, taba mereko guru paDhAte nahIM haiM, pUrvake samAna merese saMbhASaNa nahIM karate haiM aise vicAra kara guruviSayaka krodha ziSya ke mana meM utpanna hotA hai, yaha pApAgamanakA kAraNa hotA hai aisA samajhakara chor3a denA cAhiye. guru vinaya meM Alasya karanA, gurukI avajJA karanA, niMdA karanA, unakA Adara na karanA, unake viruddha calanA ye saca kuceSTAyeM chor3a denI cAhiye. guruko jo priya lage aura jisase usakA hita hogA, svayaMkA bhI jo hita karegA aisA pariNAma - saMkalpa manameM utpanna karanA cAhiye. isa tarahase mAnasika cinayakA saMkSepase varNana kiyA hai. eso pakkho viNao pArokkhio vi jaM guruNo || virahami vijjii ANANi sacAriyA || 126 // Ava 2 303 Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA 304 ityayaM vinayosdhyakSaH parokSaH sa mato guroH // apratyakSepi yA vRttirAjJAnirdezacaryayoH // 127 vijayodayAya evaM daso epaH / patro pratyakSo vinayaH / sanihita guruSiyatvAt / pAroga vi guroHparokSa kiyamANo'pi vinayaH / ko'sAviti cedAha guruNo virahami vivadija gurorvire'pi kriyate / bhaNANi savariyAe / yAzAyAm-itthameva bhavatA kArya mumukSuNA na kAMcanatthamiti yanidizyate tadAjJAnirdezaH / 'batago bihArI saNaNANacaraNesu kAgyo / ityevamAdisadRzaH 1 evaM tridhA pratyakSavinayaM nirUpya parokSavinayaM vyAcaSTe mUlArA - pArokkhigo guroH parokSe kriyamANaH / ANANidesacariyAe / AjJAyAmityameva tvayA mumukSugA kArya, na kavAtthaM iti yanirdezastayAM guroH sAmAnyavizeSopadezAnuSThAne ityarthaH / iya eso paJcakakho iti artha -- isa prakAra pratyakSa vinayakA varNana kiyA. aba parokSavinayakA varNana karate haiM -- guruke parokSameM kiyA jAnevAlA jo vinaya usako parokSavinaya kahate haiM, jaise tuma mumukSu ho isaliye tuma Agamake anusAra AcaraNa karo, viruddhAcaraNa kabhI bhI mata karo aisI gurukI AjJA guruke parokSa bhI yathArtha rItIse pAlana karanA parokSa vinaya hai. 'vavago vihAro daMsaNaNANacaraNesu kAdavyo' samyagdarzana, jJAna aura samyakcAritra rUparatnatrayameM uttarottara adhikarUpase pravRtti karo aisA gurUkA upadeza unake parokSameM bhI pAlana karanA yaha parokSa vinaya hai. na guruNyeva vinayaH kArya iti grahItavyaM, pateSvapi vinayaH kartavya ityAha-rAiNiya arAipIesa ajjA va mihivarage // viNao jahAriho so kAyavtro appamanteNa // 127 // saMtAnAM gRhasthAnAM AryikANAM yathAyatham // cinayaH sarvadA kAryaH saMsArAntaM vighAsunA // 128 // bijayodayA--- rAiNiya arAiNipa yathA ratnAni durlabhAni abhilASitadAnakSamANi tathaiva samyagdarzanazAnacAritrANi ratnazabdaSAcyAni zraddhAnAdipariNAmenotkRSTena vartamAnaH / rAyaNiya ityucyate | Atmano nyUnaralatrayA bharAyANayA / atha vA rAtriNiga UmarAviNigesu jyeSThakaniSThamateSu ca zeSaM sugamaM / AzvAsaH 2 304 Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUsArAdhanA AzvAsaH eteSyapi ca vinayo'bhidheya ityadhunAbhidhatte--- mUlArA-rAdiNigaUmarAdiNigesu / rAdiNimA AtmanaH sakAzAdratnatrayaNAdhikAH samA vA sAdhavaH / UmarAdi-1 NigA apamarAvikAH AtmanaH sakAzAnanyUnaratnatrayAH / rAtikAzca abamarAtikAzca teSu tapasaikarAmAdinA jyesstthknivitynye| phakta gurUkA hI vinaya karanA cAhiye aisA nahIM samajhanA paraMtu muni, AryikA, zrAvakavargakA bhI vinaya yathAyogya karanA cAhiye aisA pratipAdana karate haiM ____ artha-jaise ratna durlabha hote haiM paraMtu unakI prApti hone para unase abhilaSita padArtha milate haiM. vaise samyagdarzana, jJAna aura cAritra durlabha hai isaliye inako ratnatraya kahate haiM. yaha ratnatraya jIvoMkA abhilaSita padArtha jo mokSa vaha detA hai. ratnatrayarUpa pariNAma jiseka utkRSTa hai aise muniko 'rAyaNiya' aimA nAma hai, apane se jisa munikA ratnatraya nyUna hai vaha muni 'arAyaNIya' isa nAmakA dhAraka hai. athavA jisake apanase zreSThabata hai aura jinake apanese nyUna vrata hai unako bhI uparyukta zabdoMkA kramase prayoga kara sakate haiM, arthAt uparyukta muniokA unake yogyatAnusAra Adara karanA cAhiye. AryikAyeM aura gRhasthavarga inakA bhI yathAyogya vinaya karanA cAhiye. PORNO vinayAbhAve doSamAca-dopaprakaTanena bhayamutpAdya vinaye haptAM kartum viNaeNa vippaTTaNasta hayadi sikkhA NirasthiyA savvA // viNao sikkhAe phalaM niNayaphalaM savvakallANaM // 128 // vinayena vinA zikSA niSphalA sakalA yateH / / vinayo hi phalaM tasyAH kalyANaM tasya cintitam / / 121 // vijayodayA-viNaraNa vippAhuNassa vinayarahitasya yte| havA-sikyA NiratthiyA sarvazikSA nissphlaa| kiM zikSAyAH phalaM pratyArekya bhAi-viNao siksAe phalaM vyAvarNitaH paMcaprakAro vinayaH zikSAyAH phalaM / tasya binayasya kiM phala ? puruSArtho hi phalamityAzaMkyAi-vidhAyaphalaM saMvakallANaM sarvamabhyudayaniHzreyasarUpaM kalyANasthAnamAnaizvaryAdikaM diyamumnaM c| 305 Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArApanA bAvA 306 Emai paattuyrttttaal vinayaphalaM gAyAcatuSTayena vyAcilyAmurvinayAbhAve doSaprakAzanena bhayamutpAdya vinaye rakhatA kartumAhamUlArA--sanyakalApyaM sarSamabhyudayaniHzreyasarUSa kalyANaM sthAnamAnaizvaryAdikamidriyAnidriyasukhaM ca / vinayake abhAvasa konase doSa utpanna hote haiM. arthAt doSaprakaTanase bhaya utpanna karake vinayama dRr3hatA utpanna karate haiM. artha-jo muni vinaya nahIM karatA hai. usakI saba zikSA vyartha hotI hai, kyoMki ukta pAMca prakArakA vinaya zikSAkA phala hai. yadi zikSAse vinayakI prApti na huI to zikSAkI prApti karanA vyartha hI hai. jaise zikSAkA phala vinaya hai vaise vinayakA phala kyA hai ? puruSArtha usakA phala hai aisA kisIne uttara diyA. taba AcArya kahate hai ki nahIM yaha uttara nahIM hai, kiMtu paMcakalyANikoMkI prApti honA, aizvarya prApta honA, iMdriyasutrakI prApti honA ye saba vinayake phala haiM. ----- -- - viNao mokkhaddAraM biNayAdo saMjamo tabo NANaM / viNaeNArAhijjai Ayario savvasaMgho ya // 129 // vimuktiH sAdhyate yena zrAmaNyaM yena vayate // sUrirArAdhyate yena yena saMghaH prasAdyate // 130 // vinayena vinA tena niti yo yiyAsati / / taraMDena vinA manye satitIti vAridhi / / 131 / / vijayodayA-viNao mophsadAraM yathA dvAramabhimatadezaprApspAyastadvat mokSasya niravazeSakarmApAyasya prAntyAmupAyo binaya rati mokSadvAramityucyate / nirUpiseSu paMcamakAreSu vinayaSu anavarataM pravartamAno asaMyama parivartu zaknoti nAparaH / iMdriyakapAyayogamaNidhAna yadi na syAt kamidriyasaMyamA prANisaMyamo vA bhavati / tayo tapaH zAnAdivinayazUnyaM anazanAdikaM na karma tapatIti vinayahetukaM tapastvamiti matvocyate vinayAsapa iti / NANaM mAnaM ca vinayahenukaM / avinIto hi zAna na labhate / viNaraNa vinayena / bhArAdhinjavi ArAdhyate spaSaze sthaapyte| Ayaritho AcAryaH / savyasaMmro ya sarva saMghaH / mUlArA-mokkhadAra yathA dvAramabhimatadezamAmarupAyastaddhanmokSaprAplevinayo yathokte vinaye satyeca karmApAyasaMbhavAt dvAramabhimata vinayeSu anayama vA bhavati / tathA mAnava Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAma: mUlArAdhanA 307 __ artha jaise daravAjA icchita dezakI prAptikA upAya hai vaise saMpUrNa karmakA nAzarUpa jo mokSa usakI prAptikA vinaya upAya hai, ataH vinaya mokSakA dvAra hai aisA AcArya kahate haiM, ukta pAMca prakArake binayoMmeM jo hamezA pravRtti karatA hai vaha asaMyamakA tyAga karanemeM samartha hotA hai. vinaya na karanevAlA manuSya uddhata hokara | asaMyamI banatA hai, isaliye vinayasa saMyamako prApti hotI hai. iMdriyAMka viSayasa aura kapAyapariNatIse yadi AtmA nahIM haTegA to iMdriyarsayama aura prANisaMyamakI rakSA kaisI hogI ? jJAnavinaya, darzanavinaya bagairaha vinayoMse zUnya anazanAdi tapa karmako pIDita nahIM kara sakatA hai. isaliye vinaya tapakA kAraNa hai aisA AcArya kahate haiM. vinayase jJAnakI prApti hotI hai. avinayI manuSyako ghAnakA lAbha hotA nahIM vinaya karanevAlepara AcArya prasanna hote haiM. sarva saMgha bhI usake caza hotA hai. SERIA STATESTATEsamatara AyArajIdakappaguNadIvaNA attasodhi NijjhaMjhA // aJjava mahara lAghava bhattI palhAdakaraNaM ca // 13 // kalyAcAraparijJAnaM dIpanaM mAnabhaMjanam // AtmazuddhiravaicittyaM maitrI mArdavamArjavam / / 132 // vijayodayA-AyArajIdakappaguNadIvaNA ratnatrayAcaraNanirUpaNaparatayA prathamamaMgamAcArazabdanocyate / bAcArazAstranirdiSTaH kramaH AcArajIdazandena ucyate / karapyate abhidhIyate yena aparAdhAnurUpo daMDaH sa kalpastasya guNaH upakArastena nirghasyatvAt / anayoH prakAzanaM AcArajIdakappaguNadIvaNA / pataduktaM bhavati-kAyako yAcikazca vinayaH pravartamAnaH AcArazAstranirdiSTa kramaM prakAzayati / kalpo'pi vinayaM vinAzayato daMDyato binaya nirUpayati / tayAsya pravayate iti kalpasaMpAdya upakAraH prakarito bhavati iti keSAM vidyAthyAnaM / anye tu vadanti / kalpyate iti kalyaM yogya kalpyA guNAH kalpyaguNAH / AcArasamasya karaNyAnAM ca guNAnAM prakAzana | AcArajIdakalpaguNadIvaNAzayenocyate / bhratArAdhanA cAritrArAdhanA ca kRtA bhavatItyetadANyAtaM aneneti / attasodhiNisaMjhA vinayapariNatirAtmazuddhInadarzanavItarAgAsmikAyA nimittamiti zAtmazudhirucyate / athavA jJAnAdivinayapariNatiH karmamalApAyalabhyatyAt zuddhirucyate AtmanaH paMkApAyalabhyA jalAdizuddhiriSa / baimanasyAbhAvo NijhajjhA / vimanasko bhavati cinayahIno gurcAdibhirananugRhyamANaH / BengaNDIDISE Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA mAzvAsaH 308 asA ArjavaM nAma jumArgavRttiH, zAstranirdiSTa vA caraparNA aju / mahaba abhimAnatyAgo mAIrSa paraguNAtizaye zraddhAnena, tammAhAtmyaprakAzanena ca vinayena ca abhimAnanirAsA kRto bhavati / lAyava vinIto hi AcAryAviSu nyastabharo bhavatIti / lAghavaM vinaya mUlaM / bhattI binItasya hi sarvajano vinIto bhavati / iti vinayahetukA bhktiH| paldAikaraNa ca prakRSTa sukhaM prakRSNasukhaM pralhAdastasya karaNa kriyA pralhAdakaraNamityucyate / yeSAM vinayaH kriyate teSAM sukha saMpAditaM bhavati iti parAnugraho guNaH Atmano vA paradAdakaraNaM / kathamavinIto hi nirbharsanAdimiranavarataM duHkhito bhavati / vinIto hi nirbhasanAdyabhAvAtsukhI bhavati / vAdhAmAye eva sussA vyavahAro loke| mUlArA --- A yAretyAdi AcArazAsanirviSTaH kramaH AcArajIda | kalpaguNaH prAyazcittazAne kRta upakArastayordIpanA prakAzanA / anye tu kalpA yogyA guNA ityAhuH / attasodhi AtmazuddhiAnikapAraNatajJAnadarzanavItarAgatAlakSaNAtmazuddhinimittatvAt / NijjhaMjhA vaimanasyAbhAvaH / vinayahIno hi gu dinAnanugRhamANo vimanaskaH syaat| ajavaM ArjavaM nAma RjumArgavRttiH zAstranirdiSTaM vAcaraNaM juH / maddavaM nirabhimAnatA / paraguNAtizayazraddhAnena tanmAhAtmyamakAzanena ca vinayo AbhimAnaM nirasyati / lAghavaM binItasyAcAryAdiSu nyastabhAratyAlaghutvaM syAt / bhattI vinItasya sarvajanabhAktiviSayatvAt / palhAdakaraNaM pareSAM svasya vA prakRSTasukhotpAdanama / artha-ratnatrayake AcArakA nirUpaNa karanevAle pahile aMgakA AcAra' yaha nAma hai. AcArazAstra meM kahe hue kramako AdhArajIda kahate haiM, jisameM aparAdhAnurUpa daMDakA vidhAna kahA hai usa zAstrako kalpazAstra kahate haiM. isase jo upakAra utpama hotA hai usako kalpaguNa kahate haiM. isa kathanakA yaha AbhapAya hai-kiyA jAnevAlA kAyika aura vAcika vinaya AcArazAstrake kramako prakAzita karatA hai. kalpazAstra bhI vinayakA nAza karanavAlako daMDa karatA huA vinayako pragaTa karatA hai. arthAt kalpazAstrake bhayase sAdhu vinaya karane lagate haiM. vinayase phalpa. saMpAdita upakAra pragaTa ho jAtA hai. aisA koI AcArya vyAkhyAna karate haiM, dusare AcAryakA vyAkhyAna isa prakAra hai-yogya guNAkI kalpyaguNa kahate haiM. AcArakA krama aura kalpyaguNa arthAta yogya guNa inakA jo prakAzana karanA usako 'AcArajIdakalpyaguNadIvaNA ' aisA kahate haiM. arthAt vinaya karanese zrutakI ArAdhanA aura cAritrakI ArAdhanA siddha hotI hai aisA bhAva samajhanA cAhiye, vinayase Atmazuddhi aura nihajhA aise do guNoMkI prApti hotI haiM, vinayasa jJAnadarzanarUpa Atmazuddhi Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa: hotI hai, jJAnavinayapariNati aura darzanavinayapariNati karmamalakA nAza honese prApta hotI hai. ataH jJAnavinayapariNati aura darzanavinayapariNatiko hI AtmAkI zuddhi kahate haiM. kIcaDakA nAza honese jalAdikAMkI jaisI zuddhi-nirmalanA hotI hai paisI karmamalakA nAza honese AtmAmeM jJAnavinayAdi zuddhi utpanna hotI hai. vinayase vaimanasya naSTa hotA hai. jo vinaya nahIM karatA hai usake Upara gurukA anugraha nahIM hotA hai jisase usameM vaimanasya utpanna hotA hai. vinayase juguNa-saralatA agaTa hotI hai. athavA jo binaya karatA hai vaha zAstranirdiSTa AcaraNa karatA hai yaha siddha hotA hai. vinaya karanese abhimAnakA nAza hotA hai. arthAt mArdavaguNa pragaTa hotA hai. dusaroMke utkRSTa guNA meM zraddhA utpanna honase, aura guNoMkA mahatva pragaTa karanese tathA vinayase abhimAnakA nAza hotA hai. vinayase lAghavaguNa prApta honA hai. vinItamAna AcAryAdikopara apanA bhAra sopatA hai, arthAta jo kucha kArya karatA hai vaha AcAryakI kRpAmahI meM yaha kArya kara sakA hUM aisA samajhatA hai. ataH vinaya lAghavaguNakA mUla hai. vinayarI manuSyaka Upara sarva hI bhakti karate haiM. vinayase dusare puruSoM ko utkRSTa AnaMda kI prApti hotI hai aura khuda ko bhI AnaMda hotA hai, jo vinaya nahIM karatA hai. loka usakI nirbhartsanA karate hai ataH acinayI manuSya hamezA duHkhI rahatA hai. vinayI kI koIbhI niMdA-nirbhartsanA nahIM karatA hai ataH vaha sukhI hai unako koI bAdhA nahIM detA hai. bAdhAke abhAvameM hI sukhakI loka kalpanA karate haiM, - kittI mettI mANassa bhajaNaM gurujaNe ya bahumANo / titthayarANaM ANA guNANumodo ya viNayaguNA // 131 // bhaktiH pralhAdana kIrtilAghavaM gurugauravaM // jineMdrAjJA guNazrandA guNA vainayikA mtaaH|| 132 / / vinayaM na vinA jJAna darzana caritaM tpH|| kAraNena vinA kArya jJAyate kutra kathyatAm / / 133 / / 309 Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 310 samastAH saMpadaH sadyo vidhAya vazavartinIH // ciMtAmaNirivAbhISTaM vinayaH kurute na kim // 134 iti vinayaH // vijayodayA- kisI vinIto'yamiti saMzabdanaM kIrtiH / mentI pareSAM duHkhAnutpattyabhilASo maitrI / parasya duHkha naivecchati vinIta rati / mApassa bhejaNa mAnasya bhaMgaH 1 mAnAbhihita eba mAnabhaMgaH pUrvasUtre tataH paunarupatyaM ityucyate mANassa bhaMjaNaM parasta iti zeSaH ekasya vinayadarzanAt paro'pi svaM mAnaM jahAti / gatAnugatiko hi prAyeNa lokaH / nUnamasimAnatyAmo guNo anyathA kimityayaM vinayaM karotIti / guravo hi yahumAnyAH kRtA bhavanti vinayenetyAha - gurujaNe ya yahumANo iti / tirANaM ANA saMpAdidA hoditi zeSaH / vinayamupadizatAM tIrthakRtAM AzA saMpAditA bhavati, anuSThitena mitrasena kRtitaM bhavati iti kecit / guNeSu zraddhAnAdiSu harSaH kRto bhavatI tyecaM vadanti / ete vinayaguNAH guNazabda upakArapatrano'tra vinayajanyatvAvinayasya guNA tyucyate / mUlAza - kittI vinIto'yamiti sNshbd| mitI parasya hi duHkhaM naivecchati vinItaH / mANassa bhaMjaNaM parasva hi mAnabhaMga ekasya vinayadarzanAtparo'pi svamAnaM tyajati / gatAnugatikatvAllokasya / gurvityAdi / vinItena hi guravo bahumAnyAH kRtAH syuH | ANA saMpAditA hodIti zeSaH / guNAnubhodA guNiSu vinayaM vitambatA tadguNAnumananaM kRtaM syAt / guNepuvAnugata modo harSo guNAnugoda: / vijayagugA vinayakRtA upakArAH / vinayaH / sUtrataH / ataH 2 // artha - jo muni gurujanoMkA vinaya karate haiM unakI ye muni namra hai' aisI kIrti jagameM phailatI hai jo vinayI hai usako maitrIgupaNakA lAbha hotA hai arthAt yaha kisI ko bhI duHkha hove aisI abhilASA rakhatA nahIM hai. vinayaguNa mAnakA nAza hotA hai. zaMkA - mArdavaguNakA varNana pichalI gAthA meM kiyA hai usase hI mAnabhaMgakA varNana ho cukA punaH isa gAthA meM varNana karanese punarukti doSa yahA huA hai. uttara 'mANassa bhaMjaNa' ina zabdoMke Age para yaha zabda jor3a denA cAhiye. arthAt eka manuSya vinaya karatA huA najara Anasa dUsarA bhI apanA mAna tyAga kara vinaya karatA hai kyoMki loka prAyaH gatAnugatika hote haiM. loka bhI aisA manameM samajhate haiM ki abhimAnakA tyAga karanA yaha sadguNa hai yadi yaha sadguNa na hotA to yaha puruSa vinayaguNakA kyoM Azraya letA ? vinayase gurujanoMkA Adara hotA hai, vinaya karane se tIrthakaroMkI AjJA jAtIpAtI hai. tIrthakarone gurujanokA vinaya karanA pAlI jAtI haiM. Ava 31 Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA cAhiye aisI bhavyoMko AjJA kI hai, guNI logoMkA vinaya karanese unake guNoMko apanI sammati hai aisA siddha hotA hai. adhIta dusaroMke samyagdarzanAdi guNa dIkhanepara vinayavAna jana harpayukta hone haiM. yaha harSita honA guNAnumodanako sUcita karatA hai. ye saba apara kahe huve vinayake guNa hai. - - - biganavyAkhyAnAnaMtara samAdhinirUpaNAtha uttaraprabaMdhaH / yogyasya, gRhItaliMgasya, zAnabhAvanAMcanamaya, mAna nirUpita vigaye vartamAnasya, ratnatrayamanasaH, samyagArAdhanaM nyAsyamityadhikArasaMbaMdho'nugaMtavyaH / cetaH samAhita kIhak tasya vA samAhitasya kiMphanTamiti codyadvayamativinodhanArthA gAthA viNayattigarda / / cittaM samAhidaM jassa hojja vajjidavisottiyaM vAsayaM / so vahadi NiradicAraM sAmaNNadhuraM aparisaMto // 132 // samAhinaMgalo rupa rasarazubhArupama // udyate tena cAritramAtenApadRSaNam // 135 / / vijayodayA:-citta samAhida jassa assa cittaM ghanjicisosigaM vasiya samAhida iti paghaTanA / yasya cetaH parityaktAzubhapAraNAtiprasaraM yazavarti ca yatra niyuke taya tiSThati, taccisa samAhitamiti prAyam / thamyareSa vicAryate / kimidaM cita nAmamana rati cedravyamano bhASamanazceti savidvaprakAra, kasyaha prAvaNa ? na tAvat dravyamanaH punala. tvAvasaMbhavinI karmAvAnanimitsatayA pharmapariNatiriti / yjjivvisottigmiti| vizeSaNamasaMbhavIti / na ca tazayAtmanaH tena bhASamano gRhyate / noiMdriyamatiH sArAgAvisahabhAvinI / tahitA cAstIti yujyate yajjadisottigaM iti vizeSaNaM / basigamiti ca tasyAM ghaTate | no iMdriyamatihAnAcaraNakSayopazamavata Atmano yazena no iMdriyamatirvartate / tadhA hirAgakopabhayaduHkhAdayo naTAdInAM vazena pariNAmA yatete tatkAryapulakAdidarzanenAnumIyamAnAH / tadvadeva noiMdriyagatirapi AnmecchayA chacidevAvarukhAnubhUyate iti / so saH samAhivAcatto vahadi dhArayati / tathA va zyogaH-vinaya yahati dhArayati iti gamyate / niradicAraM niraticAra nido / sAmaNNadhuraMrAgakopAnupaplutacittaH samaNa ityucyata / tathA ca nairuktakA yAnti' sampAyo 'samaNo iti sagaNassa bhAyo sAmANaM tacca kiM samAnatA cAritraM / nasya bhAraM phAdarza niraticAra nirmalaM / aparisaMto adhAntazcAritrabhArodvanaM phalaM samAhitacittasyetyAkhyAtaM bhavati / anibhRtamanastAyA dopArayAnavyAjena nibhRtaM manaH kAryamiti drddhytyuttrgaadhyaa| kazcitkaMvidujjayinIsthaM dakSiNApathAbhimukhamAha alpadhAnyaH kSudrajanabahulo miladezaH iti / sa pavamuktaM pratyeti arya janaedaH subhikSaH sujnaadhivaas| iti / Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa: mitApade atha yogyasya, gRhItamukyupAyaliMgatya, jJAnabhAvanodyatasya,vinave vartamAnasya,ratnatraye manasaH samyagAdhAna nyAyyagAyAdazakamAdizati tatra tAbanacetaH samAhita kIrak tasya vA samAhitasya kiM phalamiti prazne stiidgaai| mUlArA-citta bhASamanaH / tallakSaNaM yathA-guNadopavicArasmaraNAdipraNidhAnamAtmano bhAvananaH / tadabhimukha svAsyaivAnumAhI pudgalocayo dravyamanaH // 1 // vajjiyavisottiga varjitavisrotakaM dharjitAni nirUpANi srotAMsi pApAsaghakAraNAzubhapariNAmaprayAhA yena tatparityaktAzubhapariNatiprasaramityarthaH / basagaM vazavati / yantra niyukta tatraiva tiSThatItyartha patAzapaNopetaM samAhitamityucyate / sAmaNNA nAginabhAra ! aparitano prsnH| vinayake nirUpaNake anaMtara AcArya samAdhinirUpaNa karate haiM. jo samAdhimaraNakalie yogya hai, jisane muniliMga dhAraNa kara jJAnAmyAsase vinayaguNa dhAraNa kiyA hai, jisakA mana ratnatrayameM lIna huA hai usako ArAdhanA karanA yogya hai. aisA Ageke adhikArake liye pUrva saMbaMdha dhyAna rakhanA yogya hai. isake anaMtara ekAgra antaHkaraNakA kyA svarUpa hai ? usakA phala kyA hai aise do praznoMkA utsara AcArya dete haiM artha--jisake cittane azubha vicArapariNatiko choDA hai, jo vaza huA arthAt jisa padArthameM usako niyukta karate haiM vahAM hI vaha sthira hotA hai to vaha cisa samAhita huA hai aisA samajhanA cAhiye. anya AcArya manakA evaM vicAra karate haiM-citta kisako kahate haiM? yadi manako citta kahate ho to usake dravyamana aura bhAvamana aise do bheda haiM. yahAM konasA mana samAhita hotA hai aisA hama samajhe dravyamana to samAhita hotA nahIM kyoMki vaha pudgalasvarUpI hai. vaha karmakA grahaNa karanemeM yadyapi nimitta kAraNa hai tathApi svayaM baha rAgadveSAdi karmarUpa pariNatIko prApta hotA nahIM hai. isaliye dravyamanakA vajjidavisoniMga' yaha vizepaNa nahIM hai. kyoMki pudgala mana abhAt dravyamana AtmAke vaza meM rahanevAlA nahIM haiM ataH yahAM citta zabdase bhAvamana hI samajhanA cAhiye. bhAvamana mAne manasa utpanna honevAlA jJAna vaha rAgadvepAdi vikArake sAtha rahanevAlA aura na rahanevAlA aise do bhedoMse yukta hai, ataH bhAvamanakA hI 'vajjidavisotirga' yaha vizeSaNa samajhanA yuktiyukta hai, vAsagaM yaha bhI vizeSaNa usameM hI jur3atA hai. noiMdriyamatijJAnAvaraNa karmakA kSayopazama honese noiMdriyamatijJAna AtmAke vaza hokara rahatA hU~, isakA khulAsA isa prakAra samajhanA-naTa, vezyA, nartakI vagairoMke hAvabhAva, nRtyAdi kArya dekhanepara prema, kopa, maya, mAna E0%-- Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH 313 duHkhAdika pariNAma AtmAmeM utpanna hote haiM aura inakA anumAnajJAna zarIrameM romAMca, mukhameM vikAsa, mlAni ityAdi kAryake dIkhanepara hotA hai. vase noiMdriyamatitAna AmaclAse kisI eka padArtha meM ekAgra hotA huA anubhavameM AtA hai. jisakA mana ekAgra aura vaza hai aisA muni rAgakoSAdi vikAroMse rahita, niraticAra cAritrako na thakA huA yAvajjIva dhAraNa karatA hai. cAritrabhAra dhAraNa karanA yaha ekAgracicakA phala hai, binA ekAgra cittake cAritra ghAraNa nahIM hotA hai. AgakI mAthAyeM caMcala manase honevAle dopoMkA varNana karatI haiM. usa varNanase manako nizcala karanA cAhiye yaha abhiprAya uttara gAthAoMkA vyakta hotA hai. udAharaNake dvArA yahI AbhimAya AcAryAne puSTa kiyA hai jaise-ujjayinIkA koI AdamI-dAkSiNAdizAke tarapha jAnako udyata huA. usako dekhakara koI puruSa kahatA hai dramila dezameM dhAnya thoDA hai, aura kSudraloka vahAM adhika hai to usa purupake vacanakA AbhimAya yaha nikalA ki ujjayinIdeza meM subhikSatA hai aura yahAMke loka sajjana haiM, vaise caMcala manake doSavarNanase manako nizcala karanA cAhiye aisA AbhinAya samajhanA cAhiye. cAlaNigayaM va udayaM sAmaNNaM galai aNihudamaNassa // kAyeNa ya vAyAe jadi vi jadhuttaM caradi bhikkhU / / 133 // titavAviva pAnIyaM cAritraM calacetasaH / / vacasA vapuSA samyaka kurvato'pi palAyate / / 136 // vijayodayA-cAlaNigarga va udayaM unakamiya cAlanIgataM / sAmaNaM sAmAnya samAnabhAyo / gala glti| kassa ANiTuvamaNassa anibhRtaM cato yasya / kAyeNa ya vAyAra kAyena ca vacasA na / jadi vicaradi yadhapi carati pravartate bhikSuH / jadhuttaM yathAzAneNoktaM / tathA yAkAthAbhyAmAcarato'pi manonibhRtatAbhAve dhAmaNyaM nazyatItyarthaH / tasmAtaHsamAdhAnaM kaarymityupsNhaarH| caladhirAvadoSaNyApanavyAjena manaHsthairya kAryatayA jJApayatimUlArA-aNihudaM cle| Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAnA AzvAsa artha-jisa munikA citta caMcala hai usakA cAritra cAlina meM DAlA huA pAnI usameseM jaise nikala jAtA hai rahatA nahIM base naSTa hotA hai. yadyapi yaha sAdhu zarIrase aura vacanasa zAstrokta cAritra pAlana karanA hai. zarIra aura vacanasa cAritra pAle to bhI yadi sAdhUkA citta sthira nahIM ho to vaha naSTa hotA hI hai. ataH cittakI caMcalatA naSTa kara usameM sthairya lAnekA sAdhuokA prayatna karanA cAhiye. 314 manamo dupatAM prapaMcenopadizya tadevaMbhUta mano yo nigRhAti tasya zrAmaNyaM bhavati samAnamAyo natarasvatyatauttaraprayaMdhanocyate tadaurAtmyamakAzanArtha gAdhApaMcakam bAdunbhAmo 3 maNo paridhAvai AhidaM taha samaMtA // sigdhaM ca jAi dUrapi maNo paramANudavva vA // 134 / / parito TAvyate [ dhAvate ] cetazcaraNyuriva caMcalam / / paramANurica kSipra dUraM yAtyanivAritam / / 137 / / vijayodayA-vAdummAmo ityAdikaM / pAhupmAmo va baalyess| maNo mnH| paridhAvada | dhAvati prirnrthkH| pralaMbita iti yathA / achidaM ti kriyAvizeSaNaM asthitaM dhAvati / kacidviSaye'nayasthitirANyAtA manasaH / taha samaMtA tathA samaMtAt / tara pi dUramapi / sigvaM ca jAi zIghaM yAti / maNo manaH / paramANuvaSvaM vA paramaH praSTo aNuH sUkSmaH paramANuH sa eva vyaM guNaparyAyagamanAt taviya 1 patena jhaTiti dUrasthitaviSayamANaM tassa daurAtmyamAveditaM / kramazo'navasthitatvAditidUra sthita viSayamAhitvAtmasvAmicikIrSitApravartanAzanAzivavastusadasadUpanirAkaraNamAiNapravRtyaprati nivartanIyatvamArgapravRttavAtidurbhahatyaduraMtaduHkhapradaceSTatvasaMsArakAraNadoSakArijIvitavyatvalakSaNaM navadhA manaso dauSThyaM gAthApaMcakena vyAcaSTe mUlArA-vAdumbhAmova vAtAvalIya yAtAmalItulyaM / adi kacidapi viSaye anava sthitaM yathA bhavati / paramANudavyaya manaso jhaditidUra sthitaviSayapraNalakSaNadaurAtmyopalakSaNArthamidaM bhavati / Age pAMca gAthAoMse manakI duSTatA AcArya dirAte hai. duSTa manakA jo nigraha karate haiM. unakA cAritra nirdoSa palA jAtA hai. anya sAdhukA cAritra nidoSa nahIM pala sakatA yaha viSaya vistArase AcArya dikhAte haiM - artha--bar3e jorase bahane vAlI vAyu kisI bhI sthAna meM sthira nahIM rahatI hai. cAro tarapha dauDatI hai. mana bhI kisI bhI viSaya meM sthira nahIM hotA hai. guNaparyAyAMse yukta paramANudravya jaisA eka samayameM bahuta dUra jAtA hai Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ klArAdhanA AzvAsa paisA mana bhI eka viSayako choDakara atIva dUrake vipayako bhI grahaNa karatA hai, manakI dUrake viSayako bhI tatkAla grahaNa karanArUpa duSTatA isa gAthAse AcAryane pradarzita kI hai. aMdhalayabahiramUvo bva maNo lahumeva vippaNAsei // dukkho ya paDiNiyattedaM jo girisaridamAdaM vA // 135 // vAMchitAbhimukha svAntaM niSaDhe kena zakyate / / nagApagApayo ninne prAptaM (tadrudhyate ) katham // 138 / / na mUko badhiro'ndho vA te zRNoti pazyati / / vastu heyamupAdeyaM viSayAkulitaM manaH // 139 / / vikalpairvividhairloka pUrAyatyA malImasaH / / meghavRndamiva svAntaM kSaNenaiva vinazyati // 14 // vijayodayA-aMdhalayayahiramUbhI bva maNo havaha iti zeSaH / aMdhapadhiravanmUkapacca bhavati manaH / kadAcitkathaMcitkacidviSaye saktaM manaH sannihitamapi viSayaM na pazyati, na zRNoti, na bravIti, ti / nanu cakSurAdeH kartRtA darzanAdauna manasamtatsarvadApi na kiMcitpazyati, na zRNoti cakti vA ? ucyate-manasaH karaNasya kartRtA parazudicchanatIti yathA / yataduktaM bhavati-ievye jIvAdike, zrotavye jinavacanAdike, svaparahitavAkye ca kadAcivapravRttirmanaso dupateti / yathA bhUtyo dupa ityucyate svAmino niyukta karmaNyapravartamAnaH / pacaM mano'pyAtmanA niyukte'vyApRtedumiti bhAvaH / lahumeva vipaNAsadiya Azu vinazyati ca / anityatAdopatastu yAthAtmyagrAhiNo manasaH no iMdriyamataH duHkha azakyaM / paddhiniyatte, jaM matinivartayituM yadanyabhUtarUpagrahaNe bhUtarUpanirAsa ca pravRttaM tAbhyAM nivartayituM na zakya rAgAdisahacAritvAt pratinivartayituM / kimiva girisaridasodaMvya nadIpravAha ic| mUlArA--baMdhalayabahiramUva athamadhirabhUkavadbhavati kadAcitkathaMcidviSaye saktaM manaH saMnihitamapi viSayaM na pazyati, na zrRNoti, na bravIti ityarthaH / atra sarvatra cakSurAdikartRke'pi darzanAdau manasaH karaNasya kartRtvamukaM pakSacchivAyA parazoriva AtmanAe jIvAdiphe draSTumiSTe jinavAkye, zrotumiSTe svaparahive ca, bakumiSTa niyujyamAnasya manasaH kadAcidapravRttireva duSTatA svAminA bhatyasya yathA nirdiSTa karmaNi / laTumeva vippaNAdi ya Aveva vinazyati p| etena vastuyAyalyamAhiNacittasyAnityatvadoSa uktaH / duHlo ya dukhaM ashkymityrthH| paDiNivatteduja pratinivartayituM vastvanya 315 Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArAdhanA AzvAsaH 316 bhUvarUpagrahaNe bhUtarUpanirAkaraNe ca pravRttaM manastAbhyo vyAvartayituM na zakyate rAgAdisahacAritvAditi bhAvaH / girisaridasodaMvva parvatanadIpravAha iva / artha-aMdhA, bahirA aura gUgake samAna duSTa manakA svabhAva hai, kisI samayameM kisI prakArase va kisI viSayameM Asakta huA mana samIpasthita bhI dusare viSayako dekhatA nahIM hai, sunatA nahIM aura bolatA bhI nahIM hai. zaMkA-dekhanA, sunanA aura bolanA isa kriyAkA kartRtva netra, karNa aura jihvAke tarapha hai. mana to ina kriyAoMkA kartA nahIM hai. vaha sarvadA bhI kisI viSayako dekhatA nahIM hai, sunatA nahIM hai. aura bolatA bhI nahIM hai. uttara-mana yadyapi karaNa hai to bhI usameM kardatAkA Aropa kiyA hai jaise 'parazuzcchinatti' kunhATa lakaDI kATatI hai. yahAM kunhADa chedana kriyA karane meM devadattako sahAya karatI hai ataH karaNa hai. tobhI usake tIkSNa tAdi guNoMkI prazaMsAmeM usako kaI pada milA hai. caise manameM padArthoMko jAnanekI utkaTatA honese itara iMdriyoMko unake viSayameM vaha sahAyyatA detA hai to bhI usameM kartRtvakA adhyAropaNa kiyA jAtA hai. abhiprAya yaha haiki jIvAdika padArtha avalokanake yogya hai. jinavacanAdika sunane ke yogya hai, svaparAheta karanevAle vAkya bhI sunane yogya haiM paraMtu isa manakI unameM kadAcit pravRtti nahIM hotI hai, yaha isakI duSTatA hai, jaise mAlikane kisI kAryameM prerA huA nokara yadi usa kAryako na karegA to usako duSTa kahate haiM vase manabhI AtmAne niyukta kArya meM pravRtta nahIM hotA hai anaH vaha duSTa kahAM jAnA hai. kisI kAryameM saMlagna huA to bhI vaha vahAM sthira na hokara vahAMse zIghra haTatA hai arthAt vastukA yathArtha svarUpa grahaNa karatA huA bhI usase jaldI haTatA hai. yaha mana vastukA jo satya svarUpa hai usako grahaNa na kara asadrUpako grahaNa karatA haiM, usameMse usako haTAnA atIva kaSTakara kArya hai arthAt manako sadUSake grahaNa karAne meM asadrUpase haTAne meM koI prayatna karegA to usako bar3A kaSTa hogA. jaise parvataparame bahanevAlI nadIkA pravAha haTAnA artAya duSkara hai vaise mana bhI rAgadveSAdi vikAroMme yukta honepara usako asana se haTAkara satra meM pravRtta karanA baDA kaThina kArya hai. tatto dukhe paMthe pADeduM dudao jahA asso / bIlaNamacchovva maNo NigdhettuM dukaro dhANidaM // 136 // Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ phulArAdhanA AdhAsa: na pravartayitu mAge duSTo vAjIva zakyate // grahItuM zakyate ceto na matsya iva vaalnH|| 13 // vijayodayA-tatto tasmAtpratiniyartanAt / dupAne duSkare paMthe / pADedu mAgeM pAtayitu kimiva / dukho jahA yasso dudho'tivyAlo yathaiyAzyaH / patena tuSkaramArgAyapAtitvadoSaH prakaTitaH / bIlaNamacchovva masUNataradehamarasya isa / dhaNi dusaro NipretuM nitarAM duSkaraM grahItuM manaH / etena duravagrahatA nnyaattaa| mUlArA-tatto azakyapratinivarsanatyAt / dukkhaM duHzaka / pADedu netuM / bIla yamacchobba mamRNataradehemastha iva / NigyettuM grahItuM / dhaNi atyarthae / artha--yadi manako ayogya viSayase haTAyA jAye to jaisA duSTa azva duHkhadAyaka mArgame manuSyako girAtA hai vese dAkhadAyaka kumArgameM yaha jIvako girAtA hai. isa mAthAse duSkaramArgAcapAtitva nAmakA manakA dopa pragaTa hotA hai. jisakA deha atizaya snigdha hai aisA bIlaNa matsya hAyase nahIM pakaDa sakate hai vaise yaha mana bhI grahaNa karanA duSkara kArya hai. isase duravagrahatA nAmakA doSa manameM rahatA hai yaha AcAryane dikhAyA hai. jarasa ya kadeNa jIvA saMsAramaNatayaM paribhamaMti / / bhImAsuhagadibahula dukkhasahassANi pAyaMtA // 137|| yasya duHkhasahasrANi bhajate vazavartinaH // saMsArasAgare ghore caMbhramyanne zarIriNaH // 140 // vijayodayA-jasla ya yasya ca / kade karoti kriyAsAmAnyavAcI idda cetAvRttirgRhItastenAyamarthaH yaza manasaceSTitena jIvAH saMsAra paMcavidhaM parAvarta parizramanti / aNatagaM anaMtapramANAvanchina / bhImAsuhagadibahulaM / bhayAbahAzubhanarakAdigatipracura / dusalahassANi zArIrAgaMtukamAmalasvAbhAdhikArayAni pratyekamanakavikalyAni / pAvatA mApanuvaMto jIvAH / patena caturgatiparAvartamUlatAdoSaH prkttitH| Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 318 mUlArA-kadaiNa aiSTitama / artha- isa bhanakI duSTa pravRttIse jItrako pAca prakArake parivartanasahita isa anAdi anaMta saMsArameM zArIrika, mAnasika aura svAbhAvika hajAro dukha sahana karane par3ate haiM. yaha saMsAra azubha narakAdigatioMse bharA hai. isameM zArIrika, mAnasika aura svAbhAvika duHkhoMke aneka prakAra isa jIvako prApta hote haiM. abhiprAya yaha hai ki, yaha manahI caturgatimeM bhramaNa karanekA mUla kAraNa hai. lAhI ya nAridamane savve saMsArakArayA dosA // NAsaMti rAgadosAdiyA hu sajjo mANussassa / / 138 // saMsArakAriNo doSA raagdvepmdaadyH|| jIvAnAM yasya rodhena nazyati kssnnmaatrtH||141 / / vijayodayA-jani yasizca manasi / pAridamesa cArita papa / mAtragrahaNa vAraNAdAya nirAphartumupAtaM / mano nivAraNAdava / rAgadosAdiyA raagdvaipaadyH| NAsaMti khunshytvess| sajjo sadyaH tadAnImeva / saMsArakArayA parAvatapaMcakasya saMpAdanodyatAH / bhUlArA vAridagitte vArita eva / artha ... isa manako rokane mAtrasehI paMca parAvarnanAtmaka saMsArakI utpatti karanevAle rAga, dveSa, moha vagairaha doSa tatkAla naSTa hote haiM. RasasexTMadasreteratoTANE iya duThyaM maNaM jo vAredi paDiThvedi ya akaMpaM // suhasaMkappapayAraM ca kuNadi sajjhAyasaNNiAhidaM // 139 // taddaSTaM mAnasaM yena nivaaryaashubhvRttitH|| pravRttazamasaMkalpa svAdhyAye kriyate sthiram / / 142 // bijayodayA-iya / evaM vyAvarNitarUpeNa / duTTayaM duekaM duSTaM / maNe / mano jo vAredi yo nivArayati rAgAdibhyaH / parivedi ya pratiSThApayati ca zraddhAnapariNAmAdI / arka nizcalaM / kriyAvizeSAmetat Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HARSetokarested mUlArAdhanA tassa sAmagaNa hodi / vakSyamANena saMbaMdhaH / subhasaMkappapayAraM jo kuNadi tassa sAmaNaM doditti saMbaMdhanIya / zubhaH saMkalpaH tasminprakRyazvAro gamanaM pravRttiryasya manasastacchubhasaMkalpapracAra mano yaH karoti / sajjhAyasaNNihidaM yajo kuNadi tassa sAmapaNaM iti saMbaMdhaH / samyagadhyayana syAdhyAyaH drutavilaMbitAdidoSarahitatvaM arthavyaMjanazuddhizca sadhyAvaM / sa punaH paMcaprakAraH vAcanApraznA-prakSAmAyadharmopadezabhedena / praznasya kathaM svAdhyAyatA? prazno hi aMthe'rthe vA saMzayacchedAya ityamevaitaviti nizcitArthavasAdhAnAya vA prcchn| tahiM varacchAyapraddamartha yA so'dhIte adhyayanamavRtyarthatyAt / pro'dhyayanakyapadezaH iMdramatimAthe dAruNi inyavyapadeza iva / athavA kimidame liyAmiti / maryAta zva savidhAna. / basade'pi kimasya vAkyasya pavasya vAyamarthaH iti / yadvApyate pacaM nidhitavalAdhAne'thai prakSe yojyam / . anuprekSA kathaM svAdhyAyaH ! adhigatArthasya manasAbhyAso'nuprekSA antarjalparUpamadhyayanamastyeSa tApIti manyate / ghoSaparizuddha thutaM parAvartyamAnaM bhAmnAya svAdhyAyo bhavatyeva / AkSepaNI, vikSepaNI, saMjanI, nirvedanI ceti kathAzvatamrastAsAmupadezo dharmopadezaH sa ca svAdhyAyaH etasminsvAdhyAya samyak nihitaM nikSipta mano yaH karoti ityrthH| annaivaM padaghaTanA adhyAhataM kRsthA / iya duThThaka maNo so vAredi apaM paDihavedi ya jo maNaM subhasaMkappapayA rameva kuNadi sajjhAyasaNNihida kAUNa iti / parva duSTa manaH sa vArayati nizcalaM pratiSTApayati vA / yo manaH zubhasaMkalpa pracArameva karoti / svAdhyAye sannihitaM kRtveti sUtrArthaH / tasyetthaMbhUtasya dhAmaNyaM samAnatA vA bhavati / evaM prabaMdhena manaso duSTatA prakAzya tadadISTayakAriNaH phalaM gAthAtrayeNA mUlArA-parivedi zraddhAnasaMyamAdau pratiSThApayatti / suhasaMkappapayAraM / zubhapariNAmapracAraM / zubhasakaspeSa IdAdibhaphijIvadayAdipu pracAraH pravRttiryasya / atrArya sUtrArthaH / syAye samyA nikSiptaM kRtvA yo manaH zubhapravRttikameva karoti sa tathA duSTaM cArayati nizcalaM pratiSThApayati caitattasyaiva ca samAhitAdiguNa zrAmaNyaM bhavatIti sambandhaH / artha--upayukta duSTa pravRtti karanevAle manako jo rAgAdi vikAroMse haTAtA huvA samyagdarzanAdipariNA. momeM hada sthira karatA hai usa muniko samatA bhAva prApta hotA hai. jo muni apane manako zubhavicAroMmeM pravRtta karatA hai aura svAdhyAyameM tatpara karatA hai usako samatAbhAvakI prApti hotI hai. vizepArtha-svAdhyAya karate samaya zAkhakI paMktiyA jaldIse athavA animadarItIse nahIM paDhanA cAhiye, arthazuddhi aura vyaMjana zuddhike tarapha dhyAna denA cAhiye. isa taraha jo-zAstra pahanA vaha syAdhyAya hai. svAdhyAyake vAcanA Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cUlArAdhanA AcAMsaH 320 689 Cam prazna, anuprekSA, AmnAya. aura dharmopadeza aise pAMca bheda hai. praznako svAdhyAya kyoM mAnanA cAhiye? graMtha aura arthameM saMzayakA nAza karanekeliye athavA isa padArthakA aimAhI svarUpa hai anya nahIM hai ityAdi rUpase jo svayaM nizcaya kiyA hogA usako puSdhi lAnekaliye jo vihAnAko pUchanA nada mana hai. paNa svAdhyAya karanevAlA yadRcchAse jAna letA hai athavA arthakA paThana karatA hai. prazna karanA bhI svAdhyAya hI hai kyoMki prazna adhyayanameM pravRtti karaneke liye kAraNa hai. jase jisa kASThame iMdrakI matimA banAnA hai usako hama dravyanikSepase iMdrapratimA kahate haiM, paise prazna bhI svAdhyAya karanemeM jIvako preraNA karegA ataH usako svAdhyAya kahanA kucha anucita nahIM hai. athavA par3he hue graMthameM bhI kyA yaha zAkha isa rItIsa 'pahanA cAhiye ! azcavA anya prakArase pahanA cAhiya esA yadi graMthameM saMzaya utpanna huA ho kiMvA arthame yadi saMzaya ho to isa padakA athavA isa vAkyakA kyA yaha artha hai ? isa tarahase pUchanA yaha prazna svAdhyAyako kAraNa honeme svAdhyAya kahA jAtA hai. athavA jo nizcita kiyA hai aise arthameM aura dRDhatA utpanna karanekeliye jo prazna kiyA jAtA vaha bhI svAdhyAya ko kAraNa honase mvAdhyAya hI hai. anuprekSAko svAdhyAyapanA kaisA ? jAne huve padArthakA manaka dvArA bAra vAra cinanA karanA anuprekSA hai. yaha annajelparUpa honese isameM mI svAdhyAyapanA hai hI. ukacAraNase zuddha, jo zAstrako bAra cAra ghokanA umako AmnAya kahate haiM. yaha bhI svAdhyAya hai. AkSapaNI, vikSapaNI, saMvejanI. nivejanI, esI cAra kathAoMkA bhavyAke sAmane kathana karanA dharmopadeza hai yaha bhI svAdhyAya hai, aise pAMco prakArake svAdhyAyoMmeM jisane apane manako saMlagna kiyA hai usako zrAmaNyaprApti hotI hai. arthAt apane manako jo sAdhu svAdhyAyameM sthira karake rAgadveSAdise usako haTAtA hai. zubhasaMkalpoMmeM sthira karatA hai usakohI zrAmaNya prApti hai. aisA isa gAthAkA abhiprAya jAnanA cAhiye, 900- 330 jo biya viNippaDataM maNa Niyattedi saha vicAreNa // NiggahadI va maNaM jo karedi adilabbhiyaM ca maNaM // 14 // Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH 321 OTHEREBRARIAter TANSENTERST abhito dhAcamAnaM sadvicAreNa nivartyate / / nigRha kriyate cittaM durthatta iva lajjitam // 143 // vijayodayA-jo vi ya yathApi / viNippaDataM vi zammo nAnArthaH nir ityupasargo bahirbhAre paDirgamanArthaH / sato'yamartho'sya padasya vicitra vAhirnirgacchannivartayediti / nanu ca satyabhyaMtare kasmicittadapekSo bhavati yahi SastataH kim abhyaMtaramiDa gRhIta rAmavarya, kathamasyAbhyaMtaratA? Atmano nijasvarUpamiti / rAyakopAdayastu cAritramohodayazA bhAvAH pariNAmA bAbA mithyAtvayAyAdimevena vicitrAstadabhimukhatayA pravRtteH / Niyattedi saba vicAreNa jo iti zeSaH / " ko'sau vicAraH ? ucyate-- tatyAthaddhAna, iyaM ca hiMsAdipariNatira vA kodhAdiko bhAcomayA pariNAmi kAraNabhUtena nirdhaya'mAno jAtijarAmaraNapariNAmarUpAnaMtasaMsArakAraNAnAM karmaNAM mUlottaraprakRtibhedena saMkhyAtAsaMkhyA. tavikalpAnAM, sthitivizeSamAtmapradezaSyavasthAnarUpa, tIvamadhyamamaMdarUpAzraddhAnAsaMyamakapAyapariNAmanivartanasAmarthyamamanubhavAmya ca nirvatayati |taani cAtmapradezasthAnyanaMtapradezeSu pulaskaMdhadravyANi sannihitadravyakSetrakAlabhavabhAvasahAyApekSayA punarapi, mithyAtvAdipariNAmamApAdayanti / na hi sannihitAvikalakAraNasamUhasya anutpattirnAma saMbhAvyate / tena cAzraddhAnAdipAraNAmena tathaiva karmaNAmAdAnaM. AttAnAM sthitiH, sAmAtizayaH ityAdikA prNprtaa| tayAnaMtakAlapari bhramaNamita maharanayamana goviyoga, erona vidhAraNa mano nivartayati yastasya zrAmaNyamiti saMbaMdhaH / piragadAdi ya maNaM jo yo mano nigRhAta hA duI ciMtitamidamiti niMdAgAbhyAM tasya dhAmaNyamiti saMbaMdhaH / karedi adilajjiyaM ca maNaM, karotyatIca lajjAparaM yo manaH / kathaM saMsAramaditaM tatkAraNabhUnAnpariNAmAnmukti tadupAyAMdha bhAvAnadhigacchataH zraddhAnasya tatpariNAmavyapohanAmavaM gRhItanigraMthaliMgasya ciMteyamayuketi, nirUpayatti, atimIDAM manaso janayati / evaM bahiraMgayogena samAdhimiddhimanuziSyAMtaraMgayogena tAmanuzAsti mUlArA--viNippaDa viniSpatat vinAzArthe, ni bahirbhAve pratirgamane / ratnatrayAtpratyutya vicitreSu zuddhaciTTha pAdahibhUteSu rAgAdiSu gcchdityrthH| saha vicAreNa, vartamAna iti zeSaH / ayaM midhyAtvAdidurvipAkakarmaNAM kAraNaM, tAni ca duraMtasaMsAraduHkhaphaLAni, tato'smAnivRtti, zreyasItyevaM mAyo vimarzazcAtra vicaarH| gihidi hA duSTaM ciMtitaM iti niMdAgardAbhyo nigRhAdi / anazanAdiduSkaratapo'nuSThAnadvAreNa kSapitadurvikalpazaktikaM karoti vA / adilajidaM evaM gRhitaliMgaraya mama kathamITaciMtA karoSIti nirUpaNenAvimAnna lajjA nItam / artha-jo muni aneka praphArase bAhara dhumanevAle manako vicAroMke dvArA AtmAmeM lagAtA hai, jo sAdhu apanI I ONSERICA 321 Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 322 niMdA aura gardA karake manakA nigraha karatA hai aura usako lajjita karatA hai usako hI zrAmaNyakI siddhi hotI hai. vizeSArtha -- vINappataM isa zabdakA artha isaprakAra hai. vi zabdakA nAnA, aneka aisA artha hai. nis yaha upasarga hai. 'bAhara' bAhya yaha nim upasargakA artha hai. ' paDhi ' dhAtu gamana karanA isa arthakA bAdhaka hai. viNippa isa pada kA samuccayArtha 'nAnA prakArase bAhara jAnevAle manako vApisa AramAmeM lauTAnA cAhiye' yaha haiM. zaMkA- yadi abhyaMtara koI cIja ho to usakI apekSA bAhya padArthakI siddhi hogI. yahAM abhyaMtara cIja konasI hai ? uttara - yahAM ratnatrayako abhyaMtara vastu kahate haiM, isako abhyaMtara vastu kyoM kara kahanA cAhiye ? uttara - yaha ratnatraya AtmAkA svarUpa hai ataH isako abhyaMtara kahanA cAhiye. rAgadveSAdika vikAra cAritra mohake udayase hote haiM ataH vAstu hai, mithyAtva kAya vagairaha bhedoMse rAga dveSAdikoM meM vicitratA AtI hai| ina vikAroMke tarapha manakI mavRtti huI ho to usako vahAM se haTAkara AtmAmeM pravRtta karanA cAhiye. jinake sAhAyya se manako AtmAbhimukha kara sakate haiM aise vicAra konase haiM isa praznakA uttara isa prakAra haimaiM yadi zraddhAna karUM, yadi hiMsA karanA, jhUTha bolanA, corI karanA ityAdi pAparUpa pariNati mere meM ho jAvegI, yadi krodha, mAna, mAyAdika mere meM utpanna hoMge to cAra prakArake karmabaMdha utpanna hoMge, janmajarAmaraNarUpa anaMtasaMsAra ke kAraNabhRta karmo kA prakRtibaMdha mere AtmapradezoM meM hogA. isa karmake mUla prakRtibheda ATha haiM, uttara prakRtibheda saMkhyAta asaMkhyAtI hote haiM. karma AtmAmeM Akara sthira honA sthiti baMdha hai. azraddhAna, asaMyama, kaparAya ityAdi pariNAmoM meM tIvratA, madhyamatA, maMdatA, utpanna karanevAlA jo karmakA sAmarthya usako anubhavabaMdha kahate haiM. azraddhAnAdi pariNAmose cAra prakArake karmabaMdha jIvameM hoMge. AtmAke samasta pradezoM meM anaMtAnaMta pradezayukta puilaskaMdharUpa yaha karma dravya, kSetra, kAla, bhava aura bhAvakA sAhAyya prAptakara navIna midhyAtva, asaMyama, kapAyAdi pariNAmoko utpanna karate haiM. jisake samasta kAraNa ikaTThe hote haiM vaha kArya avazya hotA hai. isa nyAyase karmako dravya, kSetra, kAlAdi sAmagrI milanepara vaha midhyAtvAdi pariNAmoMkA avazya utpanna karegA hI. azraddhAnAdi pariNAmose jIva karmakA svIkAra karatA hai. svIkRta karma AtmAmeM sthira hotA hai, aura apanA prabhAva dikhAtA hai. phira navIna karmabaMdha honese jIvako anaMtakAlataka saMsArameM bhramaNa karanA paDegA yaha vaDA bhArI anartha hogA. isa vicArase jo manako vAhya mithyAtvAdi pariNAmose haTAkara AtmAmeM sthira karegA usako hI munipanAkI saccI prApti hotI hai. AzvAsa 2 322 Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . mUlArAdhanA AzvAsaH 323 hAya ' maiMne manameM duSTa vicAra kiye haiN| aisA bolakara jo apanI niMdA aura gardA karatA hai usako zrAmaNyasiddhi hotI hai. jo manako lajjita karatA hai usako bhI zrAmaNyalAbha hotA hai " he mana akalyANa karanevAle saMsArako, usako bahAnemeM kAraNabhUta rAgadveSAdi pariNAmAko, mukti aura usake upAyoMko tUM jAnatA hai. addhAna karatA hai, azraddhAnAdi pariNAmoMkA nAza karane ke liya hI tUne nigraMtha liMga dhAraNa kiyA hai isaliye ulaTe vicAra rakhanA kyA tareko yogya dIkhatA hai' isa vidhi se jo manako lajjita karatA hai usako samatAkI prApti hotI hai. dAsa va maNaM avasaM saghasaM jo kuNadi tassa sAmaNNaM // hodi samAhidamavisottiyaM ca jiNasAsaNANugadaM // 141 // avazaM kriyate vazyaM yena dAsa iva catam / / zrAmaNyaM nizcalaM tasya sarvadApyavatiSThate // 144 // iti smaadhisuutrm| vijayodayA-avasaM dAsaM va maNaM sabasaM jo kuNadi ini padasaMbaMdhaH / dAsa va ceTIpurva avazatinaM padhA kazcidalAsvavadA karInyavamadhIna jinavacana Atmano manI nirayanahatayA pravRttaM azubhapariNAmayasare yadi nAma nathApi - yalAttazisyAbhimatAbhabhAvaparaMparAnukkalatayA yaH sthApayati jainamatAmRtAsvAdakAritatsAmAtidhAnyastasya sAmANaM samAnatA hodi bhavati / samAhida ekamukhe / avisottigaM durApastavizvarUpAzubhapariNAmapravAI / jiNasAsaNANugadaM saMpAritadravyabhAvakarmakaraparAbhavAnAM yacchAsanaM-ziSyaMta jIvAdayaH padArthA anenAssinceti zAsanaM bAgamastegAnugatam / mUlArA--samAhida ekamukhaM zuddhasvacidruSamAtrAlambanamityarthaH / avisottigaM nivRttapApAnavapariNAma / / samAdhiH / sUtrataH 5 / aMkataH / 10 // artha--jase koI samartha manuSya unmatta nokarako balAtkArasa apane AdhIna rakhatA hai jaise jinAgamakA jisane abhyAsa kiyA hai aisA yati bhI svacchaMdI hokara azubhapariNAmoMka prabAhameM paDe hue panakI niMdA, nirbhatsanA kara balAtkArase apane vaza rakhatA hai. iSTa aise zubha pariNAmoMmeM usako sthira karatA hai. yatiko janamatAmRtakA AsvAdana karanese hI manako vaza karanekA viziSTa sAmarthya prApta hotA hai. isakI prApti honese samAnatAkA lAbha bhraniko Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH 323 hotA hai. jinAmamake abhyAsase manakI iSTa viSayameM ekAgratA hokara azubha pariNAmase vyAvRtti hotI hai. arthAta azubhaeriNAmakI utpati gameM nahIM hotI hai jinhoMne dravyakama jJAnAvaraNAdi aura bhAvakarma-rAgadveSAdikoMkA parAbhava kiyA hai aise jinezvarake AgamakA hI vaha mana hamezA anugAmI banatA hai. jIvAdika padArthoMkA jisameM athavA jisake dvArA upadeza kiyA jAtA hai usako zAsana kahate haiM. jinezvarane jIvAdi padArthoM kA upadeza karane vAlA zAsana-Agama bhavya jIvoMke hitArtha kahA hai. isa AgamakA abhyAsa kara munivarya apane avaza manako vazakara samatAkI-rAgadveSake abhAvakI mApti kara lete haiM, yogyasya gRhItamuphtyupAyaliMgasya zrutazikSAparasa paMcavidhavinayavRtteH svacazIkRtamanakAH aniyatadhAso yuktH| kasta guNaH ? ityArekAyAM samAdhigatasya aniya taSihAraguNaprakATanArtha uttarasUrya dasaNasodhI ThidikaraNabhAvaNA adisayattakusalattaM / / khettaparimaggaNAvi ya aNiyavAse guNA hoti // 142 // dRSTizaddhisthirIkArau bhAvanA zAstrakauzalam / / kSetrasya mArgaNA sAdhorguNA nityavihAriNaH // 145 / / vijayopayA-vasaNasodhI darzanazuddhiH / razira prekSaNe iti paThito'pi dhAtuH zraddhAnArthavRttiriha gRhItaH / dhAtUnAmanekArthatvAt / tathA ca sUtra- 'tattvArthazraddhAnaM samyagdarzanam' iti jinAgamanirUpitArdhayiSayazraddhAnamiha darzanarAvena bhaNyate / tasya zuddhinamalyaM / ThivikaraNa sthitikaraNa ratnatrayapariNAmasyAtmano'napAyapariNAmaH | tasya karaNaM sthitikaraNaM / bhAvaNA bhAvanA abhyAsaH punarvRttiH / adisayattakusalattaM atizayitavartheSu nipuNatA / ghettapari mamgaNA viya kSayaMti nivasaMti tasminniti kSetra prAmanagarAdikaM kSetra : tasya andhepaNA ca / aniyatasthAnayasane guNA hoti bhavati / athaivaM syavaMzIkRtamanaso guneraniyatavihAro darzanavizuddhi ityAdi guNapaMcakakArakatvena yukta iti dvAdazabhirgAyAbhiH prakAzayati--- mUlArA--bhAvaNA-pariSadsahUna / aNiyadavAse aniyatasthAnarasane / 324 ARATHI Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - a n - . . . dhUlArAdhanA AzvAsaH jo samAdhimaraNakeliye yogya hai, jisane muktike upAyabhUta aise liMgako dhAraNa kiyA hai. jo zAkhAdhyayana karanemeM tatpara hai| pAMcoM prakArakA vinaya karanevAle, apane manako vaza rakhanevAle aise munioke liye grAma nagarAdika aniyata kSetra meM nivAsa karanA yogya hai, aniyata kSetrameM nivAsa karanese konase guNoMkI prApti hotI hai. ! aisI zaMkA honapara samAdhiko prApta arthAt manakI ekAgratAko dhAraNa kiye hue munIzvarake aniyata vihArake guNa AgekI gAthAmeM AcArya dikhAte haiM. artha- aniyata sthAnameM nivAsa karanese munioNko jina guNoMkI prApti hotI hai usakA khulAsA-munioM ke samyagdarzanameM nirmalatA prApta hotI hai. arthAt jinAgamameM kahe hue jIvAdi sapta tatvaoNpara nirmala zraddhAna utpanna hotA hai. sthitikaraNa- munioke ratnatraya pariNAmameM sthiratA AtI hai. vaha kisIse bAdhita nahIM hotA hai. aniyata vAsase punaH punaH ratnatrayameM abhyAsa hotA hai-pravRtti hotI hai. jIvAdika padAthoMke sUkSma arthakA pratipAdana karanama caturatA AtI hai, aniyata vAsa karanese konasA kSetra arthAt grAmanagarAdi samAdhimaraNa karane ke liye yogya hai isakA bhI jJAna hotA hai, arthAt darzanAdi, sthitikaraNa, bhAvanA, atizayArtha kuzalatA aura kSetraparimAgaNA itane guNoMkI prApti aniyata vAsasa hotI hai / / 143 / / ---- ---- - dasaNasuddhI ityetatpadanyAkhyAnakAriNI gAthA jammaNaabhiNikkhavaNaM NANuppattI ya titthaNisahIo // pAsaMtassa jiNANaM suvisudhdaM dasaNaM hodi // 143 // vizuddha darzanaM sAdhorjAyate pazyato'hatAm // janmaniSkramaNajJAnatIrthacihaniSiddhikAH // 146 // vijayodayA-jammaNa janmAbhinavazarIra grahaNaM tasminpreSa jAtaM tadiha sAhacaryAjanmazabdenocyate / gRhItazarIrasya vAtmano janma, janayudarAAtra niSkramaNe jAtaM tadvA / thabhiNikyabaNe ratnatrayAbhimuraNyena gRhAilimamanaM yasminkSetre taviha niphamANa / NANuppattI ya keyalazAnAyaraNakSayAt sArthayAthAtmyagrahaNakSama yakavalaM tadiha zAnamiti gRhItaM / sAmAnyazadAnAmapi vizeSavRtiH pratItaiva / tasya zAnasyotpattiryasmin kSetra tadiha sAi. caryAt NANupyattI ya zabdenocyate / titthaM ciNI / tIrthamiha samavasaraNaM gRhyate / taraMti tasminbhanyAH pApavi. 325 Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gulArAdhanA AzvAsa nAzArthinaH iti / tasya cidvanayA sthitA mAnastaMmAH / NisihIbo niSidhIyogivRttiryasyAM bhUmI sA nividhI ityucyate / etajjammAdisthAna zrutena prAgavagataM / pAsaMtassa pazyataH / phassa jiNANaM jinAnAM sucisudaM supchu vizuddhaM / desaNaM adAna / hodi bhavati / etaduktaM bhavati dezAMtarAtithiH jinAnAM janmAdisthAnadarzanAnmahatI addhotpadyate / yathA kAMciyAvaya'mAnarUpAM bilAsinI parokSAmagavatya parasya vacanena jAtAbhilApastasyAM darzanapathamupajAtAyAM zraddhAtizayA jAyate iti / 2. yA mema sAyA tathA aniyatavihAro yatirjinAnAM zAnaghayacAriNAM avAptasvargAvataraNapUjAtizayAnAM janmAbhirekakalyANaM bhuvanabhavanAMtInatamovitAnApanayanodyata, sudhApAnamiya sakalamAyAbhRvArogyavidhAyi, suravilAsinInartanamiva sakalajagadAnaMdadAthi, priyacavanamiva manaHprasAdakAri, puNyakarmaya agaNyapuNyacitaraNapravINa, lakSmIparicArikAbhiHsAdhaya sasaMbhrama IkSita, guhya kAmaraprakIrNAnekasurabhiprasnakaraNamaMdhAnubhramamarakRtakolAhalaM / anAratamahatamaMgalabherImaMbhAvanibharitabhuvana vicaraM, suravadhUnartanajigISayeya saudhazikhararaMgananya. tpatpagrapaMcavarNapatAphAvilAsinI, harivierapracalanopanItasAdhyasanavamaravallabhArabhasakaMuddaprItivikAsimukhazatamasulaM, saMbhramondhitakRtAMjalipuTasuraparivArasAdarAkarNyamAnavajadArza, bheryAdhvAnAitapuruGkatapramukhasakalagIrvANaca, parasparasaMgharpagRhItottaravakriyikadevapRtanAvyAptapavanapathadeza, jammAbhiSekasamayaprayANasapAdanAyAtapaulomInapuradhvAnacakitaI sISilAsavirAjamAnarAjamaMdirAMgaNaM, airAvatAvatIrNaprasAritavanivajraghana bhujAgelaM, murakaraprahAraprasaraduMdumimerIdhyAnasammizrasiMhanAdavadhiritavizAlAzAmukha, mahatAnekapayAkapaTahagamIradhIgarAce, asakalazazikarAvadAtacamararuhavikSepadakSavalaminirubajinAvalokanavyagrasurAgramahiSIka, dhvetAtapatrajaladhara ghaTAvaruddhanamobhaila. vidyudAyamAnapatAkAkula, indranIlamayasopAnamayAyisugatana, suragajaradanajaronaTinaraMgazobhAvidhAyinatAsalIlapadanyAsa, gRhItATamaMgala devIsahasrapuroyAna, devapratAdAdApasAryamApanadrAbhara gam, AmmarakSadevasanasaMpAdyamAna kSAvidhAna, narnanagagrAdbhutavigrahAnesarabhUna, prazniAMkanamagacalaM, pArudasargagarizikhagayamANasiMhAmAna, tahevakumArapAMgaganAtakSIravAridhijATAratAbhiSeka, pIlomIracinavAdAnurUpamaDana. stavabyAnavenAlikasahana, sugadhiparacita janmotsavavartana, janmAbhikakalyANaM pazyati tasya pmptii| aminiyamAMga vA jinAnAmahaka taditi vaparyata / sarva dhava jinAH samadhigatoDIritajanmAniyakakalyANAH, zatamakhAsanasthasAdaraghanadApanIyamAnadivyocitAMgarAgavasanabhojanavAhanAlaMkArasaMpatsaMdohAH, manonukalakrIDAsaMpAdanacanuradevakumAraparivArA, phecinpurAtanapuNyaparipAkodayAcalodtavirAjamAnArakasahasracakraravisAhAyye, amayemutavikrameNa cazIbhUtAzeSamAgadhanamAjAdideva, vidyAdharabhUmipAlasaMtA , surakumArIrUpayauvanavibhramApahasanacaturAnekadvAtri zadevIsahasrAnanAraviMdavikasanodyatAH, pAkazAsanaprahitanartikAnRttAvalokanavinodAH, sAdarAkarNita kinnarAdidevagAMdharvagItAH, kAlamahAkAlAdinacanidhimabhavaH, pratyekadevasadanaparipAlyamAnacAdicaturdazaratnAnuyAtAH, dvAtriMzatsahasramuphuTabadbhazAtakuMbhavAditamaulitaTasakarikAsthitaratnamadIpAlIprakaraNAnacaratamaya'mAnapAdapIThAra, devakumAropanIyamAnopAyana Auram 326 hti ... .. Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArAdhanA STERBARI AzvAsa: 327 vilokanaiphanyanAH, manujabhogAnesaraM sukhamakhadenAnubhavanti / apare'pi mNddliikmhaamNddliikpdmupgtaaH| punastIrthakaranAmakarmodayAt cAritramohakSayopazamaprakaryAdanamatAdanAdikAlAcalagnasthaparakarmarajovinanAvabaddhakakSyA itthamantaH prativadhati / kathaM mohasya balavattA yenAsmAnadhyadhyakSIkriyamANaduraMtasaMsArasAradAdhipatibhayadadaHkhApAna pravartayatyAraMmaparigrahayo / aNimAdyaeguNasaMpatkaM, apadamApadAM, abhilArasyApyaviSayama, aparAmarAmA kuzAgrIyavadInAmapi balabhidAmagocara, yasasAra pratyUha, aparAdhInaM, anAravAditAnyanatArasaM, ahamiMdrasusaM cirataramanubhanana nAmasmAkaM keyamutkaMThA manujamogasaMpatri, khalajanamaitrIya vicitraduHsAnubaMdhavidhAnoyanAyAM calAyaryA ca puNyasAMgativi parAyattavRttI, kukavikrAMtariyAlapArthasaMgrahAryA, durabhavyasya muktipadavIgatiriva anekapratyUhapratihatAryA anaMtakAla. parimuktAryA iti / tadaiva ca brahmalokAtAyAsAdadhigatalaukAntikazyapadezAH, zastrAvadAtatanavaH, svAvadhijJAnalocanenApalokya svaparottAraNAbaddhaparikaratAM jinAnAM mahadidaM phAya anekabhavyAnugrahakara bhagavatA prArabdhaM, asmAbhirapi patadanurmatavyaM / pUjya pUjAyanikrama svArthabhraMzakArIti surapathAdavatIya svAminaH purastAtsabahumAnamayasthitA evaM vijJApayaMti- bhaTTArakA ! ucita pavAyamudyogo bhavatAM kalpamAhIruhA iva pratyupakAranirapekSA, jagadanugrahakAriNo madAntaH, mithyAtvatimirAvaguMThitajJAnalocanatayA vineyajanarAzirupatthaprasthAno'sakRtkumatipataMpatito niHsartubhabhilayApi asamarthaH kizyati / sa ca bhavatyA yatahasamIcInapirajvAcakaraH yuSmadupadarzitAtizguNavizAlamuktimArgaDhakanAdanaMtazAnAtmakena sukhena sukhI bhavayityabhidhAya gateSu sArasvatAdipu / jinanidasamIraNAMdolitaharipiTaro hariH maNidhAnamayatitAvadhilocanAdhigataguruprArabhyamANakAryaH, siMhAsa nataH sasaMbhramamusthAya, svAmisamavasthitadigabhimukhaM gatyA saptapadamA, lalATataTavinyassena prabujnalinavalanchAyApadvAsinA aMkuzakulizAdilakSaNodbhAsinA, dakSiNena kareNAlaMkRtamauliratnaprabhAdaMturamavanamya ziraH salIlaM namaH saddharmatIrthapravartanoya. tebhyaH zaraNAgatabineyatrANakAribhyo'laukikanayanebhyo jinebhya ityabhidhApa, puro dhAvanerIdhyAnAdibhiTiti viditakA. yeNa, samuditAvanatena, svanAyakapuroyAyinA, cicitrAtapayazaracanavibhUSavAhanopalena gIrvANayaphreNAnugamyamAnaH saudharmaH saha narAmarendraH, camarasaDahariviSTarajvetAtapatrAdiparamezvaralAMchanamakhilamapahAya prasIhAranivoditAgamanastadAzayAza dharmacakralAMchanAMtikamavApya sabahumAnapraNAmamAramata sma / tato jinAtsAdarAvalokanaprasAdamAtmocitamupalabhya vijJApanaM karoti / samAlokayAyamAzato'cyutAdhipapuraHsaraH zakaloko bhaTTArakANAM pariniSkramaparicayomupapAdayitumanA ayagatamuktimArgAjyayaM svAcItakSAnAtmakAnaMtasukhAnubhavalaMga. To'pi, avadhIritadriyasukhagvedo'pi, apariprAptasaMyamadhAsikarmakSayopazamaH, na cAritraM pravartate, na praanprvrtyitumaahte| 1 mohasya mahattA iti pAThaHkha pustake / ' Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulAMrAdhanA 328 suvizuddhajJAnadarzano'pi vinA samIcInaM cAritraM tapazca karmANi niravazeSaM kSapayituM ghaTate aneka samudragaNanAyu:sthitita saMsArI vanako'savAdi krizyati / utthAtumabhilapi dArako yathA patatyevamapi janazvAriyA bhilApyapi tadumasamarthastiSThati / yUyaM punarviditaveditavyAH kSayopazamapariprAptinivRtti pariNAmAH pUjyatamAH / janmAMremI vItarAgatA saphalAraMbhaparamaparityAgAdyogya vineyajanopakAra zaktiza bhavatprasAdArasyAnumananAca bhavatu / sajIkRtamidaM vimAnaM dhAnItamalaMkarotu devaH ityuparatavacasi surAdhipe harSavipAtraparavazaM zAtivarga aMtaHpurANi parivAraM cAvalokyaM kRpayA jinA / ciravAsAdalpakopakArApekSayA anasyAnurAgo bhavati / tadanusArI kopastAbhyAM duraMtakamodAnaM tato bhavati mamedabhAvaH sarvaduHkhAnAM mUlamapanetumarhati vidvAn / na hi kasyacitkicinmitra, dhanaM, zarIraM vAnapAyyasti / pAtresamitAdvibaMdhana, parivArA, ghanaM ca punararjane vinAze ca mahatImAnayati duHkhAsikAM / tadArthebhiranyaizva saha virodhaM kArayati / tRSNAM prakarSatImAdadhAti lavaNajalapItamiva / vAmalocanAH punaH surA iyaM ci moDayanti / vyalIkarodanadasanena cATubhitra puMsAmalpa satyAnAM cetaH svatravazIkurveti / dharmamayaputrikAsu capalAsu, sabhyAmbudAvalIvAsthirarAMgA, mAyAjananISu, mRSacorInAyikAsu, sugatiSajarArgalayaSTiSu ko'nurAgaH prajJAvatAm ? zarIraM punaridamanakA zumvinidhAnaM, kavArapuMjaramANabhUtAmanapAyI bhAraH / mahAroganAgAnAM vakSmIkIbhUtaM jarAvyAdhInivAsa pilaM, netraM khaMDacamaveSThitaloSTaSadantarniH sAraM parminoharaM guNA punarane eka evaM dharmasahAyatA / girinadIsrotAMsIvAnavasthitAni yauvanAni / tRNAsijyAlA isa saMpadaH kSaNamA danA / ityamavagabhya mA kRthA vRthA pramodaM jananaMratnAkarapAragamanAya kurutodyogaM / marcaNIyo'smAbhiH pramAdAtkRtoparAdha zate / bhagavadbhAratIsamanaMtaraM surakumArakara praddatAH samaMtato duMdubhayo dhvanaMti / sakalaM ca jagadripramukha jayadhva nimukharaM jAyate / samaMtAtpurataruNyaH savilAsaM nRttamArabhate / jagannAthAzca trilokabhUpaNA dhabalakUlaparidhAnAH para mazuklalezyathA nirvRtisaMphalyeva muktArkaTikAvyAjenopagatapAlaMkRtagrIvaH virAgANAmapi mukharAgakaraNe pATavaM naH pazyaneti darzayAmiva kuMDalAbhyAM virAjamAna pUrNamaNa gaMDasthalAH / vRttaM priye yeSAM cenosara itIvopacaMtena kaTakA koSThAH / yatrAmINAmatizayaratnAbhimAnAH tatpazyAmaH sthitvoveritIvosamAMgarupena mukudaratnakalApena zobhamAnaH nirvANapuragopura bhiva vimAnaM prAvezanti / tataH zatamugnayugmabAddaskaMdhotkSisena sadevIkacaturnikAyAma ra saptAnIkaparivRttena gatyA avatIrya ramyatame deze umarAbhimukhAH kRtasiddha namaskRtayaH mukuTAdikaM krameNa alaMkArAdikaM apanayanti / parityaktobhayasakalagraMthAH parigRNhanti yogatrayeNa ratnatrayamitthaMbhUtaM pariniSkamaNaM pazyataH / NAyati zAnotpattizI yeta'vayudhyate sakalamarthayAthAtmyamaneneti jJAnaM iti kevalamucyate / tasyotpattiranAritamohanIyabhArANAM yogaghAMsarAdhIzvararnirmUlita jJAnara gAvaraNatamasAM utthAtAntarAyavipaciTapinAM dhItakasama. avAsaH 2 328 Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH napakSinakaraNacaTamatyastasaMzItika, dUrgakRtayiSayAMsaM kevalamutpatyate / tasya phalasya darzanAjinaprIta mAga apanItazaMkAdikalaMgA zraddhotpadyate / phalArthI tavatsa rocate dRSTasAmarthya iti kiM citrama? dezAMtarAtiyaH sAdhoH kathaM darzanazuddhiH syAdityAzaMkA nirAkaroti __ mRlA--jammaNa, janma abhinaya rahANe, jaranyuvarAjamaNaM vA yatra kSetre jAtaM sadA janmazabdenocyate gAcaryAna | uttaratrApyayameva nyAyo yojyaH / ahiNikhamaNe ratnatrayAbhimukhyana gRhAidigAna vA yaribhaga kSetra nat / ma ta ti minabhavyAH pApanAzAcina initIrthamiha samavasaraNaM / jammaNaNikagyamaNeNANopatto tityaci si kanapAThaH / natra tIrthasya sa gavasaraNasya cinhAni mAnastaMbhA gRhyante / NisiMdhI yogabRttisyAM bhUmI sA nisidhIyumayane / darzanazuddhi gaNakA varNana karanevAlI gAthA artha-aniyata sthAnoM meM vihAra karanevAle munioMke samyagdarzana meM tIrthakarAke janmAdi sthAnoMkA darzana honese nimalatA prApta hotI haiM. - janma--nabIna zarIra grahaNa karanA. jisa kSetrameM janma hotA hai usako bhI sAhacaryase janma kahate haiM. athavA jisane nabIna zarIra dhAraNa kiyA hai aisA AtmAbhI janma zabdase varNita hotA hai. athavA mAtAke udarase bAhara AnekI kriyA jisa sthAnapara ho vaha sthAna bhI janma zabdase gRhIta karanA cAhiye. arthAt jisa kSetrapara jinezvarakA janma huA hai aise kSetroMko janmakSetra kahane haiM. abhiniSkramaNa-ratnatrayake abhimukha hokara gRhakA nyAga kara jisa sthAnapara tIrthakara gamana karate haiM usa sthAnako abhiniSkramaNa kahata hai. jJAna--kevalajJAnAvaraNa karmake kSayare saMpUrNa padAdhoMkA yathArtha rUpa jAnanevAlA. kaMvalajJAna yahAM jJAna zabdakA bAcya hai. sAmAnya zabdabhI prakaraNake anusAra tripArthako jatalAte haiM. ataH yahAM jJAnazabdase kevala jJAna samajhanA cAhiye. kevalajJAnAvaraNIya kamaka kSayame saMpUrNa padArthoMkA yathArthasvarUpa grahaNa karanevAlA jo jJAna utpanna hotA hai vahIM jJAna isa prakaraNameM saMgRhIta kiyA hai, kyoMki jJAna yaha zabda yadyapi sAmAnya hai to bhI viapama samajhanA cAhiye, yaha kevalajJAna jisa kSetra meM hotA hai usako bhI jJAnake sAhAyase 'jJAnotpatti yaha nAma hai, tIrtha---cinha. tIrtha isa zabdakA artha isa prakaraNa meM samavasaraNa aisA hotA hai. pApakA nAza karane kI icchA banavAle bhavya jIva samavasaraNa meM jAkara samArottIrNa hote haiM ataH samavasaraNako tIrtha kahanA yogya hI hai. amuka 329 Ta Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa sthAnameM bhagavAnakA samavasaraNa AyA thA yaha samajhanekeliye cinharUpa jo mAnastaMbha sthApana karate haiM vaha yahAM tIrtha zabdakA abhiprAya samajhanA cAmikA adAdina ra munirAle samAtiyAno lipidikA kahate haiM. janmAdi sthAnoMko munirAja prathama zAkhoMsa jAnane hai aura anaMtara unakI baMdanA karaneke liya jAne haiM, taba unakA samyagdarzana atizaya nirmala ho jAtA hai. adi munirAja imaMzA aneka dezoMmeM bhramaNa karate haiM taba vahAM ke janmAdi sthAnIkA darzana kara atizaya zraddhAlu hote haiM, jaise koI AdamI kisI suMdara svIkA svarUpa varNana karatA hai taba koI zrotA vaha varNana sunakara parokSarUpase usakA parijJAna kara letA hai aura usako dekhane kI abhilASA utpanna hotI hai. yadi yaha strI usako dRSTigocara hotI hai to usake viSayameM usako mahatI zraddhA utpanna hotI hai. vaise Agamase janmAdi sthAnoMko jAnakara jaba muni unako sAkSAt dekha lete haiM taba unako mahAzraddhAna utpanna hotA hai. athavA jaba tIrthakara utpanna hote haiM taba aniyata vihAra karane vAle yati unake janmAdika kalyANoMko sAkSAt jAnakara apane samyagdarzanameM nimalatA utpanna karate haiM. aba yahAM tIrthakaroMke janmAdi kalyANakokA vistArase TIkAkAra aparAjita sUrine varNana kiyA hai. usa kA bhAvArtha hama yahAM likha dete haiM. tIrthakara tInajJAnake dhAraka rahate haiM. jaba svargameM unakA AyuSya samAsa hotA hai taba ve mAtAke udarameM Ate haiM. iMdrAdideva Akara unakA garbhamahotsava karata haiM, tIrthakarakA janmAbhiyaka mahotsava bhuvanarUpagRhameM jamA huvA ajJAnarUpa aMdhakArako naSTa kara detA hai. amRtake pAnase prANioNko ArogyalAbha hotA hai vaise janma mahotsavase saMpUrNa prANI rogamukta hojAte haiM. devAMganAoMkA nRtya dekhanema jaisA AnaMda hotA hai vaisA isake avalokanase bhI sarva jagata AnaMdamaya hotA hai. priyavacanaMka samAna yaha mahotsava mana meM prasannatA utpanna karatA hai. prAsta puNyaka samAna yaha agaNita puSyako | samarpaNa karatA hai. lakSmI apane paricArikAoMke sAtha isa utsavako Azcaryame dekhatI hai. gulaka jAnIke deva AkAzamase puSpavRSTi karate haiM. tama cAro taraphase bhaureM Akara guMjArava karate haiM. isa utsabake mamaya nagAre aura zaMkhAMkI dhvani satata havA karatI hai. inake dhvanIma jagatakA avakAza bhara jAtA hai, devAMganAyeM nRtya karatI hai. mAno unako jItanake liya hI saudhoMke ziravaroMkI pacaraMgayukta patAkAyeM bhI nRtya karatI haiM. janmAbhiSakotsabake 3 . Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvAsaH mUlArAdhamA samaya Asana kaMpita honese devAMganAye bhItIse iMdroMko AliMgana detI hai taba unakA mukha hapase kamalatusya praphullita hotA hai. iMdra jaba janmAbhiSeka karane kA kAryakrama devoMko sunAtA hai taba ve Adarase apane hAtha joDakara usakI AjJA mAnane haiM. nagArekI dhvani sunakara sarva iMdra aura sAmAnikAdika deva bhI ekatra hokara saudharmeMdrake pAsa jAte. haiM. paraspara kI IpyAse deva vakriyika zarIra dhAraNa kara AkAzamArgase prayANa karane lagate haiM. jinabAlakakA janmAbhipakotmatra karane ke liye jaba iMdrANI rAjabhavana meM AtI hai taba usake na puroMko dhvani sunakara rAjahaMmI rAjabhavana ke aMgaName mavilAma gamana karatI hai. airAvatase utarakara jaya iMdra jinavAlakako grahaNa karaneke liye apane hAtha pasAratA hai nava dAbha bhaga dhvanIne mihanAdau saba dizAroM zabdamaya hotI hai. praNAma karane samaya aneka paTahA~kA gaMbhIra aura dhIra zabda hotA I SACH iMdra apane hAthameM aSTamI caMdrake samAna zubhra cAmara lekara prabhuka Upara dorate haiM. taba jinabAlakako dekhaneke liye iMdroMkI dariyAM utkaMThita hotI haiM. sapheta chatrarUpa meghAmeM AkAza vyApta hotA hai. bijalI ke samAna pIrakhanevAlI patAkAoMga AkAza vyApta hotA hai, iMdranIlamaNiAma gne huye sopAnopara pAMca rakhakara dayoM kA sainya Age gamana karatA hai, airAvata hAthI ka daMtapaMktika sarobarama kamalopara devAMganAyeM lIlAse padanikSepa kara nRtya karatA haiM. hajAro devI aSTamaMgala dhAraNa kara AgaM gamana karatI haiM. usa samaya dvArapAla deva kSudra debAko haTAta hai. AtmarakSa jAtIke hajAro deva apane Upara par3A huA rakSA kA kArya ekAgratA se karate haiM. isa rItIse deva meru parvatake sauSa jAkara usako pradakSiNA dete haiM. tadanantara meruparvatake Upara zikharaka samAna UMce siMhAsanapara iMdra prabhRko virAjamAna karatA hai. aneka deva samUha kSIra samudra kA jala lAte haiM naba iMdra prabhRkA abhiSeka karatA hai isake anaMtara iMdrANI prabhUko bAlaka yogya alaMkAroM se bhUSita karatI hai. hajAro iMdrake bhATadeva prabhUkI stuti karate haiM, usa samaya iMdra bhI AnaMdase nRtya karate haiM, isa tarahakA janmAbhiSeka kalyANa dekhanese yatioMkA samyagdarzana dRDha hotA hai, Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AvAsaH 332 aba dIkSAkalyAgikotsavakA varNana karate haiM saMpUrNa jinezvaroM kA janmAbhiSakotsava hotA hI hai. iMdrakI AjJAse kubera vaDe Adarase divya aura yogya aise ubaTana, vastra bhojana, yAna, bADna, alaMkAra vagairaha vastu mabhUko samarpaNa karatA hai, manake anukUla krIDA karanevAle devakumArasamudAya bhaktIse prabhUkI sevA karate haiM. kitaneka tIrthakaroMkA pUrvapuNya udayameM jaba AtA hai taba unako cakraratnakI prApti hotI hai. yaha cakraratna hajAro sUryake samAna camakIle Agege yukta hotA hai. isa sAdhane aura spane gaharAmase tIrthakara samasta prabhAsa, mAgadhAdi devoMko, vidyArarAjAoMko aura bhUgocarI bhUpatioMko ghaza karate haiM. devAMganAoMke samAna, rUpa, tAruNya aura vilAsayukta, upahAsa karane meM catura aisI battIsa hajAra paTTarAnioMke mukhakamaloMko cakravartitvako prApta hue ve tIrthakara vikasita karate haiM, iMdrase bhejI gayI apsarAoMkA nRtya abalokana karake apane manakA binodana karate haiM. bar3e AnaMdama kinnara gaMdhavAMdi devoMkA gAyana manane haiM. kAla mahAkAlAdhika navanidiAMkI unako prApti hotI hai. cakravatIka caudaha ratnoMkA hajAra hajAra daza karate haiM. varcAsa hajAra mukuTabada bhUpAla apane muvarNagacita kirITaka agrabhAgapara bhakarikAma yAya hA ramnApI dIpapaMtIse cakravartIkA caraNayugala pajate haiM. deva kumAra dvArA hA upahAgako dekhane meM va ekAgracita ho jAne haiM. aise ve cakravatI manuSyAko jo bhoga prApta hota hai usasa bhI sAtkaSTa bhogAMko puNyo. dayame prApta kara late haiM, ye bhogAMka padArtha unako vinA prayatnaMga hI prApta hote haiM, kitanakatIrthakara maMDalIka, mahAmaMDalIka padako prApta hokara utkRSTa bhogoMkA anAyAma bhoga lete haiN| jaya tIrthakara nAmakarmakA udaya hotA hai aura cAritramoha karmakA apakarSa hotA hai taba anAdikAlase AmAke sAtha baMdhe hue svanaHke aura itara jIvaoNka karmAkA nAza karane ke lie kaTibaddha ho jAte haiM aura mana meM isa prakAra vicAra karane haiM.-- baDe kapTase jisakA aMta AtA hai aise saMsArarUpI samudra meM duHsvarUpI bhovaroMkA hamako khUba jJAna hai. anubhava hai, to bhI masarIkha bhI loga isa moha ke phaMde meM par3e hue hai ataH yaha mohakama mahAbalavAna hai. hamako bhI isane AraMbha aura parigrahoMmeM khUba phasAyA hai. hamane aNimAmahimAdika ATha guNAMkI saMpattIse paripUrNa, ApattIkA adhipaya, abhilASAose dUra, jinakI buddhi kuzAgraMke samAna tIkSNa hai aise iMdrAdika mI TIMAT Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ calArAdhanA 333 jisako apane jJAnase jAnanemeM asamartha haiM, jo bacana ke aviSaya hai, aparAdhIna hai, jisameM kabhI nyUnatAkA anubhava AtA hI nahIM haiM, aisA ahabhidroMkA sukha bhI hamane bahutakAlataka bhogA hai, ataH manuSyoMke tuccha saMpatti sukhameM kyoM utkaMThita ho rahe haiM. yaha manujabhogasaMpadA duSTa janakI maitrIke samAna vicitra duHkhoMkA saMbaMdha utpanna karatI hai, caMcala hai, puNyakA samUha jaisA pUrva karmake adhIna hotA hai vaise yaha bhoga saMpadA bhI parAdhInahI hai. kukanIkI kRti meM alpa hI artha bharA rahatA hai vaise isa manujasukhameM alpa prayojanahI siddha hotA hai. dUra bhavya jIvakA muktimArga jaise aneka vighnoMse rukA rahatAhI vaisA yaha manujasukha bhI aneka vipattiose ghirA huvA hai, yaha manujavaibhava anaMtakAlataka maine bhogA hai. isa prakAra prabhu vairAgyabhAvanA meM lIna huye haiM aise samaya meM brahmasvargase zaMkhake samAna zubhadeha jinakA hai aise lokAMtika deva jinezvara bhagavAna apaneko aura bhavya janoM ko saMsada se nikAlane ke liye ukta hue aisA avadhijJAnarUpa netrase jAnakara prabhuke pAsa Ate haiM. aura aneka bhavya jIvoMpara jisase anugraha hogA aisA yaha mahAkArya prabhUne apane hAthameM liyA hai. Apake isa kAryameM hama logoM kI bhI sammati hai. pUjya puruSoMkI pUjA kA ulaMghana karanese svArthahAni hotI hai arthAt isa svargAdi saMpadAkI prApti nahIM hotI hai, aisA manameM vicAra kara ye lokAMnika deva AkAzase nIce utarakara madhuke pAsa mahA Adarase baiThakara prabhukI isaprakAra prArthanA karate haiM- he bhaTTAraka ! ApakA yaha udyoga prazaMsanIya hai. kalpavRkSa pratyupakArakI apekSA na rakhakara jagatapara anugraha karate haiM. he prabho Apa mahApuruSa hai ataH ApabhI kalpavRkSake samAna jagata para anugraha karo. fate arthAt bhavya jIvoM ke jJAnarupI locana mithyAtvarUpI timirarogase vyApta hogaye haiM. ataH ve khoTe rAstepara jA rahe haiM aura kumatirUpa khaDDe meM gira rahe haiM. kumatirUpa se nikalanekI icchA manameM hote huye bhI asamartha honese kleza pAne lage haiM. dIrgha aura dRDha aise nirdoSa samyagdarzanarUpI Dorese Apa unako kugatimeMse nikAlakara Apake dikhAye huye vizAla mokSamArgapara sthira karo jisase ve anaMtajJAnAtmaka sukhakI prApti honese sukhI hoMge. isa prakAra stuti karake sArasvatAdika laukAMtikadeva apane sthAnako cale jAte haiM. bhagavAna ke vairAgyarUpI vAyuse iMdrakA siMhAsana kaMpita hotA hai. taca pra mahAkAryakA prAraMbha karanekA vicAra kara rahe haiM aisA iMdra avadhijJAnase jAnakara siMhAsanase baDe Adara se nIce utarakara prabhu jisa dizA meM muMha kara AzvAsaH 2 333 Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA aakhaa 331 baiThe haiM usa dizAka tarapha sAta pAda parimita bhUmItaka calA jAtA hai. apane mastakapara vikasita kamaladulakI kAMtiko haMsanevAlA, aMkuza, bajAdika zubhalakSaNAsa bhanohara dIkhanevAlA, aisa apana dakSiNa hAyase kirITake ratnoM se bhUSita apanA mastaka nIce jhukAkara saddharmatIrthako calAnemeM udyukta, zaraNAgata bhavyalokokA rakSaNa karanevAle aura apUrva jJAnarUpI netrake dhAraka aise jinazcarako merA namaskAra ho aisA vacanoccAra iMdra karatA hai taba nagAreke dhvanise saba devoMko prabhRke kAryakA jJAna hotA hai. saba ekatra hote haiM. apane apane svAmIke Age ve deva prayANa karate haiM. nAnAprakArake chatra, zastra, vastra, alaMkAroMse sajja hokara zreSTha deva sodharmedrake sannidha jAte haiM. sarva iMdra aura itara rAjA lokoMke sAtha iMdra rAjavADe ke pAsa jAtA hai. taba cAmara, siMhAsana, zvetacchatrAdi rAjaninhA~ko choTakara dakhAjeke pAsa khar3A hotA hai. dvArapAlakI aMdara praveza karanekeliye anujJA milanepara dharmacakrase muzobhita ese bhagavAna ke pAsa jAkara unako bahumAnase praNAma karatA hai. jinezvara prabhu bar3I prasannatAma dekhate haiM taba iMdra isa prakAra prabhuko vijJApana karatA hai he bhaTTAraka! ApakA dIkSA kalyANavidhi karanekeliye acyutendra ke sAtha saba iMdra Aye haiM. hamako muktimArga kA svarUpa mAlUma hai. iMdriya mukha vadasvarUpa honese usase hama udAsIna hai, jJAnAtmaka anaMta sukhAnubhava prApta karaneke liye hama udyata bhI hai paraMtu saMyamaghAti karmakA kSayopazama na honese cAritra dhAraNa karanemeM svayaM cAritra meM pravRtti nahIM karate haiM aura anya bhavyoMko bhI pravRtta nahIM karate haiM. yadyapi hamako vizuddha jJAna aura samyagdarzanakI prApti hogayI hai to bhI nirdopa cAritra aura tapake binA hama saMpUrNa kamoMkA nAza karane meM asamartha hai. hamArA AyuSya aneka sAgaroMkA honese hama darghisaMsArI haiM. ataH hama ko bahota kheda hotA hai. UThakara khaDe honekI abhilASA rakhatA huA bhI bAlaka jaise gira par3atA hai jaise cAritra kI abhilASA rakhate huye bhI usako hama dhAraNa karanemeM asamartha haiM. he bhagavan ! Apa jJAtavya vastuyeM saba jAnacuke haiM. mohanIya karmake kSayopazamase ApameM tyAgarUpa pariNAma utpana huye haiM, Apa hamAre liye sarvotkRSTa pUjya hai. pUrva janmameM saMpUrNa AraMbha aura parigrahoMkA tyAga karane se jaisI Apako apUrva vItarAgatA aura sarva bhavya jIvopara upakAra karanekI zakti prApta huI hai vaisI vItarAmatA aura upakAra zAkti hamako bhI anya janmami mile aisI abhilASA rakhate haiM. Apake dIkSAkalyANake HOME Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 335 kAryameM hama sahAnubhUti rakhate haiM ataH hamako isa sahAnubhUtIkA uparyukta phala mile aisI hama icchA rakhate haiM. he bhagavAn ! hama yaha vimAna sajja karake lAye haiM. isake upara Apa ArohaNa karo. aisA bolakara jaba saudharmendra mauna dhAraNa karatA hai taba saMpUrNa jJAtivarga, aMtaHpura aura parivAra ke samasta loka harSa aura viSAdayukta huye. una saba logoMko harSa vipAdayukta dekhakara jinezvara isa prakArase bolate haiM- he janaho ! cirakAlIna sahavAsase jo alpa upakAra loka anyonyameM karate haiM usase anyonyameM anurAga utpanna hotA hai. tathA jahAM anurAga prema utpanna hotA hai vahAM dveSa bhI utpanna hotA hai. isa prema aura kopase arthAt rAgadveSase duraMta karmabaMdhana hotA hai. ina saba ApattioMkA mUlakAraNa yaha merA hai, meM isakA svAmI hU~ aisA mamatvabhAva hai. yaha sarva duHkhAMkA AdhakAraNa haiM, vidvAn puruSane isa mamasvabhAvako pheka denA cAhiye. kisIkA mitra athavA dhana vA zarIra ye padArtha kAyama TikanevAle nahIM haiM. sarva baMdhugaNa, parivAra jana laDDa ur3Ane meM khUba sahAyatA karate haiM. dhana kamAne meM bar3A duHkha hotA hai. yaha dhana dhanecchu logoMke sAtha bakheDA utpanna karAtA tIvra lobhako baDhAtA hai. jaise khArA pAnI pIne cAleko adhika pyAsa lagatI hai vaise dhana tRSNA-lobhako uttarottara adhika rUpase bar3hAtA hai. aur madirA ke samAna antaHkaraNako mohita karatI haiM. asatya ronA, isanA aura asatya prArthanAoMke dvArA dhairyarahita logoM ke manako zIghra haraletI haiM. striyA dharmase banI huI putaliyAM haiM. ve svabhAvase caMcala hotI hai saMdhyAkAlakI meghapaMkti jaisI asthira rAgabhAvase yukta haiM. saMdhyAkAlake anaMtara vilani hotA hai vaise striyoMkA prema alpakAlameM naSTa hotA hai, ve dUsarepara prema karane lagatI hai. ve kapaTakI mAtAyeM haiM. asatyabhASaNarUpa dRtIkI ve svAminI hai. aura sugatikI prAptiko bajArgalA ke samAna pratibaMdha karanevAlI hai. aisI striyoMmeM buddhamAna puruSoMko prema karanA kyA ucita hai ? yaha zarIra aneka apavitra padArthoMkA sthAna hai. jaise kUr3e kacare meM eka bhI pavitra padArtha nahI rahatA hai vaise zarIra meM saba rakta, mAMsa, malamUtrAdika apavitra hI padArtha mare huve haiM, prANioMko yaha zarIra kabhI naSTa honevAle 'bhArake samAna hai, arthAt jabataka isa jIvako mokSa prApta na hogA tabataka isa zarIrakA bojhA isako hamezA dhAraNa karanA paDegA hI. yaha zarIra mahArogarUpI sapake lie bAmIke samAna hai, jarArUpI vyAghrIkA rahanekA yaha sthAna bhAvAra 2 335 Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH mUlArAdhanA || hai, carmake TukaDoMse veSTita bhaTTIke Deleke samAna netra aMdara to niHmAra aura Uparase manohara dIkhate haiM, aise zarIrameM eka hI guNa hai. vaha yaha hai ki, yaha dharmasAdhanakelie sahAya karatA hai. parvataparase bahanevAlI nadIke pravAhake tulya yauvana asthira hai. tinakekI AMgrejyAlA utpanna hokara jaldI naSTa hotI hai vaise saMpattI bhI prApta hokara zIghra naSTa hotI hai, zarIra saMpadA aura tAruNyakA svarUpa jAnakara he janahIM Apa pramAdako chor3a do. janmasamudrake dusare kinAre kI mApti karane ke lie udyoga karo, pramAdasa hamase jo aparAdha huye hoMge unakI Apa kSamA karo. aisA nIrthakara kA bhASaNa honeke anaMtara surakumAroM dvArA deva iMdabhi zabda karane lagate haiM. iMdrapramukha sakala jagata usasamaya jaya jaya kAra karatA hai. cAroM tarapha devAMganAyeM suMdara nRtya karanI hai. umasamaya trailokya ko alaMkAra sadaza prabhu zuklalezyAke samAna zvetavastra pahenate haiM. mAno muktikI dUtIhI hai esI ratnamAlAko dhAraNa kara va apanA galA smomina karate haiM, virakta purupAke bhI mukhapara hama rAgabhAva utpanna karane meM hama catura haiM. hamArA caturapanA dekho esA kahakara apanI mAno caturatA dikhAnavAla aise kuMDaloMke dvArA prabhUke do khigdha aura suMdara kapola apUrva zobhAko dhAraNa karane lage. yadi prabhUko vRtta cAritra priya hai to isa samaya prabhUko hamase prayojana hai kyoM ki hama bhI vRtta hai arthAt vRtta-gAla haiM aisA abhiprAya mAno dhAraNa kara prApta hue kaTakAse-kara kaMkaNoMse prabhUke hAtha AzliSTa hogaye. jinameM prabhUkI mahAratrakI kalpanA hai ve kitane suMdara hai hama bhI ucca sthAnameM rahakara dekheMge mAno aise abhiprAyase hI mastakaparake mukuTake ratnasamudAyase prabhu zobhane laMga. isa taraha bhUpaNAlaMkRta hokara bhagavAnane nirvANapattanakA mAno gopura hI hai aise vimAna meM praveza kiyA. tadanaMtara iMdroMne yaha vimAna apane kaMdhoMpara dhAraNa kiyA. devAMganA, caturNikAyake deva aura sAtapakAra kA devasainya inase veSTita hokara prabhU ramyatama dezameM jAkara vimAnase utare, uttara dizAko mukhakara siddhako namaskAra kara mukuTAdika alaMkAra kramasa aMgapagsa utarate haiM. bAhyAbhyaMtara parigrahoMkA tyAga kara manavacana kAyase ratnatrayakA svIkAra karate haiM. isa tarahakA dIkSA II kalyANika dekhanase munioMkA samyagdarzana nirmala hotA hai. saMpUrNa padArthoMkA svarUpa jisase jAnA jAtA hai usako jJAna kahata hai, yahAM kevala jJAnako jJAna kahate 336 ManojASSASSESED Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAvanA AzvAsa 337 haiM usako utpatti isa prakAra hotI hai. jinhoMne mohanIya karmakA bhAra pheka diyA hai, zukladhyAnarUpI sUryake sahAvyase jinhoMne jJAnAbaraNa aura darzanAvaraNarUpa aMdhakAra naSTa kiyA hai, antarAya karmarUpa vipavRkSako jinhoMne nirdalita kiyA hai emeM bhagavAnako kevalajJAna utpanna hotA hai. yaha zAna mahata, zaMdriyoM kI prathasiMsa rahita, aura saMzaya viparyayajJAnasa rahita hotA hai. isa kavalajJAnase mokSaphalabI mApti hotI hai. kevalajAnakalyANa dekhanaMse jinapraNIta mokSamArgameM zakAdi dAparahita zraddhA utpanna hotI hai. jinako mokSaphalecchA hai ye ratnatrayayukta athavA janmakalyANAdikAMsa yukta tIrthakarAdikaoNpara unake sAmarthya dekhanese zraddhAna karate haiM. Sara CA evamaniyatavihAre darzanazuddhisvArthamupavarya paropakAraM sthirIkaraNaM prakaTayati saMviggaM saMviggANaM jaNayadi subihido suvihidANaM // jutto AuttANaM visuddhalesso sulessANaM // 14 // saMcino vRttasaMpannaH shuddhleshystpodhnH|| dezAMtarAtithiH sAdhuH saMvejayati tadvataH (tadratAn ) / / 157 // vijayodayA-saMniga saMsArabhIratA / jayadi janayati / kaH ? muvihido sundhagniAnAM / saMvigANa savijhAnAM / juno sanazanAdike tapasi yuktaH / AjuttANa yogacArANAM / visuddhalesso vizusalezyaH / mulamsANe sulajhyAnAM ca / samyaka cAri matapasoH zuddhaleNyAyo ca pravartamAnaM vRSTvA sarve'pi sucAritrAH sutapasaH zuddhalezyAyatapaH atizayavatI saMsArabhIratA praparyate / na vayamatIca saMsAra mIravaH, yathAyaM bhagavAn ata eva nacAri tapazca sAticAra iti mnymaanaaH| evamaniyata vihAre darzamazuddhiM svArthamupadazcedAnI sthitikaraNa parArthamupadarzayati mUlArA--saMghe saMsAramIrutA / jaNa yadi barddhayati / janiriha svarUpAtizayotpAdanArtho na svarUpAvirbhAvanArthaH / saMvagamya dhAgapi sadbhAyAt / suvihido sucaritaH / anazanAdike tapasi samAhitaH / AjuttANaM yogadhariNAm / aniyatavihArasa darzanavizuddhi hotI hai. aba sAdharmika sthirIkaraNa bhI isase hotA hai yaha dikhAte haiMartha-aniyatavihArI muni uttamacAritra dhAraka honese unako dekhakara sarva muni uttama cAritradhAraka 330 Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH 338 hote haiM. inakI saMsArabhIrutA dekhakara ve bhI saMsArabhIrutAko prApta hote haiM. inakI anazanAdi tapazcaraNoma nimagnatA dekhakara anya muni bhI phaMsa banate hai. vizuddha lezyAke dhAraka aise ina muniAMko dekhakara ye bhI apane pariNAma vizuddha karata haiM. yaha kAyadA aniyata vihArasa hotA hai, isa liye muniko aniyatavihArI bananA avazya yogya hai. abhiprAya yaha hai ki, aniyabihArI munivayakI sabhyAcAritra aura tapame pravRtti dekhakara saba uttama cAritra yukta, mahAtapasvI aura vizuddhalezyA dhAraka yati bhI saMsArabhayakI utkRSTa sImAko prApta hote haiM. jaisA ye mahAmuni atizaya saMsArabhIka haiM vaise saMsArabhIru hama nahIM haiM. isaliye hamArA tapa aura cAritra aticArasahita hai aisA manameM vicAra kara anya sAdhu bhI saMsArabhIru, mahA tapasvI, saccAritradhAraka aura vizuddhalezyAvAn banate haiM. ataH aniyata vihArase sAdhuoMpara uparyukta upakAra hotA hai yaha siddha hotA hai. uttaragAthayA etadAcaMSTra na kevalaM atizayitacAritratapoguNa paca paraM saMvignaM karoti kiMtu evaMbhUto'pi ityAca piyadhammavajjabhIrU suttatthavisArado asddhbhaavo|| saMbeggAvidi ya paraM sAdhU NiyadaM biharamANo // 145 // priyadharmAzayaH saadhuraagmaavickssnnH|| bhramannavadyavitrastaH saMvignaM kurute param // 148 // vijayodayA-piyadhammaca jabhIrU miya uttamakSamAdidharmo yasya, yazvAyatrasya pApasya bhIruH / suttasthaghisArado suthArthayonipuNaH, / dhasabhAvo zAyarahitaH / saMbaggAbidiya paraM saMcignaM karoti / sAthU saadhuH| NivadaM sarvakAlaM yiharamANo deshaaNtgtithiH| na kevalaM samyak cAritratapovizuddhalezyAvRttistayAbhUtAnanyAnsAdhUnatisaM vimAnjharotyapi tvayaMbhUto pi -- mUlArA-bajanIka pApabhIraH / saMviggAyedi savimaM karoti / jiyadaM srvdaa| jisakA tapa va cAritra guNa utkRSTa hai vahI muni anya muniAmeM saMsArabhIrutva utpanna kara sakatA hai aisA nahIM hai kiMtu anya guNavAlAbhI saMsArabhIratA utpanna kara sakatA hai isI bAtakA varNana AgekI gAthA karatI hai. Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH mUlArApanA artha-jisakA uttama kSamAdi dazadharmopara atizaya prema hai, pApase jo bhayabhIta hai, jo sUtra aura arthameM nipuNa hai, jisameM kapaTa vilamAtra bhI nahIM hai. baha aniyata bihArI sAdhu hamezA dezatirakA atithi banatA hai ataH usake upayukta guNoMko dekhakara anya sAdhabhI saMsArase bhayabhIta hote haiM, pUrdhagAthAyAM pa2.2rIkaraNa pratipApa utsarayAtmAnamapisthirayati tyobhadhatta saMtriggadare pAsiya piyadhammadare avajIrudare // saMyamavi piyathiradhammo sAdhU viharatao hodi // 146 // ayayabhImaHsaMvignaH priyadharmatarekSaNe // avayabhImaH saMvignaH miyadharmataro'sti sH|| 149 // vijayodayA-TidigaNaM / saMni gataraM ityAdikayA / asApaMcavidhAparAvartanirUpaNAditacaMtastayoSagatanadAgamanabhayAtizayAH saMvignatagaH / abhinayakarmanirodhaM ciraMtanagalanaM karoti, abhyudayaniHzreyasasukhAni ca prayati sucarito dharma iti / dharmasya phalamAhAtmye anArataM cataHsamAdhAnApriyadharmatarAH, svalpamapya zubhayogAnAmavasarAdAnAda. yadyabhImatarAH / svayamAtmanA niyamdhiradharmatagaH / atareNApyatizAyikapratyayamatizayArthagatirata abhirUpAya kanyA devati' yathA priyasthiradharmataraH iti / apizadena saMvinataraH avayabhIrutarazceti grAhAm / evaM nAnAdezavihAriNaH parasthirIkaraNa dharmo'bhidhAya svasthirIkaraNamAha - mUlArA-pAsiya dRSTA / niyathiracammA aMtareNApyatizAyika pratyayamatizayArthagatiratra / abhirUpAya kanyA deyeti yathA / tena priyasthiracarmatara iti codhyam / athavA piyaradhammA iti pAThaH / priyataradharmetyarthaH / apizabdena saMvignataro'SadhabhIratarazcati mAhAm / tthaanye'pyuucuH| avadhabhIkaH saMghignaH priydhrmtrekssnne| avayamIruH saMcignaH niyadharmataro'sti saH / / pUrva gAthAmeM parasthirIkaraNa dikhAyA hai aba AgekI gAthAmeM Anayata vihArI sAdhu svayako bhI guNoMmeM sthira karatA hai yaha dikhAte haiM, Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA AzvAsa: 330 artha-anya dezoM meM rahanevAle sAdhutAnolero bhaniya bihArI madhu bhI unake samAnahIM ho jAtA hai. bAra pAra pAMca prakArake saMsArakA nirUpaNa zravaNa karanese mana ghyathita hokara jinako saMsArase atyaMta bhaya utpanna huvA hai aise sAdhuoMkA darzana honese aniyatavihArI sAdhu bhI saMsArase adhika bhayayukta hotA hai. dharmakA AcaraNa karanese navIna kA~kA nirodha arthAt saMvara hotA hai, pUrvabaddha karma nirjIrNa hokara AtmAse alaga hote hai. yaha jinadharma arthAt munidharma svargAdisukha aura mokSasukha jIvoMko detA hai aisA dharmakA phala aura usakA mAhAtmya sunakara usameM jinakA mana hamezA adhika ruci rakhatA hai aise munivaryako priyadharmatara kahate haiM. unako dekhanese vihArI yati bhI dharma meM pragADha ruci rakhatA hai. jo thoDesa azubhayogoMko apana AtmAmeM utpanna hone nahIM dete aise munioMko ayadya bhIrutara kahate haiM. aise sAdhuoMko dekhakara aniyata vihAra karanevAlA sAdhu dharma para atizaya prema karatA hai aura usameM adhika sthira hotA hai. jaise 'abhirUpAya kanyA deyA 'rUpavAnako kanyA denI cAhiye, yahAM sarva manuSya rUpayuktahI hota hai. kohabhI manuSya rUparahita nahIM hotA hai. ataH 'abhirUpAya kanyA deyA ' isa vAkyakA adhika suMdara purupakoM kanyA daMnI cAhiya' aisA abhiprAya hai. bage niyasthiradharmA, isakA priyasthiradharmazaraH aisA abhiprAya samajhanA cAhiye. athAMta aniyata vihAra karanevAlA sAdhu adhika priya aura adhika sthira dharmako dhAraNa karanevAlA hotA hai. bhAvanA vyAcaai--parISadasahanamiha bhAvanetyucyate-- cariyA chuhA ya taNDA sIdaM uNhaM ca bhAvidaM hodi / sajjA vi apaDibahA viharaNeNAdhiAsiyA hodi // 147 / / zItAtapakSudhAsRSNAniSadyAyAH priisshaaH|| yatinATAvyamAnena samastAH santi bhAvitAH / / 150 / / vijayophyA-cariyA caryAjanyaM duHsAmiha cayati gRhItaM / upAnahAnyana vA astapAdarakSasya, gacchato nizitazarkarApArANakaMTakAvibhistucamAnacaraNasya, uparajaHsaMtaptapAdasya, cA yahaHkhaM tasyAnubhava namasaMzana caryAmAcanA / chuhA 4 aparicite deze saMyataiH pUrvamanadhyAsite alpayAmya saMgrahe prayonyAyA lAmAt bhikSAyAH samupajAtA jhudevanA 340 - - - Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH 310 artha- anya dezoMmeM rahanevAle sAdhuoMkA darzana honese aniyatavihArI sAdhu bhI unake samAnahI ho jAtA hai, bAra bAra pAMca prakArake saMsArakA nirUpaNa zravaNa karanese mama vyathita hokara jinako saMsArase atyaMta bhaya utpanna huvA hai aise sAdhuoMkA darzana honese abhiyatavidArI sAdha bhI saMsArase adhika bhayayukta hotA hai. dharmakA AcaraNa karanese navIna kamAko nirodha arthAt saMvara hotA hai, pUrvavaddha karma nijINe hokara AtmAse alaga hote haiM. yaha jinadharma arthAt munidharma svagAdisukha aura mokSasukha jIvAMkA detA hai aisA dharmakA phala aura usakA mAhAtmya sunakara usameM jinakA mana hamezA adhika ruci rakhatA hai aise munivaryako priyadharmatara kahate haiM. unako dekhanese vihArI yati bhI dharma meM pragADha ruci rakhatA hai, jo thoDese azubhayogoMko apane AtmAmeM utpanna hone nahIM dete aise munioMko avadya bhIstara kahate haiM. aise sAdhuoMko dekhakara aniyata vihAra karanevAlA sAdhu dharma para atizaya prema karanA hai aura usameM adhika sthira hotA hai, jaise 'abhirUpAya kanyA devA'rUpavAnako kanyA denI cAhiye, yahAM saba manuSya rUpayuktahI hote haiM. koImI manuSya rUparahita nahIM hotA hai. ataH 'abhirUpAya kanyA degA ' isa vAkyakA ' adhika suMdara puruSakoM kanyA denI cAhiye aisA abhiprAya hai, basa 'priyasthiradharmA, isakA priyasthiradharmataraH 'aisA abhiprAya samajhanA cAhiye, arthAt aniyata vihAra karanevAlA sAdhu adhika priya aura adhika sthira dharmako dhAraNa karanevAlA hotA hai. - - - bhAvanA vyAco parISahasahanamida mAyanetyucyate cariyA chuhA ya tapahA sIdaM upahaM ca bhAvidaM hodi / sejjA vi apaDibaddhA viharaNeNAdhiAsiyA hodi / / 17 // zItAtapakSudhAtRSNAniSadhAdyAH priisshaaH|| yatinATAdhyamAnena samastAH santi bhaavitaaH|| 150 // cijayodayA-cariyA caryAjanyaM duHyamiha baryeti gRhItaM / upAnahAnyega vA akRtapAdara nasya, gacchato nizisazarpharApApANakaMTakAdibhistudyamAnabaraNasya, uraNarajaHsaMtasAdasya, vA yahAkha tasyAnubhavanamarsalezena caryA bhAvanA / chuhA ya aparicite deze saMyataiH pUrvamanabhyAsite alpadhAnyasaMrahe prayogyAthA alAbhAt bhikSAyAH samupajAtA bhuvedanA 340 Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gulArAdhanA 351 sodA bhavati / cirameka vasato janaH paricayAdAkSiNyAdvA bhitrAM prayacchatIti va mahAparidhamaH / sI u zoNaparza duHkhe daha gRhAne / tadanubhavanaM saMklezarahitamAcinAM sodaM bhavati / sajjA yazAca vasatiH / apamimedaM sArahitA adhisidA soDhA bhavati / viharaNeNa vividezamanena / bhAvanAM bhAvayati--- mUlArAcariyA gamanajanyaM duHkhamityarthaH / chuvA aparicite peze saMyataH pUrvamadhyAsite aspadhAnyasaMgrahe ca yogyabhiaAyA alAbhAdupajAtA kSuddhedanA | sIdaM zItasparzanajaM duHkhaM / adhiyAsiyA aseklezena soDhA / sejjA vasatiH / apacibaddhA mamedaMbhAvarahitA / bhAvanA - parISada sahana karanA yaha bhAvanA zabdakA artha hai. isakA vivecana isa prakAra hai ardha-caryA - utpanna hue duHkhako carya kahate haiM. jUtA athavA anya padArthase jisane apane pAyakA rakSaNa nahIM kiyA hai, tathA gamana karate samaya tIkSNa zarkarA patthara, kAMTe ityAdikoMke dvArA jisake caraNa vyathita ho rahe haiM. uSNadhUlIse jisake paira saMtapta hue haiM, aise muniko jo duHkha utpanna hotA hai vaha muni vinA saMkkeza pariNAmase sahana karate haiM, yaha varyA bhAvanA haiM. kSudhA bhAvanA - jahAM munione nivAsa nahIM kiyA thA aise aparicita tathA alpa dhAnya ke saMgraha yukta deza meM yogya bhikSA na milanese jo bhUkhase vedanA hotI hai vaha sahana karanA kSuvAcaryA kahalAtI hai. bahuta dinaparyaMta ekasthAna meM hI nivAsa karanese sava zrAvakoM ke sAtha paricaya hotA hai isa liye vaha bhikSA milane mahAna parizrama nahIM hotA hai. saMkleza pariNAma na karake zItase aura uSNa se honevAle duHkhoMko sahana karanA yaha zItoSNa caryA haiM, vasatikA ke Upara bhI yaha merI hai aisA mamatvabhAva utpanna nahIM hotA hai. aniyata vihAra karanese ye uparyukta phAyade hote haiM. NANAde se kusalo NANAdese gar3hANa satthANaM || abhilAva atthakusalo hodi ya desappaveseNa // 148 // azvAsaH 2 341 Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AcAra 342 zRNvato bhUrisurINAM vyAkhyAM nAnArthadarzinIma // dezAMtarAtidheH sAdhorasti sUtrArdhakauzalam // 151 / / bANAdese kusalo NANA dA sasthA / ahilAya asthakusalo hodi ya desappayasaiNa || 1 // iti gAthA sUtre kSiptA mntvy|| aparAjitari aura paM. AzAdharajIne isa gAthAkI TIkA nahIM likhI hai. ve isako kSepaka samajhate haiM, artha- aneka deza meM vihAra karanase kSudhAbhAvanA, caryA bhAvanA inyAdi bhAvanAoMkA pAlana hotA hai. arthAta zrudhAdi parIpaha, mahana karanakA abhyAsa hotA hai, aneka dazokA parijJAna hotA hai. aneka dezoM meM jo munioM ke bhinna bhinna AcAra haiM unakA jJAna hotA hai, nAnA bhApAmeM jIvAdi padAthAkA svarUpa pratipAdana karanakA cAturya prApta hotA hai. itane guNa aniyata vihArameM haiM. atizayAphuzalatAsyaM guNaM kathayati suttatthathirIkaraNaM adisayidatthANa hodi uvalI // AyariyadasaNeNa du tahmA sevija AyariyaM // 149 // cinipkrmmveshaavismaacaarvickssnnH|| sUrINAM yaha bhedAnAM jAyate pAdasevayA / / 152 / / vijayodayA-suttatthathirIkaraNaM atyavarNaracanaM. abhidheyaviSayasaMzayAkAri sArArthaSadabhyaMtarIkRtotpattika, pramANAMtaradarzitavastunayA viruddhAnupadarzanena nirdoSaM ityetadguNasahitaM sUrya tasyAoM vAcyaM pAyaH AMtaro cA arthaH, tayoH sUtrArthayoH sthirIkaraNaM ityamevadaM sUrya zabdataH, abhidheyaM cAsyedameveti yantena / adisAdatthANaM atizayitAnAM sUcArthAnAM upaladdhI upalabdhiH / hodi bharati / pramANanayanikSepainiruktyA anuyogabAreNa nirUpyamANaH sUtrAthoM atizayito bhavati / AcAryANAM vyAkhyAtRRNAM darzanena matabhedana / phecinnikSepamukhenaiva sUtrArthamupapAdayaMtyapare naigamAdivicitranayAnusAreNa, anya sadAyanuyogopanyAsena / apare, 'adisayasatthANaM hora ubalajhI rati paThanti / tatrAyamartha:-atizayabhUtAna zAstrANAM pratyamANAmarAtIyaiH sUribhiH kRtAnA ciraMtanAnAM upalabdhirbhavati / Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsA 343 amiyatavihAriNo'tizayArthakuzalatvaguNalabdhimAha-- gUlArA-suttatvagirImA assIhApAni jArITolAttikaM pramANAntaradarzitabastutadupaviruddhAnupadezanena nirdopamityetadguNasahita sUtraM, tasthArtho bAyo'nsaro vA tayoH sthirIkaraNamityamevedaM sUtra zabdator3abhidheyaM pAsyedameyeti / adisayidatyANa viziSTArthAnAM pramANanavanikSepeniruktyaniyogadvAreNa ca nirUpyamANaH sUtrArtho hyatizayitaH syAt / adisayasacchAyetyapare paThanti, tatrAyamartho'tizayabhUtAnAM zAstrANAM pratyaprANAmarAtIyasariphatAnAM ciraMtanAnAmeva vA pracaradupANAM | jabaladdhI itiH prAptirvA / AcariyadasaNeNa vyAkhyAtamatabhedena / pheciddhi nikSepamukhenaipa sUtrArthamupapAdayantyapare nayAnusAreNAnye sadAdyanuyogopanyAsena ca / atra - atizayArtha kuzalatA nAmaka guNakA varNana-- artha -jisameM alpavAkI racanA hai, pratipAdya vipayameM saMzaya utpanna na ho isa rItIse sArayukta arthakA jo nirUpaNa karatA hai, jisameM pratyeka pada sAtha hI hai, nirarthaka eka bhI pada jisameM nahIM hai, pramANAMtarase jo vastukA svarUpa dikhAyA hogA usase viruddhasvarUpakA pratipAdana jisameM nahIM hai. arthAta pUrvAparAsaMbaddhatAdi dopoMse jo dara hai usako sUtra kahate haiM. arthAt sUtrameM upayukta guNa ho to vaha sUtra nirdoSa samajhanA cAhiye. isa sUtrastha zabdaracanAsa jo / artha nikalatA hai vaha bAhyArtha hai. aura pratyeka zabdakI upayuktatA dhyAna meM Anepara jo vizeSa artha tathA susaMbaddhatA anubhavameM AtI hai usako adhyaMtarArtha kahanA cAhiye. isa sUtrameM jo zabda haiM ye bilakula ThIka haiM aura isakA vAcyArtha yahI hai aisA jo pratipAdana karanA usako sUtrArthasthirIkaraNa kahate haiM, dezAMtarameM vihAra karanesa muniko yaha guNa prApta hotA hai. aniyana vihAra karanese pramANa, naya, nikSapa, anuyoga ina upAyoMke dvArA mUtrArthakA nirUpaNa karanakI pati bhI mAluma hotI hai. vyAkhyAna karanevAle AcAryoMkA matabheda anubhavameM AtA hai. kitanaka AcArya nikSapakA Athaya lekara mUtrArthakA vivecana karate haiM. koI naigamAdi nayAkI nAnAvidhatA dhyAna meM rakhakara unake Azrayase sUtrArthavivecana karate haiM. anya AcArya sata, saMkhyA, kSetra, sparzana ityAdi anuyogoMke dvArA mUtrArtha kahate haiM. aisI nAnApaddhatioMkA parijJAna deza bihArase hotA hai, 'adisayasatthANa hoi ubaladdI' aisA bhI pATha hai. isakA atheM isa prakAra hai Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhUlArAdhanA 344 ArAtIya AcArya - valIke anaMtara jo AcArya utpanna hue haiM unako ArAtIya AcArya kahate haiM. arthAt ArAtIya aura prAcIna AcAryoMne race huye zAstroMkA bhI jJAna hotA hai. prakArAMtareNa atizayArdhakuzalasya mAjhyAtumIhate NikkhavaNaparvasAdisu AyArayANaM bahuppayArANaM || sAmAcArIkusalo ya hodi gaNasaMpaveseNa // 150 // vijayayAvayavasAdiyA gAyA AyariyANaM AcAryANAM / bahuvidhAnaM / kecidAcAryA carakramamavananchanti / paraiH mahAcaraNAt / punaH zAstranigaditameva / ini bahuzArada / evaM anekaprakArArNA saMvatreNa zena niHpravezAdikAkA / hodi / kuzala bhavati / kA ? samAcArI te yathA Acareti tathA pravartamAnaH / svaHyAsa dezAtumicchatA zItalA dezA garamArjanaM kArya, tathA vistApi / kimartha ? zItoSNajatanAmAvAdhAparihArArtha athavA zvetarAbhAsu bhUmipu abhyasyA niHkrameNa anyasyAdha pravezana pramArjanaM kaTipravazAddhaH kArye / anyathA viruddhayonisaMkrameNa pRthivIkAcikAnAM tadbhUmibhAgotpannAnAM trAnAM cAbAdhA syAt / tathA jalaM pravizatA savittAcittarajasoH padAdiSu yogisaH / yA pAdau zuSyatastAyanna gacchejAMtika eva tichet / mahatInAM nadInAM uttara ArAdbhAge dinaH yAvatparakulaprAptivanmayA sarva zarIra bhojanamupakaraNaM ca parityaktamiti gRhItamayAkhyAnaH samAhitacito hoNyAdikamArola. parakUle ya kAyotsargeNa tiSThet / tadaticAravyapohArthe / evameva mahataH kAMtArasya pravezaniH kamaNayoH / tathA bhikSAnimittaM gRhaM praveSTakAmaH pUrva avalokayetkimitra balIvaddI, mahiSyaH prasUtA vA gAvaH duSTaza vA sAra mevA mizrAcarAH dhamaNAH santi na santIti / santi cenna pravizet / yadi na vibhyati te yatnena pravezaM kuryAt / te i bhItA yati vA svayaM vA palAyamAnAH prasasyAvarapIDAM kuryuH / hiyati mati vA gartAda patitA mRtimuyuH / gRhItabhikSANAM vA teSAM nirgamane gRhasyaiH pratyAkhyAne yA dRSTvA zrutvA vA praveSTavyaM / anyathA vaha AyAtA iti dAnumazaktAH smadapi na dadyuH / tathA ca bhogAMtarAyaH kRtaH syAt / krudha pAnAdika kuryu rasmAbhirAzayA pra i kimarthaM pravizatIti / abhizAcarA yatra sthitvA labhate bhikSAM yatra vA sthitAnAM gRhiNaH prayacchanti tAvanmAtrameva bhUbhAgaM yatiH pravizeSa gRhAbhyaMtaraM / gradibhistiSTha pravizetyamihino'pi nAMdhakAraM pravizevasa tea L sa 2 344 Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa 345 A sthAyarapIDAparihataye / tadvArakAculaMghane kupyanti ca gRhinnH| [ elakaM vatsaM yA nAtikamya pravizet / bhItAH palA yana kuryurASmAnaM yA pAtayeyuH] / bAmanimadIna pratizata. gAyapoDAsaMkucitAMgasya SivRtAdhobhAgasya pA praveza raSTyA kupyati hasaMti yaa| AsmavirAdhanA mithyAtvArAdhanA ca / dvArapArzvasthajaMtupIDA khapAtramaIne ziSyAcalaMbitabhAjanAni za anirUpitapravezI vA abhiiti / tasmAdurya tiryakcAvalokya praveSTavyaM / tadAnImeva liptAM, jalasekA, prakIrNaharitakusumaphalapalAzAdiminiraMtarAM, sacittamRttikAvI, chidagrahalAM, vicaratrasajIcA. gRhiNAM mojanAyeM kRtamaMDalaparihAra, devatAbhyuSitAM nikaTIbhUtanAnAz2anAmaMtikasthAsanazayanAmAsInazayitapuruSAM, mUSAnapurIyAdibhiruSahatAM bhUmi na pravizet / saMyamavirAdhanA mithyAtyArAdhanAM ca pariharnu bhuktvA nirmacchannapi zanairatIbAnayanato baMdamAnaM mati dattA yogyA zIrvAdI nirgacchet / tathA bhikSAkAlaM, bubhukSAkArsa ca tvA gRhItAvagrahaH, prAmanagarAdikaM pravizadIryAsamiti sNpnnH| bhojanakAlaparimANaM tyA grAmAdibhyo niHsaret / jinAyatana, yatinivAsa vA pravidvAnpradakSiNIkuryAgnisIdhikAzabdaprayoga cA nirgatukAma AsIdhiketi / Adizandena parigrahItAsthAnabhojazayanagamanAdikriyA / tatrApi yatno yatInA / taM sakalaM vezi gurukula vAsI sUtrArthanoI, na mayAcArakramaH sUtrArtho vAnyasakAze jJAtavya ityAmamAnaM na bahet / prakArAMtareNAtizayakuzalArthatvaM vyAkhyAtumAha-- mulArA --NikrUvaNabesAdisu ghasanidAtagRhAdeniSkramaNe praveze Adizabdena sthAnabhojanazayanAsanAdikriyAsu / bahuppayArAmaM ke ciddhi sura yazcaraNamamazAruta evAbagarachanti, pare sahAcaraNAt / apare guna. zAsrotameva / anye ta dubhayajJAH iti bahukAratA / sAmAcArIkurulo niSkramaNAdiSu yatteSAM samyagAcaraNaM samAnuSTAnaM vA tatra prayINaH / etatprapaMcastu TIkAyAM draSTavyaH / artha--aniyata vihAra karanevAlA sAdhu anekagaNoMmeM praveza kara aneka AcApoMse vasatikAmeM aura dAtAke ghara AdikoMmeM praveza karanA aura vahAMse gamana karanA, sthAna, bhojana, zayana, vagaire kriyAoMkA svarUpa jAnakara kuzala hotA hai. ataH sAdhuoMko vihAra karanA cAhiye. kitaneka AcArya anyamunioMke AcaraNase AcArakA krama jAnate haiM. koI AcAryoMko zAstrokta AdhAra aura anya munioMkA AcAra donoMkA svarUpa mAlUma 1 ayaM pAThaH kapustake nAsti khapustakAdudatya saMyojitaH / 44 Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzcAra 346 rahatA hai. isa liye AcAryoMke aneka prakAra hote haiM. AcArya jisa tarahase AcArameM pravRtti karate haiM vaha saba smaraNameM rakhakara vaisA AcaraNa karatA huA dezAMtaravihArI sAdhu AcArameM kuzala ho jAtA hai. usa AcArakramakA TIkA kAra aparAjitamari varNana karate haiM ---- vasatikAse bAhara jAnakI sAdhuko jaba icchA hotI hai taba vaha zItalasthAnase athavA uSNasthAnase bAhara jAne ke pUrva meM apane sarva aMga picchikAse sApha kare jaba vaha sAdhu vasatikA meM praveza karegA usa samayameM bhI apanA aMga picchikAse sApha kara hI ghasatikAmeM praveza kare. yaha aMga pochanakI kriyA karanI cAhiye. kyoM? isakA zugara / I zIta aura uSNa jaMtuoMko bAdhA na ho isaliye zarIra pramArjana picchikAsa karanA paDatA hai. athavA sapheta bhUmi yA lAlaraMgakI bhUmimeM praveza karanA ho athavA eka bhUmise nikalakara dUsare bhUmimeM praveza karanA ho to kaTimadezase nIcevaka sarva avayava picchikAse pramArjita karanA cAhiye. aisI kriyA nahIM karanese viruddha yoni saMkramase pRthvIkAyika jIva aura prasakAyika jIvAphI bAdhA hogI. jalameM praveza karane ke pUrvasamaya sAdhu pAMva hAtha, vagairaha avayavoM meM lage hue sacina aura acitta dhulI ko apanI picchikAsa dara kare. anaMtara jala pravA kare. jalasa yAhara Anepara jaba taka pAMva na sUrakha jAyeMge utane kAlatakabaha jalake samIpa hI khar3A ho jAvaM. pAMca sUbane para Age vihAra kara. caTI nadIko ulaMyakara yadi jAnakA prasaMga Aye to nadIke prathama vaTapara siddhavaMdanA kare jabataka dusare taTakI prApti na hogI tabataka mene zarIra, bhojana aura upakaraNakA tyAga kiyA hai aisA pratyAkhyAna svIkAranA cAhiye. manameM ekAgratA dhAraNa kara naukA vagairaha para ArUDha hove. dasare taTapara pohoMcaneke anaMtara usake aticAra nAzArtha kAyotsargase khaDe honA cAhiya, praveza karane para athavA vahAMse bAhara nikalanapara bhI yahIM AcAra karanA cAhiye. bhikSAke liya thAvakake gharameM praveza karate samaya prathamataH isa gharameM baila, bhaiMsa, pramUta gAya, duSTa kuttA, bhikSA mAMganevAle sAdhu hai yA nahIM yaha avalokana kare yadi na hoMga to praveza kare. athavA uparyukta prANI sAdhuke praveza karanese mayayutta na ho to yahAMse sAvadha rahakara praveza kare. yadi ve prANI bhayayukta hoMge to unase yatIko bAdhA hogI. idhara udhara ke prANI dA~DaMgato trasajIbokA, sthAvaroMkA nAza hogA. athavA sAdhuke pravezase unako kleza KHAANIgayA . Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AdhAsa / hogA. kiMvA bhAgate samaya gaDhameM girakara mRtyuvaza hoMge jinhoMne bhikSA lI hai aise anyasAdhu gharase bAhara nikalate huye dekhakara athavA gRhasthAMke dvArA unakA nirAkaraNa kiyA huA dekhakara vA sunakara tadanaMtara praveza karanA cAhiye yadi munirartha isakA vicAra na kara zrAvakagRhameM praveza kareM to bahuta loka Aye hai aisA samajhakara dAna denameM asamartha hokara kisI ko bhI dAna na deMge. ataH vicAra ke binA praveza karanA lAbhAMtarAyakA kAraNa hotA hai. dasare bhikSA mAMganevAle pAkhaMDI sAdhu jaina sAdhu praveza karanepara hamane kucha milane kI AzAse yahAM praveza kiyA hai yaha muni kyoM yahAM AyA hai esA vicAra manameM lAkara nirbharsanA tiraskArAdika kareMge. itara bhikSA mAMganeyAle sAdhu jahAM khar3e hokara bhikSA yA akarate hai athaka misAnanarahuye sAdhuko gRhastha dAna dete hai utanA hI bhUpradezataka sAdhu praveza kare. gRhake abhyaMtara bhAgameM praveza na kareM. gRhasthAne tiSTho, praveza karo aisA kahane para bhI aMdhakArameM sAdhuko praveza karanA ucita nahIM. anyathA usa sthAvara jIvoMkA nAza hogA. dvArAdikoMkA ullaMghana kara jAnase gRhastha kupita hoge. gharameM bakarA jathavA gAyakA bachaDA ho to usako lAMghakara praveza na kare. anyathA ve Darake mAre palAyana kareMge vA sAdhuko girA deMge, dIrghatA va cauDAise rahita dvArameM praveza karanese zarIrako vyathA hogI, aMgoMko saMkucita karake jAnA paDegA. nIce ke avayavoMko pasArakara yadi sAdhu praveza karegA to gRhastha kupita hoMge atha hAsya kareMge. isase sAdhuko AtmavirAdhanA va mithyAtvArAdhanA hogI. saMkucita dvArase gamana karate samaya usake samIpa rahanevAle jIvoMko pIDA hogI, apane avayavoM kA mahana hogA. yadi Upara sAdhu na dekhe to sIke meM khakhe huye pAtroMko dhakA lagegA ataH sAdhu Upara aura cAro tarapha dekhakara praveza kare. tatkAla lepI gaI, pAnI ke chiDakAvase gIlI, harA tRNa, puSpa, phala, patrAdika jisake upara phaile hue haiM esI, sacitta masi bukta, bahuta chidroMse yukta, jahAM usa jIva phira rahe hai, jahAM gRhasthoM ke bhojana liya raMgAvalI racI hai, devatAoM kI sthApanAse yukta, aneka loka jahA beTe haiM, jahAM Asana aura zayyA rakha hai, jahAM loka baiThe haiM aura moya hai, jo mUtra, rakta, viSTAdisa apavitra yanI hai aisI bhUmImeM sAdhu praveza na kare. anyathA usa ke saMyamameM virAdhanA hogI va mithyAtvArAdhanAkA doSa lgegaa| sAtha bhojana kara jaba nikalegA vaya dhIre dhIre gamana kare, namra hokara cale. namaskAra karanevAlAko yogya AzIrvAda dave, isa taraha svasthAnagamana kareM, REATE Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ FOR mUlArAdhanA AzvAsa bhikSAkA samaya, aura kSudhAkA samaya jAnakara kucha vRttiparisaMkhyAnAdi niyama graha Nakara grAma yA nagara meM IryAsamitIye praveza kare, bhojanakAlakA pramANa jAnakara grAmAdikase nikale. jinamaMdira athavA yatikA nivAsa a ni vasatikA maTa inameM praveza kara pradakSiNA kareM. usa samaya nisIdhikA sadakA uccAraNa kare. aura jaba vahAMse lauTane yamaga amIdhikA zabdoccAra kare. isI taraha sthAna, bhojana, zayana, gamanAdi kriyA karate samaya bhI munioMko prayatnapUrvaka pravRtti karanI cAhiye, saba AcArakrama maiM jAnatA hUM, maiM gurukulavAsI hUM, sUtrakA artha maiM jAnatA hUM. AcArakrama athavA sUtrArtha anyase jAnanekI mareko jarUrata nahIM hai. aisA abhimAna na dhAraNa kare. zikSAyAmugaloM mavedisA.... kaMThagadehiM vi pANehiM sAhuNA Agamo hu kAdabvo // suttassa ya atthassa ya sAmAcArI jaya taheva // 151 / / kartavyA yajhataH zikSA prANaiH kaMThagatairapi // AgamArthasamAcAraprabhRtInAM tapasvinA // 153 / / vijayodayA-kaMThagadehiM vIsyAdinA / kaMThagataiH prANaiH saha vartamAnenApi sAdhunA AgamazikSA karvavyaiva sUcasyArthasya sAmAcArasya / kaMThagadehiM vi pANehi sAhuNA Agamo hu kaadyo| muttassa ya atyassa ya sAmAcArI adha tadheva // 2 // mUlArA-ityeSApi gAthA bhinnaiva / / aniyatavAsa karanevAle munIne AgamAbhyAsa karanA cAhiye artha--prANakaThameM Agaye ho to bhI munikA AgamakA adhyayana karanA avazya kArya hai, jaise vaha sUtra artha va AcAroMkA adhyayana karatA hai vaise AgamakA bhI adhyayana kare, Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA 349 parimANAM dhyA- saMjadajaNassa ya jahiM phAvihAro ya sulabhaktI ya // taM taM viharato pAhidi sallehaNAjoggaM // 152 // mAsukaM sulamAhAraM saMyatevarIkRtam || salenocitaM kSetraM pazyatyaniyatasthitiH // 154 // vijayozyA-saMjadajaNa ityAdinA / asaMyamAnhisAdInjJAtvA zraddhAya ca tebhya uparato vyAvRttaH samyagyataH saMyataH ityucyate tasya saMyatajanasya / jati yasminkSetre phAsuvihAro ya prAsu viharaNaM jIvabAdhArahitaM gamanaM apaharitabahulatvA prarodakakardamatyAcca kSetrasya / sulabhakuntI ya sukhenAlezena labhyate vRttirAdvAro yasminkSetra / te khettaM tatkSe / NAhidi zAsyatyAtmanaH parasya cA / saheddaNAjoggaM samyakkAyakAyatakaraNaM sallekhanA tasyA yogyaM / kaH viharanto dezAMtarANi bhraman / kSetraparimArgaNAmAha - mUlArA - phAmuviddAro jIvabAdhArahitaM gamanaM / prasaritodakakarda mAdhabahutvAn / NAhidi jJAsyati / AniyatavihArI sAdhUne kSetrakA avalokana karanA cAhiye. isa viSayakA vivecana karate haiM artha -- asaMyamarUpa hiMsAdi pApoMkA svarUpa jAnakara tathA zraddhAkara unase jo muni parAvRtta hote haiM aura apaneko ahiMsAdikoMmeM prayatnazIla karate haiM unako saMyata-saMyamI muni kahate haiM, aise saMyamI muniko prAsuka vihAra karane yogya kSetrakA avalokana karanA yogya hai. jahAM gamana karanese jIvoMko bAghA nahIM hogI, jo asa jIva aura vanaspatioMse rahita hai, jahAM bahuta pAnI aura kIcaDa nahIM hai aisA kSetra prAmuka hai. muniokeliye vihAra yogya hai. jisa kSetrameM sunioko sulabhatAse AhAra milegA vaha kSetra apaneko aura anya munioko malekhanA yogya hai. zarIra aura kaSAyoko saMkleza pariNAmoMkA tyAga kara zAkhokta vidhIke anusAra kaza karanA sallekhanA hai. dezAMtara meM vihAra karanevAle munIne isa prakAra kSetramArgaNA karanI cAhiye. AzvAsa 2 349 Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ TERROSCN Azva mUlArAdhanA 350 na dezAMtarabhramaNamAtrAdaniyatabihArI bhavati kityevidha sAcaSTe- . vasamAtuna uvadhIsu ya gAme Nayare gaNe ya sANijaNe // samvattha apaDibaddho samAsado aNiyadavihAro // 153 // zrAvake nagare grAme vasatAyupadhA gaNe || sarvatrApratibaddho'sti yogI dezAMtarAtithiH / / 155 // iti aniyatavihArasUtram | vijayodayA-vasaIsu bhaityAdinA-vasatiSu upakaraNeSu / grAme nagare gaNe dhAvakajane ca / sarvatra aprati baddhaH / mamedaM basasyAdikaM ahamasya svAmIti saMkalparahitaH aniyavihArI bhavati iti saMkSepataH pratipasammaH // vihAro gado / na dezAMtarabhramaNamAtrAdaniyataviddArI kityevaMvidho bhayabhityAha-- mUlArA-saNijaNe zrAvakaloke / apahibaddho mamepamahasya svAmIti saMkasparahitaH / aniyatavihAraH / / sUtrataH / 6 aMkataH / / 12 / / jainI dIkSAmAsthito'bhyastazAstraH / zreyomArge sArthavAhAvate yaH / / kIrtivyAnAzAghara: so'gabhedeDa / budyanItiH sadgataH zazvadISTe / / ityAzAdharAnammRtadhamaMdarbha mUlArAdhanAdaNe padaprameyArthapakAzIkaraNapravaNe grahaNazikSaNapratisevanAvidhiprakAzano nAma dvitIya AzvAsaH // 2 // dezAMtarameM bhramaNa karanemAtrasehI sAdhu aniyata vihArI kahA jAtA hai aisA nahIM kintu anya prakArase bhI vaha aniyata bihArI kahA jAtA hai, usIkA khulAsA karate hai artha -- yasatikA, upakaraNa, gAMva, nagara, svasaMgha, zrAvakaloka ina sacoMmeM jo mamatvarahita hai arthAta ye SOCCASLOAAAALMAME R + Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA mere hai aura maiM inakA svAmI ha aisA manameM kabhI saMkalpa jo sAdhu nahIM karatA hai vaha bhI aniyatavihArI hai aisA saMkSapase kahA jAnA hai. vihAra adhikArakA varNana samApta huvA. AzvAsa 351 aniyatavAsAdanaMtaraM pariNAma pratipAdayituM uttaragAthA azupAnija kA dIho pariyAmao vAyaNA ya me diNNA // NippAdidA ya sirasA seyaM khalu appaNI kAdaM // 154 // paryAyo rakSitA dIrgha vitIrNA vAcanA mayA // ziSyA niSpAditAH zreyo vidhAtumadhunocitam / / 156 / / vijayodayA-apArido ya anupAlinaca sUtrAnusAreNa rakSitaH / dahI dIrghaH cirakAlapravRttiH / pariyAyo paryAyaH jJAnadarzanacAstritaporUpaH / vAyagA vi vaacnaapi| me mayA / diNNA datA / NippAdidA ya sirasA niSpAditAzca ziSyAH / seyaM zreyaH hitaM / apaNo kAuM AtmanaH ka juttaM iti zeSaH / etaduktaM bhavati / zAnadarzanavAripu cirakAlaM pariNato'si / sUtrAnusAreNa parebhyazca niravadhagraMthArthadAnaM ca kRtaM / ziSyAzca vyutpannAH saMvRttAH / evaM svaparopakArakriyayA gataH kAlaH / itaH prabhRtyAtmana eca hitaM kartuM nyAyyamiti ceta paNidhAnaM isa pariNAmAbalenocyate / tathA coktam appahiya phAyavyaM jaisakA paraviyaca kAyacaM // apahiyaparihiyAdo appadviva sukha kAvyaM / / tRtIya aashvaasH| katu kevalamAtmane hitamapohyAzeSabAmapraham / zreyaHsaMtatibasivitpariNatiryuktastapasyan zrute || sattvaikatvadhRtiprabaMdhavidhutatrAsAnyasaMgormirak / kArya prAyahutAzihetumubhayomabhyetu sallekhanAm / / Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AyA 352 HD atha gAthASTakena pariNAma praNepyana tathAbhAvitadhAmaNyasya AtmasaMskArasallekhanodyatasya mumukSoH samIkSApUrvaka sahitakakaraNIyatApraNidhAnamAha mulArA-parimAo vyavahAraratnatrayarUpaH paryAyaH / me mayA / seo hita / khalu apaNo svasyeva gharopa - kArasya pUrva phUtasyAt / kATa kartuma / yuktamiti zeSaH / uktaM ca-apahiyaM kAyavvaM jA sakA parihiMda gha kAyavyaM / apahiyaparahiyAyo thappahiyA kAdamya // aniyatavAsake anaMtara pariNAmakA pratipAdana karaneke liye uttaragAthA kahate hai artha-maine bahutakAlaparyaMta jJAna, darzana, cAritra aura taparUpa maniparyAyakA pAlana kiyA hai. maine ziSyoM ko vAcanA bhI dI hai athIta graMtha aura artha donokA bhI svarUpa acchI taraha samajhA diyA hai, ziSya paDhAye haiM. vahuta ziSya tayAra kiye haiM. aba isa samaya apanA kalyANa karanA yogya hai. abhiprAya yaha hai ki, jJAna, dAna aura cAritrakA maine cirakAlataka pAlana kiyA hai, nidIpa graMtha aura artha samajhAkara ziSya ghutpanna kiye haiM, isa rItIsa svaparopakAra karanemeM maine dIrgha kAla bitAyA hai. aba yahAMse meM apanA hI hita karaneke liye prayatna karUMgA. isarItIme manakI ekAgratA karanA isako pariNAma kahate haiM. apanA hita karanA hI zreyaskara haiM isa viSayameM pUrvAcArya aisA kahate haiM apanA hita karanA cAhiye. zakya ho to parakA bhI hita karanA kartavya hai paraMtu Atmahina aura parahita ina donomesa konamA mukhyatayA karanA cAhiye aisA prazna upasthita honepara avazya hI unama prakArame Atmahita karanA cAhiye, kiNugu adhAlaMdavidhI bhattapaiNNagiNI ya parihAro // pAdovagamaNajiNakappiyaM ca viharAmi paDivaNNo / / 155 // wwnanmitem Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdhAtA mUlArAdhanA kimAlavaM parIhAraM bhaktatyAgamuginIM / / pAdopagamanaM kiM kiM jinakalpaM zrayAmyaham // 157 // vijayodayA-kiM Nu adhAlaMdavidhI bhattapaharaNa / kosAvadhAlaMdavidhiH ucyate-pariNAmaH sAmathya, guruvisarjanaM, pramANa, sthApanA, AcAramArgaNA, athAlaMdamAsakarapakSa / gRhItArthAH kRtakaraNAH, parIpadopasargajaye samardhAH, anigRhita balavIryA, AtmAnaM manasA tulayanti / kimayAlaMdavidhirArAdhanIyo'thayA prAyopagamanavidhiriti / garihAramyAnamadhI athAlaMdavidhimupagatukAmAtrayaH, paMca, sapta, magha ghA pAna masaMgamAnIyasaMgagAmamA, myAMgaramalagAyA apanA masAmaryA vivinAyu sthitayaH ziviraM vinApayani--- ! vimAnI : A|| pranial mA syavirodhArayati yA zarIreNa ca tulA pariNAmAnizayapisinAMdha kAMzcitanujAnA ma lam ni reNa prazasne'yakAze sthitAH kRtalomAH, gurUNAmAlovA chatyA vAtasamAropaNA anigena Avitye kamilatA. myA - locanAM zrotuM zusi naiya kartuM samudyataM sthApayanti / sa eva pramArNa gaNasya / AnmanaH mahAyA yAcanmo gaNAnirgatAstA. vanta papa tatsthAne sthApayitavyA gnne| mAnAro nirUpyate-athAlaMdasaMyatAnAM ligaM autsargika, dehasyopakArArtha AhAraM vasatiM ca gRhanti, zarSa sakala tyajanti / tRNapIThakaTaphalakAdikaM upadhi ca na gRanti / prANisaMyamaparipAlanArtha jinapratirupatAsaMpAdanArtha ca gRhItapratilekhanA nAmAMtaragamane pihArabhUmigamane, bhikSAcaryAyAM, nipadhAyAMca apratilekhanA eva vyutsaezarIrasaMskArAH parIpadvAnsahante novA dhRtiyalahInAH / asti ca manobalaM saMyamamAcaritu iti matvA prayaH paMca vA saha prapartante / rogeNAmidhAtena vA jAtAyA vedanAyAH pranikiyayA vA yadA tapasAtizcAntAstavA sahAyahastAvalaMyanaM kurvanti / vAcanAvikA ya na kurvanti / yAmAeke pyanidrA pakanvittA dhyAne yasate / yadi balAdAyAtA nidrA satrAta pratimAH / svAdhyAyakAlapratIkSaNAdikAzca kriyAstepana santi / imazAnamadhye'pi teSAM dhyAnamapratiSiyaM bASayakeSu ca prayatate / upakaraNamatilekhanAM phAlaye'pi kurvanti / sasvAmikeSu devakulAdiSu tadanumAyA ghasanti / anAyamAnasvAmipheSu yasyedaM so'nuzAM karotu isthabhidhAya ghasanti / sahasAticAre jAte azubhapariNAme thA mithyA meM duSkRtamiti niyatate 1 vazayidhe samA. cAre pravartante / dAnaM, pAhaNe, anupAlana, vinayA, sahajapanaM ca nAsti saMghena teSAM / kAraNamapekSya keSAMcika eva sallApaH kAryaH / yatra kSetre sadharmA tatkSetraM na pravizanti / maunAvapraniratAH paMthAnaM pUcchanti, zaMkitavyaM vA dravya zayyAdharagRdaMSA / parSa sisna eSa bhASA: | prAmAdvirAgaMtukAgAre kalpasthitenAnunAte basanti / pazupakSiprabhRtibhiryatra dhyAne vighno bhavati tataH sthAnAvapayAMti / ko bhayAna , kuta AyAtaH, ka prasthitaH, kiyatkAla atra bhavato vasana, kati yUyamiti pRpAH zramaNo'hamityevaM pratiSacanamekaM prayacchanti, itare kRtatUSNIbhAvAH / apasarAtaH sthAnAdayakA me prayaccha, paripAlaya gRhaM, ityAdiko bAmbyApAro yatrAmyepo bhavati, gahirapi vasataH yadi bhavati, tto'yaamin| sthAnaNa Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa: gRha proTa, balAna ni yAtrAmA mRgyapArapyA dvigavyUtamadhyAna gAnta / yadi gamanavyAghAto mahAyAnena yaryAdinA jAtaH samatItagamanakAla pama tiSThanti / vyAnAdikA, vyAlamRgAcA yadyApati sato'pasarpamti na yA / pAye kaMTakAlana, kSaSi rajApravaze yA, apanayanti na vA / dRDhadhRtikAH mithyAtvacaryArAdhanAmAtmavirAdhanAmavasthA dopAnyA tasmAtpariharanti nayA / tRtIyapariyAM bhikSArthamayataraMti / kRpaNavanIpaphapazupakSigaNe apagate paMcamI piMpa purvanti mona / ekAtiyatanaH gaMca vA gotraryo yatra kSetre tajAlaMdikayoga pracartayanita / saramAtpANipAyamojI mithyArAthanAM na varjayati tasA upamalaMpa vA muktvA tApakSAlayanti / dharmopadezaM kuryantaH tatpazrayAni nandrAmi bhagavatA yAdamutyuktA api na manasApi vanti / kiM punarvacasA kAthena / itare tatsahAyA dhamopadeza kRtvA sazima gubhinaM yA gaNAdhipataye'yanti / mata mAtizatadhAmadhepu gati / kAThasA thA / cAriprataH sAmAyikacchedopasthApanayoH / tIrthataH mAnAtIbhavatI mani piMpAvarSabhAgitA | HINna pakonaviMzatiH / zrutena nayApUrvadhagaH / yadataH pugAMsI nm|| mAna legA / dhyAna dharmadhyAmA / saMsthAgatA pavidheyampasagmasthAnA dezonamAsnAti nIyA / kAlanI bhimasanIyanapUdhakozikAlasthitayA / pikriyAcAgapAtAzIrAsAyi. pAnamaya to jAna | immyA gayA / gamaradhinirgatAsaadhidhirepa gAvayAsaH / maniSAdAlaMvadhidhikacyate-gacyAmirgaanno pahiH sakrozayojame biharanti / saparAkramo gaNadharI dayAti kSetrAta phirgmyaarthiy| teNyapi samardhA Agatya zikSA gRhanti / pako trayo yA parivAnadhAraNAguNasamanA gurukhakAzAmAyAnti / kRtapratipraznakAryAH svakSetra bhikSAgrahaNaM kuryanti / aparAkramastu maNadharo gaccha sUtrArtharUpI haraSA apropAnaM ganvA yatnena vadAtyarthapadaM / gathavA svIpAzmaya eva gaNadharo anyApasaraNaM ityA ekasmai upavidhAti / yadi gaThankSagAMtara gaNaH athAlaMdikA api guInuzyA yAMti kSetraM / gacchanivAsinaH kSetrapratilekhanArtha prayataMte tadA. satra mArgeNa dvI athAlaMdikI yaatH| vyaakhyaapto'ymthaalevssidhiH| parikAra ucyate-jinakalpasyAsamarthAH parihArasayamamaraM boDhuM samarthAH bhAtmano balaM vIryamAyuH parayacAyAMca kAravA tato jinasakAzaM upagatya kRtavinayAH prAMjalayaH pRcchanti "parihArasayamai pratipattumicchAmo yuSmAkamAgayA" iti tacchutyA yeNe zAnamanusaraM upajAyate vino yA tAnivArayati / nisRSTAstu yatIndreNa saMyatAnAM kRtaniHzalyAH prazastamapakAzamupagatA, lona mRtyA sunizcitA gurUNAM kRtAlocanA pratAni vizusAni kurvanti / parihArasayamAbhimuNanA madhye eka sUryodaye sthApayanti kAlpasthitaM gurunvena / saca pramANa tasya gaNasya / sa cAlocanAM zrutvA zuddhi karoni / yAspasthitamAcArya mukyA bhogaNAmI agre parihArasaMyama gRhanti iti parihArikA bhaNyante / zepAsta. pAmanuparihArikAH / pazcAsaMyamagrAhiNaH anuparihArikA maNyate / evaM kalpasthite sati ye pazcAtparihArasaMyamArthamAtmAnamupasRtAstAnapi svagaNe prakSipati gaNI / yAcadbhirUno gaNaH tAvatpramANaM garNa kRtvA parihArikAnanuparihArikAMza ya 354 Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mArAdhanA AdhAsaH 355 BHATESEGORIGIOE pasthApayati / nana parikArasayama nivizamAnA anuparihArikAca pako hI pahaco yA bhvnti| jadi tigiNa, gaNI vidiyo parivArasayama pazciNNo, tadio aNuparihArago iye / jadi paMca eko kappAdivo, do parihArasaMjamaM paDiyA nAti / tesipamuhamA sadigo pha-padvido, tiNNi paridAragA, idare tiSiNa aNuparihAragA / jadiNaya pago kappaSTido, cattAri parihAragI, vattAri aNuparihAragA 1 chahiM mAse di. parihArINiciTThA havaMti / tato pacchA aNuparihArI parihAraM paTTacedi / sesi NidhiparihArI iyaMseNuparihArage te puNa mAsehi NipiTAI bhavanti / nu kampadvido pacchA parihAra paDicajjavi / tassego praNuparihArI ego kappaSTido vi / asovisa chahi mAlehi NivikRparihArago mahArasamAsA te evaM hoti pmaannNdaa|| - liMgArikastepAmAcAro nirUpyate-kopadhika apasAnaM liMga parihArasaMyatAnAM / vasatimAhAraM ca muphtyA nAnyad gRhanti sRNaphalaphapIukaTakAdikaM / saMyamArthe pratilekhana gRhati / tyaktavahAzva caturSidhAnupasarmAnsahante / dRDhatayo niraMtaraM dhyAnAvahitacittAH / asti no balavIrya sarvaguNasamagratA ca / eyaMbhUtA api yadi bhaNe vasAmo vIryAcAro na prayartitaH syAditi mancA prayaH, paMca, sapta, nava vaiSaNAM niryAnti / rogeNa cedanayopaTutAzca tatpratikAraM ca na kurvanti / prAyogya mAhAraM muphtvA, cAcanA praznaM parivartanA muktyA sUtrArthapahilIvapi sUtrArthamevAnumekSante / evaM yAmAeke 'pi nirastanidrA dhyAyanti / sthAdhyAyakAlapratilekhanAvikAca kriyAna santi teSAM / yasmArakamazAnamadhye'pi napAM na dhyAnaM pratipiddhaM / AvazyakAni yathAkAlaM kurvati / 'kAlahaye topakaraNazodhanA anuzApya vedhakulAdiSu vasanti / aniyimAnasvAmiSu yasyedaM so'nuzAnaM naH karotu iti vizati / AsIdhikAM ca nidhIdhikAM ca niSkamaNe praveza ca saMpAdayaMti / nirdezaka muphtvA itare dazaSidhe samAcAre dhanate / upakaraNAvidAnaM, pradaNaM, anupAlana, niyo, vaMdanA sAlApazya na saMpAgasti sadhena saha / gRhasthairanyAliMgibhizmadIyamAna yogya ganti / tarapi na zepo'sti saMbhogaH / to apApa mAlA, manAnA, madhAnAM parasAraNArita saMbhogaH / kAlido kApI bhumaNasaghAbayANagaNa thi / / gAMdhArAvaNAlASaNAmapti bhayo saMghAmapaMcAgogAvavAga bhApAlaNAni pariNAri // bhaNuparihArI bhujavi nivasamANo caMdaNasevAsAlAdhaNAdi / / kappahivaM bhuMjadi aNuparihAri pi gahaNAsaMvATANAhi // .. tu NivisamAyo NibbisamANa saMvAsadoNa aNNeNa || __kappaSTido bhujavi saMcAsaNupAsaNagirAhiM / kappaTTidoNukappI vaMdittA gheti dhammalAhotti / gArAttha aNNatisthI maNyatithIhiM nivisaMto parasuNI ko sabve vi viNaya aNNoNaM gaNaM pAdati vaNa ya sopUNa jattha hu sAdhammigo casadi khettotaM Na saMsati / khera kudo huNo yaMdaNAvIgaM || evaM kalpoktaH kramaH sonugNtvyH| RAMATA | 355 MASAJasateeI Page #377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ glArAdhanA AzthAmA A R maumAbhipraharahAstio bhAyAH mukAyA pradhumpAdatima musAkaraNI mame ba prabhUttA va mArgaspa zaktispa vA yogyAyogyatvena zayyAdharagRhaspa, vasatisvAmino vA praznaH / prAmAvahiH mazAna, zUnyagRha, deyakula, guhAM SA bhAgetukaraI, tarukoTaraM vA anuzApayaMtyekavAraM / kasba, kuto dhAgaDasi, gamiSyasi vA ke deza, kiyadhiramatra vasatithaM phatijanA iti prazne zravaNo'hamityekameva prativacanaM prayakaTranti / itaratra dUSpIbhAvaH / ito'vakAzAdapasarparNa kuru, sthAnamidaM prayaccha, paripAlaya gRhamityevamAdiko cAgyazapAro yatra tatra na vasanti / gocaryA yadyaparyAptA tRtIyayAme gayutidvayaM yAnti / varSamahAyAtAdibhiryadi vyAdhAto gamanasya atItagamanakAlAstatraiva timrati / vyAnAdivyAlAgamane yadi te bhadrA yugamAtra apasapaiti / dudhAzvetpamAtramapi na calanti / neprayodhUlipraveze kaMTakAdiviDhe vA svayaM na nirAkurvanti / pare yadi nirAkuryustUSNImavatiSThate / tRtIyayAma eva niyogato bhikSArtha gacchanti / yatra kSetre Sad gonaryA apunaruktA bhavanti tarakSetramAvAsayogyaM zezmayogyamiti parjayanti / kSetraM, tIrtha, kAlacAritraM, paryAyaM, zrutaM, vedaH, lezyA, dhyAna, sahamanaM, saMsthAna, AyAmo mAghasya, vAyuH, landhayaH, atizayajJAnotpattiH, siddhirisyete mihogA bahAtargatamNaH / meSata: bharatarASatapo, pAmpAracAlpayoH tIrtha, utsarpiNIaSasapiyAH kAlatA, dopasthApanApramavAzcAritratA, prathamatIrthakarakAle dezonapUrvakoTIkAyakAlaH / vizativarSAprazatagharSa kAlaH pAzcAtyatIrthe / jammatatriMzadvarSAH paryAyataH ekonrssishtivrnnH| zrutena dazapUrviNaH, vedena puruSavedAra, lezyA. tastejaHpayazuklalejhyAH, dharmadhyAnaparA dhyAnataH, pAcatrikasaMhananAH padkAnyatarasaMsthAnAH / spthstaadisscdhnu-shptaaytaaH| aSTAdazamAsAH pUrvakoTI ghaamaayuH| cAraNatAhArasiddhiH, vikriyAhArAsiMca lakdhayaH / avadhimanAparyayaM kevalaM pA yogasamAptI prApnuvanti / siyanti thA pareSAM / saMkSepatA prihaarvidhivrnnnaa| jinakalyo nirUpyate-jitarAgadveSamohA, upasargapariSadArikhegasahAH, jinA iva viharati iti jinakalpikA eka pavetyatizayo jinakazpikAnAM / itaro liMgAdirAcAraH prAyeNa vyAvarNitarUpa eva / kSetrAdibhirnirUSyate-sarvadharmakSetreSu bhavanti jinakalpikAra / kAlA sarvadA / sAmAyikaruyogasthAgane thA bAritrataH / saMghatIrtheSu tIrthatA / jammamA priMdhAvarSA / bhAmaNyata: ekAdhipatiyanI / gamAvarSazAmiNA / majaH pAlezyAH / dharma zuklaNyAmA / prathamarsahanamA, vanasvabhyatarasaMsthAmA | sajagatAvinayadhanAnApAmA / mitra muhIdinyUnA pUrvayoTiH kAlaH / bikriyAhArakacAraNamAzIrAmApidhAdikAzca sapamA kamI Agamana / dhigagAssa na sevante / ayadhimanAparyayaM kevala vA prApnuvanti kecit / kevAlamaste miyIna sisti / vahinakaparo mugukSurvIryAcArAnurodhega nAnAvidhAparamAbiyogyAgAcaraNa vidhAnvimRzya sthAnurUpe yatra mati vidhatte tadupadeSTuM gAthAdvayamAdda---- mUlArA-adhAlaMdavidhi, athAlaMdavidhimRSINAmutkRSTAcaraNaM / tadvatsarihAraM jinakalpaM ca / eSAM ca svarUpa RedmateARATHI ThanrAnita+AtARAMATARAHAT 356 Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakArApanA AzvAsA ni pUrvaribhAnulArogA ki mizilAgate / sAbhAdamizidhA, gacchavinirgatagachapratiSabhedAt / tatra tAvadgamAthimimAthAle vidhira bhidhIyate / parihArasayamamAcaritumasamarthA adhAlaMdavidhimupagaMtukAmAzrayaH, paMca sama, naya, vA jJAnavardhana sapannAstItrasaMgamApannA, dharmAnAryapAdamUla nivAsino'vadhatAtmasAmayA, vidinAyu:sthitayo, dharmAcArya vijJApanti / bhagavannikaTThAmo'dhAlaMdakarsayama pratipanumiti / gucchayA sUri sAmAna jAnAti / tataste meM sthitvA kRtalocA gurUNAmAlocanAM kRtvA kRtaghatAropaNA dhirodrate sUrya kAlpasthitamaMtra gaNasyAlocanAM zrotuM. nAvibhuddhi pa vidhAtumuna dhAyanti sa eva pramANe gaNasya / AtmanA saha yAvanto gaNAnirgatAstAvanta eSa tatsthAne sthApavitavyA gaNe / galAcArI niruupr| ayAlagharAyazAnAM liMgamautsargikameva / kAyasthityarthamAhAraM sati kamaMDala pratilekhana pa ti / zeSa parizAha yajati / pratikAyacAlina zvetsarIpahAdhImsacante / ambathA cettataH pUrvamevApasarati / rogeNyAbhighAlena mA janitA bebanAna praviti / SadA tapasAtibhAntAstadA sahAyahastAnakaibana kurvati / ahorAtraM ma panti / yadhikA nidrA tadA rAtrI svapati cha / svAdhyAyakAle pratilekhanAdikiyAsteSAM na santi |gshaanmdhye'pi teSAM dhyAnamapratiSimeva / AvazyakeSu te prayatante / upakaraNapratilekhanaM kAdaye'pi kurnati / sasvAmikeSu deSakulAdiSu tatsvAnyanukSayA vasati / ani tasvAbhikeSu casvedaM so'nuzAM karotvityabhidhAya vasati / sahasAvicAre jAte'zubhapariNAme yA mithyA me duSkRtamiti nivartate / icchAmichAkAro ya vadhAkAro ma AsiyANisihI / / bApucchA patripucchA raNasaNimaMtaNA ya sarapaMpA / isyevaM vazabidhe samAcAra pravartate / saMdhama saha teSAM dAnaM, prahaNa, anupAlane, binayA, sahabhojanaM ca nAsti / kAraNamapekSya keSAcidepha eca saMlApaH kAryaH / yatra sabhA tatkSetraM na pravizanti / maunAvamaniratA api paMthAnaM, zaMkitavyadravyaM, pAlyAdharagRhakA pRcchanti / prAmAhirAgantukAgAre kalpasthitenAnujhAte vasaMti / pazupakSiNamuverthava bhayAnApighAsassaso'payAli / ko bhavAna kurA AyAtA, kuna prasthitaH, kiyanta phAlaM ana bhavatA smeya, kati yUyamini pRSTA bhagaNo'hamityeva prativapanamakameva prayachati / apasarAmaH sthAnAdavakA meM prayaccha, paripAlaya gRhamityAdiko janajalpo yatra tatra na casaMti / bahirapi vasatAM, yadi bhavati tato'payAnti / strAvAsagRhe prajvalite na calanti / calanti 55 Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA mAyAsaH la vA / yadi kaMTakAdikaM lagna, cakSudhi vA.ghUlyAvikaM praviSTaM spheTayanti na spheTa yanti pA / vyAghrAdikA, vyAlamRgAcA vA yadyApatAta tato'pasarpanti na cA / ekA dve, tisrazcatataH paMca pA govartho yala zreya tatrAthArUMdakayorga mabartayanti / tRtIyayAge praviSTagocaryA kAlalAbhAlAme'pi gamyUtiya gasti / yadi gamanaNyAmAmo mahApAsena pAnimA mA jAnastadA tava niSThanti / yadi kopi meSAM pApIkSA zAmata tavA managApi neti| pare Rarm bhopadeza kRtvA sazikha muDina bAnyepAgAcArgANAM saM nItvA samarpati / ma dhamakSa Dopu satI maryadA / sAmAyika chedoSasthApanA bAcaranti / janmatasviMzadvarSANi bhogAnguktyA zrAmaNyene phonaSizaziSamitra dazapUrviNaH puronA, napuMsapAyA vA panazuklalezyA yA dharmadhyAninaH, SadsaMhananeSu saMsthAneSu caikatarasaMhananasaMsthAnA dezonasatahaptAdi yAvat paMcazato. sedhA athAlaMdakakAlato jayanyena bhinnamuhUrtAyuHsthitayaH, utkarSeNa gatavarSAnapUrvakoTisthitikAH / kSIrasvAdAditapolandhIrapi garAgamasevamAnAzca bhavanti / evaM gacchavinirgatAthAlaMdakavidhiryAkhyAtaH / gapratigaddhAcArladakavidhikacyate / gacchAmirgaphano pahiH sakovAyojane virani / parAkramo gaNadharaH kSetrAhiMrgatvA sebhyo dadAyaryapadam / te'pi samarthA Agatya zino gRhasi / eko, yo, yo vA parikSAmadhAraNAguNasamamA gurusakAzamAyAnti / kRtapratiprazakAryAH svakSetre gatvA bhiznAM gRhNanti / aparAkramastu gaNagharo galche sUtrAthapopI kRtyA agroNAnaM gatvA yatnena dadAtyarthayadaM / athavA syopAzraya eva gaNadharo'nyApasAraNaM kRtyA ekame upadi. zati / yadi gachatkSetrAMtaraM gaNastadAthAlaMdikA api gurvanunayA gacchanti / yadA gacchanivAsinaH kSetrapratilekhanAtha pryt| tadA tantra mArgeNa dvAvayAlaMdiko yAta iti / parihAra ucyate / jinakalpasthAsamarthAH parihArasaMyamabhAra boDhuM samarthA Atmano vIryamAyuH pratyaSAyAMzca kAtyA tatastIrthakarapAdamUlamupagamya pRcchanti bhagavanparihArasayamamAcaritumicchAmo vayamiti / tato yeSAM zAnamanuttaramupajAyate pino SA tebhyo'nye tIrthakareNAnumatA loca kRtyA gurUNAmAlocya vratazudi kurvanti / parihArasaMyamAbhimukhAnA madhye ekamAcArya kalpasthita sthApayantIti parihArakA maNyante / seSAM zeSAH pazcAtparihArasaMyama rahanatItyanuparivArakA jacyante / yAvanno gaNAbhirgatAstAvanto janA na kartadhyAH / yatha paya sAnapa vA bhaginanA keSisparihArasayamAna AyAnti sanA se garI bhayomalyA gAyakAva / yadi prayA ko 10), nAya! parivAramayama pratipannaH, tRtIyo'nuparihArako bhavati / evaM pnnmaas| parihAra saMyanaH parihAra yo ni mana / boparihArI Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArAdhanA 359 parihAraM gRhAti / so'pi paNmAse parihAre niviSTo bhavati / tataH kalpasthita AcAryA'nuparihArakatAmA parihAraM praviSa te / so paNmAsaiH parihAre niviSTo bhavati / evamaSTAdazamAsAH parihArapravezane trayANAM munInAM bhavati / evaM paMcAnAM samAnAM navAnAmapi vaktavyam / idAnI parihAra saMyatAnAmAcAra ucyate / vasatimAhAraM pratilaMsanaM pa gRhNanti / zeSaM paripra tyati / gRhasthairanyaliMgibhirvA dIyamAnaM yogyaM pratigrahanti / utpannacaturvidhopasargAnsahante / rogAbhibhUtA pratIkAraM na kurvanti / vAcanAdiSu pauruSa yathAkAlaM kurvanti / ahorAtre'pi nirastanidrAH | svAdhyAyakAle pratilekhanAdikriyAsteSAM na santi / dhyAyanti ca nirantaraM yataH zmazAne'pi dhyAnaM na pratiSiddhaM / kAladvaye'pyupakaraNAni zoSayanti / saMbena saha vaMdanA, bhojanaM, saMbhASaNaM naasti| neSAM parasparamasti / bhASAtrayAdanyatra mInaH / tRtIyA goryA pravizya lAbhAve'pi yUnivartamApAdinA yadi gavyAdhAto jAyate tadA te niSkAntagamanakAlAstacaiva santi / zubhagAzramapasaranti / atha duSTAste paramapi na lemante / akSiNi parispheTane tu tUSNIkA | kSetraH sarvadharmakSetreSu bhavanti / tataH sarvatIrtheSu / kAlaH sarvadArigaH sAmAvisthApa nikAH / janmaNi bhogabhojinaH / tapasekonaviMzatiSakAH / bhutena navadazapUrviNaH / vena puruSaH / zyA: zubhatrilezyAH / dhyAnato dharmadhyAninaH saMhananavatryAdivika saMhananAH | saMsthAnataH paDekatarasaMsthAnAH / utsedhataH saptasvatAyAH parihArako anyenASTAdazamAsAyukAH / utkarSeNa vanAH pUrvakoyAyukAH / zrIrA dAhinosAda myonnadIvirAgavate / zakuyAvinnabhUmyAM gamanAbhAvAdutkideva paNmAsaM nimAninaH yoga kevalaM vApnuvanti evaM pariyama tridharmeNavaH // 1 jinakalpo niSyate jitarAgadveSamAH parigarisar3A jilA eva viharanti iti janakalpitAH / ve ca eka bihAriNaH / pUrvoktaparihAra saMyatAcAralakSaNasamagrA: / ayaM tu vizeSo dharmyazukladhyAninaste jaghanyenAbhiamuhUrtAyukAH avadhi manaH paryarya, kevalaM vA prApnuvanti / artha - athAlaMda vidhi, bhaktapratijJA, iMginIbharaNa, parihAra vizuddhicAritra, pAdopagamanamaraNa aura jinakalpAvasthA inamese konasI avasthAkA Azraya kara maiM ratnatrayameM bihAra karUM aisA vicAra karake sAdhuko dhAraNa AzvAsaH 3 359 Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / 45 mUlArAdhanA AzvAsa phana yogya A hAraNa mAdhi maraNa pAranA nAhi. aba AlaMdavidhikA svarUpa TIkAkAra kahate haiM pAgAma, gAgaruka nA anumati milanA, pramANa, sthApanA, AdhAra mArgaNA aura athAsaMda mAsa pharapa inakA varNana isa prakaraNa meM AvaMgA. jinako AgamArthakA svarUpa jJAta huvA hai, apanA muniavasthAkA kartavya jinhoMne kiyA hai, parISada aura upasargako jItanemeM jo samartha hai, apanA bala aura vIrya jinhoMne vyakta kiyA hai, aise muni kyA hama AlaMda vidhi dhAraNa kara sakate haiM yA prAyopagamanavidhi dhAraNa kara sakate haiM aisA vicAra manameM karate hai. parihAra vidhi dhAraNa karane meM asamarthatA mAlUma karanepara athAlaMdavidhIko dhAraNa karate haiM. athAlaMdavidhIkA svIkAra karanekI icchA rakhanevAle tIna, pAMca, sAta athavA nau muni jo ki jJAna aura darzana saMpanna hai, tItra saMsArabhIrutAko dhAraNa karate hai, dharmAcAryake paraNa kamalakA Azraya karate haiM, jinako apane sAmathryakA jJAna hai, apanI AyuSya sthiti jinako mAluma ho cukI hai, dharmAcAryako prArthanA karate haiM. he bhagavan / hama athAlaMdavidhIkA Abhaya lenA cAhate haiM, dharmAcArya unakI vijJapti sunakara jo dhairyahIna, zarIrasAmadhyahIna hai, jinake pariNAmomeM atizayapanA nahIM hai unako syAgakara, dhairyAdiguNaviziSTa panioMko anuzA dete haiM. gurule paravAnagI milanepara guruke sAtha ve prazasta sthAnameM Thancaraphara lopa karata hai. gurUke sAmane dopoMkI AlocanA karate hai. AlaMdavidhIke pratoMkA apanemeM AropaNa karate hai. sUryAdayake anaMtara ghoTa samayamahI kalpasthita suniAmasa ekako jo ki gaNakI AlocanA sunaneke liya aura vratazuddhi karaneke liye udyata hai, sthApanA karate haiM. vaha hI gaNake liya pramANabhUna mAnA jAtA hai, apanekA sAhAyya karanevAle jitane muni gaNase nikale hai usane muni saMghameM unake sthAna meM sthApana karane cAhiye. aba ina munikA AdhArakrama phar3ata hai-- thA vibhigo gAlanevAle muni ausagika liMga dhAraNa karate haiM. arthAt namahI rahate haiM. dahopakArArtha AcAra, ghasariphA, kAgabATa chikAyA Abhaya lete haiM. ghAvI saca parigrahakA tyAga karate haiM, tRNa, caTAI, phalaka garaha upAdhikA mAga pharata hai. prANimayamakA rakSaNa karane ke liya aura jinarUpatAkA saMpAdana karane ke liye piDiphA dhAraNa karate haiM. yadi dhairya aura calase rahita na hoMge to anya grAmako jAte samaya, maThAdi bhUmIke tarapha gamana karate samaya, AhAra lete samaya, baiThate samaya, prati lekhana nahIM karate hai arthAta picchikAse zarIrasparzana nahIM .67 Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA AdhAsA karate haiM. zarIrasaMskArako chor3a dete haiM. aura paripahoM ko sahate haiM. hamArameM saMyamAcaraNa karaneke liye yogya manobala hai aisA vicAra kara tIna vA pAMna muni milakara pravRtti karate haiM, rogase athavA AghAtase vedanA utpanna ho to usakA ilAja nahIM karate haiM, napase jaba AMtazaya thaka jAte haiM. taba apane sahAyakoMkA hasta-hAthakA Azraya lete hai. vAcanA chAnAdi kAkA va nyAga karate haiM. ahorAtra meM kadAcitabhI nahIM gote hai, ekacitta hokara dhyAnameM prayatna karata hai. yadi balAt nidrA A jAba to ve pratijJA nahIM karate hai arthAta mai souMgAhI nahIM aisI pratijJA nahIM karate hai. athAt rAtrameM sote bhI hai. svAdhyAyakAlameM pratilekhanAdi kriyA unako nahIM hai. zmazAnameM bhI unake liye dhyAnakA niSedha nahIM hai. sAmAyikAdika avazyakaoNmeM ce prayatna karate haiM. prAtaHkAla aura sAyaMkAlameM picchikA kamaMDalu inakA ve saMzodhana karate haiM. jinamadira, vasatikA vagairaha sasvAmika ho arthAt unake koI mAlika ho to unakI anujJAse ve usameM rahate haiM. yadi inake svAmIkA patA mAlUma na ho to jisake ye jinamaMdirAdika haiM ve hamako ThaharanekI anujJA dene' aisA kahakara unameM Thaharate hai. sahasA aticAra yA azubha pariNAma ho gayA to 'mithyA me duSkRta' aisA bolakara aticAra va azubhapariNAmase nivRtta hote haiM. daza prakArake mamAcAroM va pravRtti karate hai. unakI gaMdhaka sAtha dAna, grahaNa, vinaya, Apasa meM bolanA ye kriyAyeM nahIM hotI haiM. kisI kAryakI apekSAse unameMse eka mani bhApaNa karate haiM. jisa kSetra meM sadharmA muni hoMge usa kSetra meM ce praveza karate nahIM hai. maunakA niyama hote hue bhI ve rAstA pUchate haiM, kisI padArtha zaMkA utpana huI ho to usake nirApharaNArtha prazna karate hai. vamatikAkA jo svAmI hai usake gharakA patA pUchate hai. isa tarAdhIna viSayoM meM hI ve bolane hai. gAMvakaM bAhara jahA~ prayAsI loka Thaharate haiM aise sthAnameM kampasthita muni yadi anusAda mo Thaharate hai. paNa, pakSI vagairaha prANiyAsa jahAM dhyAnameM vina hotA hai vaha sthAna ce choDate haiM. Apa kona hai ? Apa kahAMse Aye hai? Apa kahA~ jA rahe hai, Apa yahAM kitane samayataka ThahareMge, Apa kitane muni haiM aisA pUchane para maiM zramaNa arthAta muni hai itanA eka hI pratyunara dane haiM. athavA inara muni mauna dhAraNa karate haiM. isa sthAnase haTo, merako yahAM rahaneke liye sthAna do, mare parakA rakSaNa karo. isa tarahase yadi koI gRhasthAdika unako bAhara Thaharate huye bhI bole to vahAMse bhI ce cala jAte hai. jisameM ve Thahare haiM usa gharako yadi Aga lagI to ve yahAMse gamana nahIM karate hai. athavA gamana karate haiM. AhAra yadi nahIM milA to tIsare praharameM do gamyuti pramANa mArga ve jAte haiM, yadi baDhe vAyuse, mahArASTise Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gRlArAdhanA 362 gamanameM rukAvaTa upasthita ho to vahAM hI Thaharate haiM. Age jAta nahIM. vyAva vagaraha prANI athavA duSTa pazu yadi rAstameM Aye to usa rAstese haTa jAte haiM athavA iTate nahIM hai. pAyameM yadi kAMdA cubha gayA, AkhoMmeM yadi dhUlIke kaNa gaye to va nikAlate haiM athavA nahIM bhI, raddha dhairyayukta aise ve muni mithyAtvacArAdhanA va AtmavirAdhanA aura anya doSoMkA parihAra karate hai athavA nahIM hai. tRtIyayAmameM bhikSAke liye ye utarate haiM-Ana hai, kRpaNa, yAmaka pazu pakSI, ye saba cale jAnepara AhAra lenakI icchA karate haiM aura mauna dhAraNa karate haiM. eka, dona tIna, cAra athavA pAMca gocA jisa kSetra meM hotI hai usa kSetrameM AlaMdikA yoga karate hai. [ jisase pANipAtrama bhojana karanavAlA mithyAvakA tyAga nahIM karanA hai. usasa lapAhAra athavA alapAhAra kA bhakSaNa kara usakA va prakSAlana karata hai / isakA abhiprAya dhyAnameM AnA nahIM hai. ] dhamApadevA pAranameM yadi koI puruSa Apake gharagaNamUlameM maiM dIkSA lenekI icchA karatA aisA kahe to bhI usako dIkSA danakA vicAra ya manase bhI karate nahIM phira vacana aura zarIra ke dvArA ve usako kyoM dIkSA deMge? unako sAdha karanevAle anya suni samapadeza dekara zivasAta athavA muMDana jisane kiyA hai aise usa puruSoMko AcAryake sannidha le jAte haiM, kSetrakI apekSAse ye athAlaMda vidhi karanevAle muni ekaso sattara karmabhUbhImeM hote hai. kAlakI apekSAse dekhA jAya to hamezA hote haiM. cAritrI apekSAse inako sAmAyika aura chedopasthAna aise do cAritra hote haiM. tIthakI apekSAsa sarva tIrthakaroMke tIrtha meM ye utpanna hote haiM, janmase tIsa varSa taka bhogoM ko bhogakara muni avasthA meM unnIsa varSa taka rahate haiM. anaMtara athAlaMdaka vidhiko dhAraNa karate haiM, jJAnakI apekSAse inako no yA dasa pUrvokA zAna rahatA hai. veda kI apekSAse ye puruSavedI yA napuMsakavedI rahate haiM. lezyAkI apekSAse ye pana va zukla lezyAke dhAraka hote haiM. dhyAnakI apekSAse ye dharmadhyAnI hote haiM, saMsthAnakI apekSAse chahoM saMsthAnAmase kisI eka saMsthAnake dhAraka hote haiM, inake zarIrakA pramANa kucha kama sAta hAthase pAMcodhanuSyataka rahatA hai. kAlakI apekSAse jaghanya Ayudha bhinnamUhata aura utkae AyuHsthiti AlaMda ka vidhi dhAraNa karane ke pUrva jitanA AyuSya vyatIta huA hai vaha parva koTimeM kama karanA yaha utkRra sthiti samajhanI cAhiye. unako vikriyARddhi. cAraNa Rddhi kSIrAsAvitva addhi ityAdi RddhiyAM prApta hotI hai. paraMtu virAga honase unakA sevana nahIM karane haiM. gacchaga nikala Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUlArAdhanA AbhAra kara AlaMdavidhi karanevAle munioMkA yaha svarUpa dikhAyA hai. aba gacchapratibaddhAlaMdakavidhikA vivecana karate haiM gacchase nikalakara bAhara eka yojana aura eka kosapara ye muni vihAra karate haiM. zaktimAna AcArya kSetraka bAhara jAkara unako arthapadakA adhyayana karAte haiM. athavA AlaMdavidhi karanevAloM meMse samartha muni Akara unake pAsa adhyayana karate haiM. eka, do yA tIna muni jo ki paridhAna, dhAraNA vagairaha guNoMse paripUrNa haiM ve guruke pAsa Ate haiM. praznakA kArya karanepara apane kSetra meM jAkara AhAra grahaNa karate haiM. zaktirahita AcArya gachameM sUtrArtha pauruSI karake gAMvake nikaTa anameM jAkara yatnase arthaSadakA adhyApana karate haiM, athavA apane Azraya sthAnameM hI ve itara zipyAko dUra karake gakako paDhAne haiM. yadi gaccha kSetrAMtarako calA jAyagA to AnaMdavidhi karanevAle muni mI AcAryakA anujJA saMkara kSamAtAko jAte haiM. jaba gacchanivAsI kSetrakI zuddhi karanekA prayatna karate haiM athAna konagA kSetra yogya hai isakA yadi anveSaNa karate hai to AlaMdavidhi karanevAle do muni bhI usa kSetra gAgama jAne haiM. isa prakAra yaha athAlaMdavidhikA vivecana pUrNa huA. aba parihArAvidhikA vivacana karata hai jinavAlpako dhAraNa karane meM asamartha aise panirAja parihArasaMyamakA bhAra dhAraNa karate haiM. apanI zakti, dhIpa, AyuSya, upasagAdika vighna jAnakara ya jinendra bhagavAna ke pAsa jAte haiM. vinaya kara aura hAna joDa kara hai bhagavasa ! hama ApakI AjJAma parivArasaMyama dhAraNa karanakI ichA karate hai. unakA yaha bhASaNa suna kara jinako utkRSTa kA thaa| kaMbaladAna utpanna hogA. athavA jinako vighna upasthita hogA unako jinabhagavAna rokate haiM. jinako jinanAvAnane AjJA dI hai va muni niHzaga hokara prazasta sthAna meM jAkara loca kara, uttama nizcayaseguruke pAma AlocanA karate haiM aura vratoMko vizuddha karate haiM. parihAra saMyamake abhimukha hue muniAmase ekako mUdiya meM kalpasthita AnArya padavIpara sthApana karate hai. vaha usa gaNameM pramANa mAnA jAtA hai. vaha gaNakI AlocanA sunakara zuddhi karatA hai, kalpAsthita AcAryako choDakara zeSa munioMmeM ardhamuni prathama pArihArasaMthama grahaNa karate haiM. aura bAkI ke muni naMtara parihArasaMyamako grahaNa karate haiM ataH unako anuparihArapha kahate haiM. isa rItise jo pIchesa saMyama Page #385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA AzvAsaH grahaNa karane ke liya AcAryaka pAsa Ate haiM unako bhI apane gaNameM svIkArate haiM. jitane munioMse gaNa kama haiM utane pramANakA gaNa karake usameM parihAraka aura anuparihArakakI vyavasthA karate haiM. isaliye parihArasaMyamameM praveza karanevAle anuparihAraka muni eka do aura tIna hote haiM. yadi tIna yuni gaNameM hoMge to eka gaNI hai, dusarA muni parihAra saMyamako svIkAra karanevAlA hotA hai aura tisarA anuparihArI hotA hai. yadi gaNameM pAMca muni hoMge to eka kalpasthita AcArya, do muni parihAra saMyamake dhAraka aura do muni anuparihAraka samajhane cAhiye. yadi sAta muni hoMge to usameM eka gaNI, tani parihArasaMyamI aura nIna anuparihAraka muni hote haiM. yadi no muni ho mo eka gaNI pAra parihArapha muni aura cAra anuparihArI muni samajhAne cAhiye. hamAma hone ke bAda anuparihArI guni parihAragayA meM pUrNa pAyara hotA hai. nesara anuparihArga parihAra gayamako grahaNa karatA hai, vaha bhI chaha gAgarma parihArameM niviSTa hotA hai. sabanegara phApasthita AcArya jo ki anuparihAra tathA parihAraka hotA hai. vahabhI hamAsake anaMtara parihAra meM niviSTa hotA hai. isa ganAsa tIna nioMko parihArake praveza pramANase aThArahamAsa parihAra caritrameM lagate haiM. aba parihAra saMyata muniokA liMgAdika AcAra krama kahate haiM parihAra saMyatamuni vasati aura AhArako chor3akara anyakA svIkAra nahIM karate haiM. tRNa, phalaka, Asana, caTAi Adika yamake liye grahaNa karate haiM. picchikA bhI meyamake liye pAma rakhate haiM. zarIrame prema haTAkara pAra prakAra ke upamaga sahana karate haiM. unameM dRDha dheya honese ve dhyAnameM niraMtara nimagna rahate haiM. hamAremeM balavIrya aura sarva guNa hai nathApi yadi hama gaNameM nivAsa kareMge to hama vIryAcAra AcaraNameM kaisA lA sakeMge gayA samajhakara va nIna, pAMca mAna athavA no epaNAke liye AhArake liye jAte haiM. (1)rogase aura vedanAse pIDita honepara bhI usakA ilAja nahIM karate haiM. ayogya AhArako chor3a dete haiM. vAcanA, pracchanA, aura parivartana rUpa svAdhyAyako choDa sUtrArtha pauruSImeM bhI (?) sUtrArthakAhI vAravAra anumanana karate haiM. isa rItase AThoM praharImeM bhI nidrAkA tyAga kara dhyAna karate haiM. ciMtana karate haiM, svAdhyAya kAlameM pratilekhanAdi kriyA arthAt picchikAme aMga pochanA vagairaha kriyAyeM inako nahIM hotI hai| kyoMki zmazAnameM bhI unako dhyAnakA niSedha nahIM hai| yathAkAla meM Avazyaka kriyAyeM ve karate haiM. sAyaMkAla-sUryAsta samaya aura sUryodayake samayameM upakaraNoMko zuddha 264 Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa karate haiM. jinamaMdirAdikoMmeM anujJA lekara ve rahate haiM, jinake svAmIkA parijJAna nahIM hai aise maMdiroM meM jinake ye sthAna haiM ve yakSAdika hamako AjJA deveM aisA bolakara vahAM nivAsa karate haiM. asIdhikA va niSedhikA ye dona vidhi bAhara nikalaneke aura aMdara praveza karaneke samaya karate haiM, nirdezako choDakara AkIke daza prakArake samAcAroM meM ve pravRtti karate haiM. upakaraNAdikAko denA, aura grahaNa karanA, anupAlana karanA, binaya karanA, baMdanA karanA, anyonya gaMbhASaNa karanA ina bAtoMkA maMdhaka mAtha be nyAga karate haiM. gRhastha athavA anya liMgidhone sAdhuona yogya bastu dI to ve lete haiM. paraMtu unake sAtha bhI vinaya, caMdanA vaMgara bAteM ve nahIM karana hai. tIna, pAMca, sAta aura no aise una munioMkA dAnAdi vidhi paraspara honA hai, kappaTidoNukappIiti-kalpasthita AcArya aura parivAra gaMyama pAlanavAle dUsare muni inakA paraspara vyavahAra hotA hai arthAt mahAyatA denA, grahaNa karanA, eka sthAnameM nivAsa karanA, vaMdanA karanA aura paraspara bolanA ye vidhi hote haiM. jo pIchese parihAra saMyama dhAraNa karate hai va anuparihArI haiN| ce parihArIke sAtha saMtrAma, vaMdanA, vinaya, anupAlanA ye vidhi karate haiM. anuparihArI parihArasaMyamameM pUrNa praveza karanevAle munike mAtha caMdanA, saMcAsa muMbhApaNa ye vidhi karate haiM. kalpasthita AcArya muni anuparihArgake mAtha grahaNa, saMbAma sthAna ye vidhi karate hai. parihAragaMdhamameM pUrNa avaza karanevAle muni apana gAdhIka sAtha arthAta parihAramayama paNa dhAraNa karane vAloMke sAtha saMvAsa hI vidhi karate haiM dUsarA vidhi nahIM karate hai, kalpasthita AcArya itara munika sAtha rahata haiM ca prasanatAsa bhASaNa karate haiM. kalapasthitako aba anukalpI vaMdana karate haiM tatra kalpasthita dharmalAbha gayA kahate haiM. gRhastha anya dharmI sAdhuoMko mArgakA saMzaya ho to pUchate haiM va gaNake sAdha bolate hai. jahAM mAdharmika muni rahate haiM unako dekhakara athavA sunakara unake kSetrakI prazaMsA nahIM karate haiM, to baMdanAdika kyoM kareMge? [ ina gAthAoMkA artha saMpUrNa tayA dhyAnameM nahIM AtA hai. bhUla huI hogI. pAThaka sudhAra leve.] isa rItIse kalpokta sarva kArya jAnanA cAhiye. ye parihAra saMyamI tIna bhASAoMko choDakara maunavratako dhAraNa karate haiM. kisIne prazna pUchA to usakA saMdeha dUra karanA, dharmakAryameM anujJA denA aura svayaM prazna karanA aisI tIna bhApAyeM ve bolate haiM. vihAra karate samaya mArgake 36. TOTopicial Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AvAsa bhulArAdhanA 366 | - - viSayameM zaMkA ho jaise yaha mArga kahAM calA jAtA hai isakA yadi nirNaya na ho to, upakaraNAdika yogya hai yA ayogya haiM isakA nirNaya honeke liye, aura zayyAdharakA ghara aura basatikAke svAmI isa viSayameM ve prazna karate haiM. (vasatikAko canAnavAlA, usakI marammata karAnevAlA aura yahAM Apa Thaharo aisA kahakara vasatikA denevAlA ina tInoMko zayyAdhara kahate haiM.) grAmake bAhara, zmazAnameM, zUnya gharameM, devagRhameM, guhAmeM, pravAsI rahaneke gharameM arthAt dharmazAlAmeM aura jhADake polameM ekavAra anujJA lekara rahate haiM. Apa kona haiM, Apa kahAMse Aye haiM, Apa kisa dezako jAnevAle haiM. yahAM Apa kitane dina ThahareMge, Apa kitane jana hai, aise prazna karanepara maiM muni hUM yA eka. hI uttara dete haiM, anyasamayameM ye mauna dhAraNa karate haiM. isa sthAnama tuma cale jAo, hamako gaha jagaha do, isa gharako saMbhAlo yA bAda koI bhApaNa to usa sthAnameM ve rahane nahIM hai, tIsara praharamaM AhArako jAna hai usa samaya bhikSA mile athavA na mila hamezA do gaganitaka vihAra karate haiM. ghRSTi, joraga behanavAlI havA ityAdikoseM yadi bAdhA ho jahAM taka gamana kiyA hai vahAM hI ye sthira rahate haiM. cyAghrAdi prANI, duSTa baila baMgaraha paza Anepara yadithe bhadra ho vA pAramAna jamIna va pIThaM haTate haiM. padi duSTa ho to eka paira bhI ya iTane nahI. vaho hI sthira baMda hote haiM. nAma cala yadi gaI ho athavA pAyameM yadi kAMTA cubha gayA ho to svayaM va muni nikAlate nahIM hai. yadi vagare koI puruSa nikAle so mauna rahate hai. nIsare praharameM hI niyamase bhikSAko jAte haiM. jisa kSetrameM chA bhikSA apunarUrata hotI hai yaha kSetra rahane ke liye yogya samajhate haiM, pAkIkA kSetra ayogya samajhate haiM, kSatra, tIrtha, kAla, cAritra, paryAya, zruta, bada, lezyA, dhyAna saMhanana, saMsthAna zarIrakI dIrghatA, AyuSya, labdhi, atizaya jJAnotpati aura siddhi, itane niyoga yahAM varNana karane yogya hai aimA samajhanA cAhiye. ye muni kSetrakI apekSAse bharata aura airAvata kSetrameM hote haiM. tIrthakI apekSAse pahile tIrthakara va antima tIrthakarake samaya hote hai. kAlakI apekSAse utsarpiNI aura avasarpiNI kAlameM hote haiM, cAritrakI apekSAse unako chedopasthApanA cAritra hotA hai. prathama tIrthakarake samayameM inake zarIrakI avasthA dezonapUrva koTI rahatI hai, aura antima tIrthakarake samayameM ekaso bIsa varNakI avasthA hotI haiM, janmataH tIsa varSataka bhogopabhogakA sukha-anubhava lekara muniparyAya meM unIsa varSa vyatIta hote haiM. inako dazapUrvIkA jJAna hotA hai. vedase ye puruSavedI hote haiM. leNyAkI apekSAse inako tejo lezyA, pAlezyA aura zukla lezyA hotI hai. dhyAnakI apekSAse unako dharmadhyAna - - Na-24 - - 66 Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa hotA hai. inako pahile tIna sthAna hote haiM. aura chahoM saMhananomase koI eka sahanana hotA hai. inake dehakI ava gAhanA mAtA lavara pAMgagA dhanudhyaparyata hotI haiM. inakA Ayu aThAraha mAsa athavA pUrva phoTI hotA hai, unako pAraNa mAji, AhAramA prati athavA vikriyA gati aura AhAraka Rddhi hotI hai, yAMgasamAAMka anaMtara avadhijJAna, manaHparyaya athavA kevala jJAna utpanna honA hai. isa taraha parihAra saMyamakA vidhi kahA hai. jinakalpakA nirUpaNa jinhoMne rAga dvepa aura mohako jIta liyA hai, upasarga aura parIpaharUpI zatruke vegako jo mahate haiM aura jo jineMdra bhagavAnake samAna vihAra karate haiM aise munioMko jinakalpI muni kahate haiM. itanI hI vizeSatA ina maniA meM rahatI hai. bAkI sara liMgAdika AcAra mAyaH jaisA pUrvameM varNana kiyA hai vaisA hI inakA bhI samajhanA cAhiye. kSatrAdikoke dvArA inakA varNana karate haiM - sarvadharma kSetroM meM ye jinakalpI muni hote haiM. kAlakI apekSAse ye muni sarva kAlameM hote haiM. ye mAmAyika aura chedopasthApanA cAripa dhAraka hote haiM, tIrthakI apekSAro parva tIrthakAMki tIrtha meM inakI utpati honI hai. janmaga tIsa papataka bhogoMko bhogate haiM. tadanaMtara unnIsa apa taka muniparyAyameM rahakara anaMtara jinakalpI muni hote hai. inako no yA daza poMkA jJAna hotA hai. inako tejolajhyA. pItalazyA, aura pAlezyA ye lezyAyeM honI haiM. dharmadhyAna aura zukaladhyAna meM lIna rahate haiM. inakA prathama saMhanana barSamanArAca nAmakA hotA hai. chahasaMsthAnoM se koI eka masthAna hotA hai. inake dehakA AyAma sAta hAthako Adilekara pAcaso dhanuSya paryaMta hotA hai. inakA jaghanya AyaSya mitragahanAdika rahatA hai. Ara. utkRSTa Ayapya kula kama pUrva koTi varSakA hotA hai. inako vikriyA, AhAraka, cAraNa aura kSIgAvinAdiyA mAddhi hotI hai, paraMtu papItarAga honase unakA upayoga karate nahIM. inako avadhijJAna aura mn| paryazAna honA hai. kitanAhIko kavalajAna bhI hotA hai. jo kaMbalI hote the niyamase mokSa prApta kara 367 na Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AvAsaH SPORONSHDSIS eyamathAlaMbAvika pratipaya cAritravidhi myorsaal| kartapA iti vicArayati evaM vicAgayattA sadi mAhappe ya AugaM asandi / / aNimUhidabalavirio kuNadi madi bhattabosaraNe // 1.56 // satyeva smRtimAhAtmye vicArya sati jIvita // bhaktatyAge matiM dhatte balavIryanigarakaH // 18 // bijayodayA-evaM vicArayitA-camunena prakAraNa 1 vidhAyittA vicArya / madimAhApe va smRtimAhAtmye ca / apadi bhAuge bhAyuSyasati dIrthe / aNigUhidabalAyariMgo asaMvRtabalasahAya vIrya AhAramAyAmAbhyAM kRtaM zvale / kuNaH karoti / maha mani / bhabhaghomaraNa / bhajyate manyate iti bhataH AhAra / nagya nyAgaM AhAgaNa ramayasA. dhanena zarIsthiti ciraM kRtvA va paropakAraH kRtaH / Adhupyasye na zarIramavasthAtumalamAhAragrahaNa'pi / tana zyAjyo mayAhAraH iti bhAlo'sya / ata patra sUtrakAraNedamuktaM nIdo gariyAmo iti / avamiprakAsAlpatAcyApanAya na keyalamAyuSo'lpatA eva bhanatyAgamateH kAraNaM, api tu anyadapIti / / mUlArA-sadi mAippe smRtimaahaatmye| jahmA carittasAro ityAdijinAgamarahasyopadezazravaNAhitasaMskAro. DrodhavazAnmaraNAnte'pazyamaI vidhinA sosanAM kariSyAmi ityaMbhUtAyAH smRtermAhAtmye sphArIbhAve sati / na paramava / asadi AyuSyasati ca / Ipat sat asat tasmin asati / alpe satItyarthaH / isa rItIma athAlaMdAdika vidhIko jAnakara caritra dhAraNa karane meM mereko utsAha karanA yogya haiM isakA vicAra muni karata hai artha-upara kahe hae athAlaMdAdi cAritravidhi kA vicAra kara cAritra dhAraNa karanA hI Agama pahanakA sAra hai. maiM maraNasamayameM avazya sallakhanA dhAraNa karUMgA isa tarahakA smRtimAhAtmya yadi zatmAmeM sphurAyamAna hogA to muni AhArakA tyAga karane meM buddhi lagAte haiM, apanA AyuSya aba dIrya nahIM hai raha bhI Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAmanA AzvAsaH || jaba usako mAluma par3atA hai to yaha AhArakA tyAga karane matiko ukta karatA hai. usa samaya AhAra aura vyAyAmase prApta kiyA huA bala vaha chipAtA nahIM hai. dharma sAdhanako sahAyatA pradAna karanevAle AhArase maiMne zarIra dhAraNa kara cirakAla taka svaparopakAra kiyA hai. paraMtu jara Ayupya thoDA rahatA hai taba zarIra, AhAra grahaNa karanepara bhI Tika nahIM sakatA hai. isa liye mereko aba AhArakA tyAga karanAhI yogya hai. aisA vaha muni vicAra karatA hai. dIrghakAlataka maina yaha muniparyAya dhAraNA kiyA hai ana ANajya banA rahA hai. gai pAhAda mAgakA kAraNa puvyuttANaNNadare sallehaNakAraNe samuppaNNe // taha ceva kariva madi bhattapaiNNAe Nischayado // 157 // saMnyAsakAraNe jAte pUrvoktAnyatame sati // karoti nizcitaM vRddhi bhaktasyAge tathaiva saH // 159 // vijayotyA-pukhuttANapaNadare pUrvamuktAnAM 'bAhIca duppasajjhA ' ityAdInAM madhye anyatarasmin / sallahaNakAraNe samyak kAyakaSAyatanUkaraNe sallekhanA tasyAH kAraNe thA | samuppayo samupasthite / taha ceva tathaiva ca / yadhApa AyuSi karoti bhaktatyAge mati / tathaiva Nicchayado bhattapahaSNAya madi kare kA / nizcayato bhaktapratyAkhyAne matiM kuryAt / etagAthAdvayaM sUtrakAravacanam / na kevalamAyupo'lpanaiva bhaktalyAgamateH kAraNamapi tu nanamya papi iti dI yamAha.. mUlArA---yathA AyuSyarUpe nathaivAtrAcInyarthaH / / AyuSyakI atyalpatA hI AhAra tyAgake prati kA hai emA nahIM hai kiMta aura bhI kAraNa hai artha- isI graMtha AhAratyAgake dusare bhI kAraNa pUrvameM batAya hai 'vAhI va dappasajjhA' ityAdi gAthAmeM kAraNoMkA ullekha kiyA hai, jaise asAdhya vyAdhi honepara AhArakA syAga karanA cAhiye bagairaha ina kAragomeMse koI kAraNa upasthita honepara sallekhanA karanI cAhiye. zAstrokta vidhi kI anusAra zarIra aura kapAyoMko kaza karanA sallekhanA hai. jaise alpAyuSya rahanepara AhAra tyAga karane meM apanI buddhi lagAnI cAhiye usI taraha 369 Sorter Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA pUrvokta kAraNa upasthita hone para bhI nizzyase bhaktapatyAkhyAnama-AhArake tyAgameM apanI matiko muni lagAyeM. uparyukta do gAdhAoMmeM strakArane apanA abhiprAya vyakta kiyA hai. STATURSamme ArAdhayAya manAmapiNAma pravarzayati jAva ya sudI Na Nassadi jAtra ya jogA Na me parAhINA // jAba ya sahA jAyadi iMdiyajogA aparihINA // 158 // yogA yAcanna hIyaMte yAvazyati na smRptiH / / zraddhA pravartate yAvadyAvadidriyapATavam / / 160 // vijayodayA-jhAba ya suINa jassavi yAyassmRtina nazyati / ralayArAdhanAgocarA saranubhUtaviSayamAhitI taditthaMbhUtamiti prayatamAnA smRtirityucyate matijJAnaSikalpaH / vastuyAthAmyavAnaM, varzana tayAthAtmyASagamo zAna, samatA cAritramiti / zutemAvagase pariNAmabaro yatupakSAyate sAjhAnaM tayiDa smRtirityucyate / smRtimUlo vyavahAra, smRtI naSTAyAM na syAditi, smRtisatAghakAla paya prArabhyA mayA sallena neti cityam / jAva ya yAvazca / jogA yogAH bhAtApanAdayaH / Na meM parAIraNA ma me parAyattAH zaktivaikalyAt / vicitreNa tapanA nirjarI vipulAM karnukAmamaya mama to'ticAre gA na bhavatIti yAsiraticA mastAvatsala gvanAM karImIti kAryA citaa| jAva yAhA jAyadi pAyAbhA jAyana rASayamAgadhayitu / nAya maga kAdamiti yakSyamANeca maradhaH / upabharakATakaraNamcayo di dAnazAH prANinAM tujhado vidvAMsa iya / mUla tAH zramAyAH, naca vinaTA sA punaI bhyate / na ca tAmana gAliyabatAmAbhyAgaH sugvena napagaMna 1 viyogA IdiyA cakSugadInAM spAdibhirciparIH saMpadA apariDI hAnA na ni / madhotre driyANAmapATava darzanazravaNAbhyAM parihAyo'saMyamaH kathaM parinhiyate / ipakSyA zutvA sa vAyogyAmiti veti nAnyathA / ArAdhakasya praNidhAnaM pradarzayan gAthAcatuSTayamAha-- mUlArA--sadI smRtiH / mA cedda rtntryaaraadhnaagocraa| smRtisadbhAvakAla evaM prArabhyA mayA sallekhaneti bhASaH / jogA ApanAdayaH / parAhINA parAyattAH syuH zaktikasyAt / yAvaniraticAraM taga ini bhAvaH / saTTA ratnaprayArAthane : ni dinIvinA bhavati / upazamakAlakarAlasyo hi durlabhA vati bhAvaH / idiyajogA cakSuga. dInadayAya maMyAH / darzanasavaNagalo sNgtyaagH| Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 371 ArAdhaka cittakI ekAgratAkA varNana karate haiM. " artha --- ratnatrayArAdhanAko viSaya karanevAlA, anubhUta viSaya jo ratnatraya usako jAnanevAlA, aura jisameM vaha ' isa zabda jJAnAkAra pradarzita kiyA jAtA hai aise jJAnako smRti kahate haiM. yaha smRti matijJAnakA eka meda hai. vastukaM yathArtha svarUpapara zraddhAna honA usako samyagdarzana kahate haiM. vastukaM yathArtha svarUpako jAnalenA samyagjJAna hai. aura rAgadveSAbhAvarUpa samatAko cAritra bolate haiM. isa ratnatrayakA zAstroMse svarUpa jAnanepara samyagdarzanarUpa, samyagjJAnarUpa aura cAritra rUpa tIna prakAra ke pariNAma AtmA meM utpanna hote haiM. isa pariNAmatraya maMcaghI joka jJAna utpanna hotA hai usako isa prakaraNa meM smRti kahanA cAhiye, jitanA jagatkA vyavahAra cala rahA hai usako smRtihI kAraNa hai. smRtikA nAza honepara jagadvyavahAra naSTa hogA. yaha bAta dhyAna meM rakhakara smRtijJAna nagareko sAdhAraNa karanA yogya hai aisA vicAra karanA cAhiye. jayataka mere AmAyanAdi roga pAraNa karane kA mAmayI goda meM zakti kama ho jAne AtApanAdi yoga meM kara nahIM sahUMgA taba lakhanA meredvArA nibhAnA kaThina ho jAyegA. zaktirahita honepara nAnA prakArake tapoMse meM karmako nirjIrNa karUMgA aisI icchA karanA vyartha hI hai. kyoM ki usa samaya mere dvArA jo tapa kiyA jAvemA usameM aticAra utpanna hoMgeM. tapameM aticAra laganepara sallekhanA kaisI siddha hogI? ataH jabataka niraticAra tapa karane meM merA sAmarthya hai tabataka meM sallekhanA dhAraNa karaneke liye uyukta hoUM aisA manameM vicAra karanA cAhiye. jabataka ratnatrayArAdhana karanemeM mana zraddhAyukta - utsAhayukta haiM tabataka meM sallekhanA dhAraNa karanemeM samartha hoUMgA aisA vicAra sAdhu kare. prANiAko upazamalabdhi, kAlalabdhi aura karaNalabdhi inakI prApti honA durlabha hai. vidvAna mitra jaise prApta honA durlabha hai. ye tIna labdhiyAM zraddhAke mUlakAraNa haiM. zraddhA vinaSTa ho gaI to phira unakI prApti honA atizaya durlabha hai. zraddhAke vinA atizayayukta manuSya bhI AhArakA tyAga sukhase nahIM kara sakatA haiM. jabataka iMdriyAM apane viSayako grahaNa karanemeM samartha haiM tabataka sallekhanA dhAraNa karanA yogya haiM. netra aura karNa apane viSayako grahaNa karanemeM asamartha honepara dekhanese aura zravaNa karanese jo asaMyamakA parihAra hotA hai vaha kaisA hogA ? dekhakara aura sunakara yaha ayogya hai aisA muni jAneMge anyathA nahIM. AzrAma 3 371 Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArAdhanA 372 jAya khemasubhikkhaM AyariyA jAba NijjavaNajoggA // asthi tigAravarahidA NANacaraNadaMsaNavisuddhA // 159 // kSemaM yAvatsubhikSaM ca saMti maSTAstrigAravAH // yAvanniryApakA yogyA ratnacitayasusthitAH // 169 // vijayodayA - jAdhava khemasubhikkhaM yAvacca kSemasubhikSaM, sthana kopazyasya vyAdhermAryAcAmAyaH kSema ityucyate / radhAnyatA subhikSatyam / etadubhayamaMtareNa durlabhA nirvAcakAH, tAnantareNa catuSkArAdhanA | AyariyA jAna AcAryA yAvat / asthi santi / kIdRgbhUtA pijjayAjoggA niryApakatvayogyAH / tigAradharahidA gAravatrayarahitAH maMdirasa sAta gurukAH ye na bhavanti / kApriyo saMyatamapi janaM niryApakatyena sthApayati / svayaM ca nAsaMyamabhIyarbhavati / asaMyamakAraNaM anumananaM ca na pariharatIti / rasarasatagurukI klezAsahI bhArAdhakastha zarIraparikarma kathaM kurutaH ? kiM svayaM sarAgo vairAgyaM parasya saMyatyeveti diyomIDariza kA zAnavAritradarzaneSu vizuH nirmalAH / jIriyAthAtmyagocaratA zAnasya vizuH / darzanasyApi samIcInAmasabhAvitA, akavitA] cAritrazuddhiH / zuzAna caraNavazamazuyAH mAnavazanaccAritrazuddhA bhagame / yathA yogAlatama ityucyate paTAdiH // mUlArA - kSemaM mbabakaparacopadravamArigadAgabhAvaH / subhikkhaM pracuradhAnyatA / tadvayaM di binA niryANakA durlabhAH syuH / NijjavaNajogA vijavaNaM saMsArArNavA niryAtaH prayojakatvaM / tatra yogyAH samarthAH / tigAravarahiyA RddhiramasatigurukA ye nasyuH / Rddhipriyo saMvatamapi janaM nirvApakatvena sthApayati / svayaM vA nAsaMyamAhiti / nAdhyasaMgramakAriNImanumatiM tyajati / rasasAtagurukoM tu klezAsaha kathabhArAdhakasya kAyaparikarma kurutaH | artha - jacataka dezameM kSema aura subhikSa haiM tabataka zarIrakA tyAga karanA mere lie yogya avasara hai, apane dezake sanyase upadrava na honA, aura kisI rogase aura mArI rogase deza pIDita na honA aisI avasthAko kSema kahate haiM. aura dezameM dhAnyakI samRddhi honA subhikSatA hai, dezameM ye dono paristhitiyAM jabataka haiM tabataka sallekhanA dhAraNa karanA zreyaskara hai. kSema aura subhikSatAke abhAva meM niryApakoM kI prApti honA durlabha hotA hai isalie salle' evaM sahi pariNAmoM 'saMjama sAdhaNamettaM ' iti gAyAzrayaM savyAkhyaM 6 1 ita Arabhya tAva khamaM khapustake naSTamiti / AzvAsaH 3 372 Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH 373 khanAke lie ina tInoMkI AvazyakatA hai. ina tInoMkA abhAva honepara ranatrayArAdhanA aura tapaArAdhanAkI siddhi honA durlabha hai. niryApakatvake yogya AcArya jabataka deza meM vidyamAna hai tabataka sAlakhanA karanA cAhie. RddhigAkha, rasagAraca, aura sAtagArava inase rahita AcArya ho to unase sallekhanA kI siddhi muni kara sakate hai. jinako addhi priya hai aise AcArya asaMyata puruSako bhI niryApaka padameM sthApeMge. svayaM bhI asaMyamase bhayayukta na hoMge. asaMyamake kAraNabhUta anumodanakA unase parihAra honA asaMbhavanIya hotA hai. jo AcArya rasapriya aura sukhapriya haiM ve svayaM kleza sahana karanA nahIM cAhate haiM. ataH ye ArAdhakake dehakI zuzrUSA kaisI kareMge ' svayaM marAgI AcArya ArAdhako vairAgyake bhAva utpanna karaMga yaha nizcaya nahIM hai. jo AcArya jJAna, darzana aura cAritra ko niraticAratayA pAlate haiM unase hI ArAdhakakI sallekhanA sadhegI jo jIvAdi padArthoke yathArthasvarUpa ko pahicAnatA hai vahI jJAna vizuddha samajhanA cAhiye. darzana bhI samyagjJAna kA sAthI hotA hai, rAgapakA abhAva honase cAritrameM nirmalatA AtI hai, arthAta nirmala ratnatrayadhAraka AcArya se hI ArAdhaka malakhanA dhAraNa kara sakatA hai anyathA nahIM. nAva khamaM meM kAryu sarIraNikkhetraNaM vidupasatthaM // samayapaDAyAharaNaM bhattapaiNNANiyamajaNNaM // 16 // tAvanme dehanikSepaH kartuM yukto yudhehitaH // bhaktatyAgo mataH sUtre vratayajJo dhvajagrahaH // 162 // vijayodayA-tAva samaM me kArDa / zAyayuktaM karma mama / kiM ? marIgaNigrANa zarInikSapaNa zarIrayajanaM / cipamA cijanamtutaM AtmAditamyAt / samayagaDAgAharaNaM mamayaH siddhAMtaH tasmin kInitA panAkA ArAdhanA patAkara panAkA upamArthaH / yathA patAkA bastrAviracitA jayAdikaM prakaTayati / evamiyaM ArAdhanApi bhavanirmukti praphaTayani / tasyA haraNaM grahaNaM / bhattapadaNNa manaHpratyAkhyAna niyamajaNaM batayazaM / nanu zarIralyAgo'nyaH, anyamAnaM, zraddhAne, tapAsu pariNatiranthAnyadakatyajana, anyAni ca batAni caskathaM sAmAnAdhikaraNanidezaH ? atrocyate-pratyekamabhisaMbaMdhaH kAryaH / tApa khamaM me kAuM ityanena zarIranikkhevaNe ityAdInAM / tato'yamarthaH-zarIratyajanaM, samyagdarzanAvipari. gamanaM, bhaktapratyANyAnaM, atayazazca nAyaka ayuktamiti / 373 Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArASamA zrA mUlArA-sarga abha yuktaM / zakasevA tyajanaM / vidupasatthaM vidvajjanasaMstutaM svahitatvAta / magarapaTAyAharaNa patAkeva patAkA ArAdhanocyate / bhAcinyA mukterjayazriyaH prakaTanAna / samaye siddhAnte kIrtitA patAkA tamyA haraNaM grahaNaM / ziyamaja vratayajJa zarIratyajanaM / sambagdarzanAdipariNamanaM bhaktapratyAkhyAnaM / vratayajJazca tAvatkartuM yuktA / kiviziSTAsI ? zarIraNikyo0 dehagamatvatyAgahe.nukatthAna / punaH kiMviziSTA samayapaDAyAharaNaM / maraNe ArAdhanA pariNanemtamAdhyatvAta / ana eva mA vrata yazaH samIhimArthasAdhakaM pratama / atha-- upayukta kAraNoMkA savAba honepara zarIrakA tyAga karanA mareko yogya hai aura yaha AtmahitakA karanevAlA honama vijjana isakI mazaMsA karate haiM. yaha zarIrakA tyAga arthAt malekhanArAdhanA AgamameM jayapatAkA samAna mAnA hai. jaisa patAkA vastrAdise racI AnI hai aura vaha jayAdikako vyakta karatI hai vaise yaha ArAdhanA bhI saMsArase muktatA kI sUcaka hotI hai. uparyukta kAraNa ke sadbhAvameM zarIrakA tyAga karanA mAno hAthama ArAdhanA patAkA dhAraNa karanA hai. yaha bhaktapratyAkhyAna arthAta AhAratyAga vratayakSa hai. zaMkA-zarIratyAga bhitra hai, jJAnaguNa bhinna hai zraddhA, cAritra aura tapameM pariNati ye bAteM bhI mina hI haiM aura AhAra kA tyAga karanA unase bhinna hai aura vrata bhI bhinna hai ataH bhaktapratyAkhyAnake sAtha inakI samAnAdhikaraNatA kaisI siddha hogI? * tAva khamaM me kA isa nAkyame zarIranikkhevaNaM ityAdikoMkA saMbandha karanA cAhiye aisA karanese samAnAdhikarayAtA siddha hogI. isakA abhiprAya yaha hai-jabataka uparyukta kAraNoMkA saDAda na hogA tabataka zarIratyAga, samyagdarzanAdirUpase pariNamana, AhAroMkA tyAga aura vratayajJa karanA ayogya hogA. - E - sthAmArNatamya pariNAmanya guNamAhAtmyakazanAyAnaragAthA evaM gnadipariNAmo jasta daDho hodi gikichadamadista / / tivbAe vedaNAe vAcchiJjadi jIvidAsA se // 161 // evaM smRtiparINAmo nizcito yasya vidyte|| tIvAyAmapi pAdhAyaryA jIvitAzAsya nazyati / / 163 // iti paryAyasUtram // 37 Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA vijayodayA-evaM savipariNAmo vyAyANitasmRtipariNAmo yasmAnajJAnameSa pariNAmaH / jassa daDho hojja yastha smRtehaMdI bhavet / Nicchiyamadissa nizcitamateH / kariSyAmyeva zarIranikSaparNa iti kRtanizcayasya / jIvidAsA yocichajjai jIvite AzA vyucchidyate / ticApa ghedaNApa, tImAyAmapi ghedanAmuvIrNAyAM patanpratIkAraM kRtyA jIvAmIti citA na bhavati / ma namyati jIvitAzAvyacchedo guNaH sUcitaH / pariNAma grd|| lArA -vINAko nipariNAmaH / jikidamadirasa kariSyAmyeva kAyayAgAdikamiti kananidhagamya / jIvidAsA ejalpanikA kRtyA jIvAmIti ciMtA / ma tasva / pariNAmaH / sUtrataH / 7 / aMkarAH / / jisakA varNana pUrva mAthAma kiyA hai aise pariNAmaka guNamahAtmyakA varNana isa gAthAm AcArya kahane PRSociendeandiracalerate artha-maiM zarIrakA nyAga karUMgA hI aisA jisane nizcaya kiyA hai usa munikA smRti pariNAma uparyukA vicArame dRddha ho jAtA hai. taba tIna badanA utpanna honepara bhI isakA ilAja kara meM punaH jIUMgA emI cin| usaka manameM utpanna nahIM hotI hai. usakI jInakI icchA naSTa hotI hai, anaH isa smRti pariNAmameM jIvinAzAkA nAza karanevAlA guNamA magAnA cAhie. pariNAma guNakA varNana huA. upAdha jamA ranirAIcyAma prabaMdhana --- sa jamasAdhaNamattaM ubadhi mottaNa sesaya uvadhiM // pajahadi visuddhalesso sAdhU murti gavesanto // 162 // upadhi muMcate'zeSaM muktvA saMyamasAdhakam // mumukSugayanmukti zuddhalezyo mahAmanAH // 164 // vijayodayA-saMjamasAhaNamata-saMyamaH sAdhyate yenopakaraNena tAvanmAnaM kamaMDalupicchamAtraM / udhi parigrahaM monaNa mukyA / sasa avaziSTa / uA~dha avaziSTa / upadhirnAma picchAntara kamaNDasvantaraM yA sadAnI saMyamasiddhI na karaNamiti saMyamasAdhanaM na bhavati / yena sAMprata saMyamaH sAdhyate taveSa saMyamasAdhanaM athavA mAnopakaraNaM ayazinopadhirucyate / pajahara prarpaNa yogAyeNa tyajati / visujalesso vizuddhalezyaH / sAha sAdhuH / mutti mukti, karmaNAmapAyaM / gadhesato mRgayana lobhakAmeNAnanuraMjisA yogasiraha vizuddhalakSyA gRhItA / sA parigrahatyAMga pravartayanyAtmAnamiti Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsa mUlArAdhanA azropadhityAgamArAdhakasya vidheyatayA gAthAnavakenopanizati tatra cAdI dravyopathityAga gAthAdvagenAha mUlArA-maz2amamA kamaMDalupicchamAtra / mesa pilAntArakAmA nantaram / tadAnImanyasya saMyamamAghanatyAbhASAta / athavA pustakAdika zepazanAnokyate / pAhAdi yoga yA yAni / visujalemsI lobhApAyAnanurAMjitayogatravRttikaH / / uadhi va jahaNa ina do padoMkA Ageke prabaMdhase graMthakAra varNana karate haiM artha jisa upakaraNase maMyama mAdhya hotA hai utanA hI parigraha choDakara bAkIkA parigraha vizuddha lezyAvAna aura kamaka apAyAkA anveSaNa karanevAlA sAdhu gogatrayaMsa choDanA hai. nAtparya-mallekhanAke samaya mAkI yogapravRtti lobhakapApase anuraMjita nahIM hotI hai. ataH vaha ekahI picchikA aura ekahI kamaMDalu rakhatA hai. kyoMki usame hi usakA saMyamamAdhana hotA hai. dusarA kamaMDala aura dUsarI picchikA usako mayamasAvana meM kAraNa nahIM hai. jisameM sarakArasama rAma sisoza nahI gayA hai. avaziSTa jJAnopakaraNa zAstra bhI usa samaya parigraha mAnA gayA hai. unakA bhI vaha sAdhu tyAga karatA hai. usakI nirlobhavRtti usa samaya sarva parigrahoMkA tyAga karAtI hai. basalyAdikaM tarhi syAjyatayA nopadizamiti dhAzaMkite tattyAgamupadizati-- appapariyamma uvadhi bahupariyammaM ca dovi vajjei sejjA saMthArAdI ussaggapadaM gavasato // 162 / / sAdhurgayeSayanmuktiM zuddhaleiyo mahAmamAH / / vimuMcatyupadhi sarvamarUpAnalpapariphriyam // 174 / / visakodayA- appapariyamma uvadhi alpaparikarma nirIkSaNapramArjanavidhUnanAdikaM yasminnaM parigraha / bahu Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArAdhanA AzvAsaH mahara parikarma yatra taM ca / do vi dvAyapi vajbedi varjayati manovAzAyaiH / sejmAsaMdhArAdI vasatisaMstarAdikaM / ussamApada utsarjana tyAgaH tadeva parva / parimaityAgapadAnveSaNakArIti yAvat / gAthAdvayenAtikrAMtena dravyopadhityAgo vyaakhyaatH| iyatA parisamAptaH prigrhtyaagH| mUlArA-pariyamma nirIkSaNapramArjanavidhUnanAdikam / ussaggapadaM parigrahaparityAgasthAnaM / saMstara vagairaha tyAjya hai aisA nahIM kahA hogA aisI zaMkA kI jAne para AcArya unake tyAgakA upadeza HARSATTA a-jisame alpa parikama hai arthAt nirIkSaNa karanA, svaccha karanA, jhaTakanA ityAdi kiyA jisameM thoDI karanI par3atI hai aura jisameM uparyukta kriyA adhika karanI par3atI hai aise do prakArake bhI parigraha mana, vacana aura kAyase sAdhu tyAgate haiM. kyoMki parigrahatyAgakA ve anveSaNa karanemeM tatpara rahate haiM. isa liye vasatikA aura zayyAkA bhI tyAga ye karate haiM. paMcavihaM je suddhi apAvidUNa maraNabhuvaNamanti // paMcavihaM ca vivega te khu samAdhi Na pAventi // 16 // autsargikapadAnveSI zayyAsaMstarakAdikam // paMcadhA zuddhimaprApya ye biyekaM ca paMcadhA // 166 // vipayaMse samAdhi te labhate na vimohinaH / vijayodayA-paMcavihaM je mudi ityAdinA ki pratipAdyate pUrvamasUcitamiti / atrocyata-yogyopAdanamevAyogyatyAgastatparidAra ityupadhisyAga evAkhyAyate uttaragraMthenApi // paMcavihaM pNcprkaaraaN| sukhi zudi / apAvidUNa aprApya / jeye / maraNaM mRti / uvaNamaMti prApnucaMti / paMcaviI ca vivega vivekaM pariharaNaM pRthagmAvaM amApya mRtimupyaanti| khu zabda pacakArArthaH sa ca kiyApadAparato yojyaH / samAdhina prApnuvatyeveti / upadhiparityAgAbhAve samAdhyabhAyo doSa AkhyAtaH / gRlArA-suddhiM namasya / udhaNamati prApnuvati / vivegaM pRthagbhAvaM / anyayenAha-- artha-pAMca taraha kI zuddhiko prApta na karake jo sAdhu maraNa karate haiM, tathA pAMca prakArake vivekakAbhI 48 Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AcA 378 | Azraya na lekarahI jo sAdhu marate haiM ve samAdhiko prApta hote nahIM hai, 'paMcaviI je suAda' ityAdi mUtrase konasA viSaya AcArya kahate haiM ? pUrvameM na kahA huA vipaya dikhAte haiM kyA? isakA uttara AcArya dete haiM. yogyakA grahaNa karanA hI ayogyakA tyAga hai. ataH Ageke mutroMse bhI parigraha tyAgakA hI varNana kiyA hai aisA samajhanA. paMcaviha je sAI pattA NikhilaNa NizcidIyA / / paMcavihaM ca vivegaM te hu samAdhi paramuveMti // 165 / / zuddhiM ye paMcadhA prAptA ye vivekaM ca pNcdhaa|| sarvatra nizcitasvAntAH samAdhimupayAntile // 167 // vijayodayA-ke samAdhaM prApnupatItyatra mAha-paMcayi paMcavidhA je sati patA ye Adi prAptAH / NikhileNa sAphalyena / NijiSyamAMgA nizcitamatayaH / ecavihaM paMcavidhaM ca bithegaM viveka tehu samAhi.paramurveti / te sphuTaM samAdhi prmupyaaNti| mUlArA-NikhileNa sAkalyena / artha-samAdhi kinako prApta hotI hai isakA uttara AcArya mahArAjane isa gAthAmeM diyA hai-jo sAdhu pUrNatayA nizcita matiko prApta ho gaye hai arthAta zarIratyAga karanekA jinhoMne dRDha nizcaya kiyA hai, jinhoMne pAMca prakArakI zuddhikA aura pAMca prakArake vivekakA Azraya kiyA hai samAdhiko prApta hote haiM. upAdhikA yadi tyAga na kiyA ho to samAdhikI-manakI ekAgratAkI prApti nahIM hotI hai. 3 ------ 378 kA papA paMcAdhadhA zuddhigtyiAha AloyaNAe sejjAsaMthArucahINa bhattapANassa / / vejAvaJcakarANa ya suddhI khalu paMcahA hoi // 166 // zuddhirAlocanA zayyA saMstaropadhigAminI // vaiyAvRtyakarAhArapAnajAtA ca paMcadhA // 168 / / Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / TAJ AcAraH mUlArAdhanA 372 ARRAHOOR - vijayodayA-AloyaNAe AlocanAyAH zuciH zayyAsaMstarayoH yA zuddhiH, upakaraNazuziH, bhaktapAnazuddhiH, vaiyArayakaraNa zuciriti eMvidhA | mAyAmRSArahitatA AlocanAzuciH / manogatavakatA mAyA | vyAlIkatA cAsau mRSA / mAyAkaSAyaH sa ca parigrahaH cattAri taha kasAyA' iti vacanAt / mRSA kathaM parigrahaH iti cet upadhIyate aneme tyupadhiriti zabdavyutpattI upadhIyate upAdIyate karma anena vyaslI kanetyupadhirityucyate / yatra yasyAdaraH kahatI tatsarvamupadhiraveti bhAvaH / ugamotpAdanaipaNAdoSarahitatA mamedaM ityaparigrAhyatA ca basatisastarayoH sujistAmupaganna umAvibopopahanayosatisaMstagyomyAgaH kRta pati bhavatyupadhityayaH / upakaraNAdInAmapi udgamAdirahitatA zuddhistasya satya janamAdidopaduSTAnAM asaMyamasAdhanAmAM mamada bhAvamUlAnAM parigrahANaM tyAgo'styeva / saMyatayAvRttyakramazatA vaidhAvatyakArizuddhiH satyAM tasyAM asaMyatA aphamajJAzca na mama yAvRsyapharA iti svIkriyamANAstyaktA bhavati / FgA dviArikA - mUlArA-mAyAspArahitatA alocanAyAH zuddhiH / udbhAdidoSarahitatvaM mamedamityapariyAhyatA ca vasati saMstaropakramaNAdInAM / saMyattatya kramajJatA ca vayAvRttyakarANAM / mAyAdityAgazcAMtaraMgasaMgatyAga eva / artha----AlocanAkI zuddhi, zayyA aura saMstarakI zuddhi, upakaraNoMkI zuddhi, bhaktapAnazuddhi, dhaiyyAvRtyakaraNa zuddhi aisI zuddhi pAMca prakArakI hU~, AlocanA zuddhi, mAyA aura asatyabhASaNakA tyAga karanA yaha AlocanAzuddhi hai. manameM kapaTa vicAra rahanA yaha mAyA hai. asatya bhASaNako mRSA kahate haiM. mAyA yaha eka kapAya hai aura vaha parigraha hai. * cattAri taha kasAyA / isa pacanase mAyAmeM kaSAyapanA 'siddha hai. asatya bhASaNako parigraha kaise samajhanA ? uttara-asatya bhASaNa bhI upadhi-parigraha hai kyoMki 'upadhIyate upAdIyate karma anena vyalIkenetyupadhirityucyate' isa asatya bhASaNase karmagrahaNa hotA hai ataH isako bhI upadhi parigrahaaisA nAma anvarthaka hai. karmagraNako kAraNabhUta jisa padArthameM jisakA Adara hai vaha sarva usake liye upadhi hI hai. vasatisaMstara zuddhi-udgama, utpAdana, eSaNA doSoMse rahita hokara yaha merA hai aisA bhAva basatikA meM aura saMstarameM honA yaha vasatisaMstara zuddhi hai, isa zuddhiko jisane dhAraNa kiyA hai usane uddhama utpAdanAdidoSa yukta vasatikA aura saMstarakA tyAga kiyA hai aisA samajhanA cAhiye. isaliye isameM bhI upadhityAga siddha huA hai. pichIkamahalu bagaira upakaraNa bhI udamAdidoSarahita ho to ve zuddha haiM. unmAdi doSase azuddha upakaraNa asaMyamake : Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhana ho jAte haiM. usameM ye mere hai aisA bhAva utpanna hotA hai ataH ve parigraha hai. unakA tyAga karanA yaha upakaraNa mUlArAmanA zuddhi hai. AvAsaH 38. yAcyakaraNazuddhi-sAdhujanakI vaiyAvRyakI paddhati jAna lenA yaha vaiyAvatya karanevAloMkI zuddhi hai, vaha zuddhi honese asaMyata loka akramajJa loka ye merA vaiyAkRtya karanevAle nahIM haiM aisA samajhakara tyAge jAte haiM. SAKARA ahavA dasaNaNANacarittasuddhI ya viNayasudI ya // AvAsayasuddhI vi ya paMca viyappA havadi suDI // 167 / / darzanazAnacAritravinayAvazyakAzrayA // athavA paMcadhA zuddhirvidheyA zuddhaghudinA // 169 / / mitrayodaNa a saNagApAcaritasuddhI ya, vinayasuddhI ya, mApAsayasanI vi ya Avazyaka zuddhiti paMca vikalapA ibA sudI zudirbhavati / niHzaMkitanvAdiguNapariNatirdarzanazuddhiH tasyAM satyAM zaMkAkAMkSAvicikitsAdInAM azubhapariNAmAnAM pariprahANA tyAgo bhavati / kAle paThanamityAdikA zAnazuddhiH, asyAM sanyAM akAlapaThanAdyAH kiyA zAnAvaraNamUlAH parityaktA bhavati / paMcaviMzatibhAvanAzcAritrazuddhiH satyAM tasyAM anigRhItamanaHpracArAdizubhapariNAmo'bhyaMtaraparigrahastyakto bhavati / eephalAnapekSitA vinayazuddhiH / tasyAM salyAmupakaraNAdilomo nirasto bhavati / manasAvadhayoganivRttiH jinaguNAnurAgaH yaMdyamAnazrutAdiguNAnuvRttiH, kRtAerAdhaviSayA niMdA, manasA pratyAkhyAna, zarIrAsArAnupakAritvabhASanA, cesyAvazyakazuzirasyAM satyAM azubhayogo jinaguNAnanurAgaH dhrutAdimAhAtmyenAdaraH, aerAdhAjupsA, apratyAkyAnaM, zarIramamatA calyamI doSAH parigrahanirAkRtA bhavanti / gameva prakArAMtareNAha mUlArA:- desaNa ityAdi niHzaMkittatvAdiguNapariNatirdarzanazuddhistasyAM satyAM zaMkAcazubhapariNAmAnAM pariprahANAM tyAgaH syAt / evaM zAnacAritrayorapi / dRSTaphalAnapekSatA vinamazakistasyAM satyA upakaraNAdilAbhAlAbho nirastaH syAt / sAvAyoganivRttirjinaguNAnurAgo, baMdhamAnazrutAdiguNAnuvRttiH, kRtAparAdhaSiSayA niMdA, manasA pratyAkhyAnaM, zarIrAsAratAnupakAritvabhAvanA cetyAvazyakazudirasyAM satyAmazubhayogAdayo bhAvadoSAH parigrahA nirastA bhavanti / artha-athavA darzanazuddhi, zAnazuddhi, cAritrazuddhi, vinayadhudi aura Avazyakazuddhi aisI zaMca prakArakI zuddhi hai| Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA 381 darzanazuddhi -- niHzaMkita vagairaha guNoMkI AtmAmeM pariNati honA yaha darzanazuddhi hai. yaha zuddhi hone se zaMkA, kAMkSA, cikitsA vageraha azubha pariNAmarUpI parigrahAMkA tyAga hotA hai. jJAnazuddhi -- yogya kAlameM adhyayana karanA, jisase adhyayana kiyA hai aise gurukA aura zAkhakA nAma na chipAnA ityAdirUpa jJAnazuddhi hai. yaha zuddhi AtmAmeM honese akAlapaThanAdika kriyA jo ki jJAnAvaraNa karmAaaso kAraNa hai tyAgI jAtI hai. cAritrazuddhi-- pratyeka vratakI pAMca pAMca bhAvanAyeM haiM. pAMca vratoMkI paccIsa bhAvanAyeM hotI haiM inakA pAlana karanA yaha caritrazuddhi hai. ina bhAvanAoMkA tyAga honese mana svacchaMdI hokara azubhapariNAma hote haiM. ye pariNAma abhyaMtara parigraharUpa haiM. vratoMkI bhAvanAoMse abhyaMtara parigrahoMkA tyAga hotA hai. vinayazuddhi kIrti, Adara ityAdi laukika phaloMkI icchA chor3akara sAdharmikajana, gurujana ityAdikoMkA vinaya karanA yaha cinayazuddhi hai, isake honese upakaraNAdi lobhakA abhAva hotA hai, Avazyaka zuddhi--- sAvadyayogoMkA tyAga, jinaguNoMpara prema, vaMdyamAna AcAryAdi guNoMkA anusaraNa karanA, kiye hue aparAdhoMkI niMdA karanA, manase aparAdhoMkA tyAga karanA, zarIrakI asAratA aura apakArIpanAkA vicAra karanA yaha saba Avazyaka zuddhi hai, yaha zuddhi honepara azubha yoga, jina guNoMpara aprema, Agama, AcAryAdi pUjya puruSoMke guNoMpara abhIti, aparAdha karane para bhI mana meM pazcAttApa na honA, aparAdha kA tyAga na karanA, aura zarIrapara mamatA karanA ye doSa parigrahakA tyAga karanese naSTa hote haiM. paMcavidhavivekakhyApanAyodhatA gAdhA iMdiyakasA uvadhINa bhattapANassa cAvi dehassa || esa vivego bhaNido paMcavidho davvabhAvagado // 168 // viveko bhaktapAnAMgakaSAyAkSopadhizritaH // paMcadhA sAdhunA kAryo dravyabhAvagato dvidhA // 170 // AzvAsaH 3 381 Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvA vijayonyA-diekasAya iti / driyaviyekaH, kapAyaviyakA, bhaktapAnapikA, upadhidhiyekA, dehavivekaH iti vivekaH paMcaprakAro nirUpitaH pUrvAgameSu / sa puna: paMcaprakAro'pi dvividhaH / dravyakRto bhAyata iti / rUpAdiviSaye cavInAmAdareNa kopega ra aparata taM paramAmi bhagopIti thA / tathA tasyA niviraphacatarTa pazyAmi. nitaMbaromarAjivA vilokrayAmi, pRthutara jedhanaM spRzAmi, kala gItaM sAvadhAnaM zRNomi, mukhakamalaparimalaM jighraami|thiyaadhr samAsthAdayAmi iti pacanAnuzAraNaM cA dravyata iMDiyavivekaH / bhASata iMdriyavidheko mAma jAte'pi viSayaviSaSisaMghadhe rupAdigocarasya vijJAnasya bhAveMdriyAmidhAnasya rAgakopAbhyAM vivecanaM, rAgakopasahacArirUpAdiviSayamAnasazAnApariNatirvA | ibyataH kaSAyaviveko nAma kAyena bAtrA ceti dvividhH| bharUlatAsakocana, pATalakSaNatA, adharAyamaIna, zamanikaTIkara, ityAdikAyavyApArAkaraNe / inmi, tAuyAmi, zulamAgepayAmi ityAdivacanAprayogadhA parapagmicAdinimisacisakalakAbhAvo bhAvataH zodhavivekaH / tathA zanakapAyavivako'piyAjAyAbhyAM dvividhaH / gAtrANAM stabdhatAkaraNa, zirasa unamanaM, uccAsanArohaNAdikaM ca yanmAnasUcanapara sasya kAyavyApArasyAkaraNa / mattaH kopA thunapAragaH sucaritaH jutapodhanazceti vacanAmayogazca / evamevaitebhyo'I prakRSTa iti manasAIkAravarjana bhAvato mAnakapAyavikaH / cAvAyAbhyAM mAyAcitrako dviprkaar| anyaM truvata imAnyasya yavana tasya tyAgo mAyopadezasya vA, mAyAM na karomi na kArayAmi, nAbhyupagacchAmi iti vA kathanaM vAcA mAyAvivekaH / anyatkurvata icAmyastha kAyenAkaraNaM kAyato mAyAvivekaH / lobha kapAyayidheko'pi dvividhaH / yatrAmA lobhastadudiyA karapasAraNa, dravyadazAcapAdhitA, tadupAdAtukAmasya kAyega niSedhanaM hastasaMzayA nivAraNa, zirazcATanayA vA patasya kAyavyApArasya akaraNaM phAyana lomavivekaH : zarIreNa vA duvyAnupAdAna enanmadIyaM vastugnAsAvika yA ahamasya svAmIti vacanAnuzcAraNaM vA lobhavivekaH | nAI kasyacidIzo na ca mama kiMciditi vacanaM vA / mamedabhAvarUpamohajapariNAmApariNatirmAyano lobhvivekH| viveka vivecayatiH-- mUlArA rUpAdiSu cakSurAdInAM rAgeNa dvepeza vA apravartanamidaM pazyAmItyAdirUpeNAntarvikalpena pAyApAreNa vA dravyatta iMdriyavivakaH / bhAvatastu jAtepyakSAyoge rUpAdijJAnasya bhAveMdriyAbhidhAnasya rAgadveSAbhyAM vivecanaM tatsahacArirUpAdiviSayamAnasazAnApariNatirvA / dravyataH kaSAyavivako dvadhA kAyena vAcA ca / tatra bhukuTabAdhakaraNa kAyiko, inmItyAdyanuccAraNaM ca vAciko dravyataH kodhavivekaH / bhAvatastu parasaribhavAdinimitta cittakalaMkAbhAvaH / tatra gAtrasvandhavAdyakaraNa kAyikaH / mattaH ko'nyaH 'zrutapAragAmItyAcabhASaNaM ca pAriko dravyato mAnaSikaH / bhASatasyetebhyo'haM praSTa iti manasAhaMkAraparjana / mAyAvidheko bAkAvarAbhyAM dvividhaH / sapA-buSata ivAnyasya yadvacanaM sasya sAgo, mAyopavezasya vA mAyAM na karomi na kArayAbhi, nAbhyupagacchAmi iti vA kathanaM 182 Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ASA mUlArAdhanA RiteRecene vAcikaH / anyat kurvata iyAnyasya kAyanAkaraNaM kAyikaH / dravyato lobhavivako yatrAsya lobhastadudizya karAprasAra. NAdikaH kAyena / mamedamityAcavapana vAcA / bhAvatastu mamedabhAvarUpamohajapariNAmApariNatiH / vaiyAvatyakaraiH sahAsaMvAsaH, kAyena mA kRthvaM vaiyAvRtyaM mayA tyaktA yUyamiti vacanaM vAcA tdvivekH|| pAMca prakArake vivekauMkA varNana karanevAlI gAthA artha---iMdriyaviveka, kaSAyaviveka, bhaktapAnaviveka, upadhiviveka, dehaviveka aise vivekake pAMca prakAra pUrvAgamameM kahe haiN| yaha viveka dravyaviveka aura bhAvaviveka aisA do prakArakA hai. iMdriyaviveka-rUpAdi viSayoM meM netrAdika iMdriyoMkI Adarase athavA kopase pravRtti na honA. arthAt yaha rUpa meM dekhatA hUM. zabda maiM suna rahAI, isa rItIse pravRtti na honA. maiM usake kaThina kRcataTa-stana dekhatA dUM, maiM usa strIke nitaMbako tathA vakSasthalake uparakI romapaMkti dekhatA hUM. usake vistRta jaghanakA sparza karatA hUM. usakA madhura gAyana sAvadhAna hokara sunatA hUM. usake mukhakamalakA sugaMdha nAkase grahaNa karatA hUM. usake adharoSThakA rasa pItA hUM. aise vacanoMkA ucAraNa na karanA yaha dravyataH iMdriyaviveka hai. bhAvaiMdriya viveka-spAdi viSaya aura sparzanAdi iMdriya inakA saMbaMdha hone para bhI jo rUpAdikA jJAna hotA hai usako upayogAtmaka bhAveMdriya kahate haiM. yaha jJAna hokara bhI rAgadveSase bhitra rahanA isako bhAveMdriya viveka kahate haiM. rAgadveSase yukta aisI rUpAdi viSayameM mAnasika jJAnakI pariNati na honA arthAt rUpAdikoMkA jJAna hokara bhI mana rUpAdi viSayoMmeM rAgarUpa athavA dveparUpa pariNata na honA yaha bhI bhAveMdriya viveka haiM. dravyataH kapAya vivekake zarIrase aura vacanase do bheda hote haiM. bhauheM saMkucita karanA, netra lAla honA, oSThadaMza karanA, zastra hAthameM lenA, ityAdi zarIrakI pravRtti na honA kAyacitraka hotA hai. maiM mArUMgA, ThokUgA, zUla para caDhAUMgA ityAdi bacanoMkA prayoga na karanA yaha vacana viveka hai. dUsaroMkA parAbhava karanA, vagairaha ke dvepapUrvaka vicAra manameM na lAnA yaha bhAvakrodhaviveka hai, mAnakapAyavivaka bhI vacana aura zarIrake nimittase do prakArakA hai. zarIrake avayava tATha karanA, mastakako UMcA karanA, uccAsana para caDhanA vagairaha kRtya mAnasUcaka hai. zarIrake dvArA aisI kriyA na karanA. merase FATHERDESTROYSTER4002010 Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 384 adhika zAstra pravINa kauna hai ? merese adhika cAstrikA pAlana kisase hotA hai ? maiM hI acchA tapasvI hU~ aisA mukhase vacanaprayoga na karanA maiM ina suniose utkRSTa hUM aisA manake dvArA abhimAnako choDanA yaha bhAva mAna kapAya viveka hai. vacana aura zarIrake nimittase mAyAviveka do prakArakA hai. eka viziSTa vyaktike viSayameM bolatA huA bhI mAno anyake viSayameM hI bola rahA hUM aisA dikhAnA yaha vacanase mAyA hai aisI mAyAkA tyAga karanA athavA kapaTakA upadeza na karanA, kiMvA maiM mAyA na karUMgA na karAuMgA, karanevAloMko anumatidAna nahIM karUMgA ityAdi vacanako vAcAmAyAviveka kahate haiM. zarIrase eka kArya karatA huA bhI maiM anyahI kara rahA hUM aisA dikhAnA yaha zarIrakI mAyA hai. isa mAyAkA tyAga karanA kAyamAyAviveka haiM. lobha kapAya viveka- jisa padArtha meM lobha haiM usake tarapha apanA hAtha pasAranA, jahAM vaha padArtha hai yaha sthAna surakSita rakhanA, yadi koI manuSya usa vastu ko lenekI icchA karatA huA dIkhe to zarIrase niSedha karanA, hAtha kI sahanAnI se manA karanA athavA mastaka ko hilAkara niSedha karanA ityAdika zarIrakriyA na karanA yaha kAyalobha viveka hai. zarIrase dravya ko na uThAnA yaha bhI kAyalobha viveka hai. yaha merI vastu hai, ya grAma ghara vagairaha padArtha mere haiM. maiM inakA svAmI hUM aisA vacanocAra na karanA yaha bhI cAcAlobhaviveka hai. maiM kisakA svAmI nahIM hUM. merI kucha bhI vastu nahIM aisA vacanoccAra karanA yaha bhI cAcA lobha viveka hai. yaha merA hai aisI jo mohase utpanna honevAlI pariNati vaha bhAvalobha hai paraMtu isa pariNati ko na hone denA yaha bhAva lobhaviveka hai. ahavA sarIrasejjA saMthAruvahaNi mattapANassa // vejjAvaJcakarANa ya hoi vivego tahA caiva // 169 // sosthavA paMcadhA zayyAsaMstaropadhigocaraH // vaiyAvRtyakarAhArapAnavigraha saMzrayaH // 171 // azvAsaH 3 384 r Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA (zvAsaH REST vijayodayA-ahayA azveti / picekA prakArAMtareNASedyate / sarIrasejahAsaMthAzvahINabhattapANassa zarIravivekaH / vasatigrastaravivekAbupakaraNavivekA, bhakagAnaciSakaH / vejAvaJcakarANa ya vaiyAvRtyakarANAM ca viveko bhavati / nahA ceva tathaiva dravyabhAcAbhyAM iti yAvat / tatra zarIravivekaH zarIreNa nirUpyate / saMsAriNaH zarIrAdvivaikaH kathamiti cet / zarIreNa svazarIreNa sthazArIropanavApariharaNaM / zarIraM upadravantaM naraM ticaM devaM vA na istena nivArayati / mA kathA mamopadravamiti daMzamazakavRzcikabhujaMgasArameyAdIna islena, picchAdyapakaraNena, daMDAdimirvA nApasArayani / chatrapicchakaTakavAvaraNAvinA ghAne zarIrAM karoti / tArapIDAM mA kRthA ityAdyavacanaM / mAM pATayeni yA, zarIramimiyAtanaM caitanyana sukhAyasavadanena yA'viziSTamiti vacanaM vAcA vivekaH / vasatisaMstarayovivako nAma kAyena basatAvanAsana mAgacyutritAyo / saMstare vA prAktane azayanaM anAsanaM / zacA tyajAmi ghasatisaMstaramiti yacanaM / kAyanopakaraNAnAmanAdAnaM, asthApanaM kacidarakSA va upadhivivekaH / parityaktAnImAni zAnopakaraNAdIni iti vacanaM yAcA upadhidhiyekaH / bhaktapAnayoranazanaM vA kAyena bhaktapAmavivekaH / evaMbhUtaM bhaktaM pAnaM yA meM kAmi iti vacanaM bAcA bhaktarAnavivekaH / SaiyAvRtyakarAH svaziSyAiyo ye ye teSAM kAyena vivekaH haiH sahAsabAsaH / mA kRthA vaiyAvRttyaM iti vacanaM, manyA tyaktA yuyamiti bacanaM / sarpaca zarIrAhI anurAgasya mameda bhAthasya thA manasA makara bhAvavivekaH . tameva punarbhagyatareNAha mUlArA--dravyabhAvAbhyAmityarthaH / tatra dravyatastAvat / svazarIreNa svazarIropadvApariharaNaM zarIravivekaH / zarIrapIlAM mama mA kRthA iti mAM pAlayeti vA avacanaM / zarIra midamasyAdanetanamityAdi va vA cikaH / evaM kAyena prAgadhyupitAcA vasatAvanAsanaM samtare vA prAktane'zayanamanAsanaM vA / vAcA tyajAmi saMmtaramiti vacanaM na zayyAsaMstara vivekaH / kAyanopakaraNAnAmanAdAnamasthApanaM kvacidarakSA ca / vArA parityaktAnImAni mayeti vacana ghopAdhikavivekaH / bhaktapAnayoranazanamapAnaM ca kAyena bhanapAnavivekaH / evaMbhUnaM bhavana pAnaM ca na gRhAmi iti vacanaM vAcA tadvivekaH / sarva zarIrAda anurAgasya mamedaM bhAvasya vA manarA apharaNaM bhAvavivekaH / artha-vivekake dUsare prakArame bhI pAMca bheda haiM ve isa prakAra-zarIraviveka, vasatisaMstaraviveka, upakaraNa, viveka, bhaktapAnaviveka aura yAvRtyakara viveka ina pAMca bhedoMmeM pratyekake dravya aura bhAva aise do do bheda hote AMIT ha. zarIraviveka-apane zarIrako kucha upadrava hone lagA to vaha apane zarIrase dUra na karanA, zarIrako upadrava denevAle manuSya, tithaMca athavA devako apane hAthase dUra na karanA, merako upadrava mata karo aisA kadda kara DAsa 385 Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA macchara, viccha, sarpa, kutte vagairaha prANiko vaha hastase dUra karatA nahIM hai. picchikAdi upakaraNase athavA daMDAdikaoNsa haTAtA nahIM hai, chatra, picchikA, caTAI, prAvaraNa bagairahase vaha apane zarIrakI rakSA nahIM karatA hai. zarIrako tuma pIDA mata karo ityAdivacana vaha kahatA nahIM hai. athavA merA rakSaNa karo aisA vacana vaha kahatA nahIM hai. yaha zarIra AtmAse bhinna hai, acetana hai, yaha caitanyase athavA sukhaduHkhAnubhavanase aviziSTa hai arthAt rahita hai yaha vAcA viveka hai, yamatisaMstaravivaka--jisa vasatikA pUrva kAlameM nivAsa kiyA thA usameM nivAsa na karanA, pUrva saMstarameM-zayyAmeM na sonA, athavA na baiThanA, maiM vasatikA aura saMstarakA tyAga karUMgA aisA bolanA. upakaraNa viveka zarIrake dvArA upakaraNoMko grahaNa na karanA, unako sthApana na karanA, aura unakA rakSaNa na karanA, yaha upadhiviveka hai, maiMne jJAnopakaraNAdika upakaraNoMkA tyAga kiyA hai aisA vacana bolanA. yaha bAcA upadhiviveka hai. bhaktapAna vivaka-AhAra aura pIneke dAI kSaNa nahIM karanA bhAgIra dvAga bhattamAna viSaka hai. isa tarahakA AhAra aura pAnI meM grahaNa na karUMgA, aisA vacana bolanA yaha dhAcA bhaktapAnaviyaka hai. baiyAvRtyakara viveka-vaiyAvRtya karanevAle jo apane ziSyAdika hai unakA zarIrase tyAga karanA arthAt unake sAtha sahavAsa choDa denA. tuma merI vaiyAvRtya mata karo. maine tuhmArA tyAga kiyA hai aisA bacanake dvArA bolanAH sarva zarIrAdika padArthoparase premakA tyAga karanA athavA ya mere haiM aisA bhAva choDa denA yaha bhAvaviveka hai. parigrahaparityAgakramaM upadizati savvattha davapaJjayamamatisaMgavijaDo paNihidappA // NippaNayapemarAgo uveja samvattha samabhAvaM // 17 // Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AdhA 387 PACATOR samastavyaparyAyamamatAsaMgavarjitaH // niHpremasneharAgosti sarvatra samadarzanaH // 172 // iti upadhityAgasUtram // vijayodayA-savyastha hatyAdinA-sarvatra deshe| paNihidapyA praNihitAtmA prakarpaNa nihitaH nidhiAH vastumAthAtmyazAne AtmA yena sa pratinihitAtmA / dabbapaJjayamamattisagavijaDo dravyeSu jIvapudgalepa tatparyAparUpeSu ca mamatArUpo yaH saMgaH parigrahastena parimyaktaH / praNayaH snehA, prema prItiH, rAga AsaktiH ka dravyaparyAyapu jIvadravye putradAramitrAdI, nepAM nIrogAyadhanayavAdI pAye, Atmano vA devanye, cakravartitve'hamidave yA, tathA zarIre AhAgAdika bhogasAdhane, tadIyarUparasagaMdhasparzaparyAyeSu bA, patebhyaH pariNAmebhyo nirgato NippaNayapemarAga ityucyate / ubegja prati padyata / samabhAvaM samacinatAM dravye paryAye yA rAmakopAvasareNa tatsvarUpagrahaNamAtrapravRttiInatA samarittatA // ucadhI gadA / / parigraha parityAgakramabhupadizati-- mUlyarA-savyatya sarvatra deshe| dabba ityAdidravyeSu jIva mudglessu| tatpIyeSu ca yo mamatArUpaH saMgastena vijaDo parityaktaH / paNihidappA praNa nihito nikSipto vastuyAthAtmyajJAne AtmA yena / NippaNayapemarAgo nirgatahaprItyAsatiH / prakRtatvAjIvadravye putrAdau tatparyAya nIrogatyadhanitvAdau / Atmano yA devatvAvo / tathA zarIre AhArAdike bhogasAdhane sanuparasAdI vA / uveja pratipadyata // upadhityAgaH sUtrataH / 8 / aMkataH 9 // aba parigrahakA tyAga karanekA krama dikhAte haiM.. artha-sarva dezameM jisane apane AtmAko vastUkA satyasvarUpa jAnanemeM ekAgra kiyA hai. arthAt jo jIvAdipadArthAko jAnane meM tatpara haiM. jisane jIva pudgalAdika dravya aura unake deva manuSyAdi paryAya aura sparza rasAdi paryAya inameM mamatAkA tyAga kiyA hai. arthAt jIva pudgalAdi dravyoMke paryAyoMmeM jisane rAgadveSarUpa parigrahakA tyAga kiyA hai. sneha, prIti aura Asakti inako jisane apane hRdayase nikAlA hai. arthAt jIvadravya jo putra, strI, mitra inake nIrogatA, dhanIpanA ityAdi meM jisako sneha nahIM hai, pIti nahIM hai aura Asakti nahIM hai aisA sAdhu sarva dravya aura paryAyoMmeM samacitta hotA hai athavA svataHke devapanA, cakravartipanA aura ahamiMdrapanA ityAdi paryAyoMmeM bhI vaha prema, sneha aura AsaktikA tyAga karatA hai. tathA zarIrameM, AhArAdika bhogasAdhanake 38 Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA padAyoMmeM unake rUpa, rasa, gaMdha, sparzAdi paryAyoMmeM bhI jisane prema, sneha baura Asakti karanA greTa kiyA hai resA satpuruSa dravyoMmeM aura unake paryAyoM poSakA syA ra amAyAya svIkAra karatA hai. padArthoM ko jAnane ke samaya rAmarUpa aura dveSarUpa pariNati choDakara kevala padAthoMko ananA hI samatA hai. upAdhi nAmaka prakaraNa samAma huA, 388 ChhatsARATARA parigrahaparityAgAdanaMtaro'dhikAraH thitinAma, patajhayAnamAtukAmaH bhitizaSvasyaparthahaya vyAcaSTe bhAvadhitiIgyacitiriti, aprakRtaM bhitizadArtha nirAkartumie darzayitum jA uvari upari guNapaDibattI sA bhAvado sidI hodi / / davvasidI NisseNI sovANaM AruhaMtassa / / 176 / / uparyupari zuddhaSu guNavAsalyate yayA // bhAvadhitirabhASyamA vizaddhA jIvavAsanA / / 173 / / maMdirAdiSu tuMgeSu sukhenAruhyate yayA // dravyanitimatA prAjJaiH sA sopAnAdilakSaNA / / 174 / / vijayodayA-jA yA / upari uri uparyupari guNapatrivatI guNapratipattiH / pAnazraddhAlasamAnabhAvAnAM guNAnAM pravRsAnA uparyupari guNanAttathAbhUtAnAmeva pratipatsiryA saa| bhAvado bhAvena / sidI hodi bhitirbhavati / pariNAma seyeti yAvat / adha kA dravyathitiH? asyosaramA-bavvasiTI zrIyate iti nitiH dravyaM ca tat zritizva sA vythitiH| yadAdhIyate dravyaM nizcayaNIsopAnAdikaM tadapi cinizadenocyate / Aratassa aarohtH|| athaivaM tyaktabahiraMgAntaraMgasaMgena mumukSuNoparyupari vizuddhapariNAmasekA vidhAtavyeti gAthASaTakenopadeSTukAmo bhAvadhinityadhitiSThAntaskuTIkRtasvarUpAM nirUpayanidamAha __mUlArA--TavarItyAdi-mAnazraddhAnasamabhAvAnAM guNAnAM pravRttAnAmuparyupariguNAnAM tathAbhUtAnAmeva pratipattiH pariNatiH / bhAvado sidI bhAvena pariNAmena nitiH pariNAmaseveti yAvat / dayasidI zrIyata iti zritiH tryaM ca tacTritina sA dravyabhitiH / Aruhantassa prAsAdamiSa mokSamArohatabhaTataH / guNanAntadhAmamAnaramAi-badanAcyate / Apa SATURNOHolice - - PARAN Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AvAsaH 'parigrahoMkA tyAga karanA isa adhikArake anaMtara zriti nAmaka adhikAra hai. isakA varNana karaneke prathama zriti zabdake bhAvazriti aura dravya zriti aise do artha karate haiM. zriti zabdake apakRta arthakA nirAkaraNa kara iSTArtha dikhAne ke liye bhAvazriti aura dravyazriti aise do prakAra AcAryane dikhAye haiM. artha-samyagdarzana, samyagjJAna aura samAnabhAva arthAt cAritra ina guNoMkI guNitarUpa uttarottara unnatAvasthAko prApta krlen| yaha bhArarUpa bhiAte hai athAt apanema ratnatrayakA dina pratidina uttarottara vikAzahI karate jAnA usako bhAvazriti kahanA cAhiye. aura koI uccasthAnameM sthita padArtha lenA cAhe to nizreNI kA avalaMbana lekara eka eka sopAnapaMkti kramase jo caDhanA baha dravyathiti hai. anayoH kA yA gRhItetyavAha sallehaNaM kareMto sambaM suhasIlayaM payahidUNa // bhAvasidimAruhittA vihareja sarIrapiviNNo // 172 // dravyathiti parityajya bhAvazritimadhizritaH // cAritre ceSTatA zuddha tyaktukAmaH kalevaram // 17 // ghijayodayA-salleNaM sallekhanA karato kurvan / samvaM suhasIlaya savA sukhabhAvanA AsanazayanabhojanAdiviSayAM / payahidUNa prakarSaNa tyaktyA yogatrayeNeti yAvat / bhASasidimArahittA zraddhAnAvipariNAmaseyAM pratipaya viharenja pravateta / sarIraNibiNNo zarIraniHspRhaH / kimaneca zarIreNa, sulabhanAsAraNa, azucinA, katana, bhAraNa rogANAmAkareNa, jarAmaraNapratihatena tuHkhavidhAyineti // prazamasukharAsikena nirvedamulbaNayituM bhAvanitimAzritya pravartitavyamityanuzAsti / / mUlArI-muhasIladaM bhojanAsanayanAdiviSayoM sukhabhAvanA / pajahivaNa prakarSaNa yogatrayeNa tyaktvA bhAvasi. dimAruhitA pradAnAdipariNAmaseSAM pratipaya / vihareja pravartata / sarIraNiviSNo kimanena zarIreNa sulabhena, niHsAraNa, azucinA, kRtaghnena, bhAreNa, rogANyAmAkaraNa, jarAmaraNapranihatena, duHkhavidhAvineti dehspnisskraantH| do zritimisa prakRta viSayameM kaunasI zriti grahaNa kI hai isa praznakA uttara AcArya kahate haiN| 385 Page #411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA aaNkhi ____ artha - malekhanA karanevAle sAdhuna saba makhabhAvako choDanA cAhiye arthAt Asana, zayana aura bhojana bageraha viSayAma mana, vacana Ara zarIrasa Asakti kA tyAga karanA cAhiye tathA zraddhAnAdipariNAmoM kA Azraya lekara bihAra karanA cAhiye, athIta ratnatrayameM hamezA pravRtta honA cAhiMya. zarIrapara virakti ko bar3hAnA cAhiye. yaha zarIra pratyeka janmameM milatA hai isaliye sulabha hai, nisAra hai, ratnAdi apavitra padArthoM se bharA huA hai ataH apavitra hai. miSTa padArthoM se puSTa karanepara bhI yaha AtmAko rogAdise kaSTa detA hai. ataH kRtama hai. bhArasvarUpa hai, nAnA prakArake rogoMne isameM aDDA jamAyA hai, jarA aura maraNa se pIDita hai aura duHkhadAyaka hai aise dopapUrNa zarIrase virakta hokara ratnatrayameM sAdhu vihAra kareM, davasidi bhAvasidi aNiogaviyANayA vijANaMtA // Na khu udgamaNakajje heTillapadaM pasaMsati // 173 // dravyabhAvathitijJAnAH saMtyuttarapadovatAH / / na hyadho'dhaH prazaMsati padamUrya piyAsavaH // 176 / / vijayodayA-davasidi bhAvasidi aNiogaciyANayA vijAgaMtA ityasminasUtre panaghaTanA | ugamaNakale heDiupade Na khu pasasati Urdhvagamane kArya yadhodhaHpAdanikSepa naiva prazaMsanti / vijAgaMtA vizeSaNa jAnaMto / ko davasidi bhAnasidi ca damayabhAvadhiyoH svarUpa upAdeyadhitizAnA iti yAvat / na kevala dhitimAtrajJAH kiMtu aNuogayiyANa yA anuyogadAndaH sAmAnpavacano'pi iha caraNAnuyogavRttirgrahItastenAyamarthaH AtrAgaMgazAH athavA caturvidhAnuyogakA dhrutamAhAtmyanaH na prazaMsati / patadurga bhavati-zubhapariNAmacanA natizaya dhava pracatiMtavyaM, na jaghanyapravAha nipatti. tavyaM, yato'tizayitathunajJAnalokAnA yatayo nidanti jaghanyapariNAmAna / kuto? maMdAyamAnazubhapariNAmaH phramaNa na bahalavizAlapharmatimiramapAkartumarhati nAzAbhimukhaH pradIpa raca azubhapariNAmasaMtatabhUla bhavani / tena karmaNAM sthitiranubhavazca prakarSamupaiti tato vyavasthitA saica vIryasaMsAritA / samIcInasAnamAratapreritaH zubhapariNAmAnalaH prakRSyamANo pizoSitakarmapAdaparasastamunmUlayatIti / / urvagatyUrvamadhiSThitazubhapariNAmasya vadatizaya eva pratipattistatvahaH zlAghyata pratyAvedayati / Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SratiTATONE bhAvosa: mUlArAdhanA - mUlArA---apiogaviyANayA panuyogajJAH / ciyANatA vizeSaNa heyopAdeyatAlakSaNena lakSayanta: 1 hiDillapadaM adhodhaHpAdanikSepaM jaghanyatApariNAmapravAhapatanaM dha / maMdAvamAzubhapariNAmo sazubharikAmAyanAkarmI vayanubhAvau prakarpayati / artha-dravyathiti aura bhAvazritiko jAnane vAle anuyogajJa AcArya Upara jAneke liye nIce nIceka sthAnameM padanikSepa karanA prazaMsanIya samajhate nahIM hai. bhAvArtha-- aNuyogaviyANayA' isa padameM anuyoga zabda sAmAnyacAcaka hai to bhI caraNAnuyogakA vAcaka samajhanA cAhiye, ataH 'aNuyogavipANayA' isa padakA artha AcArAMgake jAnanevAle vidvAn emA samajhanA cAhiye. athavA prathamAnuyoga, karaNAnuyoga, caraNAnuyoga aura dravyAnuyoga ina cAra anuyogake jJAtA aimA bhI artha hotA hai. cAra anuyoga jJAnA zrutake mAhAtmya ko jAnanevAle AcArya Upara jAneke liye nIce nIce padanikSepa karate jAnA prazaMsanIya nahIM samajhAne haiM, abhiprAya yaha hai ki, zubha pariNAma yukta sAdhuoMko usa pariNAmoMkI vRddhi karanekAhI prayatna karanA cAhiya, uttarottara azubha athavA jaghanya pariNAmoM ke pravAhameM nahIM baha jAnA cAhiye. utkRSTa zrutajJAnarUpI natroMko dhAraNa karane vAle AcArya jaghanya pariNAmoMkI niMdA karate haiM. jisake zubha pariNAma uttarottara maMda ho rahe haiM vaha yati kramase vipula aura bar3hA karmarUpI aMdhakAra kaisA naSTa karane meM samartha hogaa| pratyuta vaha nAzake sammukha hue dIpake samAna karmarUpa aMdhakArako bar3hAne meM sahAyakahI hogA. maMda honevAle zubhapariNAma azubha pariNAmoMkI utpattima kAraNa banate haiM, aise pariNAmoMse karmakA sthitibaMdha aura anubhAgabaMdha puSTa hotA hai. aura dIrgha saMsAra meM bhramaNa karanA par3atA hai. samyagjJAnarUpI vAyuse prerA gayA zubhapariNAmarUpa agni jaba bar3hatA jAtA hai taba vaha karmarUpI vRkSako rasahIna banAkara usako dharAzAyI kara detA hai, arthAt kA~kA nAza karatA hai, 39 dhitespAyasthAnaparidvArAmadhAnAyottaragAthA gaNiNA saha saMlAo kajaM pai sesaehi sAhUhi // moNaM se micchajaNe bhajja sANIsu sajaNe y|| 174 // Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA bhAva MAHAGAKARANterackeretare 392 arete m gaNinaiva sama jaspaH kAryArtha yatibhiH paraH / / kudRSTibhiH sama maunaM zAMtaissvaizca vikalpyate // 17 // vijayonyA-gaNiNA saha sAvadhAraNamidaM gaNinaiva sahAsaMlAvo prakSaprativayanaprabaMdhaH, nAnyaHsaha ghirabhASaNa kAryaH / AcAryeNa saha saMlApaH zubhapariNAmasya henurityanujJAyate / tara tu pramAdino yatkiviyuvanto'zubhapariNAma vidhyuH / kasaM para kArya khaM prati / sesagehi sAdhUhi zeyaiH sAdhubhiH saMbhASaNaM kArya, na prabaMdharUpA kathA kArya / moNaM maunameva / se tasya zubhapariNAmaNImAmaDhasya / micchajaNe mithyATrija ne / svArtha yaddhaparikarasya ki tenAnugakAriNA hitopadezAdinA / maja bhAjyaM vikarapyaM mauna / saraNIsu mithyASTiSvapyUpAMtepu / sANe yaspajanena / mithyArI asthAmavasthAyAM madIrA yA tyA sAmarzanAdikapima ekanIti yadyasti sabhAbanA bRyAdharma na cemmAnameva // idAnI zubhamAzritApacayApacayanimittavRttinivRtipranipasyartha Aha - mUlArA-gaNiNA AcAryeNaiva / salAmo pramottara gandharUpA gaMkathA kartavyA / zubhapariNAmakaliminacAga / kaja paddhi kArya svamuddizya / zeSasAdhubhiHmahamabhASaNamAtra kAyana prabaMdharUpA kthaa| ne hi pramAditayA yatkiMcid vanno zubhapariNAma vidbhyH| se tasya zumapariNAmaNImADhasya / miphalANe mizyAdRSTiloke arthAt re / maNIsu saMkSipu zikSATApopadezAnAM prAhakeSu mithyAdRSTidhvapi upazAnteSu ityarthaH / sajaNe svajana jhAtiloke miyAdRSTau / asyAmavasthAyAM mama vAkyamAkarNya samyaktvAdikamime gRhAntIti saMbhAvanA yadyasti tadA dharma brUyAno cenmaunameva kuryAditi tAtparya / tathA cAnye paThanti-- gANinaiva sama jalpaH kAryArtha yatibhiH praiH|| kuSTibhiH sama maunaM zAMtaiH svaizca vikatyate / / bhAvazritike apAya sthAnoMkA tyAga karanA cAhiye aisA AcArya uttara gAthA kahate haiM. . artha-sallekhanA dhAraNa karanevAle yunioMko AcAryake sAthahI bhApaNa karanA cAhiye arthAt praznottara rUpa bhASaNa karanA cAhiye. anya munioMke sAtha bahuta kAlaMtaka bhASaNa karanA akalyANa karanevAlA hai. AcAryake sAtha kiyA huA bhASaNa zubhapariNAmakA hetu hotA hai. itara pramAdI muni kuchabhI bolakara sallekhanA dhArakake manameM azubha pariNAmoMkI utpatti kara deMge. kucha kAryake liye itara sAdhuoMke sAtha alpa bhASaNa karanA cAhiye. jo mithyA dRSTi hai usake sAtha bolanA hI niSiddha hai. mauna dhAraNa karanA hI zreyaskara hai, sallekhanAdhAraka Atmahita karanA hI mukhya SVEERCHANA | 392 Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa kArya samajhatA hai. midhyAdRSTi manuSyoMko hitopadezAdika yadi vaha karegA to usase usakA kucha phAyadA nahIM hai. baha zubhapariNAmoMpara car3hA huA hai, mithyAtvioko upadeza denase usake svArthameM kSati pohoMcegI. ataH usako mithyAtvIke sAtha bolanA niSiddha hai. jo mithyAdRSTi to hai paraMtu maMdakaSAyI hai aise puruSake sAtha vaha bole athavA namI bole aura jo svajana hai unake sAtha bhI vaha cole athavA na bole. mithyAdRSTi jana jaba maMdakaSAyI hote haiM. taba merA vacana sunakara samyagdarzana aNuvratAdika dhAraNa kareMge aisI yadi saMbhAvanA hogI to unake sAtha bolanA kAhae anyathA na bolanA hA zreyaskara hogA. upagatazubhapariNAmasya pravRttikramamAcaze sidimAruhitu kAraNaparibhuttaM uvadhimaNuvAdhaM sejjaM // parikammAdiuvahada bajjittA viharadi vidaNha // 175 // kAryAya svIkRtAM zayyAM vimugdhAcArapaMDitaH / / parikarmavI vRtte vartate dehanispRhaH / / 178 // vijayodayA-sidimAruhitu zubhapariNAmazreNimAruhya / kAraNabhutaM kiMcitkAraNamupadizya zrutagrahaNaM, pareSAM vA zrutopadeza, AcAryAdivayAvRttyAdika, vA paribhuttaM vyavAhataM / uvAdha parigrahamauSadhaM atiritmaansNymopkrnnaaniyaa| aNudhi patparigrahaM / ambatreSadarthavRttiH anudarA kanyeti yathA / kosAvanupadhirata Aha-'seja sevijavijadiNA' iti vyutpattI vasatirucyate, tena sajja vasati / parikammAdi uvadaM yatayo'tra vasaMtIti pramArjanamalepanAdiparikarmaNA upaddata ayogyaM / bajjittA varjayitvA / viharadi bAcarati / cidaNDU kramazaH // upagatazubhapariNAmasya pravRttikamamAcaSTe mUlArA - sidimAruhitu zubhapariNAmazreNimArukha / kAraNaparibhutaM kAraNena zrutamahaNaziSyopadezAcAryavaiyAvRttyAdiprayojanena vyavahRtaM / uvadhi pariprahamauSadhaM, atiriktapustakAdikaM vA / aNuSadhi seja ssstilkssnnbhiisstprimhN| parikammAdiubadaM yataya upavasantIti kriyamANena sammArjanalepanAdisaMskArAraMbheNa ayogyaM / viharavi tapasaravi / vidaNDU || 293 Page #415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 394 zubhapariNAmayukta satpuruSakA AcaraNa krama dikhAte haiM. artha - zubha pariNAmarUpa nasanIpara car3hakara AcaraNa kA krama jAnanevAle sAdhu zAkha padanA, dasagako zAstropadeza denA, AcAyoMkA paiyAkRtya karanA ityAdi kAraNoM ke uddezyase jo parigraha saMgRhIta kiyA thA athavA auSadha va tadatirikta jJAnopakaraNa aura saMyamopakaraNa saMgrahita kiyA thA usakA tyAgakara vihAra kare tathA jo ISatparigraha arthAt vasatikAkAbhI tyAga kare. isameM yati nivAsa karaMga isa hetuse jhATakara svaccha karanA lepanA bagairaha kriyAoMse jo daSita hai usa vasatikAko bhI vaha muni tyAga kara vihAra karatA hai arthAt tapazcaraNa karatA hai, nityanaMtaraM kiM karolInyaprA. to panchimaMmi kAle vIrapurisasabiyaM paramaghoraM / / bhattaM pariNato ubeTi abhujanavidA / / 106 // dazcara pazcima kAla bhaktatyAgaM sipaMdhiSuH / / dhArInavaMcitaM yAda caturaMge prabanate // 179 // iti zritisUtram / / vijayodayA-totasyAH zritaH / pachimikAle pazcime kAle / dhIrapurusasevi vIrai puruSerAcaritaM / paramaghoraM atiduSkaraM / bhattaM parijANano AhAraM parityaknukAmaH | uvadi upati / kiM abhujjadavihAraM samyagdarzanAdieriNAmAdi mukhye ughaMta // siisii| evaMvidhazrityanataraM ki kagetItyavAha mUlAga--to tasyAH / parijANato parityaktukAmaH / AhAraM tyajanityarthaH / uvedi Azrayani / anbhujadaRI vihAraM ratnatrayAbhimusyanoyuktabhAcaraNaM " nitiH / sUtraptaH 5 / aMkrataH 6 // zritIke anaMtara sAdhu konasI kriyA karate haiM isakA varNana karate haiM. artha-usa zritIke anaMtara aMtakAlameM vIrapuruSoMke dvArA AcaraNa kiyA gayA, atizaya duSkara aise AhAra kA tyAga karane kI icchA karanevAlA muni samyagdarzanAdipariNAmAmeM udyukta hotA hai. Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 305 phArasAvadhAnI nikara rakhapAya:-- ittiriyaM savvamaNaM vidhiNA vittiriya aNudisAe du / / jAhidaNa saMkilesa bhAvei asaMkileseNa || 177 / / samAnudizaM sarva gaNaM sNkleshrjitH|| kiyaMtaM kAlamAtmAnaM gaNI bhAvayata tarAm // 180 // vijayodayA--isiriyaM kiyattaH kAlasya / samyagaNa saMyatAnAM, AryikANAM, bhAvakANAM, itarAsAM ca smiti| cittiriya dattvA / katha vidhiNA vidhinA / kathaM sarvasya gaNasya madhye taM vyavasthApya svayaM pahiH sthityA 'paSa niraticAraratnatrayaH AnmAna yugmAnapi samarthaH saMsArasAgarAduddha, anuzAtazca mayA sUristhamiti tata patadupadezAnusAraNa bhavatiH pravartitavyaM iti / aNudisAe tu anupazcAdarthe dizividhAne guropazadizati vidhatte caraNakrama yaH sobhidhIyate aNuvisAzabdena / jahiUNa tyakyA / saMkilasaM saMklezaM paropakArasaMpAvanAyAsaM / mAye bhASayati / masaMkilaseNa na vidyate saMklezo'smisityasaMklezaHzubhapariNAmastena bhAvayati vAsayati AsmAnaM // atha kIhAsAvabhyudyato bihAra ityatra prabhe paMcaviMzatyA gAdhAbhihattaraya ta / mUlArA-ittiriya stokakAlaM | vittiriya datvA / aNudisAedu / jahiduNa saMkilesa bhAvedi asaMkilebheNa / anuguroH pazcAdizati vidhase caraNakamabhityanudika eTAcAryastasmai vidhinA / sarvasya gaNasya madhye taM vyavasthApya svayaM bahi:sthityA epa niraticAraratnatrayatyAdAtmAnaM yuSmAMzca saMsArasAgarAdudattuM samarza:nuzAtazca maza tataH sUrirayaM iti manyamAnaretadupadezAnusAreNa bhavadbhiH pravartitamyabhiti samarpaNakrameNa sarvagaNa dattati saMbaMdhaH / vathA choktaM-- AhUya garNa vidhinA datvA pratisUra ye niyatakAlama / / saMkiSTAM tyaktvAsAvakliSTA bhAvanAM bhajate / / saMkilesa propkaarkrnnaayaa| bhAvedi vAsayatyAtmAnaM sallekhanodyata iti zeSaH / asaMkilesaNa nAsti saklezo vakSyamANAnAdiviSayamAyAvityAdidanadurgatinimitnAtmapariNAmo yasmisnena zubhapariNAmena / / jisama sallekhanAkI icchA karanevAlA udyukta hotA hai vaha vihAra kaisA hai isakA AcArya varNana karate haiM artha-guruke pakSAt jo muni caritrakA krama muni aura ArthikAdikoko kahatA hai usako anudiza arthAta elAcArya kahate haiM, kucha kAlake anaMtara muni, AryikA, zrAvaka aura zrAvikA aise caturvidha saMghako bulAkara Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzcAta saMghake madhyameM usako biThAkara svayaM saMghake bAhara khar3e hokara yaha elAcArya niraticAraratnatraya pAlate haiM. nijakA aura tumhArA bhI saMsArasamudrase uddhAra karane meM samartha haiM. ye aba tumhAre AcArya guru hai aisI merI sammati hai. isa liye inakI AjJAke anusAra hI ApakI pravRtti honI cAhiye itanA bolakara caturvidha saMghakA bhAra elAcArthake mastakapara arpaNa karanA cAhiye. tadanaMtara dusaroMke Upara upakAra karanekA AyAsa choDanA cAhiye aura zubhapariNAmose apane AtmAko saMskRta karanA cAhiye. SANSARASATARAPATERALA REASTER ktgraamr'ikaar'ibaay'aanaa jAvaMtu kei saMgA udIrayA hoti rAgadosANaM // te vajjito jiNadi hu rAga dosaM ca NissaMgo // 178 / / kaMdappadevakhibbhisa abhiogA AsurI ya sammohA // edA hu saMkiliTThA paMcavihA bhAvaNA bhaNidA // 179 // kAMdI kailbiSI prAjJairAbhiyogyAsurI sdaa|| sAmmohI paMcamI heyA saMkliSTA bhASanA dhruvam // 181 // vijayodayA-kaMdappa ityAdinA gatikarma caturvidha narakagatistiryaggatirmanuSya gatidevagatirityatra devagatinaikaprakArA asuradevagatinAgadevagatyAdiprapaMcena / kaMdaryadevagataH, kilmiSadevagaterAbhiyogyadevagataH, asuradevagateH, sammohadevagatezca kAraNabhUtAH AtmapariNAmAH / kAraNena kAryopacAro'nnamANavat / yathAnaM dhai prANAH iti / mANakAraNe prANopacAraH / kAryagatena vyapadezena kaMdapazabdenocyate kaMdarpabhAvanA / kilbiSabhAvanA, bhabhiyogyabhAvanA, bhasurabhAvanA, sammohabhAvamAti paMcaprakArA bhAvanA nirUpitAH sarvavidriA atreyaM gAyA mUle zrUyate / mulArA-patA TIkAkAro mecchti| tyaktavyasaMklezabhAvanAcikalpAnudeSTumAi- ' mUlArA--kaMdappetyAdi / atra kaMdIdivevagatInAM kAraNa bhUsA AtmapariNAmavizeSAH kadAdizabdainividAH / Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRrArAdhanA AzvAmaH kArya kAraNopacAyata / tena kaMdarpabhAvanA, kilbiSabhAvanA, abhiyogyabhAvanA, asurabhAvanA mammohamAknA cati prAmaM / / anye tu taddhitAdimukhena vyutpAdya tAH paThanti cathA - kAMdaNe kailbiSI caiva bhAvanA cAbhiyogajA / dAnavI nAbhisamohA tyAjyA paMcatayI ca sA / / itthaM pA-kAMdI kailbiSI prAvairAbhiyogyAsurI tathA / sAMmohI paMcamI heyA saMkliSTA bhAvanA dhruvam // saMklezako utpanna karanevAlI bhAvanAoM ke vikalpa kahate hai-- artha-jagatameM parigrahahI rAgadveSAdikAko utpanna karate hai isa liye parigrahoMkA nyAgakara niHspRha hokara | rAgaDepoMko jItanA cAhiye. gatikarmake naragati, tiryacagati devagati aura manuSyamati aise cAra bheda hai. devagatike asuradevagati, nAgadeva gati vagairaha aneka prakAra hai. kaMdapadevagati, kilviSadevagati, abhiyogadevagati, asuradacagati aura sammeha devamati inake prati kAraNarUpa jo saMkleza pariNAma unako bhI kaMdarpabhAvanA kilbiSabhAvanA aise nAma haiM. anna kAraNa hai aura prANa kArya hai isalie prANake kAraNa bhUta annameM kAryopacArase prANa vyavahAra hotA hai base ki lbipAdi devagatikI prApti kara dene meM jo saMkleza pariNAma hai, unameM bhI kAryopacAra karaka kaMdapabhAvanA, kilbiSabhAvanA ityAdi nAmoMkA vyavahAra sajjana karate hai, tatra kaMdarpabhAvanAnirUpaNAyosaragAthA kaMdappakukkuAiya calasIlA NicahAsaNakaho ya // vinbhAvito ya paraM kaMdappaM bhAvaNaM kuNai // 180 / / hAsyakAMdapakautkukayaparavismayakovidaH / / kAMdI bhAvanAM dIno bhajate lolamAnasaH // 182 // Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dulArAdhanA 398 vijayodayA---kaMdapa kuAiyancalasIlo rAgodrekAtmAsa sammizro 'ziSTayAprayogaH kaMdarpaH / rAgAtizayato hasataH paramuddizyAziekAyaprayogaH karaM / evaM bhavato mAtaraM karomIti kaMdarpakautkucyAbhyAM calasIla: zivahAsako ya sadA hAsyakathAkathanodyataH / vibhAvito ya paraM paraM visApayan kutukaM kiNcidupye| kaMdaSpaM bhAvaNaM kuNadi dAna karoti / rAgodrekajanitahAsamayartito vAgyogaH kAyayogaH paravismayakArI vA kaMdarpabhAvanetyucyate / asakRtpravartamAnaH / taMtra kAMda nirdizati - mUlArA - kaMdapaka kuAyasIla kaMdakutkuvAtidvayazIlaH / rAgodrekAtprahAsa mizro'ziSTavAka prayogaH kendraH | rAgAtizayavato isana: paramuddizyaivaM taba mAtaraM karomi iti aziSTa kAryaM prakutkucAyitaM / kautkucyamiti yAvata avyaktakaMThasvara karaNa mavazidhdAMgAvayavacAlana veti kecit / tadvayaM zIlayati punaH punaH pravartayati / NicahAsaNako sadA hAsyakathAkathanodyataH | vibhAti maMtradrAlAdikuhakapradarzanena vismayaM nayana / kaMdarpa bhAvanAnirUpaNa artha- prIti kI utkaTatA se hAsyasahita asabhya cacana bolanA, bhedavacana bolanA vaha kaMdarpavacana hai. rAgakI adhikatA se atizayarAgavaza hokara isakara dusaroMko uddeza kara zarIrake asamya abhinayake sAtha asabhya vacanoccAra karanA yaha kautkucya hai. jaise terI mAtAke sAtha meM burA kArya karUMgA aisA vacana bolanA. ina do prakArake vacanakA jo vAraMvAra prayoga karate haiM ve calazIla samajhanA cAhie jo maMtra, iMdrajAlAdi kautuka dikhAkara logoMko Azcarya utpanna karate haiM. jo hamezA hAsya utpanna ho aisI kathAyeM kahaneMma uyukta rahate haiM. ve muni kadarpabhAvanA karate haiM aisA samajhanA cAhie. kilviSabhAvanAkhyAnAyAcaai NArasa kelINaM dhammassAiriya savvasAhUNaM // mAjhya avaNNavAdI khimbhisiyaM bhAvaNaM kuNai // 181 // sarvajJazAsanajJAnadharmAcArya tapasvinAm // niMdAparAyaNo mAyI kelbirSI zrayate'vamaH // 183 / / aaba 3 390 Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsA vijayotyA-tAmibhogakodugabhUkamma-maMtrAbhiyogakriyAM, kumhalopadarzanakiyAM, pAlAdInAM rakSArtha bhUti karma ca / payuMjade karoti yaH / abhiyoga bhASaNaM kuNA / abhiyogyA bhAvanAM karoti / kiM sarva ya maMtrAbhiyogAdI pravRttI netyAha / ihirasamAyahetuM matAbhiyogakodugAIkamma jo paDajada so abhiyogamAvaNe kuNA // dravyalAbhamya, mRSTAzanasya, sukhamaya thA ina maMtrAdyabhiyogakarma prayuMke yaH sa eva abhiyogyabhAvanA karoti / nana yaH svastha parasya vA AyurAdiparikSAnArtha maMtrAbhiyogaM kurvan . dharmaprabhAvanArtha kautukaM upadarzayana, vaiyAvRtya vA pravartakanIni udyataH, zAnadarzana cAritrapariNAmAdaravartanAtha dugyatIti bhASaH / Abhiyoga lanayani mUlArA- maMtrAbhiyoga kumAryAdipAtre bhUtAvezakaraNa | koduga akAlavRSTyAdikautuilopadarzanaM, vazIkaraNAdikaM vA / bhUdIkamma bAlAdInAM rakSArtha bhUtikarma bhUtimIDanakarma vA 1 iThurasasAdaha vyalAbhamRSTAhArasukhanimittaM / na punarAyurAdiparizAnadharmaprabhAvanAvaiyAvRtyArtha maMtrAdiprayogaM kurvana ratnatrayAdaravattayA duSyatIti bhAvaH / / Abhayogya bhAvanA kA varNana artha-kumArI bagarahameM bhUtakA AveyA utpanna karanA, akAlameM jalayuSTi karake dikhAnA aise hI AzrayaM kAraka prayoga karanA jaisa amAvAsyA ke dina AkAza meM logoM ko caMdra dikhAnA ityAdi, kisI strI yA puruSako vaza karanA, uccATana karanA ityAdi, bAlakAdikAkA rakSaNa karane ke liye bhUtikarma maMtraprayoga karanA athavA bhRtoM kI krIDA dikhAnA ye saba kriyAyeM yadi apanA aizvarya dikhAneke liye, athavA saMpadA dikhAneke liye, miSTAhArake liye, kiMvA iMdriya janita sukhake liye yadi muni karegA to usakI yaha abhi yogya bhASanA kahI jAyagI. isa bhAvanA ke prabhAva se jIvakA janmavAhana jAtI ke devoMmeM ho jAtA hai. yadi koI muni nijakI athavA dusaroM kI Ayu vagaire jAnanake liye maMtraprayoga karegA, dharmaprabhAvanAke liye yadi vaha kautukakAraka akAla vRSTayAdika dikhAvegA athavA ina maMtrAdikoMse maiM munikA vaiyAvRtya karUMgA aisA abhiprAya manameM dhAraNa kara yadi vaha kautukAdi karegA to darzana, jJAna cAritra pariNAmoma Adarase pravAsa karanevAlA honese duSaNIya nahIM hai, 100 Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ MI mUlArAznA RMERIOTISTER PORESTOREBRATRIKARAN HARSHAN ECONDANES caturSoM bhAyamA nandi... aNubaMdharosaviggahasaMsacatavo NimittapaDisevI // NivivaNirANutAvI AsuriaM bhAvaNaM kuNadi // 183 // niSkRpo niranukrozaH pravRttakrodhavigrahaH / / nimittasevako dhatte bhAvanAmAsurI ytiH|| 185 / / vijayodayA-agupaMdharosacimgahasaMsattatavo NimimapaDiseMdhI roSazca vigrahadharopavigrahI anubaMdhena ropavigrahI anubaMdha roSadhigrahI anubaMdhapadhigrahAbhyAM masata saMbaI anubaMdharopavigrahasaMsaktaM tapo yabhya sa tathoktaH / nimisAjIbIca yaH sa AsurIbhAvanAM karoti iti kacitkathayati / anuvado bhAtarAnuyAyI roSaNe yasya so'nubNdhropH| vipraheNa kalahana saMsaktaM tapaNe yasya saH vigrahasaMlaktatapAvAdena bhaNyate / anubacI roSavigrahI asyetynubddhropvigrhH| samyagatIbasaMsaktaM saMbara parigraheNa tapo yampa sa saMsaktatapo'bhilApayAcyaH / NiphicaNirANutAvI yaH nideyaH pANi, kRtvApi parapIDo anutAparahinadhAsurI bhAvanAM karoti / AsurI vyAharani mUlArA- aNvadbharosabigahasaMmatsatavoNimilapaDisevI gikriyANirANutAcI AsuriyaM / anuyaddharoSavigrahAbhyAM nityaprayunothakalahAbhyAM saMyakta saMyukta tapo yasya sa tathAbhUtatapAH / athavA anubaddharopo bhavAMtarAnuyAyI krodhaH / vigrahamayuktanapA: kalAguktatapAH / yadi vA anubaddharopavinazvavAsI saMsaktanapAraceti prAjhaM / saMsaktaM samyagatIva ma parimahA saMvarddha tapo yasyati viprhH| gimittpddisevii| jyotissaacaajiibii| Niciva nirdayaH / NirANutAvI kRtvApi parapIDAM pacAttApamakurbana / caturtha bhAvanA--AsurI bhAvanAkA varNana... artha-jisakA kopa anya mavameM bhI gamana karanevAlA hai aura kalaha karanA jisakA svabhAva pana gayA hai vaha muni roSa aura kalahake sAtha hI tapa karatA hai aise tapase usako asuragatikI prApti hotI hai. jisakA tapa parigrahake sAtha rahatA hai arthAt tapa karatA huA bhI parigrahoMpara jisakA moha rahatA hai, jo nirdaya strabhAvI hai, prANIko duHkha dekara mI jisake antaHkaraNameM pazcAtApa utpanna hotA nahIM hai aisA sAdhu asuragatimeM utpanna hotA hai. jyotiSa, sAmudrika bagaire kahakara jo muni AhArAdikakI prApti kara letA hai vaha asuragatIko jAtA hai. S 401 MAISE Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUjArAdhanA P = { saMmohabhAvanA nirUpyate- ummaggadesaNo maggadUsaNo maggaviSpaDivaNI ya // moheNa ya mohito saMmohaM bhAvaNaM kuNai // 184 // unmArgadezako mArgako mArganAzakaH // mohana mohalloka sAmmohoM tAM prapadyate / / 186 / / vijayodayA--deNaM madhyAdarzanaM zrabhiti bAtha upadizani, AmAbhAsAnAgamastatpraNInAMzca hita nAca / yo yAsaha kurvannapi na pApena lipyate / jJAnaM hi sarva pApaM dahati iti pratipAdayatA hiMsAdibhyo bhayaM nigakurvatA hiMsAviSu jIvA pravartitA bhavanti / sa ekaH unmArgasyopadeza / yaze prANibadho na pApAya zAkhayoTitatvAddAnAdita / ca pazavo hi yAgArthamevAdI sRSTA yAjakA yajamAnAH pazavazca maMtramAhAtmyAtvamai teiti / vayamekaH unmAdezaH mandU sevA nirjarAyAzca niravazeSakarmAyayA hetubhUtAH samIcInAnadarzanapariNAma mArga dati ucyate / anyAbAdhasukhasya paraMparAkAraNatvA / tasya mArgasya dUSaNaM nAma zAnAMceca mokSaH kiM darzanacArighAya ? cAriNamevopAyaH kiM jJAneneti kathayanmArgasya duSako bhavati / athavA mArgapratyAyanaparaM zrutaM mArgastasya dUSako yo apavyAkhyAnakArI prabhAviSyadhiNI ya mArge rakSAtmake vimatipakSaH eSa na muktermArga iti yasmadviruddhAcaraNaH / moheNa ya ajJAnaca saMzayaviparyAsarUpeNa mujjhanto muhaan| sammohetu tImaphAmarAgeSu kutsiteSu deveSu upapadyate / mAMmohImAha mUlArA - ummamgadesaNA midhyAtva saMyamopadezaH / maggaNadUsaNA mArgasya ratnatrayasya dUSaNA / jJAnAdeva moha kiM darzanacAritrAya ? cAritrameva mokSaH kiM jJAnenetyAdi vibhASaNaM / athavA mArgapratyAyanaparaM dhruvaM mArgasvastha khUSaNamapa vyAkhyAnamiti brAhmama | kANa dUsaNeti pAThe'pi iyaM vyAkhyA, unmArga dezanA yogAdyatirapi tathokta evaM mArgadUSaNayogovva athavA ummaggadesago maggasago itipAThaH / maggaviSpaviddho ratnannayavipratipannaH / eSa na muktermArga iti tadviruddhacaraNaH // goheNa saMzaya viparyayarUpeNAjJAnena / sammoha bhAvanAkA nirUpaNa - artha - jo mithyAdarzana aura aviratikA upadeza karatA hai. hariharAdika aura unase banAye hue kuzAstra ye prANiko hitamArga dikhAte haiM aisA jo kahatA hai. tatva puruSa hiMsAdika kArya karanese bhI pApase lipta AzvAsaH 402 Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulAzaghanA AzvAsaH nahIM hotA hai. usako pApase durgatikI prApti hotI nahIM hai. kyoMki usakA jJAna samasta pApako naSTa karatA hai. isa gaitIkA vivecana karake jo hisAdi pApoMse nirbhIka banA kara usameM pravRtta karatA hai vaha sammohabhAvanA bhAtA hai aisA samajhanA cAhiye. yaha eka unmArgakA upadezaka hai. aura bhI unmArga upadezakA vivecana karate haiMzAstrameM AhArAdika dAna pAtrako denA cAhiye esA upadeza hai, vaha dAna jaise pApakA kAraNa nahIM hai vaise yajJa meM grANiko disA karanapara bhI vaha pApake liye nahIM hai. kyoM ki zAstrameM prANioMkA yajJa karane kA vidhAna hai. yazake liyAha pazu aAmadevane utpanna kiye haiM. yajJa karanevAlA, yajJa karAnevAlA aura pazu ye saba maMtroMke mAhAtmyase svarga ko jAte haiM. yaha bhI unmArgopadeza hai. aise upadezase sammohI devoM meM janma milatA hai, saMvara, nirjarA va saMpU. Na kamAkA nAza karane ke liye AtmAke samyagjJAna, samyagdarzana aura cAritra zaraNa haiM. inako AcArya mArga kahate / haiM. isa mAgasa paraMparAse acyAcAdha-arthAt duHsva rahita anaMta sukha milatA hai. paraMtu aise sacce mArgako jo dUSaNa lagAlA hai vaha mArgadapaka hai, ranatrayAtmaka mokSamArga jo bhayoko dikhAtA hai vaha zrutajJAna mArga hai. usa mArgarUpa zrutajJAnameM jo dUpaNa lagAtA hai athIla usakI biruddha ghyAkhyA karatA hai. vaha jIva sammohI devAmeM utpanna hotA hai. ranjanayahI muktikA mArga hai paraMtu usake viruddha jo AcaraNa karatA hai tathA saMzaya, viparyaya va anadhyavasAyAtmaka jAnana jo padAyaka samaya svarupako pahacAnatA nahIM hai. vaha mohita hokara jinameM kAmavikAra aura rAgabhAvakrI nIgratA esa kunbhina dezoM meM utpanna honA hai. RAHARASikssareANTERAS bhAvanAmA pharTa darzayati bhayopajananAya-- edAhi bhAvaNAhiM ya nirAdhao devaduggadi lahai // tatto cuvo samANo bhamihidi bhavasAgaramaNaMtaM // 185 // ratnatrayaM virAdhyAbhibhAvanAbhirdivaM gataH // bhISaNe bhavakAMtAre cira thaMbhramyate cyutaH // 187 // vijayodayA--padAdibhAvaNArhi ya patAbhiH bhAvanAbhiH / vecaduggaI lahadi veceSu duSTA yA gatistAM gacchati / virAdhago rjtryaacyutH| tatto culo samANo tasyA devadurgatezcyutaH san / bhamihidi bhramiSyati bhavasAgaramaMsAtItaM / Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA bhAzvAsa. 404 kadAdibhAva nAnAM svarUpa nihAya sarvagotpAdanAya tatphalaM darzayati mUlArA-virAdhago rabatrayacyuttaH / samANo samAnaH san / bhaya utpanna hobe isa vAste ina bhAvanAoMkA phala dikhAte hai artha- ina bhAvanAoMse muni ratnatrayase bhraSTa hokara deyoMme jo kugati hai unako prApta hote haiM. una deSadurgatIse bhI cyuta hokara anaMta bhavasAgarameM ve bhramaNa kareMge. tAtparya-krodapI paMgairaha bhAvanAoMse kudevapanA aura anaMta saMsArameM bhramaNa prApta hotA hai. edAo paMca bajjiya iNamo chaThIe viharade dhIro // paMcatAmevA nigutto NisaMgo sandasaMgesu // 186 / / paMceti bhAvanAstyaktvA saMkliSTaH samito ytiH|| SaSTyA pravartate guptaH saMvignaH saMgavarjitaH / / 188 // vijayodayA-padAo paMca bajiya patAH paMca bhAvanAH parityajya / iNamo zrayaM yatiH dhIraH / chaDIe SaSThayA bhAvanayA / piharade pravartate / paSThayAM bhAvanAya pravartituM evaMbhUto pogyaH ispAca-paMcasamiyo samitipaMcakavRttiH / tiguso gutriyAlaMkRtaH / NistaMgo sNgrhitH| sambasaMgesu srvprigrhessu|| tAH paMca tyaktvA SaSTyA yA pravartate tAmAcaSTemUlArA-yamo ayaM yatiH / NDIe, paSThyA asaMliSTabhAvanayA / viharade pravartate / NissaMgo AsaktimuktaH / artha-ina pAMca bhAvanAoMkA tyAgakara jo dhIra muni pAMca samiti aura tIna guptioMkA pAlanakara maMpUrNa parigrahoMga niHspRha rahate haiM vahI chaDI bhAvanAke Azrayase ratnatrayameM pravRtta hote haiM. SAR PASRAMBAPAR kA sA yaSTIbhAvanA ? atrAna tavabhAvaNA ya sudasattabhAvaNegattabhAvaNe ceva // ghidibalavibhAvaNAviya asaMkiliSThAvi paMcavihA // 18 // S Page #425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa: 105 INER asaMkliSTatapAzAnasatvaikatvatizritA / / paMcadhA bhAvanA 'bhAbyA bhavabhramaNa bhIruNA // 189 // vijayodayA-tayabhASaNA tapaso'bhyAsaH / sudabhAvaNA jJAnasya bhAvanA / sattamAvaNA abhIgyabhAyanA / egattamAyaNA ekatvabhAvanA / dhidialAvabhAvipAvi ya ghRtithalabhAvanA ceti / asaMkitihAvi paMcavidhA asaMkliza bhAvanAH paMcaprakArAH / nanu ca tAH paMcamAtyanAstatra kimucyate 'chaTTI ya mAcaNA ceti' asaMkli prabhAvanAtvasAmAnyApebhayA ekatAmArogya paSThIyunapate / vizeSarU pArekSayA tapobhAvanAdivivekaH / ata eva sUtrakAro'pi ekasAM darzayati ' asaMphiliyA vi paMcavihA' iti / asaMSTibhASanAvikalpaganudizatimUlArA-satta abhIratvaM / dhidibalidabhAvaNA | dhRtiH paramaprasattistasyA bhAvanAbhyAsaH / chavI bhAvanAkA varNana karate haiM artha-tapakA abhyAsa karanA, jJAnakA abhyAsa karanA, nirbhayapanAkA abhyAsa karanA. maiM akelAhI hUM aisA ekapanekara abhyAsa karanA aura dhRtibala bhAvanA emI pAMca asaMkliSTa bhAvanAye haiM. isa gAthAmeM pAMca bhAvanA oMkA ullekha kiyA hai tathApi chaThI mAvanAse dhIra muni ratnatrayameM vihAra karate haiM aisA UparakI mAthAmeM kahA hai yaha viruddha dIkhatA hai. uttara - ina pAMco bhAvanAoMmeM asaikliepanA hai isa asaMkliSTatva sAmAnyakI apekSAse ina pAMco bhAvanA oMme ekapanAko Aropita kara saMkliSTa pAMca bhAvanAoM kI apekSAse yaha bhinna honese isako sAmAnyatayA chaTI bhAvanA aisA mAthAmeM kahA hai. vizeSatAkI apekSAse tapobhAvanA, zrutabhAvanA vagaire pAMca bhAvanAye AcAryane kahI hai. ataHvirodha nahIM hai. tapobhAvanAsamAdheH kathamupAya isyatrAyade tavabhAvaNAe paMceMdiyANi daMtANi tassa ksameti // iMdiyajogAyario samAdhikaraNANi so kuNai // 18 // dAMsAnyakSANi gacchanti tapobhAvanayA vazaM / / / vidhAnenendriyAcAryaH samAdhAne pravartate / / 190 Page #426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlAgadhanA aasthaa vijayodayA-tababhASaNAe tapobhAvanayA 1 asaruvazanatyAgena ivyabhASarUpeNa / paMceMdiyANi paMcApi iMdriyANi / tassa tapobhAvanAratasya / basati vazamupayAti / yato'smAt daMtANi dAMtAni nigRhItavarSANi / iMdiyayogAyarizrI iMdriyANAM zikSAvidhAyyAcAryo'sI samAdhikaraNAni rakSatrayasamAdhAnakriyAH / so saH kuNai karoti / etaduktaM bhavati / navAni raMTrigAna mApana kArakhAnapati zudhAdibhirUpadrutAtmA na vAmalocamAsuratakrIr3AdI karonyAdaramiti pratItameva / nanu cAnazanAdI pravRttasyAhAradarzane tadAthiyaNe tadAsevAyAM cAdaro nitAMtaM pravartate tato'yuktamudhyate tapobhAvanayA dAMtAnIMdriyANIti / iMdriyaviSayarAgakopapariNAmAnAM karmAnacahetutayA ahitatvaprakAzanaparizAnapuraHsaratapobhAvanayA viSayasukhaparityAgAtmakena anazanAdinA dAntAni bhavaMti iMdriyANi / punaH punaH sevyamAnaM viSayasukhaM rAga janayati / na bhAvanAMtarAntastimiti mnyte| tapobhAvanA kathaM samAdhyaMgamityAha-- mUlArA * tavabhAvaNAe asakRdazanatyAgena / tAni nigRhItadarpANi / tasya tapobhAnamAratasya yateH / basamati all varza bAnti / iMdiyajogAcario iMdriyazikSAvidhAyI AcAryaH / sagAdhikaraNANi ranavayamamAdhAnArdhAH kriyAH / bAsanaprANAyAmapranyAcAradhAraNAbhyAnalakSaNAH / so tapobhAvanAdAtavazI driyaH / athavA tapobhAvanayA sAdhoH paMcaMdriyANi dAtAni saMti vazamA yAnti / sa prasiddha iMdriyayogyAcAryo manazca samAdhikAraNAni karoti // tapobhAvanA samAdhIkA upAya kaisI hotI hai isa praznakA uttara AcArya dete hai artha-vAraMvAra AhArakA tyAga karanese tapobhAvanAma tatpara rahanevAle sAdhukI pAMco iMdriyAM vaza ho jAtI hai. cAra prakArakA AhAra choDanA yaha dravyatapabhAvanA, hai aura vaha AhAra choDanakA jo manaHsaMkalpa vaha bhAvatapobhAvanA hai. isa do prakArakI tapobhAvanAse iMdriyoMkA mada naSTa hotA hai. tadanaMtara ye ArAdha, kake vaza hotI hai. iMdriyoMko zikSA denevAlA AcArya arthAt sAdhu ratnatrayameM jinase sthiratA hotI haiM. aisI kriyA karatA hai. bhAvArtha yaha hai ki, jaba tapazcaraNase iMdriyoMkA damana hotA hai taba manameM kAma vikAra utpanna nahIM hotA hai. kSudhA, pyAsa ityAdise pIDita puruSake manameM strIke sAtha suratakrIDA karanA, AliMgana denA bagairaha kriyAoMmeM Adara nahIM rahatA hai, yaha vAta suprasiddha hI hai. zaMkA-- TapavAsAdi tapoMmeM pravRtta hue puruSako AhArake darzanase aura usakI kathA sunanase, usako bhakSaNa karane kI icchA utpanna hotI hai. ataH tapobhAvanAse iMdriyoMkA damana hotA hai yaha kahanA ayogya hai. Page #427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlArAdhanA AzvAsa uttara--iMdriyoM ke iSTAniSTa spAdi vipayApara AtmA rAgI aura deSI jaba hotA hai taba usake rAgadveSa pariNAma karmAgamanake liye hetu banate haiM. ye rAga jIvakA ahita karate haiM aisA samyagjJAna jAcako batalAtA hai. samyagjJAnayukta tapobhAvanA jo ki viSayasukhAkA parityAgarUpa aura anazAnAdirUpa hai iMdriyoMkA damana karatI hai . punaH viSayasukhakA sevana karanese rAgabhAva utpanna hotA hai paraMtu tapobhAvanAse jaba AtmA saMskRta hotA hai | taba iMdriyAM viSAsulo carama doDatA nahIM hai. - tapobhASanArahitasya doSamAcare uttaramacaMdhana sAntopanyAsana iMdiyasuhasAulao ghorpriishpraajiyprsso|| akadapariyamma kIvo mujjhadi ArAhaNAkAle // 189 // iMdriyArthasukhAsaktaH parISahaparAjitaH // jIvo'kRtakriyaH klIyo mudyatyArAdhanAvidhI / / 191 // vijayokyA-IdizvasuhasAulao iNdriymunsvaavlNptto| ghoraparIsahaparAjiya parasso pApahaH zoraH duHsadaH zudAdibhiH parAjito'bhibhUtaH sama yaH parAGmukhatAM gato rakhatrayasya / akAdapariyamma kIvo akRtaM parikarma tapAsa dhanAyA yenArasI akRtaparikarmA / kIyo dInaH / mujjhai mudhyati vicittatAmAmoni / ArAhaNAkAle ArAdhanAyAH kaale| sapobhAvanAvihInasya gAthApaMcakena sahItopanyAsena zeSamAnaSThe-- mUlArA-sAulao svAdalapaTaH / parAiya parAjitaH / parajho parAramakho ratnatrayasya / akadapariyamma na kuna parikarma ArAdhanAyogyaM tapo yena / kIvo lIyo dIna ityarthaH / mujjhadi vipittatA yAti / __ manobhAvanA jisako nahIM hai usa purupameM doSa utpanna hote haiM. isa viSayakA khulAsA dRSTAnta dekara AcArya karate hai. artha-jo puruSa arthAt muni iMdriyamukhoMkA AsvAdana karane meM laMpaTa huA hai, du:saha bhUkha tahAna vagairaha parIvahasi jo pIDita huA hai. ataH jo ratnatrayase parAGmukha huA hai, jo ArAdhanAkA rakSaNa karane meM ese tapako choDa baiThA hai vaha muni dIna hokara ArAdhanAke kAlameM mohayukta hotA hai. samAdhimaraNa yaha ArAdhanAkA antima 507 Page #428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArApanA AdhAsaH 408 - - lapha hai, paraMtu jisane tapazcaraNa kiyA nahIM, jo iMdriyasukhameM nimagna huA vaha ratnatrayase bhraSTa ho kara mamAdhimaraNama cyuta hotA hai. yatra haTAntamAha joggamakArijato asso muhalAlio ciraM kAlaM || raNabhUmIe vAhijjamANao jada Na kanjayaro // 190 // lAlitaH sarvadA saukhyairakAritaparikriyaH / / kAryakArI yathA nAco vAyamAno raNAMgaNe // 12 // vijayodayA-joggamakArijaMto yAkcAlanamramaNalaMdhanAvikA zikSA kaarymaannH| masso sabhya1 muhalAlo surAlitaH / ciraM kAlaM raNabhUmIra yuddhabhUmau / vAdvijamANago pAhAmAnaH / jahaNa karajakaro yathA kArya na karoti tathA yatiravi // gulArA--jogaM bhAyanabhramaNalaMghanAdikAM zikSA | ze gAdhAtrayaM sugamam / isa viSayameM dRSTAnta kahate haiM artha-jaise zabdoMkA abhiprAya dhyAna rakhanA, calAnA, vegase ghumAnA, kUdanA vagairaha kRtyoMkA abhyAsa jisase karAyA gayA nahIM hai, jisako sukhase puSTa kiyA hai, aise azvako bahuta kAla vyatIta honepara yuddhabhUmImeM le jAnepara yaha kArya nahIM karatA hai. zatrUko jItanemeM apane svAmIko sahAyatA denA dUra hI rahI paraMtu bhayase bhAga jA kara mAlikakA kAma bigADa detA hai vaise yati bhIsugamanyAta vyAkhyAyate gaavaavym-nvbhaassnnaa| pubbamakAridajoggo samAdhikAmo tahA maraNakAle // Na bhavadi parIsahasaho bisayasuhaparammuho jIvo // 191 / / joggamakArijaMto asso duhabhAvido ciraM kAlaM // raNabhUmIe vAhijjamANao kuNadi jaha kajaM // 192 // 408 Page #429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA AzvAsaH puvvaM kAridajogo samAdhikAmo tahA maraNakAle // hodi hu parIsahasaho visayasuhaparammuho jIvo // 193 // akAritatapoyogyazciraM vissymuuchitH|| na jIvo mRtyukAle'sti parISahasahastathA // 193 / / vidhApitaH kriyAM yogyAM sarvadA duHkhavAsitaH / / vAyamAno yathA cAjI kAryakArI raNakSitau // 194 / / vidhApitastapo yogyaM hRSIkArthaparAmukhaH / / jAyate mRtyukAlegI parISahasahastathA / / 105 // artha-yadi pUrva kAlameM tapazraraNa nahIM kiyA hoya to maraNakAlameM samAdhikI icchA karatA huA bhI parIpahoMko sahana nahIM karatA hai ataH baha viSayasukhoMmeM Asakta ho jAtA hai. jisase bhramaNa karanA, ulaMghana karanA vagairaha kAryokA abhyAsa karAyA gayA hai tathA jisako kSudhA, tRSA, zIta, uSpA ityAdi duHkhoMkA cirakAlataka abhyAsa karAyA hai, aisA azva raNabhUmImeM le jAnepara vaha svAmIke zatruko jItanekA kArya karatA hai. yatine bhI pUrva kAlameM yadi tapa kiyA ho to parISadoMko sahana kara samAdhikI icchA karanevAlA hokara maraNakAlameM viSayasukhameM vaha mUrchita-Asakta nahIM hotA hai, zrutamAhAtmya prakaTayati sudabhAvaNAe gANaM dasaNatavasaMjamaM ca pariNabaha // to uvaogapaiNNA suhamantravido samANei // 194 // caturaMgaparINAmazrutabhAvanayA paraH nivryAkSepaH pratijJAtaM sva nirvAhayate tataH // 196 // vijayodayA-sudabhASaNAe / bhUyate iti zrutamityasyAM vyutpattau zabdazrutamucyate / tasya bhASanA nAma tadartha viSayajJAnAsakRtpravRttiH / nanu rAmdazrutasyAsakRtpaThanaM bhutabhAvanA sthAt, bhAnaM tato'rthAntaraM atrocyate-bhutakAryazAne Page #430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa 410 zutazabdo yatate iti na doSo vA / gatIti gauriti vyutpattAvapi nAvAdI gozabdo vartate / kiMtu rUDhivazAtsAnAdi maspeya | eghamihApi zrUyate iti vyutpAdito'pi na sakale zrotropalabhye vacanasaMdarbha pravartate, api tu svasamayarUDhiSazAdgapadharoparacite paca / tathaiva zrutajJAnAvaraNakSayopazamanimittAne eva vartate / tasyAsya zrutamAnasya bhASanayA 1 NA dasaNanavasaMjamaMca paripAmA samIcInajJAnadarzanatapaHsaMyamapariNatiH prtipdyte| mAnabhASanAparosAnapariNato bhavatu kathamasI darzanAdau pariNAmAMtara pravRtto bhavati ? nahi krodhapariNato mAyAyAM pravRtto bhavatIti ceSa doSaH / yapatrAMtarIyaka tasminsati tadbhavatyeva tadadhikaraNe yathA kRtakatve'nityatvaM / hAna cAMtaraNa na bhavati samyagdarzanAdayaH / atredaM yodyaasaMyatasamyamhaTerastizAnaM tasya tapAsaMyamau kimuta ta ? saMyamasanavi kathamasaMyatatA tasAca tI sH| kathamidaM stra? nAyamasya sutrasyAoM zAnabhAvanA sA bhavatyeva sarva pada iti, kiMtu zAnabhASanAyo satyAmeva bhaSati nAsasyAm / tapaH saMyamI kAryatvena sthitI cAritramodakSayopazamApekSiNA kAmena pravaya'te, na cAvazyaM kAraNAni kAryayanti / dhUmamajanayato' pyadarzanAt kASThAyapekSasya / to tataH zAnamAyanAtaH / upayogapadipaNA sAnadarzanatapaHsaMyamapariNAmapraraMdhe pravartayA myAtmAnaM iti yA upayogamatizata / muhaM bhalezena / samANedi samApayatti / maSido bhacalitaH // bhusabhAvanAmAhAsya gAthAhayenAha mUlArA--namayopaNa nAnANipratI pahAyalA itarImAram / accavido apalitaH / samANedi samApayati / zrRMvajJAnabhAvanAkA mAhAtmya prakaTa karate haiM___ artha- zrUyate iti zrutaM' jo sunA jAtA hai usako zruta kahate haiM, yadi yaha zruta zabdakA artha mAnoge | to zabdoMko zruta mAnanA cAhiye. isa zrutakI bhAvanA karanA arthAt zabdakA jo artha tadviSayaka jJAnameM vArapAra pravRtti karanA zrutabhAvanA hai. arthAt zabda sunakara usake arthakA jo cAracAra zAna honA baha zrutabhAvanA hai. zaMkAzabdazrutako bAra bAra paDhanA vaha zrutabhAvanA hai. jJAna to isase bhinna hai ? uttara-bhuta jo zabda usakA kAryarUpa jo jJAna usameM bhI zrutazabdakI pravRtti hai, zabdako bhI zruta kahate haiM aura usase honevAle kAryarUpa jJAna ko bhI bhuta kahate haiM. ataH isameM kucha virodha nahIM hai. "gacchatIti gAH " isa vyutpattIse banA huA bhI go zabda azvAdikakA vAcaka hotA nahIM, paraMtu rUdIse sAsnAdimAna jo gAya usakA hI vAcaka hotA hai. se yahAM bhI "bhUyate iti zrutaM" isa prakArase vyutpanna kiyA gayA zabda kAnase sunegaye samasta zabdoM meM pravRtta hotA nahIM haiM, paraMtu svasidvAnta kI svIkI apekSAse gaNadhararacita zabdazrutameM hI atAnda kI pravRtti samajhanI cAhiye. zrutajJAnAvaraNa Page #431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA bhAvAsaH | a karmakA kSayopazama pAkara jo zAna utpanna hotA hai usameM bhI yahAM zruta zabda samajhanA cAhiye. isa zrutajJAnakI bhA- vanAse samyagjJAna, darzana, tapa, saMyama ina guNoMkI prApti hotI hai. zaMkA-jo manuSya jJAnabhASanAmeM tatpara hai vaha jJAnameM pariNata hogA yaha darzanAdi pariNAmoMmeM kaisA pariNata hogA. krodhakaSAyase pariNata huA adamI bhAyA pariNata nahIM hotA hai. uttara-ApakA yaha kahanA yogya nahIM hai. jo jisake sAtha avinAbhAvI rahatA hai vaha usake sadbhAvameM usake AdhArameM rahegA hI. yathA jahAM jahAM kRta katva rahatA hai vahAM vahAM anityatva rahegA hI. jJAnake vinA samyagdarzanAdika hote nahIM hai. zaMkA-asaMyata samyagdaSTI meM jAna hai paraMtu usameM tapa aura saMyama bhI hai kyA? yadi hoMge to usako asaMyamI ka hate haiM. agazada samaga aura saMcama sI rahate haiM. arthAt vAnake sAtha unakA saMbaMdha nahIM hai. uttara-jJAnabhAvanA honepara tae saMyamAdika hote hI hai aisA isa sUtrakA abhiprAya nahIM hai. paraMtu tapaH saMyamAdika yadi utpanna hoMge to bAnabhAvanA ke rahate hI utpanna hogeM. anyathA nahIM. tapa aura saMyama ye kAryarUpa haiM aura ve cAritra mohanIya karmaka kSayopazamakI apekSA rakhanevAle jAnake dvArA pravRtta kiye jAte haiM. kAraNa avazya kAryavAna hote hI hai aisA niyama nahIM hai. kASThAdikI apekSA rakhanevAlA agni dhUmako utpanna karegAhI aisA niyama nahIM hai. isaliye jJAnabhAvanAse meM jJAna, darzana, tapa saMyama pariNAmoM meM AtmAko pravRtta karUMgA esI jo upayoga pratijJA umako vaha muni ekAgra hokara acalita hokara anAyAsase saMpUrNa karatA hai. jadaNAe joggaparibhAvidarasa jiNavayaNamaNugadamaNassa // sadilo kADhuMje Na cayati parIsahA tAhe / / 195 // svanyastajinavAkyasya rcitocitkrmnnH|| parISahApadaH zakkA na kartuM smRptilopanam // 1975 iti zrutam / / cijayodayA--jadaNAe yatnena / jogyaparibhAvidhassa yujyate anena anazanAdinA nirjarAthai yatiriti yA sapaH yogazacanAtrocyate / tenAyamarthaH / tapasA bhASitasyeti / jiNavayaNamagadhamaNassa jinavacanAnugatacetasaH / Page #432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArASamA AzvAsaH 112 PARANARASTRAFATAFTAA sadilo smRtilopaM / ratnatrayapariNAmaprabaMdhasaMpAdanodyogasya smRtiyoM tathA vinAzaM / kAuMje kahu~ / na cayati na zaknuvaMti / ke ? parissahA zudAyivevanAH / tAhe takSa / etaduktamanayA gAyayA abhyasthamAne dhutajJAnaM nirmala paTIyo bhavati / pATavAbhyAsabalena ca smRtira khedena pravartate / smRtimUlo hi yogo vAkAyacyApAra iti / sudaM gadaM / mUlArA-jadaNAe yatnena pramAdaparihAreNalArthaH / joga yujyate'necAnazanAdinA nirjarArtha gatiriti jogo bAhAM tapaH / sadilo smRtilopaM / kAuMje kartuM / na zaknuvanti / tAdhe tadA maraNakAle // artha-anazana avamodarya ityAdi tapa munirAjake karmakI nirjarA karate haiM arthAta karmakI nirjarA karaneke lie muni anazanAdi tapase jur3a jAte haiM. isalie anazanAdi bAhya tapa ko AcArya yoga kahate haiM. pramAda choDa kara prayatnase jo tapase apane AtmAko musaMskRta banAtA hai, jisakA mana jinezvarake vacanoMmeM ekAgna huA hai, aisA muni ratnatraya pariNAmAmeM sthiratA rakhane meM satata udyukta hotA hai ataH yadi kSudAdi parIpahA~se vaha pIDita hogayA to bhI usakI smRtikA nAza hotA nahIM haiM. abhiprAya yaha hai ki, zrutatrAnakA abhyAsa karanese vaha nirmala aura UhApohake sAmarthyase yukta ho jAtA hai. UhApohakara abhyAsa baDha jAnese jinAgamameM smRti binA khedake pravRtta hotI hai, vacanakI pravRtti, zarIrakI saba pravRttiyAM sapatipara hI nirbhara rahatI hai. isa taraha jJAnake sAmarthya kA varNana kiyA. R AM satyabhAvanAyA guNaM stAti uttaragAthayA-- devehiM bhesido vi hu kayAvarAdho ba bhImarUvahiM // to sattabhAvaNAe vahai bharaM Nibhao sayalaM // 196 // bahuso vi juddha bhASaNAe Na bhaDo hu mujjhadi raNammi // taha satta bhAvaNAe Na mujjhadi muNI vi bosagge / / 197 / / bhISyamANo'pyahorAtra bhImarUpaiH suraasuraiH|| satyabhAcanayA sAdhu dhuri dhArayate'khilam / / 198 // ATARARIANTARA kara Page #433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArA 413 1.V vimuhyatyupasarge vo sattvabhAvanayA yatiH // yuddhabhAvanayA yuddhe bhISaNe'pi bhaTo yathA // 197 // vijayodayA - deveoI devaikhAkhito'pi / su sphuTaM / kRtAparAdho'tibhImarUpaiH 1 vA athavA to tataH / satyabhAvanayA sodaduHkhAt vaha bharaM vibhao sayale vahati bharaM saMyamasya nirbhayaH sakalaM / mRterbhImarUpadarzanAtha bhItirupajAyate bhItasya pracyutaratnatrayasya tadatidukhAeM / tadanavAsyA na karma nimUrlanaM zakyaM karttuM / anAsAditamalayAni ca karmANi vicitre yAtayaMtyAtmAnaM / tato bhItirevAne kAnarthamUlamiti nizcitya sA prAgeva nirasanIyA / tathAhi mulArA-mIsido bhayaM nItaH / diyA diyaa| rAo rAtrI to tayA prasiddhA pRthvIkA vikAdibhavaNa dvArAyAtavicitra duHkhaparAmarza kRtabhayApasAraNayA / dhuraM cAritrabhAraM / gulI-mapaSTam | satyabhAvanA meM jo guNa haiM unakI stuti AcArya karate haiM artha---- vaha muni devoMse trasta kiyA gayA, bhayaMkara vyAghrAdirUpa dhAraNa kara pIDita kiyA gayA to bhI satyabhAvanAko hRdayameM rakhakara duHkhoMko sahana kara aura nirbhaya hokara saMyamakA saMpUrNa bhAra dhAraNa karatA hai. bharaNa hogA isa vicArase aura bhImarUpa darzanase manameM bhIti utpanna hone para ratnatrayakA yadi tyAga kiyA to punaH usakI prApti honA atizaya durlabha hai. ratnatrayakI prApti na honese karmakA nAza karanA azakya hai. kamakA nAza na honese ve AtmAko nAnA prakArase pIDA dete haiM. ataH bhIti hI aneka anarthoMkA mUla hai aisA nizcaya karake vaha satyabhAvanA se prathama dUra karanI cAhiye. khaNaNutAvaNavANavIyaNavicchettaNAbarodattaM // ciMtiya duhaM ahaM mujjhadi No sattabhAvido dukkhe // 198 // bAlamaraNANi sAhU suciMtidUNappaNI anaMtANi || maraNe samuha mujhai No sattabhAvaNANirado // 199 // AzvAsa 413 Page #434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA A~zcA vijayodayA-pRthiSIkAyikaH san khananadahanavilekhanakuTTanamaMjanaloThamapeSaNacUrNanAdibhirvAdhA parimApto'si / apazca zarIratvenopAdAya amarazmikaranikarApAtena, bahanajyAlAkalApakalitatanutayA parvatadarIsamujatadezebhyo'tiyegena zilAghanavasuMdharAmu pattanena, mAmlalavaNakSArAdirasasamavetadravyasammizraNena, dhagadhagAyamAne'nau prakSepaNena, tasataTazilApAtena, pAdakaratalAmighAtena, taraNodhatAnAM vizAlaghanoraHsthalAbapITanena, avalokamAnamahAnAgataraNama janaisakSobhaNAdinA ca mahartI vedanA adhigato'smi / tathA samIraNaM tanutayA parigRdha drumagulmazilocayAdInAM prANabhRtAM nitAMtakaThinakAyAnAM cAbhidhAtena samIraNAM. tarAcamaInena, jvalanasparzanena ca duHkhAsikAmanubhUso'smi / tathA parigRhItAnizarIro vidhyApanena pAMsubhamasikatAdiprakSepaNena, muzalamAtrajaladhArApAtena, daMDakASThAdibhittADanena, lopvapApANAdibhizcUrNanena prabhaMjanena vipadamAzrito'smi / phalapazapAyakusumAdikArya svIkRtya troTanamakSapAmardanapeSaNadahanAdibhistathA gulmalatApAdapAdikaM tanUkatya chedanena, bhedanenorapATanena, rohaNena, dahanena ca klezabhAjanatAmupayAto'smi / tathA kuMthupipIlikAditraso bhUtvA vegaprayAyirathacakAkramaNena, kharaturamAdiparuSakhurasaMtADanena, jalapravAhamakapaMNena, dAvAnalena, dumapArANAdipatanana, manujacaraNAvamaInena, malabatAM bhakSaNena ca ciraM liSTo'smi / tathA kharakarabhavalIvAdibhASamApadya gurutarabhArAropaNenArohaNena, baMdhanena, karkazatarakazADamazalAditAunenAddAranirodhanena, zItoSNayAtAdisaMpatina, karNacchedanena, bahanena, nAsikAdhanena, vidAraNena, parazyAdibhirnizitAsidhArA prahAreNa ciramupaguto'smi / tathA bhanna gAvaM, kRzatayA vyAdhyAbhimavena cA patitaM itastataH parAvartyamAna, karUratamadhyAnaTagAlasArameyAdi mirbhakSyamANaM, kAkagRdhrakaMkAdibhiH kavalIkriyamANa, taralataratArakAkSiyugalaM, kakhAtumAsIt / tato yato guyatarabhArobahanajAtakAyatamaNasamudbhavakRmilena, kAkAdibhizvAnAratamupamRto'smi / tathA manujabhace'pi karaNavaikalyAhAriyAdasAbhyavyAdhyupanipAtAt , priyAlAbhAdapriyayogAtparaprenyakaraNAdapara parAbhapAt , draviNArjanAzayA duSkarakarmAdAnamUlaSadakarmodyogAca, vicitraviSadamupagato'smi / tathaivAmarabhave'pi dUramapasara laghu prayAdi, pramoH prasthAnavelA vartate / prayANapaTaha tAiya, bajaM dhAraya, hatAza decIjana pAlaya, tiSTha svAmino'bhilASitena vAhanarUpeNa, ki vismRto'syanatpapuNyapaNyazanamasrasya dAseratA yatI tiSThasi / puro na dhAvasIti devamahattaraparuSatarabhAratIzalAkAnAM tAunena zatamukhAntaHpurAdabhravibhramavilokanodbhUtAbhilASadahanajanitasaMtApena SaNmAsAcAsthiterAyuH parizAnena ca mahadudapAdi dukhaM / evaM narakabhavepi inthamanaMtakAlamanubhUtasya mama ko viSAdo, duHkhopanipAte iti na ca viSaNNaM tyajati duHkhAni, svakAraNAyattasaMnidhAnAni tAnIti satvabhAvanA // yadyazubha. zarIradarzanAnItiH sApi no yuktaa| tAni zarIrANi asanmayA gRhItAni dRSTAni c| kA tatra paricitebhyo bhItiriti cittasthirIkriyA stybhaavnaa| MC Page #435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AbAsA mUlArAdhanA isa savabhAvanAkA mahAtmya do gAthAoMse AcArya kahate hai |-- artha--satvabhAvanAkA dhAraka muni manameM isa prakArase vicAra karatA hai- jara pRthvI hI merA zarIra thI usa samaya mereko khodanA, jalAnA, halake dvArA vidIrNa karanA, kUTanA, phoDanA, pIsanA, cUrNa karanA ityAdi bAdhA dekara loga mujhe satAte the. arthAta pRthvIkAyikaavasthAmeM maiMne dIrghakAlataka pacanake dvArA avarNanIya aise duHkha sahe haiM. jaba maiMne jalako apanA zarIra banAyA taba sUryake pracaMDakiraNoMse, agnikI jvAlAoMse merA zarIra atizaya uSNa hokara maiM bahuta bedanAyeM sahI. parvatakI darI vagaire UMce sthAnaoNse ativagese merA patana nIce kaThina zilAoMpara honese maine duHkha sahana kiyA hai. khaTTA, lavaNa, kSArAdi rasayukta padArthoM kA mere sAtha mizraNa karake jaba dhagadhagAyamAna agnike upara mereko saMtapta karate the taba mereko asahya duHkha hotA thA, vRkSAparase nIce zilAopara giranese, pAMva ora hAthoMke AghAtoMse, tIraneke liye udyukta hue manuSyAdi prANioMke vizAla vakSaH sthalakI tAhanAse, prathama dekhakara anaMtara pAnI meM jisane praveza kiyA hai aise bar3e hAdhIkA tIranA, majjana karanA aura zuMTAse jalakSobha karanA ityAdi kAraNoMse mereko mahAn duHkha huA thA. jaba jalAvasthAkA tyAgakara maine vAyurupa zarIra dhAraNa kiyA taba vRkSa, jhuDupa, ityAdikase dhakkA pohocanepara maine duHkhoMkA anubhava kiyA hai. jinakA zarIraM atizaya kaThina hai aise mANioMke AghAtase aura merese bhinna vAyuse TakarAnepara, merA zarIra cUrNa-vicUrNa hokara maiM bahuta duHkhoMkA sthAna hogayA thA. agnijvAlAoMkA jaba mere zarIra se sparza huA taba to mere prANahI nikala gaye. jaba vAyuzarIrako choDakara agniko zarIrarUpase grahaNa kiyA, to bahuta bAra dhUla, bhasma, bAlU vagairaha mere Upara DAlakara logoMne mereko bujhAyA, muzalake samAna jala dhArAye paDhanepara, daMda kASTAdikoMse Thokakara cUrNa karanese mereko bahuta hI kaSToMse sAmanA karanA paDA. mAtIke Dele aura pattharoMke AdhAtase tathA vAyuke joradAra dhakese maiM duHsvavihvala huA thA / jaba agnikA zarIra choDakara maiM phala, puSpa, patra, komala aMkura inako zarIrarUpase dhAraNa kiyA tava toDanA, khAnA, mardana karanA, dAMtose cabAnA, agnipara muMjanA ityAdi prakArAMse mereko janatAne duHkha diyA hai. jaba maiM jhADa, latA, choTe peTa ityAdika rUpase janmA taca chedana karanA, bhedana karanA, ukhAranA, toDanA eka jaga aura zRMTAse jala kA tyAgakara maine vAyuruSa zatizaya kaThina hai aise 415 Page #436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 416 ise uThAkara dUsare sthAna meM bonA, jalAnA ityAdikoMse jo duHkha bhogane paDe unakA varNana karanA merI zaktI bAhara haiM. jaba maiMne kuthu, cIMTI vagaire prANioMmeM hIMdriya, zrIMdriya cAraka hokara janmagrahaNa kiyA taba vegase jAnevAle rathake pahiyoMke nIce dabakara prANavisarjana kiye hai. gadhA, ghoDA vagaire prANioMke kaThiNa khuroMke tADanase pAnIke pravAhake vegase, jaMgalake azIse, vRkSa pASANAdika padArtha aMgapara girane se, manuSyoM ke pairose kucala jAnese, balavAna prANioMkA makSya honese mereko dIrghakAla taka duHkha bhogane par3e hai, tathA gadhA, uMTa, baila, vagaire paMceMdriya prANioMkA janma jaba dhAraNa kiyA thA taba manuSyoMne mere Upara adhika bojhA lAdakara aura svayaM car3hakara bahuta khedita kiyA thA. dorI bAMdhanA, adhika karkaza cAbUka, lAThI muzala, ityAdikAMse AghAta karanA, AhAra pAnI na denA, zati, uSNa, vAyu ityAdikakI bAdhA honA ityAdi koMke dvArA merako bahuta kleza huAthA. kAna chedanA, jalAnA, nAka meM nathanI DAlanA, vidAraNa karanA, kulhAr3I are zastroMse takSNi taravAra prahAra karanA ityAdikoseM manuSyoMne mereko atyaMta dukha diyAthA. jisase pAMva gaye hai, Rza honese athavA rogapIDita honese jo girapar3A hai, itastataH pIDA sahana na honese jo asaine lagA hai. atyaMta krUra vyAma, kune, syAla vagairaha prANioMkA jo bhakSya ho rahA hai. kauve gIdha bagulA ityAdi pakSI jisakI noca nocakara khA rahe hai. jisako AMkhe bhayake mAre cala hI rahI hai, aise samaya meM koI bhI merA rakSaNa karanevAlA na thA. adhika bojhA lAdanese mere paTapara jakhama ho kara vaha krimiase bhara gaIthI usa samaya kauve vagaire pakSI Akara jamakA mAMsa nocakara khAte the vaha baDAhI bhISaNa duHkhadAyaka prasaMga thA. kucha pApakA upazama honese manuSya hokara maiM janmA paraMtu iMdriyoMkI nyUnatA, dAridrya, amAdhya roga ityAdikIse meM bahuta duHkhI thA. priya padArtha na milanA, apriya zatru, vipa, kaMTakAdikoM kA saMyoga honA, dUsaroMkI nokarI karanA, zatrume parAbhava honA, ityAdika duHkhoMse maiM bahuta hI vyAkula ho uThatA thA, dhana kamAnekI icchAse duHkhadAyaka karmAsravake kAraNa aise asi maSi vagairaha padakamoMmeM dina rAta prayatna karatA thA to bhI nAnAprakArakI vipatti AtI hI thI. AzvAsaH 3 456 Page #437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HAAR mUlArAdhanA | AzvAsaH 417 kucha zubhodayase devagatImeM merA janma huA. paraMtu vahA~ bhI, "yahAMse dUra haTo, zIghra cale jAva, prabhukA AnekA samaya hai, unake prasthAnakI sUcanA denevAlA nagArA bajAo. are yaha dhvaja hAtha pakar3akara khar3A ho"| "are dIna ina devAMganAoMkA rakSaNa kara, svAmI kI abhilASA ke anusAra vAhanakA rUpa dhAraNa kara. vipula puNya rUpI dhana jisake pAsa hai aise iMdrakAna dAsa hai kyA tu yA bhUtayA' ko sAkhasA huA hai ? iMdraka AgaM kyoM bhAgatA nahIM " aise adhikArI devoMke kaThora vacana sunakara vaha bahuta khedayukta hotA hai. iMdrakI apsarAokA hAvabhAva dekhakara aisI devAMganAyeM mereko kara mileMgI yaha abhilApA manameM hokara maine devaparyAyameM bhI yahata duHkhoMkA anubhavana kiyA hai. isI taraha anaMta kAla duHzvAnubhava karane meM merA calA gayA hai ataH isa samaya parIpaha upasargAdi duHkha Apar3ane para viSAda karanese kucha bhI phAyadA nahIM hai, khinna huye puruSako kyA duHkha choDa denA hai ? yaha to apane kAraName utpanna honA hai aisA vicAra kara satvabhAvanAse duHkhoMkA hamalA sahana karanA cAhiye. yadi azubha, jugupsA utpanna karanevAle zarIrako dekhakara bhaya utpanna hotA hai aisA kahanA bhI yukta nahIM hai. kyoM ki khuda maine azubha zarIra asaMkhyAta bAra grahaNa kiye haiM. aura dekhe haiM. ve saba zarIra mere paricayake haiM. pArIcitAse bhaya hI kaisA utpanna hogA aisA vicAra kara manako sthira karanA cAhiye. manako sthira karanA yahI satvabhAvanA hai. jisane bahuta bAra yuddhakA abhyAsa kiyA hai. aisA vIrapuruSa yuddhameM mohayukta nahIM hotA hai arthAta dhairya dhAraNa karatA hai vaise satvabhAvanAkA Azya lekara muni bhI upasarga Anepara mohayukta hote nahIM pratyuta pe dhairya dhAraNa kara upasarga sahana karate haiM. eyattabhAvaNAe Na kAmabhoge gaNe sarIre vA // sajjai dheraggamaNo phAsedi aNuttaraM dhammaM / / 200 / / kAme bhoge gaNe dehe vivRdvaikatvabhASanaH // karoti niHspRhIbhUya sAdhurdharmamanuttaram / / 10.8 // 415 Page #438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArAdhanA 418 vijayodayApatyabhAvanA nAma janmajarAmaraNAvRttijanita duHkhAnubhavane na duHkhaM madIyaM saMvibhajati kazcit / duHkhasaMvibhajanaguNena svajana ityanurAgaH tadkaraNena ca parajana iti ca dveSo yujyate / na cedasti sukhaM mayyA dhAtumazramaH iti na tatsukhenApi svajanaparajanavivekaH / tasmAdeka evAhaM na me kcit| nApyaI kasyaciditi cintA kaaryaa| tasyA guNamAcaai 1 bhAvaNAra ekatvabhAvanayA hetubhUtayA / na sajadi nAsati karoti / ka kAmabhoge, gaNe ziSyAdivarge, zarIre vA sukhe vA / kAmaM svacchayA bhujyaMne anubhUyate iti kAmabhogAH / sukhasAdhanatayA saMkalpitabhakta pAnAdayo bAmalocanAdivargazca tatra na saMgaM karoti / bAhyadravyasaMsargajanitAH prItivizeSaNaH sukhazabdavAcyAste tRSNAmevAtizayaSatIM AnayaMti khetovyAkulakAriNoM, na cetaH svAsthyaM saMpAdayitumIzA iti / na tu upayogyAH kAmabhogAH, ratnatraya saMpattireva janasyopayoginI, na tayA bhogasaMpadAsmArka kiMcidasti kRtyaM / madIyapariNAmAvalaMbinI hi baMdhamokSau mama / tataH kiM tena gaNena / zarIramavya kiMcitkaraM / na karmANi kiMcitkuryuH / zrAhAM jIvAjIvAtmakaM dravyaM rAgakopanimittaM dadamupakArakamanupakArakamiti vA saMkalpyamAnaM nAnyathA / tataH saMkalpamIdRgbhUtaM vihAya zuddhAtmasvarUpazAnapariNAmapravedhaH asahAyAtmasvarUpaviSaya iti ekatvabhAvana yaMta | satyAmasyAM na kacitsaMga karoti / bhairava vairAgyamupagataH / phAse spRzati / aNuttaraM dhammaM atizayitaM cAritraM / gatena saMsArabIjasya saMgasya nivRttirazeSakarmApAya he to cAritrasya ca lAbhoM guNa ekatva bhAvanAjanyaH ityAkhyAtaM bhavati / ekatva bhAvanA mohamajJAnarUpaM adhyapanayati / yathA jinaka spiko nirastamohaH saMvRttaH / mUlArA -- eyattabhAvaNAe / ahabheko na me kaJcinnAhamanyasya kasyacidityAdi dehAdiparadravyavitAbhyAsena / kAmabhoge iMdriyasukhAnubhavane / sajjadi Adi karoti / phArmedi karoti / etena saMsArijIvasya saMgasya nivRttirakSepakarma tarivAbhoguNaH ekabhAvanAjanya ityuktaM bhavati / artha -- ekatvabhAvana kA Azraya lekara virakta hRdayase munirAja kAmabhoga meM, caturvidha saMgha meM, aura zarIra meM Asakta na hokara utkRSTa cAritrarUpa dhAraNa karanA hai. janma: jarA maraNa vagaire duHkhoMkA meM anaMta kAlase upabhoga rahA hUM. paraMtu mere duHkhakA koI bhI vibhAga karatA nahIM, maiM akelA hI janmAdi duHkhoMkA anubhava lerahA hUM. jo apane duHkhoMkA vibhAga karatA hai vaha svajana hai aisA samajhakara manuSya usako svajana mAnane lagatA hai. jo duHkhoMko halake nahIM karatA hai. vaha parajana I aisA samajhatA hai, paraMtu meremeM sumba utpanna karanevAle sAtA vedanIya karmakA udaya yadi nahIM haiM to dusare mereko kadApi sukhI nahIM kara sakate haiM. yadi sAtA vedana karmakA udaya ho to zatru duHkhadAyaka na hokara sukhadAyakahI hogA ataH ye svajana haiM aura ye parajana haiM azvAsaH 3 418 Page #439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAmanA AvA 419 aisA vibhAga karanA vyartha hai. isa liye mai ekahI hai merA koIbhI saMbaMdhI nahIM hai. maiM bhI kisIkA nahIM iM aisA vicAra karanA cAhiye, isa ekatva bhAvanAkA yaha guNa hai ekatvabhAvanAkA abhyAsa karanese muni kAmabhogama, ziSyAdivarupa gaNameM, aura mukhameM Asani. nahIM karatA hai. svecchAse jina padArthoMkA upabhoga le sakana hai aisa padArcAko kAmabhoga kahate haiM. jane AhAraka aura panika padArtha, strI vagairaha padArtha inameM ye sukhadAyaka hai aisA saMkalpa loga karate haiM paraMtu muni ekatvabhAvanAkA abhyAsa karatA hai ataH yaha rAga nahIM karatA hai. bAhya dravyoMkA saMbaMdha honese jo manameM AlhAda hotA hai. usako sukha kahate haiM, paraMtu ye bAhya padArtha lobhako hI uttarottara vRddhiMgata karate haiM. lobhase mana bahuta vyAkula honA hai. ye bhogake padArtha manameM svAsthya utpanna karane meM asamartha hai, isaliye ye padArtha-kAmabhoga bhogane yogya nahIM hai. ratnatraya saMpatti hI lokake liye upayogI hai. isa bhogasaMpattIse hamArA kucha bhI prayojana siddha hotA nahIM hai. mere pariNAmAMsahI merako zubhAzubha karmabaMdha hotA hai. gaNa usameM kAraNa nahIM hai ata: usase merA na kucha vighaDatA hai na sudharatA hai. zarIra bhI akiMcitkara hai vaha khuda kucha bhI kara nahIM sakatA. karmake Azrayase vaha kAryakArI dIkhatA hai, bAhya jIva aura ajIva padArtha ye upakAra karate haiM, tathA anupakAra karate hai aisA unameM saMkalpa honase rAgadapake kramama nimitta banate haiM, anyathA nahIM. ataH yaha saMkalpahI hRdaya se nikAlanA cAhiya. zuddha AtmAkA svarUpa jAnane meM sanata prayatna karanA cAhiye. mesa AtmasvarUpa asahAya hai aisA vicAra karanA cAhiye isako ekatva bhAvanA kahata haiM. isa bhAvanAka mAhAtmyasa muni kisI meM bhI Asakta nahIM hote haiM. vairAgya bar3hanese ve utkRSTa cAritrakA Azraya karate haiM. isa vairAgyase saMsArako bIjabhUta jo parigraha usakA saMpUrNa nyAga hotA hai. va saMpUrNa karmokA nAza karanema hetubhUta cAritrakI prApti hotI hai. yaha saba ekatvabhAvanAkA hI guNa hai. yaha ekalabhAvanA ajJAnarUpa mohako dUra karatI hai. isake prabhAvase jinakalpI muni moharahita huye haiM.. SAJAN 9 bhayaNIe vidhammijaMtIya eyattabhAvaNAe jahA / jiNakAppido Na mUDho khabao vi Na mujjhai tadheva // 201 // Page #440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAyanA 420 FORNER svasurvidharmatAM dRSTA jinakalpIya saMyataH // pakatvabhAvanAbhyAso na muvati kadAcana / / 119 // iti pakatvaM / vijayodayA- yathA jinakalieko jinakalpakaM prapatro nAgadatto nAma munirbhaginyAmayoga kArayaMtyamapi ekatva bhASanayA / Na mUDho mohana gataH / tathaiva napako'pi na muvatImi gAthArthaH / gAvabhAvanA // mUlArA-vidhammitIra biddvymaanaayaaN| jiSNakappizro jinakalpamAparaNavizeSa / pratipano nAgadatto nAma muniH || artha-jinakalpa avasthAko prApta huve nAgadatta nAmaka muni ayogya kArya karAneralI apanI rahinapara mohayukta nahIM huye. kSapaka muni bhI ekatyabhAvanAke balase mohayukta nahIM hote hai aisA gAthArtha hai. ekatvamAvanA samApta huI, gician paMcamI prAnavATabhAvanA nAcagAna akAnapatrA dhRtiH saMba yalaM dhRtiyalaM nasya bhAvanAbhyAsaH asakara kAnagtrayA cuniH| tathA dhRtiyArabhAvanayA duradaparIpahacabhvA / / yudhyatIti nigaiti 1--- kamiNA parIsahacamU anbhui jai vi sovasaggAvi || duddharapahakaravegA bhayajaNaNI appasattANaM / 202 // upasargamahAyodhA parISahacamUM praaN|| kurvANAmalpasatvAnAM durnicArarayA 'bhayam / / 200 // vijayodayA-kasiSNA kRtsnA / parIsaranAma pIpahalenA zudAdidvAviMzatiduHkhapRtanati yAvat / anbhura mAbhimukhyenoniSThati / jaivi yAgi soksaggA vi caturvidhoyalaga saha vartamAnAdhi / duddharaNaharavemA durdharasaMkaTamA aparalatANa bhayajaNaNI aspasatyAnAM myjnnii| mUlArA-kasiNA sarvA / ekonaviMzatibhayanyUharUpApi (pISTeH ) anmuDhevi abhimukhamuttiSThate / duddharapaikaravegA ajayyasamarthabhaMjakapravRttibhavA / athavA durdharo duHkhadaH ma cAsau paMthAca duSkarI vego yasyAH / pathakara saMkaTa iti TIkAyAM / appasattANaM alpasaravAnAM bhIrUNAM / / 420 Page #441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsA mRlArAdhanA 121 pAMcavI dhRtibalabhAvanA hai. duHkha Anepara bhI nirbhaya rahanA hI dhairyakA lakSaNa hai. isa dhairyavalakI bhAvanA karanA athAta abhyAsa karanA yaha dhRtibalabhAvanAkA svarUpa hai. isa bhAvanAke balasa munIzvara du:khada parIpaharUpa senAse yuddha karate hai aisA varNana AcArya karate haiM artha-cAra prakArake upasauke sAtha bhUka, tahAna, zIta uSNa vagairaha cAbIsa prakArake duHkhoMko utpanna karanevAlI parIpaharUpI senA, nurdhara saMkaTarUpI vegase yukta hokara jaba muniopara AkramaNa karatI hai taba alpazakike dhAraka jIvoMko ghahuna bhaya utpanna hotA hai. dhividhaNibaddhakaccho jodhei aNAilo tamazcAI // dhidibhAvaNAe sUro saMpuNNamaNoraho hoI / / 203 // dhIratAsenayA dhIro vivekazarajAlayA // jAyate yodhayanAzu sAdhuH pUrNamanorathaH / / 201 / / jAyate yodhayAta dhRtisUtra dibhAvaNANa, bhRtibhAvanasAtha / saguNNamaNa vijayodayA-taM to pRtanA / jodhA bodhayati / kayA saha ? dhidibhAvaNANa dhRtibhAvanayA / kaH ? cidirdhANadayanakakar3o pranyA ninagaM vakSaH / bhUro zuraH / agAdalo anAkuTo vikramavAna, / kalamAcare samma / saMtuSaNamaNoraho hoi / saMpUrNa manogyo bhannati // mUlArA--vividhaNiyajukaccho dhRtiH paramaprasattiH saMvAnvartha yatA . kakSA pariveSTanaM yena / jodhedi yodhayati / aNAilo anAkulaH / na tA parIpaha camU / avadhido agrAyita: nirbharo'nobho vA / ghidibhAvaNAra nibhAvagayA saha athavA dhRtibhAvanayA kartabhUtayA tAM ghAtayati yodhayanIti vyAkhyanam / artha-dhairyarUpI UparakA paridhAna karanekA vastra jisane dRDha bAMdhA hai aisA parAkramI zUra muni kRtibhAvanAko hRdayameM dhAraNa kara saphala manoratha hotA hai. 421 Page #442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA bhASA 422 puyAe bhAvaNAe cirakAlaM hi viharejja suddhAe / kAraNa anamI, dANANaNe carite ya / 204 / / vidhAya vidhinA dRSTijJAnacAritrazodhanam / / ciraM viharatAM SaSTyA yatibhAvanayAnayA // 202 // iti bhASamAsUtram / * vijayodayA-patyAe bhAvapAe palayA paMcaprakAgyA bhAvanayA saha / cirakAla biharaja ciraM pravarneta / muddhA zuddhayA / kAUNa kRtyA / attasodhi Atmazuddhi / IsaNaNaNe carita ya ratnatraya nigaticAro bhUtvA / etasyAM paMcavidhA asaM kliSTabhAvanAyaryA zrapakaH pravartatAmiti zikSA prayacchatiHmRlArA-viharejja pravatate / attasuddhiM AtmazuddhiM / bhAvanA / sUtrataH 101 aMkataH 25 // artha-ina pAMca prakArako zaddha bhAvanAyeM cirakAla taka manameM dhAraNa kara munirAja apane AtmAkI zuddhi karata hai aura samyagdarzana, jJAna aura cAritrameM niraticAra pravRtti karate haiM. vyAvarNitabhAvanAnaMtara malegnanenyadhikAra saMbaMdhamAnae evaM gAtramANo bhikkhU sAhavarNa upakamai // NANAbiheNa tabasA bajjheNabhaMtaraNa th| / / 205 // sAdhuH sallekhanAM kartumitthaM bhaavitmaansH|| tapasA yatate samyak vAdyenAbhyaMtareNa ca / / 203 / / vijayodayA-evaM bhAvabhANo ini gaye uktena prakAreNa bhAvanAparaH / bhikkhU salAhaNaM sallekhanAM tanUkaraNaM / iyakramAprArabhate / kena jANAyiheNa nAnAprakArapaNa / tavasA bajhaNabhatareNa taddA bAhyAbhyaMtareNa tapasA ca / athaiyaM vidhabhAvanAparasya mumukSoH sallekhanAM gAthASaTpaSTayA vyAkhyAtukAmaH pUrva tadupakramopAyamudizati-- Page #443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA Azva 423 malArA-bhAyamANo bhAvayamAnaH / aMsakliSTabhAvanA punaH punaH pravartayanityarthaH / unakamadi prArabhate / bhAvanAAMkA varNana karane para saTTekhanAdhikArakA saMbaMdha dikhAte haiM. artha-isa prakAra pAMca prakArakI asaMkliSTa bhAvanAoMkA abhyAsa karanevAle muni bAhya abhyaMtara bArA prakAra ke tapake dvArA sallekhanA ko prAraMbha karate haiM. - bhadamahanvA vyAparNayituM azakyA sahalekhanati bhadamA-- - - SaANGARittarAAAAASARAMARus. sallehaNA ya duvihA abhaMtariyA ya bAhirA ceva // abhaMtarA kasAyesu bAhirA hodi hu marIre // 206 // sallegvanA dvidhA saadhorNtraanNtrepyte|| tatrAMtarA kaSAyasthA dvitIyA kAyagocarA // 204 // vijayodayA--salehaNA ya duvihA sallekhanA ca dviprkaaraa| mambhanariyA ya bAhirA veSa abhyaMtarA rAhagA ceti / abhaMtaga kasAyaMsu abhyaMtarA salekhanA krodhAdikapAyaviSayA / bAhirA hodi sarIre / bAhyA bhavati mallekhanA zarIraviSayA // sadekhanA dvaividhyanAbhidhane.. sallakhAM gAthApaMcazatA prapaMcayiSyasAmAnyatamtadupAya nirdizati-- mUlArA-paSTam / bhedake binA sahakhanAkA varNana karanA zakya nahIM hai isaliye bheda batAte hai.artha-mallakhanA abhyaMtara sallakhanA va bAhya sallekhanA esa do bheda hai, krodhAdi kaSAyoMko kRza, kRza 12 ALMAALArun / Page #444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 424 hai isako abhyaMtara sallekhanA bhI kahate haiM. aura zarIra uttarottara kRza karate jAnA usako zarIra sallekhanA kahate haiM isIko bAhya sallekhanA yaha bhI nAma hai. tara, kalA yaha bAsalekhanAnirUpaNArthaH uttara prabaMdhaH savve rase pade NijjU hittA du patalukkheNa || aNadareNuvadhANeNa sahii ya appayaM kamaso // 207 // vijayozyA - sadhe rase sarvAnmasAna | prakarSa nItAH praNInAH tAn atizayavana ityarthaH / NijjUddintA tyaktvA / aNNadaraMvadhANeNa / anyanareNAvagraheNa / adhyagaM AtmAnaM zarIraM / kamaso zramazaH / salihadi tanUkaroti / mUlAgI prakarSa nItAH praNItAH vAnatizayavata iMdriyabalavarddhanAnityarthaH / jjUddittA tyakvA / pAhAreNa / ubhAga avagrahavizeSeNa / sahitIkaroti / aparI svArI | lekhanAkA yahAM vistRta varNana karate haiM--- artha - iMdriyoM kA bala baDhAnevAle saMpUrNa rasoMkA tyAga karake aura viziSTa niyama grahaNa karake prApta hue rUkSabhojana ke dvArA apanA zarIra kSapaka kramazaH kSINa karatA hai. vArtha tapo vyAcaSTe aNaNa avamoyariyaM cAo ya rasANa vRttiparisaMkhA // kAyakileso sejjA ya trivittA bAhiratavo so // 208 // atiravamodarya vRttisaMkhyA rasojjhanam // kAyaklezo viviktA ca zayyA SoDhA pahistapaH // 205 // vijayodayA -aNasaNe anazanaM / utramodariyaM atramoda ca / cAgo ya rasANaM tyAgo rasAnAM / buttiparisaMkhA vRttiparisaMkhyAnaM / kAyakileso kAyaklezaH / sejjA vicittA vidhizayyA / bAhiratavo so bAhya tapastat / AzvAsaH i 424 Page #445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA maambaa bAhyasa vanopAyabhUtaM voDhA yApratayo vyAkhyAtumAha mUlArA-UmoyariyaM adhamodarya / buttiparisakhA vRttarAhArasya parisaMkhyAnaM / vicittA shuddhaa| prAmukavijanadezaviSayetyarthaH / so tat prasiddhaM sallekhanopAyabhUtam / artha-anazana, anamodarya, rasaparityAga, vRttiNamakhyA, kAyakeza aura viviktazayyA aise bAbatapake chaha bheda haiM. tatra anazanatapobhedanirUpaNArthA gAthA ahANasaNaM sabbANasaNaM duvihaM tu aNasaNaM bhaNiyaM // biharanassa ya aDANasaNaM idaraM ca carimaMte // 201 // sArvakAlikamanyaca dvedhAnazanamIritam / / prathama mRtyukAlanyadartamAnasya kathyate / / 206 / vijayodayA -- adbhAgalANaM addhAzabdaH kAlasAmAnyapacano'vata catudipagamAsAto gRhAta / taya yadanazanaM nadahAnadAna sarvAnasarne ceti / duvidhamaNasa tu zo'vadhAraNArtha dviprakAramevAnazanaM / sarcazadaH prakArakA vartate / yathA sarvamannaM bhuna / pazcinyAgAttarakAlo jIvitamya yaH sarvakAraH tasminnanAma azanAyAnaH manizanaM / kadA tadubhayamityatra kAlavikamAha-viharanassa yA prANapratisevanakAdayorvartamAnasya addhAnazanaM / itaraM ca itarat sarghAnazanaM / carita prinnaamkaalsyaante| anAnArUyatapobheda nirUpaNArtha gAthAdvayamAha---- mUlArA--addhANasa adAzabdaH kAlasAmAnyavayano'nyatre, caturdhAdimAsaparyanto gRhyate / tabAhAratyAyo'ddhAnazanaM kAlamakhya yopavAsa ityarthaH / mavyagNasaNaM | sarvarigansaMnyAsottarakAle anazana azanatyAgaH / viharatassa grahaNapratisevanakAlayorvartamAnasya / cariyaMte pariNAmakAlasyAMte maraNasamaye ityarthaH / artha-addhAnazana aura sanizana aise anazana tapake do bheda haiM. addhAzabda anyatra kAlavAcaka hai paraMtu yahAM caturtha, pATa, aSTama aise bhedoMko lekara SaNmAsa paryaMta jitane anazana tapake bheda hote haiM una sabako addhAnazana | kahate haiM. dhAraNA pAraNAsahita upavAsako caturtha kahate haiM athavA upavAsa yaha bhI saMjJA hai. do upAsoMko paSTha kahate - - Page #446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH haiM. tIna upavAsAko aSTama kahate haiM, cAra upavAsAko dazama kahate haiM. aise hI Age bhI samajhanA. saMnyAsa lenepara yAbajjIva cAro AhAroMkA tyAga karanA yaha sAnazana hai. grahaNa aura pratisevanA kAlameM addhAnazana tapa muni karate haiM aura maraNasamayameM-saMnyAsa kAlameM sarvAnazana tapa karate haiM, dIkSAgrahaNa kara jabataka saMnyAsa grahaNa kiyA nahIM tabataka grahaNakAla mAnA jAtA hai. tathA vratAdikoMmeM aticAra laganepara jo prAyazcittase zuddhi karaneke liye kucha dina anazanAdi tapa karanA par3atA haiM usako pratisevanA kAla kahane haiM. addhAnAnavikalpa pratipAdayani hoi cautthaM chaThThamAi chammAsakhavaNapariyaMtI // addhANasaNavibhAgo eso icchANupuccIe // 210 / / ekadvitricatuHpaMcaSaTsaptASTanavAdayaH / / upabAsA jinastatra SaNmAsAvadhayo matAH // 207 / / yahudIpAkare grAme pravezo vinivAritaH / / saMyamA varddhitaH pUtaH kurvatAnazanaM tapaH / / 208 / / vijayodayA-ahANasaNavimAgo ghora ini panaghaTanA / addhAnazanacibhAgo bhavati / catya chamA chammAsakhamANapiyaMto canucavaNAramAdigaNamAsakSapaNaparyantaH / icchANupuravIra AnmanchAcatene / adbhAnazanavikalpaM variHmUlArA-chammAsakhamaga SaNmAsopavAyAH / icchANapubbIe pAmecchAkrameNa / artha-caturtha, paSTa, aSTama bagairaha upavAsoM se chaha mahino taka ke upazasoM ko addhAnazanatapake bhedoMmeM parigaNita karanA cAhiye. ye upavAsa munirAja apanI icchA ke anusAra karate haiM. 1 AtmecchAkrameNa iti khapustaka pAThaH / Page #447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsA avamodariyaM nirUpayitukAmaH AhAraparimANaM prAyovRttyA pravRttaM darzayati battIsa kira kavalA AhAge kuvikhapUraNo hoi|| purisarasa mahiliyAe aTTAbIsaM have kabalA / / 211 / / AhArastRptaye puMsAM dvAtriMzatkavalA jinaiH / / aSTAviMzatirAdiSTA yoSitaH prakRtisthitaH // 201 // vijayodayA-pattIsa kira kavalA puruSasya kukSipUraNo bhvtyaaddaarH| dvAtriMzakavalamAtraH / icchimAra striyAH kukSipUraNo bhavasyAhAraH azacizatikavalajAtAni / tato tasmAdAtArAt / taso / avamodarya sAdhAdayena vivacarAhArapramANa prAyovRttyA pravRttaM pradarzayati mUlArA-kira kila / uktaM ca grAso'Avi sahasataMdulamito dvAtriMzadete'zanam / puso vairumikaM striyA vicaturAmtaddhAniraucityataH / prAsaM yAvadhaikasikthamavamodartha tapastaccare ddharmAvazyakayogadhAtusamatAnidrAjayAdyAptaye / / avamodarya tapakA nirUpaNa karaneke pUrva AhArakA pramANa bahuzaH kisa prakAra rahatA hai yaha dikhAte hai artha-purupake AhArakA pramANa battIsa grAsa hai. itane grAmoMse puruSakA peTa pUrNa bharatA hai. striyoMke AhA. rakA pramANa aThAIsa ghAsa hai. eguttaraseTIe jAbaya kabalA ci hodi parihINA 11 Umodariyatabo so aDakavalameva sicchaM ca // 212 // sammAdekottara zreNyA kayalaH ziSyate prH|| mucyate yatra divamabamodaryamucyate // 210 / / 47 Page #448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH mUlArAdhanA 428 nidrAjayaH samAdhAnaM svAdhyAyaH saMyamaH prH| hapIkanirjayaH sAdhoravamodaryato guNAH // 211 / / vijayodayA-guttaraseDhIpa ekakavalottaragheNyA parihINo parihInaH / Umodariyanavo acamodaryAsyaM tapaHkiyA pAcadakasikvakaMcA avaziSTaM / AhArasyAlpatopatta kSaNamidaM yanyathA kathamekasikthakamAtrabhojanodyato bhavetA nana nAhAgenyUnaH kathaM tA ityucyate iti / kecitkazani thAnatAparihAramya napaso hetutyAnapa ityucyate / avamoyariyaM // mUlArA-tatto ityAdi-tasmAtpukhIbhojanAdekadvayAdihAnikrameNa yAbadakapAsaparihIna AhAro'vamodaye tapa: syAt / payasiccha AhArasyApatopalakSaNamidaM anyathA kathagekAmikthamAtrabhojanodyato bhavet / AyanatAparihArasya tapohetutvAt etattapa ityucyate / etadguNA yathA-- nidrAjayaH samAdhAna svAdhyAyaH saMyamaH paraH / / dukanirjayaH sAdhauravamodaryato guNAH 11 artha-srI aura puruSoMkA jo grAsakA parimANa aTThAIsa aura battIsa grAsa kahA hai usameM eka prAsa avaziSTa rahane taka jo kama karate jAnA vaha saba avamodarya tapahI hai. eka grAsameMse bhI samAna vibhakta kiye huthe arddha grAsataka bhI isa tapake bheda hote haiM, aura arddhagrAsakhe kama karate karate eka sikyathataka bheda hote haiM. eka kAlase lekara eka sikthataka jo bheda batAye hai ve alpAhArakA kevala upalakSaNa hai. kyoMki kevala eka sikya khAne ke liye kona udyukta hogA. zaMkA-nyUna AhAra karanA yaha tapa kaisA samajhA jAyegA. isakA uttara yaha hai ki abhilApAse bahuta anna khAnekA tyAga isa tapameM hotA hai ataH isako tapa kahate haiM. rasaparityAgo nirUpyate cattAri mahAviyaDIo hoMti NavaNIdamajamaMsamahU // kaMkhApasaMgadaprA'saMjamakArIo edAo // 213 // catasro gRdhnutaasktidrssaasNymkaarinniiH|| navanItamurAmAMsamadhvAkhyA vikRtIrviduH // 212 / / Page #449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA mAzvAsaH vijayorayA-- sAriviyozrI catasro mahAdhikRtayaH / mahatyAvetaso vikRteH kAraNatvAt mahAdhikRtaya ityucyate / hoti bhavaMti 1 NavaNIdamajamaMsamaha navanItaM, macaM, mAMsa, madhu c| kIdRzyastA? kaMsApasaMgappAsaMjamakArIo padAyo / kAMkSA gArtha, prasaMgaH punApunastatra vRttiH, darpaH ilendriyatA. asaMyamaH rasaviSayAnurAgAtmakaH iMdriyAsaMyamaH, rama arjatupIDA prANAsaMyamaH, patAndoganimAH kurvanti / ___rasaparityAga gAthApaMcakenAvirUpAsurnavanInAdityAgo'pi rAparityAgAcyaM tapa iti gAthAdona tameva tAvadanvAcaSTe mUlArA---mahAviyaDIo mahalyAnetamo vikane: kAraNatvAmmahAvikRtayazcittadhikArakAriramA ityarthaH / atra navanItaM kAMkSAkAri gAddhakaraM, madAM prasaMga punaH punaH agamyagamanAdikaM vA kasetIti prsNgkaari| mAMsamidriyadarpakaraM / maramaviSayAnugagatmaNAgidriyAyagaramaja januSIdAgakAzamayamaM / karotIlayamavara, pAcAryapi vA maNigITA kAgaNI / vRtam / kAMkSAkanavanInamakSamadamAsa prmNgaaii| mA kSaudramasaMyamArthamuditaM yadyaca catvAryadhi / / sammalisavarNajanunicitAnyucarmanocikiyA- / hetutvAdapi yanmahAvita yastyadhyAnyato dhArmikaiH // rasaparityAga tapakA nirUpaNa karate haiM artha-makkhana, madirA, mAMsa aura zahada ye cAra padArtha mahA vikRti arthAt aMtaHkaraNameM vikAra utpanna honeke liye kAraNa haiM, ye cAra padArtha kAMkSA-vAra bAra abhilASA utpanna karate haiM, iMdriyoMko unmatta karate haiM, asaMyamako utpanna karana haiM. itane doSa inake sevanase hote haiM. asaMyamake do bheda haiM. iMdriyAsaMyama aura prANAsaMyama. svAdameM anurAga utpanna honA yaha iMdriyAsaMyama hai. aura mayAdikoMke rasameM utpanna hune mANioMkA bhakSaNa karate samaya ghAta honA yaha prANAsaMyama hai. 429 Page #450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvA ANAbhikaMkhiNAvajabhIruNA tavasamAdhikAmeNa // tAvo jAvajIcaM NijUDhAo purA ceva // 21 // mahAvikArakAriNyo bhavyana bhavabhImaNA // jinAjJAkAMkSiNA tyAjyA yAvajjIva puraiva taaH|| 213 // vijayodayA-ANAbhirUkhiNA apraivaM paghaTanA-tAo tAH mahAvikRtayaH / jAvajjIvaM jIvitAcadhika / NijaTAo prityktaaH| purA va sallekhanAkAlAtpUrvameva / kena parityaktAH ? ANAmikaviNA-idamitya tvayA kartavyamiti kathana AzA / sarvavidA AjJaptA bhavyAH parityAjyA navanInAdayaH / nadAsecA asaMyamaH karmabaMdhaheturiti / asthAmAzAyAM kAMkSAvatA AdaravatA sarvazAjJA'saMpadanAdava duraMtasaMsAramadhyapatanaM mamAsIdbhaSiSyati ca tena tadAjJAdaraH kArya ityabhyudyanaMna / avajamIruNA avadha pApaM tena / ayamarthaH paapbhiirunnaa| tavasamAdhikAmeNa tpsyekaagrtaammiltaa| ato navanItatyAgo'pi rasamyAga eva / / mUlArA-ANAbhikakhiNA navanItAgupayogo dravyabhAvahiMsAzrayatvAt karmabaMdhaheturiti nAsau karnavya iti sarvajJavacasyAdarayatA | tabag2amAdhikAmeNa tapatyakAmanAminA / NijahAo parityanAH / purA ceva sallekhanAkAlAtpUrvameva / isaliye artha - zrIjinezvarane navanIta, madya, mAMsa aura madhu tyAgo esI bhavyoMko AjJA dI hai, ataH AjJA pAlanakI icchA rakhanevAle bhanya jIva sallekhanA kAlake pUrva kAlameMhI inakA tyAga karate haiM. inakA sevana karanese saMyama naSTa hokara kamabaMdha karanevAlA asaMyama utpanna hotA hai. yadi maiM jinezvarakI AjJAkA Adara na karUM to jaisA Ajataka saMsArameM maine bhramaNa kiyA hai aisA AyebhI mereko bhramaNa karanA paDegA, aisA vicAra kara jinezvarakI AtrAkA Adara karanA cAhiye, jisako pApase bhaya lagatA hai, jo tapameM ekAgratAkI icchA karatA hai aisA muni ina padArthoMko tyAge. navanItakA tyAga karanA bhI rasatyAga nAmaka tapa hai. tu salekhanAkAle mamaipA tyAgo rasatyAgo gRhIta ityAcare khIradadhisapritelaM guDANa pattegado va sanvesi / / NijjUhUNamogAhima paNakusaNaloNamAdINa // 215 // arela Page #451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa 131 guutailadadhikSIrasarpiSAM varjane sati // . dezataH sarvato zeyaM tapaH sAdho rasojasanam // 214 / / vijayodayA-trIpadadhisappitelaguDANa kSIrasya, dhanaH, ghRtasya, tailasya, guDasya, va NijjUhaNa tyaagH| kathaM pattegadI va pratyeka pakaikasya sAmAgaH hAranemi sapreza vAdhInadInAM tyAgaH / rasaparityAgaH / mogAhima paNakusaNa loNamAdINaM apUpAnA, patrazAkAnAM, sUpasya, lavaNAdInAM vA tyAgo rasaparityAgaH / iha salekhanAkAle kSIrAdInAmeva tyAgo rasatyAgo gRhItastamevAcaSTe mUlArA--gagegado ekaikasyaiva / vAtrAnuktasamuccaye / nena yathAyogya yostrayANAM caturNA veti prAhA / NijjU / haNaM tyAgaH / ogAhimA ghRtapUrAdi / paNa pUrva patrazAkAdi / kudANa sUpaH / sallekhanA kAlameM kSIrAdikakA tyAga karanA rasatyAga hai. AcArya usakA varNana karate haiM -- artha-dUdha, dahI, ghI, tela, guDa ina saba rasoMkA tyAga karanA athavA eka eka rasakA tyAga karanA yaha rasaparityAga nAmakA tapa hai. athavA pUpa, patrazAka, dAla, namaka, bagaraha padArthokA tyAga karanA yaha bhI rasaparityAga nAmakA tapa hai. arasaM ca aNNavelAkadaM ca sukhodaNaM ca lakkhaM ca // AyaMbilamAyAmAMdaNaM ca vigaDAMdaNaM cava / / 216 // azanaM nIrasaM zuddha zuSkamasvAdu zItalam // bhujate samabhAvena sAdho nirjitendriyAH / / 215 // bijayodayA-arasaM ca syAdarAIta / aNNavelAkaraM ca velAMtarakRtaM ca zItalamiti yAvat / suddhodaNa ca Tupakha ca zujhaudanaM ca kenacidaSyamitha / lumanaM ca rUkSaM ca snigdhatApratipakSabhUnena sparzana viziSTamiti yAvat / Ayabila asaMskRtasauvIramizra AyAmodaNaM apracurajalaM siphdhAtyamiti kecinti / avasAvaNasahitamityanye / vigaDodaNaM atIca tInaparkaH / uSNodakasammiznaM ityapare / mUlArA-arasa svAdarahitaM / aNNavelAkada bhojanavelAvA anyasyAM belAyAM sAdhitaM zItalamiti yAvat / Page #452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA / AzvAsa 432 suddhodaNaM kevalabhaktaM / AyabilaM asaMskRtakAMjikamizrabhaktaM / AyAmor3a maMDaudanaM stopAjalAsakthAyaM vaa| vigaDodaNa avapaka upNodakakUra vaa| artha-arasa arthAta svAdarahita padArtha, bhojana samayako choDakara anyasamayameM pakAyA huA arthAta bhojanake samayameM jo ThaMDA huvA hai aisA padArtha, jisameM ghI vagairaha nahIM milAye haiM aisA bhAta, jisakA rUkSa sparza hai aisA anna, jaise roTI vagaire rUkhA padArtha. asaMskRta kAMjIsa mizra aisA bhAta, AyAmodaNa-jisameM thoDA pAnI hai aura siktha jAde hai aisA bhAta, bahuta pakA huA bhAta athavA garama jala jisameM milA huA hai aisA bhAta khAnA cAhiye. icchevamAdi viviho NAyabbo havadi rasaparicAo / / esa tavo bhajidako visesado sallihaMtaNa // 217 / / 6 varga yAcanAhArA yA vikratikAriNaH / / te sarve zaktisastyAjyA yoginA rasavarjinA // 216 / / saMtoSo bhAvitaH samyag brahmacarya prapAlitam / / darzitaM svasya vairAgyaM kurvANena rasojsanam // 217 // vijayodayA-izevamAvidhiviho evamAdivividho nAnAprakAre pAdayo svara rasaparizAo jJAtavyaH sarve rasaparityAgaH / esa tayo bhajidabyo pattadrasaparityAgAkhyaM tapaH / bhajidayo savyaM / visesako vizeSeNa / saliItepa kAyasaragvanAM kurvatA | cAo rasANa / mUlArA-iyeyabhAdi bhIrAdignAgAdiprakArapurassarA: 1 vinesado anazanAdibhyo'tizayana / mallihaMneNa kAyasallekhanAM kurvtaa| artha--ityAdi nAnAprakArakA rasaparityAga jAnanA cAhiye. yaha rasaparityAga nAmakA napa zarIrasallekhanA karanevAle muniko vizeSarItIse karanA cAhiye, arthAta anazanAdi tapoMkI apekSA yaha tapa adhikatAse karanA cAhiye. rasaparityAga tapakA svarUpavarNana samApta huA. pAAATE STERTA Page #453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ +Pra-Paramewom mUlArAdhanA AvAsaH saparisaMvAnanirUpaNAya gAthAbanuSyamucarama gattApaJcAgadaM ujjuvIhi gomusiyaM ca pelaviyaM // saMbUkAvaTaeNpi ya padaMgavIdhI ya goyariyA // 218 / / gRharati prAmukA bhikSAM gatvA pratyagato yataH // zaMkAva gomUtra emAlasAyana / 217 // vijyodyaa-gttaapnycaagrd| yayA vIcyA mataH pUrva tayava pratyAgamanaM kurvanyavi labhane mikSA gRhNAti nAnyathA, hiMdhyA bIyA gato yadi labhate gRhAti larathA / gomUtrikAkAraM bhramaNa yA saMpAdayan / pelAMga vaMzalAdi mizidinaM bamuyaNadinikSepaNArtha pidhAnasahitaM yattadvazaturasrAkAraM bhramapI / saMghakAnaI pi zaMkAvarta iba / pardagatrI. zrIya maMgamAlA pataMgavIdhItyucyata / sAthacA bhramati tathA bhramaNa / goyriyaa| govA bhikSAyAM bhramaNa / ecabhanena bhrasaMgAna lamcA mitrAM gRhAmi nAmyatheti kRtasaMkalpanA vRttiparisaMkhyAnaM / mUlArA-gattApaJcAgadaM / yayA vIyAgatastayaiva pratyAgacchanyadi bhikSAM labhate tadA gRhAti iti / ujuvihI prakhyA prAMjalayA vIbhyA mArgeNa yadi gato labhate sadA gRNDAti / gomuttiya gomutrikAkAra bhikSArtha bhrmnn| pelavirya peTTAbaccaturakhaM bhramaNaM / saMcukAbaTuM zaMkhAvartabadamyataramAvartya bahirdhamato bhikSAgrahaNaM / pataMgavIhI pataMgamAlAvaditastato bhramaNaM, ekasminmeSa kaTAzritagRhe gamanaM vA / govariyA yogyaM ythaapraaptaahaargrhnnmityrthH| vRtiparisaMkhyAna tapakA nirUpaNa AcArya cAra mAthAoMme karate haiM artha-jisa bhAgame AhArake liye gamana kara usI mArgame lauTate samaya yadi AhAra milegA to maiM grahaNa karUM aisI pratijJA karanA vaha gatapratyAgana hai, sarala rAstese jAte samaya yadi AhAra milegA to AhAragrahaNa karUMgA aisI pratijJA karanA. yaha RjuvIthI hai. baila mUnate jAtA hai usa samaya jo AkAra rastepara utpanna hotA hai vaisA moDA khAte huye bhramaNa karanevAle mereko yadi AhAra milegA to maiM grahaNa karUM aisI pratijJA karanA isako gobhUtrika kahate haiM. bAsake TukaDe, lakaDI ityAdise banAyA huA, aura jisameM Dhakkana lagA huA hai aisA vasna subarNAdi rakhanekA jo cAra konoMkA padArtha arthAt saMdaka-peTIke samAna catuSkoNa bhramaNa karate hue mereko yadi AhAra milegA le grahaNa karUM aisI pratijJA karanA isako pelaviya kahate haiM. zaMkhake AyatoM ke samAna grAmake aMdara bhramaNa Page #454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsa mUlArAdhanA - 531 karake jaba bAhara bhramaNa karUMgA aise samayameM yadi bhikSA milegI to svIkArUMgA aisI pratijJA karanA. yaha zaMbU kAyata hai. pakSioMkI paMkti jase bhramaNa karatI hai vaisA bhramaNa karate hue mareko yadi bhikSA milegI to AhAra grahaNa karUMgA isa pratijJAko pataMgavIthI kahate haiM. athavA jisa zrAvakake ghara meM AhAra lenakA manameM vicAra kiyA hai vahAM jAnA isako bhI pataMgabIthI kahate hai. isa prakArase AhArArtha bhramaNa karanese yadi bhikSA milaMgI te svIkArUMgA anyathA nahIM aisI matinA karanA yaha vRttiparisaMkhyAna tapa hai. pADayaNiyaMsaNabhikkhA parimANaM dattighAsaparimANaM // piMDesaNA ya pANesaNA ya jAgUya puggalayA // 219 // pATakAvasathadvAradAtRdeyAdigocaram || saMkara vividhaM kRtvA vRttisaMkhyAparo yatiH // 298 / / chUnA tRSNAlanA hA citrsNklpplyaa| kurvatA vRttisaMkhyAnaM pareSAM duzcaraM tapaH // 212 / / cijayodayAH-pADayaNiyasabhikkhAparimANa imaM eca pAThaka pravizya labdhAM bhikSA gRhAmi nAnyaM / paphameca pATakaM paarkaadvymvti| asya gRhasya parikaratayA avasthitAM bhUmi adhizAmina gRhamityabhigrahaH giyaMsargAmanyucyata iti dvivanti / apare pATasya bhUmimeva pranizAmina pATagRhANi ti sakalpaH pADagaNigasaNamityucyate iti kathayati / mikSA. parimANaM ekA mitrAMda pava vA gulAminAdhikAmiti / dattivAsAnimA ekainavadIyamAna dvAbhyAmedani dAnapiyAra ma | mIsAyAmapi jhikSAyAM dayA va grAsAmrAkAmi iti zaparimANa / piDelaNA piubhUlanavAdAnaM gRhaali| ma saNArI va ruTatathA yamAyane azanaM / jAgaya vyAmA pongaliyAvA yAmyAndhava nibhAyaNakA kAdIni mAyAmi dti| __mulA- pAudaNi parimANa / kegeva pATakaM 5 kAmaya vA praSika mizrAmaNa / ninAmamA yadi vA asya gRhasya parikarakhayAvasthitAM bhUmi pravizAmi na gRha ityevaMdhaNa bhikSAgraharSa nivasanaparimANaM / anye pATaka bhUmigeya pravizAbhi na pATakagRhANIti bhikSAsaMkalpa pATakanivasanaparimANamAhuH / bhikkhAparimANaM ekAbArapariSeSita Page #455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArAdhanA AzvAsa bhikSAgrahaNaM / dattipAsaparimANa ekenaiva dAyakena dvAbhyAM vA dIyamAnasya grahaNaM dattiparimANa / AnItAyAmapi bhikSAyAM zyata eva prAsAn mahISyAmi iti ghAsapIramANaM / piMDesaNAo piMDabhUtameva azanaM gRhAmi na pAnamiti / pAsaNAodravamevAzana gRhAmi na piMDamiti | jAgUya yvaaguu| poggaliyA dhAnyAnyeva nippAcaNakAdIni bhikSAyAmiti / khiccaaminynyH| artha- isahI pATakameM praveza kara milI huI bhikSA meM grahaNa karUMgA dUsare pATakameM maiM AhArArtha jAuMgA nahIM aisI pratijJA karanA, athavA maiM eka pATako athavA dona pATakaoNmeM bhikSA milanapara grahaNa karagA anyathA nahIM gamI pratijJA karanA. isa gharake parikarakI bhUmI meM yadi AhAra milegA to maiM grahaNa kara gharameM paveza na karUMgA emI pratijJA karanA. isako niyaMsaNa kahate haiM. pATakakI bhUmipara hI AhAra milegA to maiM AhAra svIkArUMgA paraMtu pATakake gharoMmeM praveza nahIM karUMgA aisA saMkalpa karanA isako pATakanivasana parimANa bahane haiM.ekadapha athavA do daphe jo anna posA hai utanAhI meM grahaNa karUMgA anyathA nahIM yaha bhikSAparimANa hai. eka dAtA athavA dona dAtAAna diyA hudhAanna grahaNa karUMgA aisI pratijJA karanA yaha dAtaparimANa saMkalpa hai. dAtAne dene ke liye bhikSA lAne para bhI itane hI grAsa meM svI kArUMgA isa taraha kA saMkalpa karanA yaha grAsaparimANa saMkalpa hai. piMDarUSa jo anna hai vahI maiM grahaNa karUMgA dravarUpa padArtha grahaNa na karUMgA aisA saMkalpa karanA yaha piMDaSaNAsaMkalpa hai. dravarUpa anahI maiM grahaNa karUMgA aisI pratijJA karanA. arpiDepaNAsaMkalpa kahate haiM, rabaDI ityAdi jo patalI bhI nahIM aura piMDarUpa bhI nahIM hai vaha bhakSaNa karUM | aisA saMkalpa karanA. pAvaTe, canA, masUra ityAdi dhAnyarUpa anna hI maiM grahaNa karUMgA aisA saMkalpa karanA ye saba vRniparisaMkhyAna taeke bheda haiM. saMsiThTha phaliha parikhA puSphovahidaM va suddhagovahidaM // lebaDamalevaDaM pANayaM ca NismitthagamasitthaM // 220 // vijayonyA-maMsiSTuM zAkakulmAgavirbhasaemeva / phandita mamatAdavamtizA madhyAvasthitIdanaM / pariyA dhyaMjanamadhyAvasthitAnaM / puSphovahidaM ca vyaMjanamadhye puSpAlariba avasthisikthaM / suddhagohidaM / zuddhana niyAvAdibhimizeNAnena uvAhida saM zAkavyaMjanAdhikalevarDa topakAri / alebaI yacca hasana sajati / pAjagaM pAna ca kAraka ? magasitya giyargahana pAnaM tatsAhana ca / Page #456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SATA mUlArAdhanA AvAsa 436 / mUlArA--saMsiThTha vyaMjanasaMmizra, phalihA vyaMjanaikApAvasthitAMdanaM / parikhA vyaMjanamadhyasthitakaraM / pupphohidaM puSpaprakarabadajanamadhyaprakIrNasikthaka / suddhagovahiraM zuddhena niSNavAdyasaMsRSTatAnnanorahitaM saMsRSTaM zAkavya janAdikaM vA / yadi vA zuddhana kevalena kena jalegopahita kUraM / levaI hastelepakAri gholAdikaM / alevaI hastAlepakAri mAzritAdikaM / pAna drAkSAdizodhita pAnakaM / taca ni:sikthaM sasikyaM vA / bhonyatayA kalpayati / artha-zAka aura kulmASa arthAta kulatyAdika dhAnyoMse mizrita annako saMmRSTa kahate haiM. isa prakArakA ana yadi mile to AhAra karUMgA anyathA nahIM aisI pratijJA karanA. phaliha thAlA madhyameM bhAta rakhakara usake cAroM tarapha bhAjI rakhanA aisI racanAko phaliha kahate haiM. isa tarahakI AkRtIkA AhAra yadi mile to grahaNa karUMgA anyathA nahIM aisI pratijJA karanA. parikhA-madhyameM aba rakhakara AsamaMtAta vyaMjana rakhanA usako parikha kahate haiM. isa prakAra kA anna yadi mile to AhAra karUMgA anyathA nahIM aisI pratijJA karanA. pupphopahiMda-vyaMjanoM ke bIcameM puSpoMke samAna anakI racanA karanA usako puSyopahita kahate haiM, aisI racanA kiyA huA AhAra yadi mile to lene kI pratijJA karanA, jisameM maTha ityAdi dhAnyakA mizraNa nahIM hai paraMtu jisameM bhAjI aura vyaMjana--caTanI bagare padArtha mile huye haiM usako zuddha govahida kahate haiM usakI pratijJA karanA. leba-hAthako cipakane vAlA ana lenekI pratikSA karanA-alavaDa-jo hAthako nahIM cipakatA hai emA AhAra lenakI pratijJA karanA. pAna-siktharAheta athavA sikthasahita AhAra lenakI pratikSA karanA, pattassa dAyagassa ya avaggaho bahuviho sasattIe // iJcevamAdividhiNA NAdacA buttiparisaMvA // 221 // vijayotyA vanasma parvabhUtena bhAjaneneghAnItaM gRhAmi sIvarNana, kaMsapAghyA, rAjatana mRgamayena vA / dAya. massa yA niyatra tatrApi vAlayA, yuvatyA,sthavirayA, niralaMkArayA, brAhmaNyA, rAjapuzyA ityevamAdi abhigraho'vagrahaH / bahuvivo bahuvidhaH / sasattIe svazaktyA / ivevamAdi evaMprakArA vidhihA rividhA / NAyabvA shaatssyaaH| buttiparisaMkhyA vRtti prisNkhyaa| Page #457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA mUlArA-abhigraho avagrahaH / sa ca pAtrasya yathA / evaMbhUneneva sauvarNAyanyanamena bhAjanenAnItaM gRhAmIti / FOAzvAsa: dAyakasya yathA- striyAnI gRhAmi natrApi yAlA, yubatyA, vRdayA, sAlaMkArayA, maNyA, rAjapucyA vetyevamAdiH / artha-yadi muvarNapAtra, kAsakA pAtra, rUpekA pAtra athavA maTThIkApAtra isame dAnA AhAra de to maiM grahaNa karUMgA aisI pratijJA karanA. dAyaka-yadi strI arthAt bAlikA, taruNI, pRddhA inameMse kisI eka vivakSita strIne AhAra diyA to grahaNa karUMgA. anyathA nahIM aisI pratijJA karanA. yadi koI strI bhUSaNarahita hogI athavA brAhmaNI yA rAjakanyA hogI to yadi vaha AhAra degI to maiM grahaNa karUgA aisI pratijJA karanA ityAdi nAnA prakArake niyama karanA usako vRttiparimakhyAna nAmakA tapa kahate hai, kAyaladAnirUpaNAyottaraprabaMdhaH aNusUrI paDisUrI ya udsUrI ya tiriyasUrI ya // ubhAgeNa ya gamaNaM paDiAgamaNaM ca gaMtUNaM // 222 / / tiryagarkamuparyakamandharka pratibhAskaram // yAti prAmAntaraM gatvA pratyAgacchati vA yatiH / / 220 / vijayodayA--NumarI pUrvasyA vizaH pazcimAzAgamana karUrAtape dine / paDipUrI aparacyA dizaH AdityAbhiH mugamanaM / hamarIya gate sUrye gamanaM / yinIya tiryagavasthio dinako hayA gamanaM / ubhAgameNa gamaNa vA. bAmdhanamAmAdnAmAntaraM ani bhikSArtha gamanaM / paddhiyAgamaNe ca gaMpUrNa pratyAgamanaM ca gAvA sthAna / kAya kezatapo gamanasthAnAsanasanAnaTI vanAdizarIrakaMzakramAbhidhAnaniSThana gAthApaTakegAva : mUlArA-- anusUri anusUrya, sUrya pazcAtkRtya yAnaM / paDimUri sUryAbhimukhaM gamanaM / mUri urdu gate sUrya gaganaM / niriyamUri sUrya pAta: kRtvA gamanaM / umbhAgameNa gamaNa udbhagagena gamanaM udhamoNa mAmAhAmAMtare jaLUna avizramya gamanaM / paDityAdi nAmAMtaraM gatvA punastatraivAgamanam / kAyanazanirUpaNArtha AgekA prabaMdha likhate haiM ---- argha-jisa dina kaDI dhUpa paDatI hai usa dina pUrva dizAse pazcimadizAke tarapha jAnA, anusUrigamana hai paDisUrI 437 Page #458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAmA 438 pazcima dizA se pUrva dizAko jAnA. arthAta sUrya ke sammukha gamana karanA. uddhari-sUrya jaba mastakapara car3hatA hai aise samaya meM gamana karanA. tiriyari-sUryako nim karake gamana karanA, unbhAgameNa gamarga- svayaM Thahare hue grAma se dusare gAMvako vizrAMti na lekara AhArake liye gamana karanA aura jAkara svasthAnako AnA yaha saba gamanarUpa kAryakreza tapa haiM. sthAnayoganirUpaNA - sAdhAraNaM savIcAraM saNiruddhaM taheva bosa || samapAdamegapAI giDolINaM ca ThANANi // 223 // sAvaSTamaM tanRtsarga saMkramamasaMkramam // gRddhInamavasthAnaM samapAdaikapAdakam || 221 // vijayozyA-sAdhAraNa prasRSTastaMbhAdikamupAzritya sthAnaM / savIvAraM sasaMkramaM pUrvAvasthitAddezAddvatvApi sthApitasthAnaM | samirA nizcalamavasthAnaM / tahu~ca tathaiSa / ghosa kAyotsargaH samapAdau samau pAdI kRtvA sthAnaM / egapAda eka pAdena avasthAnaM / giddholaNaM gRddhodgamananiya vA prasAryAvasthAnaM / 1 gRlAga-sAdhAraNaM prasRSTaM staMbhAdikamavaSTabhya sthAnaM udbhasyAvasthAnaM / savicAraM sasaMkramaM / pUrvasthAnAt sthAnAMtare gakhAdisAdiparikaTadenAvasthAnamityarthaH / saziruddhaM vizvalaM tatraivAvasthAnaM / vosa kAyotsargaH / samapArya sama pAdau kunyA sthAnaM / egapArthaM ekenaiva pAdenAvasthAnaM / giddhoTInaM gumyo gamanAya bAhU, sAsthAnam / sthAnayogakA nirUpaNa karate haiM artha- svaccha staMbha vA bhIva ityAdikoMkA Azraya lekara khaDe honA yaha sAdhAraNa kAyakleza hai, savicArapUrvasthAnase sthAnAntarako jAkara vahAM eka pahara, ekadivasa vagairaha pramANase khar3e honA, svasthAnameM hI nizcala khar3e rahanA yaha saMniruddha hai. vIsa kAyotsarga karanA. samapAda-pAMca bhUmipara samAna rakhakara khar3e honA ekapAdaeka pAMvasehI khaDe rahanA. giolI-gIghapakSI jaimA AkAzameM ur3ate samaya apane paMkha phailAtA haiM vaisA bAhu phailAkara khar3e honA. h bhAzva 53 Page #459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA 019 AsanayoganirUpaNA samapaliyaMka NisajjA samapadagodohiyA ya ukkuDiyA || magaramuha hRsthisuMDI goNaNisejjaipaliyaMkA // 224 // paryakamaparyIdmagavAsanam // AsanaM hasti ca godohanakarAnanam // 222 // vijayodayAkhapaTika siMjA sabhya chor3ane AsanabhivAsa istihAbhiya arddhaparyakaM / sampadaM ramenAsanaM / godohiMgA go. kara sukha kRtyA pAyAnaM hI prAya gogagiseksa addhapaliyeka gotipadyA gavAmAsanabhitra evaM sthAnayogaM nirUpyAsanayogaM nirUpayati mUlArA - saMpaliyaMkaNisajjA samyakaparyAsa / samadaM skipiMDasamakaraNenAsanaM / godohiMgA godohe Asanabhitra pArkiMgamutkSipya nAdAbhyAmAsanam / uDiyA yuvAbhyAM bhUmispRzataH samapAdAbhyAsa | sagaramudra makaramtha gunabhitra kRtvA pAdAsanaM / hathiguMDI hastihastaprasAraNamiva eka pArka saMkocya tadupari dvitIyaM pAdaM prasAryAmanaM ekaM hastaM prasAryetyapare / goNisejjA janAdvayaM saMkocya gorivAsanaM / apaliyaM arddhaparyakAsanaM goniSadyeva gadhAsanamApakamiti vyAcaSTe / -- 1 AsanayogakA varNana - atha uttama paryakAsana se baiThanA usako paryakaniSadyA kahate haiM. samapada - jaMghA aura kaTibhAgako samAna karake baiThanA. gododiyA -- gAyako dohaneke samaya jaisA baiThate haiM usa paddhatIse baiThanA utkuTikAsana - jamInako sparza na ho isa rItI se samAna pArvopara baiThanA vaha utkuTikAsana hai. magara muha - bhagara ke sukhasamAna pAvAMkI AkRti kara baiThanA. harisuMDI hAthI jaise apanI suMDako pasAratA hai tadvat eka pAMva pasArakara baiThanA, eka hAtha pasArakara baiThane ko bhI yahI nAma haiM. goNisejja-gavAsana aura kAsana ye saba baiThakara kAyakleza tapa karaneke prakAra haiM. bhava 3 43 Page #460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa: - varAisaNaM ca daMDA ya uDhsAI ya lagaDasAI ya / / uttANI macchiya egapAsasAI ya maDayasAI ya // 225 // samasphiga samasphi kRtya kukkuTakAsanam / / bahudhetyAsanaM sAdhoH kAyaklezavidhAyinaH / / 223 // kodaMDalagaDAdaMDazavazayyApurassaram / / kartavyA bahudhA zayyA zarIraklezakAriNA // 224 / / vijayodayA-cIrAsarNa jaMghe vikaSTadeze kumvAsanaM / daMDakvAyataM zarIraM kRtvA zayana / sthiyA zayana ca UrdhvazAyItyucyate / lagaisAI saMkucitagAtrasya zayane / utANo uttAnaM zayana | aghamassAkazayana ekapArzvazayane c| mUlArA-vIrAsaNaM Urudayopari pAdadvayavinyAsaH / jaMghe viprakRSTadeze kRtvAsanamiti TokAkUn / itaHzayana - bhedAnAha-daMDAyor3amAI daMDavadAnanaM zarIraM kRtvA ne ityevaM vrata anya sa dahAyatazAyI sAdhusvatsAhacAryAttacchanya namagi tathokta daMDAyatazayanamityarthaH / evamazAgyAdInAmapi vyutpattiH kAryA, ttiibhuuyshynmuurddhshaayii| lagaDa mAI saMniga karasya zayanaM / attANetyAdi--unAnasya zayana sAnAyana / avamastakAyanamadhomukhAnaM / ekapakSiyane ca / madhyasAI mRtakasva nizcaSTaM zAyanam / artha--vIrAmana-do jaMghAya dara antara para sthApana kara baTanA. devAyata zayana-daMDaka samAna zarIra dIpa kara sonA. khaDe hokara zamana karanA. lagaDasAyI-avayavoMkA saMkoca kara zayana karanA. muMha Upara kara sonA yaha uttAnazayana hai. mastaka nIce karake sonA akmastakazayana hai aura eka bAjusa sonA vaha eka pArzvazayana hai. - - 44 ambhAvagAsasayarNa aNivaNA akaMdurga ceva // taNaphalayAsilAbhUmI sejjA taha kesaloce ya / / 226 // kASTAzmatRNabhUzayyA divAnidrAviparyayaH / / durdharAbhAvakAzAdiyogazritayadhAraNam // 225 // Page #461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ so bahinirAdharaNadeze zayana salAoM ya kezalocana AzvAsaH mUlArAdhanA niSThIvanAkaraNa / 541 vijayodayA-abbhASaNAsasayarNa bahinirAgharANadeze zayanaM / aNiThThivaNagaM niSThIyanAkaraNaM / bakaMvaNagaM ca akaMDUyanaM / taNaphalagasilAbhUmIsajjA tRNAdiSu zayyA / tadA tathA / kesalooya kezalotrazca / mulArA-abhAvagAkhasayarNa bahirnirAcaraNadeza zayanaM / itaH kezotarANyAha-NidivaNagaM nisstthiivnaakr| akaMDuvaNagaM / akaMDrayana / artha-bAhya AvaraNarahita jamInapara zayana karanA vaha abhAvakAza zayana hai, aniSThIvanaka-nahIM thUkanA, akaMDUyana-aMgameM khujalI utpanna honepara bhI nahIM khujAlanA. tRNa, kAThakA phalaka, zilA ityAdikoMpara zayana karanA tathA kezaloca karanA. abbhuSThaNaM ca rAdo aNhANamadaMtadhovaNaM ceva // kAyakileso eso sIduNhAdAbaNAdI ya // 227 // daMsadhAyanakatisnAnaniSThIvanAsanam / / yAminIjAgarI locaH kAyaklezo'yamIritaH // 226 / / sUtrAnusArataH sAyoH kAyazaM vitanvataH / / ciMtitAH saMpadaH sarvAH saMpadyate karasthitAH / / 22.7 / / vijayodayA--abhurNa ma gadAgavAvazayanaM jAgaraNa bhilyarthaH / apahANa anAna / adaMtadhovarSa cava detAnAmazodhanaM / kAyakileso kAyaklezaH / eso epaH / sIduNDAdAcaNAdI ya / zItAtapanamuSNAtapanabhityavamAdikaM / mulArA-abbhuThThANaM rAbo rAtrAvapyazayanaM / botrAthyartha bhinnakramo yogyaH / sIduNhAdAvaNAdINi zItanAtApana ca samaMtAtkAyasya klezanaM / Adizabdena vRSTiklezAdi / / artha-rAtameM jAgaraNa karanA, snAna nahIM karanA, dAMta dhonekA tyAga karanA. ye saba kAyaklaMzake prakAra hai, zItakAlameM kAyakleza karanA aura dhUpameM zarIrako peza karanA. ityAdirUpase kAyakleza tapa aneka prakAra kA hai. 111 Page #462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhana 442 viviktazayanAsananirUpaNA jatya Na sattiMga asthi du saharasarUvagaMdhaphAsehiM // sajjhAyajjhANavAghAdo vA vasadhI vivittA sA // 228 // viviktavasatiH sAsti yasyAM rUparasAdibhiH // saMpadyate na saMklezo na dhyAnAdhyayane kSatiH // 228 // vijayodayA - jastha Na sottiga yasyAM vasatI na vidyate'zubhapariNAmaH / saharasarUvagaMdhaphAsahi zabdara sarUpagaMdhasparzaH karaNabhUtaiH manoramanorcA sA vidisA ghasadhI viviktA vasatiH / sajjhAyajjhANavAghAho svAdhyAya dhyAnayo ghAta yA nAsti sA viviktA bhavati / viziyyAkhyaM tapo gAthApaMcakena vyAcakSANaH prathamaM viviktavasati sAmAnyalakSaNamAha mUlArA - visottigA azubhapariNAmo rAgadveSamohAtmaka saMklezarUpaH / vAghAdo vinAzaH / viviktazayanAsanadapakA varNana karate haiM artha - jisa vasatikAmeM manohara aura amanohara aise sparza, rasa, gaMdha, rUpa aura zabdoMse azubha pariNAma nahIM hote haiM vaha vasatikA rahaneke liye yogya hai tathA jisameM svAdhyAya aura dhyAna meM vibha nahIM hotA hai vaha vasatikA munioM ko rahane ke liye yogya hotI hai. aisI vasatikAko viviktavasatikA kahanA cAhiye. viDAe aviyaDAe samadhisamAe bahiM ca aMto vA // itthiNauMsayapasuvajjidAe sIdAe usiNAe / / 229 // aMtarbahiyAM zayyAM vikadAM viSamAM samAm // vanavikaai sevyAM rAmASaMDha pazujjhitAm // 229 // vijayodA viDA udghATitadvArAyAM / aviyAra anuvAditadvArAyAM vA / samavisamA samabhUmisamantri tAyAM viSamabhUmisamanvitAyAM / yahi va bahirbhAge vA / ato vA abhyaMtaraM yA ithiyapasubajidA strIbhirnapuMsaka pazubhizca varjisAyAM basatI sIkSaNa zItAyAM / usiNAra uSNAyAM / 000000 Azra 44 Page #463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArAdhanA mUlarA-biyaDAe uddhAditadArAcA / aSiyaDApa anuvAditadvArAyAM samavisamAga. samabhUmikAyo viSamabhUmikAyAM vA / bahivva bahirvA / prAmanagarAderiti zeSaH / / artha-jisake dvAra khule haiM athavA jisake daravAje Dhake huye haiM. jo samabhUmisahita haiM, jo viSamabhUmi sahita haiM jo thAi bhAgama hai athavA antabhAgameM hai, jo strI, puruSa aura napuMsakavarjita hai, jo zIta aura uSNa hai vaha vasatikA vivikta vasatikA hai. uggamauppAdaNaesaNAvisuddhAe akiriyAe du / vasadi asaMsattAe NippAhuDiyAe sevAe // 230 // udgamorAdanAvalbhAdoSamuktAmapatriyAM // aviviktajanAgamyAM gRhazayyAvijitAM // 230 // vijayodayA-umgama pAdaNapasaNAdhimubhAga, udgamotpAdanapaNAdoSarahitAyAM / tamogumo dopo nirUpyate 1 vRkSa kachandastadAnayana, ekApAkaH, bhUmikhanana, pApANasikatAdibhiHpUraNa, dharAyAH kuhanaM, karamakaraNaM, kIlAnAM karaNaM, agninAyaslApanaM kRtvA pratAuna RkayaH kAThapATana, vArasIbhistakSaNaM, parazubhiznachedana ityevamAdiSyApAraNa paNa jIvanikAyAnAM bAdhA kRtvA spena yA utpAditA, anyaca dhA kArimA yasatirAdhAkarmazabdenocyate / yAvanto dInAnAdharupaNA Agacchanti ligino vA teyAmiyamityuddizya kRtA, pAyaMDinAmeveti cA thamaNAnAmeveti, nirgrandhAnAmeveti sA uddesigA vasaditi bhayale | AtmArtha gRhaM kurvatA apavarakaM saMyatAna bhavanviti kRtaM abhocambhamityucyate / Atmano gRhArthamAnItaiH kAThAvibhiH saha yahubhiH zramaNArthamAnIyAlona mizritA yatra gRhe ttpuutikmityucyte| pApaMDinAM gRhasthAnAM vA kriyamANe gRhe pazcAtsaMyatAnuhizya kAvAdimizraNena niSpAdina yezama mizram / sthArthameva ne saMyatArthamiti sthApitaM Thaghida ityucyate / saMgrataH saca yAyadvidinarAgamiSyati tatpravezadine gRhasaMskAra sakalaM kari pyAmaHrati cetasi kRtvA yatsaMskAritaM cazma naspAhuDigamityucyate / tadAgamAnurodhana gRhasaMskArakAlApandAsaM kRtvA vA saMskAritA basatiH pradIpakaM vA tatprAduSkRta mityucyate / yadgRhaM aMdhakArabAhule tatra bahulapakAzasaMpAdanAya yatInAM chidrIkRtakuDyaM, apAkRtaphalaka, muvinyastamadIpaka cA tatpAdukArazaMdana bhaSyate / dravyakItaM bhAvagItaM iti dvividha krIta bedama, sacitaM govalIvAdikaM ityA saMyanArthakItaM. acittaM cA vRtagujAdikaM dayA krItaM dravyAkItaM / vidyArmatrAdidAnena vA krItaM bhAvagItaM / alpamRNaM kRtvA vRddhisahita avRddhikaM vA gRhIta saMyatebhyaH pAmiccha ucyate / madIye vezmani tiSThatu bhavAn yuSmadIyaM tAvadgRdaM yatibhyaH prayacchati gRhItaM pariyamityucyate / kukhyApa kuTIrakakaTAdikaM svArtha niSpannameva yassayatArthamAnItaM tadabhyavimucyate / taddhi Page #464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - mUlArAdhanA AbAsa SaasarameramanartexadivasiratarMag vidhamAcaritamanAcaritamiti / dUradezAgrAmAstarAvAnItamanAcaritaM itaradAcarinaM / ekAdibhiH, manpiDhena, vRtyA, phavATenopalena vA sthagitaM apanIya dIyate yattaduniM / nikSepyAdimirAkA ita Agacchata yuSmAkamiyaM vasatiriti yA dIyate dvitIyA tRtIyA vA bhUmiH sA maalaarohmityucyte| rAjAmAtyAdibhirbhayamupadaya parakIyaM yaddIyate taducyate acche iti / anisRzya punahiMvidhaM / gRhasvAminA aniyuktena yA nIyate vasatiH yatsvAminApi bAlena gvazAtinA dIyane po. bharamapyanimaaini ucyate / udgamadopA nirUpitAH / utpAdanadovA nirupyante-paMcavidhAnAM dhAtrIkarSaNa anyatamanotyAdinA vasatiH / kAbihAra apayati, bhUpa. yati. krIDayati, AzAti, svApayati vA / vasatyamevotpAditA baratirdhAtrIdoradupA |praamaantraangraantgnn dezAdanya dezato yA saMbaMdhinAM vArtAmabhidhAyotpAditA dutakotpAditA / aMga, svaro, vyaMjana, lakSaNa, chinnaM, bhaume, svamo'ntarikSamiti evaMbhUtanimittopadezena landhaH vasatinibhisadoSadupA Atmano jAti, phulaM, aizvayaM vAbhidhAya svamAhAtmyaprakaTaneno sthAditA vasatirAjIvazamdenocyate / bhagacansarveSAM AzAradAnAtidAnAca puNyaM kim mahadupajAyate iti praNI na bhavatI nyukte gRhijanaH pratikUlavacanasamo vasati na prayacchediti evamiti tabanukUlagumacA thotpAditA sA vaNigavA zannocyate / apravidhayA cikitsayA labdhA cikitsotpAditA / krodhotpAdinA | gacchanAmAgacdatAM ca yatInAM bhavadIyameva gRhamAzrayaH itIyaM bAtI darAdevAsmAbhiH yateti pUrva stutvA yA undhA | sanottarakAlaMca gacchanprarzamAM karoni punarapi vasati hAsya iti / evaM utpAdinAsaMstavadoSadupAH / vidyayA, maMtreNa, cUrNaprayogeNa yA gRhiNaM vaze sthApayitvA labdhA / mUlakarmaNA cA bhinnakam pAyonisandhApanA bhUlakarma / viratAnA anurAgajananaM yA / utpAdanANyo'bhihilo dogaH poDazaprakAraH // atha papaNAdorAndaza mAha kibhiyaM yogyA vasatiti zaMkitA / nadAnImaca siktA satyAliptA satI yA chidrAta jalapravAhaNa vA. jala bhAjanaloTanana cA tadAnImeva liptA vA mrakSitetyucyate / sacittapRthivyA, apAM, haritAnA, bIjAnAM prasAnAM upari sthApita pIThaphalakAdika atra zayyA kartavyeti yA dIyate sA pihitA / kATanelakaMTakamAcaraNAghAkarSaNaM kurvatA purogAyinopadarzitA casaniH sAhAraNazabdenocyate / mRtajAsasUtakayukta gRhijamena, mattena, vyAdhitena, nasakena, pizAtragRhItana, nayA vAdIyamAnA vasatirakaduSTA / sthAyaraiH pRthivyAdibhiH, saiH pipIlikAmatkuNAdibhiH sahitommizrA adhikavitastimAtrAyA bhUmeradhikAyA api bhuvo grahaNaM prmaannaatirekdossH| zItavAtAtapAyapadravasahitA vasatiriyamiti nidAM kurvato yamana dhUmadoSaH / nircAtA, vizAlA, nAnyuSNA zobhaneyamiti lagAnurAga iMgAla inyucyeta / evametairuvamAdidoSairanupar3hatA ghasatiH zuddhA tasyA / akiriyAya duHpramArjanAdisaMskArarahitAyAH | asaMsattApa jIvasaMmavAhitAyAH / NipAhuDiyAga zapayArahinAyAH ganApa basatI / agnahiI basa vasati / gtissivinaashyyaasnrtH| 1 ka pustake mAstvayaM paatthH| 2 krodhaM, mAna, mAyA, lobhaM cA prayujyotpAditA krodhAdicatuSTayaduSTA // iti mUlArAdhanAdarpaNaTIkAyAM / 424 Page #465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAzcAtA mUlArAdhanA mUlArA-jaggametyAdi udgamotpAdanaipaNAdoSarahitAyAM / tabAhArauSadhavasatisaMstaropakaraNAdikaM yataye deyamudgacchati utpadyate caituH kriyAvizedhairmAgavirodhibhiste udamodezikAdayaH poDaza / yaizca bhaktAdikamutpAdyate mArgavirodhibhiste dhAcyAdayaH poDaza sAdhoH kriyAbhadA utpAdanAH / tathA cAcocAma dharmAmRte bhaktAgudgacchatyapadhye vaiye hatpAvate cle| dAtRyatyoH kriyAbhedA udmotpAdanAH kamAn // gate dvAtriMzadaghyAdhAkarmAzatvAddoSatvena vyapadizyate / maktAdyartha yateH pahajIvanikAyabAdhanaM tatkAraNaM vA bhaktAdikamevAdhAkarmatyucyate / eSaNAdoSAstu zakitAdayo daza / ne ca mUlAcAroktA yathA AdhAkammuisiya ajhovajhe ya pUdibhise ya / / Thavide bali pAhuDire pAdukAre va kIde y|| pAmicche pariyaTre abhimubhiNNamAlamArohe // acchinne aNisaTTe umgamadosA du solAsame / / dhAdI dUdaNiAmatta AjI vANavAMga ya tagicha / kohI mAgyo mAyI lohI va havaMti daza he // pUThabaM pacchAsaMthui vijAmate ya cuNNajJoga ya // upAyaNA ya doso molasimo mUlakammo va // gaphidamarikhadakkhittapihita saMbavAraNadAyagummimsa / / apariNadalitachoDida esapAdosA du dasa ede // tatra vRkSakachedaSTakApAkakaImakaraNAdivyApAraNa paNNAM jIvanikAyAnAM bAdhAM kRtvA svanotpAditA anyena vA kAritA phriyamAyA vAnumoditA basatirAdhAkarmazabdenocyate // 1 yAvanto dInAnAthakRpaNA Agacchanti liMgino vA teSAgiyamityuddizya kRtA, pApaMDinAmeveti vA zravaNAnAmeva niyathAnAmeti sA vamatimahazikA // 1 // 2 AtmArtha gRhaM kurvatA apavaraka saMgratAnAM bhavatviti kRtaM ayobajyamityucyate / / Page #466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 456 3 Atmano gRhArthamAnItaiH kASThAdibhiH saha pramaNArthamAnItenAlpena mizratA yatra gRhe utpRtika / 4 pApaMDinA gRhasthAnAM vA sambandhitvena kriyamANe guhe pazcAtsayatAnuddizya kASThAdimizraNena niSpAditaM vezma mizra / 5 svArthameva kRta saMyatArthamida iti sthApitaM tthvid| 6 yakSanAgamAnyAkuladevatAdyarthaM kRtaM gRhaM tebhyazca yathAsvaM dattaM, tahattAvaziSTaM yatibhyo dIyamAnaM balirityucyate / 7 saMyatA iyadbhirdinairAgamiSyanti, tatpravezadine gRhasaMskAra sakalaM kariSyAma ini cetasi kRtvA yatmaskAritaM vezma tatvAvadhidaM / samArothena gRhasarakArakAlApahAsa kRtvA yA saMskAritA vasatiH / / 8 yadgRhaM aMdhakArabahulaM stra prakAzasaMpAdanAya yavInAM chidrIkRtakuccamapAkRtaphalakaM vinyastapradIpaka vA nayAduSkArapa / 9 gavAdinA vA manvitena, guDadinA vA aviteta yeNa, vidyamitrAdivAnana pA bhASana kItaM kIdaginyucyane / alpamaNaM kRtvA mavRddhikamabuddhikaM vA saMyanArtha gahInaM pAminA / 11 gahe niunu bhavAn gRha yanibhyaH prayaccheti gRhIta pariya: / / 12 / phuTIkaTakAdika svArthanippannameva saMvatAdhamAnAnaM tadabhihaDaM / tacca dUradezA dAnItamAcaritaM ittaradanAcaritam / 13 iSTakAbhirmatipadena kRtyA kapAdena vA sthagitamapAkRtya yahIyate tadudrinam / 14 niHzreNyAdibhirArupa ita Agacchata yuSmAkarmiyaM vasatiriti yA dIyate dvitIyA tRtIyA vA bhUmiH sa bhAlArohaM / 15 rAjAmAtyAdibhirbhayamupadarya parakIyaM yahIyate tadacchija / 16 gRhasvAminA aniyuktena yA dIyate yA ca svAmigApi vA bAlena paravazena sobhayapi vasatira nisRSTA evamudgamadoSAH / poDaza // 1 adhotpAdanadoSAH / dvArakANAM snapanenAlaMkaraNena, krIDanena, bhojanena, mvAsna vA dhAtrIvakarmaNA saMyanenotpAditA vasatiH dhAtrIdoSaduSpA / / 1 // 2 mAmAMtarAdelezaM saMdeza vAza vA saMpAdyotpAditA dUtakarmaduSTA / 3 aMgAdinimittopadezAcyA nimittaTuSTaH / 4 svasya jAti kulamaizvaryamabhidhAya mAhAtmyaprakAzanenotpAditA AjIvaduSTA / 5 bhagavansarvepAmAhAradAnAdvasasidAnAdbA kiM puNyaM jAyeta uta neti pRSTo yadi na jAcata iti zravImi tadeSa gRhI ruSTo vasatiM me na prayacchediti saMpracArya tadanukUlakathanAdutpAditA vaNiSagaduSTA / 6 vaivakarmaNA duSTA cikitsAdRSTA / 7 kodha, mAna, mAyo, lomaM thA prayujyotpAditAM krodhAdiyatuSTayaduSTA / / gacchatAmAgacchatAM ca yattInAM bhavadIyameva gRhamAzrayaH inveSA vAto dUrAdevAsmAbhiH ateti pUrva stutvA yA labdhA sA pUrvasaMstavaduSTA / basanottarakAle gAnpunarapi vasatiM lapsye iti yatprazaMsati sA pacAsaMstavaduSTA / evaM pozotpAdanA dopAH // eSaNAdoSA: zaikitAdayo daza yathA-- 1 kimiya yogyA vasatina beti Page #467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA zaMkitA / tadAnImeva sikkA liptA vA prakSitA // sacittavRthivyAdesasAnAM vA upari pIThaphaLakAdikaM sthApayityA atra zayyA kartavyeti yA dIyate vasatiH sA nikSitA / / haritakaMTakasaJcittagRttikApidhAna AkRSya dIyamAnA pihitA / kAmacela kaMTakAvaraNAzAkarSaNaM kurvatA puroyAyinopadarzitA vasatiH sAharaNA // mRtajAtasaMyuktena, masena, napuMsakena, pizAcagRddIna nagnayA vA dIyamAnA yasatiH daaykdussttaa| sthAvaraiH pRthivyAdimistrasaizca pipIlikAmatkuNAdibhiH sahitonmizrA / apariNatAdidoSatrayaM basato na bhavatIti na nirUpyate / talakSaNAni yathA tilataMdulausaNodaya caNodayatusodayaM aviddhatvaM / / aNNa tahAvihaM vA apariNadaM Neca peNhejjo / / gezyaharidAleNa va seDI ya maNosilAmapitRRNa // sapabAlodaNalave Na va deyaM karabhAyaNe litaM / / bahuparisADaNamunhiA AhAro parigalanta dijjataM // @Diya muMjaNa mahavA chaDiya doso have o / / nayarogApi rojyAH / tadvadadhArAdayo'pi catvAraH kalpyAH / tallakSaNAni yayA gRddhayA kAro'nato dhUmo niMdayoSNahimAdi ca / / mitho viruddha saMyojya doSaH saMyojanAvhayaH / / savyaMjanAzanane dvau pAne karmazamudarasya / bhRtvA'bhUtasturIyo mAtrA tadatikamA pramANamala: / / evaM udamAdidoranu hatAyAM / nathA akiriyApa samAjAdirahitAyAM | asaMsanA jIvotpattirahi nAnAM / jippA juTiyAe upadravahI jAyAM zamyArahitAyAM vA / rojA bsto| ato bahirvA yasatI yatividhiktazayyAsanastha iti zepaH / / artha-- jo vasatikA udgama doSa, utpAdanA doSa aura eSaNA doSoMse rahita hai vaha vivikta vasatikA munioMke liye yogya hai aisA samajhanA cAhiye. aba yahAM udgama doSoMkA varNana karate haiM-1 jhADa toDakara usako lAnA, IToMkA samudAya pakAvanA, jamIna khodanA, pASANa, bAlu, ityAdikoMse khAdA bharanA, jamIna ko kUTanA, Page #468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvAkhA mulArAdhanA 418 kIcaDa karanA, khaMbe tayAra karanA, agnise loha tapAcanA, karoMtase lakahI cIranA, paTAsIse chIlanA, kunhATIse chedana karanA, ityAdi kriyAoMse padakAyajIyAko bAdhA dekara svayaM vasatikA banAI ho athavA dUsaroMse banavAI ho / vaha vasatikA adhaHkarma ke dopase yukta hai. 2 jimane dIna, anAtha athavA kRSaNa Age apanA marcadhamaka sAdhu AceMge kiMcA jaina dharmase bhinna ese sAdhu atharA nigraMthamuni AveMga una sabajanoMko yaha vasati hogI ima uddezase jo vasatikA bAMdhI jAtI hai vaha uddezika dopase duSTa hai.' 3 jaba gRhastha apane liye ghara baMdhavAtA hai taba yaha koTharI mayatoMke liye hogI aisA manameM vicAra kara jo baMdhavAI gaI vaha vasatikA ambhonbhava doSase duSTa hai. / apane gharakaM liya lAye gaye bahuta kASTAdikoMse zramaNoMka liya lAye hube kASTAdika mizraNa kara banavAI gaI jo bamatikA vaha pUtika dopase duSTa hai, 5 pAstraDi sAdhu athavA gRhasthoMke liye para bAMdhanekA kArya zuru huA thA sadanaMtara saMyatoMke uddezase kASThAdikoMkA mizraNa kara banavAI jo vasatikA yaha mizra doSase dRpita samajhanA cAhiye. 6 gRhasthane apane liye hI prathama banavAyA thA paraMtu naMtara yaha gRha saMyatoMke liye ho aisA saMkalpa ji. sameM huA hai vaha gRha sthApita doSase duSTa hai. 7 saMyata arthAt muni ve itane dinoMke anaMtara ovaga ataH jisa dinameM unakA Agamana hogA usa dinameM saba ghara jhADakara, lIpakara svaccha kareMge aisA manameM saMkalpa kara pravezadinameM vasatikA saMskRta karanA vaha pAiDiMga nAmakA doSa hai. pAhuDiga doSake prathama balinAmaka doSakA mUlArAdhanA darpaNameM aisA lakSaNa likhA hai-yakSa, nAga, mAtA, kuladevatA inake liye ghara nirmANa karake unako dekara avaziSTa rahA huA sthAna muniko denA yaha bali nAmakA 448 muni pravezake anusAra saMskArake kAlameM hAsa kara arthAca unake pUrvameM saMskArita jo vasatikA vaha pAdukRta dopase kSita samajhanA cAhiye, Page #469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 48060639 AbhAsa mUlArAdhanA - 549 - jisa gharameM vipula aMdhakAra ho to yahA~ prakAzake liye mitImeM cheda karanA, jahAM kASTakA phalaka hogA to vaha nikAlanA, usameM dIpakakI yojanA karanA yaha pAdukAra doSa hai. dravyatrIta aura bhAvakrIta aise kharedI kiye hue gharake do bheda haiM. gAya, baila vagairaha sacitta padArtha dekara saMyatoMke liye kharIdA huA jo ghara usako sacitta vyakrIta kahate hai. ghRta, guDa, khAMDa aise acitta padArtha dekara kharIdA huA jo ghara usako acittakrIta kahate haiM. vidyA, maMtrAdi dekara kharIde hue gharako bhAvakrIta kahate haiM. alpaRNa karake aura usakA sUda dekara athavA na dekara saMyanoMka liya jo makAna liyA jAtA hai vaha pAmicha dopase dRSita hai. mere ghara meM Apa Thaharo aura ApakA ghara muniAno rahane kaliye do aisA kahakara unasa liyA jo ghara vaha pariyaTTa dopase pita samajhanA cAhiye, apane gharako bhItake liye jo staMbhAdika sAmagrI tayAra kI thI vaha saMgatoMke liye lAnA vaha abhighaTa nAmakA dopa hai. isa dopake Acarita aura anAcarita aise do bheda haiM. jo sAmagrI dUra dezase athavA anyanAmasa lAyI hoya to umako anAcarima kahate haiM aura jo aisI nahIM hoya to vaha Amanti samajhanA cAhiye. ITa, maTTIke piMDa, kAMToMkI bADI athavA kavATa, pASANoMga DakA huA jo dhara khulA karake munioMko rahe nake liye denA vaha udbhinna doSa hai. nasainI bagarahase par3hakara Apa yahAM Aiye Apake liye yaha vasatikA dI jAtI hai esA kahakara saMyatoMko dusarA athavA tIsarA maMjilA rahaneke liye denA yaha mAlAgeDa nAmakA dopa hai. rAjA athavA pradhAna ityAdikoMse bhaya dikhAkara dUsarakA gRhAdika yatioMko rahaneke liye denA vaha acchejja nAmakA doSa hai. AnamRSTa doSake do bheda haiM. jo dAnakArya meM niyukta nahIM huA hai aise svAmIse jo vasatikA dI jAtI hai vaha anisRSTa doSase dRSita hai. aura jo vasatikA bAlaka aura paravaza aise svAmIse dI jAtI hai vaha bhI upayukta doSapti samajhanI cAhie isa tarahase udgamadoSa nirUpaNa kie, 440 Page #470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA Apa SHA 450 RAMABESTHA utpAdana doSakA nirUpaNa jagatameM dhAbIke pAMca prakAra haiM. koI dhAtrI bAlakako snAna karAtI hai, koI usako AbhUSaNa pahanAtI hai, koI usakA mana krIDA se prasanna rakhatI hai. koI usako anna pAnase puSTa karatI hai, aura koI usako sulAcI hai. aise dhAtrIke pAMca kAryomese kisI bhI kAryakA gRhasthako upadeza dekara usase yati apane ko rahanakalie basatikA prApta karate haiM ataH vaha vasatikA dhAtrIdopase duSTa hai. anyagrAma, anyanagara, deza aura anya dezake saMbandhI janoMkI vArtA zrAvakako nivedana kara basatikA prApta karanA yaha dUtakama nAmakA doSa hai. aMga, svara, vyaMjana, lakSaNa, chinna, bhauma, svapna, aura antarikSa aise nimittazAsraka ATha viSaya haiM. inakA upadeza kara zrAvakasa bamatikAkI mApti karanA yaha nimitta nAmakA doSa hai, apanI jAti, kula ezvarya bagairaha kA varNana kara apanA mAhAtmya zrAvakako nivedana kara vasatikAkI prApti kara lanA yaha AjIvanAmaka dopa hai. he bhagavan sarva logoMko AhAra dAna denese aura vasatikAke dAnase kyA mahAnpuNyakI mApti na hogI ? esA zrAvaka kA prazna sunakara yadi maiM puNyaprApti nahIM hotI hai esA kato zrAvaka ruSTa hokara vasatikA nahIM degA sA manameM vicAra kara usake gurunAcana mosAra basisI kirAga dopa hai. ATha prakArakI cikitsA karake vasatikAkI prApti karanA yaha cikitsA nAmaka dopa hai. krodha, mAna, bhAyA aura lobha dikhAkara jo vasatikAkI prApti kara lenA vaha krodhAdi catuSTaya doSa hai. jAne vAle aura AnevAle manioNko ApakA ghara hI Azraya sthAna hai. yaha vRttAnta hamane dUra dezameM bhI sunA hai aisI prathama stuti karake basatikAko prApta karanA yaha pUrvastuti nAmakA doSa hai. nivAsa kara jAneke samaya punaH bhI kabhI rahane ke lie sthAna mila isa hetuse stuti karanA yaha pazcAtstuti nAmakA doSa hai. vidyA, maMtra athavA cUrNa prayogase gRhasthako apane vaza kara vasatikAkI prApti karalenA yaha vidyAdi dopa hai. bhinna kanyA arthAta bhitra jAtIkI kanyAke sAtha saMbaMdha milA dekara vasatikAkA prApta karanA athayA viraktoMko anurakta karanekA upAya kara unase vasatikA prApta kara lenA yaha mulakarma nAmakA doSa hai. isa prakAra utpAdana nAmaka doSake solA bheda kahe haiM. n an RIPAa TAGRAT Page #471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bulArAyanA 2 aba eSaNA doSake daza maMda dikhAte hai--- yaha vasatikA yogya hai athavA nahIM hai aisI jisa vasatikA viSayameM zaMkA utpanna hogI vaha zaMkita dopaSita samajhanI cAhiye. jo vasatikA tatkAla hI sIMcI gaI hai athavA jisakI tatkAla do lIpA potI kI gaI hai. athavA chidrase nikalanevAle jalapravAha se kiMvA pAnIkA pAtra luDhakAkara jisakI lIpApotI kI gaI hai vaha prakSitA vasatikA samajhanI cAhiye. sucita jamIna ke Upara, athavA pAnI, harita vanaspati, bIja vA trasajIva ina ke Upara pITha phalaka vagaire rakhakara yahAM Apa zayyA kare aisA kahakara jo vasatikA dI jAtI hai vaha nikSiptadoSa se yukta hai. iritAya svati kATe, savidha kRttikA, vagairekA acchAdana haTAkara jo vasatikA dI jAtI hai vaha pihita doSase yukta hai. lakaDI, cakha, kAMTe inakA AkarSaNa karatA huA arthAt inako ghasITatA huA Age jAnevAlA jo puruSa usase dikhAI gaI jo vasatikA vaha sAdhAraNa dopase yukta hotI haiM. jisako maraNAzIca athavA jananAzauca hai, jo matta, rogI, napuMsaka, pizAcagrastra aura nama hai aise doSa yukta gRhasthake dvArA yadi vasatikA dI gaI ho to vaha dAyaka doSase dUSita hai. pRthivIjala vagairaha sthAvara jIvoMse aura cIMTI, matkuNa vagairaha sa jIvoMse jo yukta hai vaha vasatikA unmizra doSasahita samajhanA cAhiye. munione jitaMna vilasta pramANa bhUmi grahaNa karanA cAhiye usase bhI adhika pramANa kI bhUmIkA grahaNa karanA yaha pramANAtireka doSa hai. ThaMDa havA aura kar3I dhUpa vagairaha upadrava isa basAvekAmeM hai aisI niMdA karate hue barAtikAmeM rahanA yaha dhUma doSa hai. yaha vasatikA vAhana hai, vizAla hai, adhika uSNa hai aura acchI hai aisA samajhakara usake Upara rAga bhAva karanA yaha iMgAla nAmakA doSa hai. isa taraha udgama utpAdana aura epaNAdi doSoMse rahita vasatikA punioke A Page #472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lAgavanA ka AzvAsaH lie yogya hai. jo vasatikA acchI tarahase dekha bhAla na karake lIyI potI hai vaha yogya nahIM hai. jo vasatikA jIvotpatti se rahita hai vaha yogya hai. jisase koI upadrava nahIM hai athavA jisameM zayyA nahIM hai. aisI vasatikAmeM andara bAhara jo muni rahatA hai baha vivikta zayyAsana tapakA dhAraka samajhanA cAhiye. atha kA viviktA vasatirityavAha suNNagharagiriguhArukkhamUlaAgaMtugAradevakule // akadappabbhArArAmagharAdINi ya vicittaaii|| 231 // shunyvedmshilaayeshntrumuulguhaadyH|| viviktA bhASitAH zayyAH svAdhyAyadhyayanavarghikAH / / 231 / / vijayodayA- za ni rAhata, surata, a ma. va zikSA kavacidana prAmbhA' zAndinocyane / ArAmagRhaM kIDArdhamAyAtAnA ApAsAya kRtaM / patA vibhitasatayaH / vivivasatibhedAnAha mUlArA-AgantugAra saarthvaahaadigii| akadappambhAra akRcaprArabhAra akRtrimazilAhamityarthaH / ArAmaghara ArAmagRdaM krIDArthamAyAtAnA AvAsAya kRtaM / vivittAI etA viviktA vasataya ityarthaH / vivikta basatikAkA kyA svarUpa hai isa praznakA uttara AcArya dete haiM artha-zUnyaghara, parvatakI guhA, pakSakA mula, devamaMdira, vyApArArtha deza dezAMtaroM meM phiranevAle vyApAri riyoMko nivAsa karane ke liye banAye huye ghara, zikSAgRha, zilAoMse svayaM banA huA ghara, akRtrima graha, krIDA karane ke liye AnevAle janoM ke liye banAye hue ghara ye saba vidhiktarasasikAyeM hai. atra ghasana dogAbhAyamAca.. kalaho bolo jhaMjhA bAmoho saMkaro mamAttiM ca // jjhANAjjhayaNavighAdo Nasthi bivittAe vasIe // 232 // Page #473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA mAzvAsa: ayogyjnsNsrgraattoklklaadyH|| AviviktAsthiteH saMti samAdhAnAnAdenaH / / 232 // praarbhaaraakRtrimaaraamdevtaadigRhaadissu|| jAyate vasataH sAdhoH samAdhAnamakhaMDitam // 233 / / vijayodayA-phalaho bolo mameye vasatistaveyaM balatiriti kalaho na kenavit anyajanarahitatvAt / volo zabdabahulatA / jhaMjhA sNklesho| vAmoho baiMciyaM / saMkaro ayogyarasaMyataH saha mizraNe / mamatyaM ca mamedabhAvazca / sthi nAsti / jANajnayaSidhAdo dhyAnasyAdhyayanamya ca vyAghAtaH / uktaH phalahAdina vidyate |k? vivijJApa vasadhIe civi. tAyAM basatI / ekasminprameye niruddhamAnasaMtatiryAnaM / anekaprameyasaMcArI svaadhyaayH| viviktabasanau basatAM dopAbhAvamAha mUlArA--kalaho mameyaM vasatisaSeyamiti kaliH / rolA rola: zabdabaTulatetyarthaH / saMsA saMkeza jhakaTaka ityeke / vAmoho cittyaM / saMkaro asaMyataiH saha mizraNa / artha yaha merI basatikA hai, yaha terI vasatikA hai emA kalaha karane kA prasaMga vivikta vamatikAmeM rahane cAle muni ke upara AtA nahIM hai. ekAMta vasatikA manako vyagra karanevAle zabda gujanameM Ate nahIM haiM, maMga pariNAma Ara manakI vyagratAbhI vahAM hotI nahI hai. ayogya asaMyata purupAka sAtha saMbaMdha nahIM rahatA hai. vivikta vasatikAkaM Upara mamatva rahatA nahIM hai. dhyAna aura adhyayana meM vyatyaya AtA nahIM. dhyAna aura adhyayana meM yaha pharaka hai.- ekahI viSayameM jJAnakI paraMparA sthira honA vaha dhyAna hai aura aneka viSayoM meM saMcAra karanevAlI jJAnaparaMparAko svAdhyAya kahate haiM, 453 iya sallINamutragado suhappavattehiM titthajoehi // paMcasamido tigutto AdachaparAyaNo hodi / / 233 // evamaikAgyamApanno dhyAnaH zuddhapravRttibhiH / / samitaH paMcabhirgatastribhirasti hitodytH|| 234 // Page #474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lAdhi se AzvAsa vijayodayA-iya evaM / sahINa ekAtmatAM ucagado upagataH / kena ? jogehi yogaiH tapobhinirvA / suhappavasahi mukhapravRttaH sukhanAzena pravRttaH / paMcalamido samitipaMcakopenaH / vigutto kUtAzubhamanobAkAcanigedhaH / Ada gararAyaNo hodi dhAzmaprayojanaparo bhavati / gatena kazyate--nivitAvasatisthAyI yatiniSprativadhyAnaH zubhaistapobhidA svAsthyamupagataH navaraM nirjana svaprayojanaM saMpAdayati iti / vivinayamati sthAyI pArAdinA pAtamyAsanyaH yAnirjI. karonIniyani--- mUlArA-zya it anAyitvalakSamatA prakAreNa / lINa gAmanA / suNastahi aklezana pravRttaH / tastha bAhya tapasi / salInamupagata iti yojyam / jogehiM manovAdhAAnA / tigutto kRtAzubhamanovAkAyanirodhaH / AdaTTaparAyaNo AtmaprayojanaparaH maMcaranirjarAniSTaH ityarthaH / / artha- isa prakAra ekAMta vasatikAmeM nivAsa kara vaha mAdhu klezaka cinA mukhase tapa aura dhyAna kara AtmasvarUpameM lIna hotA hai. yogamiti vagairaha pAMca samitioMkA pAlana karanA hai. mana vacana aura zarikI azubha pravRttiyAM roka kara AtmaprayojanameM tatpara hotA hai. abhiprAya yaha hai ki, ekAMta sAtakAmeM rahanese muniAke dhyAnameM aura svAdhyAyameM vighna upasthita hote nahIM hai. tathA rAgadveSAdika saMklazapariNAmAkI utpatti hotI nahIM. tapase muni nijasvarUpameM sthira hokara saMbara aura nirjarArUpameM AtmAke prayojanako pUrNa rUpase prApta kara sakate haiM. ataH viviktazayyAsana tapa karanA munioMkA parama kartavya hai. .. . saMvarapUrvikA nirjarA stotumAha jo Nijjaredi kammaM asaMvuDo sumahadAvi kAleNa // te saMkDo tavassI khavedi aMtomuhatteNa // 234 // tamirjarayate karma saMdhRto'ntarmuhartataH / / SaSThASThamAdibhiH sAdhustapasA padasaMghRtaH / / 235 / / vijayodayA-jaM Nijaredi kamma yatkarma nirjarayanti tapasA cAhona / kaH ? asaMvuDo asaMvRtaH azubhayoganiro. dharahitaH / sumahadAvi kAleNa suSTu mAhatA kAlenApi / taM tatkarma savedi kSapayati / aMtomuTutteNa atisvalpena kAlena / kaH ? sabuto saMvRtaH guptisamitidharmAnuprekSAparISahajayapariNataH / tavassI tapasvI anazanAdimAn / Forse Page #475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 215 saMvarapuraHsarI nirjarA gAthAdvayana stotumAha-- mUlArA-asaMbuddho asaMvRtto azubhayoganirodharahita ityarthaH / saMvuDo guptisamitidharmAnuprekSAparIpahajayapariNataH | tabassI anazanAditaponiSTaH / saMvarapUrcaka nirjarAkI graMthakAra stuti karate haiM artha-azubha mana, vacana aura kAyakI pravRttiko na roka kara bAyatapake dvArA bahutakAlasa jo muni jitana karmakI nirjarA karatA hai, gupti, samiti, dharma, anuprekSAdikAme tatpara rahanevAlA mAdhu utanA karma anazanAdi tapA~ke ra aMgI bAmuhi samiti ityAdikoMse saMgharapUrvaka vipula karmakI nirjarA hotI hai aura kevala bAhya tapa gupti samityAdikoM ke Abayase rahita hokara bahunakAlase bhI utanI nirjarA nahIM kara sakatA hai. FOR evamavalAyamANo bhAvamANo taveNa edeNa || dose NigyADato paggahidadaraM parakamadi // 235 // evaM bhAvayamAnaH saMstapasA sthiramAnasaH / / aprAstaM parINAma nAzayaMzcaSTate narAm / / 236 / / vijayodayA-- evamuktena / kameNa etaga / navaNa bhAvamANo napamA bhASayamAtmAnamudyaptaH / avalAyamANo apalAyamAnaH / kuto durdharAttapasaH / evamavaloyamANo iti cinpAyaH tapAramA -kila evamedaNa nayeNa bhAvemANI iti pdsrNdhH| parametena tapasA bhAvayamAnaH apaloyamANo ibyakarma vinAzayan iti tadayuktaM / prAyadArthatvAt / dose dRprayaMti ratnatrayamiti doSAH azubhapariNAmAH tAna ghAtayan / pamgahidadaraM nitarAM / parakamadi ceSTate muktimaageN| mUlArA-avalAyamANo apalAyamAnaH durdharAttapaso'yibhyadityarthaH / bhAvemANo bhAvayamAnaH / tayaNa deNa dose NigyAdeto azubhapariNAmAna vinAzayan / paragahidadaraM nitarAM parakamadi mokSamArge ceSTate / artha-isa rItIsa tapazcaraNase AtmAko saMskRta karanevAlA aura dudhara tapase jo bhayayukta nahIM huA hai. aimA muni ratnatrayako dUSita karanevAle azubhapariNAmoMko naSTa karatA huA mokSamArgameM mahAprayatnase pravRtta hotA hai. Page #476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUtrArAdhana 456 yatinA nirjarArthinA evaMbhUtaM taponumeyaM iti kathayati / so nAma bAhiratavo jeNa maNo dukkaDaM Na uTThedi // jena ca rASDhA jAya jeya jogA Na hAyati // 236 // tattapobhimataM yAcaM mano yena na duSyati // yogA yena na dIyate yena zraddhA pravartate // 237 // vijayodayA so NAma cAhiyo tanAva vA napaH / kiM ? jeNa maNo uni tapasA vivA manoprati nottiSThate / jeNa ya sahA jAyadi yena kimAna tapasA tapasya dhyaMtare zraddhA jAyate / Na ya jogara pa hAti yena ca kriyamANena pUrvagRhItA yogA na hIyete / tattathAbhUtaM tapo'yamiti yAvat / yadinA nirjarArthinA evaM bhUtaM tapo'nupreyamiti kathayati mUlarA dukADaMga udbhedi duSkRtaM prati noTa saTTA zraddhA tapasyAbhyaMtare ruciH | jogA pUrvagRhIvAzeSAH / nirjarAkI icchA rakhanevAle munivaryako jo tapa karanA yogya hai usakA varNana karate haiM artha -- jisa tapake AcaraNale mana duSkarma ke prati pravRtta nahIM hotA hai tathA jisake AcaraNa abhyaMtara prAyavittAdi tapomeM zraddhA hotI hai. jisake AcaraNa se pUrvake dhAraNa kiye hue vratavizeSoMkA nAza nahIM hotA hai usI tapakA anuSThAna karanA yogya hai. cAhistaveNa hodi hu savvA suhasIladA paricattA // salihidaM ca sarIraM vido appA ya saMvege // 237 // thAlena tapasA sarvA nirastAH sukhavAsanAH // samyakUnanUkRto dehaH svaH saMvega'dhiropitaH // 238 // furererrysnuSTAne guNaM kathayanyuttareH sUtreH / vAhirave ghAlena tapasA hetubhUtena / savvA guha sIladA paricattA hodi maryA sukhazIlatA parityaktA bhavati / sukhabhAvanA rAgaM janayati / rAgaH svayaM ca karmadhaho cAnayati / zradhaH karmasthitihetuH satramazracirastA bhavati iti manyate / salididaM ca zarIraM bhavati / zarIraM duHkhanimittaM 10000 bhavaDa 456 Page #477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArAdhanA 240 tattvaSatukAmasya tanUkaraNamupAyaH tadanuSThitaM bhavatIti yAvat / vido sthApitaH / AdA va svayaM na saMyege saMsArabhIgatAyAM / nanu saMsArabhIrutA hetustapaso na tapo hetustasyAH tato'yuktamabhANi sUtrakAraNa cAlena tapasA saMvege sthApitaH / loke nAyaM saMvipracita iti sthApyate cAhI tapasi vartamAnastato yuktamurUyate / tapo'nuSThAnaguNAn vAhirata beNetyAdi jasaM bhatreNetyavasAnaM gAthASTake nAcaSTe - mUlArA - suhasIladA sukhabhAvanA / sA hi rAgaM janayati rAga kokenAtha bicitta iti svApyate yatastata evamukkaM / na punabAdhi tapaH saMsArabhIrutAyA hetuH kiM tarhi sA bAhyatapasaH / artha -- bAhya tapase saMpUrNa sukhasvabhAvakA tyAga hotA hai. arthAt bAhya tapa karanese Alasya aura sukha priyatA naTa hotI hai. hamezA sukhakI bhAvanA karane se manameM rAgabhAva utpanna hotA hai. rAgabhAva karmabaMdhake kAraNabhUta doSoMko utpanna karatA hai. baMdha karmasthitikA kAraNa hai ataH bAtha tapase sukhazIlatAkA hI nAza hotA hai, vAya napa zarIralekhanA hotI hai, zarIra duHkhakA kAraNa hai usakA tyAga karanekI icchA karanevAleko tapa zarIra kRza karane meM upAya hai. arthAt brAhma tapa karanese zarIrasallekhanAke upAya kI prApti hotI hai, bAhya tapase AtmA saMsArabhIrutA nAmaka guNameM sthira hotA hai. zaMkA- saMsArabhIrunA tapake lie kAraNa hai. aisA samajhanA yogya nahIM hai isaliye mAjha tapase munirAja saMvegaguNa meM sthira kiyA jAtA hai. yaha sUtrakArakA vacana ayogya hai. uttara bAhya tapazcaraNa meM tatparatA dekhakara isa munikA citta saMsArabhayase yukta hai aisA loka samajhate haiM, ataH saMsArabhIrutA kA raNa hai aura tapa kArya haiM. kAryako dekhakara kAraNarUpa ko loka jAnate hai. isa niyamakA vicAra karanepara sUtrakA - rane saMsArabhaya tapakA kAraNa hai aisA jo kahA hai vaha yogya hai aisA siddha hotA hai. daMtANi iMdiyANi ya samAdhijogA ya phAsidA hoti // aNihidavIriyao jIvitahA ya vocchiNNA // 238 // satIndriyANi dAntAni spRSTA yogasamAdhayaH // jIvitAzA paricchinnA balavIryamagopitam // 239 / / | azvAsaH 3 457 Page #478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ balArApanA AzvAsaH 558 vijayodayA-daMtANi dAMtAni iMdriyANi ca / hoti bhavanti / anazanAghamodaryavRttiparisaMkhyAnena jilA dAMtA mayati iti / viviktazayyAsanena itarANi dvipANa dAMtAni bhavati / manodriyaviSayarahitAyAM vasatAvasthAnAttAni nigRhItAni bhavanti / samAthijogA ya phAsidA haoNti / ratnatrayasamAdhAnasaMbaMdhAH spRza bhavanti / bhazanAdikaM syajatA viSayarAgo nirasto bhavati / viSayarAgadhyAkulo hi ratnatraye na ghttte| asati tasminvyAkulo'zubhapariNAmaikamukhobhavati iti manyate / aNimUhidadhIriyadA bhanigUDhavIryatA ca bhavati / vIryAcAre pravRttazca bhavati / jIvidataNDA ya yA jIvite tRSNA ca myurichAtiM gtaa| na bijIcitAzAvAn yazanAdikaM tvsstumiidte| jIvite sRSNAvAnyatkiciskRtvA asaMyamAdikaM prANAneva dhArayitumucato bhavati na rkhtrye| mUlArA-vaMtANi anazanAdicatuSTayena hi prAdhAnyena jilA dAMtA bhavati / viviktazayyAsamena cetarANi iMdriyANi yAmyati / manojheMdriyaviSayANAM tadrAgakopinAM vividhavasato asaMbhavAt / samAdhijogA ralatrayakAmatAsaMbaMdhAH / phAsidA anuSThitAH / azanAdityajanAdvipayarAganirodhena bhariNAmaikamukhalopaNne ! aNigahidavIDiyadA / anigUhitavIryatA vIryAcArapravRttizca syAdityarthaH / boriDANA nirastA lakSyate / na hi jIvitAzAvAnazanAdikaM tyaktumIhate, kiM tahi yatkicitkRtvA prANAneva dhatuM utsahate na ratnatrayam / artha-anazana, avamodarya aura vRciparisaMkhyA ina tIna tapoMke dvArA jivhAkA damana hotA hai. vivi tazayyAsana tapake dvArA parzanAdi iMdriyoMkA damana hotA haiM. iMdriyoMko priya aise viSayoMkA abhAva jisameM hai aisI basatikAmeM nivAsa karanese sparzanAdika iMdriyo vaza hotI hai. ina bAma tapazcaraNoMse ratnatrayameM ekAgratA prApta hotI hai, AhArAdikakA tyAga honese viSayamema naSTa hotA hai, viSayoM ke premase vyAkula huA manuSya ratnatrayameM sthira hotA nahIM hai. ratnatrayakA abhAva honepara baha vyAkula puruSa azubha pariNAmAma hI lIna hotA hai. aisA samajhanA cAhiye. bAhyatapase munirAjako apanI Arimaka zakti prApti hotI hai. arthAt cAza tapa kara munirAja dhIryAcArameM pravRtta hote haiM. bAhyatapake prabhAvase munirAjakI jIvitakI AzA naSTa hotI hai. jisakA jIvitake Upara sneha hai yaha AhArAdikoMkA tyAga karanA pasada nahIM karatA hai. jIvitArthI manuSya cAhe jo asaMyamAdika karake prANa dhAraNa karaneke liye udyukta hotA hai, paraMtu ratnatrayameM pravRtta nahIM hotA hai, 458 Page #479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AdhAra TATATANE dukkhaM ca bhAvidaM hodi appaDibaddho ya deharasasukkhe / musamUriyA kasAyA bisaesu aNAyaro hodi // 239 // rasadehasubAnAsthA jAyate duHkhabhAvanA / / pramaInaM kaSAyANAmiMdriyArtheSyanAdaraH // 24 // vijayodayA-duHkhaM ca bhASiyaM chora pu ca bhASitaM bhavati / dubhAvanA ca kathamupayoginI asaMklezena dusasahane karmanirjarA jAyate / krameNa ca jAyamAnA nirjarA niravazeSasya karmApAyasyopAya ityevamupayoginI iti mnyte| api cAsakahAvitaHsro nizcalo bhavati iti / dhyAne sampaDibaddho yahora apratibaddhadha bhavati / deharasasokne zarIrarasa saukhye / pateSu triSu pratibaddhatA samAdherthinaH sa nirasto bhavatIti bhASaH / musumUridA kasAyA ummRditAH kaSAyAH bhavanti / kathaM anazanAdinA kaSAyanigrahaH kato bhavasi ? kSamAmArdavArjavasaMtoSamAdhanAdipratipakSabhUtA ghinAzayanti kaSAyAgnesiyAlayas ayamabhiprAyaH - zamAyalAbha, svalpalAma, mayobhanAnAM vA lAme phrodhakapAya utpdyte| tathA pracuralAbhAdrasadbhikSAlAbhAdha labdhimAnahameveti maankssaayH| asmadIya bhikSAgRhaM yathAnye na jAnati tathA pravizAmIti citA maayaakssaayH| azane rase prAcuryaviziSTa vAsaktilAbhakaSAyaH / tathA basatyapravAne kopaH, tallAme ca mAnakaSAyaH sAmpat / anye'pyAgarachaMtIti na mama basaterastyavakAzazvAti vcnaanmaayaaphpaayH| ahamasya svAmIti lobhaH / itthaM kapAyanimitavastutyAgAsa kaSAyANAmaSasaraH iti / visAmu cipayeSu sparzanAdiSu / aNAvaro hoi anAdaro bhavati audAsInya jAyate / tadIdAsInyAt tadAdaranimittaM karmasaMvaro bhavatIti bhAvaH / azanasya hizukkAvirUpeSu mRdusparza, saugaMdhe, rase yA darastyakto bhavati azanaM tyajatA ! tathA kSIrAdikamapi tyajatA kssiiraadiruupessu| mUlArA- amaklezana hi duHkhasahane zubhakarma saMgharanirjare syAtA, kameNa muktizca bhAktiduHkhasya ca dhyAne nizcalatA syAt iti manyase / apaDibaMdho dehe rase saukhye yAnAsakti: syAttatazca samAdhivino na syAt / musumUridA dalitAH / zyakrodhAsAdayanimittasya azanAdivastunastyAgAdvAyatapasA karavAdilakSaNabhAvakrodhAdayo nirubhyaMte tIdagunyo / yantutastu abhAbhiAvanArakodhAdinigrahaH syAna / ayamabhiprAyo'tra AzanAdaralAbhe mvalpamyAzobhanasya vA lAbhe kozca utpazyane / tathA pracuramya vicitrarasasya vA lAmAlabdhimAnahamati nAno jAyate / madikSAgRhaM yathAnye na jAnanti tathA pravizAmi iti ciMtayA mAyA samudbhabati / azanAdau viziSTe AsaktelobhaH saMbhavatIti / tathA vasate ra pradAne koSastahAbhe prAmyanmAno'nyepyAgacchantIti na me vasatirastyaSakAzo vA neti vcnaanmaayaa| ahamasyAH svAmIti STATERISTOTRATHISARTANTRIBES Page #480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ balArAdhanA 460 bhAvanAobhaH / itthaM kapAyodayanibhittavastutyAgAnna kamAyANA gavasara iti / agAdarI audAsInyaM / vatazca tadAdaranimitta karmAcanirodhaH syAditi bhAvaH / azanaM hi tyajatA tatarapavAdastyakto bhavati / / artha - tapakA AcaraNa karanese duHkhabhAvanAkA abhyAsa hotA hai. arthAt saMkleza pariNAmoMke binA duHkha sahana karanese kamoMkI nirjarA hotI hai. kramase honevAlI yaha karmanirjarA sapUrNa karmakA nAzarUpa jo mokSa usakA upAya hotI hai. ataH duHkhabhAvanA paraMparA mokSaprAptikA kAraNa honese upayogI hai aisA sAdhugaNa samajheM. duHkhabhAvanAkA vAraMvAra cintana honese sAdhukA citta dharmadhyAna meM nivala hotA hai. bAta meM nima huve munikI deha, zrIrAdi padArtha aura sukha ina tInoMmeM Asakti nahIM rahegI. yaha Asakti ratnatraya meM vighna karanevAlI hotI hai. anazanAdika bApa sarva krodhAdi kaSAyoM kA nigraha karatA hai. zaMkA- tapameM kaSAyanigraha karanekA sAmarthya kaisA ? kSamA, mArdava, Arjava aura saMtoSa ina bhAvanAse kAya nigraha hotA hai kyoMki ye kapAyoMke pratipakSI haiM. cAtapa pratipakSI nahIM hai ? isa zaMkAkA uttara " isakA abhiprAya yaha hai ki, annAdi padArtha na milanese athavA svalpa milanese, kiMvA apriya milanese, krodha kAya utpanna hotA hai. yadi anAdi padArtha yatheSTa mile aura ve rasayukta bhI ho to mereko hI aise acche miSTa padArtha milate haiM itaroMko nahIM milate haiM aisA vicAra mana meM Anese mAnakavAya utpanna hotA hai. merA bhikSA lenekA sthAna anya sAdhuoM ko jJAta nahIM hogA isa rItIse maiM vahAM praveza karUM aisA vicAra mana meM utpanna honA yaha mAyAkapAya hai, vipula anna aura usake isameM Asakti honA lobhakaSAya hai. vasatikA viSayameM bhI krodhAdi cAroM kaSAya utpanna hote haiM, jaise zrAcakane vasatikA nahIM denepara koya utpanna hotA hai. usake milanepara mAnakaSAya utpanna hotA hai, jaba dusare sAdhu Avege to yaha avakAza nahIM hai aisA vacanaprayoga karatA hai jisase mAyAkaare pragaTa hotA hai. isa kAkA maiM mAlika hUM yaha saMkalpa utpanna honA lobhakaSAya hai. isa prakAra kaSAyako utpanna karanevAlI cIjoMkA tyAga karanese kapAyoMko manameM sthAna nahIM milatA hai. ataH bAhyatapasaM kAyanigraha hotA hai aisA AcAryane kahA hUM. bAhya tapase paMceMdriya ke viSayoMmeM anAdara hotA hai. arthAt unameM udAsInatA hotI hai. isa udAsInatA se tapa meM Adara utpanna hokara karmoMkA saMvara hotA hai. AhArake padArtha zuklAdirUpa dhAraka, mRdusparzayukta, sugaMdha AzvAsaH 3 460 Page #481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsa mUlArAdhanA sahita ca rasaviziSTa ho to bhI usameMse AhAra tyAga karanevAlekA Adara naSTa hotA hai. kSIrAdikakA jisane tyAga kiyA hai usa munIkA kSIrAdikameM AdarabhAva naSTa hotA hai. DIHERE kadajogadAdamaNaM AhAraNirAsadA agihI y|| lAbhAlAme samadA titiktraNa baMbhacerassa / / 240 // AhAravarvatA dAMtiH samastatyAgayogyatA / / gopanaM brahmamaryastha lAbhAlAbhasamAnatA || 241 // vijayodayA-kadajogadA sarcatyAgamaya pazcAGgAvinaH / yogazca kRto bhavati trAsAna tapasA / AdamaNaM yA- tmano damane AhAre sukha ca yo'nurAgastasya prazamanAt / AhAraNigasadA AhAre nairAzo saMpAditaM pratidina AhAragatAzAparityAgAbhyAsAt / sarvakAle'pi sukarA bhavatyAhAratirAzateti bhAvaH / agihI ya agRddhizca alaMpaTatA ca 1 cha? AhAre / na yAdvAre dimAbhalandhyA taM gyajati / lAbhAlAbha samayA lAbhAlAmayoH samatA / lAbhe ca satyAhAraspa hAkaraNAt / alAme ca nathAkopAna / yaH svayamaca landhamagi tyati sa kathamita parepAmadAne durmanIbhavati / nitipatraNaM baMbharassa brahAcarya ca so bhavati / rasavadAhAratyAgAdabhinava 'sati zukrasaMcaya anazane va sacitapralaya satina strISvanurAgo bhavati iti bhAvaH / tathA galitAkANAM puMsAM vaimukhya aMganAsu pratItameva // mUlArA-kadajogavA kRtA yogyA paripharma sarvAhAratyAgasya pazcAddhAvino'bhyAso yenAsau kRtayogyastasya bhAvaH kRtayogyatA / kRtakaraNIyatA bAdhena tapasA syAt / AdadamaNaM Atmano damanaM AhAre sukhe bAnurAgaprazamanArpakhaMDanaM / AhAraNirAsadA pratidina AhArAzAnirAsAbhyAsArasarvasvAgakAle'pi tADAsamucchedaH sukara: syAditi bhAvaH / agiddhI alAMpAmAhAre / na thAhAre gRddhimAMsadhyA te tyajati / samadA AhArasya lAbhe harSasyAkaraNAdalAme ca rovasya / yo hi svayameva labdhamapi tyajati sa kathAbhiva pareSAmadAne durbhanIbhavati / dAne vA dRSyati / titikSaNaM dRSyAhAratyAgenAbhinavasya revaso'saMcayanAt / anazanena ca saMcitasva saMharaNAt / strIdhanurAgAnudbhavAt pratItameva ca galitaretasA puMso strISu vaigukhyam / artha-maraNa kAlameM jo saMpUrNa AhAroMkA tyAga karanA paDatA hai usakA abhyAsa vAdya upake AcaraNa se hotA hai. ina tapoMse Atmadamana nAmakA guNa prApta hotA hai. arthAt AhArameM aura sukha meM jo prema utpanna hotA Page #482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AbhAsA hai usakA tapase prazamana hotA hai ataH AtmAkA darpa arthAt mada nAmakA doSa naSTa hotA hai. isa tapase AhArakI icchA kA tyAga karanekA abhyAsa vRddhiMgata hotA hai. isa lie AhAranirAsatA nAmaka guNa prApta hotA hai. aura sarva kAlameM yaha guNa AtmA apane meM dhAraNa karane meM samartha hotA hai. tapase AhAra kI laMpaTatA naSTa hotI hai. jo AhAramaM lapaTa hai vaha vyakti AhArakI prApti hone para usako choDanA nahIM cAhatA hai. tapase lAbha aura alAbhameM samatA prApta hotI hai. dapastrIko AhAra milanepara harSa hotA nahIM aura na milane para vaha kupita bhI hotA nahIM. jo tapasvI prApta huA AhAra svayaM chor3a detA hai vaha yadi usako koI AhAra na de to kyoM khima hogA ! tapase muni brahmacaryako sahana karate haiM. rasayukta AhArakA tyAga karanese navIna vIryakA saMcaya nahIM hotA hai. aura purAnA zukrasaMcaya naSTa hotA hai. taba slIpara anurAgabhAva nahIM hotA hai. jinakA zukra naSTa hogayA hai aise manupya strIse parAGmukha hote haiM yaha vastusthiti prasiddha hai. NiddAjao ya dRDhajhANadA vimuttI ya dappaNigyAdo // sajjhAyajogaNivigghadA ya sudukkhasamadA ya // 241 // nidraagRddhimdsnehlobhmohpraajyH|| dhyAnasvAdhyAyayoddhiH sukhaduHkhasamAnatA // 242 / / vijayodayA--NihAjao ya nidAjayazca / pratidinamaznataH rasavadAhArasevAparasya bahubhojinaba niSAle sukha. sparza nirupadve ca deze zayAnasya nidrA maddatI jAyate, yayA paravazo nizcetana iva bhavasyAbhapariNAmapravAhe ca patati, na ca ratnatrayeNa ghaTayati, tasyA jayo 1 vaDhajhANadA dhyAnatA ca duHkhopanipAtAcalati dhyAnAdabhAvitaduHkho yatiH / ita. tapobhAvanassu kSudAviparIpadopanipAte'pi shte| vimuttI ya vimuktirviziSTatyAmaH manazanAdAvudhatena zarIrameva tya bhavati sadeva dussyajaM / dapapaNigvAdo asaMyamakaraNo yo darpastasya nirdhAtaca to bhavati / sajjhAyajogaNibigdhadA yayAcanAnupekSAmnAyadharmopadezaiyoMgaH saMbaMdho yastasya vinAmAvazca / mAhArArtha bhramataH kathaM svAdhyAyaH kiyate ? pahabhojanava utsAnaH svapiti mAsitumapyasamarthaH / rasabadAhArabhojImAhAromaNA dahyamAna itastataH parAvartate / avivikAyA vasatI vartamAnaH pareSAM bacaH zRNvastaH saha saMbhASaNaM kurvadhAdhIte / viviktavezasthAyI punarnivyAkulaH svAdhyAye ghaTate / suhaduHkhasamadA ya sukhena iSpati duHkhena tuSyati iti rAgadapAyaMtareNa sukhaduHkhAnanubhavaH sukhadumbAsamatA / arAne ReactADARASTARATAASANTASTARAMATARRARAS 21 *ABARBIRATRA Page #483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SISTAN 'malArAdhanA bAdhAsA rasAMzca sukhasAdhanabhUtAMstyajatA sukhe rAgastyako bhavati / suvAdivedanopanipAte yasaMphleSAt duHkhe ma ca deSo'syA stIti / bAhirataMvaNa hodi hu ityanena paMcasUtrInirdiSTAnAM pratyekaM sNbNdhH|| mUlArA-Nijao pratidinamAto rasabadAhArasevAparasya bahumojinazca nivAse nirupave susvasparzatalpe nidrA mahatI jAyate | yavazAgnizcatana iSa bhavati, azubhapariNAmapravAhe ra patati / na ca ratnatrayAya kalpate / tasyA jayo'nazanAdinA kriyate / dRDhajyANadA tapamA bhAvitaduHkho hi parIpahanipAte'pi na dhyAnAdU bhrazyati / viziSTA muktiranazanAdAvudyatana dustyajasyApi vedasya tyajanAt / dappaNigdhAdo asaMyamakaraNe yo darpastasya vinAzo / sajjhAya jogaNivigvadA / pAca minadhavinAbhAraH bArA bho nayojanAsAnApi zaktyupaghAtena, rasabadAhArabhojanajanyavidAhazAditastataH parAvartanena, janasaMkule taca:pravaNatatsaMbhASaNakaraNAbhyAM ca svAdhyAyabhaMgasaMbhaSAt / suiduHkhasamamA sukhasAdhanAzanarasAdinyajanAtsukhe rAgAnudayAt kSudAdivedanodaye'pi asalizAhuHkha ca dveSAnuyAt / artha-yAdha tapase ani nidrAko jIta lete haiM. jo pratidina bhojana karatA hai, rasayukta AhArakA sevana karane meM tatpara rahatA hai aura bahuta bhojana karatA hai, jisako vAtarahita, mRdusparza yukta, aura nirupadrava aise sthAnameM sonekI phikira hotI hai, aisA sthAna milanepara dIrgha kAlataka khuraTe letA hai. pretake samAna nizcala so jAtA hai. azubha pariNAma bhI usake manameM huA karate hai aura vaha ratnatrayameM pravRtta hotA nahIM isa tapasa ye sarva doSa nae hokara nidrAjaya nAmakA guNa prApta hotA hai.. capase dhyAnameM dRDhatA AtI hai. duHkha sahana karanekA abhyAsa honese muni duHkhoMke prasaMga Ane para bhI dhyAnase bhraSTa nahIM hote haiM. imezA tapakA abhyAsa karanese vaha sAmarthya munimeM AjAtA hai jisasa ve bhUkha, supA bagairaha parISada mApta hone para bhI duHkhoMkI paravAha nahIM karate haiM. tapa karanese munioMko vimukti arthAt viziSTa tyAga nAmakA guNa mAsa hotA hai. anazanAdika tapazcaraNameM tatpara munioMse zarIrakA tyAga kiyA jAtA hai yaha zarIrakA tyAga karanA hI baDA kaThina hai. tapase darpanAza nAmaka guga prApta hotA hai. asaMyamako utpanna karanevAlA mada isa upase naSTa hotA hai. anazanAdi tapase vAcanA, anuprekSA, AmnAya aura dharmopadeza ina svAdhyAyake bhedokA saMbaMdha AtA hai aura usameM vighna upasthita hote nahIM hai. AhAra ke liye bhramaNa karane vAle muniko svAdhyAya karanA zakya nahIM hotA hai, bahuta bhojana karanepara vaha Upara mukha kara sovegA. baha baiTha bhI nahIM sakegA. hamezA rasayukta AhAra Tawarestobongs Page #484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ balArAdhanA 464 karanevAle muniko AhArakI uSNatAse idhara udhara loTanA paDegA. bahujana jisameM Thaharate haiM aisI vasatikA meM rahanevAlA muni dUsaroMke vacana sunakara unake sAtha bhASaNa karanemeM apanA samaya bitA degA. aura adhyayana nahIM karegA. antu jo kAM vasati hai vaha mukulatA rahita honese svAdhyAyameM tatpara rahatA hai, bAhya tapase sukha aura duHkhoMmeM samatA prApta hotI hai. arthAt muni isake prabhAva se sukhame Ananda nahIM mAnate haiM aura duHkhameM duHkhita nahIM hote haiM. arthAt sukhameM rAgabhAva aura duHkhame dveSabhAva unako nahIM hotA hai- rAgadveSoMke abhAva sukhaduHkhakA anubhava AtA nahIM hai. yahI sukhaduHkhasamatAkA svarUpa haiM. AhAra aura rasayukta ghI, dUdha vagaire sukha sAdhaka padArthoMkA tyAga karanevAle muni sukhameM prIti nahIM rakhate haiM, kSudAdikoMse duHkha kI prApti hone para bhI saMkkeza pariNAma unake manameM nahIM hote haiM ataH ve duHkhameM dveSa nahIM rakhate haiM. isa prakAra pAMca gAthAoMse bAhya tapake guNa AcAryajIne kar3e haiM., AdA kulaM gaNo patrayaNaM ca sobhAvidaM havadi savvaM // alasavarNaM ca vijaDhaM karma ca viNirya hodi // 242 // AtmA bhavacanaM saMghaH kulaM bhavati zobhanaM // mastaM vyaktamAlasyaM kalmaSaM vinivArinama | 243 // bijayoyA - AdA kulaM gopavaNaM ca savvaM sobhAvidaM nipaTanA vApasA svayaM mano, gaNaM. svaziSya saMtAnazca zobhAnupatIto bhavati / tava gatyaM ca / vijayakaM bhavati / durghaTanaH samuyogAt kam caNi karma saMsAramUlaM vizeSeNa na bhavati / mUlArA - kulaM svavaMzaH / majo svaguruziSya saMtAnaH soddAvidaM zobhAmupanItaM / biDaM svaktaM / vinirddhataM // artha - apanA AtmA apanA vaMza, apanA gaNa arthAt apane guruke ziSyoMkI paraMparA aura jinamata ina sabako bAhya tapase muni zobhA yukta karate haiM. bAhya tapase alagIpanAkA tyAga hotA hai. durdhara tapazcaraNa meM pravRtti karanese saMsArakA mUlabhUta karma bhI pUrNapanese naSTa hotA hai. AzvAsaH 464 Page #485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 465 bahugANaM saMvego jAyadi somattaNaM ca micchANaM // maggo yadIvido bhagavado ya ANANupAliyA hodi // 243 // mithyAdarzaninAM saumyaM saMvego bhUyasAM satAM // mukteH prakAzito mArgo jinAjJA paripAlitA // 244 // vijayodayA - bahugANaM bahUnAM / saMvego jAyadi saMsArabhIrutA jAyate yathA / sabhaddhamekaM dRSTvA nUnamatra bhayamasti cimapi samiti janaH pravartate / evaM tapasyudyatamavalokya saMsArabhayAdayamevaM klizyati tadasmAkamadhyanivAritame. veti vibheti / bhItazca pratikiyAM prArabhate / somattaNaM ca mickhANaM mithyAdInAM sabhyatA sumukhatA vA jAyate / durddharamidaM patInAM iti prasannA bhavatIti / maggo yadIvize mArgazca mukteH prakAzito bhavati / yatInAM vAhyena tapasA karaNabhUtena cinA karmaNAM nirjarA nAstIti / bhagavado aNupAlidA ANA bhagavataH yAjJA cAnupAlitA bhavati yatinA bAhyena tapasA karaNena 1 mUlArA - tapasyudyataM dRSTrA ayamedhaM klizyati tadasmAkamadhyanivAritameveti vibheti bhItaca tatpratikartumutsahate / samikSaNa samyitA durdharaniva tapo yatInAmeti midhyAdRzo'pi prasannA bhavanti iti tAtparya dIcitro / tapamaiva karmaNAM nirjarA bhavati iti prakAzitaH / artha - tapazcaraNa meM tatpara muniko dekhakara bahuta munijanoM ko saMsArase bhaya utpanna hotA hai, "isa saMsAra meM bhaya hai isaliye maiM bhI tapameM tatpara hoUMgA. aisA vicAra kara ve bhI upameM tatpara hote haiM. saMsArake bhavase yaha mahA itanA tapaH kleza bhoga rahA hai. aura hamako bhI yaha saMsAramaya durnivAra hai aisA manameM saMkalpa kara usame bhaya yukta hotA hai. aura bhagavAn hokara usakI pratikriyA karatA hai arthAt upacaraNa meM vaha bhI lIna honA hai, gunirAjoM kA ugratapa dekhakara midhyAdRSTi bhI apanI ugratA choDakare sImya banate haiM, yatioMkA yaha tapa baDA hI durdhara hai aisA dekhakara ve prasanna hote haiM. tapake dvArA muktike mArgakA prakAzana hotA hai. kyoMki bAhyataraNake binA karma kI nirjarA nahIM hotI hai. bAtapazvaraNa karanese jineMdra bhagavAnakI AjJA kA pAlana hotA hai. AzvAsaH 3 265 Page #486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlAgavanA AzvA dehassa lAghavaM gehaluharNa uvasamo tahA paramo // javaNAhAro saMtosadA ya jahasaMbhatreNa guNA // 24 // saMtoSaH saMyamo dehalAghavaM zamavarddhanam / / tapasaH kriyamANasya guNAH santi yathAyatham // 1456 vijayodayA-dehassa lAghavaM zarIrasya lAghavaguNo vAdyena tapasA macati / laghuzarIrasya AvazyakapriyA sukarA bhavanti / svAdhyAyabhyAne caaleshsNpaa| bhavataH / Nehassa eNaM zarIramehavinAzanaM sa guNaH / zarIrasnehAdeva jano'saMyame pravartate / zarIramevAnartha heturiti tapo'pi na karoti / tenAhitaH zarIrakoho vinAzito bhavati / uyasamo taddA paramo tathA ghophaeghoSazamo bhavati rAvAde kara marali vartamAnasya / kinamama rAgeNa upatyakAriNA / sati rAge hi navakarmayaco jaayte| ciraMtanakarmarasopavaNaM ca / sati cettha madIya kzo nikalo mayediti maga praNidhAnAdupazamaH / javaNAhAgeparimitAhAratA iti kecivAcakSate / tapa ca guNo niirogtaadik| tathA cAmitAzimA pAiguNA bhajate / apare zarIrasthiti mAtraturAhAra: javaNAhAravAdaH zarIradhArayaH iti sthitaaH| mUlArA-lAparya svAdhyAyAdikriyAsaukaryakAri laghutvaM / halaNaM deha snehAddhi janamya asaMyame pravRttiH / dehabAdhAhaturidamiti sapasyapi na pravartate / nenAhityAdehe nehasya vinAzanaM / dehasnehAdviratasya saMyamo guNaH paramaH / rAge hi navAkarmabaMdhazciraMtana marasopahaNaM ca syAdrAgAnupadacArI ca dveSaH / evaM ca satyayaM zo niSphala iti manaHpraNidhAnAtutkRSTaH / javaNAdAro parimitAhAratA nAcArogyAdiguNaH / zarIrasthitimAtranetarAhAge baasau| saMtosadA sNtossH| jahasaMbhaveNa anazanAdInAM vAkhApobhedAnAM yo yena saMbhavati sa tena vyAkhyeya iti bhAvaH / artha-tapazcaraNase deha meM lAghava guNa prApta hotA hai. arthAta zarIrameM tapasa bhArIpanA naSTa hotA hai jisase AvazyakAdi kriyA sukara hotI hai, svAdhyAya aura dhyAna klasake binA kiye jAte hai. tapaka AcaraNase zarIrasneha naSTa hotA hai. zarIrake snehase loka asaMyamameM pravRtta hote haiM. vaha zarIra anadhakA kAraga hai. isake snehameM lIna hokara tapako choDa baiThate hai. muni duSkara tapameM pravRtta honese unake rAgAdi doyoM kA upazama hotA hai. muni manameM aisA vicAra karate haiM- yaha saga bhAtra upadrava karanevAlA hai. yaha rAgabhAva AtmAmeM navIna karmakA caMdha utpanna karatA hai. aura pUrvakarmake rasameM vRddhi karatA hai. yadi maiM rAgabhAvako manameM Azraya daMgA to merA tapazcaraNa vyartha hogA. aisA vicAra karake rAgabhAvako THE Page #487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA zAMta kara dete haiM. tapase parimitAhAratAnAmaka guNa prApta hotA hai. javaNAhAra zabdakA parimita AhAra aisA artha hai aisA koI AcArya kahate haiM, parimita AhAra karanese nIrogatAdika chaha guNoMkI prApti hotI hai. jitane AhArase zarIra raha sake utane AhArako javaNAhAra kahanA cAhiye aisA koI AcArya javaNAhAra zabdakA artha karate haiM. 467 payamityAdinopasaMharati evaM uggamauppAdaNesaNAsuddhabhattapANeNa || midalahuyaviramalakkheNa ya takmedaM kupAni NicaM // 255 // vijayodayA-patra me tabo NizaM kuNaditti padaghaTanA / evaM vyAyarNitarUpeNa / parva patas vAyaM mapaH kudi karoti NicaM nityaM / umgamaDappAdaNesapaNAsubhattapAyoNa ugamotpAdanapaNAdoSarahitena, aktena pAnena ca / kITagbhUtena ? midalagaviramanmaneNa pariminena laghunA, yimsana, maraNa pAvabhRnaM jamAmA zukvA napA kurthAprAhamiti bhaavH| itthaM bAhyatapaso guNAnALyAyopasaMhAramAha - mUlArA-evaM bAhya | kuma di zuddhagAdipaca guNamevAhA nukatyA mugAH tapa: karoti netaramiti bhAvaH // ___ artha-munirAja udgama utpAdana aura eSaNA ina doSoMkA tyAga kara mita, laghu, rasarahita aura rUkSa aisA AhAra aura pAnaka padArtha lekara yaha bAhya tapa nitya karate hai, zuddha AhAra lekara tapa karanA cAhiye, azuddha AhAra nahIM lenA aisA isa mAthAkA abhiprAya hai. ullINollINehiM ya ahavA ekaMtabamANehiM / / sAlihai muNI dehaM AhAravidhi payaNugito // 246 // AhAramalpayannevaM vRddho dhRddhena sNytH|| tapasA saMlikhatvaMgaM vRddhenaikAMtaso'dhavA / / 246 // Page #488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa 468 Mentation pijayodayA-ullINolINehi ya prabarddhamAnena hIyamAnena ca tapasA caturthapaSThAIphameNAnazanatapovRddhiH / ekaddhi kAlAdinyUnatayA avamodaryavRddhiH / ekasya rakhasya vayorayANAmityAdinA krameNa rasaparityAgavRdhiH / pakapATakaM, gRhasaptakaM, gRhatrayaM yA pravizAmIti. bhikSApAsaparimANanyUnatAkaraNena vA vRttiparisaMkhyAnavRddhiH 1 viSase AtapanaM hatyA rAtrau pratimAvagrahakaraNamityAdinA kAyaklezavRddhiH / evaM zrame mahati saMjAte krameNa anazanAdInAM nyUnatAkaraNaM / ahavA athapA eyaMtayaGamANehi ekAvena vardhamAnaH tapobhiH / salihada saMlikhati / muNI muniH / dehaM / AhAravidhi azanAdividhi / payargito / aspIkurSam // prakArAMtareNa sallekhanopAyamAha--- mUlArA- ullINor3INehiM barddhamAnIyamAbharanazanAditapobhiriti zeSaH / nathAhi -caturthapaTAvikrameNAnamAnasya diH / kakavalAdinyUnatavAvabhArata | ekazcAdirasatyAgakanega rasaparityAgasya / ephavATaka sapta paMca trINivA gRhANi pravizya bhikSAM gRhAmi / prAsaM caikazidityAdihAnikrameNa gRhAmi inyAdikrameNa vRttiparisaMkhyAnasya / divAnApane kRtyA rAtrau pratigAyogAvagrahakaraNamityAdividhinA kAyaklezamya / zUnya gRhamAyasamIpagiriguhAraNyAdibasatyApramANana viviktazayyAsanasya ca boddhavyA / evaM ga mahAni zrame jAne mani anananAdInAM krameNa nyUnIkaraNa hAniH / ahavA athavA / gaMtavahiDAva mAnereva nadIvamAnaiH / AhAravidhi vidinyyaahaa| padAMgato prata. nukayana alpiikurvmityrthH| artha-kramase anazanAdi tapako baDhAte huye yatirAja apane dehako kRza kara zarIrasallakhanA karate haiM. usakA vivecanakrama isa prakAra samajhanA cAhiye-eka upavAsa, do upavAsa tIna upavAsa isa prakArase ye anazana tapa baDhAte haiM, munika AhArakA pramANa battIsa grAsokA kahA hai. uname eka grAsa, dona grAsa, tIna grAsa kamI kamI karake anamodaya tapakI vRddhi karate haiM. ekarasakA tyAga, do rasoMkA, tIna rasoMkA ityAdi kramase rasatyAga karate jAnA yaha rasaparityAga tapakI vRddhi hai. eka gallImeM hI Aja AhAra grahaNa karUMgA, sAtaghara, tInagharameMhI praveza kara AhAra karUMgA, athavA AhArake grAsoMkA parimASaNa kara AhAra grahaNa karUMgA ityAdi rUpase vRttiparisaMkhyAna tapameM vRddhi samajhanA. dinameM AtApana yoga kara rAnI pratimAyoga dhAraNa karanekA niyama karanA. ityAdi prakArase kAyakleza tapameM vRddhi karanA. ina tapoMkI buddha karanese jaba mahAn zrama hotA hai taba ve anazanAdi tapakA pramANa ANTANMAmer.. KATONESTRTHISEDIA Page #489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kama kama karate haiM. athavA sarvathA caDhate huve tapoMse ce AhArakA pramaraNa kama karate karate dehakI sallekhanA karate haiM. / mUlArAdhanA prAvAsA prakArAMtareNa sallemranopAyamAca aNupuveNAhAraM saMvato ya sallihaidehaM // divasuggahieNa taveNa cAtri sallehaNaM kuNai // 247 // prameNa saMligvatyaMgamAhAraM barvayanyatiH // pratyahaM vA gRhItana napasA vidhikovidH|| 27 // vijayodayA-aNupuvega krameNa | AhAra saMbaIto ya AhAra nyUnavinyA / sallihai dehaM tnuukroti| dighasuggahiMgeNa tareNa cAthi pakaikavina pratigRhItena tapasA ca, ekasminnine'nazana, pakasmindine vRttiparisaMkhyAnaM iti / sallehaNa kuNai salekhanAM karoti / mUlArA-aNupuThavaNa kroga / saMvarddhano hAsayitvA divasaggahideNa / ekadinaM pratigRhItena / ekasmindine'nazana kasminvRttiparisaMkhyAnaM iti / athavA saMvato nyUnayana krameNAhAra Rzayani zarIraM / pratidinagRhItena tapasA vA sanlakhAM karoti iti vyAkhyagama / yA hAsya bhitrakamA yojanA / nona.--- krameNa saMlikhatyaMgaM AhAraM kharvayanyatiH / / pratvaha cA gRhItena tapasA vidhikoMvidaH // anya prakArase sallekhanAkA upAya kahate hai artha - kramase AhAra kamI karate karate kSapaka apanA deha kuza karatA hai. dararoja jisakA niyama kiyA hai aise tapazcaraNase arthAt eka dina anazana, dusare dina vRttiparisaMkhyAna isa kramase kSapaka sallekhanA karatA hai-- apanA deha kuza karatA hai. vivihAhiM esaNAhi ya aaggahehiM vivihehiM uggehi // saMjamamavirAhitI jahAbalaM sallihai dehaM // 218 // Page #490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa 170 AhAragocarairuna nAkArairavagrahaH / / mumukSuH saMlimvatyaMga saMyamasyAcirAdhakam // 248 // bhijayodayA-vivivAhi nAnAprakAraiH / pasaNAhiM ya bhojanaH rasavarjitairanyapaH zuSkarAcAmlaiH / abaggAha mAmA kAravAha.. rola mA rAyo saMyama dviprakAraM avinAzayan / jahAvalaM svabalAnativRtyA deI tnuukroti| mUlArA-vividhAhiM arasabirasAlpAkAcAglAdimiH / esaNAhiM AhAraiH / avaggahehiM niyaH / AhAragocaraiH / / artha-nAnA prakAra rasavarjita, alpa. rUkSa, ese AcAmla bhojanoMme apane sAmarthyake anusAra kSapaka muni dehako kRza karate hai. nAnA prakArake ugra niyamoMkI pratijJA lekara iMdriyasaMyama aura prANisaMyamakI varAdhanA nahIM karatA huA svazaktIke anusAra kSapaka deiko dhISaNa karate haiM. / HAMIRP saMdi Auge sadi bale jAo vividhAo bhikkhupddimaao|| tAo bi Na bAdhate jahAbalaM sallihaMtassa // 249 // yA bhikSupatimAzcitrA bale sati ca jIvite / / pIDayanti na tAH kAyaM saMlisvantaM yathAvalam / / 249 / / vijayodayA-sadi bAuge Ayupi sati / sadi pale sati ble| jAgo yAH / vividvAmo vicivAH / nivakhu. paDimAo bhikSupratimAH / tAo bi tAzca / Na yAdhate na pIDA janayaMti mahatI / kasya ? jahAvalaM saliItarasa yathAvala tanUvarcataH / prArabdhamahAlezasya yogabhaMga saMkzazva mahAn jAyate iti bhaassH| mUlArA--" bAdhate na pIDA janayaMni / jahAcalaM yathAyalaM balaM vinA malakhano kurvataH prArabdhamahAkale zasya yogabhaMga: saklezazca mahAna jAyate iti bhAvaH / bhikSu pratimA imaaH| 1 sadi Auge iti gAthAsa anaMtaraM mAkhiya Tuya tiya ' ityAdirUpA gAthA mUlArAdhanAdapaNe sa. TokA'sti paramantra sA gAthA taTTI kA ca aparAjita sUriyA nolikhitaa| 170 Page #491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / mulAsacanA AzvAsa mAsiya duya tiya caTa paMcamAsa chammAsa sattamAsIya // tiNNe va sattarAI dAIdiya rAipaddhimAo / / gAthArthaH kabhyate AtmAnaM Tiskhana dhRtikrAyabalavAna , mahAsatvo, jitaparIpahaH, uttAsaMhananaH koNa pUritadharmazuklamAno / munirAtmAdhiSThitadezotkRSTayulamAhArasya pra gRNvAti / IzamAhAra yadi mAtAdhyaMtare ho to bhojanaM karomi nAnya. theti / tasya mAsasyAMtimedine pratimAyogamAste / sA ekA bhikSumatimA / evaM pUH sadArAcchattagunotkRSThadurlabhAnyAnyAbhya vahArasyAvagraha, guNDAti / yAvadbhitricatuHpaMcapaTa sapranAmAH sarvatrAMtinadinApatimAyogAH / etAH sapta mizupatimAH / punaH pUrvAhArAcchataguNotkRSTamya durlabhasya anyAmpAhArasya sappa sapa dinAni vAratrayaM vrataM gRhAti / etAstisro nikSupratinAH / nato gatridina pratimAyogena sthitvA pazcAdrAtriranimAyoga mAne / ete dve ginupatime / pUrvamavadhinanaHparyaya zA. umAbhUdiye vApazA prApnoti / evaM dvAdazAminu nibhAyogena biyA para pAdAvinimayogamA / bhate bhikSupratime bhavataH // artha-yadi AyuSya ho aura dehameM sAmathya ho to jina vicitra bhikSupratimAoMkA zAstra meM ullekha haiM, unakA bhI yaha kSapaka svIkAra karake yathAzakti deha ko kSINa karatA hai. una pratimAoMse isa dhAkako pIDA nahIM hotI hai. jisane apane zaktikA vicAra na kara ina pratimAoMko dhAraNa kiyA hai. usaka yogakA bhaMga hotA hai aura usake manameM mahAsaMkleza pariNAma utpana hote hai. apane zarIrakI sallekhanA karanevAlA, dhairya rUpI bala aura zarIrabala dhAraNa karanevAlA, mahA. sattvasaMpanna, parIpahoMko jItanevAlA, ucama saMhananakA ghAraka, kramo dharmadhyAna aura zukladhyAnako pUrNa karanevAlA muni svayaM Thahare hue dezameM utkRSTa aura durlabha AhArakA prata grahaNa karatA hai. arthAta utkRTa aura durlabha AhAra yadi eka mahine ke aMdara mereko milegA to meM grahaNa karUMgA anyathA nahIM ratI pratijJA karake usa mahineke aMtima dinameM vaha pratimA yoga dhAraNa karatA hai. yaha eka bhikSu pratimA hai. pUrvokta AhArase zataguNita utkRSTa aura durlabha aise bhinna bhinna bAhArakA vA vAkSapaka grahaNa karatA hai. CHI yaha vrata vaha kSapaka do, tIna, cAra pAMca, chaha aura sAta mAsa taka grAga karatA i. pratyeka mAheneke antima dinameM me Page #492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AvAsaH mRtArAdhanA pratimAyoga dhAraNa karatA hai. ye sAta bhikSu pratimAyeM hai. punaH sAta sAta dinoMmeM pUrva AhararakI apekSAsa zataguNita utkRSTa aura dulabha aise bhinna bhinna AhAra tIna daphe lenekI pratijJA karatA hai. AhArakI prApti hone para nIna dona aura eka grAsa letA hai. ye tIna / mikSa pratimAyeM hai. tadanaMtara rAtri aura dinabhara pratimAyogase khaDA rahakara anaMtara pratimAyogase dhyAnastha rahatA hai, ye do bhikSu pratimAyeM hai. prathama avadhijJAna aura manaHparyayajJAnakI prApti hotI hai. anaMtara sUryodaya honepara yaha kSapaka kevalajJAnako prApta kara letA hai. isa rItIse cArA bhikSupratimAyeM hotI hai, zarIrasallekhanAhetuSu upanyasteSu ke utkRza hatyatrAha sallehaNA sarIre taboguNavidhI aNegahA bhaNivA // AyalilaM mar3asI tabhai, kasmayaM niti / / 250 / / dehasallekhanAhetubahudhA vaNitaM tpH|| ghadanti paramAnAmlamAhatA yatra yoginaH / / 250 / / vijayodayA-saGgaNA sarIre zarIrasallekhanAnimittaM zarIre salakhanA inyudhyate / tamoguNa tapaHsaMzito guNa viklpH| agahA maNihA anekadhA nirUpitaH atItasUtraH / tantha tatra | mahesI maharSayaH / Ayayitu AtrAmlAzanAra ca / uktasraga uskRyamiti / ti ghuvanti / / zarIrasallekhanAhetupapanyopu ka ratkRSTra ityAha-- __ bhUlArA-saralelA mAyanAnimitta kArya kAraNopacArAt / rAghoguNavidhI tapaHsaMjJito guNavikalpaH / bhaNido nirUpito'nItasUtraiH / AryAbalaM vazvamANalakSaNamAcAmlaM / mahesI maharpakaH / veti trudhane / zarIrasallerakhanAka hetu Upara kahe haiM unamese kaunase hetu utkRSTa hai isakA vivaraNa artha-zarIrasahalekhanAkA nimitta jo tapa usake aneka vikalpa pUrvokta gAthAAmeM kaheM haiM, una vikalpoM meM | AcAmlabhojana karanA yaha utkRSTa vikalpa hai aisA maharSigaNa kahate haiM. 172 Page #493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA 473 zarIrasa lekhamopAyotkRSTamAcAmlAzanamityukaM tarakIGagiti codite AhamadasamadubAlasehi bhacehiM avikahiM // midalahugaM AhAraM karedi AyaMbilaM bahuso || 251 // bhArataM // gRhNAti mitamAhAramAcAmlaM bahuzaH punaH // 251 // vijayodayA--chaThThaThThamadasamadubAlasehi mattehiM adivikahiM dvicicatuHpaMca dinopavAsaiH utkRH| midalaDugaM AhAraM karedi / parimitaM ladhyAhAraM karoti / AryacilaM AcAmlaM / bahuso bahuzaH / I mUlArA - chatyAdi -- dvitricatuHpaMca dinopavAsaiH | adivikahiM utkRSTaH / viyadiahiM iti pAThe vizepAnikaH / midalaDhugaM / paribhinaM laghu guNena / AryabilaM kAMjikAhAraM / idamaca tAtparya pApavAravilami zaH kAMjikAhArI karoni kamamAcakSate / tathA khokaM -- paSThApramAdibhaktairatizayavadbhirbalI hi sujAnaH // mimAhAravidhi vidhAtyAnaM bahuzaH || api ca- paSThASTamAdibhizcirUpa sairataMdritaH || tathA 60 gRhati mizramAhAramAcAm bahuzaH punaH // -samo'tha paSThASTamarkaistapodhastato viprairdazaH zamAtmakaH // tathA laghu dvAdazazva sevate mitaM muddA cAmlamanASilo laghuH // AcAmlabhojana karanA yaha zarIrasallekhanAkA utkRSTa upAya hai aisA pUrva gAthAmeM kahA haiM. aba usakA vidhi batalAte haiM --- artha- dona dinakA upavAsa, tIna dinakA upavAsa, cAra dinakA upavAsa, pAMca dinakA upavAsa aise utkRSTa upavAsa honeke anaMtara mita aura halakA aisA kAMjIbhojana hI kSapaka bahuzaH karatA hai. mAzvAsa 3 47 Page #494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH mUlArAnA 474 bhaktapalyANyAnasyAsya varNyamAnasya kriyatkAla ityatrottaraM Aha ukassaeNa bhattapaiNNAkAlo jiNehiM NidiTTo / kAlammi saMpahutte bArasavarisANi puNNANi // 252 / / kAlo dvAdazavarSANi kAle sati mahIyasi // bhalatyAgasya pUrNAni prakRSTaH kathito jinH|| 252 // vijayodayA-ukkarasapaNa utkarSeNa / bhaktapadaNNAkAlo bhaktapranyAkhyAnakAlaH / jiNehiM Nidivo jinnirdissttH| kAlami kAle / saMpatte mahati sati / pArasavArasANa saMpUrNadvAdazavapamASAm // mati jIvisakAle saMbhAvyamAne sati bhaktapratyAkhyAnasyotkarSaNa kiyAna kAla ityatrAha-- mUlArA-kAlaMmi kAle arthAjIvitasva / saMpahutte mahati mati / anya saMbhavanta iti paThitvA saMbhavati satItyartha vyAcakhyuH / / jisakA varNana cala rahA hai aise bhakta pratyAkhyAna vidhIkA kAla kitanA hai isa praznakA AcArya uttara kahate haiM artha- AyuSya kAla adhika honepara bhakta pratijJAkA arthAt bhaktapratyAkhyAnakA utkRSTa kAlapramANa jineMdra bhagavAnane bArA varSa pramANa kahA hai. uktaSu hAdazavarSaSu evaM kartavyamiti krama sampanAyA darzayati jogehi bicittehiM du khavei saMvaccharANi cattAre // viyaDI NijjUhittA cattAri puNo bi sosedi // 253 // viciH saMlikhityaMgaM yogarSacatuSTayam // samastarasamAkSeNa paraM varSacatuSTayam // 253 // vijayodayA-jogehi kAyazaH / vicittehiM tu viciraniyataiH / svadhedi bhapayati / saMgharaharANi cttaari| Prera Page #495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsA varSacatuSTayaM / yatkicidbhaktvA / vigaDI NijjahittA rasAdIkSIrAdImparityajya | attAriyarSacatuSTayaM / puNo vi punrpi| sosedhi tanUkaroti tanum / dvAdazasu varSeSu saDekhanAyA itikartavyatAkrama gAthAdayena darzayati mUlArA-jogahi kAyamlezaiH / vicittehi viciraniya rityarthaH / vigali zIrAdirasAna / NijjUhittA niHzepeNa tyaktvA / sosedi jhopayati kRzIkaroti zarIramiti zepaH / anye bhosedi iti paThitvA nayatInyartha vyAcakaH / / isa bArA varSapramANa kAlama mallakhanAkA kartavyakrama kaisA hotA hai usakA varNana AcArya karate haiM-- artha- aneka prakArake kAyaklezadvArA vaha kSapaka pahile cAra varSa vyatIta karatA hai. arthAt pahile cAra voMmeM kAyaklezakA eka hI prakAra nahIM rahatA hai. cAra varSa samApta honepara Ageke cAra varSoM meM vaha kSapaka ddha, dahI, guDa, dhI vagairaha rasoMkA tyAga karake punaH zarIrako kRza karatA hai, isa taraha ATha varSa vyatIta hote haiM, AyaMbilANibviyaDIhiM doNi AyaMbileNa ekaM ca / / ahaM NAdivigaDhahiM ado arddha viga?hiM // 254 // AcAmlarasahAnibhyAM varSe dve nayate yatiH / / AcAmlena vizuddhana varSamekaM mahAmanAH // 254 // pagmAsImaprakRSTana prakRtena samAdhaya / / SaNmAsI nayane dhIraH kAyaklezena zuddhadhIH / / 255 / / vijayodayA-bhAyaMbilaNibiyaDIhi AcAralena mircikatyA ca / doSiNa varSaya kSapayati / AyaMbileNa AcAmlenaya 1 ekaM ca parka varSa / akhaM avaziSTasya yarpasya paNmAsAn / mAdicigadi atyanutkRSTastapobhiH kazayati / ado asaM cikahiM ataH paraM paNmAsAna utpmpomiH| mUlArA-AganisagivigahIhi AnAmla bAMjikAhAraH / nikitiH rarAcyaMjanA divArjitamavyatikIrNodamAdibho janama | addhaM dvAdazasya varSasya artha paNmAsAnityarthaH / nAdiniMgaThehi nAnyutkRstapobhiH / kakSAyati zarIramini zeSa: vikatahi utsaiH| artha-AcAmla arthAta kAMjIkA bhojana karanA aura NiviyaDI jisase bhojanameM svAda utpanna hotA hai Page #496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ PANASODE mUlArAdhanA IAS Azva ese sAga, caTagI bagairaha padArtha ko vikRti kahate haiM. inase rahita rasahIna bhojanako nirvikRti bhojana kahate haiM, AcAmla bhojana aura nirvikRti bhojana kara kSapaka do varSa vitAtA hai, tadanaMtara Acamla bhojana kara eka varSa vyatIta karatA hai. aba atima eka varSa prathama chAmAsanakA yaha sadhyama napodvArA zarIrako kSINa karatA hai. aura antaka chaho mAsameM utkRSTa tapAsa zarIrako kuza karanA hai. isa taraha apane Ayuke antima bArA varSAMmeM yaha mallakhanA karatA hai, byAvarNitenaiva kameNa bArAta niraviyataM tyA- bhatta khattaM kAlaM dhAtuM ca paDucca taha taba kujjA / / bAdo pitto siMbho va jahA khobhaM Na uvayaMti // 255 / / dravyaM kSetra sudhIH kAlaM dhAtu jJAtvA tapasyati / tathA kSubhyati no jAtu vAtapittakaphA yathA // 256 / / vijayodayA-bhataM AhAraM zAkAhula, rasabahulaM, kulmASaprAya, niSpAyacaNakAdimidhaM, zAkavyaMjanAdirahitaM vaa| khataM anuupjaaNglsaadhaarnnviklp| kAlaM dhamazItasAdhAraNabhedaM / dhAtumAtmanaH zarIraprakRti ca | pahuca Azritya / taha tathA / taba kujA tapaH kuryAjahA somaM pA uzyati / yathA kSobha nopayoti / vAdo pipso simo cA vAtapittalomanikaM / yathoktenaiva krameNa caritavyamiti niyamo nAmnIti bravIti mUlArA-AhAra zAkarasabhUyiSThaM kulmASakalAyacaNaka nippAvAdimizra zAkaJyaMjanAdirahitaM vA / khataM | anUpajAMgalasAdhAraNavikalpaM / kAlaM zItadharmadRSTibhedaM / pAduM svazarIraprakRti / paDuna Azritya khobhaM prakopaM / Upara do gAthAoMmeM jo AcArakrama batAyA hai usake muAphika hI AcaraNa karanA cAhie aisA niyama nahIM hai. anya bhI prakAra hai yA AgekI gAthAmeM likhate hai.... artha- AhArake aneka prakAra hai jaise zAka jisameM jAdA hai aisA eka AhAra, ghI, dUdha, vagairaha jisameM adhika hai aisA AhAra, kulathyA nAma kA dhAnya jisameM jAdA hai aisA AhAra, niSpAva, canA bagairaha se rahita kevala bhAta roTI bagaraha AhArake aneka prakAra haiM. jaise AhArake aneka prakAra haiM vaise kSetra bhI aneka prakAra kA hai. SITAROO Page #497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vArAdhanA AghAsaH 477 jisameM bahuta jala sRSTi hotI hai aisA kSetra jisako anUpa kahate haiM, jisameM alpa ghRSTi hotI hai aura jisameM nadI ke pAnIse khetI hotI hai aise kSetrako jAMgala kahate haiM, jisameM anUpa aura jAMgalake lakSaNa milate haiM aise dezako sAdhAraNa kSetra kahate hai. kAlake zItakAla, varSAkAla aura uSNakAla aise bheda hote haiM. dhAtu-apanI zarIraprakRti, arthAt deza, kAla, apanI zarIrakI prakRti inakA vicAra kara vAta, pitta aura zleSmakA zrobha na hogA ima rItIne tapa karake kSapakane zarIrasallekhanA karanI cAhiye. zarIrasallekhanAkamamabhidhAyAbhyataramalekhanAkramamabhidhAna abhyaMtarasambanayA saha saMbaMdha kathayati evaM sarIrasallehaNAvihiM bahubihA vi phAseMto // ajhavasANavisuddhiM khaNamavi svavao Na muMceja // 256 // itthaM salekhanAmAga kurvANenApyanekadhA / / naiva tyAjyAtmasaMzaddhiH kSapaNa paTAyasA // 207 / / vijayodayA-pavamuktana krameNa / zarIrasalehaNAvihi nAnAprakAraM / phAsato vi spRzannapi / aujhabasANavisudi pariNAmavizuddhiM / pabago khaNamadhi Na muMcenja zapakaH kSaNamapi na tyajet / evaM kAyasallekhanAkramamabhidhAya kaSAyasallekhanAmabhidhAtukAmastayA saha tasyAH saMbaMdha nityavidhAtavyatayAbhivatte-- mUlArA--phAsento spRzannapi / api zabdo bhinnakramo yojyaH / ajhavatANavisuddhiM zuddhacidvivatapariNati // yahAMtaka zarIrasallekhanAkA krama AcArya mahArAjane kahA hai. aba abhyaMtara sallekhanA-kapAyasallekhanAkA saMbaMdha karate haiM. prathama kapAyasallakhanAke sAtha zarIrasallekhanAko dikhAte haiM artha- kramase nAnA prakArakI zarIrasallekhanA karatA huA bhI kSapaka muni apane pariNAmoMkI nirmalatAko eka kSaNa bhI na choDe, tAtparya yaha hai ki, kSapaka zarIrasallekhanAke tarapha jitanA dhyAna detA hai utanA hI kaSAyasallekhanAke tarapha bhI deve. yadi pariNAmoM meM malinatA utpanna hogI to zarIrasallekhanA karanA vyartha hogA. isaliye pariNAmakI vizuddhi bhI kSapakako rakhanI par3atI hai, 47. Page #498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AbAsa 478 abhyaMtarazuddhyabhAye doSaM kathayati ajjhavasANAvasue vajjidA je tavaM vigaTuMpi / / kuvvati bahillarasA Na hAi sA kevalA suddhI / / 257 / / bhAvazuddhayA vinotkRSTamapi ye kurvate tpH|| pahilezyA na sA teSAM zuddhirbhavati kevalA // 258 / / vijayodayA-ajAyasANavisuddhIpa vajjiyA adhyakSasAnavizujhyA varjitAH / je ye / taSaM tpH| bikapi utkRSTamapi kurvanti / dahillessA bahirlezyAH pUjAsaskArAdyAhitacittavRttayaH / Na hodi tesiM keSalA sukhI doSonmi zrakA bhavatIti zuddhiriti yAvat / abhyaMtarazuddhadhabhAve doSamAha-- mRsArA-vikaTuM pi utkRSTabhApe / vAhillesA pUjAsatkArAmAhatacittavRttayaH / kevalA azubhakarmAsravaNarahitA 1 suddhA azubhakarmanirjarA // abhyaMtara zuddhi na honese doSa utpanna hotA hai aisA kathana -- artha--jinake pariNAmI nirmalatA nahIM hai ve sAdhu yadyapi utkRSTa tapa karate haiM to bhI pUjA, Adara, kIrti inakI icchAse ve tapa karate haiM aisA samajhanA cAhiye. isaliye unake pariNAmAkI zuddhi nahIM hotI, arthAt unake pariNAmoMkI zuddhi dopasahita hai aisA samajhanA. jaba pUjA, Adara ityAdikI abhilApA choDakara muni utkRSTa tapa karate haiM taba unake pariNAmoM meM nirmalatA vRddhiMgata hotI hai.. kevalA zuddhiH kasya tahi bhavatItyAda avigahu~ pi tava jo karei suvisuddhsuklessaao| ajjhabasANavisuDo so pAvadi kevalA surhi // 258 // vijayodayA-adhikaTTa yi anutkRSTamari tapo yaH karoti / subizuddhazullAlezyAsamanvitaH vizuddhapariNAmaH sa | kevala zuddhi prApnoti iti gAthArthaH / Page #499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AdhAra tarhi keSalA zuddhiH kasya syAdityatrAhamUlArA-so ityAdi saMgharasahabhAvinI nirjarAM karotItyarthaH / / kisa munike pariNAma kevala zuddha hote haiM ? isa praznakA uttara artha-vizuddhazuklalezyAkA dhAraka jo muni vaha utkRSTa tapa yadyapi nahIM karegA to bhI pariNAmoMse nirmala honese doparahita arthAt kevala zuddhiko prApta hotA hai. aisA isa gAthAkA abhiprAya hai. prastutA dvitIyAM kapArasale vanAmukta mAdhyavasAyavizuddhayA yojayati anjhabasANavisuTTI kasAyakalusIkadarasa Nasthitti / / ajjhavasANavisudI kasAyasallehaNA bhaNidA // 259 // karAvAladinAsa sAvazuddhiH kutastanI // yatastato vidhAtavyA kaSAyANAM tanUkRtiH / / 259 / / vijayozyA-ajyaghasANavimRddhI pariNAmavizuddhiH / kasAyakalusIkadassa kayAyaH kalupIkRtasya / Nandhi nAsti yasmAt iti nasyAt / aspAyanANadhisudrI pariNAmavizuddhiH / kalAyamaleraNA maNiyA kapAyara lebaneti gditaa| adhyavasAnavizuddhayA kapAyasallekhanA sAbhyasAdhanabhAvana yojayati / mUlArA-ajjhamasANa ityAdi-syodayanimittayAhyadravyAdisAnidhyavazAdhodayairdravyatrodhAdibhiH krUratvAdirUpaM kAluSvaM nItasya munerathyabasAnavizuddhirnAstIti hetoH|| prastuta kaSAyasallekhanAkA pariNAmavizuddhike sAtha saMbaMdha dikhAte haiM artha-kapAyoMse jisa munikA mana kaluSita huA hai vaha pariNAmoMkI bizuddhIse dUra rahatA hai. aura jisake pariNAmAma zuddhatA hai vaha kapAyasallekhanA kara sakatA hai isaliye pariNAmavizuddhiko AcAryoMne kapAyasallerakhanA yaha nAma diyA hai. ina donoM avinAbhAva hai, jahAM pariNAmoMkI nirmalatA hai vahAM kapAyamallekhanA hai. aura jahAM kaSAya sallekhanA hai vahAM pariNAmoMkI nirmalatA hai. 479 Page #500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vRkArAznA 480 zubhapariNAmapravAhasena catuSkayAsalekhanA kRtA bhavati tanUkaraNe upAyaM pratipakSapariNAmacatuSkaM kathayati- yamivAya sAmAnyena caturNAmapi kaSayANAM koghaM khamAe mANaM ca mahatreNAjjavaM ca mAyaM ca // saMtoSeNa ya lohaM jiNadu kha cattAri vi kasAe / / 260 || jetavyaH kSamayA kodhI mAno mArdavasaMpadA // Arjavena sadA mAyA lobhaH saMtoSayogataH // 260 // vijayodayA ko samAyetyAdinA kapAyavinAzane upAyastadutpattizyAgaH / saMvegavairAgyadadyAdamatatvajJAnasaMskArAdizubha pariNAmAvRtena kaSAyasallekhanA kRtA bhavati ityabhidhAya kodhAdInAM pratyekaM kRzIkaraNopAyaM pratipakSapariNAmamAcaSTe / mUlArA - jiNadi stranimittavazAdudyataH kopAdInkSamAdibhAvanA kUratvAdiphaladAnazaktirahitAn karoti // zubhapariNAmoMke pravAhameM jo muni avagAhana karatA hai usako kaSAyasallekhanA kA lAbha hotA hai isa viSaya kA khulAsA kiyA. aba krodhAdi cAra kapAyoMko kSINa karaneke upAyabhUta cAra pratipakSarUpa pariNAmoMkA varNana karate hai artha - he kSapaka mune ! tuma kSamArUpI pariNAmoM se krodhako, mArdavaguNase mAnakaSAyako Arjava guNake dvArA mAyAko aura saMtoSake mahArese lomakapAyako isa taraha cAra kapAyoMko jIto. utpadyamAno hi kayoM vRddhimupaitIti kathapati koharasa ya mANasa ya mAyAlobhANa so Na edi vasaM // jo tANa kasAyANaM uppatti neva vajjei // 261 // caturNAM sa kaSAyANAM na vazaM yAti zuddhadhIH // utpattistyajyate teSAM sarvadA yena satvataH // 261 // zAbAsa 480 Page #501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA pAya: 481 mA vijayodayA koharasa ya atraivaM padadhadanA / jo tersi karAyANamuppAta ceva bajeti yasteSAM karAyANAmu tpAta pakSa pariharati / koessa ya mANassa ya mAyAlomAga soNa di carsa krodhamAnamAyAlIbhAnAM sa nopaitiSaza yasteSAmutpattimapekSate sa sadazagaH kathaM kapAyalakhanAM kuryAditi bhaavH|| azakyatyAgamyAdimAmazrIvazAtpayamAnaH kapAyo vRddhi mupayAti iti tadvinAzane unanakSamAdiprayogaga taTusAniyoga evopAna pani mUlArA-vasaM ucya kocAdijanyamAna karatvAdilakSa gamAvAvAdinariNatilakSaNapArataMyama / utpanna honevAle kapAya vRddhiMgata hote hai aisA kahate haiM artha-jo muni una kapAyoMko utpanna hI nahIM hone detA hai vaha muni krodha, mAna, mAyA aura lomake vaza nahIM hotA hai, paraMtu jo unake utpattikI abhilApA rakhatA hai vaha unake vaza ho jAnese kaSAyasazlekhanA kasI kara sakegA? kapAyotpatti pariharnumicchatA kiM kartavyamityata Aha.--- saMvatthu mottambaM jaM paDi uppajade kasAyaggi // taM vatthumalliejjo jatthovasamo kasAyANaM // 262 // tadeyaM sarvadA yatra kaSAyAgniruvIyate // yatra zAmyatyasI vastu tadAdeyaM paDhIyasA // 262 / / vijayodayA--taM cAroM bhottava sahastu moktavyaM / je pahi upajane adhibhittaM utpdyte| kalAyagI kaayaashiH| taM vAyugalliejjo tastUpAthayaNa kuryAt / jandha batropAzrayaNe / uyasamo kasAyANa karAyANAmupazamo bhavati / kaSAyotpattiparijihIrpaNA kiM kartavyamityatrAha ---- mUlArA-jaMdhi yadvastu nimittIkRsya / alliyajo Azrayet // kapAyonpatti na honeke liye kyA ilAja karanA cAhiye isakA uttara-- artha-jisake nimittase kapAyarupI ani utpanna hotI hai vaha vastu choDanI cAhiye, aura jo vastu 481 Dha Page #502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArAdhanA maakhaa kapAyoMkA upazama karegI vahI vastu Azraya karane yogya hai. jisa vastukA Azraya karanese kaSAyoMkA upazama hogA usI vastukA Azraya karanA cAhiye. 482 -- kA jai kahadhi kasAyaggI samuTThido hojja vijjhavedabbo // rAgasappattI vijjhAdi ha pariharaMtassa // 263 / / yadyadati pAyAgnividhyAtavyastadA laghuH / / zAmyanti khilA doSAH zAmite tatra tatvataH // 213 // vijayodayA--jA karavi phasAyaggI yadi kathaMcitkAyAgniH / samuSTido hojja samutthito bhavet / vijjhadheyo vidhyApayitavyArAgaddosupyattI rAgadveSayorapati cijahAdihu khushaamytyess| pariharaMtasla pribrtH| karAyAThi prazAnti nIyate / tadoSApekSaNana nIcajanasAMgaNAbhiyaM dadati ! yonamAdvimpAdakameti / raja va canuSo rAgamAnayati mahAsamIraNa ica tarnu payati / surApAnamiva yatkicinigadayati / prAviSTagraha va yatkicana kArayati / samIcInazAnalocanaM mahinayati 1 varzanadhanamutpATayati / cAritrasaraH zoSayati / tara-pallavaM bhasmayati / azubhamakatilatA sthirayati / zubhakarmaphala ghira.sapati / pratyanamanomalaM daukapati / hRdayaM kaThinayati / prANabhRto ghAtayati / bhAratImasatyA pravartayati / gurUnapi guNAnlaMghayati / yazodhanaM nAzayati / parAjapacAdayati / mahato'pi guNAnastha gayati / maMtrImunmUlayati / chatamapyupakAraM vismArayati / apakAramadhyApayati / mahanti narakagarne pAtayati / duHkhAparne nimaH jjytiitynephaanrdhaavtybhaavnyaa| mUlArA--vimAdi lu zAmyatyeva / paridaraMtassa tadoSabhAvananyA kaSAyAMstyajataH / tadbhAvanA yathA-kathAyo ivayaM daddati, mukhaM virUpayati / cakSuSo rAgamAnayati / tanu kaMpayati / yatkicana mApayati / yadvA tahA kArayati / samyagajJAna malinayati | darzanamunmUlayati / cAritraM cUrNayati / tapaH kSapayati / azubhaprakRtilatA sthirayati / zubhakarmaphala virasayati / pratyagramanomala dokayati / hRdayaM kaThinayati / prANabhRto ghAtayaci / bhAratI vitathayati / gurUnapi guNAna laMghayati / yazo nAzayati / parAnapayAdagrati / mahato'pi guNAnsthagavatti / maitrImuttanati / kRtamapyupakAraM vismarayati apakAramadhyApayati / duHkhArNave nimajavatIti / / ____ artha- yadi kisI prakArase kaSAyAmni bhabhaka kara uTegI to usakA upazama karanA cAhiye. jo Aler J Page #503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ balArAdhanA AdhA kaSAyAgnikA parihAra karanekA prayatna karatA hai usake rAmadve poMkI utpatti nahIM hotI hai. kaSAyoMmeM kaunase doSa mare | haiM isakA vicAra kara usakA upazamana karanA cAhiye. durjanoMkI saMgatIke samAna ye kapAya hRdayako jalAte haiM. azubha aMga aura upAMgoMkI racanA karanevAle nAma karmake samAna kaSAya mukhako kurUpa karate haiM. netrameM gaye dhUlike kaNa jaise AMkhako lAla banAte haiM vaise kapAyase bhI vaha lAla hotI hai. bar3e jorase bahanevAle vAyuke samAna kaSAya zarIrako kaMpita karate hai. surApAnase manuSya cAhe jo baDabaDatA hai se kayAyavaza huA manuSya baDabaDatA hai, pizAcagrasta manuSya ke samAna kucha bhI kArya karane lagatA hai. yaha kapAya samyagjJAnarUpI netrako malina karatA hai. samyagdarzanarUpI vanako upaddhasta kara detA hai. cAritrarUpI sarovarako sukhA detA hai. yaha kaSAya taparUpI komala kamalAko dandha karatA hai, azubhakarmaprakRtiko dRDha karatA hai, zubhakarmaka phaloMko rasahIna karatA hai. nirmala manako malina karatA hai. hRdayako nirdaya banAnA hai. prANioNkI hiMsA kagatA hai, asatya bhASaNameM manuSyako pravRtta karatA hai, baDa baTe guNoM ko bhI lAMghatA hai. kIrtirUpI dhanako naSTa karA detA hai. dUsarAkI niMdA karavAtA hai mahApuruSoMke guNoMko Dhaka detA hai. maitrIko tuvAtA hai, kiye gaye upakArako bhulA detA hai. apakArakA pAra sikhAtA hai. bahe bhayaMkara naraka sahame prANIAko girAtA hai. aura duHvarUpI bhovaroMmeM DubAtA hai. isa taraha yaha kaSAya aneka anoMko utpanna karatA hai aisI bhAvanA manameM kara rAgadeSoMkI utpattiko na hone denA cAhiye. rAgadveSaprazAMtyupAyakathanAya gAthA--- jAvaMti kei saMgA udIrayA hoMti rAgadAsANaM // te vajaMto jiNadi hu rAgaM dosaM ca NirasaMgo // 264 // rAgadveSAdikaM sAdhoH saMgAbhAve vinazyati // kAraNAbhAvataH kArya kiM kutrApyavatiSThate // 264 // vijayodayA--jAti kera saMgA yAvantaH kecana pariprahAH / udIramA hoti rAgadosANaM utpAdakA bhavanti rAgadveSayoH // te bajato tAnparinahAnirAkurvan / jiNadhi sujayatyeva / rAga dosaM ca rAgavaSau / nissaMgo ni-pariprahaH / E Page #504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAyanA AvAsaH 484 rAgadveSayoH prazamopAyamAhamUlAga-spaSTama / rAgadveSoMkA prazamana karanekA upAya kahanekaliye yaha gAthA kahate haiM artha-rAga aura Sako utpanna karanevAle jo koI parigraha hai unakA tyAga karanevAlA muni niHsaMga hokara una rAgadveSoMko jItatA hI hai. arthAta parigrahakA tyAga kara niHsaMga bananA yaha rAgadveSAMko jItanekA upAya hai. DADAau NAT evamudayamupayAti kathAyAgniH satyamapakAraM karotye upazAMti netavya ityetadbhAdhAtrayodAharaNenocyate-... paDicodaNAsahaNavAyakhubhidapaDivayaNaiMdhaNAiko / caMDo ha kasAyaggI sahasA saMpaDijale jAhi // 265 // bAmAsahinAmasArita: kopapAvakaH // udati sahasA caDo bhUripratyuttarendhanaH / / 265 / / vijayoTyA---eDiyoraNA pranicodanAyAH asahanameva yAnaH tenAbhitaH, pratibacaneghanairidaH karaH kapazyAgniH sahasA prajvalati / evaM krodhAdInAM nirjaropAyamupadizye dAnI krodasya svArtha bhraMzakaratvaprakAzanadvAre tarakAyANAmadhyapAya bhUgyichanA upadeSTuM tamyayodoraNA vijayAtraNAya .... nUlArA- pIpAdi:--prabiporanAradanavAnabhitAniba parne ghaneDaH / praticodanA zivyAyAvihitapracunimita vAraNArtha guroH zikSAdacane sati pratikUlanA, syAnahanamanapaNaM gurugA, tadeva yastona kSubhitaH madhubhiko gurormanali kopAbhiH / tadanaMtaraM prati vacanaM, punargumalA zivapana mati pratikUla vacanaM tadavecanaM ne do dIptaH / athavA pratibodanA. guruNA ziSyasva zikSApaNaM, tasyAsahanamama ziSyaNa, nadeva vAnamtena bhubhita; tataH prativacanaM puna: ziSyamba guruNA zi ApaNaM tadevadhana tameddho dIpaH ziSyasya manasi kopAniH / caMDo rauMdraH pratyAkhyAnAparaNo'nanAnubaMdhI kaa| saMpajalejyahi saMprajvalet / tathA coktam 585 Page #505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ilArAdhanA baMdha vAkyAsahiSNutAyAcyA preritaH korapAvakaH / udeti sahasA paMDo bhUripratyuttarendhanaH / evaM vA tadartho bhAyyaH 1 prativacanena janitaH pratikUlAcaraNapaznasaMcalitaH / caMdaH kaSAyadahanaH sahasA tyApaH // kapAyAni utpanna hokara jaba apakAra karane lagatA hai taba Age kahe hue upAya se usakA upazamana karanA cAhiye. isa viSayako AcArya tIna gAthAoMse pragaTa karate haiM artha-ziSyakI ayogya kAryameM pravRtti rokaneke liye guru upadeza karate haiM, paraMtu jaba ziSya pratikUla uttara detA hai taba vaha guruko sahana nahIM hotA hai. yaha sahana na honA yahI vAyu hai. isa vAyu guruke mana meM koparUpI agrihotI hai ko upadeza dete haiM. ziSya punaH pratikUla vacana bolatA hai. isa pratikUlavacanarUpI iMdhanase gurukI krodhAgri uddIpta hotI hai. aisA honese anaMnAnubaMdhI athavA apratyAkhyAna rUpa kRpAyAni prajvalita hotI haiM. tadanaMtara vaha jalido hu kasAyaggI caritasAraM uheMjja kamiNaM pi // sammattaM pi virAdhaya aNaMtasaMsAriyaM kujA // 266 // sa dagdhvA jvalitaH kSipraM ratnapritayakAnanam // vidhAni mahAtApaM saMsArAMgAra saMcayaiH || 266 / / vijayodayA-jalido hi kasAyagmI jvalitazca kapAzAgniH / caritasAraM cAritrANyaM sAraM dahatyeva / samyaktvaM vinAzyAnatasAraparibhramaNe rataM kuryAdeva / kova saMprajvalita karApakAraM karoti ityAha- mUlArA kariNaM pi kRtsnamapi / anaMtasAriyaM anaMtabhavaparivartanodyataM guru ziSyaM / bhAvAsa 3 485 Page #506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA artha-cAritrarUpI utkRSTa vastuko jalAkara bhasma karatI hai. aura samyaktvaphA nAza kara AtmAko anaMta saMsArI karatI hai. AzvAsa 186 tamhA hu kasAyaggI pAvaM upajjamANayaM veva / / icchAmicchAdukkaDavaMdaNasalileNa vijjhAhi // 267 / / jAyamAnaH kaSAyAgniH zamanIyo manISiNA // icchAmithyAtathAkAramaNipAtAvivAribhiH // 267 / / vijayodayA-tamA khu tasmAtkhalu kaSAyAgniH pApamutpadyamAnameva prazamayet / kena " icchAmi bhagavataH zikSA, mizyA bhavatu mama dukRtaM, namastubhya " ityevabhUtena sasilena // sahi sa kathaM saMzamanIya ityatrAhaH-- mUlArA icchetyAdi-icchAmi bhavatAM zikSAmityabhyupagamavacana / micchAdukkaI mithyA viphalaM bhavatu mama duSkRtaM, yuSmacchizAvacanolaMghanalakSaNaM durAcaraNamiti prArthanAvaranaM / vaMdaNa bhagavataH prasIdata, namastatra bhavadbhayo ityAdipUjAvacanaM, tatyayasalilena vijyAhi vidhyApayevidhyaH / artha-isaliye yaha kapAyAni pApako aba utpanna karegI aisA samajhakara usake utpanna hote hI arthAta pApavardhaka kapAya utpanna hote hI he bhagavan ! maiM ApakA upadeza zirodhArya samajhatA hUM, mere pAtaka mithyA hoveM maiM Apako baMdana karatA hUM aise vacanarUpa salilase zAnta karanA cAhiye. taha ceva NokasAyA sallihiyavvA pareNuvasameNa // saNNAo gAravANi ya taha lessAo ya asuhAo 268 // saMlikhya gauravaM saMjJA nokaSAyA mahAbhaTAH // samastA niMditA lejhyA samAdhAna yatA satA / / 268 // 486 Page #507 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AmA 187 vijayotyA-taha veba NokasAyA tathaiva nokaSAyAH tanUkartavyAH / pareNuSasameNa pareNopazamena / saMjhA, gAravANi, azubhAdha lezyAH, hAsyaratyaratizokamayajugupsAstrIpuruSanapusakavedAH nokaSAyA ityucyate / mAhArabhayamaiyuna parigrahAbhilASAH saMzAH / kaTau tIvAbhilAyo, raseSu, sukhaca bhAraSazana ucyate // __ kapAyadhatsvAbhraMzakaratyAvizeSAnnokaSAyAdInAmapi mumukSoH sallekhanIyatvamAkhyAti ___ mUlArA-gokasAyA hAsyaratyaratizokamaya jugupsAstrIvedavedanapuMsakavedAruyA nava / pareNa utkRSTena / usameNa udayonmukha tvanigrahalakSaNena vaibhAvikabhAyapRthagbhUnazuddhasyAtmabhAvanAprabhavena / sAo anAdisaMtatyA prvrtmaanaaaahaarbhymaithunprigrhaabhilaapaaH| asuhAo phU lakapotala-III artha-pAyake samAna hAsAdi navanokapAyoMkA bhI upazamana karanA cAhiye. arthAt no kaSAya bhI kRza karane cAhiye, AhAra, bhaya, parigraha aura madhuna inameM amilApA karanA yaha saMjJAkA lakSaNa de. kRSNa, nIla aura kApota the tIna azubha lejhyAyeM haiM. hAsya, rati, arati, zoka, bhaya, jugupsA, strIveda, puruSaveda aura napuMsakaveda ye nau nokapAya haiM. RddhimeM tIvra abhilApa honA, rasoMmeM tIna abhilApa honA aura sukhameM Asakti honA inako mArava kahate haiM, ye nokaNaya, saMjJA, lezyA aura mArava utpanna hote hI inako utkRSTa upazamake dvArA kuza karanA cAhiye. -.- -.parivADhidodhANo vigaDasirAhArupAsulikaDAho / sallihidataNusarIro ajjhapparado hadi Nicca / / 269 / vAtAvagrahaH sAdhuH prakaTAsthisirAdikaH // sanUkRtasamastAMgo bhavatyadhyAtmaniSThitaH // 269 / / vijayodayA-parivahnidovadhANo parivardivAvagrahaH anyeSAM pAThaH parivavivAvadhANo privrdhitaassdhaanH| vithasirAhA pAsulikaDAho prakaTIbhUnA maityaH alpAca sirAH, pAzrvAsthisaMhatayaH kaTAkSadezAzca yasya / sallihidata. gusarIro sabhyatanUtaM zarIraM yasya saH / ajjhamparado adhyAtmadhyAnaM tana rtH| hoi bhavati / NiccaM nityaM / kAyaklezavizeSAnudhAnena kRzatarIkRtazarIro'pi vizudUpariNAmasaMtatyA pravartabhAno mumukSuH saMtataM saddhamAna niSThito bhavati iti RSAyasallekhanAnuSiddhakAyasallesanAmAhAsyaM gAyAdvayenAha Page #508 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dulArAdhanA AzvAsA mUlArA-pariSaTTiyovahANo samaMtAbaharaharukarSitamupadhAnamavagraho yena / parivaTTidAbahANo ityatra pAThe parivatipramAdaparihAra ityarthaH / viyava prakaTIbhUtAH / pahAru snaayuH| pAmuli pAsthisaMhatiH / kaDAho kaTAkSadezaH / nitaMvasabhIpadeza ityanye / saTihidataNusarIro sanula lekhanAraMbhAtprAgapi tapovizeSaiH kRzaM yaccharIraM sadeva tadA samyagyazIkRtaM yasya yena vA / / artha-jisane pratidina anazanAdi bAhya tapoMke niyama ghRddhiMgata kiye haiM; athavA jisane pratidina prmaa| dakA parihAra AMdhakAdhikarUpase bahAyA hai, bAhya tapa karanese choTI aura baDI sirAyeM, zarIrakI dono pasavADe kI haDDiyAM, aura natrake asthi spaSTa dIkha rahI hai. aisA vaha kSapaka nirdoSa zarIrasallekhanA karake adhyAtmadhyAnameM tatpara hotA hai arthAt kSapaka zarIra sallekhanAke sAtha kavAya sallekhanA bhI pramAdakA nitya tyAga kara karatA hai. evaM kadapariyammo sanaMtarabAhirammi sllihnnaa|| saMsAramokkhabuddhI savvuvaglliM tavaM kuNadi // 270 // pAhAbhAbhyaMtaroM kRtvA yogI sallekhanAmiti // saMsArayajanAkAMkSI prakRSTa kurule tapaH // 270 / / iti sahadavanAsUtram // vijayodayA-parva kadAgyimmo paSamujana kamaNa chaanpriks|smmNtrvaahirmmi salihaNo abhyaMtarasallegAnAsadvitAyAM vAyaralekhanAyAM / saMsAramophakhabuddhI saMsAratyAge kRtayuddhiH / samvuvarilaM tavaM sarvabhyastaparebhyaH utkRSTa tapazcara ti | sallehaNA smmttaa| mUlArA - saMsAramukkhayuddhI saMsAratyAgatamatiH / samvuvarita sarvebhyastapobhya utkRSaM dharmazukbhyAnalamagaM / sallekhanA sUtrata: 16 aMkataH / 66 / / artha-isatarahase zarIra salakhanA aura kaSAya saravanAmeM jisane bAbatapakA AcaraNa kara abhyAsa kiyA hai saMsArakA nyAga karanemeM jisane apanI buddhi ekAgra kI hai aisA vaha kSapaka marvatapAsa utkRSTa tapa arthAta utkRSTa dharmadhyAna aura utkRgha zukladhyAna karatA hai... 488 SHABAR Page #509 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 489 salekhanAnaMtara kAryamupadizati boDhuM gilAdi dehaM paJJoDhavvamiNamasucinAroti // to svabhArabhAdo kadamariyammo gaNamuvedi || 271 // na zaknomyazuci yAjyamidaM botuM mahatkSaNi || vicintyeti vaputyaktuM gaNaM yAti kRtakiyaH // 279 // vijayodayA - boDhuM gilAdi dedaM zarIroinaharahitaH / pancoDhavvaM iNamasuramAroti parityAgArddhamiva azucimAramUrta zarIramiti kRtacittaH / pazcAduHkhabhArabhI do duHkhabhAjanAccharIrAGgItaH / kayaparikammo kRtasamAdhimaraNaparikaraH / ma shissyvRNde| uvedi Dhokate / anyeSA~ pA 'boduM gilAmi dehaM ' iti te vyAkhyAnayaMti-zarIraM boDhuM akRtAdaro'smi / granyonyamiNama suibhAzeti parityAjyamidaM azucibhArabhUtaM zarIramiti kRtanizcayaH / aba nityasmRtyarthaM navalokAnimAnpaThet 62 pAyAna samAdhimRjaye bAhyatapasA se likhedrapuH // 1 // udayopAyamutpatsAmudayaM ca tudatsadA // sarasveeryANAM tapastapyeta tatvavit // 2 // krUrazyAyAtmanAM bhAvakodhAdInAM pravartinaH // vyakrodhAdipAkasya hetuM dravyArthikaM tyajet // 3 // utpitsUnkopahAravAdI bhedavijJAnasajjitaiH // jayetkSamAdyaiH saMkeLazakA | ratacchaktizAtanaiH // 4 // pAyAnAtmAno sthAyanodIpotAn || tadoSabhAvanaibhiMgAdguSayeniyAdibhiH // 5 // nizcikitsasya kopAthA vardhamAnAnyathAmayam // vRttaM dRSTaM ca saMhRtya drApayaMti bhavAmayam // 6 // 11918 489 Page #510 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 490 chiyA dizamutrApyapAyAvadyabhAvanaiH // saMjJAzvato durlazyastistrAsaMgatoM gataH // 7 // bhAvayecchucidrUpaM svAtmAnaM nityamudyataH // rAgAdazatrUNAmanupasyai kSayAya ca // 8 // nizvayAtsaM vidvAnaMdAdvyarUpaM tadaramyaham // brahmeti saMtatAbhyAsAtkazcittamaznute // 9 // itthaM kRtvAtmasaMskAraM karzitAMgakaSAyakaH // zivAzadharasaMstutya sUripUtaH svamuddharet // 10 // lAparAnupapada gulArAdhanAdarpaNe padaprabhayArthaprakAzIkaraNapravaNe AtmasaMskA rasa lekhanAvidhivi dhAko nAma tRtIya AvAsaH samAptaH // atha caturtha AzvAsaH / subhAvitamanAH zamI svasadRzAya pAlye'rpite // kRlakSamaNazAsanaH paragagapravezodyataH . sumArgya gurumuttamaM vivitridAhastena yo / vizodhayati satpathaM sa padamAptumevepsitam // 1 // atha khAnanaMtara karaNIyAcAryakaparityAgakramopadezArtha gAthAcakamAcaSTe - mUDhArA--yodumityAdi / javedi upaiti Thokate / ko'sau kavapariyamo kRtasamAdhimaraNaparikaro muniH / ke ? gaNaM svaziSyaM / kiMviziSTaH san / duHkhabhArabhIdo duHkhabhAjanAccharIrAtrastaH / kuto hetoH 1 tataH iti zabda herthe / yato gilAdi glAyati kSINairSo bhavati / ko'sau 1 kRtaparikarmA / kiM kartuM ? boddhuM dh| kiM tat / iNaM idaM dehaM / kiMviziSTaM pabboDhavvaM parityAgAI / kRtaH asuimAroti doSadhAtumalamUlatvAdapavitra maudArikatvAddhArabhUtam yataH AzvAsaH 8 490 Page #511 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdha bhAdhAsaH HER athavA azucInAM bhAraH saMghAtaH / anye tu gilAmIti paThitvA ityamartha kathayanti / gilAmi deI voDhuM akRtAdaro'smi momi kA : naH parityA zani zu. me nezvayaH / to tata; salekhanAnaMtara gaNamupaiti / / sallekhanAke anaMtara karaneke kAryakA upadeza karate hai artha-yaha deha apavitra padArthoMse bharA huA hai aura bhArabhUta hai aisA samajhakara vaha sallekhanA karanevAlA muni zarIrako dhAraNa karane meM harSarahita hotA hai. duHkhakA pAtra aise zarIrase bhayabhIta hokara samAdhimaraNakI sAmagrIko apanAtA hai. aura apane ziSyoM ke pAsa jAtA hai. AARAMATA sallehaNaM kareMto jadi Ayario haveja to teNa // tAe vi avatthAe ciMtedavvaM gaNassa hiyaM // 272 // api saMnyasyatA ciMtyaM hitaM saMghAya sUriNA // paropakAritA sadbhiH pANAMte'pi na mucyate / / 272 / / vijayodayA sAlehaNa karato sallekhanAM kartumukhataH / jaba yadi / mAyaribho bija AcAyoM bhavet / to tataH / teNa tena / tApa vi tasyAmapi / avasthAe aghasthAyAM / citeyavya citanIyaM / gaNassa gaNasya / diyaM hitaM / sallekhanAM kartumudyato vidhA bhavatyAcArya itarazca / tatra anAcAryaH svacittavikSepakAraNaM parityajet / AcArya: punaH gaNAyApi hitaM ciMtaye dityanuzAsti / mUlArA--tANavi tasyAmapi dehatyAgodogalakSaNAyAm | artha-sallekhanA karane ke lie udyakta hubhA caSaka yadi AcArya padavI kA dhAraka hogA to usane uga avasthAmeM bhI-kSapakakI avasthAmeM bhI apane gaNake hitakI ciMtA karanI cAhie. kAlaM saMbhAvitA savvagaNamaNudisaM ca bAhariya // somatihikaraNaNakvattavilagge maMgalogAse // 273 // Page #512 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlAdhA 492 vijJAya kAlamA samastaM gaNamAtmanA // Alocya sadRzaM bhikSu samartha gaNadhAraNe / / 273 // vijazodA - kAlaM saMbhAvitA AtyataH AyuHsthiti vitrArya sadhaNaM sarvagaNaM anudisaM ca bAlavAca / cAhariya ghyAhasya | somatidvikaraNapalige sIsyedine, karaNe, nakSabhe, bil| maMgalA zubhe deshe| gaNAnupAlanA svapade anudizaH pratiSThAvidhi gAdhAdvayenAha - mahArA---kAlaM saMbhAvinA Atmana AyuH sthiti bicAyeM / bAhariya AkArya maMgaLogA zubhe / artha -- apanI Ayu abhI kitanI rahI hai isakA vicAra kara nadanaMtara apane ziSya samudAyako aura apane sthAnameM jisakI sthApanA kI hai aise bAla AcAryako bulAkara saumyatithi, karaNa, nakSatra aura lagna ke samaya zubhapradeza-- gacchAzupAlanatthaM Ahoiya attaguNasamaM bhikkhU || to tamma gaNavisaggaM appakahAe kuNadi gharI // 274 // pradeze pAvanIbhUse vAdanAdike dine // gaNaM nikSipate taMtra svalpAM kRtvA kathAM sudhIH // 274 // vijayodayAcchAkupAlapAzthaM gacchAnupAlanArthe / Ahodaya vidyArya / antaguNasameM Atmano guNaiH samAnaM / bhiSa bhikSu / to ttH| sammi tasmin / gaNabisagaM gaNatyAgaM / appakadvAra alpayA kathayA / kuNai dhIro karoti dhIraH / anye tu vadaMti atmanaH kathayeti / mulArA - Abhogica cicAyeM / attaguNasamaM AtmaguNaiH kRtyA samAnaM uca jJAnavijJAnasaMpannaH svagurorabhisambhataH // facta dharmazIlaca yaH so'Iti guroH padam // to vyAharaNAnaMtaraM / gaNAvisa gaNatyAgaM / adhpakAe alpayA kathayA | artha -- apane guNake samAna jisake guNa haiM aisA vaha bAlAcArya gacchakA pAlana karaneke liye yogya hai aisA vicAra kara usapara apane gaNako visarjita karate haiM arthAt apanA pada choDakara saMpUrNa gaNako cAlAcAryakeliye choDa daa 493 Page #513 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhUlArAvanA 49.3 dete haiM, arthAt bAlAcArya hI yahAMse usa gaNakA AcArya samajhA jAtA hai, usa samaya pUrvAcArya usako thoDAsa upadeza bhI dete haiM, kimarthamevaM prayatane sUriH ? anyocchittiNimittaM savvaguNasamoyaraM tayaM NacA || aNujAdi disaM so esa disA boti bodhittA // 275 // acicchedAya tIrthasya taM vijJAya guNAkaraM // anujAnAti saMbodhya digayaM bhavatAmiti // 275 // iti diksUtram / vijayodayAccacchittiNimitaM dharmatIrthasya jJAnadarzanacAritrAtmakasya vyucchittirmA bhUdityevamarthaM / sa guNasamoraM sarvaguNasamanvitaM / tagaM tarka NacyA zAsyA aNujAdi anuhAM karoti / disaM AcArya / so saH eyaH / disA AcArthaH / yoti yugmAkamiti / bodhisA yodhayitvA // disA samattA // kimatha kathaM cottamAzracita palAcArya gaNaM samarpayatItyAha--- mUlArA -- atiNininaM gharmatIsya avicchedarthaM / samogaraM samanvitaM / sthAnaM vA targataM / ajAyAdi pAlayatu bhavAnibhaM gaNaM ityanumanyate / adhIcchati vA / disaM elAcArya esa disA kotti bodhittA epa AcAryo yuSmAkamiti bodhayitvA sAnukaMpa pratipAdya ziSyAniti zeSaH / dik sUtrataH 12 aMkaH 5 / / I artha - dharmatIrtha samyagdarzana, samyagjJAna aura cAritra svarUpI haiM. isakA nAza nahIM hove, isa kI paripATI akhaMDarUpase calanI cAhiye isaliye bAlAcAryako sarva guNoMse paripUrNa samajhakara yaha tumhArA AcArya hai aisA gaNako samajhAte haiM, yadi pUrvAcArya apane sthAna meM apanI yogyatAke dhAraka ziSyakI yojanA na kara hI samAdhimaraNake liye saMghako chor3akara cale jAyeMge to saMpUrNa gaNake ratnatrayadharmakA nAza honese dharmavIrthakA hI vindecheda hogA ataH mere sthAnapara maiMne isa yogya ziSyako sthApA hai aura yaha abase tumhArA AcArya hai aisA kaha kara ve gI kSamA mAMgate haiM. isakA varNana isa prakAra haiM. ( dizA nAmaka prakaraNa samApta huA hai. ) AvAsaH 4 493 Page #514 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA ApAsA RAMATARAARAratamarate kSamAmahaNakarma nirUpayati AmaMteUNa gaNiM gacchammi ya taM gaNiM ThavedUNa // tiviheNa svamAvadi husa bAlaudAulaM // 276 // sakala gaNamAmanya kRtvA gaNinivezanaM / / sa tridhA kSamayatyevaM yAlavRddhAkulaM gaNaM / 276 / / vijayodayA-AmateUNa gaNi AmaMtrya AcArya / gacchammi ya gnne| taM gaNi ThavedRNa AtmamAnuzAta sthApayitvA, svayaM pRthAbhUtvA / tividheNa samAvedi khu sabAlauDAulaM gacchaM manovAkAya hayati kSamAM sa bAlavRddhaH saMkIrNa gaNaM // __ atha samAdhisamArthino mumukSoH kRtAtmasaMskArasya samyagvazIkRtakAyakaSAyasya pratisarisamarpitaziSyavRMdasya | paragaNaM gantumanasacirasaMghAsadoSasaMbhAvyamAnAMtaHkAlupyakalaMkagaNakSamaNAkrama gAthAtrayagopadizati tatrApi marergaNakSamaNavidhi gAthAdvayenAha bhUlArA-taM gaNapAlanAya svayamanujJAtaM / ThavedUga gaNamadhye nivezya svayaM ca pRthammRtvA / khamAvedi kSama prAyati sa mRhdaacaaryH|| artha-usa navIna AcAryako AmaMtraNakara aura usako gaNaka cIcameM sthApana kara aura svayaM alaga hokara bAlamuni, vRddha muni, ityAdikoMsa pUrNa aise gaNakI mana, vacana, kAyase kSamA mAMgate haiM. jaM dIhakAlasaMvAsadAe mamakAraNeharAgeNa // kaTugaparusaM ca bhaNiyA tamahaM savvaM khamAvemi // 277 // yadIrghakAlasaMvAsamamatvasneharAgataH / / apriyaM bhaNitaM kiMcittatsarva kSamayAmi vaH // 277 // vijayodayA- dIdakAlasaMcAsadAe dIrghakAla saha saMyAsena yajjAtaM mamatyaM, ho, dveSo, rAgaca tena / jaM yat kaDegapakasaM ca bhaNiyA kaTukaM paruSa vA vacaH mnnitaaH| taM tat yuSmAna / saghaM sarvAn | samAyemi kSamAM grAiyAmi / 1 kabuga ityasmAdArabhya bhaNitA ityetAvatparyatA vAkyapaMktiH kapustake nAsti / 494 Page #515 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AvAsa: mUlArA---mamakAra mameme iti duddhiH / NeharAgeNa snehana praNayena, rAgopAyanivAraNAmilApaH kalyANaprApaNamanoradhana tena / bhANA bhASitA yUrya ! taM bho sabve tatkaTukaparuSabhASaNaM yuSmAnsarvAnkSamayAmi tajjanitakAluSyarahitA| kromiityrthH| artha- munigaNa! tumhAre sAtha merA dIrgha kAlanaka sahavAsa huA hai isaliya maiMne mamatvase, snehase, dveSase Apako kaTu aura kaThora vAkya kaheM hoMge isaliye Apa sarva mere Upara kSamA kareMge aisI AzA hai. mere kaTu kaThora bhASaNase Apake manameM kaluSabhAva utpanna huA hogA to usako tyAga kara mere aparAdha kI Apa kSamA karo. gaNena saMpAdyakramamAcaSTe vaidiya NisuDiya paDido tAdAraM sabbabacchalaM tAdi / dhammAyariyaM NiyayaM khAmedi gaNo vi tiviheNa // 278 / / praNamya patitaH saMghakhAtAraM vatsalaM yatim // dharmAcArya nijaM sarva samyak kSamayati tridhA // 278 // iti kSamaNAsUtram / vijayodayA- vediya Nisusyi paDido amibaMdha saMkucitapatitaH / tAdAraM saMsAravuHkhAtrAtAraM / savvavaDalaM sarveSAM vatsala / tAdi yati / ghammAyariye dazavidhe uttamakSamAdike dharme svayaM pravRttaM banye pravartaka / NiyayaM AtmIyaM / AtbhIyaM / vAmedi gaNo vi tiviheNa zamAM prAyati gaNaniSidhena / namAvaNA samattA / gaNena kAryamANasya kramamAcha-- mUlArA-baMdiya NimuDiya paDido baMdityA saMkucitapanitaH praNamya bhUtalanyaratapaMcAMgobhRta ityarthaH / tAdAra gaMsAravAdakSakaM / tAdi yati / NiyayaM nija / / kSamaNA sUtrataH / / 13 / / aMkata: 3 // maNane bhI AcArya kSamAke anaMtara konasA vidhi karanA cAhiye usakA varNana-- ___artha-vaMdanA karake bhUtalapara paMcAgoMkA jinhone sthApana kiyA hai arthAt prathama baMdanA karake anaMtara paMcAMga namaskAra jinhoMne kiyA hai aise ve gaNake sarva munijana saMsAraduHkhase rakSaNa karanevAle, sarvake Upara prema Page #516 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA AzvAsA rakhanevAle, uttamakSamAdika daza prakArake dharmameM svayaM pravRtta hokara gaNako pravRtta karanevAla ese apane pUrvAcAyako mana bacana kAyase kSamA mAMgate hai. zamaNA prakaraNa samApta huA. anuzAsananirUpaNArtha uttaraprabaMdhaH saMvegajiNiyahAso suttatthavisAradA sudarahasso // Adahatiyo vi hu ciMtedi gaNaM jiNANAe // 271 / / sa sutrArtharahasyajJaH svArthaniSToapa yatnataH // saMvignazcitayatyevaM gaNaM dhIro jinAjJayA / / 270 // vijayodaza-saMgajigidavAsI saMsArabhIkatayA karaNabhUtathA utpaadithaagnH| parigraha smistyane abhyaMtarAzca rAgAtrayaH nimittApAyAdapayAMti / tadapagamAttanmUlasthitIni yamANi pralayamupayati / teSu nApyeSa caturgatibhramaNa nayati iti vijitahaSaH sutasthavisAgdo mutra jinapaNIta tadartha ca visArako nipuNaH / sudarahasso shrutpraayshcitgrNthH| Aracitao vie AnmanayojanAcatAparo'pi / citedi gaNa jippANApa, jinAnAmAjhayA gaNacitAM kroti| aba paragaNaM prasthAtumunAtena guruNA gaNasya saMpAcamanuzAsanaM gAyAnAmekotarazatena nirUpayati tatra tAyadupakramamAha galArA-vegajANidadAso saMsArabhIrutayA karaNabhUtayopAhito hAso ho yena / asminbAhAparipahe tyakte nitinApAyAvataraMgA rAgAdayo upAnti, tadapa gamAttanmUlasthitIni karmANi nazyanti, teSu ca naSTeSveva caturgatibhramaNa yinIti saMjAlapramoda ityarthaH sudarAso ataprAyazcittagranthaH / cittedi iti vArIcyatAnirUpagena anugRhNAti / / upadezakA nirUpaNa karane ke liye uttaraprabaMdha - artha saMsArase bhayamukta hokara parigrahaviSayaka harSakA jinhoneM tyAga kiyA hai. jinezvagna kahe huye sUtroMmeM arthAta AgamameM aura jIvAdika padArthoM meM jinhoneM nipuNatA prApta kara lI hai arthAt jinAgama aura jIvAdikapadArthokA jo jJAtA hai, prAyazcitta graMthakA jinhoMne zravaNa kiyA hai. aise AcArya AtmahitakI cinAmeM tatpara hote huye bhI jinAjJAkI anumAra caturvidha saMghakI cintA karate haiM. ye AcArya saMsArase bhayayukta hokara parigrahoMka NAT.ANTHARATARinatanSmartAstotaMPEDA pa m ARAKAMAKATRESHETAmAttact Page #517 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArAvanA AzvAsaH tyAga karate hai. parigrahoMkA tyAga hone rAgAdika vikAra dUra hote haiM. kAraNa nimitta naSTa honese usase honevAlA kAyaM bhI naSTa hotA hai. rAgAdikoMkA nAza honepara unase jinakA sthinibaMdha AmmAmeM hotA hai aise karma bhI naSTa hote haiM. kA~kA abhAva honapara pAra ganimI meM jIvakA bhramaNa honA baMda paDatA hai. isaliye saMvegayukta AcArya pari grahaviSayaka harSakA tyAga karate haiM, 497 Amita NindramahuragaMbhIraM gAhugapalhAdaNijjapatthaM ca // aNusiTTi dei tahiM gaNAdivaiNo gaNassa vi ya // 28 // gaMbhIrA madhurAM snigdhAM grAdyAmAnaMdadAyinI // anuziSTiM dadAtyevaM sa gaNasya gaNezinaH // 28 // vijayodayA-Ni manahahitAM / mahu, mAdhuryasamAviai / gabhIraM sArAya tayA gRhItagAMbhIryA / gAyugaM grA hiMko sukhAyayodhAM / palhAdaNijjaparaLa ca / cetApralhAdavidhAyinI / patthaM pathyAM hitAM / aNusiTTi deha anuzirSi dadAti / tAhi tasminpUrvone deze kAle ca / gaNAhinahaNo gaNassa yi ya gaNAdhipataye gaNAya c|| kITazImanuziSTiM kammai sa dadAti ityatrAha -- mUlArA--pigamadhuragaMbhIra snehalAM, zrotRhRdayapriyAM, sArArthavattayA aspRSTatalAM ca / gAiga grAhikAM ghaTityardhanizcAyanasamaryA / grAhyAmityanye paThanti / palhAvANijja AnaMdakarI / patthaM mArgAnugAminI // nahi tasminpUrvokta saumya tithyAdiyuktakAle zubhaprade ca // artha---AcArya gaNatyAga karaneke pUrva bAlAcArya aura gaNako jo upadeza karate haiM usakA graMthakAra isa gAthAse varNana karanekA prAraMbha karate haiM-AcAryakA upadeza, snehasAhita, madhuratAse bharA huA, sArayukta arthase bharA huA aura gaMbhIra rahatA hai. usakA abhiprAya sukhase jAnA jAtA hai. vaha manako AnaMdita karanevAlA aura hitakara hotA hai, AcArya uttama tithi nakSatrAdi samayameM aura uttama sthAnameM gaNa aura bAlAcArya ko amaMtraNa dekara Age kahA huA upadeza dete haiM. Page #518 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvAra ENDRA BHRADESH vavatao bihAro damaNaNANacaraNasu kAyavo // kappAkappaThikANaM savasimaNAgade magge // 281 / / ratnatraye vidhAlaya barddhamAna pravartanam // kalpAkalpapravRttAnAM sarveSAmAgamiSyati / / 282 / / vijayodayA-go vihAro phAyayo vardhamAnavivAraH kAryaH / ka ? savyesi kappAkappaDiyANaM aNAyade magage sarveSAM pravRttinivRttisthitAnAM muktimaageN| pramattasaMyatAviguNasthAnApekSayA vicitro yatidharmaH / dasaNayadasAmAyikAdivikalpena pravRtidharmapi vicitrarUpaH / tasya sakalasyopAvAnaM sadhaivAmiAyanena / ko'sau mArga ityAzaMkAyAmAhasAmAnyena saNaNANacaraNesu samyagdarzanazAnacANiSu caturvikalpagaNoddezenAyamupadeyAH / caturvidhagazamuhizyopadezamAha mUlArA-vihAro anupAnaM / kappAkappaThidANaM yogyAyogyavastupravRttinivRttiniSThitAnAM / yuSmAkaM yuSmAbhiH kartavya ityarthaH / aNAgade magge AgAmini ratnatraye mArga iti samAnyasya darzanetyAdinA vizeSitatvAt // tathA coktama ratnatrya vidhAtabhya vardhamAna pravartanam // kalpAkalpapravRttAnAM sarveSAmAgamiSyati artha-pravRtti aura nivRtti mArga meM rahanevAle muni aura gRhasthoMke AgAmi ratnatraya mAgama he munigaNa! Apa uttarottara vRddhiMgata hone vAlI pravRtti karo, tathA darzanArAdhanA. jJAnArAdhanA, aura cAritrArAdhanAmeM vRddhiMgata honevAlI pravRtti kage. pramatta saMyatta, apramatta saMyatAdi guNasthAnoM kI apekSAse yatidharmaka bhI aneka prakAra hote hai. aura darzana, vrata, sAmAyika bagaraha vikalpoMse gRhasthakA pravRttidharma bhI aneka prakArakA hai, gAthA 'sabvesi 'aisA pada hai isase pravRtti nivRttyAtmaka aura vikalpasahita gRhasthadharma aura munidharmakA saMgraha hotA hai. 490 1 bAtago ityata Arabhya sthitAnA etAvatsarvatA vAkyapaMktiH kapustake nAsti / . . - . . Page #519 -------------------------------------------------------------------------- ________________ balarAdhanA azviAsa 499 sUraye kathayati sakhittA vi ya pabahe jaha vaccai vitthareNa baDhatI // udadhi taNa varaNadI taha guNasIlahiM vAhi // 282 // saMkSiptehAdito'mbhodhi gachantIya mahAnadI / / vistarantI vidhAnadhyA guNazAlamavartanA / / 282 / / vijayodayA-saMsthittA biyapabahe saMkSiprApica pravAzyahAyasmAviti pravAhaH utpattisthAne tatra saMkSi plApi satI prnvii| jahA thA jati / citthara pRthultyaa| patI vrtmaanaa| udadhikSaNa yAvarasamudrAtaha guNasIleIi cAhi tathA zIlaguNastvaM vardhasva / gaNAdhipamanuzAsituM dvAdazagAthAH kathayati mUlArA-sakhittA biya kRzApi / pabahe pravahaNAraMbhe bajadi prajati / nadAdha tenn| samudraM yAvat / vAhi barddhava tvaM bho gaNAdhipate // bAlAcAyako AcAryakA upadeza - artha-utkRSTa nadI jahAMse utpanna hotI hai vahAM choTI rahatI hai paraMtu vaha Age gamana karate karate vistRta hokara samudrako prApta hotI hai. paise he bAlAcArya Apa bhI mAraMbhameM alpa pramANase zIla, bata, dhAraNa kara uttarottara zIla aura guNoMse baDhanekA prayatna karo.. majjArarasidasarisovamai tuma mA hu kAhisi vihAraM / / mA NAsehisi doNNi vi appANaM ceva gacchaM ca / / 283 // mA sma kAbihAra va mAjArarasitopamama // mA nInazo gaNaM svaM ca kadAcana kathaMcana / / 283 / / vijayokyA-majjArarasidasarisoyama mAorasya rasita raTana mArjArarasitaM tena saha sAyaM upamA pari 499 Page #520 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH 500 kacheko yasya vihArasya tanmArjArarasitasadazopame vihAraM caraNa / mumaM bhavAn / mAhu kAhisi mA kApI / mAArasya rasita rat kameNApacIyate tadanatrayabhAvanAtizayavatI prAk kameNa maMdAyamAnA na kartavyeti yAvat / mA pAsehisI doSiNa vi attANaM caiva gacche ca / Atmano gaNasya ca mA vinAza kathAH / prathamamevAtidurdharacAritratapobhAvanAyAM pravRtto bhadhAna gaNaM ca tathA pravartyamAno nshyti| mUlArA-majArarasidasarisovarma mArjArarasitena cidAlabAsitena sahazA upamA paricchepo yasya / yathA mArjAramita prAva mahadapa krameNa hIyamAna bhavati, tathA ralaprayAbhASanAtya saMpanyate mAphApIrityarthaH (7)| metyaadi| prathamameva atidurdharacAritratapobhAvanAyo gaNaM pravartayan svayaM pravRttaH pazcA duzvarayA tatra maMdAyamAno mAtmAnaM gaNaM ca nAzayiSyasi ityarthaH / artha-jaisa bhAjArakA zabda prathama vA aura naMtara choTA choTA hotA hai vaise prathama ratnatrayamAvanA ati zayayukta kara anaMtara usameM usarottara maMda maMdatA dhAraNa karanA Apake liye yogya nahIM hogA. aise AcaraNase ApakA, saMghakA aura donoMkA bhI nAza hogA. prathama hI atizaya durdhara tapa aura cAritrameM pravRtti kara gaNakA aura apanA bhI nAza kara lenA yogya nahIM hai. jo saMgharaM pipalita Necchadi vizjhavidumalasadoseNa // kiha so sahidavvo paragharadAhaM pasAmedaM // 28 // bidhyApayati yo veima nAtmIyamalasatvataH paravezmazame tatra pratItiH kriyate katham / / 284 / / vijayonyA--jo samare pi yaH svagRhaM dApi | dahAmAnamAlasthAna bAMti vidhyApayituM kathamasI zraddhAtavyaH parakIyagRdAI mahAmayituM udyogaM karotIti / mayA svayaM yaMdAcaraNenAgi gaNazcaraNe maMdAyamAno rakSiAyate iti ca mA masthAstvaM yataH-- mUlArA-palidaM dayamAnaM / pasAmaDhuM prazamayitumuyogaM kariSyati / ityupaskRtya vyAkhyeyam / SE Page #521 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA artha-jo puruSa AlasIpanase apane jalate huye gharako zAMta karanekA prayatna nahIM karatA hai vaha dusaroMke 10 yAzvAsA jalate huye gharako zAMta karanekA prayatna karegA yaha kahanA kaisA zraddhAnake lAyaka mAnA jAyamA? tasmAdbhavataivaM pravartitavyamityAcapre-- vajjehi cayaNakappaM sagaparapakkhe tahA virodhaM ca // vAdaM asamAhikaraM visariMgabhUde kasAe ya // 285 // muMca cyavanakalpaM tvaM virodhaM sthaanypkssyoH|| asamAdhikaraM bAvaM kamAyAnagnisannibhAn / / 285 // bijayodayA---yajjehi bayaNakae varjaya atitAraprakAraM zAnadarzanacAritraviSayaM / avAcanAkAle akhAdhyAyakAle bA paThanaM / kSetrazuddhi, dravyazudi, bhAvAdi vA vinA nivaH, graMthArthayorazukhiH, abaTumAna ityAdiko saanaaticaarH| zaMkAkAMkSAvicikitsAnyAhiprazaMsAsaMstathAH samyagdarzanAticArAH / samitibhAvanArahitatA cAritrAticArAH / pate kayavanakalpenocyate / sagaparapaSakhe tahA birohaM ca dharmastheSu, mithyASTiSu ca virodhaM varjayet / cetaHsamAdhAnavinAvAkAraNa pAva vrjniiyH| kavi pravRttI yAtmako ayaH sAyanA parasya vara bhavati tadevAnvepate na tatyasamAdhAnavAn / visaggibhUde kasAye ya / kaSAyA hi krodhAdayaH svasya parasya ca mRtyu upAnayaMti rati SiSabhUtAH, hRdayaM dahatIti dahanabhUtAstAMzca vrjy| tathA cokta--trilokamallAH kulshiilshtryo|| malAni turmAjyatamAni cApi te|| yazoharA hAnikarAstapasvinAm / mayaMti daurbhAgyakarA hi dehinAm // 2 // na kevalaM te paralokalopinaH, imaM ca lokaM Rzayanti daarunnaaH|| na dharmamAtrasya ca citagho, dhanasya kAmasya ca te vidhAtakAH // 2 // mUlArA-cayaNakappaM cyavana kalpaM smyktyaayticaarprkaarmityrthH| sagaparapakne dharmastheSu minyASTiSu ca asamAhikA netaHsamAdhArAnAzanaM / visariMgabhUde kasAye ya vAde hi pravRtto yathAtmano jayaH parAjayaH parasya vA bhavati 501 tathAnyepate na tavasamAdhAnaM / visaggibhUThe svasya parasya ca mRtyumupAnayaMtIti viSatulyAna, hRdayaM dahantIti dahanasarazAn ytH| HARORK Page #522 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdhAra isaliye bAlAcAryakI pravRtti kaisI honI cAhiye isakA varNana graMthakAra karate haiMyUlArAdhanA artha-he bAlAcArya ! jJAna, darzana aura cAritramaMbaMdhI aticAroMkA nyAga karo. yAcanA kAla aura svAdhyAyakAlako chor3akara anya kAla meM paThana karanA, athavA svAdhyAya karate samaya kSetrazuddhi, kAlazuddhi aura bhAca zuddhi ke vinA svAdhyAya karanA, graMthako aura paDhAnevAle guruko chipAnA, graMtha azuddha paDhanA tathA arthakA vivecana anyathA karanA, jJAna aura jJAnavAnoMkA Adara na karanA ye samyagjJAnake aticAra hai. zaMkA, kAMkSA, vicikitsA, anyadRSTiprazaMsA aura saMstava ye samyagdarzanake aticAra hai ( inakA khulAsA darzanavinayake prakaraNameM AyA hai. samitIkI bhAvanAoMkA abhAva honA yaha cArivAticAra hai. ina saba aticAroMko cyavanakalpa kahate haiM. inakA tuma tyAga karo svakapakSa-jainadharmastha munigaNa aura parapakSa mithyASTijana inameM rikabhAvakA samAna kara, mana samAdhAnakA nAza karanevAle bAdakA bhI tyAga karo. vAdameM pravRtta huA puruSa apanA jaya jisa upAya se hogA aura anyakA parAjaya jisase hogA usIko iMDatA hai. parantu vastuke * satyasvarUpako patalAkara samAdhAna karanA nahIM cAhatA hai. he pAlAcArya ! Apa viSa aura agnike samAna aise krodhAdikaSAyA~kA tyAga karo. ye kapAya apanako aura dusaroMko mArate haiM isalie inako viSasamAna kahate haiM, agnike samAna hRdaya ko jalAte hai ataH inako agni kahate haiM. kaSAyake viSayameM pUrSAcArya aisA kahate hai-- ye kaSAya |lokyameM mallake samAna hai, kula aura zIlake zatru haiM. jisako AtmAse bar3e kaSTase dUra kara sakate hai aise malasvarUpa haiM, ye kaSAya tapasvioMkA yaza naSTa karate hai aura tapakA ghAta karate haiM. ina kapAyoMse prANioNko durbhAgya kI prApti hotI hai. . . . . . . . . . . . isa kaSAyazatrusa paralokakA hI nAza hotA hotA hai aisA mata samajho. ye bhayaMkara kaSAya iha lokakA bhI REL nAza karate haiM. kevala ye kazaya dharmamAtra kA hI ghAta kara raha jAte hai aisA nahIM, inase kAma aura arthakA, bhI nAza hotA hai. NANammi desaNammi ya caraNammi ya tIsu samayasAresu // Na cAedi jo ThavedUM gaNamappANaM. gaNadharo so // 286 // 502 Page #523 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsA mUlArAdhanA darzane caraNe jJAne zrutasAreSu pastriSu / / nidhAtuM gaNamAtmAnamasamarza gaNI na sH|| 286 / / vijayonyA-pANammi ya / ratnatraye gaNamAtmAnaM ca yo na sthApayituM samayoM nazasau gaNadharaH / pa cApadi na / samarthaH / bahayo mama vazavartinaH santi yatAvatA bharato gaNiyoM mAbhUditi bhaavH| mUlArA-cAedi zaknoti / artha--siddhAMtake sArabhUta aise sambagdarzana, samyagjJAna aura cAritra meM jo apanako aura gaNako sthApana karane meM asamartha hai vaha muni gaNadhara padake yoga nahIM hai. huramuni mere i saliyegAdhara AcArya I aisA garva tumhAre manameM kabhI bhI utpanna nahIM honA cAhiye. .. kIrakAhiM gaNadharo bhavatIti cedevabhUta ityAca - ' gANammi daMsaNammi ya caraNammi ya tIsu samayasAresu / / . cAedi jo Thavedu gaNamappANaM gaNadharo so // 287 // darzane gharaNe jAne zrutasAreSu yastriSu // nidhAtuM gaNamAtmAnaM zakto'sau gadito gaNI / / 287 / / vijayonyA-sapArthA gAthA / . . . . artha-siddhAMtake sArabhUta aise samyagdarzana; jJAna aura cAritrameM jo apane ko aura gaNako sthApana karanameM samartha hai vahI gaNadhara ho sakatA hai . : ... ... . . piMDaM ubAha sejja avisohiya jo hu bhujamANoM hu / mUlaThThANaM patto mUloti ye samaNapello so. / / 288 // 503 Page #524 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 504 piMDaM ubahi sejjaM uggamauppAdaNesaNAdIhiM // cArittarakkhaNaDuM sodhiMto hodi sucarito // 289 // yaH piMDamupadhiM zayyAM dUSaNairudmAdibhiH // gRhIta rAhila yogI saMyataH sa nigadyate // 288 // vijayodayA. piMDa AhAraM, ucaDi upakaraNaM, sajjaM vasati / sodhito zodhayan / uggamapyAdaNesaNAdIhiM udgamotpAdanepaNAdibhirdoSaiH / kimathai zodhayati ? cAritrarakSaNArthe udgamAdidoSa pariharati / susaMyata iti loke yazo me bhaviSyatIti vA svasamaya prakAzanena lAbho mamesthaM bhavatIti SA caitasyakRtveti bhAvaH / pavaMbhUtaH sumarino bhavatIti yatiH // mUlArA -- uSadhiM chipakaraNaM / sodhito zodhayan ugamAdidoSarahitAH kurvan / artha- AhAra, piMchI, kamaMDalu vagaire upakaraNa aura vasatikA inakA zodhana kie binA na karatA huA jo muni inakA grahaNa karatA hai vaha mUlasthAna nAmaka doSa ko prApta hotA hai. arthAt vaha muniSadase bhraSTa hotA hai. paraMtu jo AhAra, upakaraNa aura pasavikAko udgama, utpAdana aura eSaNAdi doSoMsa rahita jAnakara cAritrarakSaNa ke liye grahaNa karatA hai vaha sucaritra mAnA jAtA hai. esA gaNadhara merA AyAratthANa vaNiyA sute | loga suhAdA apacchaMdo jahicchAe // 290 // . samaye gaNimaryAdA teSAmAcAracAriNAm || svacchavena pravarteta lokasakhyAnusAriNA // 289 // vijayodayA- esA gaNadhara merA eSA gaNadhara maryAdA suse pariNadA sUtre nirUpitA / keSAM ! AyAratthANaM AcArasthAnAM / paMcatriye AcAre ye sthitAsteSAM gaNinAM vyavasthA sutre varNitA / logasuddAgdaNaM lokAnuvartinAM sukhe sUnAM ca yathecchayA asaMtajanasaMsargaH sukhAdara zAhale niSiddhaH tatra ye banle svacchayA te acche AtmecchA palA na teSAM gaNadharamaryAdA sUtre vyAvarNitA / atharA lokasukhaM nAma mRSTAhAra bhojanaM yathAkAmaM mRduzayyAsanaM, manoze vezmani ghasane ca tatra ratAnAM viSayAturANAmityarthaH / AzvAsA 4 504 Page #525 -------------------------------------------------------------------------- ________________ S mUlArAdhanA AzvAsa mUlAya - gaNadharamerA AcAryamaryAdA gaNivyavasthA ityarthaH / AyAratyANaM AcArasthAnAM gnninaamityrthH| logasuhAgura dArga lokAnubarsino sumyasanAM ca / athavA lokasukhaM nAma muSTAhArabhojana, yathAkAnaM mRduzayanAsana, sarva ramye bamAna bananaM vatra maanaa| logasukImiyAna lokaatithiTAnizAnaM / apAyo AtmenTeva kevalA na mUtroktA mgdhrnnaadaa| chAe yathecchayA lokasuNyAnuratAnAmityanena saMbhraSaH / artha-yaha acchA saMyata muni hai, aimA merA jagata meM yaza phaile athavA apane matakA prakAzana karanase mareko lAbha hogA aise bhAva manameM dhAraNa na karake kevala cAntri rakSaNArtha hI nidA~pa AhArAdikAko jo grahaNa karatA hai yahI saccaritra muni samajhanA cAhithe. jJAnAcArAdika pAMca prakArake AcAroM meM jo sthira rahe haiM, athAna pAMca AcAroMkA jo nidoSa pAlana karate haiM, una AcAyoMkI jinAgamameM uparyukta maryAdA kahI hai, paraMtu jo lokoMkA anusaraNa karate haiM, aura sukhakI icchA karate haiM unakA AcaraNa kucha maryAdAsvarUpa mAnA nahIM jAtA hai. zAstrama asaMyamIlokoMke sAtha saMsarga aura sukha meM Adara karanA ye yAta munioMke liye niSiddha mAnI hai, paraMtu inameM jo anurakta haiM va svecchAse pravartate haiM aisA samajhanA cAhiya. unakI gaNadharamargAdA sUtra meM ullikhita nahIM hai. athavA lokasukhakA artha yaha bhI hotA hai--yatheccha miSTAhArakA bhojana karanA, mRduzamyApara sonA, suMdara gharameM nivAsa karanA, ese kAryameM rata honA isako loka sukha kahate haiM, jo viSayAsakta muni haiM ce AcAryatvake yogya nahIM hai.. SORSANE sIdAvei vihAraM suhasIlaguNehiM jo abuddhIo // so Navari liMgadhArI saMjamasAreNa NissAro / / 291 // yaH ziSyAnivAdatAn doSANAmAzrayAya duSTharAja tayA vinighuddhi bhUpatirahitaM hAra sugnamujijhataH // ? hInaH saMyamasAreNa liMgadhArI sa kevalam // 220 / / vijayodayA--sIdAvedi maMda karoti / vihAra cAritraM rakhavaye pradhAna / suhasIlaguporhi sukhasamAdhAnAbhyAsaiH / Page #526 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH mUlArAdhanA 506 jo abuddhIbho yo yudhira dvitaH / so gari liMgadhArI sa vRthAhaMgI bhayati, dravyAgaM dhArayati / saMjayasAreNa NissArI saMyamAkhyena iMdipa prApAsayamavikarapena sAreNa niHsAraH / etaduktaM bhavati--- udamAdidopakuSTasidimAhiNaH saMyamadhuryATiMgadhAraNavayaya kathayati mUlArA-sIdAyadi tithiLayati / vihAraM cAritraM / suisIlaguNehiM yathepidhAdiprayogasukhapravRttasamAdhAnAbhyAsaiH / athuddhigo buddhirahitaH / Navari liMgadhArI ghRyAgI na yatina gaNadhara iti bhAvaH / NissAro daridraH / / artha yatheSTa AhArAdi sukhI meM tallIna hokara jo abuddhi muni ratnatrayameM apanI pravRtti zithila karatA hai vaha dravyaliMgadhArI muni hai aisA samajhanA cAhiye. iMdriyasaMyama aura prANisaMyamase vaha niHsAra hai. isakA amiprAya yaha hai HINDISTANSARASTARA piMDaM uvadhi segjAmavisodhiya jo khu muMjamANo hu|| mUlaThThANaM patto bAlotiya No samaNabAlo // 292 // vijayodayA-ya udbhamAvidoSopahatamAdAra, upakaraNaM, ghasati ghA gRjAti tasya nendriyasaMyamaH, naiva prANasaMyamaH, tato'sau kevalaM namana yatina gaNadhara prati nigayate / artha-udmAdi doSAMse yukta AhAra, upakaraNa, vasatikA inakA jo sAdhu grahaNa karatA hai. jisako mANisaMyama aura iMdriya saMyama hai hI nahIM vaha sAdhu mUlasthAnako prApta hotA hai. yaha ajJAnI hai, vaha kevala nana hai, vaha yati bhI nahIM hai aura na gaNadhara hI hai. kulagAmaNayara-jaM payahiya tesu kuNaHi du mamati jo // so gari liMgadhArI saMjamasAreNa jirsaaro||53 / / mamatvaM kurute hitvA yo rAjya nagaraM kulam / / tasya saMyamahInasya kevalaM liMgadhAraNam / / 291 // Page #527 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsA vijayotyA-kulagAyataM kulaM, grAma, nAraM. rAjyaM ca / payadviya parityajya / hesu kuNadi mamasiM jo prAmAdipu puna. yaH karoti mamatA / madIya kulaM, asamadIyo grAmaH, magara, gavyaM ceti so'pi kevalaM namaH / yo di yatra mamatAM karoti rusya yadi zomanaM jAtaM tuSyati anyathA dveSThi, saMktiyati vA / tato rAmadveSayolabha ca vartamAnaH asaMyato yavatIti bhAvaH / lAdimamakArakAriNo'pi mahArA--pathi caspA / yo natra auni goti somanAtuti anyathA Di, mavilayale yaa| gamA mAniyo vAyAM vayaM na pAviti bhAvaH / artha- jo muni bula, gAMva, nagara ra rAjyako hADakara unameM puraH bhAgAramA arthAta yaha merA kula, yaha merA grAma hai, yaha merA zahara hai, merA rAjya hai aisA saMkalpa rakhatA hai. vaha pattanama hai. saMyamase rAhata hai. jo jisa padArthameM mamatA karatA hai vaha usakA zubha honasa harSita hotA hai aura azubha honesa dveSa karatA hai athavA saMkleza pariNAma karatA hai. isaliye jo rAgabhAva, pabhAva aura lAbhameM lIna hotA hai vaha asaMyata hotA hai aisA samajhanA cAhiye. aparissAvI samma samapAsI hohi savvakabjesu // saMrakkha sacakhaMpi ba sabAlauDhAulaM gacchaM // 294 // tvaM kAryeSyaparisrAvI samayakhileSvapi / bhUtvA vidhAnato rakSa bAlamRddhakulaM gaNam // 292 / / vijayodayA-aparissAyI gururayamiti zaMkAM vihAya nigaditAnAmaparAdhAnAM prakaTana mA sthAH / samapAsI veSa hohi kasu kAryeSu samyaha samanazyapa ya bhaya / saMrakkha sacApi pa paripAlaya sthaM netraM ya / ki sapAlamAulaM gacchaM savAlaipujairAkINa gaNaM / evaM saMyamazaithilye dopAnudAyya gaNinaM gaNarakSAyAM niyukta mUlArA-apAssAbI AlocitadoSAprakAzako bhaya / samapAsI samadarzI / sacakluMthi nijanetramiva samAlabuddhAcalaM bAlasahita vRddharAkIrNama / Page #528 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAnA artha- cAyAcArya : yaha guru aparihAvI hai aisA samajhakara zaMkAko choTa kara yadi ziSyoMne apane aparAdha tumako kosI unako tuma agara mana karo. mAtra kAyoM meM samAnadI tuma hovo. aura apane netrakaM samAna bAla aura vRddhAmahita sarva gaNakA rakSaNa karo, AghAta CATIONAL 4 NivadivihaNaM vettaM NibaDhI bA jattha duTTao hoja || panyajvA ca // lAdi saMjamaghAdo va taM jo / / 295 // pratrajya saMyamadhvaMsi dRrAjamaparAjakam / / na kSetramAtmanInena sevanIyaM kadAcana / / 293 // vijayodayA-nRpatirvA yakSiAnuSTho bhavettaya kSetra parityaja / pavajA yalammavi jastha pratrajyA dhana labhyate yatra / ziSyA na jAyate taya / saMjamaghAdI Sa jattha saMyamasya copaghAto yatra kSetre te vajjo tat tyajeti 1 gaNizikSA // gnnisipnaa| sAdhUnAmasevyaM kSetramanuzAsti / mUlArA---pavvajjA va Na lacbhadi / pravrajyA vA na labhyate / yatra zipayA na jAyate tadapi kSetra tyaja / anye na na layate dAtuM kartuM nahIna theni vyAyAgni / artha-jina kSetra meM rAjA nahIM haiM athavA duSTa rAjA hai usa kSetrakA tuma tyAga karo. jahAM pravajyA nahIM hai arthAt ziSya nahIM hogI athavA jahAM saMyamakA pAta hogA usa kSetrakA tuma tyAga kage, gaNizikSA arthAna AcAryako jisameM upadeza diyA hai galA maNizizA nAmaka prakaraNa samAna huthA. - gaNaM zikSayatyuttara prabaMdhana kuNaha apamAdamAvAsaesu saMjamatavovadhANesu // jirasAre mANusse dullahabohiM viyANitA // 296 / / Page #529 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlAga 100 mAyake kudhA jAtu prasAda (vRtta) vardhake // vijJAya durlabhAM bodhi niHsAre mAnuSe bhave // 224 // vijayodayA- kRSNa amAdamA yeSu | abhyarhitaH saMyama iti pUrvanipAtaH / bhavati / asaM vyajanIti bhAvapakriyAvidyuttI pisAre mAse sArarahite manuSya buddhi / vijApitA jhAtyA | ito gaNaM ziva- kurutAzvakeSu / sejamA saMyamasya tapasazrAzravinA na tapaH zaknoti kartuM muktimiti mAnAyikA pravartamAnasya saMyo satyAM karmANi tapatIti tayo bhavati / nAnyatheti tapaso'pyAzrayaH / azucitA manujAnAM asAraM / tatra durlabha yodhi durlabhAM dIkSAbhimukha mUlArA-- kuNabha kuruta yUtraM bho yatayaH apanAdaM avadhAnaM / upahANaM upadhAnaM avagrahavizeSa: / vistAre anitA azucitA vA sArarahine bodhi durlabhAM dIkSAbhimukha buddhim / ani gaNa! mama pramAdakA tyAga karo kyoMki Avazya kriyA saMyama aura tapakA AzrayasthAna hai. saMyama aura tapa ina donomeMse saMyamako zreSThapanA hai isa liye gAthAmeM saMyama zabda prathama aura tapa zabda anaMtara hai. saMyamake binA kevala tapa muktidAyaka nahIM hai. jaba muni sAmAyikAdi AvazyakoM meM pravRtta hotA hai taba usakI saMyama prApta hotA hai aura asaMyama kA tyAga hotA hai, sAvadhakriyAkA tyAga hone para tapa karmIko saMtRpta karatA hai tabhI usakI tapa yaha saMjJA prApta hotI hai, anyathA nahIM, ataH Avazyaka kriyA tapakA bhI Azraya sthAna hai, yaha ganujajanma sArarahita, anitya, apavitra hai. aise manuSyajanma meM dIkSA grahaNa karane ke prati vRddhi honA durlabha hai aisA jAnakara paDAvayakoM meM pramAda kabhI bhI tuma bhata karo. samidA paMcasu rAmidIsu savvadA jiNatrayaNamagamadIyA || tihiM gAravehi rahidA hoha tiguttA ya daMDesu // 297 // saMjJAgIravaraudrArta dhyAnakopAdivarjitAH // samitAH paMcabhirgutAstribhirbhavata sarvadA / / 295 / / bhAzvAsaH 4 509 Page #530 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlArAdhanA Azva 510 * vijayodayA-samyakrapravRttAH hoha bhavata / paMcamu samidIsa paMcasu samiti / sampadA sarvadA / jiNavayAmazugavamadhIvA jinacacanamanugatabuddhayaH / tihi gAravahi rahiyA gAravatrayarahitAH / tiguttA ya guptitrayasamanvitAH bhayata / kva daMDesu azubhamanodhAkkAyeSu / mUlArA-samidA samyak pravRttAH / tidaMDesu azubhamanovAkAyabyApAreSu / artha --he munigaNa ! tuma hamezA pAMca samitioMmeM tatpara raho. jinezvarake vacana meM apanI buddhi lagAo. arthAta jinapacanake viruddha apanI buddhiko mata dauDAo, tIna gAvase rahita hokara tIna guptike dhAraka bano. azubhamana vacana aura zarIrakI pravRttikA tyAga karo. sapaNAra kasAe biya aDhe ruI ca pariharaha NiJca / / dahANi iMdiyANi ya juttA savvappaNA jiNaha ! 258 / / hRSIkadantino duSTAviSayAraNyagAminaH / / jinavAkyAzemAzu vaze kumata yatnataH // 296 / / vijayodayA-rANavAyo saMzA AhAzAdiviSayA: 1 pharasANa vitrAyAnapi / AImAIca AsaraudraM ca dhyAna / parihArata nirAkuruta / Nizca nitya / duAda diyAI dhAnI driyANi ca / juttaH zusAzanA napasAva / vyApaNA jiNa sarvazaktyA iMniyajayaM kuruta / mUlArA-junA sAnena tapasA ca mamAdinA: / sayapagA rAmanA, sarvasamAyaH / artha sunigaNa ! ArArAdi cAroM-saMjApa, bAra syAya, pAnavAla aura rAMdrayAna inakA tuma sadA nyAga pharo. bAna aura tapase duSTa indriyoMko apane pUrNa sAmathyasa jIto. REALISA dhaNNA ha te maNassA je te vimayAulammi loyammi // viharati vigadasaMgA girAulA NANacaraNajudA // 295 / / - - Page #531 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - SATARA - Azvara dhanyAste mAnacA manye ye loke viSayAkule / palAzapanA vicarati gata graMthAzcaturaga nirAkulAH // 17 // viSayodayA-dhaNA ne maNumasA dhammAta dhaaH|ke! jeviyAulA loyammi ye sadhdAdimirAkANe jagati / nigadasaMgrA niHsaMgAH dhacidapi vidaye spIdI / NisaulA nirAkulAHNAMga varaNazudA zanina cAritraNa ca yutAH / madAri bhayutAnAM mazaMsA tAvarajananasamardhA maNastha / mUlArA-NirAvalA nirAkulAH / artha-spAdika pAMca iMdriyaviSayoMse bhare hue isa jagata meM jJAna aura cAritra meM tatpara hokara viSayoM REA meM anAsakta rahakara niHsaMga banakara niryAkula hote hue vihAra karate haiM ye manuSya dhanya haiM. - CIRichers surasUsayA gurUNaM cediyamattA ya viNayajuttA ya / majjhAe AutcA gurupavayaNavacchalA hoha / / 300 / / binItA gumaThApAkAriNazretyabhaktayaH / / vatsalA bhavata dhyAne svAdhyAyodyatacetasaH / / 298 / / vijayodayA-sussusagA gurUrNa samyagdarzanamAnacAriyaiH guNairgurutayA gurava ityucyate aacaaryopaadhyaaysaadhyH| teSAM zuthUpAkAriNo bhavatta / zuzrUSApareNa bhAvyaM / lAmAdikamanapekSya teSAM gugeranurAgaH kuto bhavati / guNAnurAgAharzana. zuddhistadIyaratnatrayAnumananaM ca bhavati / sukaro chupAyaH puNyArjane anumananaM nAma / cediyabhattA ya caityAni jinasiddhaprati.. bibAni kRzrimAkRtrimANi teSu bhakkAH / yathA zatrUNAM miyA yA pratikRtidarzanADepo rAgaca jaayte| yadi narAma upakAro mupakArovAna kRtastayA pratikRtyA tarutApakArasyopakArasya vA anurUrapaNe nimittatAsti tadvagjinasiddhaguNAH anaMta zAnadarzanasamyaktvadhItarAgatvAdayastatra yadyapi na saMti, tathApi tadraNAnuparaNaM saMpAdayanti sAdRzyAttazca guNAnusmaraNa anurAgAtmakaM zAnadarzane sazidhApati / te ca saMvarganirjara mahatyI saMpAdayataH / tasmAccanyabhaktimu pyoginI kumta / vigayajudAya bilayaM nayati karmamamiti vinyH| zAnadarzanatapadhAritravinapA upacAravinayazceti paMcaprakAre dinaye yuktA bhayata / / zAstroktavAcanAsyAsyAyakAlayoradhyayanaM dhutasya zrutaM prayatazca bhaktipUrya kRtyA, aSapraI paripadha, bahumAna karavA, niyaM nirAkasya, arthavyaMjanasadubhavazudi saMpAya evaM bhAyamAna zuzAne saMvara nirjarAM ca kroti| anyadhArAnAvaraNa. sya kAraNaM bhavet / MMAN Page #532 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ka mRlArAdhanA AzvAsa 512 zaMkAkAMkSAdinirAso darzanadhinayaH / - saca prayatnena bhayadbhiH saMpAdyo'nyathA zaMkAdipariNAmA mithyAtvamAmayati / darzanamodanIyasya yAtrA bhayaMti / tato mithyAvarzananimittakarmayazAdanatasaMsAraparibhramaNaM duHkhabhIkaNAM bhavatAM jaayte| rUparasagaMdhasparzazamdeSu manokAmanokaSu sanihiteSu anaMtakAlAbhyAsAdAgo'grItizca jaayte| tathA kapAyAzca bAhyamAbhyaMtaraM ca nimitvamAzritya prAdurbhavanti / se cotpadyamAnAcAritraM vinAzayanti / pharmAdAnanimisaphriyoparamo hi caaritr| rAgAdayazca karmAdAnanimittakriyAstathA azumanovAkAyakriyAzca karmAdAnanimittAH / tathA padamIvanikAyapAdhAparihAramaMtareNa gmne| mithyAtve'saMyame vA praba. tekaM vacanaM sAkSAtyAraMparyeNa yA jIvavAdhAkaraNa / bhojane, samanyavekSitApramArjitAdAnanikSepI zarIramalotsargo jIva. pIDADaturetAH karmaparigrahanimittAH kiyAH / AsAM parivarjana cAritravinayaH / vyANitAzumakiyApariyajane vin| nAritra nAma kimAraMbhaghatAM tasmAdadhodyogaM kuruta // anazanAditazejajitaklezasahana tapodhinayaH / sati sakleza mahAnAyo bhavedalyA nirjraa| upacAravinayAdvinIna iti pUjyate budhairanyathA avinIta iti niyte| kiM ca upacAravinayaM manopA. kAyacikalpa yo na karoti, sa gurunmanasAvajAnAti, nAbhyuttiSThati, nAnugacchati, nAMjaliM karoti, na stauti, na trizani karoti, guroraprata AsanamArohati, yAti purasteSAM, nivati, paruSaM badati, Akrozati vA sa nIcairgotraM ghanAni / tena zyapAkacAMDAlAvikulepu gahiteSu, sArameyagrAmasUkarAdiSu yA jAyate / natra ratnatraya gurubhyo lamate / vinItaM hi zikSayanti guravaH, prayatnena mAnayaMti ca tato vinayaparA bhavata / bhAvanaye doSaM binaya ca guNe mahAMtamavabudhya sajhApa. AjuttA hoh| zobhanaM adhyayanaM syAdhyAyaH / jIvAditatvaparizAnaM, tadupAyabhUtatha thA tasminsvAdhyAye AjutA AyuktA bhavata 1 nihAM hAsyaM, kIDA, AlasyaM, sTokayAtrAM ca tyaktvA || tathA cora-"Ni gA vahu maNNestra hAsa ra vivAjara // joga samaNadhAmamma gaMje agalakho sadA " iti || gurupacayaNayacchallA hoDa gurupravacanavansamA bhavata // mUlArA-- matmasagA pAsapAH / gurUgaM AcAryopAdhyAyasarvasAdhUnAM / / AjuttA AsaktAH nidrAdika tyatvA bhavata yuvaM / uktaMca-NidaM Na bahu maNajja hAsanyedaM vivajJAe / jogga lamaga dhammassa juje aNalamo sadA / / artha-samyagdarzana, jJAna aura cAritra ina guNoMsa jo baDe bana cuke haiM unako guru kahate haiM. arthAt AcArya, upAdhyAya, aura sAdhu ye tIna parameSThI guru kahe jAte haiM. he munigaNa! Apa ina guruoMkI zuzrUSA karo. lAbha kIrti, Adara inakI apekSA choDakara he munigaNa Apa zuzrUSA karo. zuzrUpAse guNoMpara prema hogA. guNaprema karanese samyagdarzana nirmala hotA hai. tathA guruoMkI zuzrUSA karanese unake ratnatrayake prati apanI anumati hai yaha siddha hotA hai anumatIse parizramake binA hI puNyakI prApti hotI hai. he munigaNa Apa ahanta aura siddhakI akRtrima aura Rtrima pratimAoMpara bhakti karo. zatruoMkI athavA 512 Soya Page #533 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulAsavanA mAzcAsaH mitroMkI pratimA yA phoTo dIkha paDhanepara repa aura prema utpanna hotA hai. yadyapi usa phoTone upakAra athavA anaekAra buddha bhI nahIM kiyA hai paraMtu vaha zatrukRta apakAra aura mitrakRta upakArakA smaraNa honema kAraNa hai. jinazvara aura sidoMke anaMtajJAna, anaMtadarzana, samyagdarzana, vItarAgatAdika guNA yadyapi ahatpattimA aura siddhapatimA meM nahIM haiM tathApi una guNoMkA smaraNa honemeM 3 kAraNa hotI haiM, kyoMki ahaMda aura sijhokA una pratimAomeM sAdRzya hai. yaha guNasmaraNa anurAgasvarUpa honase bAna aura zraddhAna ko utpanna karatA hai aura inase navIna kokA aparimita saMbara aura pUrvase baMdhe hue kamaukI mahAnirjarA hotI hai. isaliye AtmasvarUpakI prApti honemeM sahAyaka caityabhakti Apa hamezA karo. he munivRda! Apa pAMca prakArakA vinaya nitya karo. 'vilayaM nayati karmamalaM iti vinayaH' jo kamemajA kamAvatako viSaya kahate haiM. isa vinayake jJAnavinaya, darzanavinaya cAritravinaya tapo vinaya aura upacAravinaya ese pAMca bheda haiM. zAstrama vAcanA aura svAdhyAya kA jo kAla kahA huA hai usI kAla meM zrutakA adhyayana karo, zrutajJAnako batAnekAle gurukI bhakti karo, kucha niyama grahaNa kara Adarase par3ho, guru aura zAstrako chipAkara svayaM maiMne aura merI buddhIse saba zrutajJAna dhAraNa kiyA hai aisA gavaM manameM dhAraNa karanA choTa do. artha zuddhi, vyaMjanazuddhi aura ubhayazuddhike sAtha zrutajJAnakA adhyayana karo. vinayapUrvaka abhyasta huA zrutajJAna karmoMkA saMvara aura nijarA karatA hai. yadi vinaya na hogA to doSasahita zruttajJAna jJAnAcaraNa karmakA nimitta hotA hai, zaMkA, kAMkSA, vicikitsA ityAdi doSoMko jo haTAnA vaha darzana vinaya hai. isakI Apa prApti karane meM prayatna karo, nahIM to zaMkAdika pariNAma mithyAtvako utpanna kareMge jisase darzanamohanIyake Asaya Aphara mithyAtvI banoge. isa mithyA darzanake minase baMdhA huA karma vu:khabhIru aise tumako anaMta kAlataka saMsArameM bhramAvegA. iSTa aura aniSTa eme sparza rasa, gaMdha, rUpa aura zabdoM meM anaMtakAlataka jIvakA abhyAsa honese unameM gaga aura Tepa utpanna hone haiM. kapAya bhI bAhya kAraNa aura abhyaMtara kAraNoMko pAkara udayameM A jAte haiM. unake udayana cAritrakA ghAta hotA hai. karmakA jinhoMme grahaNa hotA hai aisI mAnasika, kAyika aura vAtranika kriyA oMkA abhAva honese cAritra utpanna hotA hai. rAga, dveSa, moha vagairaha pariNAmoMse karma AtmAmeM AtA hai, tathA mana, vacana aura zarIrake azubha vyApAroMse AtmAmeM navIna karma AtA hai. pAnI, havA, agni, pRthvI aura vanaspati ye pAMca prakArake sthAvara jIva haiM. dvIndriyAdika jIvoMko trasajIva kahate haiM. ina chaha kAya jIvoMko bAdhA ho isa Page #534 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAmaH mUlArAdhanA 514 astetastatTRASISTER rItIse gamana karanA, mithyAtvameM aura asaMghamameM jAvAkI pravRti jisasa hogI esA vacana bolanA, sAkSAt athavA paramparAsa jIvoMko bAdhA denA, bhojana karanA, koIbhI vasa vinA deye, binA poTa, jamInaparase lenA aura rakhanA, jamInakI dekhabhAla kiye binA usapara haganA. mRtanA, bagara kriyA karanA. ye kriyAya jItrapaDiAkA kAraNa hai. inakA tyAga karanase cAritra vinaya hotA hai. agama kriyAoMkA tyAga karanA yaha cAritrakA lakSaNa hai. paraMtu jo AraMbha kriyA karate haiM ve cAritra dhAraNa nahIM kara sakate haiM. isa liya he municaMda : Apa cAritrameM nitya udyoga anazana, avamodarya vagairaha tapAsa utpanna honevAle parizramoMko sahana karanA yaha tapovinaya hai. sadi tapa karata gamaya AtmAmeM saMkza pariNAma utpanna hoga no kamaukA mahAna Agyaca hogA aura nirjarA alpa hogI upacAravinaya dhAraNa karanese vidvAna loka yaha mAna vinayazIla hai emA samajhakara pRSA karate haiM. yadi upacAra vinaya nima na ho to vaha nidAkA pAtra honA hai. mAnasika upacAra vinaya, cAcaniya para vinaya aura kAyika upacAra vinaya aima upacAra vinayaka bheda hai. ina vinayoMko jo muni dhAraNa nahIM karanA hai. guruAkI manama abahalanA karatA hai| guru Anepara UThakara khaDA hotA nahIM ve jAnepara unake pIcha jAvA nahIM hAta joDatA nahIM, unakI stuti aura vijJapti karatA nahIM, guruka sammukha Asanapara caDhakara baiThatA hai, unake AgAma hai. unakI niMdA karatA hai aura unako kaThora dAda bolanA hai, gAli detA hai usako nIcagotrakA baMdha hotA hai. isa kamake udayase vaha mAtaga, cAMDAla, dhIvarAdi nidha nIca kuloMmeM janma letA hai. kuttA, sUkara, bagaraha pazuAmeM yaha utpanna hotA hai. jiMdA karanevAle munioM ko gurusa ratnanayakA lAbha honA nahIM. paraMtu jo muni namrampabhAnA guru usako prayannase paDhAte hai aura usakA Adara kAte haiM. isaliye he munigaNa ! Apa binayama nitya tatpara rakhI. avinaya dIpase bharA huA he aura vinaya meM baI guNa nivAsa karate hai aisA samajhakara tuma svAdhyAyameM anurakta raho. zobhana adhyayanako svAdhyAya kahate haiM. jIvAdi tatvoMkA svarUpa samajhalegA aura usakA varNana karanevAle paMcane pahanA yaha zobhana - uttama svAdhyAya hai. isameM tuma hamezA tatpara raho. sonA, hasanA, khelanA, Alasya, loka vyavahAra ina bAtoMko choDakara tuma svAdhyAya karo. pUrvAcArya isa viSayameM aisA karate haiM. 'maiM nidrA ko acchI nahIM mAnatA hUM. maiM hAsya aura krIDA kA tyAga karatA hUM. maiM Alasya choDakara munidhamakI, yogya kriyAoMmeM hamezA ALLPA.. Page #535 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 515 udyukta rahUM" he munida! tuma hamezA tralokya meM mahAna aise sarvajJa kathita Agama meM prema karo. ------- dussahaparIsahahiM ya gAmavacIkaMTaehi tikkhehiM || abhibhUdA vihu saMtA mA dhammadhuraM pamucceha // 301 // mAsma gharaM tyAkSurabhibhUtAH parIpadaiH // dussahai| kaMTakaistIkSNagrayikavacomayaiH // 259 // vijayodayA-dussahaparIsaderti ya duHshai| pariSadvedha | gAmavacImahi tiskhehiM akozavacanakaMTakestI | abhibhUdA ci ya saMtA parAbhUtA api saMtaH / mA madhuraM mucceha mA kRthA dharmabhAratyAgaM / nanu ca 'dussahaparIsaya abhibhRtA mA dhammadhuraM mukheDa ityanenaiva AkozaparIsaha upadiSTaM ? kimanena gAmabacIkeTa ' syanena ? | ayamabhiprAyaH sUtrakArasya soDhavAdivedano'pi na sahate'nieM yacago'tiduSkaramapi rAtsovyaM iti darzanAya pRthagupanam / mahArA- gAmravacITo mAmyANAmavivikajanAnAM vacanAni evaM kaMTakAkroza canairityarthaH sodakSudAdivedano'pi hi nAniSTaM vacanaM zaknoti iti aniduHsahAdAkozavacanasya prathagupAdAnaM atimahAko zavacanaM bhavadbhiH soDavyamityupadezArthaM / artha - duHsaha kSudhAdika parIpahA~se aura grAmyalogoke tIkSNa gAlibacanoM se pIDita hote hue bhI de gaNa ! Apa dharmabhArakA tyAga kadApi na kare. 'duHsaha parIpoMse pIDita ho kara Apa dharmabhAra kA tyAga na karo' vacanoM hi Akrozaparipaha sahanakA antarbhAva hotA hai to bhI grAmyatIkSNa vacanAko sahana karanekA upadeza kyoM kiyA hai ? isa praznakA uttara aisA hai kSudhAdivedanAyeM sahI bhI jAtI haiM paraMtu ane vacana sahA jAyA nahIM. atiduHsaha aniSTa vacana bhI munigaNa ko sahanA cAhiye yaha dikhAnekA AcAryakA abhiprAya thA isaliye 'gAmI tikkhahiM' aisA pratha vacana diyA hai. ASAsaH 4 515 Page #536 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA bhAvAmaH tapAsUdyogaH sarvaprayatlena tyakAlasyairbhavadbhiH kartavya ityupavizati-- titthayaro caduNANI suramahido sijjhidavyayadhuvammi // aNigRhidavalavirio tabovidhANammi ujjamadi // 302 // nirinidlaapaahaani| aniguhya ulaM vIryamudyataHsane tapaH / / 300 / / vijayokyA-ninthayage nIkaraH narani mayA yena bhavAmganAya / kaiyana nacinena gAdharevaliMganamanapani zruta maNa dharAvA tIrthamityucyate / badunayakaraNAtIrthakAraH / athavA 'ninu vidizA ' iti pyapattA nArthazabdena mAgoM ratnayAmakaH ucyate tatkaraNAtIrthakaro bhvti| cauNANI matidhatAyadhimanaHpayazAnayAna / samayahido suredhAtuHprakAraH pUjitaH svargAyataraNajanmAbhiSekapariniAkramaNeSu / mijhidayagadhrummi niyogamAdhiyAM sidaagi| tathApi aNimUhiyabalavirio bhanupanhutabalavIryaH / tavotrihANammi tapaHsamAnAne ujadi uyogaM karoti / tapasyudyogaH sarvaprayatnena kartavyaH ityudeSTuM gAyASTAviMzati AcaSTe - mUlArA---mijmavayayadhuvammi avazyaMbhAbinyAmapi siddhauM mayAma / Alasya choDakara sarva prayatnage tapazcaraNameM tuma udyoga karo aisA AcArya upadeza karate haiM. artha-mani, zrutti, avadhi aura manaHparyaya aina cAra jJAnAka dhArakaH svagAvataraNa, janmAbhiSeka aura dIkSAkalyANAdikoMmeM caturNikAya devAse jo pUje gaye haiM, jinako niyamame mokSaprApti hotI hai, aise tIrthakara bhI apanA pala aura vIrya nahIM chipAta hai aura tapameM udyukta hote hI haiM isaliye tumako bhI tapameM udyoga karanA Avazyaka hai, jisakA Azraya lekara bhavyajIva saMsArase tIrakara muktiko prApta hote haiM usako tIrtha kahate haiM, kitaneka bhavya jIva zrutase athavA gaNadhara kI sahAyatAse saMsArase uttIrNa hote haiM, isaliye zruta aura gaNadharako tIrtha kahate hai. zruta aura gaNadharako bhI jo kAraNa haiM unako nIrthakara kahate haiM. athavA 'timu tiditi nitthaM' aisI bhI tIrtha dAndrakI vyutpatti hai. sanatrayAtmaka mokSamArgako nIrtha kahane haiM, usako jo pracalita karate haiM unako tIrthakara kahate haiM aise tIrthakara bhI yadi napa karate haiM to anya ni bhI kyoM na kareM ? / Page #537 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lAgadhanA mon AzvAsA - - - -- kiM puNa avasesANaM dukkhakkhayakAraNAya sAhaNaM // hoi | ujjammidabbaM sapaJcavAyammi loyammi // 303 // mumukSUNAM kimanyeSAM duHsvakSapaNakAMkSiNAm // na kartavyaM tapo ghoraM pratyavAyAkule jane / / 301 / / vijayodayA -kiM puSa avasasANaM ki punarna prayatitavyaM avaziSTaH sAdhubhiH / dukSaksayakAraNAya duHsvavinAzana mimittaM / sApAye loke AyuSaH, zarIrasya, balasya nIrogatAyAzca dhinAze adhiditakAte sati, dAvAnalasamAna mRtyAbAyAti, lokacanamidaM ameSa bhasmasAtkatu adya ityapi sucira nimiSamAtreNApi mRtyureyAnna mAsamamAsasnukalagayane saMyamara nA prati vacanAdhiSArakaH sthAnAvanAyAti mRtyustAya sapasyuyogaH kaayH| na hi mRmyA dezanigamosti / sthala para pracAro yazA zakaTAdInAM / samIraNapatha eca jyotiSA, kAlida pava bhInamakagadInAM / kaptamasya punarasva mRtyoH sthala, jala, viyati ca cihatiH ! dahanasya sudhArate. vA surAdhipateH, prabhaMjanamya, zItasya yA, himAnyA vA apravezadezAH satina tathA mRtyoH / pathApA nidAnamAna yA dhInAM pittAnilazlapamarU / apamRtyoH punarakhilamera nidAna / bAsasya, kaphasya, zItoSNamohimAtapAnAM zakyaH pratIkArathidhina punaH saMsAre mRtyoH| himogavAdInAM ca kAlo vidito'sti na tadvadasya / na vA hitamasya phiniziyate / yathA rAhubadanakuhare pravezo nizApateH / asatyapi mRtyupanipAne jIvato'yi kurogAzanibhyo mahadyaM / yathA viyato nipatatpabuddha parAzaniH / AyurvalarUpAdayazca guNAstAcadeva yAvaznopati rogo dehaM / yadalalagnastha phalasya tApadapAto yAvanna zvasanaH / vyAdhau ca bAdhyamAne dehe na sukhena zakyate zreyaH kartu, yathA vezmani dahyamAne samantAna pratIkAraH | asatnu vA rogeSu rAgazatruH suhanmukhaH zatruriva pravRddhaH yadA narasya cittaM sAdhate na tadA same'dhikAraH / pittodayo ghedyazubhaprayogaH prazAmyapi, rAgodayasya prAtyahitasya dvantu prazamaH sudurlabhaH / yadaiva va tasya prazamopalabdhiH pUktikarma prAntI sadaiva zreyamanI zakti pinopazAntI kAryacitte ca manyAdhayo rAga ityete pratyavAyA agati, tAMdace. tasi kanvA, gadA na na kheti sadodyogaH kAryaH / mUlArAki puNa punarnAnyaH sAdhubhirudhamanIyamapi tu sapasyudyamaH kartavya eva / sapakacavAyammi AyuHzarIrabalAdivinAzanAtarphitakAlAdibhAvinA mahite / artha-anya muniko bhI saMsAraduHkhokA kSaya karaneke liye kyA prayatla nahIM karanA cAhiye ? arthAt unako bhI tapameM udyoga karanA avazya prApta hai. isa jagata meM manuSyakA Ayu, zarIra, bala aura ArogyakA nAza kara 517 Page #538 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsA HT hogA yaha samajhameM nahIM AtA hai, mRtyu dAvAnalake samAna hai. vaha isa saMpUrNa jagavarUpI vanako kaya dagdha karegA yaha mUlArAdhanA hama nahIM samajha sakate haiM. matyu Aja nahIM AyegA, azA ekapAsa, armamAra, do mahinA mAgAsa, eka varSa taka AvegA nahIM aisA khAtrIse vacana nahIM kaha sakate haiM. eka kSaNameM bhI mRtyukA Agamana hogA. jastaka mRtyu AtA nahIM tabataka tapazcaryAkA udyoga karanA cAhiye. mRtyu amuka sthAnameM rahatA hai aisA usakA pradeza nizcita nahIM hai, gADI moTara vagairaha sthala parahI gamana karate haiM. nakSatrasamUha AkAzameM hI bhramaNa karate haiM. matsya, magara vagairaha jalacara prANI pAnImeM hI phirate haiM. paraMtu atyaMta duHkha denevAlA yaha mRtyu sthalameM, jalameM, AkAzameM sarvatra bhramaNa karatA hai, agni, caMdra, sUrya, indra, ThaMDA athavA uSNa vAyu, aura barpha samadAya inakA jahAM praveza nahIM hai aise pradeza bahuta hai. paraMtu mRtyukA sarvatra apratihata saMcAra hai. vAta, pitta aura kapha ye roga utpanna honeke kAraNa haiM paraMtu apamRtyuka liya maya padArtha kArako sakate hai. vAta, pitta, kapha, zIta. uSNa, jalavRSTi, raMDI, va inakA pratikAra karaneke padArtha hai. parantu isa saMrameM mRtyu kA pratikAra karanevAlA koI bhI padArtha nahIM hai. zItakAla, yAkAla aura grISmakAla inakA samaya logoMko jJAta hotA hai. parantu mRtyukA Agamanasamaya kisI ko bhI mAluma nahA rahatA hai. japa rAhake mukhama candrakA praveza hotA hai taba usase chuDAne bAlA hitakara padArtha koI nahIM hai usI taraha mRtyu jaba jIvako pakaDatA hai taba usako usase bacAnevAlA koI nahIM hai. mRtyuke binA bhI anya padArthAsa prANioNko bhaya utpanna hotA hai, jaise duSTa roga, bajrapAta vagairahase bhaya utpanna hotA hai. azanipAta acAnaka AkAzase hotA hai. tadvat acAnaka mRtyu prANiko pakaDatA hai. Ayu, bala, rUpa bagairaha tabataka dehameM sthira rahane haiM jabataka rogase yaha grasita nahIM hotA. jabataka vAyukA Agamana nahIM tabataka phala zrutameM sthira raha sakatA hai vaha giratA nahIM hai, jaba rogase zarIra pIDita hotA hai taba mukhame Atmahita karanA nahIM hotA hai. jaise agnIse ghara cAroM taraphase jaba ghira jAtA hai taba upAya karanA nitarAM azakya hai. zarIra meM roga nahIM ho to bhI jaba mitrake samAna dakhinevAlA rAgazatru isa manuSya ke cinako pIDita karatA hai taba yaha manuSya samatA dhAraNa karane meM asamartha hotA hai. vaidyake acche prayogoMse prANIkA pittaprakopa zAMta hogA paraMtu prANIkA ahita karanevAlA rAgabhAva zAMta honA par3A hI kaThina hai. pitta zAMta honepara jaisA prANI svakAryameM citta lagAtA hai, tathA pUrvakarma zAMta honepara rAgamAya zAMta hokara AtmakalyANa karanemeM manuSya samartha hotA hai. isa prakAra isa jagatameM mRtyu, rAga Page #539 -------------------------------------------------------------------------- ________________ PORA aura roga ye tapa karane meM vyatyaya lAte haiM. aisA manameM vicAra kara jaba ye dehameM nahIM hoMge taba tapameM udyoga karanA lArAdhanA cAhiye. AzvAsA 5. sattIe bhattIe bijjAvaccujjadA sadA hoha / / ANAe Nijjatti ya sabAla uThAule gacche // 3.4 // zaktito bhaktitaH saMgha vadalAste catudhi / vaiyAvRtyakarAH shshvjinaajnyaamirjraarthinH|| 302 / / vijayodayA-sattIra bhasIpa zaktyA bhaktyA stra | pijjAyanyujavA vaiyAvRtye udyatAH sadA hoi nisya bhavata / ANApa Nijjaretiya saMvakSAnAmAzA vayAnuttyaM kartavyamiti tadAnayA hetubhUtayA, yAvRtyaM hi tapaH tapasA nirjarA bhavatIti ca / sabAlauDAule saha pAlervartamAnA ye pRvAstairAkINe gnne|| mUlArA---prANAe yAvRttye katecyamiti jinAnAmAyA hetubhUtayA / Nijarati vaiyAvRttya nirjarAhetabhanatvAnirjarA iti kRtvA // artha-bAlamuni aura vRddha muniose vyApta ese muni samudAyakA yAvRtya karane meM hai munivRdaH tuma apanI zaktise aura bhattIsa sadA udyata bano. yAvRtya karanA yaha munioMkA kartavya hai esI jinadevakI AjJA hai esA samajhakara aura yaha vaiyAvRtya tapa hai nathA nirjarAkA kAraNa hai aisA samajhakara usakaM karane meM tuma tatpara raho. vaiyyAmRtyaM kartumabhyudyuktaM prati idamAdarzayati semjAgAsANasegjA uvadhI paDilehaNAvaggahide || AhArosahavAyaNavicinvattaNAdIsu / / 3.5 / / upadhInAM nipadyAyAH zayyAyAH pratigdanam / / upakAro'nabhaiSajyamalatyAgAdigocaraH // 303 / / Page #540 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArApanA AzvAsa: 520 vijayodayA--sajjAgAsaNijjA upadhI pahilehaNA ughaggahide / zayyAvakAzasya, niSadyA sthAnasya, upaka. raNAnAM ca pratilekhanA, upagraha upakAraH / kiMviSayaH ? bAhArosAivAyaNavikiMvaNuSyatsaNAdIsu yogyasya AhArasya auSadhasya yA dAna svAdhyAyasyotsAraNaM azakarUpa zarIramalAnarAsa uvattaNe pAvApAntarasyotthApana / vaiyyAvRttyaprayogavidhi gAyAdvayenAha mUlArA-sejjogAsa zayanasyAnaM / pise| apazasthAna : unI kAmAni / yA pratileikanA / jabaga hidhe upagraha upakAra ityarthaH / sa cAhArAdivipayo pAhAH / AhArosaha yogyasthAbAramyauparasya ca dAna / vAyaNA vyAlyAna / viciNaM azakasya kAyamala zodhanam / uttarNa pAtpiAbhannirotthAnamaH / cayApatya karane ke liye udyukta hue munioko vaiyAvRtyakA prayogavidhi batalAta hai artha--zayanasthAna, baiThanekA sthAna, upakaraNa-piMchI kamaMDalu vagairaha inakA zodhana karanA, AhAra-yogya nirdoSa AhAra, nirdoSa auSadha, dekara upakAra karanA, svAdhyAya karanA arthAta vyAkhyAna karanA, azakta munikA malA uThAnA, usa muniko eka bAjuse dUsare bAjupara uThAkara sulAnA baiThAnA vagairaha kArya karanA yaha saca vaiyAvatyakA vidhi hai. addhANa teNa sAvayarAyaNadIrodhagAsine Ume !! bejjAbacaM uttaM saMgahaNArakkhaNAveda // 306 // mArge corApagArAjadurbhikSmarakAdiSu // vaiyAvRtya vidhAtavyaM sarAsaMgrahaM sadA // 304 // bijayodagA-addhANa teNa sAvarAyaNadIrodhagAsice Uma adhvanAM zrameNa dhAMtAno pAdAdimaInaM / stanarupayA mANAnAM / tathA zvApadaiH, durvA bhUmipAla, navIrodhakaH mAryA ca tatpadravanirAmaH vidyAdibhiH / Ume durmizna mubhikSedazA. nayama / gherajAgharAne yutaM yeyAvRtyamukam / saMgahasArakvaNoMvedaM saMgrahasaMrakSaNAbhyAmupetaH / mUlArA--adbhANaM mArgazrameNa lAnAM pAdAdigadanaM / teNa cauropadravanirAsaH / evamuttaratrApyupaskAraH / karAvA. gayaga dIrodhakAtive upadrava nirAkAra: * rodhaka baMdIkAraH / asiva garake tadupadravavinAzo vidyAdibhiH / Ubhe durbhikSa mubhizaMdazanayana | saMga mA bheTatyAdi dheryAdhAnapUrvaka samyagaMgIkAraH / mArakarakhaNaM saMrakSaNa : 520 Page #541 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pUlArAdhanA 't'At' artha- jo muni rAste ke zrama se thaka gaye unakI pagacaMpI karanA, hastamardana, aMgamardana karanA. jina guniA kI cArase upadruba huA, duSTa pazuAMse pIDA huI ho, rAjAse kaSTa pohoMcA hogA, nadIke dvArA koI muni ruka gaye bhArI roga se pIDita hogaye to unakA upadrava vidyAdikoMse naSTa karanA cAhiye. yadi koI muni durbhikSapIDita hue ho to unako subhikSa dezameM lAkara unakI pIDAkA parihAra karanA cAhiye. ina saba kAryoMko vaiyAvRtya kahate haiM, aise kArya karane se punioMkA maMgraha hotA hai. aura Apa Daro mana aisA bolakara unameM dhairya utpanna kara unakA aMgIkAra karanA cAhiye. kRyAkaraNaM niti aNigRhida balavario vejjAvacaM jiNovadeseNa || jadi Na karedi samatyo saMto so hodi giddhammo // 307 // samagra vitta yo vaiyAvRtyaM jinAjJayA // to nirdharmakaH sakaH // 308 // vijayA abhihitetyAdinA nigUDhacI vaiyAvRtyanipadikrameNa na karoti / zakto'pi sana sa nirdhamabhavati bhavati iti matrArthaH / bhaiyAvRttyA karaNe doSAngAzrAyenAha ... mUla:rA spaSTaM / jo muni vaiyAvRtya karatA nahIM usakI niMdA karate haiM artha-jisana apanA bala aura vIrya chipAyA nahIM hai, aura jo samartha hai to bhI jinezvarane kahe hue kramase jo vaiyAtya karatA nahIM hai vaha muni nirdharmA hai arthAt ase bhraSTa huA hai aisA samajhanA cAhiye. aisA isa sUtrakA artha hai. avakA 1 52. Page #542 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArAdhanA AvAra doghAMtarANi vyAca.... titthayarANAkodho sudhammavirAdhaNA aNAyAro || appAparopavayaNaM ca taNa Nihida hA~da // 308 // AjJAkopI jinaMdrANAM zratadharmavirAdhanA / / amAcAra: kRtastaMna svaparAgamavarjanam // 20 // vijayodayA-titthayarANAkodho tIrthakarANAmAzAkopaH / suvadhammAdhirAhaNA zutopaviSTadharmanAzanaM / aNAcAro AcArAbhASaH yAzyAkye tapasi bhataH / apAparopaSayaNaM ca taNa NijjUdviva hodi| AramA sAdhuSargaH pravacanaM ca syaktaM bhavati / tapasyamudyogAdAtmA syakto bhaSati, ApaghupakArAkaraNAcatidhargaH, zrutopaviSTasyAkaraNAdAgamazca tyktH|| mulArA-kovo bhaMgaH kRto bhavatIti zeSaH / sudadhammavirANA zutopadiSTadharmavinAzaH / yAvRtyAkhye tapasyapravRtteH / NijjUhidaM sapasyanudyogAdAtmA tyaktaH / ApApakArAkaraNAtivargaH / zrunopadiSTasyAkaraNAdAgamazca / anya doSAMkA bhI varNana karate haiM -- artha ..yAdhRtya karanA cAhiye aisI arhatparamezvarakI AjJA hai paraMtu jo vaiyAvRtya nahIM karatA hai usane unakI AjJAkA bhaMga kiyA hai aisA samajhanA cAhiye. vaiyAvRtya na karanese zAstra meM kahe hue dharmakA nAza hotA hai. vaiyAvatya nahIM karanese muni munighamakA AcAra pAla nahIM sakeMga isaliye dhamabinAza hogA. anAcAra hogA. kyoMki, koI bhI bayAvatya nAmaka tapameM pravRtta nahIM hoMge, vayAvRtya na karanese apanA, sAdhuvargakA aura AgamakA tyAga hogA. tapazcaraNameM ukta na honeme anmAkA tyAga hubA, saMkaTameM upakAra na karanase yatioMkA tyAga hotA hai. aura zAstropadiSTa vaiyAvRtyakA pAlana na karanesa AgamakA tyAga hotA hai. vayAvRtya na karanesa eme mahAdoSa utpanna hote hai. 52 1 kapustake - payAgrastyAkhye tapasi ' ita Arabhya anetanamAdhAdvayaM taTTIkA pa mopalamdhA / Page #543 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArAdhanA Apa guNAnyAvRsyakaraNe kathayati gAdhArayena guNapariNAmo savA vacchallaM bhattipattalaMbho ya || saMdhANaM tavapUyA avvocchittI samAdhI ya // 309 / / vijayovayA-guNapariNAmo yatiguNapariNatiH / saTTA thA | vAla vAtsatyaM / bhaktIbhaktiH / ettalabho ya pAtrasya lAbhaH / saMdhANaM saMdhAnaM / tapa tapaH / atrugchisIya tinthasya anyacchittidha tIrthasya / samAdhI ya samAdhizca / vaiyAvRtyakaraNe iSTAdazaguNAngAdhAdvayanodizati-- mUlAsa--guNapariNAmA vaiyAvRtyakarasya vAzyamAnasAghuguNeSu yAmanA / kriyamANa yAyanyasya ga sAdhana samyaktyAdi gubhopu prabaMdhana pravRttiH / panalamI pAvasya lAbhaH / saMdhANaM kunazcamichinnA darzanAsAnA Amani punaH saMyojana / caiyAkRtya karanese utpanna honevAle guNoM kA varNana AcArya dona gAthAoMse karate haiMartha baiyAvRtya karanese itane guNAkI prApti hotI hai.--- 1 guNapariNAma-muniguNoMkI vaiyAvRtya karanevAle meM pariNati hotI hai. upasargAdise jisako pIDA huI hai ese munike guNa marako prApta ho aisI icchA vaiyAvatya karanevAlake mana meM utpanna honA yaha guNapariNati zabdakA artha hai 2 zraddhA karanA, 3 bhakti 5 vAtsalya 5 pAtralaMbha- pAtra kI prApti honA 6, saMdhAna kisI kAraNa se vicchinna hue samyagdarzanAdikAko AramAmeM joDa denA, 7 tapa 8 pUjA 9 tIrthAvyanchitti tIrthakI paraMparA satata rahanA arthAta dharmakA nAza na hone denA. 10 samAdhi ANA saMjamasAkhilladA ya dANaM ca avidigiMchA ya // vejjAvazcarasa guNA pabhAvaNA kajjapuSNANi // 31 // gayam-guNapariNAmazraddhAvAtsalyabhaktipAtralAbhasaMdhAnatapaHpUjAtIrthAvicchittisamAdhijinAjJAsayamasAhAyyadAnAvicIkatsAprabhAvanAsaMghakAryANi vaiyAvRttyaguNAH // 307-308 // Page #544 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA RA vijayodayA-ANA saMjamasAkhillanA ya AjJA saMyamasAhAyya ca / dANaM ca dAnaM ca / sarvopadizvaiyAvRtyakamatzA saMpAvitA| AzAsaMpAdanamAjJAsayamaH / parasya yAvRsyakRta upkaarH| ratnaSayasya niranicArasyabAnaM / saMjamamAbiladAya saMyama sAhAyamiti cArthaH / ayiniAgadA ya ayicikitsA ma / yajAmazvassa guNA paMcyAttyasya guNA: pamAvA prabhAva nA ca / kapaNANi kAryanivAni c| malAga -mAbilidA sAdAbhyaM / nAga jitinAgralaya pAna || . mAyAgaMyama, mAnApamAna niyamita prabhAvanA kAya nirvAhaNa ema yAdanyaka ThAraha guNa hai... : yajJana yAvanya karanA yaha manitrAkA kartavya hai sI AjJA dI hai. unakI AnAkA saMpAdana karanA cAhiye azIta munioka saMyamameM vaiyAvRtya karake upakAra karanA cAhiye, saMyamasAkhilladA mayama meM mahApatA karanA. guNapariNAmo ityatatpadaM vyAcaai mohaggiNAdimahadA ghoramahAvayaNAe phuTato // DAjhadi hu dhagadhagaMto sasurAsuramANuso loo // 311 / / dahAte sakalo loko mahatA mohabahinA / dharadhagityeSa kurvANo mahAbedanayA sphuTam // 305 / / - vijayonyA-mAgiNA asAmAhinA / adimahadA atimahatA, sakana basnudhipayanayA mahadazAna nega ujjhadi vahAna zeramajAMyatraNApa borayA mahalyA vvnyaa| kuto vizIyamANaH / dhagadhagaMto dhagadhagAyamAnaH / samaya khuramANusI logo devAsuramAnupaiH saha varnamAmo lokaH // guNapariNAma gAyAnuSTayena vyAcaai mohaggiANA gagavAha gamyatyAdiprayayalakSaNAnaminA / adi mahadA malabastuspiyana yA ani vipulana / phaTannA vizIyamA: | gavagato dhagadhagAyanAna, jAmbalyamAnatyarthaH / logo bAhi garamaprANigaNaH / guNapariNAma isa guNakA spaSTIkaraNa karate haiartha- yaha jagata moharUpI agnIsa adhIta ajJAnarUpI agnIse jala rahA hai. isa agnIna saMpUrNa vastuya Page #545 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa 21 gharalI hai. isa ke dvArA sara jIva dagdha ho rahA hai. isase honevAlI ghora vedanAse unake aMga phuTane lage haiM. aura unako baDA hI dAha ho rahA hai. isa agni meM kevala manuSya aura pazu hI dagdha ho rahe haiM aisA nahIM samajhanA paraMtu samasta caturNikAya deva bhI jala rahe haiM. tAtparya yaha hai ki jagatake samasta jItra vastuokA yathArtha svarUpa jAnane meM asamartha hai. unameM gADa ajAna mA hai. dimmi pAri mugiNA NANajalobaggaheNa vijhavide / / DAhummukkA hoti hu dameNa NicaMdaNA ceya / / 312 // natra vidhyApita sadyo bhUyasA jJAnapAthasA || mannA yamapayorAzau sunAyaM tapodhanAH / / 310 / / vijayodayA-mmi palasmimloke dahyamAne / vari punaH mugiNo NivedaNAneca hati munara para nizAnA bhavanti / kathaM ? pANijalovaragahaNa jJAnajalopagraheNa / vijayavide naze mohaanaa| tumsukA daadonmuktaaH| bameNa gagar3e papazamana ca / etadunaM bhavati---samIcInamAnajalapravAhonmUlitAnAnayanigrasaratvaM nAma banInA guNa nivedanAva nti| mUlArA - nimi kasminloka dala mAne / gari pugaH / gajaloyagraheNa asmadehAdibhedajJAnasalilaparAheNa trivi vidhyAyine / mohamahAdhigi zepaH / anye tu padamI yamya mohAnAvityatha mAhuH / dameNa rAgadrepaprazamana / zivadaNA ceva munaya evaM nidA magannItyarthaH / etaduktaM bhavani- mamIcIna jJAna jalAnamaratvaM, binadanatva va nAtInAM guNA jJAnAnaMdamaya ityatha / artha-gaha maya jagat ajhAnAgnime jala rahA hai paraMtu munIzvara jJAnamaya jala pravAhame moharUSI agni ko bujhAkara bhrAnti: saMzaya anadhyavasAyAdi vedanAse mukta hue haiM. arthAta unako deha aura AnamA bhitra bhinna hai aisA jJAna huA hai, dehahI ma hUM yaha bhrAnti unake hRdayase naSTa ho gaI hai. munione jitendriyatA aura gagadveSakA upazama ina upayoMse 'ajJAnajanya vedanAkA nAza kiyA hai. abhiprAya yaha hai ki muni samyagjJAnarUpI jalapravAhase ajJAnAgni samRla zAMna kara vadanA rahita hue hai. 4 525 Page #546 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA mUlArAdhanA aretets jiggahididiyadArA samAhidA smiksypeddhuNgaa| dhaNNA NirASayarakhA tabasA vidhuNaMti kammarayaM // 313 // nigRhItendriyadvAraH sarvaceSTAsamAhitaH / / dhanyaistapaHsamIreNa dhUyante karmareNavaH / / 311 / / vijayodayA-Nigyahidi diyadArA iMdriyaM dvividha duvyendriyaM bhAvandriyaM iti / natra dvanyadriya pudagalamkaMdhA AtmapradezAzva tadAdhArAH / bhAvandriyaM jJAnAvaraNakSayopazama iMdriyajanino rUmAnupayogadha / nahomapogendriya gRhItaM tatsAhacaryAdrAgadveSAyamanoza bhanojhaca vizvaye pravRtI / iha pApakarmanimittatayA radriyArazanocyate / nAyamarthaHnigRhItaMdriyayiSaparAgoSA iti 1 samAhidA ratnatraye samapahitacittAH / samidasambacegA samyakpravRttasahAH caSaNA puNyavaMtaH girASapakkhA nizcalA iti kecidvadanti / anye nirapekSAH satkAraM lAma yAnapekSamANAH iti kathayati / tapasA vidhuNaMti kammaraNa tapasA karmarajoSidhUnanaM kuryanti / nigRhItendriya, ratnatrayaikAgratA, niraSayacezavattA, satkArAdenirapekSatA, tapasi vRttatA, karmarajoyidhUnanaM ca yatiguNAH patayA gAthayA suucitaaH| mulArA - NiggahididiyadArA nigRhItendriyaviSayarAgadveSAH / samAhidA ratnatraye samAhitacitAH / samidA samyakpravRttA / ciTThA IryAbhASAdipravRttiH / NirAvayAlA nizcalA satkArAdinirapakSA vaa| aya jiteMdriyatvaM, ragnatrayakAmatA, niravAyacepatvaM, satkArAdinirapekSatA, tapasi vRttimattA, kamarajobidhUnanaM ca yatigugAH cinAH / / artha-Travyedriya aura bhAvadriya aise iMdriyoMke do bheda hai. pahalamkaMdhAMkI iMdriyAkAra racanA hotI hai aura AtmAke pradeza bhI iMdriyAkAra banate haiM una donoMko bhI dravyendriya kahate haiM. AtmapradezAMka AdhAra para laskaMdha rahate haiM. jJAnAvaraNIya karmake kSayopazamako bhAbeMdriya kahate haiM. aura rUpa rasa, gaMdhAdikoMko jAnanekeliye AsmAkI prayatti honA isako bhI bhAveMdriya kahanA cAhiya. rUpAdikoMke prati upayoga honA-unako jAnane meM udyakta honA isako yahAM iMdriya samajhanA cAhiye. arthAt upayogarUpa bhAveMdriyako yahA~ iMdriya kahanA cAhiye. kyoMki usake Azrayase jIvake rAga dveSa suMdara aura asuMdara sparzAdi viSayoM meM pravRtta hone haiM. jagata meM iSTAniSTa viSaya meM iMdriyAM pravana ho kara jIvako dAkhita karatI hai. ataH munigaNa iMdriyoMke spAdi viSayoM meM honevAle rAgadveSoMko naSTakara ratnatrayameM apane manako ekAgra karate hai. aura apanI sarva pravRttiyAM-bolanA, calanA, vastu uThAnA, AhAra lenA vagairaha / kriyAyeM prANirakSaNa ke abhiprAyase karate haiM. ve apane manako nizcala karate haiM. athavA satkArakI, aura lAbhakI ape SRI Page #547 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA Azva kSA ve nahIM karate hai. ataH ve nirapekSa svabhAvavAna haiM. aise munirAja dhanya hai. aise hI yatinAyaka tapazcaraNase karmarajako AtmAse haTAte haiM. zAlaya naha hai ki---tendriya natrayameM ekAgratA, IyAdisaminioMkA pAlana karanA, satkArAdika kI icchA na rakhanA, tapame tatpara honA, karmanAza karanA ye yatioMka guNa isa gAthAsa AcAryajIne sacita kiya haiM. iya daDhaguNapariNAmo vejjAvaccaM karedi saahuss| vejjAbacceNa tado guNapariNAmo ko hodi // 314 / / itthaM guNaparINAmo vidyate yasya nishcitH|| sAdhanA bhavyabaMdhUnAM vaiyAvRtyaM tanoti saH // 312 / / vijayodayA-ya payaM vadaguNapariNAmo yattiguNeSu vyAvarNiteSu radaparipAAmaH / sAdhussa bejjAvaracaM karA sAdhopAvRttyaM karoti / jAparaveNa paiyAkhUtyena 1 tado tena guNapariNAmo kado dodi guNapariNAmaH ruto bhavati / patadu bhavati-asya yaterete guNA, rame nazyati yadi nopakAraM kuryAt iti yavetasi karoti sa teSu guNeSu pariNato bhavati / yasya copakAraH kRtastasya va guNeSu pariNatiH kRtA bhavati / ataH svaparopakAranimi vaiyApusya iti AlyAta // mUlArA-daDhaguNapariNAmo yatiguNeSu vyAvarNiteSu nizcalAnurAgasaMskAraH / tado tena tadguNagrAmasamagrayatigocareNa / guNe ityAdi / etaduktaM bhavati-asya yaverete guNA nazyanti yadi nopakAraM kuryAmiti yazcetasi karoti sa teSu guNeSu pariNato bhavati / tairvAsito bhavatItyarthaH / yasya copakAraH kRtastasya guNeSu pariNatisvadapracyutiH kRtA bhavati / ata; svaparopakAranimittaM cayApatyamityAkhyAtaM / uktaM ca-svaduHkhanighRNAraMbhAH paraduHkheSu du:khitAH // niryavekSaM parArthaghu baddhakamA mumukssvH|| artha-yAvRtya karanesa patioMke guNoMmeM vaiyAvRtya karanevAleke hRdayameM rada anurAga utpanna hotA hai, isa| liye vaiyAgRtyase guNapaNiti hotI hai aisA AcArya kahate haiM, abhiprAya yaha hai ki, isa yatirAjameM jiteMdriyatA, ratnatrayameM ekAgratA, vagairaha guNa hai. yadi maiM inakI zuzrUSA na karUMgA to inake ye mahanIya guNa naSTa hoMge. aisA jo ISSISTANDAR Page #548 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa mana meM vicAra kara unakI sevA karatA hai vaha muni unake guNoM meM anurakta hokara vaisA guNavAna hojAtA hai. aura jisaka Upara bavAcatya se upakAra kiyA jAtA hai usakI bhI guNoMmeM pariNati hotI hai. athAt vaha apane guNoMse cyuta nahIM honA. isaliye yaha vaiyAvatya tapa svopakAra aura paropakAra ke liya kAraNa hotA hai aimA AcArya kahate haiM. TRE pariNAmo mata : ma yatriguNAta mA jaha jaha guNapariNAmo taha taha Aruhai dhammaguNamedi / / vaDhudi jiNavaramagge NavaNavasaMvegasaDhAvi // 315 / / yathA yathA nizaM sAdhArvardhate gaNavAsanA // .. jinezazAsana zraddhA parodeti tathA tathA // 313|| vijayodayA-jaha tada yathA yathA guNapariNAmo yayati nahatA bhAmahara dhammaguNameditathA tathA'rohati cAritragumathaNIvara dhate / jiNavaramaga jinadamAga / ki caIte ? nayanavasaMvemasahAvi pratyagrasaMsArAbhIstAazApi / ra guNazadhdena guNanibhAtaH smAta pratyaya ucyate / tenAthamarthaH--yathA yathA yatiguNAnAM smaraNa tathA tathA cAritramugAnupAgehati / vismRtayatiguNo na tatrabhavatate / tayAM guNAnAM smaraNAttatra icirUpajAyate 1 guNAnurAgiNohi bhvyaaH| saMmA gmIni: dhajJAna prayatamAnA dRDhayati yati ratnatraye / gaz2ayA gAthAyA :sumitA thaddhA vyAkhyAtA / guNAnAmanusmaraNAsatra m.dhirmvni|| zraddhA vyAvaSTa mUlArA-guNa pariNAmI yaha guNazabdena guNanirbhAsaH smAtaH pratyaya ucyate / tenAyamarthaH / yathA yathA yati. pAnAM smaraNaM bhavani tathA tathA narinagaga dhimArohati / vardhate ca jinavaramArge'pUrvA pUrvasaMsArabhIkatvAnuSiddhA zraddhA / uktaM ca - yathA yathAnizaM sAdhAvaddhata guNayAsanA || jinasazAsana pani nayA nayA / / artha-muni jasa jaise unarottara guNoMmeM pariNata arthAt dRDha hoMge basa 2 ce cAritraguNoM kI nasanIpara ArohaNa kara apane nirmala svarUpako prApta hoMge, aura jinezvaraka mArgameM uttarotara tAjI saMsArabhIrutAkI zraddhA baDhe gI. isa gAthAmeM 'guNapariNAmo' yaha samasta pada hai isameM guNa zabda kA artha smaraNa jJAna aisA samajhanA caa| Page #549 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AsAma ata: isakA spaSTArtha isa mujaba hai-jame 2 vaniguNoMzA smaraNa hotA hai bame 2 yati cAritraguNoMpara ArohaNa karane meM. paraMtu jinako yatikA smaraNa nahIM hotA hai ve apane meM yatiguNa lAnakA zyala nahIM karate haiM. yatiguNoM kA smaraNa honase unameM saci paidA hotI hai. bhavyajIvoMkA guNoMpara prema rahatA hai arthAta ve guNoMpara prema karata hai. saMsArabhautika vipayama utpanna huI zraddhA yatiko ratnatrayameM dRr3ha karatI hai. isa gAthAmeM zraddhA nAmaka guNakA vivecana kiyA hai. 59 mAcI prAryA vAtsalyaM nAma darzanamya guNo bhavatInAca sahAe baTTiyAe baschallaM bhAvado uvakramadi // to tivvadhammarAo savvajagamuhAvaho hoi // 316 // vinA guNaparINAnaM yAvatyaM karoti no / gyatastato mumukSUNAM vaiyAvRtyaM vyakti saH // 314 / / pravRdharmasaMvegaH zraddhayA vardhamAnayA // yatiH karoti vAtsalya lokadvayasukhapradam // 315|| bijayodayA-saTTApa badidAe zraddhayA vrddhityaa| vacchala bhAvavo upakamavi vAtsalyaM bhASataH manasA prArabhate / to tataH / tibdhadhammarAno dharme tIvo rAgaH / tIvadharmarAgo vA yatirAtmanaH sakalaM sukhamArahati / vAtsalya ityetanyAkhyAtamanayA gaathyaa| zraddhAvRddhau ca vAtsalya bhAma danasya guNo bhavatItyAha-- mUlArA- bhAvado manamA / savvajagasuhAvaho sarveSu jagatsu yatsukhamaiMdriyikaM atIMdriyaM vA tadAvahatyAkani yatiH / guNoMkA smaraNa honese ruciguNa utpanna hotA hai aura usake baDhanese vAtsalya nAmaka samyagdarzana guNa utpanna hotA hai. isakA varNana graMthakAra karate haiM - artha-zradbhAguNa badanase muni manase yatioMpara vAtsalya karate haiM, arthAta unakA AdarasatkAra, mevAdika kArya yathocita karate haiM. isa vAtsalya bhAvasa dharmameM tIna prema utpanna hotA hai, jisakA dharmapara tItra anurAga 9929 Page #550 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa umpanna huA hai usa mArnako jagatake iMdriyajanyasukha aura atIndriya sukha prApta hote haiM. isa gAthAse vAtsalya guNakA varNana kiyA gayA. vayAe yasya bhani nAma yo guNasne vyAca2-.. arahatamiddhabhattI gurubhattI savyasAhubhattI ya / / AsevidA samaggA vimalA varadhammabhattI ya 5 317 // bhaktirarhatsu siddheSu dharmasUrighu saadhussu|| vaiyAvRtyakRtotkRSTA pUjA bhavati sevitA // 313 / / vijayodayA--araItasiddhabhatI tabAIto nAmAsiMphrAnte tRtIye bhave darzanavizuddhyAtipariNAmavizeSabaddhatIrthakaracanAmakarmAtizayAH / svavitaraNAvipara durayApapaMcamahAkalyANabhAginaH / ghAtikamapralayAdhigatasakalahatyavikAlagocAvarUpAyabhAsanapaTuniratizayazAladarzanamohonmUlanopajAnavItarAgasammamAyA cAritramohotyAramannadhyavItarAgabhAvAH / vIyAtagayakarmaprazayAyibhUnAnavIyoH |priitsNsaarbhnyjno raNavaddha nizAH / ahAnihAyaMcammiAnihAya vizAH siddhA nAma mithyAvAririNAmopanItakarmAekabaMdhabhirmuktAH jgnyaayaadhaaH| upamAnahAnatama ! jAnyapa mAnanigarapAzAnanamayaH / punAkAgaH prAmaparamAgAvayAH / yArahansi: yoniH / rAjAmAyApImApA sahI nautayomakiH / sapanAhabhatI va sasAnubhaktizca / AsavithA AsabitA matrani ! ahaMdAdhiyayAvRtyA mAneSa bhakti thAnA bhavati / khatrayavanAmughakaraNAtadAdarata paca natra bhktiH| dayAvRtya bhaktimApAdayati aIdAdiviyuktaH / bhakti gAthAdvayana vyAcaSTe / mUlArA--gurubhattI AcAryopAdhyAyabhaktiH / ahadA padiSTayayAvatyakaragAnIktaH khalu kRtA bhavati / ratnatrayabatA corakArakaraNAsavAdarata eva dharma bhaktiH / AmabidA vaiyAvRtyaM kurvatAsakRtkRtA / ba-iti yamake parva jaga bhavananiyAI saMgama nigiTa eziSAgA jinako mAni zaya kAyadyAmA kamakA bahAnAmAMvarariti: pAMca mAyAmIkAna calokA kAma para jAnA inaa yAya: . . nakI prApti kI hai, darzanamohanIya karmakA samUla nAza karanaM jinakI bIvarAga mubhyastvakA lAbha huA hai, cAri RAA Page #551 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 531 mohakA samUla nAza kara jinhone vItarAgamAya cAritrako prApta kiyA hai, vIyantirAya karmake kSayasa anaMtavIryakA lAbha jinako huA hai, Asanna bhavyoM kA uddhAra karaneke liye jinhoMne pratijJA dhAraNa kI hai, ATha mahAprAtihArya aura cautisa vizeSa atizayoMkI jinako prApti huI hai ve arahaMta haiM. midhyAtva avirati, pramAda kapAya aura yoga ina pariNAmoM se baddha hue ATha karmoMkA jinhoMne nAza kiyA hai, jo jarA aura bharaNase pare haiM, jinako kisI prakArakI rAdhA nahIM hai, jinakA sukha anupama aura anaMta hai, jinakA jJAnarUpI zarIra atizaya ujjvala aura AvaraNarahita haiM. jo puruSAkAra haiM, aura paramAtmapadako dhAraNa karate haiM, ye siddhaparameSTi haiM. vaiyAvRtya se arhat aura siddhoM ke Upara bhakti hotI hai. gurubhakti-guruzabdase yahAM AcArya aura upAdhyAya parameSThIkA grahaNa hotA hai. AcAryabhakti, upAdhyAyabhakti aura sAdhubhakti ye bhakti karanekA adAdikAMsa kahA huA vaiyAvRtya karane se milatA hai. aura vaiyAvRtya karane se dharmapara nirmala bhakti utpanna hotI hai. ratnatrayadhAraka munio para upakAra karanese, unakA Adara karanese hI unake Upara bhakti karane kA zreya milatA hai. vaiyAvRtya tapa addedAdi paMca parameSThi meM bhakti utpanna karatA hai aisA isa gAthAkA abhiprAya haiM. idAnIM tasyA mAhAtmyaM stauti -- saMvegajaNiyakaraNA NirasallA maMdaruva NikkaMpA // jassa daDhA jiNabhattI tassa bhayaM Natthi saMsAre // 318 // adbhaktiH parA yasya vibhIte bhavato na saH yenAvagAhitA gaMgA sa kiM nazyati vahitaH // 297 // saMsAra bhIrutotpannA niHzalyA maMdarAcalA || jibhaktA yasya nAsti tasya bhavAdbhayam // 318 // vijayodayA saMvegajaNikaraNA saMsArabhIrutotpAdA | kaNAdaH sAmAnyavacano'pi utpattikiyAvRtiraba gRhItaH / NirukhalA mithyAtsena, mAzrayA, nizanena rahitA / maMda maMdara nicalA / jasma dahA jibhaktI yasya jine bhaktidvANa tassa bhayamandhi saMkhAre tasya bhayaM nAsti saMsArAt / nizabdenApAIdAdayaH sarva pavocyate / karmakadezAnAM ca jayAt zrabho'pi karmANyamabhavati iti jinazadhdenocyate / yAmAdikamanudina vRstatkathayati / A 531 Page #552 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH saMvegajaNiyakaraNA hatyanena saMsArabhayanirAkaraNopAyabhUtA jinabhaktiriti prAtyA pravRtteti yAvat / vainayikamithyAdRSTe sabaMdha bhaktiH pravartate iti tasvirAsAya girasallA ityucyate / maMdaruca NikaMpAtyanena sarvakAlavRttitAkhyAtA / sAsAdana samyagrajItAjyalpakAlA na saMsArAnissArayatIti / / jinamaktimAhAtmyamabhiSTauti bhUlArA-mavegajaNidakaraNyA saMsArabhIrutayA na dravyAlAmAdinA kRtotpAdAkaraNazabdo hAtrotpattyarthaH / NissalA ciyAvayAtilAnamAyika vicAraH sarvatra bhaktiH pravartate iti tanirAsAya idaM / maMdarIba NikapA sarvakAlavartinI na sAsAdanasamyagdRSTivalpakAlA / daDhA abhedyaa| jiNabhattI jinazabdenAtra paMcApya dAdaya ucyante / karmagAmekadezena sAkalyena ra jayAt / tathA dhamo'pi saMsAre saMsArAn / jinAdibhaktyA hi sudevatvasumAnuSatvalakSaNe sukhAnu baMdhinyeva bhave bhrAmyati / ukta ca / saMsArabhIratopanA niHzalyA maMdarApalA / jinabhaktirTaTA yasya nAsti tasya bhavAdyam / / bhaktike mAhAtmyakA AcArya kathana karate haiM artha--saMsAra se bhaya utpanna karanevAlI, mAyA, mithyAtva aura nidAna ina tIna zalyoMse rahita, maMdara / parvatake samAna nizcala esI jinameM jisakI dRr3ha bhakti hai usa muniko saMsArame bhaya nahIM rahatA hai. yahAM jinazada me paMca parameSThioMkA grahaNa hotA hai. jaisa arhanta aura siddha parameSThioMne ghAtikarmakA nAza kiyA hai vaise AcArya, upAdhyAya aura sAdhuparameSTiAne ghAtikarmoMkA ekadezase nAza kiyA hai isaliye unako bhI jina kahate haiM. dharma bhI karmoMkA parAbhava karatA hai ata: usako bhI jina kaha sakate haiM. dravyalAbhAdikakI apekSA na karake kI huI jinamakti karmanAza karatI hai. yaha makti saMsArabhaya dUra karanevAlI hai. cainayika mithyAdRSTIkI sarvatra bhakti rahatI hai, usakA nirasana karaneke liye jinabhakti ko NissallA' yaha vizeSaNa diyA hai. 'maMdaruvvaNikaMpA yaha vizeSaNa sarvakAla jina bhAkta rahatI hai, sAsAdana samyagrASTika samAna vaha alpa kAlika nahIM hai aisA abhiprAya vyakta karatA hai. sAsAdana sampaSTikI bhakti alpakAlahI rahatI hai ataH usameM saMsAra nAza karanekA mAmadhye nahIM hai, 532 Page #553 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA bhAdhAsaH vaiyAvRtyasya pAtralAbhaguNamAcaSTe paMcamahalyayaguttI jiggahidakasAyavedaNo deto / / labbhadi hu pattabhUdo NANAsudarayaNaNidhibhUdo // 319 // niHkapAyo yatirdAntaH pAtrabhUto guNAkaraH / / mahAvratadharo dhIro labhate zrutasAgaram / / 319 // vijayocyA-paMcamahAncadagutto paMcabhirmahAyataiH kRtAnacAnirodhaH / NihiyakasAyaSeyaNoM nigRhItakApAyaadanaH kaSAyastu tapAyatyAtmAnamiti ghedanA / daMto dAMtaH zAMtarAgajadoSaH / parihAnAdvairAgyabhAvanAtaH prazAMtarAga iti runyA dAMta ityucyate / lambhava khu pattabhUdo labhyate pAtrabhUtaH / NANAsudayaNanidhibhUdo nAnAdhRtaratnanidhibhUtaH // pAtralAbhaguNamAhabhUlAga-gunI katAbAnagavaH / vevaNA udayaH / lanmadi lagyate vaiyAvRtyAn / ApatrAtAra hi sarvo'yAzrayati / artha--ahiMsAdi pAMca mahAvatoMse baMda kiyA hai karmakA Agamana jisane kaSAya AtmAko saMtapta karate hai. arthAt duHkhita karate haiM. anaH jimane kamAyase utpanna honevAlI vedanAko zAMta karadiyA hai. rAgabhAvase utpanna honevAle doSa jisake zAMta hue haiM. arthAt jJAna aura vairAgyase jisakA rAgabhAva zAMta huA hai. jo nAnAprakArake jhunavAnarUpI ratnoMkA nidhi hai aisA satpAtra muni vaiyAvRtya karanese prApta hotA hai. dasaNaNANe tava saMjame ya saMdhANadA kadA hoi / / to teNa siddhimagge Thabido appA paro ceva / / 320 // darzana jJAnacAritrasaMdhAnaM kriyate yataH ratnatrayAtmake mArge sthApyete svaparI tataH // 320 / / vijayodayA----dasaNaNANa darzanajhAnayoH navasaMjama ya tapazcAAtriyozca / saMthANA hodi kutazcitrimittA. dvicchimAnA darzanAdInAM saMdhAnaM kRtaM bhavati vayAvRttyena / to tasmAt tenaiva cayApatyakAriNA siddhimagge ratnanaye / Thapido aghyA paroveva sthApita aatm| parazca / anayA saMghAmamityetarasUtrapadaNyAkhyAnam // 192PER Page #554 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA 532 kutazcinnimittAdvicchinnAnAM darzanAdInAM saMdhAna vaivAvRttapena kriyate ityAvetyati / mUlArA-ne yAyakArakA | artha--kisI kAraNAne yadigdarzana aura nAritra napa aura gaMyama dAma diyA honA banAnya ke harA puna: jur3a jAte haiM. isa lie yAvatya karanevAle vyaktIne apane ko aura jisakA vaiyAvRtya kiyA gayA hai usako mokSamArga meM ratnatrayama sthApana kiyA hai aisA samajhanA cAhiye. isa gAthAsa 'saMdhAna' isa sUtrakA vyAkhyAna huA hai. -... -...-...---. taya ityetadyAkhyAtumAha--- vejjAcaccakaro puNa aNuttaraM tavasamAdhimArUDho / / paphphoDito viharadi bahubhavabAdhAkaraM kammaM / / 321 // vaiyAyatyaM taponsasthaM kurvatAnuttaraM madA || vedanAzcApadAdhArA bhiyaMte karmabhUdharAH / / 321 // vijayodayA-vejAvacnakaro puNa yayAvRttyAjye tapasi samAdhimekAgratAmupAzritaH / pakkoDino viharadi vidhUnayanviharani / bahubhavayAdhAkara kammaM bahubhaveSu vAdhAH saMpAdayatkarma / vaiyAvRtyakRtyaM tapoguNa byAcaSTemUlAga-tavasamAdhi tapasi vaidyAvRtyAye samAdhimekAgratAm / artha-yAvRtya karanevAle muni yAyanya nAmakaM tapameM ekAgra hokara aneka mAma bAdhA utpanna karana| bAlaM karmakA nAza karate hue unnatrayameM bihAra karate hai. jiNasiddhasAhudhammA aNAgadAtIdavaTTamANagadA // tiviheNa sudhdamAdaNA savve abhipUiyA hoti / / 322 // Page #555 -------------------------------------------------------------------------- ________________ amremainik gredhA vizaddhacittena kAlatritayavartinaH sarvatIrthakranaH siddhAH sAdhavaH saMni pajinAH // 322 / / vijayovadhA- jini dasavamA tI vikatA, sidvAH, sAdhayo, rizya / agadAtIdavamANamadA sa nikAmarzinaH / saya nidhiyaNa jidA hAni mA manovAzAyaH pUjinA bhavanti / musAnA ahavAsaH / tIrthakAiya. svadAnAsaMpAdanAtyajinAH, zividha dharma napaso'ntamAbAdvayAvRsyasya ca tadantargatatvAdvayAvRttve pAdarA namavatazca dha!: pUjino bhavati / / ve gAvAnariyA kAlika ninAdInAM pUjA pAyane hA yupadini / mulArI-abhipUjidA jinAdayAladAjAMsapAkSAtpUjitA bhati / dAyara nAmaH nadravadivAyuyasya ca tadantargatatvAta dAdarAta pravRttazca dharmaH pUjito bhavati / ___artha-jo puni paiyAvRtya karatA hai usane bhUtakAlIna, vartamAna kAlIna aura bhavipatkAlIna tI kA , siddhaparameSThI, sAdhu aura dharma inakA zuddha antaHkaraNase manapacana kAyate pUjana kiyA hai epA samajhanA cAhiye. yAvRtya karanA cAhica aisA tIrthakarAdikAkI AjJA hai usakA pAlana karanesa tIyakarAdikAMkI pUjA kI aisA AbhiprAya hai, uttama kSamAdi dazaprakArake dhamameM tapakA antarbhAva hai. aura tapameM bhI vaiyAvRttyakA antarbhAva hai. vaiyAvatya meM Adara aura usakA AcaraNa karanese dharma kA bhI pUjana kiyA aisA mAnA jAtA hai, -- vaiyAvRsya dazavidha AcAryopAdhyAyatapasvizikSakalAnagaNakulasaMghasAghumanojJabheTena / tatrAcAryayayAvatya. mAhAtmyakathanAyAgrapTe AiriyadhAraNAe saMgho satro vi dhArio hodi // saMghamsa dhAraNAe abbocchittI kayA hoI // 323 // sUridhAraNayA saMghaH soM bhavati dhAritaH // na sAdhubhirvinA saMgho bhUruhairiva kAnanam / / 323 / / vijayodayA- thAyariyadhAraNAya vAcAryadhAraNAtaH, saMgho sabyo vidhAgdio hodi sarvaH saMgho'vadhArito bhavati / kathaM ? AcAryoM hi rannatrayaM grAhayati / gRhItaratnatrayosle iti / ativArajAtAnapyapanayati / tadupadeza LARAS R AJAPAN Page #556 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAzcAsA lArAdhanA 536 baleneva gaNasehatirUpanAM dhatte saMgho nAnyatheti sabo dhArato bhavati / saMghadhArANAyA guNamAca / saMghassa dhAraNAe abocchittI kadA hodi dharmatIrthasyAbhyudayaniHzreyasasukhasAdhanasya babyucchiAttiH kRtA bhavati / upAdhyAyAdayaH sarva patra sAdhayati niravazeSakarmApAyamiti sAdhurAdanocyate // vaiyAvRtyasAcyA dharmatIrthasyAbyumichattiM mAthAdvayena bvAcikhyAsurAcAryopAdhyAyatapasvizaikSaglAnagaNakulasaMghasAdhumanojhaviSayamedAizavidhe'pi vaiyAvRtye dharmAcAryayAvatyasyaiva karaNIyatamatvagrarUpaNArthamidamAha ... mUlArA-AyariyadhAraNAya paMcAcArAcaraNacaMcurAcAryastasya dhAraNA svakarmasAmarthyabhraMzanimittavyAvartanena mvakarmamAmAMpAdana yAyatya karaNaM iti yAyana saMgho bahUnAM paramArthahitasAdhanAbhimukhyapariNatilakSaNabhAvapratyAsatirUpa: mamudAvaH / ma ca pratibaMbakApAyanAstamba pravRttadharmAnuzAnabhedAccaturvidhaH / thArisa / AcAryoM hi ratnatrayaM mumukSuna grAhayani / gRhItaratnatrayAMstatra yati / atIcArAjAtAnanyapanayati / tadupadezapAlanenaiva gugasaMhatirUpattoM dhatta saMgho nAnyathetyAcAryadhAraNAgho pArita: bopanyayAvato bhavati / ayopichattI dharmatIrthasya abhyudayaniHzreyasasukhasAdhanasya saMtattyA prvRttiH| vaiyAvRtyake AcArya vaiyAvRtya, upAdhyAya vaiyAvRtya isa prakAra daza bheda hai AcArya, upAdhyAya, tapasvI zikSaka, glAna, gaNa, kula, saMgha sAdhu, aura manojJa aise munioMke dasa bheda hai. ina dasakA vaiyAvatya karanA yogya hai isa liye inakI apekSAse vaiyAvatyake bhI dasa bheda hote haiM. usameM AcArya vaiyAvRtyakA mAhAtmya kahate haiM-- nAvagyatamasya sAyordhAgaNAyAM gaNaM kathayati - sAdhussa dhAraNAe vi hoi taha ceva dhArio sNgho| sAdhU ceva hi saMgho Na hu saMgho sAhubadiritto // 324 // sAdhudhAraNayA saMghaH sarvo bhavati dhaaritH|| na sAdhubhirvimA saMgho bhUmahariva kAnanam / / 324 / / vijayodayA- sAdhumasayAgaNAra ekasya sAyogAyatyakaraNana dhaarnnaayaaN| honi bhavAta 1 taha cava nazcaiva bhAnAbaMdhAraNAmaH saMvacAraNAta / dhArido rAdhArilo yati samAyaH // dhamakasya dhAraNAyAM samudAyAvayayayobhadAdi Page #557 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA 1537 syArzvakAyAmAha - sAdhU caiva hi saMgho sAdhatra eva hi saMghaH / Na dvi saMgho sAdhuyadirito naiva saMgho nAmArthAntarabhUto'sti sAdhuvyatiriktaH / kathaM citsamudAyAvayavayoravyatireka iti manyate gAthAiyenAnena / avyucchittirvyAkhyAtA / siddhi sAdhayatIti nAnyupAdhyAyAdayaH sAdhavaH, atasteSvanyatarasyApi vaiyAvRtyakaraNe guNaM darzayati-mUlArA - sAdhurasa upAdhyAyAdInAmanyatamasya / tatha veva AcAryadhAraNAtaH saMghadhAraNAvataH / saMbo yatisamudAyaH sAdhuvidiritto samudAyAvayavayoH kathaMcidavyatirekAtsAdhaya eva saMgha iti vyavahiyate || usameM vaha kahate haiM artha - vaiyAvRtya kara AcAryako ratnatrayameM sthira karanese sabako ratnatrayameM sthira kiyA sarikhA ho jAtA haiM. kyoMki, AcArya mahArAja ziSyoMko ratnatraya grahaNa karAte haiM. jinhoMne ratnatrayakA svIkAra kiyA hai unako usameMTa karate haiM. aticAra utpanna honepara unako dUra karate haiM. unake upadezake mAhAtmyase hI saMgha apane meM guNoMkA samUha dhAraNa kara sakatA hai. anyathA vaha guNoM ko nahIM dhAraNa karegA. isa liye AcArya ko dhAraNa karane se saMghakA bhI dhAraNa hotA hai. saMghako dhAraNa karanese abhyudaya aura mokSasukha denemeM kAraNabhRta dharma avyAhata rUpase pracalita hotA hai. upAdhyAya, tapasvI, zaikSa vagaireha ko sAdhu kahate haiM, kyoMki ye saMpUrNa karmakA nAza arthAt mokSa ko sAte haiM. upAdhyAyAdika sAdhuoMmese kisI eka sAdhuko ratnatrayameM dhAraNa karanemeM konasA guNa hai isakA uttara AcArya kahate haiM- jaise AcAryakA vaiyAvRtya karanese saMdhakA dhAraNa hotA hai vaise eka sAdhuko vaiyAvatya kara ratnatraya meM sthira karanese saMkA dhAraNA hotA hai. arthAt yatioM kA samudAya ratnatraya meM sthira hotA hai, eka sAdhuko ratnameM sthira karanese samasta yatisamUha ko kaiMsA dhAraNa kara sakate haiM ? kyoMki samudAya aura avayava paraspara bhina hai. isakA uttara aisA hai - sAdhu hi saMgha hai. sAdhuoMse saMgha bhinna padArtha nahIM hai. kyoMki samudAya aura avayava parasparase kathaMcit abhinna haiM. isaprakAra avyucchitti guNakA dona gAthAoMse vivecana kiyA hai. 68 AdhA 4 537 Page #558 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 538 siddhimukhe cetasa pakAgratA samAdhiyucyate tadupagUhana kRtaM bhavatItyAca guNapariNAmAdIhiM aNuttaravihIhiM viharamANeNa || jA siddhisuhasamAdhI sA vi ya uvagRhiyA hodi // 325 // evaM guNa parINAmapramukhairvividhaiH paraiH // prApyate vartamAnena samAdhiH sidvizarmaNA // 325 // vijayodaya-guNapariNAmAdIhiM ya guNapariNAmaH zrakSA, grAmsalyaM bhaktiH pAbhaH saMdhAnaM tapaH pUjA, tIrthAyucchittiH kiyatyetaiH / aNuttaravidhI prakRSTeH kamaiH / viharamANeNa AcaratA jA siddhisudasamAzrI siddhikAtA / sAvi udyamUdiyA dora sAdhyAligitA bhavati / kAraNe hyAdarA kArya samAdhAnametareNa na pravartate / na hi sAdhye ghaTapati tadupAyabhUtadehAdikAraNakalApe janaH pravartate / iha ca guNapariNAmAdaya upAyAH siddhisukhasya na ca siddhisutaikAgratA maMtareNa te yujyete iti bhAvaH / vaiyAtyasAdhyasiddhimukhasAdhanaguNapariNAmAdinaSa kAcaraNapareNa mumukSuNA siddhisukhaika niSTamanaskatAlakSaNaH samAdhiH prApyata ityAdarzayati- mUlArA -- aNuttaravihIhiM utkRkaH / avagRhidA AliMgitA / siddhisukhasamAvipariNato vaiyAvRtyakaraH svAdityarthaH / uktaM na evaM guNaparIAgapramukharvavidhaiH paraiH // prApyate vartamAnena samAdhiH siddhizarmaNA | siddhisukhameM citakI ekAgratA honA samAdhi hai. vaiyAvRtya karanese usakA saMrakSaNa hotA hai isa viSayakA varNana AcArya karate haiM- artha- guNapariNAma, zraddhA, vAtsalya, bhakti, pAtralAbha, saMghAna, tapa, pUjA aura tIrthAvyucchitti aise nau utkRSTa kramoMse AcaraNa karane vAle punike dvArA siddhisukhameM ekAgratA nAmaka guNakI prApti kI jAtI hai. arthAt vaiyAvRtya karanevAlI vyakti siddhimukhakI ekAgratAmeM pariNata hotI hai. kAraNoMmeM jo Adara kiyA jAtA hai vaha kArya ke viSaya meM ekatAko karatA hai. arthAt kAraNoMkA saMgraha karanese usase iSTa kAryakI siddhi hotI hai. paraMtu yadi bhAzrAmaH 5 538 Page #559 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA mana meM ghaTa banAnekA vicAra na hogA to usako manAneke liye daMDa, cakra, mRttikAdi kAraNasamudAya kI prApti meM jana pravRtta nahIM hote haiM. prakRta prakaraNameM guNapariNAmAdika sidvisukhakI prApti ke upAya haiM isa liye ve siddhimukhakI ekAgratAko joDe vinA nahIM raheMge. AzvAsaH aNupAlidA ya ANA saMjamajogA ya pAlidA hoti // NiggahiyANi kasAyidiyANi sAkhilladA ya kadA // 326 // jinAjJA pAlitA sarvA vijilya guNahAriNaH // kRtaM saMyamasAhAyyaM kaSAyendriyavairiNaH // 326 // vijayodayA-aNupAlidA ya ANA anupAlitA ca AjJA bhavati vaiyAvRtya kudhanA / kAM ? tIrtharudAdInAM / patana ANA ityatAsUtrapada pyAnyAtaM bhavati / saMjamajogA ya pAlidA hAni ityanena saMyamapadavyAkhyA kutA saMyamena saha saMbaMdhaH AcAryAdInAM / pAlidA hoti rakSitA mati / vyAdhyApadgatAnA rogaparIvahAnasahAzena dhArapitumasamarthAnAM / athavA saMyamo yogAica tapAMsi anazanAditapovizeSAH rakSitA maveti / svastha pareSAM ca karaNAnumananAbhyAM svasyApanni rAsena svasthatopajAtasAmayAdInAM saMcamasaMpAdanAt / parepa sadApatA vyAcae-jamA ini vAkyaMzapAdhyAhAraNa sUtrapadAni saMbaMdhanIyAni / yasmAdhigrahItAni kavAyedriyANi tahopopadeza kurvatA tasmAtsAkhilladA ya kadA sahAyatA kRtA / / mUlAsa-saMjamajogA AcAryAdInAM saMyamena saha saMghadhaH / athavA svasya pareSAM ca saMyamo, yogazvAnazanAditapovizapAH / svasya hi pavaiyAvRtyaM kArayitvA kriyamANaM vAnumatya svAsthya prAptaH pareSAmapyApabhirAsena svavatsaMyamayogarakSA karoti / sAkhiladA saMyama sAdharyataM sAhAyyakaM kRtaM bhavati / kaSAyeMdriyadoSopadarzanalakSaNavaiyAvRtyakAriNA / kathaM ? yasmAnigRhItAni bhavanti kaSAyendriyANi nadoSopadezaM kurSatA // artha--jo muni vaiyAvRtya karate haiM ve tIrthakarAdikoMkI AjJA pAlate haiM aisA samajhanA cAhiye. " aNu palidA ya ANA' isa vacanase AjJA nAmaka sUtrapadakA vyAkhyAna huA. ' maMjamajogA ya pAlidA hoti ' isa vacanase saMyamapadakA vyAkhyAna huA. rogAdi ApattioMse grasita honase jo rogAdi parISahA~ko binA saMklezase dhAraNa karane meM asamartha haiM aise AcAryAdikoMkI bayAvRtyake dvArA zuzrUSA karanevAle muni unako saMgamase saMbaddha kara dete haiM. arthAt bayAvRtya kiyA jAnese AcAryAdika asaMyamI na banakara saMyamameM hI sthira rakhate haiM, athavA zuzrUpAse unake SOTRA Page #560 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AvAsaH mUlArAdhanA saMyama aura anazanAdi tapokA rakSaNa hotA hai, svataHkA vaiyAvRtya dusaroMseM karAkara athavA karanegaloMko anumodana dekara rogAdikoMse nivRtta huA sAdhu dusaroMkI ApattiAko dUra kara svataHke sadRza unake saMyama aura yoga kI rakSA karatA hai. aisA kArya karanese saMyamakI siddhi karanevAle muniko sAhAyya kiyA jAnese sAkhillatA nAmaka guNakI siddhi hotI hai. bayAvatya karanevAlA muni iMdriya aura kaSAyoMke doSa Apadgrasta munioMko dikhAtA hai taba ve iMdirA nigaha aura kapAganigraha karate haiM. isa liye paivAraya karanevAlene isa kAryameM sahAya kiyA aisA mAnA jAtA hai, adisayadANaM dattaM NivvidigicchA ya darisidA hoi // pavayaNapabhAvaNA vi ya NivbUDhaM saMghakajaM ca // 327 // dattaM sAtizayaM vAnamacikitsA ca darzitA / / saMghasya kurvatA kArya vAkyaM bhAvayatAhatAm // 327 / / vijayodayA-adisayadANa patta atizayadAna dataM bhavati / ratnatrayAmAt / zividhigachA ya darisiyA hora samyagdarzanasya guNo nirSicikitsA nAma sA prakaTitA bhavati / dravyavicikitsA nirastA zarIramalAnAM nirAkaraNAya mugupmA cinA / paSayaNapabhASaNAvi ya pravacanamAgamastaduktArthAnumananAt praSacanaprabhAvanA bhavati / NicUha saMghakAja ca sedhena kartavyaM kArya ca nizcayena saMpAdita bhavati / etena kasjapugNANi ityetadvayAkhyAtam / ranavayadAnamithiMcikitsa tAkadanapravacanaprabhAvanAsaMghakAryanirvahaNa lakSaNaguNacatuSTayaM vaiyAvRttyaphalaM vyAkhyAtumidamAha mUlArA--adisayadANaM lokottaradAna, lokottamasya ratnatrayasya vyApattivyapanodanena saMpAdanAta / girivadigichA dravyavicikitsAnirAsaH, purISAdivahamalApanayanAt / pabayaNapahAvaNA AgamoktArthAnuSvAnAsanmAhAtmyaprakAzanaM, vaiyAvRttyakRtA pharma syAt / NidhbUDha nizcayena saMpAdita syAt / / artha-vaivAvRtya karake Apadgrasta munioMko ratnatraya kA dAna diyA jagnese atizayadAna nAmaka guNa kI siddhi hotI hai, vaiyAkRtya karanese nirSicikitsA guNakI prApti hotI hai. yaha nirvicikitsA samyagdarzanakA guNa hai. jugupsAke vinA rogI munIke viSThAmUtrAdi mala dUra karanese dravyavicikitsAkA tyAga hotA hai, vaiyAvRtya karanese Page #561 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsA AgamakI prabhAvanA hotI hai kyoMki AgamameM vaiyAvRtya karanekA upadeza kiyA hai aura vaiyAvatyakAraka usako pramANa mAnakara baiyAvRtya karatA hai. vaiyAvRtya karanese saMghako apanA kartavyasaMpAdana karanekA zreya prApta hotA hai. isa vacanase ' kajjapuNyaNi' isa padakI vyAkhyA hocukI. vaiyAvRttyasya phalamAhAtmya darzayati guNapariNAmAdIhiM ya vijjAbaccujjado samajedi // tityaparaNAmakammaM tiloyasaMkhobhayaM puNNaM // 328 // gavaM guNAkarIbhUtaM vaiyAvRtyaM karoti yH|| labhate tIrthakRnAma trailokyakSobhakAraNam // 328 // vijayodayA-guNapariNAmAdIhi ya guNapariNAmAdibhiH kaarnnbhuutaiH| puSNaM titthayaraNAmakamma samajadi / / puSyaM tIrthakaranAmakarma samarjayati / kIpaka ? siloyasaMkhobhayaM trailokyasaMkSobhakaraNakSama / / vaiyAvRttyasya parama phalaM tIrthakaratvanAmakarmAkhyaM paramapuNyaM darzayavi-- mUlArA-spaSTam / vaiyAvRtyake phalakA mAhAtmya batAte haiM - artha-vaiyAvRtya karanevAlA muni guNapariNAma vagaire guNoMkI sAhAyyatAse trailokyako kSugdha karanemeM samartha aisA tIrthakara nAmakarmakA puNya bAMdha letA hai. - ----- -- ede guNA mahallA vejjAbaccuJjadassa bahuyA ya // appaTTido hu jAyadi sajjhAyaM ceva kubvaMto / / 359 // labhamAno guNAnevaM vaiyaavRtypraaynnH|| . . svasthaH saMpadyate sAdhuH svAdhyAyogratamAnasaH // 339 // Page #562 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa 542 vijayodayA-pave guNA mahallA yate guNA mahAntaH / vejAvaccujadassa caiyAvRttyodyatasya / bahuyA ya bahavaH / appaSThiyo huAyavi Atmaprayojanapara eya jAyate / sajjhAya ceSa kuvyaMto svAdhyAyameva kurvan yayAvRtyakarastu vaM paraM co. daratIti mnyte| yAvRtyaparasya jagatpUjyaguNavahutvanapAna vaparoddharaNaparatvena svArthaparasvAdhyAyaparAkaSTatvaM ca prakAzayati mUlArA--mahalA mahAmti mahAmi milAyamaNatvAna, natpRjyalAmAhAkAlatyAca || bahumA bAvADAdazasyAtvAt / apaTrido hu Atmaprayojanapara 15 bhavani syAnyAyameva kevalaM kurvana / baisAvatyodAtamnu myaM para cauddharatIni kavala. svAdhyAyaparAttasya vizeSaH / svAdhyAyakAriNo'pi vipadupanipAte tanmukha prekSiyAn / tathA natimA--- savaiyAvRtyamAtene vratastheSvAmayAviSu / / anAtmatarako bhUtvA tapaso vRdayaM hi tat / / Atmano'rthaH prayojanaM AtmArthaH / saMjAto'syeti tArakAdivAdita iti siddhamAtmArthita iti // artha-jo muni kevala svAdhyAyahI karatA hai vaha svataH hI kArya karatA hai arthAt svataHkI hI Atmonnati vaha karatA hai. paraMtu jo vaiyAvRtya karatA hai vaha svayaMko aura anyako bhI unnata banAtA hai. uparyukta guNapariNAma vagairaha mahAna guNoM kI usako prApti hotI hai. isa liye svAdhyAyameM tatpara rahane vAlese vaiyAvRtya karanevAlA zreSTa ginA jAtA hai, svAdhyAya karanevAlepara yadi Apatti AbegI to usa samaya usako caiyAvRtya karane vAlekA mukha dekhanA paDegA. arthAta merI yaha vipatti dara karo aisA usako kahanA paDegA. vajjeha appamattA ajjAsaMsamgamaggivisasarisaM // ajjANucaro sAdhU lahadi akittiM khu acireNa ! 330 / / tyAjyAryAsaMgatirgaravadvAnhijvAleva nApikA // dunIteriva niMdyAyA duHkIti labhate tataH // 330 // vijayoiyA-masneha parsayata agninA viSeNa marazaH AryAz2anasaMsargaH / pramAdahitairbhavadbhislyAjya / jANuge AryAnucaraH / sAdhU mAdhurlaidi akiArI labhate ayazaH pracireNa acireSA / vittamaMtApakAritayA agnishshtaa| saMyamajIcitavinAzanAviSasadRzatA / pApasya ayazasazca prAyeNa bhIruloko'pi sAdhyAcAra mithyAdRSTirasaMyato'pi ki PARAN Page #563 -------------------------------------------------------------------------- ________________ PHPega mUlArAmanA bAdhAsa: enAciditaveditavyasya / parihAryamazeSa ugrataH pariha yatijanaH pApamayazazca na pariharet / tathA ca lokaH kAye pAtini kA rakSA yazo rakSyamapAti yat // nara patitakAyo'pi yazaHkAyena dhAryate / AryAsasaMgadopAn gAthAnavakanAi mUlArA-AgivisasarisaM citamatApApAdanAdaminA saMyamajIbitavinAzanAdviSeNa ca tulyamArjakAsaMsarga yUyaM tyajata / akIrti pApAdakIrtezca prAyeNa pRtharajano'pi nibhati kiM punarviritaveditavyastyAjyamazeSa tyuktumukto yattijanaH / arjikAnuvRttizca mijhora cirAdayazaskarIti sunarga parihAyeti tAtparyama / jathA ra loko vakti-kAya pAtini kA rakSA yazo rakSyamapAti yat / naraH patitakAmo'pi yazaHkAyana dhAyate // artha-he sAdhugaNa! tuma pramAda choDakara AryikAkA sahavAsa choDo, kyoMki AryikAkA sahavAsa agni aura viSake samAna hai. cittameM saMtApa utpanna karatA hai isaliye yaha sahavAsa agnitulya hai. aura saMyamarUpajIvitakA haraNa karatA hai isa vAsta yaha viSatulya hai. AryikAkA anusaraNa karanevAlA sAdhu nizcayase aura zIghra hI apakIrtikA sthAna banatA hai. prAyaH pApa aura akItI se DaranevAle mithyA dRSTi aura asaMyamI sAmAnya loka bhI uttama AcaraNa karate haiM. paraMtu muni to yogyAyogya saba jAnate hI haiM unake liye kyA kahanA cAhiye, arthAt unhone to avazya AryikAkA sAtha choDanAhI cAhiya. jitane tyAjya padArtha haiM unako tyAga liya munijana ukta hone haiM isa liye unako pApa aura ayazakA jarUra tyAga karanA cAhiye, yazake viSayameM AcArya emA kahate haiM arthAt zarIra to paDegA hI usakI hama kaisI rakSA kara sakeMge paraMtu yazakA saMrakSaNa karanA hamArA parama kartavya hai, manuSya kA zarIra chuTagayA to bhI yazarUpI zarIrasaM vaha dhAraNa kiyA jAtA hai. arthAt vaha maranepara bhI usakA yaza jagatameM rahatA hai isI liye kIrtimAn manuSya hamezA amara rahatA hai aisA sajjana kahate haiM. therassa vi tabasirasa vi bahussudassa vi pamANabhUdassa // ajjAsaMsamgIe jaNajapaNayaM havejjAdi // 131 // 543 Page #564 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RSS mUlArAdhanA AzvAsA 544 sthavirasya pramANasya zAnajJasya tpsvinH|| AryikAsaMgateH sAdhorapavAdo duruttrH|| 331 // vijayodayA--therasa sthavirasya / tasissa vi anshn.ditpsyuctsthaapi| bahusudassa vi pahuzrutasyApi / pramANabhUdamsa pramANabhUtasya / arajAsasamariNa jaNajapaNathaM veja di AryAparicayAjjanApapAvo bhavati / mUlArA-tavassissa anazanAditapasyudAtasya / jarjapaNayaM lokApavAdaH / artha-muni vRddha, tapasvI, arthAt upavAsa, avamodaya, rasaparityAga vagaire tapa karanevAlA, bahuzruta aura janamAnya hone para bhI yadi vaha AryikAkA sahavAsa karanevAlA hogA to baha logoMkI niMdAkA sthAna banegAhI. ArthikAke sAtha paricaya honesa usakI niMdA honA durnivAra hai. kiM puNa taruNo abahussudo ya aNuAkatavacarino vA // ajjAsaMsaggIe jaNajapaNayaM Na pAveja // 12 // na kiM yumo'lpavikAsya maMdaM viddhtstpH|| kurvANasyApikAsaMgaM jAyate janajalpanam / / 332 // vijayodayA--kiM puNa mA pAveja jaNajapaNaya ki punarna prApga janApavAda vA ? prApnoti niyogtH| kana ? ajjAsaMsagIe AryAyogyA / yaH ? taraNo abahussudo aNukihatavacariso pataruNo yatirabahuzruto'nukRpatapazcAritrazca // mulArA--aNukiLu anutkRSTaM / ajjAsaMsagIra AryAjanagoSTayA 11 . artha-jo taruNa hai, vahathatatA jisameM nahIM hai arthAta jisameM hitAhitakA vicAra kama hai, jo utkRSTa cAritrakA dhAraka nahIM hai aiSA yati AryikAke saMsargase jananidAko prApta na hogA kyA? avazya hogA. tAtparya yaha I ki, jaba vivakapaNA, mahAna napasvI aura lokamAnyatAyukta aisA muni bhI AryikAke sahavAsase apakIrtikA pAtra banatA hai to itara alpanna munika viSayameM kyA kahanA caahiye| 544 Page #565 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArASanA AzvAsa 545 jadi vi sayaM thirabuddhI tahA vi saMsaggilaDapasarAe / aggisamIce va ghadaM vileja cittaM khu ajAe // 33 // AryikAmAnasaM sadyo yatisaMge vinazyati // sapicanheH samIpe hi kAThinyaM kiM na muMcati // 333 / / svayaM sAmAH sthiratve'pi saMsargaprAptadhRSTatA // zima vibhAbasoH saMga sA lAva bilIyate // 334 / / vijayodayA- di yi maya bidhI gavApi svayaM vitihA vi ndhaapi| sasaggilapasarAya saMsagAlabdhAsagayAH / bajAga aaryaayaaH| cina vileja cinaM dakisinagagirIbadaM AgnasamIpatha ghRtaamiy| nakavalamAyojana eva pAradaraNIyaH kiM bhu gUlArA-thirabuddhI rivAyatto yttiH| saMsaniyatinA saha goSThI tathA labdhaH prasarazcitAhAso yayA / vileja bilIyate / / artha-ni yadyapi sthira vRddhikA dhAraka hogA to bhI punike sahabAsame jisakA citta caMcala huA haiesI zrAyikAkA mana anike samIpa ghI jaisA pighala jAtA hai vaimA pighalegA isa vAste muni aura ArthikA donoM kobhI anyonya paricaya choTanAhI yogya hai. sanatha isthivaggammi appamatto sayA adhIsattho / Nitthara di bebhaceraM tavicarIdo Na Nittharadi // 334 // avizvastoMgamAvarge srvnaapyprmaadkH|| brahmacarya yatiH zakto rakSituM na paraH punaH / / 335 / / vijayodayA-savaya iziva gammi sarvaspizeba strIvarge bAlAkanyAmadhyamAsthavirAsurUpAvirUpeti vicitrmehe| apamano apramasaH pramAdarahitaH / sadA avIsantho vizvAsarahitaH / Nistharata nistarati bamacere brahmacarya / tAthyavarIdo nahipabhaH pramanaH vizvAsayAMza / Na gindharadima nissarati // A 545 Page #566 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUlArAdhanA AzvAsA na kevala AryA eva tyAjyA / ki taIi saryo'pi svIjana ityanuzAsti-- mUlArA-savvastha bAlA, kumArI, yuvatimadhyamA, vRddhA surUpA, kurUpA ityAdivicinna de / avIsasthA vizvAsarahitaH / NityaraI maraNataM prApayati / / artha-vAlikA, avivAhita kanyA, taruNI, madhyama cayakI strI, vRddha strI, murUpa strI aura kurUpa strI ese saMpUrNa strImAtrameM muniko pramAdarahita honA cAhiye. vizvAsarahita honA cAhiye, isa rItIsa pravRtti karanevAlA manihI Ajanma apanA yamacaryabata nirdoSa pAlana kara sakegA anyathA nahIM. jo muni pramAdI aura strIjanoMmeM vizvAsayakta hai yaha apane brahmacaryavratako nahIM nibhA sakegA. AyInuvaraNe doSaM prakaTayati savyasto vidhimatto sAha savyatya hAi appavasI / / so caiva hodi ajAo aNucaraMto aNapabaso // 335 / / vimuktaH sarvato jAtaH sarvatra svarazI yatiH // AryikAnucarIbhUto jAyate'nyavazaH punaH // 35 // bijayodayA--savvatto vi vimuso sAi samvattha hoi apaghaso sarcasmAdAstumaMtrAdikAtimuktaH sAdhuH sarvatra bhavati svayazaH / so baiva sa evAtmayazaH / hora mavati / aNapyavaso anAramazaH / kiM kurvana ? ajAbho aNucaraMto AryA anucaran / mUlArA--sabba no vi sarvasmAdAstukSetrAdikAn / vimutto vyAvRttacittaH / anjAo AryikAH acamnI anu. vartagAnaH | artha--jo sAdhu ghara, kheta, dhanadhAnyAdi sarva prakArake parigrahoMse mamannahita huA hai, vahI marva vasnu omase apane manako alaga rakhakara jitadriya hotA hai. paraMtu jo muni ArthikAkaM mAtha pAraMcaya rakhatA hai vaha apaneko AtmAke zuddha svarUpameM tatpara nahIM kara sakegA. arthAt jitendri yatA guNako choTa ghaTegA. isIliye AyiM kAkA paricaya munioMke liye niSiddha mAnA hai. Page #567 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA, 517 khelapaDidamappANaM Na taradi jaha macchiyA vimoceduM // ajANucaro Na taradi taha appANaM vimAceduM // 336 // AryikA vacane yogI vartamAno duruttare || zakto mocayituM na svaM zleSmameva makSikA // 337 // vijayodaya-lapaDidamappAnaM maparItamAtmAnaM ja Na taraha macchiyA bimAMcaMdu yathA na tarati makSikA vimocayituM / taha ajjAnucaro Na taraha adhyAyaM cimone tathA AryAge na zaknoti AtmAnaM vimocayituM // mulArA - khela zleSmA | Na varadi na zaknoti // artha- jaise manuSyake kaphameM arthAt karme pani hotI hai fare sAtha paricaya kiyA huA muni bhI usase chuTakArA nahIM pAtA hai. arthAt usakA sneha chor3ane meM vaha asa martha hotA hai. sAdhurasa Natthi loe ajjAsarisI khu baMdhaNe uvamA || cammeNa saha ato Na ya sariso joNikasilesI // 337 // nAryA baMdhena baMdho'nyastulyo vRttacchidA yateH // vajralepaH sa no tulyo yo yAti saha carmaNA / / 338 / / brahmavataM mumukSUNAM zrIsaMsargeNa nizcitam // maMDUkaH pakSagenaiva bhISaNena vinAzyate // 339 // caurANAmiva sAMgatyaM puMsA sarvasvarakSiNA || yoginA yoSitAM tyAjyaM brahmacaryamapAlinA // 340 // hatyAyasaMgatyajana sUtram vijayodayA - sAdhusa garitha loe bajjAsarisI khu baMdhaNe ubamA / sAdhornAsti loke AyAsadRzI baMdhane AzvAsaH 4 547 Page #568 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlAgadhanA bhAnAsa upamA / cammeNA saha avato carmaNA saha apagacchana / yasariso jANigasilaso naiva sarazaH carmakArapaH / na kevalaM Ayojano dRrata evaM parihAryaH api tu anyadapi vastu || gulA23.. - ajityAdi-avano dudhagupamA upageyaM asyArSikayA sadRzaM / tarhi carmayojitavaleparAmavaMdhA munegarthikA bhAvaSyatIti zakamAna pratyAe / thammeNetyAdi avato avagacchana / joNigasileso vanalepaH / uktaM ca nAyaryA baMdhana baMdho'nyastulyo vRttapichadA yateH / / vanalepaH ma no tulyo yo gAli gAha dharmaNA / artha--sAdhuke liye AryikAkA sahacAsa aisA baMdhana hai ki usakA varNana karaneke liye jagatameM dRzyamAna koI bhI baMdhana upamAnarUpa nahIM hai. camake mAtha vajralepa bhI usake liye upamAna nahIM hai. kisI cIjake Upara bajalaMpake mAtha carmakA mI baMdhana kiyA to bhI vaha vastu usa baMdhanase mukta honekI saMbhAvAnA hogI paraMtu AryikAkA paricaya aisA baMdhana hai ki usase vaha chuTanA asaMbhava hai, aNNaM pi tahA ityuM jaM jaM sAdhussa baMdhaNaM kuNadi // taM taM pariharaha tado hohadi daDhasajadA tujjha // 338 // yadyadanyadapi dravyaM kiMcidaMdhanakAraNam // tattatridhA nirAkRtya jAyadhvaM dRDhasaMyamAH // 341 vijayodayA--agaNaM pinahA vanthu anyadapi tathAbhUtaM vastu | jaM je sAdhussa baMdhaNaM kuNA yadyatsAghobaMdhane karoti amvataMtratAM karoti / naM naM parivahanamAparihAra udyogaM kuruta / tataH bastRtyAgAn / hoidi baDhasaMjadA tujhA bhayanA rahasaMyanatA guNI bhavanya gati yAvat / vAsAcatunimitto hyasaMyamastasyAga tyano bhavati / / na kevalamAryAjana gaya ratastyAnyo'pitu mUlArA-tadhA tathAbhUtamAthikAsahasamityarthaH / baMdhaNaM pArataMtryaM / tado baMdhanakArivastutyAgAt / hodhi bhaviSyatha / daDhasaMjadA bAdyavastunimitto hyasaMyamastattyAge tyasto bhavati / tujhe yUyaM || 548 Page #569 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsA ... bhAkinI se tyAlA cAhiye aisA nahIM paraMtu itara vastu bhI tyAganI cAhiye artha-jisa 2 vastume mAthu baMdhA jAtA hai, parataMtra hotA hai vaha vaha vastu he sAdhugaNa ! tuma choDanekA / udyoga kage. aizI baMdhanakAraka vastu meM choDanase tumheM dRdayamaguNakI prApti hogI. bAhyavastuke sahavAsase asaMyama utpanna hotA hai, paraMtu emI yastu tuma choTa doga tava asaMyamakA tyAga hogA. pAsatthAdIpaNayaM NicaM vajaha saJcadhA tumhe // haMdi hu melaNadoseNa hoi purisassa tammayadA // 339 // pArzvasthAsamnasaMsaktakuzIlamRgacAriNaH // malinIkriyate zazvatkajaleneva saMgatam // 342 / kaSAyAkulacittAnAM pArzvasthAnAM durAtmanAm / / bhujaMgAnAmiva tyAjyaH saMgazchidragaveSiNAm // 343 // vijayodayA--pAsasthAdISaNayaM pArzvasthAdipaMcakaM pAvasthAH, aghasannaH, saMsaktaH, kuzIlo, mRgacaritraH iti ca / tAna dRgno nirAkuruna / parityAgadoSamA...melaNadosaNa tammanyadA hora saMsargadoSeNa pArzva sthAdimayatA / tanmayatAprati pattimakhyApanAyAtA gAthA // atha pArzvasthAdisAMgatyatyA gAthAtrayeNAha mUlArA--pAsasthAdIpaNayaM pAvasthAvasanasaMsaktakuzIlamRgacaritAnAM paMcakaM / te hi pracchanamidhyAdRSTayaH / tathA coktama pAsatthomannakusIlAlasasatto ya hoi samlaMdo || epaMca vi samaNA jigavabagaparammuhA bhaNiyA / hadi jAnodi / mAyadA pAzrayAdilAnA / tallabhagAni thakAnuziSThI vakSyage saMbhapanamvimAni vRtte'lamaze'vasanna:pArthastho malinaparahazeSTe'niSTe / 1po Page #570 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsA saMsakto mRgacaritaH svakalpite prakaTakucaritantu kuzIlaH / / artha-pArzvastha, abasanma, saMsakta, kuzIla, mRgacAritra aima pAMca cAritrabhraTa munioMkA Apa dUrame hI sthA kara, para unakA mana karoge to usa saMsargadopase Apa bhI unake mayi ho jAoge. ye pAcasthAdi muni pracchanna mithyAdRSTi hai. pArzvasthAdisaMsarga kartuM yAMcchannapi lajja tado vihiMsaM pAraMbha NibvisaMkadaM ceva // piyadhammo vi kameNAruhaMtao tammao hoi // 14 // lajjAM jugupsanaM yogI prArambha nirvizaMkatAm / ArohanpriyadharmApi kramaNetyasti tanmayaH / / 744 / / bijayovayA--lajjaM lagjarjA upAroddati / tataH pazcAdvihisaM asaMyamajugupsA pharoti / kathamahamavavidha batabhaMga karomi / duraMtasaMsArapatanaiMtumiti / pazcAcArizramohovyAtparavazaH pAraMbha prArabhate / zataprAraMbho yatirAraMbhaparigrahAdiSu nivisaMkada ceva nirSizaMkatAmupaiti / piyadhammovi dharmaniyo'pi / kameNArahatago krameNa pratipadyamAno lasjAdikaM tammako hodi pArzvasthAdirUpo bhavati // tanmayatApratipattikamAkhyAnArthamAha mUlArA-lakSamityAdi / dharmapriyo'pi lajjAdIna krameyArohapAvasthAdirUpo bhavati / tathA hi pArvamyAdi. saMsarga kartu vAsani lajjAmArohati tataH pazcAdihisaM asaMyagajuguptA pratipakSa / nagada gAya vagabhaga kagi durana. saMsArapatanahetumiti / tanu cAritramohodayAtparavakSanaM prArabhate / tatazcAraMbhaparibhahArika nirvizaMkanAmapani / tanaya pAdayasthA dirUpo bhavati || unake saMsarga karanese tanmayatA kaisI AtI hai isakA krama varNana AcArya dikhAte haiMartha--prathamataH pArzvasthAdika munioMke sAtha saMsarga rakhanemeM lajjA A jAtI hai. anaMtara jugupsA hotI hai 550 Page #571 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA -AzvAsa arthAt isa amUlya vratakA nAza karanemeM maiM kaisA udyukta hoUM, yaha merA vatanAzakArya duHkhadAyaka saMsArameM patanakA kAraNa hogA. aisA vicAra manameM Anete una pArzvasthAdikoMke viSaya meM usako jugupsA utpanna hotI hai. naMtara cAritra mohakarmakA udaya honese vaha paravaza hokara vratamaM / kara liye kA hotA hai. yAnaMga kara yaha muni AraMbha parigrahAdikoMmeM niHzaMka hotA hai, yadyapi vaha muni pArzvasthAdikake sahavAsake. pUrvameM dharmapriya thA to bhI kamase lajjA, jutuNA bagaraha mAyA~ko prApta hokara pArzvasthAdirUpa ho jAtA hai. yadyapi vA zarIraga aura vacana pAdhamthAdirUpa nahIM hai, tA bhI manama vaisA ho jAtA hai, padApi vAkAyAbhyo na prayatate nathApi mAnI pArzvasthAditA pratipAta ratyAvara - sabiggarasavi saMsaggIe pIr3hI tado ya vIsaMbho / / sadi vIsaMbhe ya radI hoi radIe vi tammayadA // 341 / / teSu saMsargataH prItivinamnaH paramastataH / / tato ratistato vyaktaM saMvino'pyasti tnmyH|| 345 / / vijayonyA-sabiggassa yi saMsArabhIrorapi yataH saMsagINa pAcastha disasaMgaNa / pAMdI hIdi prItinAni / sado ya prIteH sakAzAt / vIsaMbho hodi vinamo bhavati / savidhIsabhe ya radI vibha pani tirbhavati / pArzvasthAdiSu radIpa vi tammapadA ratyA ca tnmytaa|| yadyapi tatsaMgatyA vAzAcAbhyAM na tadAcAre prayatate tathApi mAnarsa pAzryAsyAdirUpatA pratipadyate ityAcaSTagRlArA saMsagIe pArvasthAdisaMsargeNa / bAlabho vizvAsaH / radI pAtrasthAvipu saMsargaNa cinavizrAntiH yahI Azaya Age kI gAthAmeM AcArya kahate haiM - artha saMsArabhayayukta muni bhI pAvasthAdikoMke sahavAsase prathama prItiyukta hotA hai, pratike anaMtara usa vievameM manameM vizvAsa hotA hai. anaMtara unhoMmeM citta vizrAMti letA hai arthAta Asakta hotA hai aura tadanaMtara yaha saMsAra bhIra muni bhI pArzvasthAdimaya banatA hai, Page #572 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlAgavanA AzvAsA saMsargavazAda guNadogI bhavato'cananepyapIti mAtena bodhayani jai bhASijai gaMdheNa mahiyA murabhiNA va idareNa / / kidda joeNa Na hojo paraguNaparibhAtrio puriso // 342 // nAnAzabhana gaMdhena mRttikA yadi vAsyate / / tadA nAnyagupIratra kathyatAM puruSaH katham / / 337 / / vijayodayA-jadi yadi / bhAvida bhAvyate cAsyate / gadheNa gaMdhena praSTiyA mRttikA / surahiNA va iyareNa sugabhiNA ca itara vaa| vaha jogaNA hojo karNa saMbaMdhena na bhavet / paragaNaparibhASa go parimo parepagaM pArzvasthAdInAM gaNe: paribhAvitaH puruSaH // saMsargavazAgadopAvacetanAvapi syAnAM kiM punazcetaneviti dRSTAntAvaSTaMbhe nAvaSTe -- mUlArA-mAtredi vAyatta / jogaNa sNbNdhen| paraguNaparibhAvido pareSAM ziSTAnAM guNa: zubhAzubhamaiMH mamantAdvAsitaH / / saMsargasa acetanapadArtha meM mI guNa aura doSa utpanna ho jAte haiM yahI bAta dRSTAMtase spaSTa karate haiM artha--yadi suMgadha athavA dagaMdhaka sahavAsase mattikAbhI sugaMdha athavA dugadha banatI hai to pAvasthAdi. koMkA saMyoga hone para muni unake guNoMse kyoM na tanmaya hogA? arthAt hogA hI. athavA parapadArtha yadi muguNa hogA to uname saMyukta hone vAlA padArtha bhI mad guNa saMpanna hogA aura parapadArtha yadi durguNa arthAt dopayukta hogA nA ghara bhI dApani pUrNa mATI. paraguNagraharAmAda * jo jArisIya mettI kerai so hoi tArilo catra || vAsijjai kachuriyA sA riyA vi kaNayAdisaMgeNa 11 543 // * mUlArAdhanA darpaNa meM yaha gAdhA tathA usakI TIkA nahIM hai tathA amitagati praNIta bhoka bhI nahIM hai. Page #573 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH 553 vijayodayA- dRSTAMtatvenopanyastA mRttikA TurikA ca / tathA coktaM surabhiNA va svareNa jArisIti ca // paraguNagrahaNa yaha padArtha kA svabhAva hai aisA varNana artha- Upara maTTIkA udAharaNa diyA hai. isa zlokameM churIkA udAharaNa AcArya dete haiM. jaise churI suvarNAdika kI jilhaI deneme suvAdi myApakI darikhatI hai vaise manuSya bhI jisakI mitratA karegA vaisA hogA arthAt | manuSya duSTake mahavAsasa dura aura sajjanasaMgaye matpuruSa hotA hai. mein dujaNasaMsaggIe pajahadi NiyagaM guNaM khu sujaNo vi // sIyalabhAvaM udayaM jaha pajadi aggijoeNa // 344 // ziSTo'pi duSTasaMgena vijahAti nija guNaM / / nIraM kiM nAgniyogena zItalatvaM vimuMcati / / 347 // vijayAdayA-dujarsasamgIra duSTajanasaMsargeNa / pAidiNiyagaM gurNa khu sujaNo vi / cijahAti svaguNaM suja. no'pi / sAyammAya jahA udavaM patrahadi dosvaM bhAvaM yathA jahAnyudakaM / aggijopamA agnisaMbaMdhena | sAdhuH svaguSoM jahAtyanalasaMvaddha jalamiti sahajaguNarayAga haTAMtaH // bunamAyAgaM gAzAkejo parelu kAmo durjanasaMgargAsujanabhyApi sahajagurutyA dAtana samarthayatemUldArA spa5 artha-sajjana manuSya bhI durjanake saMgase apanA ujjvala guNa choDa detA hai. agnIke sahavAsame ThaMDA bhI jala apanA ThaMDapanA choDa kara kyA garama nahIM hotA? yaha sahajaguNake tyAgakA dRSTAMta hai, arthAta agnike sahavAsase zItastramAva kA jala bhI apanA mbabhAva choDakara garama hotA hai. vaise sajjana apane janmajAta nirmala guNoMko choDakara durjanake sahavAsase duSTa banatA hai, azobhanaguNena saMsargAt nahA svayamapyazobhanaguNoM bhavatIti kathayati sujaNo vi hoi lahao dujaNasaMmelaNAe doseNa // mAlA vi mollagaruyA hodi lahU maDayasaMsiTThA // 515 / / Page #574 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 554 lAghavaM duSTasaMta ziSTo'pi // kiM na rasnamayI mAlA svalpArthA zavasaMgatA // 348 // vijayodayA-khujaNo vi hora laTuo sujano'pi bhavati laghuH 1 dujjaNasaMmelanApa doseNa durjanagoSTIdoSeNa / mAlAba molagaruyA mAlApi sumanasAM madhyena ladhvI hoi bhavati / mahanasaMsiddhA mRtakasya saMsi // niMdyaguNasaMgAttaguNapariNati praNigadati- muLArA spaSTuM // re guNa ke sahavAsase manuSya burA arthAna daSTa hotA hai isI abhiprAyako dRSTAnta spaSTa karate haiMartha- durjana ke doSoM kA saMsarga honeMsa sajjana bhI nIca hotA hai. bahuta kImanakI puSpamAlA bhI metaka arthAt zava ke saMsarga kaoNTIke kImata kI hotI hai. aduSTo'pi duSTa hani zakyate yatiH pArzvasyAdigoSTyA hatyetaddRSTAntenAdujjaNasaMggIe saMkijjadi saMjado vi doseNa // pANAgAre duddhaM pitao bhayo caitra || 346 // saMyojanairduSTo duSTAnAmiha saMgataH || kSIrapA brAhmaNaH zauNDaH zauNDAnAmitra zaMkyate // 359 // vijayodayA dujjaNasaMggIya iti spaSTArtha gAthA || sthAdisaMkhargAdiduSTo'pi yatirduSTa ina zakyate ityAcaai- 1 mUlArA-pANAgAre udyAnApAnagoSThayAM ? ( madyapAnagoSThya iti bhavet ) baMbho zivabhUtinAma ra yathA pArzvastha vagairaha kumunioMke saMsarga aduSTa bhI yati lokoMke dvArA duSTa mAnA jAtA hai. isako dRSTAntase AcArya spaSTa karate haiM. artha - dujanake saMsargase doparahita bhI muni lokoMke dvArA dopayukta ginA jAtA haiM. madirAgRhameM jAkara koI brAhmaNa dUdha pIve to bhI usane madya piyA hai vaha madyapI haiM aisA loka mAnate haiM. bhAvAlaH do 555 Page #575 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa paradosagahaNaliccho parivAdarado jaNo khu ussuunnN|| dosatthANaM pariharaha teNa jaNapaNogAmaM / / 347 / / paradoSaparIvAdagrAhI loko yato'gvilaH / apavAdapadaMdA muMcadhvaM sarvadA tataH / / 350 / / vijayodayA-paradosagahaNaliccho prdossprnnecchaavaan| parivAdagdo parokSa paradoSavacane rataH / jaNo janaH / ussUrNa khu nitarAmeva / teNa dosasthANaM pariharahatena doSasthAnaparihAraM phurata / jaNa japaNomAsa janajalpanASakAzaM / / doSAvatArasthAnaparihAramAha gRlA. kilo ilAvAra ! parivAdarado parokSe paradoSavacane rataH / hu vambhAn ussarga atIva / jaNajapaNogAsa lokApavAdAspadam / artha-loka paradoSa grahaNa karane ke liye utsuka rahana hai, parokSa doSa kahane meM va AnaMdita hote haiM. isa vAste he munigaNa! jahAM Ane jAnese dopayaMsaga hogA ese sthAnoMkA aura cIjoMkA Apa nyAga kage. kyoMki aisI cIjeM rakhanaMsa lopharma apakIrti hotI hai. durjanagoSTI anarthamAvahatyahalaukikamityetatkathayani adisaMjado tri dujaNakaraNa dosaNa pAuNai dosaM // jaha ghUgakae dose haMso ya hao apAyo vi 11 158 ! durjanana kRta doSe dopamApnoti sajjanaH / / kAdaMyaH kauzikaneva yopikaNApadapaNaH / / 355 // darjanasthAparAdhena pIDyaMte sajjanA jane / aparAdhaparAcInAH pRdAkariva iNddmaaH|| 352 // asaMyatena cAritraM saMyatasyApi lupyase / / saMgasena samRddhasya sarvasvamiva dasyunA // 353 / / Page #576 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA saamdhe: vijayodayA-avisaMjado mi ityanayA-atIva saMyato'pi durjanakRtena doSeNa praapnoti| dosa anartha / yatholUkarutadoSanimittaM apApo'pi iMso itaH / / durjanagoTyA eMDlIkikAnIvahatyamAha-- mUlArA-apAyo vi apApo'pi nirdeSo'thi || varjanasahavAsase ihaparalokameM anartha hotA hai isakA dRSTAntapuraHsara spaSTIkaraNa karate hai-- artha- pahATa tapatI bhI darjanake dopoMse anarthameM par3ate haiM, arthAta doSa to durjana karatA hai paraMtu phala mujjanako bhoganA par3atA hai, jaise ullUke dopase niSpApa haMsapakSI mArA gayA. dujanagolA dorAMtAtA dujaNasaMsaggIe tribhAvido suyaNamajhayArammi // Na ragadi ramadi ya dujaNamajhe veraggamavahAya / / 319 // duSTAnAM ramate madhye duSTasaMgena vaasitH|| vidarIkRtavairAgyo na ziSTAnAM kadAcana / / 354 / / vijayodayA-jjaNasaMgIpa, vibhAvido dursanagopyA bhAvitaH / sumaNamajhayArammi sujnmdhye| paramadi na ramate / ra madigadujjayAmana ramate namadhye / beramgamabahAya bairAgyaM parityajya || durjanagoSTaza doSAMtaramAha-- mUlArA-beragamavahAya saMyamaM tyaktvA / / durjanasahavAsase aura bhI doSa hote haiM yaha dikhAte hai ---- artha - dujanake saMsargase duSTa banA huA manuSya sujanoM meM rahanA arthAta unakI saMgati karanA pasaMta nahIM / karatA hai. paraMtu vaha puruSa vairAgyako choDakara burjanoMke samUha meM baDe AnaMdase rahatA hai. 1 sujanasamAbharaNe guNaNyApanAyottarasUtrANi-- - Page #577 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH - 557 - - jahadi ya NiyayaM dosa pi dujaNo suyaNavaiyaraguNeNa / / jaha merumalliyaMto kAo NiyayaJchavi jahadi // 350 / / daSTo'pi muMnate doSaM svakIya ziSTasaMgataH // ki mekamAzritaH kAkA na dhatte kanakacchavim / / 355 / / vijayonyA- sAhadi jahAti nijamapi doSaM durjanaH sujanamizraguNena / yathA merusamAzrayaNe kApho jahAti sahajAmapi chAyAmazobhanAM tadvatAM / saMtopi yoSA nazyati sujanAzrayeNa tataste samAzrayaNIyA iti bhAvaH / / sujanasamAzraya gAthAsaptakeMna guNAnyAcakSANaH sujanAH samAzrayaNIyA ityupadizatimUlArA--parikara sAMgatvaM / alliyato Azrayan / / sujanoMkA sahavAsa karanesa guNoMkI prApti hotI hai isa viSayakA varNana AcArya aneka gAthAoMse karate haiM. artha -- durjana manuSya sajjanAkA sahavAsa karake unake guNoMme yukta hotA hai. aura apane pUrva doSoMko vaha choDatA hai. isakA udAharaNa yaha hai nirAzAzraya karanevAlA kaurA apanI svAbhAvika mAlina kAtikA myAgakara maruparvatakI suvarNakAMtikA Azraya karatA hai. abhiprAya yaha hai ki sujanasaMgasa vidyamAna doSa bhI naSTa hote haiM, isaliye unakA hI Azraya karanA yogya hai, khajanAsamAdhayaNe abhyudayaphalaM. pUjAlAma kathayati gAthA.... kusumamagaMdhabhavi jahA devayase satti kIrade sIse // taha suyaNamaJjhavAsI vi TujjaNo pUio hoi // 351 // pUjAM sajanasaMgana darjano'pi prapadyate / / devApara vigaMdhApi kriyate kiM na mastake / / 359 // vijayozyA samamityAdikA / yathA saugaMdhyarahitamadhi phasamaM devatAzereti kriyate zirasi tathA sAdhujana madhyAvAsI durjano'pi pUjito bhavati / sAdhusaMganAsAdhurapi pUjA prApnoti ityAha 557 Page #578 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA bhAvA mUlArA spaSTam // mujanake Azrayasa abhyudayaphala, pUjAlAma hotA hai isakA vivecana--- artha-..nigama bhI guNa rahayehAnAhI zeSA hai-prasAda hai aisA samajhakara loka usako apane mastakapara dhAraNa karate haiM. vaise sajjanoMmeM rahanevAlA darjana bhI lokase pUjA jAtA hai. 558 AAORKERSE-MAITRITAMARATRAMATA ibyasaMyame bAkAyanimittAtrayanirodharUpe pravRttiguNaM kathayati--- saMviggANaM mAjhe appiyadhammo vikAyaro vi nnro|| ujjamadi karaNacaraNe bhAvaNabhayamANalajAhiM // 352 // kAtaro'niyadharmA'pi vyaktaM saMvignamadhyagaH / bhItrapAbhAvanAmAnaizcAritraM yatate yatiH / / 357 / / vijayodayA--saMdhigANaM majjhe ityanayA / saMsArabhIrUNAMmadhye vasamnapi yadyapi dharmamiyo na bhavati / kAtaravAsukhe tathApi udyukta pAekriyAnivRttI bhAvanayA, mayena, mAnena, lajjayA ca // saMyatAnAM madhye nivasammapriyadhapi saMyame yanate hatyupadizatimUlArA---caraNakaraNe pApakriyAnivRttI, bhAvaNa vAsanA, mANa abhimAnaH / / vacana aura zarIrakI pravRttise utpanna honevAle AsravakA nirodha honA yaha dravyasaMyama hai. sajjanoMke Azrayase isa dravyasaMyamameM pravRtti hotI hai yaha abhiprAya AcArya spaSTa karate haiM adha--koI muni saMsArabhIru yatioka sAtha rahakara bhI dharmapara prema nahIM karate haiM. aura duHkhase, parIpaha aura upasargase bhaya yukta hote hai, to bhI bhAvanA, bhaya mAna aura lajjAke vaza hokara pApakriyAoMkA ke tyAga karata haiM. tAtparya yaha hai ki, sajjanoMkA sahavAsa Avazya phalaprada hotA hai. saMsArabhIrorapi yateH sujanasamAzrayaNena guNamabhidadhAti.... saMviggovi ya saMviggadaro saMvegamajjhayArammi // hoi jaha gaMdhajuttI payaDisurabhidavvasaMjoe // 353 // Page #579 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArApanA mAthA 559, I saMvignaH paramA korTi sAdhuH sNvinmdhygH|| gaMdhayuktiriyAyAti surabhidravyakalpitAm // 358 // vijayodayA---- hAdiyo'pi paravAnagInaMjArIkarjaronidhArayanivAsI saMviDAtaro bhapati / yathA gaMdhayuktiH kRtako gaMdhaH prakRtisurabhidravyasaMsameM surabhitaro bhavati / sarasaMgAdguNotkarSapAnimAha-- mUlA-gaMdhajutti kRtako gaMdhaH surbhitre| bhavatIti zepaH / paya Disurabhi svabhAvasugaMdhi // ukta ca-savistaH paramAM phoTiM sAdhu: saMvignamadhyagaH / / gaMdhayuktirivAyAti surbhidrvyklpitaa|| saMsArabhIru yatIko bhI sujanake saMgasa guNaprApti hotI hai yaha kathana artha--jo muni prathamase hI saMsArabhIra hai vaha saMsArabhIru munioMke sahavAsa meM rahanese pUrvase bhI adhika saMsArabhIru hotA hai. svabhAvataH sugaMdhayukta aise kasturI, caMdana bagairaha padArthoMke sahavAsase kRtrima gaMdha pUrvase bhI adhika sugaMdhamaya banatA hai . bahava ityetAyatA cAricakSudrA na bhavadbhiH samAzrayaNIyAH / eka iti pAna saguNaH parihArya ityetadAca - pAsatthasadasahassAdo vi susIlo gharaM khu ekko vi // jaM saMsidassa saliM dasaNaNANacaraNANi vaTThati // 354 // eko'pi saMyato yogI varaM pArzvasthalakSataH / / saMgamena tadIyena caturaMga vivardhate // 359 / / vijayodayApAsatthasadasahassAdo ghi pArzvasthagrahaNaM cAritrabhudopalakSaNArtha / cAriSakSudrAcchatasahasrApi pako'pi suzIlo varaM / saMyamamAthitasya zIlaM, darzane, dhAna, cAritraM ca varddhane, sa bhavadbhirAthayaNIya iti bhaavaarthH| ghaDva itti cAritrazudA na bhavadbhirAzrayaNIyAH eka itti muhAlI na tyAjya ityupadizati-- mUlArA-jaM saMsidassa yamAbhitasya / / 55 See Page #580 -------------------------------------------------------------------------- ________________ STATEST mUlArAdhanA AzvAsa 50 he muMnivRMda ! cAritrahIna muni bahuta haiM aisA samajhakara unakA Apa Azraya mata karo aura sadguNI muni ekahI hai aisA samajhakara usako mata choDo aise abhiprAyakA kathana-- ___ artha-yahAM pArzvastha zabdase cAritrahIna munioMkA grahaNa samajhanA cAhiye arthAt cAritrahIna muni lakSAvadhi ho to bhI eka suzIla muni unase zreSTha samajhanA cAhiye. kAraNa suzIla munIzvarake Azrayase zIla, darzana, jJAna aura cAritra ghahata hai. aise hI munikA Apa Azraya karI esA gAthArtha hai. - - Ramin-HANKam - - saMjadajaNAtramANaM pi baraM dujjaNakadAdu pUjAdo // sIDhaviNAnaM jaNa saggI kuNadi Na da idaraM || 355 // gharaM saMyatataH prAptA niMdA saMyamasAdhanI / / navasaMcanataH pUjA zIlasaMyamanAzinI // 360 // vijayonyA-saMyatAH parivanti mAyasucaritaM tataH pArzvasthAdInavAthayAmi iti na cataH kAryamityAcasaMjadajagAvamA zivaraM saMyatApamAnamapi varaM / dujaNakabATu pUjAdo durjamakRtAyAH pUjAyAH / kathaM? dujaNasaMsaggI sIlaviNAsaM kuNadi durjanasaMsargaHzIlavinAza karoti / na duidAja tu itaraM saMyata janAvamAnaM tu neva zIlavinAzaM karoti // saMyatA mAM bhadAyarA avamAnayaMti tana: pAvasthAdInevAzrayAbhIti na ghetaH kAryamityAcaSTe -- mUlArA-paSTama // cAritrahIna merako saMyamI jana apamAnita karate haiM isa liye pAzcasthAdi munioMkA Azraya mai karUMgA ARI esI buddhi he munigaNa : Apako karanA yogya nahIM hai. aisA abhizaya graMthakAra AgekI gAthAmeM kahate hai. artha-maMyamI tapastrione kiyA huA apamAna bhI dujenake dvArA kI gaI pUjAse baDhakara acchA hai aisA samajhanA cAhiye. kyoMki durjanoMkA sahavAsa zIlakA nAza karatA hai paraMtu saMyamI munioMkA sahavAsa zIlakA nAza nahIM karatA hai. ataH sajjanasahavAsahI zreyaskara hai. %Animarwasan Page #581 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AdhAsA prastutopasaMhAramAthA AsapabaseNa evaM purisA dosaM guNaM va pAti // tamA pasatthaguNameva AsayaM alliejjAha // 356 / / guNadoSI prajAyate saMsargavazato yataH // saMsargaH pAvanaH kAryo vimucyApAvanaM tataH // 361 // vijayodayA-yAmayavasaNa Athagravadona / evamuktana krameNa / purisA hosa guNaM ca pAvati / puruSA dopaM guNa vA prApnuvanti / tamhA pasandhaguNameva Asaya alipajjAda / tasmAt prazastaguNameva Azraya Adhayet // prakRtamupasaMharati--- mUlArA-Asa yavaseNa--Azrayavazena / alliejjAi Azrayata yUyam // prastuta prakaraNakA upasaMhAra artha-manuSyako Azrayake vaza doSa aura guNoMkI prApti hotI hai. isa liye he mune tuma uttama guNaparisetImAdI azIsa guNamukta munioMkI saMgati karo. patthaM hiyANi8 pi bhaNNamANassa sagaNavAsissa // kaDugaM va osahaM taM mahuvivAyaM habai tassa // 357 / / vAcyA gaNa sthitaH pathyamanabhISTamapi sphuTam / / tattasya kaTukaM pAke bhaiSajyamiva saukhyadam // 362 / / ghisayodayA-patthaM hityANi pi bhaNNamANamsa sagaNavAsisma padhya hita hRdayasya aniemapi badana AramI yagaNe vasataH / kaTuga pa osaha te mahara yivAya yaha tassa kaTrISadhamipApi tammadhuravipArka bhavati / tasya parasya aniena thinena kimara prayojana / kinna pati syayamapi iti nopekSitavyaM / paropakAraH kArya paveti kathayani / tathAhi--tIdhakRtaH vinaya janasaMbodhanArtha eSa tIrthavihAraM kurvanti / mahattA nAmaivaM yat-paropakArabayaparikaratA // tathA yonaM BAJREKAR Page #582 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AvAsa zudAH saMti sahanazaH svabharaNavyApAramAmodyatAH / svArthI yasya parArdha eva sa pumAnekA satAmaNIH / / dupUrovara pUraNAya pivati sotApati paaddyo| jImUtastu nidAghasaMbhRtajagarasaMsApapicchirAye // svayUthyasyAniSTamapi panyaM prAyagityanuzAstimUlArA--patthamityAdi-paravipriyaNoktana phimasmAkamiti svAzramavAsI nopekSyaH yataH kSudrAH santi sahasrazaH sthabharaNanyApAmAtrodyatAH / / svArthoM yasya parArtha ena rakha pugAnekaH sanAmayaNI: 11 durapUrodarapuraNAya pibati srotaHpatti vADayo / / jImUtastu nidAghasaMbhRtajagatsaMtApavikrittaye / / artha-he munigaNa ! tuma apane gaNameM rahane vAle munike sAtha hitakara bacana bolo. yadyapi vaha hRdayako apriya ho to bhI harakata nahIM hai. jaise kaTuka bhI auSadha pariNAmameM madhura, kalyANakAraka hotA hai vaise tumhArA bhApaNa usa yunikA kalyANa karegA, dumareko aniSTa bolanese hamArA kyA prayojana siddha hogA ? kyA dusarA manuSya apanA hina svayaM nahIM jAnatA hai ! aimA vicAra karake dusaroM kI upekSA nahIM karanI cAhiye. paropakAra karanekA kArya karanA hI cAciya. dekho nIthakara paramadeva bhavya janoMko upadeza danaka ligAnIthavihAra bhagavihAra karane haiM, paropakAraka kArya kamara kamanA yahI baDappana hai. kisI kavine gamA kahA "jagatameM apanA kArya karane meM hI tatpara rahanevAla manuSya hajAroM kI tAdAna meM haiM, paraMtu paropakAra hI jisakA svArtha hai aimA satpuruSoM meM agraNI puruSa ekAda hI hai. vaDavAnala apanA dubhara peTa bharanakaliga samudrakA hamezA pAna karatA hai kyoMki vaha kSudra manuSya ke samAna svArthI hai, paraMtu magha grISmakAlakI uSNatAse pIDita samasta prANiyoMkA saMtApa miTAne ke liye samudrakA pAna karatA hai. megha paropakArI hai aura baDavAnala svArthI Page #583 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa itareNApi zrayaNayoraniSTamapi tadnAya pati kathayati patthaM hidayANilR pi bhaNNamANaM NareNa ghettavvaM / / pelledaNa ni chuTaM bAlamsa ghadaM ca taM tu hidaM // 358 / / svAMtAniSTamapi grAhaya pathyaM buddhimatA vacaH haThataH kiM na bAlasya dIyamAnaM vRtaM hinam / / 363 / / inirjana gaMgavarjana / / vijayokyA-hadayasyAniSTamapi patyyaM nareNa buddhimatA nAya iti cato nidhAya / pehedUNa ghidaM avaebhyApi pravezitaM dhRtaM bAlAnAM hitaM bhavati yathA sahaviti yAvat // hRdayAniSTamapi ziSTavAkyaM hitabuddhayA prAyamityupadizatimUlarA-pelledUNa bi abaSTabhyApi haThAdapi / chuDhaM mukhne pravezitaM / taM tan / khu sphuTa / artha-ziSyAdi munione karyako apriya bhI guruoMkA bhASaNa grahaNa karanA cAhiye, jaise mAnA bAlakako pakaDakara usake mukhameM ghRta DAlatI hai. usase usakA hita hotA hai vaise kaNako apriya bhI gurukA bhApaNa hi ghRtake samAna hitakAraka hotA hai aisA samajha kara svIkAranA cAhiye. / appapasaMsaM pariharaha sadA mA hoha jasaviNAsayarA // appANaM thovaMto taNalahuho hodi hu jaNammi // 359 / / mA chedayantu svayazo mA kArSaH sva prazaMsanam // laghavaH svaM prazaMsaMto jAyante hi tRNAdapi // 364 // vijayodayA- apapasaMsa pariharaha AtmaprazaMsA tyajata sdaa| mA hoha mA bhavata / jasavidhAsayA yazo vinAzakAH / sadbhirguNaiH prayAsamapi yazo bhaktAM nazyati AnmaprazaMsayA / apANaM thocato AmmAna stuvana / nagaladuo hodi hujaNazmi taNAvalaghurbhavati mujanamadhye || AtmaprazaMsA yazovinAzinIti to rAjatetyanuzAstimulArA-koyato prazalayan // Page #584 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH artha-he munigaNa / tuma apanI prazaMsA karanA hamezAke liye chor3a do, apanI prazaMsA ApahI karanese satpurupoMke dvArA varNana kiyA gayA tumhArA yaza naSTa hogA. jo manuSya apanI prazaMsA karatA hai yaha jagatameM tRNake samAna halakA hotA hai. 565 saMto vi guNA katthaMtayassa jassaMti kaMjie va surA || so ceva hayadi doso jaso thoedi appANaM // 360 // svastavana guNA yAMti kAMjikainava sIdhuni / / sa doSaH paramasteSAM kopaH saMyaminAmiva / / 365 / / vijayadayA-natI vi vidyamAnA api / kandhanayamasa mamale guNA iti kathayataH / guNA sammati guNA nshyti| jigAva sUrA sA~vAraNa surava / socava para doso sa eva bhavati dopaH / so thopadi apANaM yAtmAnaM matAti saH // svayaM svaguNakInanaM doSanAha mulArAvikahatayarasa ete me guNA iti kathayataH / Rjie. kAMjikena / va yathA / kajieNeti pATha yathetyadhyAhAraH / zroedi stauti / / artha-jaise kAMjI pInese madirAjanya unmAda naSTa hotA hai vaise apanI prazaMsA apane muhase karanevAle manuSyake guNa naSTa hote haiM. isa vAste apanI stuti karanA yaha doSa hai. svagaNamata banAkaraNa yadi te nazyati tarhi stotayAH syurga tathA nazyati ityAcapThe-... saMto hi guNA akahitayasta purisassa Na vi ya NarasaMti // akahitassa vi jaha gahabaiNo jagavismudo tejo // 361 // anuso'pi guNo loke vidyamAnaH prakAzate // prakaTIkriyate kena vivasvAnudito jane // 366 // Page #585 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA bhAzvAsaH cijayodayA-saMto vidymaanaaH| yakaditayassa abhASamANasya / purisassa puruSasya / guNA pa viya jassaMti naica nazyati / yadi na svayaM stauti svaguNAna prakhyAtimupayAMtItyetaca neti vadati / akAIsasa vi astubato'pi gAvANo grahapaneH Adityasya / No jagavistudo tejo na jagasi vizrutaM tejH|| svaguNArata bane yadi ne manarAni nalaH stomA: sTUna : karagiyA!... mUlArA ...gahavato Adityasya apane guNoMkI stuti na karaneme yadi unakA vinAza hogA to unake avinAzAya unakA varNana karanA yogya hogA paraMtu guNavarNana na karaneghara bhI ve naSTa nahIM hote haiM aisA kathana-- artha--varNana na karane para bhI manuSyake guNoMkA nAza nahIM hotA hai yaha bAta anubhava siddha hai, svaguNAkI stuti na karane para bhI ve prakhyAta hote haiM. kyA sUryakI prazaMsA na karane para bhI jagatameM pUrvakA teja prasiddha nahIM hotA hai? AtmanyasatA guNAnAM utpAdakaM stavanamiti bacanaM na gujyata ityAha Na ya jAyaMti asaMtA guNA vikatthaMtayassa purisassa // dhati hu mahilAyato va paMDavo paMDavo ceva / / 362 // kathyamAnA guNA vAcA nAsaMtaH santi dehinaH / paMDakA na hi jAyante yoSA vAkyazatairapi // 367|| bijayodayA- ya jAyaMti asatA guNA naivotpadyante asaMto guNAH / vikatyatayassa stupataH dhiti nitarAM mahilAyato va vAmalocanetra Ananapi / paMgo paMDago ceva paMDhaH paMDhaH paya bhavati na yuSatiH / / AtmanyagarA guNAnAmutpAdakaM stavanamiti yujyata ityAha-- mulAyA-mahilAyano nahilAcarama | paMDayo paMdaH // guNa nahIM honepara bhI snAna karanesa va utpanna hone haiM yaha kahanA bhI ayogya hai / artha--jo puruSa apanI stuti karatA hai usameM guNoMkI utpatti nahIM hotI hai, jaisa koI paMda svIke 565 Page #586 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUlArAdhanA samAna hAvabhAva karatA huA bhI strI nahIM hotA hai. yaha paMDa hI rahegA. vaise guNa apane meM nahIM hoMge no kyA stuti karanese unakI utpatti ho jaayegaa| sbaa sataM saguNaM kittijjataM sujaNo jaNammi sodUNaM // lajjadi kiha puNa sayameva appaguNAkettaNaM kujjA // 363 / / vidyamAna guNaM svaspa kIyamAnaM nizamya yaH / / mahAtmA lajjate citta bhASate sa kathaM svayam / / 368 // vijayodayA-saMta saguNa kisijataM vidyamAnamapi svaNa kInyamAna / sujaNo jammi sodaNa sAdhujanasya madhya natvA / lamjara mIThAmupaiti / kiha puNa kathaM punaH / sabameya appaguNakittaNa kurajA svayaMbhavAtmano guNakIrtana kuryAt // sujanasyAtmaguNastacanAbhAvaM bhAvayatimUlArA-saSTam / artha-satpuruSoMke samudAyameM koI puruSa kisI satpurupake vidyamAna bhI guNoMkA varNana karane lagA to vaha satpuruSa lajjAse aghomukha karatA hai. phira vaha kyA apane guNoMkA strayameva varNana karegA ? svaguNAkIrtane guNamAcaSTe-- avikatthato aguNo vi hoi saguNo va sujaNamajhammi // so ceva hodi hu guNo ja appANaNa zroei // 366 // nirguNo'pi satAM madhye saguNosti svamastuvana / / na zlAghate yadAtmAnaM guNastasya sa eva hi // 315 / / vijayodayA--avikatyaMto aguNo ci hoDa akIrtayan svayamaguNo'pi bhavatisagugova gugavAniva / sujagamaraza smi sujanamadhye / parasparacyAitamidaM vacaH 'bhaguNassa guNa ' iti patasthAmAzaMkAyamAha-plo caya hodigugo sa eva guNo bhavati / je adhyANaM Na dhoyadi yadAtmAnaM na stauti / samIcInajJAnadarzanAdiguNAbhAvAmiNaH, AtmaprazaMsA karaNa guNena guNavAniti bhASArthaH / / 566 Page #587 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AcAra ka yadi saMti guNAstasya nikaSe saMtite svapam / / mahi kastUrikAgaMdhaH zapathena vibhAjyate // svaguNAstapane guNamAha-- mUlArA-avikarato astuvan / saguNoba guNavAniva / Na tholedi na stauti / sabhIcIna jJAnAdiguNAbhASAnirguNaH svastabanAkaraNaguNena guNavAniti bhAvArthaH / / apane guNoMkA varNana na karanemeM hI phAyadA hai isakA vivecana AcArya karate haiM -- artha-jisameM guNa nahIM haiM aisA puruSa sajjanoMmeM mauna dhAraNa kara ghaTanA hai taba vaha guNI puruSakaM mamAna dIkhatA hai. guNarahita manuSya guNayAnake samAna mAnanA yaha paraspara viruddha hai isa zaMkAkA uttara aisA hai--apanI prazaMsA nahIM karanA yahI sadguNa hai isase vaha puruSa guNI kahA jAtA hai, yadyapi usameM samyagjJAna, darzanAdiguNoMkA abhAva honese vaha nirgaNa hai to bhI svaprazaMsA na karanA yaha guNa usameM honese guNavAna ke samAna vaha puruSa mAnA jAtA hai. yadi manuSya meM guNa ho to ve svayaM prakAzita hote haiM. unake varNana kI kucha bhI AvazyakatA nahIM hai. kyA karatarIkA sugaMdha sArgadha khAne vyakta honA hai ? nahIM vaha svayaM prakaTa hotA hai. vaise guNa mI mbayaM prakaTa hote haiM. - - vAyAe jaM kahaNaM guNANa taM NAsaNaM hare tami / / hodi hu carideNa guNANakahaNamubbhAsaNa tesiM / / 365 / / guNAnAM nAzanaM vAcA kriyamANaM nivedanam / / prakAzanaM punasteSAM ceSTayAsti nivedanam / / 370 / / vijayodayA-cAyAe kahaNaM cAcA guNAnAM yatkathanaM / taM NAsaNa haye tesi / tannAzanaM bhatteSAM guNAnAM / caridadi guNANa kahAM caritareSa guNAnAM kathanaM / tesi mubhAvarNa ho guNAnAM prakaTanaM bhavati / etaduktaM bhavati-- guNAprakaTayitukAmasya yadvAcA kathanaM guNeSAtmanaH pravRttireva guNaprakAzanaM rati / guNAnAM yadvAcA kathanaM tatteyAM nAzanaM yattu guNeSvAtmanaH pravRttistattatprakAzana ityAda-- Page #588 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH mUga-zAma ihaloke saukhyasaubhAgyAdihetutvabhraMzanena niSphalIkaraNa / paraloke ca nIcairgobanimittatve. nAniSTaphalasaMpAdakalyApAdanAma / umbhAvarNa pradAnam / artha .. yacoMka dvArA svaguNoMkA varNana karanA yaha mAno unakA nAza hI karanA hai. apane zubha AcaraNase hI guNoMkA kathana ho jAtA hai. zubha AcaraNase hI guNa magaTa hote haiM. apane guNoMko pragaTa karanekI jisako icchA hai vaha sadAcArameM saMpUrNa pravRtti kare, aisI pravRttiyA hI usake guNoMkA prakAzana kareMgI. ghAyAe akahaMtA sujaNo caridehiM kahiyagA hoti / / vihitagA ya saguNe parisA logammi uvarIva // 166 / ajalpato guNAnvANyA alpaMtazceSTayA punaH / / bhavanti puruSAH puMsAM guNinAmupari sphuTam / / 371 / / vijayodayA-bAyApa, akahitA pAcayA adhayaMtaH / sujaNe sAdhujanamadhye / caridehiM vi kar3itagA ya caritaiH pratipAdayantaH / saguNe AtmIyAnguNAn / purisANaM purisA loganima uparIva hoti / puruSANAmuparIca bhavanti puruSA loke // dharitaH svaguNaprakAzanasya mAhAtmyAhamUlArA-puNe sAdhujanamadhye | usIva uparIva / artha---jo mujanoM meM bacanoMke dvArA apane gaNoMkA varNana na kara kavala apane cAritroMse karate haiM ve puruSa jagata sarva puruSoM meM zreprapanA pAte haiM.. 568 saguNammi jaNe saguNo vi hoi lahugo Naro viksthito|| saguNo vA akahito vAyAe hoti aguNesu // 367 // Page #589 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsA mUlArAdhanA nirguNo guNinAM madhye vANaH svaguNaM naraH / / saguNo'pyasti vAkyena nirguNAnAmiva yuvat / / 372 / / vijayodayA-sagamAmijaNe guNavati jane / saguNo vi Naro guNavAnapi naraH / lahugo hodi laghurbhavati / kA? saMgaNaM garI vikArato mvaguNa gate cAcA nirUpayana / pimitra sagaNo vA guNAniya / yAtrA akatheto vacanena aprakaTa pan / aguNasa niguNamadhya / nirguNAnAM madhye svaguna ayuba bhitra guNinAM madhya taM dhruvana guNavAnapi laghurbhavati ityupadizatimUlArA--kAhitao vAcA nirUpayana / vA yathA / uktaM ca--- nirguNo guNinAM madhye bruvANaH svaguNaM naraH / / saguNo 'pyasti vAkyena nirguNAnAmiva vana / / artha---guNavAna manuSyoM meM guNavAna bhI manuSya yadi apane guNoMkA varNana karegA to vaha laghu hotA hai. aa aura vacanoM dvArA vaha aguNavAna puruSoM meM svaguNavarNana na karegA to vaha guNavAna hai aisA samajhanA cAhiye cariehiM katthamANo saguNa saguNesu sobhade saguNo / vAyAe vi kahiMto aguNo va jaNAmma aguNammi // 368 / / saguNo guNinAM madhye zobhate caritargaNaM // truvANo vacanaiH svasya nirguNAnAmibAguNaH // 373 ! vijayodayA-cariNadi katthamANo caritaireva prakaTayana / kiM saguNaM svaguNaM / saguNo sobhade gupAbAna janaH zobhate / ka saguNesu guNavatsu / kimiva vAyAe citkarthato vacasA zuSan / aguNodha nirguNa iva / aguNammi nirguNamadhye / / nirgako niguNeSu vananadhi saguNA: saguNeSu myAya guNAMzcaritaH prakaTayana zobhategUlArA-- agaNo va nigo yA / uktaM ca.. sagaNo guNinAM madhye zobhate caritaNaM / buvANo vacanaiH svasya nirguNAnAmiSAgaNaH / / kA saguNA bananA / tasti " Page #590 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa artha-jo sadaguNI manuSya apane zubhAcaraNoM dvArA apane sadaguNoMko sadgaNI manuSyoM meM varNana karatA hai vaha zobhAko pAtA hai. paraMtu aguNa manuSya nirguNI manuSyoMmeM yadi apane guNa vacanoMke dvArA kahegA to vaha zobhA nahIM pAtA hai. 570 sagaNe va paragaNe vA paraparipavAdaM ca mA karejjAha // accAsAdaNaviradA hoha sadA vajabhIrU ya // 369 // yUyamAsAdanAM kRthvaM mA jAtu parameSTinAm // duraMtA saMmRtirjatArjAyataM kurvatI hi mAM / / 374 / / tyajatAsaMyama bedhA muktilakSmI jighRkSavaH // sA dUrIkriyate tana vyAdhinaca sukhAsikA / / 355 / / mA grahISuH parIvAvaM svasaMghaparasaMghayoH || saMsAro vardhate'nena salileneya pAdapaH / / 376 / / vijayodayA sagaNe va paraguNe vA parapariSAvaM ca mA karejA / AtmIya gaNe paragaNe cA parApavAda mA kRthaaH| mathAsAvASiradAya hoha atyAsAdanato viratA bhavata / sadA yajabhIrU ya pApabhIravazca bhavata // prakArAMtareNa zikSA prayacchatimUlArA-paraparivAda praapvaad| artha-he munigaNa ! Apako apane gaNameM athavA paragaNA meM anya munioNkI niMdA karanA kadApi yogya nahIM hai. parakI virAdhanAse Apa virakta hokara hamezA pApoMse virakta honA cAhiye. 570 paraniMdayA doSamAcaSTe spaSTArthI gAdhA--- AyAsaverabhayadukkhasoyalahugattaNANi ya karei // paraNiMdA vi hu pAvA dohaggakarI suyaNavesA // 370 // Page #591 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArApanA HOTATISRO AbhAsa zokadveSAsukhAyAsabaradArbhAgyabhItayaH // viziSTAniSTayA pusAM janyate paraniMdayA / 377 // paraniMdAyAM doghAnAha -- mUlArA-sujaNaSessA sujanAnAM druSyA / / artha-paraniMdAse AyAsa, vaira, bhIti, duHkha, zoka vagaire doSa utpanna hote haiM. yaha paraniMdA pApa aura drohako utpanna karatI hai, paraniMdA karanevAlA manuSya sujanako apriya hotA hai, paraniMdA kimarthaM kriyate guNitye sthApayitumAtmAnamiti cet, tasirAkaroti-... kiccA parassa jiMdaM jo appANaM Thavedumicchejja // so icchadi AroggaM parammi kaDuosahe pIe // 371 // utthAeNipurasmAnanidAM vibhAga / / apareNauSadhe pIte sa nIrogatvamicchati // 378 // pijayodayA-kicA paramsa Ni paranidA katcA | jodhappANaM umija / ya zrImAna gaNitAryA sthApayitu micchat / so icchadi sa vAMchati / kiM bhAromA nIrogatA / parammi kahugosadhe bAda kaTukAMpadhAyibhyanyasmin // guNavatvaM sthApayitumAtmAnaM paraniMdA kurvataH pratyavAya darzayati / mUlArA-spaSTam / svataHkA guNipanA siddha karane ke liye paraniMdA karate hai. aisA kahanA yogya nahIM hai--yaha bAta AcArya dikhAte haiM-- artha-jo paraniMdA karake apaneko guNI siddha karanA cAhatA hai. vaha manuSya dumaroMko kaDavI auSadhI pilAkara svayaM nirogI honA cAhatA hai aisA mAnanA cAhiye. jo auSadhI khA legA vahIM nIroga hogA usI taraha jo guNa prApta kara legA bahI guNI hogA. paraniMdAse guNI bananekA prayatna karanA yaha ulaTe rAstapara calakara svasthAnako pohoMcanekA prayatna karaneke samAna hai. 572 Page #592 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA saakhaa (72 mayuruSakrama vyAya dachRNa aNNadosaM sappuriso lajjio sayaM hoi // rakkhai ya sayaM dosaM va tayaM jaNajepaNabhaeNa // 372 // yo'nyasya doSamAzaya citte jinheti sajjanaH / / parApavAdato bhIta: svadoSabhiva rakSati // 379 / / vijayodayA--dahUNa aNNadosa anyasya doSa dRSTrA sampuriso lajjio sayaM hodi satpuruSaH svayaM lajjA. mupaiti / pakhAsa dosa va mbadoSamiva na raznati / jagajapaNabhayeNa jananidAbhayena // matpuruSakama kathayani / mUlArA-..ra.krayadi chAdayati / tayaM taM anyadogama / satpuruSoMkA kama kahate haiM artha-satpurupa dUsaroMkA doSa dekhakara usako pragaTa nahIM karate haiM pratyuta lokanidAka bhayame unake doSoM ko apane dIpoMke samAna chipAte haiM. dUsaroMkA doSa dekhakara satpuruSa lajjiva hote hai. appo vi parassa guNo sappurisaM pappa bahudaro hodi // udae ba nellabiMdU kiha so jaMpihidi paradosa // 373 / / svalpo'pyanyaguNo dhanya tailarthiduricodake / / vivarddhane tamAsAna paradoSaM na vakti sH|| 380 / bijayonayA-bhayo bi parassa guNo parasya guNaH svalpo'pi / sappurisaM pappa satpuruSa prApya / bahudaro hoi atimahAn bhavati / udaeva telabiMdU udake tailarviduriva / kidda so jaMpihidi paradosa kathamasau itthaMbhUtaH jalpati parasya doSaM // mUlArA-sApurisa pappa satpuruSaM prApya / Page #593 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA artha--anya manuSyakA khalpa bhI guNa satpuruSa grahaNa kara usako bA banAte haiM. arthAta anya janoMkA alpa guNa bhI dIkha paDA to ye bahuta khuza hokara usakI bahuta prazaMsA karate haiM, jaise pAnI meM telakA eka biMdu yadi para gayA to usake Azrayame vaha vistIrNa hotA hai. jaise satpuruSase prazaMsita huA anya manuSyakA guNa bhI jagatameM phailatA hai. alpaguNakI bhI prazaMsA karanavAla satpurura kyA paradoSoMkA kathana kareMge? kabhI bhI nahIM kareMge. AzvAsa 573 eso madhyasamAso taha jataha jahA havejja sujaNammi // tujhaM guNehiM jaNidA saccatya vi bissudA kittI // 374 // grAhyastathopadezo'yaM sarvo yuSmAkamaMjasA // yathA guNakRtA kIrtiloMke bhrAmyati nirmalA / / 381 / / bijayodayA-epa sarvasyopadezasya sakSapaH / tada jataha tathA yatadhvaM / jahahareSz2a sujaNammi yathA bhvetsujne| nAda guni jaNidA sambandha vi cirakudA kittI / mAkaM gurjanitA sarvatrApi vidhutA kIrtiH / / mopadezasaMgrahamAna mulA-savyasamAmA sarvasya upadezasya sNkssepH| ghettabo grahItavyaH / sujagammi sujanamadhye / uktaM ca-- grAhastathopadezo'ya sarvo yuSmAkarmajasA / yathA guNakanA kIrtiloMke bhrAmyati nirmalA // artha-he munigaNa isa saMpUrNa upadezakA sAra yaha hai ki, Apa hamezA isa prayatnameM raho ki jisase ApakI kIrti mujanoMmeM prasAra pAvegI. aura tumhAre guNoMse sarvatra tumhArA jamatprasiddha yaza phaila sake. --- ---- zAsI saMpatAnAM kIrtiriti zaMkAyAmucyate ema akhaDiyasIlo bahussudo ya aparovatAbI ya // caraNaguNasuchidottiya dhaNNassa khu ghosaNA bhamadi / / 175 / / Page #594 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 574 ananyatApakokhabrahmacaryoM vahathutaH // zAMto dRDhacaritro'yameSA dhanyasya ghoSaNA / / 382 / / cijayodayA-pasa akhaMDiyasIlo eSa ayaM avaDitasamAdhiH / bahumbhudo ya bahucatazca / aparocatAcI ya aparopatApakArI ca / caraNaguNamuDiyosi ya cAritraguNaiH susthitazca iti / dhaSaNassa khu puNyavataH / prosaNA mamaha yazo bicarati / kAsau saMthatAnAM kIrtirityatrAhamUlArA----ghosaNA kIrtiH / artha-ye munirAja akhaMDazIlake dhAraka hai, inakI dhyAnameM ekAgratA akhaMDa rahatI hai, ye bahazvata haiM. aneka matoMko ye jAnate haiM, ye kisI bhI prANIko duHkha dete nahIM haiM. aura cAritrake guNoMmeM ye sthira rahate haiM. isa prakAra he munimaNa! tujhArA puNya-yaza jagatameM vicaraNa karo. evaM gurUpayeza zutyA gaNaH - bADhaci bhANidUNaM edaM No maMgaloti ya gaNo so // guruguNapariNadabhAvo ANadasu NivADei // 376 // . idaM no maMgalaM pADhamevamuktvA gaNo'pyasau // topyamANo guNaiH sUrerAnaMdAzru vimuMcasi // 383 // vijayodayA-bAdazi mANirNa bAdamityuSAdhA parvaNo maMgalosi patadbhavatAM vacanaM asmAkaM maMgalaM nitazaM ityuktyA / guruguNapariNababhAyo gurorguNeSu pariNatacitaH / ANadaDe NivADe AnaMdAzrUNi nipAtayati / / evaM gurUpavezaM zrutvA gaNaH kRtAbhyupagamastaM prati yathatkaroti tagAthASTakenASaSTa mUlArA-bAdati mANidUrNa vAdamityuktvA / evaM No maMgalottiya etathuSgadaco'smAkaM maMgalamiti coktvA yavaGgirUpadiSTa tattadabhyupagatamasmAbhistadezasmAkaM maMgalamAstviti, se vasya gurorane nigadya tadguNamayacitto gaNa AnaMdAaNi pAtayapti iti saMbaMdhaH / uktaM ca . .... .. Page #595 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA pADhamiti nigama gaNo maMgaLametabaddhaco'smAkam / / guruguNapariNavabhAvaH so'NyAnaMdatastyajati / artha-he prabho! ApakA yaha upadeza hamako atizaya maMgalakAraka sukhadAyaka aura pApa nAzaka hai aisA munigaNa bolate haiM aura guruke guNoMmeM ekAgracitta hokara netroMse AnaMdAtha girAte haiM. AbAsaH 575 bhagavaM aguggo me jaM tu sadehobba pAlidA amhe // sAraNavAraNapaDicodaNAo dhaNNA hu pAti // 377 / / ayaM no'nugraho pUrvI yatsvAMgamiya paalitaaH|| sAraNAvAraNAdezA labhyate puNyabhAgibhiH / / 384 // vijayodayA-bhagavaM aNuggaDo me bhagavannanugraho'smAkaM tu sadedovya pAlidA amhe yatsvazarIramiva pAlitA vayam | sAraNavAraNApaniyoyaNAo evaM kuruta, mAkurata iti zikSA | dhapaNA dupArvati dhanyAH prApnuvanti / mUlArA--bhAga sAdaralA . asA / sadeI va svadehamiya / sAraNavAraNapaDicoyaNAo evaM kuru maiya kuru ityAdizikSA | artha he bhagavan ! Apane svadehake samAna hamArA pAlana kiyA hai. Apane he muniguNa! tuma amuka kArya karo aura amuka kArya mata karo aizI zikSA dI hai. aisI zikSA bhAgyavaMtako hI milatI hai. anyoMko nahIM. amhe vi khamAvemo jaM aNNANApamAdarAgehiM // paDilobhidA ya ANA hidovadesa karitANaM / / 378 // kSamayAmo vayaM tayadrAgAjJAnapramAdataH / / AdezaM dadasAmAjJA bhavatAM pratikUlitA // 385 // vijayodayA-amhe vi samAyamo vayamapi samAM prAhayAmaH / ja apaNANApamAdarAgeIi 'aNNA ajJAnAt / Page #596 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AvAsa: . . pagAdI pramAdAdrAgaNa / paDiTomidA yANA bhavatA pratikulavRttayo jaataa| hiMdobadesa karatANaM / AjJAM hitopadeza mUlArAdhanAkucanAm / mUlArA-mAtra mokSamA pArayiSyAmo yuSmAn / / artha--he prabho ' pramAda, rAgabhAva, ajJAna ityAdi vikAroMke AvezameM Akara imane ApakI AjJAkA lopa kiyA hogA. Apake hitopadezake pratikUla hamane pravRtti kI hogI. isaliye he prabho ! hama Apake pAsa kSamAyAcanA karate haiM. -... -. -. - sahidaya sakaNNayAo kadA sacakkhU ya ladhdasiddhipahA // tujhA viyogeNa puNo NadisAo bhavissAmo // 379 / / labdhasiddhipathA jAtAH sacittotracakSuSaH // yuSmadviyogato bhUyo 'bhaviSyAmastathASidhAH // 386 // pijayodayA-sahidaya sakapaNayAmao sahRdayA: sakarNakAca jAtAH / kadA sabakhU ya kRtAH salocanAH / laddhasiddhipahA labdhasiddhimArgAH / tuma viyogeNa puNo bhavatyo viyogena punaH / NavisAmo naSTavikAH / bhavissAmo bhvissyaamH|| gulAgA kamANayAzo makarNakAca / kadA kRtA: yuSmAbhiriti zeSaH / tujha bhvdbhyH| gadisAyA naSTadikA mArgadarzanararahanA ityathaiH / artha- prbho| Apane ko hRdayayukta kiyA hai. arthAta Apake upadezase hama hitAhitakA viveka karanama samartha hogaya hai. hamako kamAMkI prApti huI hai. arthAt Apana hamako zAstra paDhAye haiM. aura hamako Apane zAsra rUpa locana pradAna kiye haiM. hamako Apane mokSamArgameM bhI lagA diyA hai paraMtu ApakA viyoga honese hama punarapi diGmUr3ha ho jAyeMge. hAya ! 576 Page #597 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AcA sambajayajIbahidae there savyajagajIvaNAthammi / pasaMte ya maraMta desA kira suNNayA hoti // 18 // majIdine unheM srvlokaiknaayke| pArita za vipI yA dezAH zanyA bhavanti te // 38 // Frime samitimAH naMga ni |shaantpovRddh / sancajagajIvaza tamA jhApAnI mAga / payamI 4 yAta prabAsaM mRti yA pratipayamAMna / desA kira suSNayA iMAMti dezAH kira gunyA mayAMga // savvajayajIvahidae there sabajagajIvaNAthammi / / patrarAMta ya marate hodi hu desoMdhayArocca // 381 // mIlaguNahiMdu bahussadehi avarovatAbIhiM / / pacanata ya mArI demA AMkhaDiyA hoti / / 382 // ananyatApabhiH sarvairguNazIlapayodhibhiH / / honA yahuzrutairdezAH sAMdhakAsa bhavati te // 388 / / sarvariba paiDrairjanyante tatvanizcayAH / / / dehanAze pravAse vA teSAmaMdhA bhavaMti te // 389 / / bAkyarApyAyitA lokA paimaighA va vaaribhiH|| yebhyasta nirgatA vRddhAste dezAH santi khaMDitAH // 390 / / nidA --mAgavi bahumsudahi abarovatAyIhiM. zIlAlArguNAkayethunaH aparopanAmibhiH / 01 manaH + DidA hoti janapadA apabaDitA bhavati / gatArthosarA gAthA / 1- 12 navakAra mavani . hinAhisazAnazUnyo bhavatItyarthaH / / Page #598 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA mAtrAmA 578 mulArA-okhaMDidA avaya hitAH baMcitA deve viparyAmitasvArtha TAgA Tu || artha- bhagavan | Apa sarva jagatke jIvoMkA hiva kAnavAla... Apa zAnadAra namAnupA sarva jagatakaM jIvoMka svAmI hai. Apa ana pravAsa karanevAle haiM. atharA saMnyAsamarAkA svIkAra karanevAle hai esa samaya hamako sarva deza zUnya dikhate haiM. tathA sarva deza aMdhakAramaya dIkhate haiM. he prabho! Apa zIlayukta, guNayukta, aura bahuzruta haiM. Apa prANioMko duHkha na denevAle haiM. paraMtu aba Apa pravAsa karanevAle hai athavA sanyAmamaraNa dhAraNa karanevAle haiM. aise samayameM hamako saba deza khaMDita dIkhate haiM, savvassa dAyagANaM samasuhadukkhANa NipyakaMpANaM / / dukkhaM khu visahidaM je cirappavAso baragurUNaM // 383 // zayakAnAmazeSasya sUriNAmapakAriNAm / samAnasugvaduHkhAnAM viyogo duHsahazciram / / 391 / / pavitravidyoyatadAnapaMDitaistanubhRtAM tApavipAdanodibhiH // gaNAdhipairbhAti vinA na medinI nirastapaH sarasIva vAribhiH / 392 // budhairna zIla rahitA niyinI tapasvidAne rahitA gRhasthanA / / gurUpadeza rahitA tapasvitA prazasyane nityamumbapradAdhinI / 303 / manISita vastu samastamaMginAM mUramANAmiva canAM mnaa|| guNagumaNAM viraho garIyasA na zakyate sADabhapAmnamAma / / 5.4 .. iti anuziSTisanam / vijayonyA-savvassa dAyagANaM vAgadarzanacAritodAmodatAnAM / samasuhadakAvANa samyagvayoH samAH nAnAM / zivapANaM parIpadabhyo nizcalAnAM / tarUNa mahanA guruNA / ciyAlo nikAlaprayAsoM viyogaH / dusvaM tru visahidu je sodumatIva dusskrN|| mUlArA--savvassa jJAnAdaH / pippakapANaM parISadopasaMgaiSu niHkSobhANAM / duvaM khu duHkhazoka ena / / E Page #599 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 579 visahidu je visotuM / vippavAso dUradezAMtaragamanaM maraNaM vA / iti guNAnuziSTiH / sUtrataH / 94 / aMkataH 111 // artha -- jinase ziSyAko jJAna, darzana, cAritra, aura tapakI prApti hotI haiM. jo sukha aura duHkhoMmeM samAna haiM arthAt rAgadveSarahita haiM. parISahoMse jinakI dhyAnaikAgratA meM bAdhA AtI nahIM hai. aise zreSTha Ayakara cirakAlIna viyoga sahana karanA atizaya duSkara hai, evaM parisamApya anuzAsanAdhikAraM paragaNacayAM nirUpayati---- evaM AucchittA sagaNaM abbhujjadaM pariharato || ArAdhaNANimittaM paragaNagamaNe maI kuNadi // 384 // ApRcchati gaNaM sarva caturaMgamahogamam // karotyArAdhanAkAMkSI gaMtu paragaNaM prati / / 395 / / vijayodaya evaM cchittA ApRcchaya / sagaNaM svagaNaM | abbhuja pahilo ArAhaNAnimittaM ArAdhanAnimittaM / paragAgamaNe mahaM kuha parAgamane mati karoti / atha tathAbhAvitazrAmaNyasya saddhekhanApariNatamyAgaNasya maNinaH puna siddhayarthaM paragaNagamana kramaM saptadazabhirgAthAbhirupadizati satra vartamAnaH / rAmapa mUlArA- ApucchisA Acchaya saMvadhityarthaH / anuja abhyuktaM udyamAbhimukhaM avalamityarthaH / pAhato prakarSeNa ratnazraye pravartamAnaH // isa prakAra anuzAsanAdhikArakI samApti karake AcArya paragaNacaryA nAmaka adhikArakA nirUpaNa karate haiMartha - isa prakAra apane gaNako pUchakara apane ratnatraya meM atizaya prayatnase pravRtti karanevAle ve AcArya ArAdhanA ke nimitta paragaNa meM gamana karanekI icchA manameM dhAraNa karate haiM. kimarthaM paraNapravezaM karoti ityAzaMkAyAM svagaNAvasthAne doSamAtra sagaNe ANAkovo pharusaM kalahaparidAvaNAr3I ya // NinbhayasiNeha kAlugiNajhANavigdho ya asamAdhI // 185 // mAzvAsaH Page #600 -------------------------------------------------------------------------- ________________ janAmamA AzvAsa AjJAkAMpA gaNezasya paruSaH kalaho'sugyaM // nirbhayamnehakAmaNyadhyAnavinAsamAdhayaH // 396 / / vijayodayA - saMgaNe prAyo AmAyagaNa AjJAkopaH / pharusa kalahaparivASaNAdI ya paruSavacana, kalaho, svAdIni ca / bhiyasihakAriyAhANavigyo ya nirbhayatA, snehaH, kAruNyaM, dhyAnavinaH / asamAdI asamAdhizca / / kimarthamAcAsnayA mirjA parasaMghapravezaM karotIti pRcchantaM prati svagaNavAsina AnAkopAdIba dopA. nuSTumipamAcaSTa mUlArA-AgNAkotro AjJAbhaMgaH / parusa pampavacanaM / pariNAyaNA dukhatimAdazAdIti / kolaNiga kaNyama / / pAnArya paragaNa yavaza kyoM karate haiM? aimI zaMkA upasthita kI jAnepara AcArya svagaNameM rahanese dopa utpanna honA hai yA uttara diyA haiM--una dopoMkA savistara vivecana isa prakAra--- artha- ArAdhanAsiddhika liye AcArya yadi svasaMghameM hI rahe to AjJAkopa, kaThoravacana, kalaha, duHkha, tripAda, khaMda vagairaha nirbhayatA, mnaha. kAruNya, dhyAnavighna aura asamAdhi ye doSa utpanna hote haiM, uhAhakaga therA kAlahiyA khuDyA kharA sehA / / ApAkA gANinI karegja to hojja asamAhI // 186 // parApavAdAtayoM jarataH zazyAH marA yuddhpraandhiinaaH|| AzAti maMca gayA svakIya kurvanti sUrasamAdhihetum / / 327 / / riyAdayA - udATakaga thaga ayazasaMpAdakAH svacitaH / kAlahigA kaladekarAH / khuDugA kSullakAH / sarA sahA garASA agArgazAH / ANAkova gaNiNo kareja AzAko sUreH kuryuH / to hojja asamAhI tasmAdAmAkopAgave. dasamAdhiH // mvagaNe avirAdikatamasamAdhikaramAnAkopaM darzayani Page #601 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA mUlAza harAyA:pAdakAH / kAlA kAlAdikAH phalakArA ityarthaH / khuiyA zramaNopAsakA kAnamizrA ityarthaH / karejja kuryuH / artha --- gaMdha meM buddha muniM gadi akIrti saMpAdaka hothe, aura kSullaka arthAt kSullakAvasthA dhAraNa karanevAle samaya yadi kalaha karaneke liye uyukta hote. mArgaza ziSya muni arthAt samAdhividhi na jAnanevAle ziSyaM muni yadi tIkSNa vArake gaye to AcAryakI AjJAkA ullaMghana kareMge taba AjJAke ullaMghanase AcAryakI asamAdhi hogI jo pariNAma azAMnA utpanna hogI. isaliya AcArya samAdhimaraNa sAdhanake liye paragaNa meM praveza karate haiM, paravAsI aJcAvAro gaMNI havadi tesu || manthiya asmAhANaM ANAkovammi vikami || 387 // vyApArahInasya mamatvahAneH saMtiSThamAnasya gaNe'nyadIye // nAjAvidhAte vihite'pi sUreraMserazeSairasamAdhirasti // 398 // vijayozyA paragaNe'pI satyeva sthavirAdayastatrApyasamAdhAnaM syAdevAsyeti zaMkAM nirasyati / paragaNayAsIya yaH paragaNe vasati gaNI so annAvAro'vyApAraH teSu zikSAvyApArarahitaH / tena AzAkopo na vidyate mAzA maMgo nAstItyarthaH / Natthi ra asamAtrANaM nAsti va asamAdhiH / ANAkovammi Si Rdammi AjJAbhaMge kRte'pi mamAnupa kAriNo vacanamime kimarthaM kurvanti iti cetaHpraNidhAnAt // paramasaMbhavAta zrAzAko pAdasya samAdhiH syAdevetyAzaMkAmapAkaroti muallAvAro zikSAvyApArarahitaH | tesu paramAsthavirAdiSu / tenAjJAkopo nAstIti zeSaH / bikasamAnupAlana kina kurvIti cetaH praNidhAnAt / paga bhI vRddhamuni buddhaka, amArgajJa muni rahate hI haiM ataH vahAM bhI AcAryako asamAdhi doSa utpanna hogA hI isa zaMkAkA graMthakAra uttara dete haiM -- artha - jaya AcArya paragaNa meM jAkara rahate haiM taba usa gaNastha munioMko ve upadeza, AzA karate nahIM. jisase bhAvAsA 1 581 Page #602 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH usa gaNake munioMke dvArA AjJAbhaMga karanekA prasaMga AtA hI nahIM, aura yAda unhAna AcArtha ko AjJA nahIM bhI mAnI to bhI AcArya inake Upara to maiMne kucha bhI upakAra kiyA nahIM ataH ye merA vacana kyA zirodhArya kareMge aisA vicAra kara apane pariNAmoMkI zAntatA naSTa nahIM karate haiM isaliya agamAvi nAmaka dogakI utpatti paragaNAmeM rahanese nahIM hotI hai. AjJAkopa nAmaka doSakA vivacana hu'prA. AzAkopado abhidhAya dvitIya vyAva khuDDe ghere mehe asaMbur3e daGga kuNai vA paruma / / mamakAreNa bhaNejjo bhaNijja vA tehiM paruseNa // 388 / / thAlAnvRddhAzakSakAnduSTaceSTAn dRSTvA sUriniSTuraM vatti vAkyam / / kiMciMdrAgadveSamohAdiyuktAste yA karUyuHsaMstaramAmadhAyAH / / 3.. / / vijayodayA-he yare sehe kSullakAsthavirAnamArgAMzca! asaMbuddha thapavatAna asaMyatA vA dATasA ghA parasaM karoti yA paruSa / mamakAreNa bhaNejo mamatvana vadevA parupaM / maNNiA vA ti palA / / :: paruSa ycH|| parurSa tryAcare mUlArA-asaMyuDe asaMvRtAn pramAdAcaraNAnityarthaH / da iyaa| mAM kA nAma : ityarthaH / bhaNajja bhaNyata / esareNa prabaMdhana paricayakRtaghRSTatAvamAt / / aba dusarA doSa kahata haiM artha-paruSa nAmaka doSakA svarUpa isa prakAra hai-kSullaka gRhastha, buddhani, aura amArgana muni ye pramAdase asaMyamapUrvaka pravRtti karate haiM aisA dekhakara unako AcArya paruSabhASaNa kareMge. ye mere maMghameM rahakara egA pramAdayataH AcaraNa karate haiM aisA mana meM vicAra kara unako kaThora bhASaNa kareMge athavA ca vRddhamAna bagaira unake sAtha karAra bhASaNa kareMge. apane saMghameM hI rahanese vRddhAdi munioMke sAtha adhika paricaya rahanA hai, jisameM na AcArya ko AcArya unako kaThora bhASaNa kareMge taba paruSa nAmaka doSa utpanna hogA. Jit enamental Page #603 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bulArAdhanA 583 kala pUrvArddhana vyAcaSTe paDicodaNAsahaNadAe hojja gaNiNo vi tahi saha kahIM // paridAvaNAdidosA ya hojja gaNiNo va tesiM vA // 389 // vAkyAkSamAyAmasamAdhikArI sUreH samaM teH kalaho durantaH // doSAstato duHSAdAH bhavanti sarveSvanivAraNIyAH / 400 | vijayotrayA-paDicodaNAsaha guruzikSAsanena / hoja koridiyo zukAdibhiH saha gaNinaH / paridAvaNAdizesA hoJca duHkhAdidoSA bhulakAdInAM vA kalaha // kalAdidoSadvayaM vyAkhyAti - mUlAga-paDicoyaNAdANa guruzikSaNAsahiSNu ho bhaveyuH / kalaha doSakA pUrvArddha meM varNana karate haiM. artha - svagaNa meM rahanese AcArya ke zikSAvacana sunakara kSuddhakAdika muni kruddha hokara unase lar3eMge athavA kSullakAdikoMse AjJAbhaMga honese AcAryakA kalada honA saMbhavanIya hai. AjJAbhaMga hone se AcArya ke mana veDa saMtApa vagairaha vikAra utpanna hoMge athavA ye AcArya hamako hamezA upadeza dete rahate haiM AjJA karate haiM aisA vicAra kara kSullakAdika duHkha, saMtApa, zokAdikase pIDita hoMge. paridAvaNAdIyaityetatsUtrapadaM prakArAMtareNApi vyAcaSTe - kalahaparidAvaNAdI dose va amAule karatesu // gaNiNo vejja sagaNe mamatidoseNa asamAdhI // 390 // gaNena sArka kalahAdidoSaM kurvatsu bAlAdiSu durdhareSu // gaNAdhipasya svagaNa vRtte mamatvadoSAdasamAdhirasti / / 401 / / vijayodayA kalapariyaNAtrI dose va kaI paritApAdi vA madhukara maha = bhaga 183 Page #604 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAdhanA AthAmA alakA gAvAta sago mamazidosaNa asamAdhI gaNino bhavenmamatAdopeNa asmaadhiH|| kahAdidoSAneva prakArAMtareNa vAcale ---- nalAga---amA gaNena rAha / Akule mahUna / AkulaM vA / saMzobhAtakaM karatesu kurvasu kSulakAdiSu / mamattithoro na kevalaM nibhAyanena mamatvadodhega yA asamAdhirbhaveditti saMbaMdhaH / paritApAdika duHkhAkA anya prakArase varNana artha---athavA apane saMyama zullakAdi muni kalaha, zoka saMtApAdika parasparameM karate hue dekhakara AcAkI apane maNapara mamatA dAne nittakI ekAgratA naSTa ho jAyagI. arthAta unake pariNAma azAMtimaya hoMge. ENTRIBASAHARASHTRA paritAvaNAdi ityatatmRtrAda anyathA tyAcaSTe rogAdakAdIhiM ya sa gaNe paridAvaNAdipattesu // gANiNo havejja dukkhaM asamAdhI vA siNeho vA // 291 // parIporatamaiH svasaMgha nirIkSyamANasya nipIbyamAna // gaNa svakIye paramo'samAdhiH pravartate saMghapateravAryaH / / 402 / / 1-sAhibhiyAdhyAdibhiH / parihAyaNAdi pattesu paritApanAdi praaplessu| sagaNe EFT : ma: kA / mAnAryasya bhavahAra / asapAhI vA siNeho pA asamAdhi sneho yaa| sAmAdirAjagannA mAga-- mUlArA- mogatakAdohi alpamahadbhima vyAdhibhiH / Adizabdena kSudropadravAdibhiH / sagage svasaMgha sthiteSu zipyAdipu / duva manaratApaH / agamAhI asamAdhAnAtha ! caturthyarthe prathamAvidhAnAt / siNeho mohaH / mamatvakRtaH kenda ityarthaH / uktaM ca--- nijagagagatepu rogiSu paridevanaduHkhaparigateSu puraH / kAraNyakoSa mohA bhaveyurasamAdhaye suureH|| RAKASICARREARRANATAKATARA 584 Page #605 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Terease kA prakArAntarase bhAra saMghameM phaila lArAdhanA bhAzvAsaH isahI dopakA prakArAntarase varNana - artha-ToTe moTe roga vageraha vikAra saMghameM phaila jAnepara apanA ziSyavarga :kha saMtApAdise pIDita jA dekhakara AcAryako daHkha hogA, pariNAmIkI ekAgratA naSTa hogI, aura unameM sneha hogA, isaliye samAdhimara goyamI AcArya inake parihAra anya saMghameM jAte haiM. hogI, aura u taNDApisa mahaNijasu vi sagaNammiNibhao saMto // jAeja va seejja ya akappidaM kiM pivIsattho / / 392 // parIpahepu vizvastaH svagaNe nirbhayo bhavana || ... .... pAkiMcanAkalyaM sevate mApate sphuTam / / 403 / / 11- hAdinna, mApasa vi sidibhu pApaMdAdhu sahanIya pyapi / sagarama zimbho saMto baga| Him Pron ya zapa lApane vAdeyate caa| agyi ayogya kiMcitpratyAkhyAtamazana pAnaM thaa| bImAyoniya snAtyArAvirahitaH / nirbhayAraSTra / malA- Nilo niti sana sUriH | sApaja yAcata | akappiya akalpya ayogyaM / kiMpi pratyA khyA pAnamazanAdika vA / bImatyo vizrataH / akIrtibhayalajjArahitaH // artha--samAdhimaraNoyukta AcAryane pyAsa, bhUkha vagairahakA duHkha sahana karanA cAhiye. paraMtu ve apane maMghameM rahanepara nirbhaya hokara AhAra, jala: vagairaha padArthoMkI yAcanA kareMge. athavA svayaM AhArAdikAkA sevana koMga. 'ayogya adhIna jinakA tyAga kiyA hai aisA bhI AhAra aura pAnake padArtha bhaya, lajjA chor3akara khAne laga jAyeMge isa liya unakA apane saMghameM rahanA AmamameM niSiddha mAnA hai. 585 - - Page #606 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH 586 didatefitute siNeha tyaspa vyAkhyA uDDe saaMkaghaTThiya bAle ajjAu taha aNAhAo / / pAsaMtassa siNeho vejja accaMtiyavioge // 393 // bAlAH svAMkocitA dRSTA vRddhadhA vihvlvigrhaaH|| anAthAzcAryikAH snehaM janayaMti gurostadA // 404 // vijayodayA-unne sabakahiya ityAdi vRddhAnyaptInsyAMkamAItayAlAna yatIstathA AryikAH, anAdhAH pazyataH sneho bhaSedAtyotike viyoge / snehaM byAharati-- mUlArA-sayaMkavAdide bAla motsaMgatibAlAma / bAsyAtpratipAlitA] / agAhAo anAthAH / akamItaadhioe sarvathA virahe / puna: saMgamAbhAvAna / / sneha dopakA vivecana-- artha--ghRddha muni, jinakA bAlyAvasthAse pAlana kiyA hai aise pAlamuni, anAtha esI AryikAra inako dekhanase aba inakA mara sAtha atyaMta viyoga hogA aisA vicAra yadi svagaNa meM AcArya raheMge to Apa binA nahIM rahegA jisase unake asamAdhimaraNakI saMbhAvanA hogI. ataH mbagaNameM unakA rahanA nipida mAnA gayA hai, 58 koTugiNa itapata hAAcAra - khuDDA ya buDDiyAo ajjAo bi ya karaja koluNiyaM // to hoja jahANavigyo asamAdhI bA gaNadhagssa / / 324 / / ArthikAH kSullikAH kSullAH kAruNyaM kurvate yataH / / dhyAnArvanno'samAdhizca jAyate gaNinastataH / / 405 // vijayodayA-buDDA ya khuDiyAo zulakA, AryAH yurAraTanaM / tato dhyAna vino'samAdhirdhA gaNadharasya bhavatIti // Page #607 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SATRE mazviAsaH mUlArAdhanA kAruNyaM vivRNotimUlArA-kolumiga-sadanyamAraTanaM / sakaruNabhAraTanama // koluNima doSakA vivecana ... artha--zullaka, brahmacArI vagairaha gRhastha, brahmacAriNI, AryikAya AcAryako gamAdhi magNaka liya udyamI dekhakara zoka kareMge jisako dekhakara AcArya dhyAna meM vighna upasthita hogA aura pariNAmoMmeM azAMti hogI. imaliye AcAryakA svagaNameM rahanA niSiddha mAnA hai. bhatte vA pANe vA sussUsAe va sissabaggammi / kuvvaMtammi pamAdaM asamAdhI hoja gaNadiyo / / 355 / / gaNinaH preSyazabhUSAbhaktapAnAdikalpane / / svANayasamAdhAna zidhya pramAyati / / 4.1 / / vijayokyA-bhatte vA pANe yA bhakke pAne yA zuzrUSAyAM thA pramAda ziSyavarga puryati gaNapatarasamAdhibhavati / / dhyAnavinAsamAdhidoSa vyAcaSTra-- mUlArA- sussasAe paryuSTau saMvAhanAdikAyAM / kuvyatAmma kurvati sati / asagAhI Ata roI vA dhyAna / yadi sa samAdhinirvikalpayogaH paramAnandaH sa ca sabikalpakayogalakSaNa dhyAnapUrvakaH / ataH dipyavargapramAdadarzanAna dhyAnatrighAtamtanaH basamAdhyabhAvaH iti pUrvasatrita doSadvayaM vyAkhyAtaM prakSipattazyam // artha - AhAraka padArtha, pAnake jalAdika padArtha aura zubhapA imtapAdAdi mardana vagairaha kAma yadi ziSyavarga pramAdI cane arthAt ina kAyoMmeM yadi unhoMne dhyAna nahIM diyA to AcAryaka manameM zAMtikA abhAva hogA ArtadhyAna athavA durdhyAna utpanna hogA. Page #608 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malApatramA bhAvAra evaM dosA gaNiNo visesado hoti sagaNavAsissa || jisakA vi tArimayassa hoMti pAeNa te dosaa|| 396 // ne doSAH santi saMgha svakIye sareH sAdhostAhazasyApi yasmAt // tasmAtyaktvA svaM samAdhAnakAMkSI dhIraH saMgha sa pryaatynydiiym||407|| vijayodayA-de dosA gaNiNo visesado honi pate boSA vizephno bhavanti sthagaNe prmsH| bhikSurUpa tri tArisayarasa mikSorapitAmma upAdhyAya sya, pravartakasya yA bhavanti prAyeNa te doSAH / / prAgukkAndopAnAcAryazyAnika darzayana upAthyAvAderapi vagaNavAsinaH prAyovRttyAM tAnpradarzayati samAsa vimaan|| nArinavamma nAma kAtma kaNisazagya upAdhyAyamya, pravartakasya vetyarthaH / anu minsura 6 kA mAmaya yatanAvazAmya banagavA lina icAnaTe // artha-- jo AcArya svagAyameM rahate haiM unako ye dopa hoMge tathA jo AcAryake samAna upAdhyAyamuni, tathA pravartaka mani hai bhI yadi vagaNama hI raheMge to unako bhI prAyaH ina doSoMkA saMbhava hogA. gaNiNo dhimelavakalpa thA bhavanti prAyAsinaH prAyopuraNa ---- - ede sabve dosA Na hoMti paragaNaNivAptiNo gaNiNo / tamhA sagaNaM payahiya vaccadi so paragaNaM samAdhIe // 397 / / mani doSA na gaNe'nyadIye satiSTamAnasya mamatvIjaM // mamAdhinAyA mamatyahAnebinA nimittana to nivRttiH (1) / 08 / / vijayAdayA- saba dIkha tina saya doSAne bhavanti / paragaNaNiyAsino gaNiyo para gAyaniyAsino gaMgAdharam / nAmpA niyanya sajanA smaay|| ganApAmA rana samAdhimA pAravAnmANasya gamyavAnuvarNayati.... galAsa --- pa jahiya maryAtmanA syAtyA / jo AcArya apanA gaNa choDakara paragaNameM samAdhi maraNa ke liye praveza karate haiM unako ina dopokA saMbaMdha nahIM hogA hai. isa liye AcArya samAdhisidhyartha paragaNakA Azraya lete haiM. 588 Page #609 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AbhAsaH saMte sagaNe ajha rocedaNAgado gaNamimotti / / mavAdagnISTa bhattIe baDhudda gaNo se || 398 // bhAga baga pi guNAnurAgI manyammadIyaM gaNamAgatoyam / / pati napatyA vijayA ca zaktyA pravartane tasya gaNaH svakRtye / / 209 / / vijayAcyA saMmaga samApa samaraNa agadANe jAtarucirAgaso gamimamiti sAdaraNa zazaktyA bhaktyA tra gaNo vartate // paragaNacaryA guNAngAthAzraneNAI --- mUlArA --saMto salyapi / rocaNNa rUcigocarIkRtya | gaNamimotti gaNamimamiti / se tasyottamasAdhanArthohAlasya / atha -mAmale kAnabara mA bhAra pada prema kA ye prAcArya hamAraM gaNameM Aye haiM aisA manameM vicAra kara paragaNavAyI munisamudAya pUrNa Adara va bhAmarthyase unakI sevA karaneke liye kaTibaddha ho jAte haiM. ataH paragaNapraveza karanA hI yogya hai. eamruuuN mium gIdatyo caraNattho pacchedUNAgadassa khavayassa // satyAdareNa jutto Nijjavago hodi Ayario // 399 ! gRhItAdhoM gaNI pAryaH pakasyApaseduSaH / niyApanazAstrAcyA jAyate sarvapatnataH // 415 / / pilavodayA-gayo caraNatyo gRhItAdhaiH kSAnI caraNasthaH / pacchedUNAgadassa prArthayityAgatasya / khabagarasa kSapakamya / salyAvaraNa jutto sAdagaNa yunAH / Nijabago hoha Ayaribho niryApako bhavalyAcAryaH / / mUlArA- paravedamA prAdhya / Agadassa Azritasya / / 589 Page #610 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA artha-mArthanA karake Aye hue AcArya ko arthAt kSapakakA samAdhimaraNa sAdhya karAnevAlA niryApakAcArya Age likhe hue lakSaNoMse yukta honA cAhiye. arthAta yaha gItArtha jIvAdi padArthoM kA vettA, jJAnI, cAritrameM sthira, kSapaka ke Upara pUrNa Adara rakhanevAlA honA cAhiya. saMbimgavajjabhIrussa pAdamUlammi tassa biharaMto / / jiNavayaNasavvasArassa hodi ArAdhao tAdI || 450 // savinasyAghabhItasya pAdamale vyavasthitaH / / ahevAgamasArasya bhavatyArAdhako yatiH / / 411 / / iti paragaNacaryAsUtram / vijayodayA-saMviggavajabhIyassa saMsArabhIro, pApakarmabhIrozca tasya guroH pAdamUle vartamAno jinavacanasarvasArasya bhavatyArAdhakaH / tAdI yatiH / saMte sagaNe, gIvattho, saMdhigNavajjIma ityetatsUatrayeNa paragaNe caryAyAM guNo vyAkhyAtaH // paramaNacaryA mUlArA-biharato vartamAnaH / jiNetyAdi jinapravacanasya sarvasya sAro anizacitaM paM ArAdhanA nasyA ArAdhako bhavatIti saMbaMdhaH / tAdI yatiH / paragaNacaryA aMkata 15 savataH 57 / / artha-jo saMsArase bhaya yukta hai, jo pApakamabhIru hai aura jisako jinAgamakA rAva sAra mAluma huA hai aise AcArya ke caraNamRlameM vaha yati samAdhimaraNodyamI hokara ArAdhanAkI siddhi karatA hai. " saMta sagaNa, gIdatthI, saMviggAvajjabhIru " ina tIna gAthAoMse paragaNameM caryA karanA guNayukta hai. aisA siddha kiyA hai. gaNaryA nAmaka prakaraNa samApta huvA. mArgaNAnirUpaNArthamuttaraprayaMdhaH paMcacchasattajoyaNasadANi tatto'hiyANi vA gaMtuM // NijjAvagamaNNesadi samAdhikAmo aNuNNAdaM / / 4.1 // Page #611 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 591 paMca pad sapta vA gatvA yojanAnAM zatAni saH // nikAsamA / vijayodayA- paMcacchakhatajoyavAsANi paMcapad saptayojanazatAni tato'bhyadhikAni vA gandA anya nirvA parka | zAstreNa anuzA samAdhikAmo yatiH || atha pakasya paragaNapravezodyatasya samAdhyarthaM nirdhApakAcAryajanveSamANasya karma saptadazabhirgAthAbhirnigadati - tatra tAvanmArgaNa kSetraparimANaM nirdizati mubArA -- aguNNAdaM zAstreNAnumatam / mArgaNA nAmaka prakaraNakA nirUpaNa karaneke liye uttara prabaMdha -- artha --- jisako samAdhimaraNakI icchA hai aisA muni pAsa yojana, use yojana, sAtase yojana athavA usase bhI adhika yojanataka vihAra kara zAstrokta niryApakakA zodha karatA hai. spaSTArthosaragAthA- ekaM va do va tiSNiya bArasavArasANi vA aparidaMto // jiNavayaNa maNNAdaM gavesadi samAdhikAmo du // 402 // ekadvitrINi catvAri varSANi dvAdazApi ca || niryApakamanujJAtaM sa mArgayati niHzramaH // 413 / / mArgaNAkAlaparimANaM darzayati mUlArA teNiva atra vArasavarilAgi iti nirdezAccaturAdisaMkhyAparigraho bodhyaH / aparisaMto aparii anudvipa iti yAvat // artha-samAdhimaraNecchu ni eka varSa, do varSa tIna varSa lekara bAraha varSa taka vadayukta na hotA huA jinAgamase nirNIta niryApakAcAryakA anveSaNa karatA hai. AzvAsa 4 591 Page #612 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AthAsA marimminurreamina niryApakAnveSaNArtha gacchataH kamamudAharati gacchejja egarAdiyapaDimA ajjheNapucchaNAkusalo // thaMDillA saMbhogiya appaDibaDo ya savvattha // 403 // ekarAtratatsargaH praznasvAdhyAyapaMDitaH // sarvanavApramIyaMdhaH sthADilA sAdhusaMyutaH // 414 / / vijayodayA-gAleja gamAvilADimA ahaNa punchaNAkusalo / gacchedekarAtribhavAvagrahe adhyayane paraprAine ba RTAlaH / nAyibhavA mitimA nirayate / apavAsayaM kanyA caturthI rAtrI grAmanagarAdevahideze zmazAne yA prAGmukhaH, unalamukhatyAbhibhuvo vA bhUnyA caturagulamAnapataro nAsikA nihieisyaka kAyastiSTen / suSTu praNihi jaminamarjinogI yAvatsya udeti / svAdhyAyaM kRtyA gamyUnidvayaM gatvA gocarakSeSazvasati gayA nisstthti| para vipako kAmanAmanagarapadAmApIrupayAMcA maMgale hatvA yAni evaM svAdhyAyakuzalatA / praznatruzalatocyaMta-svasaMgratAnAryikAH dhAvAMza, vAlamadhyamavRddhAzca pUSyA rutagaveSaNo yAti iti praznakuzalaH / yatra bhikSA kalA natra sthaMDilAnveSaNaM kuyosa kAyazodhanAtha saMbhogayogya, yati, saMvATakaravesa gRhIyAt / svayaM vAnasya saMghATako bhavet / evaM sthaMDilAnveSaNaM saMbhogayogyayaninA sahavRttau ca yo yatnaparaH sthaMDilasaMbhogoyatirityucyate / aMtarAlaprAmanagarAdisanivezasthayatigRhisankArasamyAnamAdhubhakabhaktAdI sarvatra apatibaddhatvAt appaDivo ya sambattha hamyucyate // nirvApAcAramArgamAya gamana: gadhA vidhimAra laga-gadimAmalo ekAdhikapratimAkubalopAya nakuzalaH, pracchana kuzalatra / tisarA yathA-yA tyA catuyI rAze mAnigarAdika vana ubhazAne vA vAhamukha, udahamukhayamugyo vA tyA nataraMgulamAtrapadanirA nArikApranihitadRSTiratyaktakAyasin / suSTu prINahitacittazcaturvidhApasa gaMmahI na palesa pakSe yAvatsUrya udeti / roSA ekarAvikI bhikSupatimA / natra kusalaH / svAdhyAyakazalamtu yaH svAdhyAya kRtyA gocarakSevayasati ca gatvA tivati / yatra vikaSTo mArgastatra sUtrapauruSyAmardhapauruSyAM vA bhaMgalaM kRtvA yAti / pratrakuzalastu yatyasayatAgAryikAdhAvAMza bAlamadhavRddhAMbha pRSTvA * kRtagayepaNo yAti / yaSTilasaMbhogijado yatra bhikSA katA naprastha hilaM prAsukasthAnakAyazodhanAmAmbepate / samAcArAtmaka saMbhogaH / yogyaM yati saMghATakasvena gRhIyAn / strayaMtrA tamya saMvATako bhavet / evaM sthadilAndhepaNe saMbhogayogyayatinA sahavRttI ca yo yasya saMghATako bhavan / evaM Page #613 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvAsa - RATA goganapara dinabhogiyativimyucyane / anye tu aMtita gaMbhogiya ...... ... ... . ..AyanaH vidhI mAnAyakarAdhikanimaH / / sthaMDilajhAyI yAyAda....... ... ...... ifimAdura matvaH // // karAtratanassage .... . .. .::::: :" / mahivato AktirahinaH / sambandha sarvanAMtarAla :: ... ... ... nakala hune prAvaNa kA kAryakrama batAte haiM - aura prabala aimA vA muni niyApakAcArya kA niyabahAra : ekatripratimAkapAla kA rUpa kahate haiM--tIna upavAsa karane ke a narasI mArA mAnanA thAna, pUrva diyA, uttaradizA athavA caitya-jinadArima rAma dono taraNo me kA pramAkA nakhakara nAmakA agrapara baha pati apanI dRSTi nibanakara han mama choDa rejAmana kA tyaga karatA huA manako ekAgra karanA hai, devA mahabba, himeM aura isake dvArA kiyA dudhA agama naTana karanA hai. vaha muni mayasa Age gamana karatA bhI bhInamata mizrakIkara bAyAmahI yodaya hone taka sthira rahatA hai. yaha eka rAmipratimAsalo mati nAma ra dona koza gamana karatA hai aura jahA AhAra milegA aise kSetra, vasatikA ne Akara barasA / padi mArga va hA sApIrUrI athavA ardhaporUpI ke samaya maMgala karake Age rApara karatA yAya mi. prazAsanika pani mAgikA. zrAvaka, bAla, madhyama aura vRdoMko pUlakara niryApakAra kA mAmalA paratA. KE) HARI gaI yahAM jo sthaMDilakA anveSaga karatA hai. arthAta zarIra zobhana meM jima jAnuka smArTa kA sandezamA karanA hai, vaha sthaMDila zAyI muni hai. sabhogakazala--sahAyatA karavAya yatisamma kirA . kiMvA yogya yatikA Azraya karanevAlA athavA yogya yatiko svayaM arane meM o mabaha vA nagana bAla mAnA jAtA hai, mArgameM grAma, nagarAdikameM rahanevAle yati aura - - - Page #614 -------------------------------------------------------------------------- ________________ "mUlArAdhanA bhASAma gRhasthoMke satkAra, sanmAnameM jo moha nahIM karatA hai, jo Atithi aura bhattAdikoM para mohayukta nahIM hotA hai aise muniko apratighadra kahate haiM, niryApakAcAryakA zodha karanake liye nikale hue manikA svarUpa isa prakAra hai. 594 AloyaNApariNado samma saMpacchido gurumagAgaM // jadi aMtarA hu amuho havenja Agahao hoja // 4.4 / / yadyapi prasthito mUle sarerArAlocanAparaH saMpadyate sarAM mUkastathApyArAdhako mataH // 4 // 5 // bijayodayA-vAloSaNApariNado ratnazyAticArAnmanovAkAyavikalpAnmahIyAngurI nivedayiSyAmIti hana. saMkalpaH / samma AlocanAdoSAmparityajya saMpatdhido yAtumudyataH / gurusagAsaM gurusamIpaM / jadi aMtarA raghu yadyantarAla eva / amuho havejja patitajilo bhavet / ArAdha hoja ArAdhako bhavati || sabhyagAlocayiSyAmIti bhanidhAnaparo guhasa nusaM calito devAdatararAle garva avacanIbhanAiyAyako :nana upadizati mUlArA-AloyaNApariNado ratnatravAticArAnmanovAkAyavikarUpAnAmnIyAnguganidAyanIti samma samyak AlocanAdoSa parityajyetyarthaH / saMpatzrido yAtununAdaH / amuSTI nigarAH / artha-mana vacana aura kAyake dvArA ratnatrayameM jo aticAra laMga haiM ya saba gurUke pAsa jAkara ma kahUMgA arthAt guruke samIpa doSAkI AlocanA karUMgA aisA mana meM vicAra kara jo sAdhu guruke pAsa jAne ke liye nikalA paraMtu yadi mArgameM hI vaha mukAvasthAko prApta ho jAye to bhI vaha ArAdhaka hotA hai-Agadhaka mAnA jAtA hai. AlocaNApariNado sammaM saMpacchio gurugyAsa // jadi aMtarammi kAlaM karejja Agahao hAi / / 4.'' ! / yadyapi prasthimo mUle sUrarAlocanAparaH / / vipadyatetarAla'pi tathApyArAdhako'sti sH|| 416 // -: Page #615 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUsArAdhanA - rera..."unia vijayodayA-bAlocaNApariNato vAparAdhakathanAyadvitacinaH / gurasIemAgacchandrano nAkAra kuryAt / ArAdhago hoi ArAdhako bhavati // AlocaNAeriNado sammaM saMpaJchido gurusayAsaM / / jadi Ayario amuho havejja ArAhao hoi / / 406 // AlocanAmavRttasya gacchataH sUrisannidhi / yadyapyastyamutraH sArastathApyArAdhakAsti saH / / 417 / / vijayodayA-tathA zAlocanApariNataH guryanti prati apanI navani / yakSAcAyaH dhaktamA jaan| AlocaNApariNado samma mapanchidA gurusayAma / / jadi Ayario kAlaM kareja ArAhA hoi||4.7|| AlocanAmavRttasya gacchattaH sUrisannidhi / / yadhapi mriyate sUristadhApyArAdhakosti saH // 418 / / vijayodayA--bhAcAryaH kAlakaraNa'pyArAdhako bhavati iti sUtrArthaH // tanmRto'pyArAdhako'stItyAmUlArA--- spaSTAH // artha-- maiM apane aparAdhoMkA svarUpa gurUke caraNasamIpa jAkara kahUMgA emA manameM vicAra kara nikalA huA muni yadi mAgamahI maraNa kare to bhI baha ArAdhaka hotA hai, artha-maiM apane aparAdha paragaNaka AcAya ke pAsa kahUMgA iza AbhitrAyama gamana karanevAla AcAya yadi mArgame hI mUkAvasthAko prApta hojAve to bhI ve ArAdhaka hote haiM. athAt yadi ve vyAghajajarita hokara bolana meM asamartha ho gaye to bhI ve ArAdhaka hote haiM. artha----AlocanA karaneka uddezasa guruke samIya nikale hue AcArya yadi mAgameM svargavAsI ho jAce to bhI ve ArAdhaka mAne jAte haiM, a -au-. --"Siwakar ASHATAARAMADHAN ..hern-...' Page #616 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsa .. ...: . . : " manA sanani guru edieM prAyadhisamityArekAyAmAca .... mANa maM gativvasadAo // ....... ... ... ..: - mahiMdu mA neNArAhao bhavadi // 408 // janA mApanaH da gatyaso ytH|| mana ma nirAkASu bhavatyArAdhakastataH / 19 / / .:..:.::... yAni pani mAyAganya maratAdhirini matvA zasya. .. ... ..... ... ... ... ... ... citAmamAtA duHkhadAtalA cAvalokya, nathendriya ......... ....... :: ... ..... gADagInAmA makAla ramnatrayArAdhanA zraddhA va . . . . . . . . . . .. . gAnAM patA nItA akSA yasya ralatrayAyadha...... ....: nAbAni so naNa aho hodi sa tena ArAdhako bhavati / / Hit. I... vibhinayAmadhasvaM svAdiyAzaMkAyAmAha -- I I, ""mo sAmAnalya ratnatrayAzudrikRt / ubega zarIrodreyasukha cAsAratva mAnA nitya rahA utkaTamAragItikarasnatrayArAdhanArathiH / saMvegAditrayaM gacchati yaH ........... . mAmA adA yasyani prathama sodhihe guddhinimittam / nayAmakathA pAyazcitakA AcaraNa nahIM kiyA hai vaha muni ArAdhaka -- .::.:.: . ' : manA karanA hai vaha muni mAyArI samajhanA cAhiye. mAyAzalyake .: . ...... mA manameM vicAra kara zalyakA uddhAra karane kA jisane vicAra kiyA hai. iiii , apavitra, niHmAra aura duHstra denevAlA hai, iMdriyasukha anuptijanaka ko . ..... ko upa" rahima yuA hai aura jisakaM manameM ratnatrayaviSayaka zraddhA ....:: kaliya guruka pAsa jA rahA hai ema nikI yadi mArga, vacana Page #617 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAdhADA mUlArAdhanA HAL zakti naSTa ho gaI athavA vaha yadi mArgameM mRtyuvaza ho gayA to binA AlocanAke bhI ratnatrayArAdhaka mAnA jAtA hai, ----..-. . .---. -.-. niryApakasUryAneNArtha gacchato gAmAma AyArajIdakappagaNadIvaNA attasodhiNijjhajhA // ajjavamahabalAghabatuThIpalhAdaNaM ca guNA // 409 // AcArajIdakalpAnAM jAyate guNadIpanA / / guNAH svazuddhandhasaMkzI mArdavArjavacatuSTayam // 420 // vijayodayA-AyArajIdakappaguNadIvaNA AcArastha jIdasaMzitasya kalpasya ca guNaprakAzanA / patAni hi zAkhANi niraticAraratnana yatAbheSa darzayanti / sadamevAnyeSakaH prayatate / asasodhi AtmanaH ddhiH, NijjJAjhA klezA. bhaavH| na hi saMklezayAnitthaM dUraM prayAtumIite / svadoSabhakaTanAmmAyA tyaktA bhavatyeca, tata eva mAnanirAso mAIva / zarIraparityAgAhitabuddhitayA lAca / nA'smIti tuSTribhavati / prasthitasya pralhAvanaM hRdayasukha ca svaparopakArAbhyAM gamitaH kAlaH, ita uttaraM madIya eva kArya madhAne udyukto bhaviSyAmi iti ciMtayA // niryApakasUryanvepaNArtha gacyato guNAnAcaSTe mUlArA-AcArasya jIdasya kalpasya ca guNaprakAzamA enAni hi zAstrANi ratnatrayatAmeva darzayanti / tadarthameva cAnveSakaH prayatate |NijjamA saMklezAbhAvaH / na hi saMklezavAmitthaM dUraM praaytumiihte| ajjavaM mAyAtyAgaH / svadoSaprakaTanAnyathAyogAta || mahaba mAnanirAsastata etra lApavaM lomanirjayaH / zarIralyAgAhitabudritvAn / tuhI kRtArtho'smIti prItiH / paldAdarNa khaparopakArAbhyAM gamitaH kAla ita uttaraM svakArye etrodyuko bhaviSyAmIti ciMtayodbhanaM yatsukhaM / eteSTau guNA gurvanveSaNArya prasthAyino bhadati / / niyApakAcAryakA zodha karane ke liye bihAra karanevAle AcArya ke guNoMkA varNana artha-niryApakAcAryakA zodha karaneke liye vihAra karanese AcArazAstra, jItazAstra aura kalpazAstra inake / guNoMkA prakAzana hotA hai.the zAstra niraticAra ratnatrayakA svarUpa dikhAte haiM. aura anveSaka muni ratnatraya nirmala Page #618 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArApanA shaakhaa 558 karane ke liye avazya prayatna karatA hai. Atmazuddhi arthAta AtmAkI zuddhi hotI hai, saMtozapariNAma naSTa hote hai. athavA vihAra karanA klezadAyaka hai aisA jo samajhatA hai vaha gurUkA anveSaNa karaneke liye kyoM kaSTa sahegA. paraMtu jinako jinako ArAdhanAsiddhi karanekI icchA hai ce kaSTa saha kara gurUkA anveSaNa karate haiM. aura isa kAryameM ve kaSTa samajhane nahIM. ajjabaguNa-gurUkA anveSaNa karane ke liye vihAra karanese Arjava guNakI siddhi hotI hai arthAt kapaTakA tyAga hotA hai. kyoMki gurUkA zodha kara usake Aga apane dopoMko mAyAkA tyAga kara pragaTa karanasa ArjaraguNakI prApti hotI hai. doSa pragaTa karanese abhimAnakA bhI parihAra hokara mArdava guNakA lAbha hotA hai, zarIrakA parityAga karanekI buddhi honese lAvaca guNakA lAbha hotA hai. maiM kRtArtha ho cukA aisA vicAra manameM AtA hai isase tuSTi guNa bhI vyakta huA, gurukA zotha karaneke liye prayANa karate samaya pralhAda arthAt hRdayameM sukha utpanna hotA hai. Ajataka maine svaparopakAra karanemeM kAla vyatIta kiyA aba maiM AgekA sarva kAla mere kAryameM hI arthAt cAra ArAdhanAoMkI siddhImeM hi vyatIta karUMgA desI pitAse usake sadame surU utpanna hotA dastha garvanyeSaNArthamAyAta raSTcA taraNayAsino sAmAcAra kama byAharati - Aese ejjaMtaM abbhur3hiti sahasA hu daLUNaM // ANAsaMgabacchachadAe caraNe ya NAduje / / 410 // Alokya sahasA yAntamabhyattiSThanti saMyatA: AjJAsaMgrahavAtsalyapraNAmakRtayo'strilAH // 521 // vijayodayA - Arasa prAghUrNaphaM / pataM AyAMtaM / daNa dRSTyA / sahasA adabhuTThiti zIghramabhyutthAnaM kurvanti yatayaH / bhANAsahavachalladAe. abhuko samaNo suttamvavisArado unnAsejja iti jinAmAsaMpAdanAtha Agacchata saMgnahItaM / yasalatrayAca namicaraNe yaNAI ra caritra samAcArakrama nadIyaM jJAtu ca abhatthAna kunti / kacipAThA "caNa ya NApa " rati varaNAvagamanArtha tatra grAhyam / / gunveipaNArthamAcAtaM dRSTvA tadgaNavAsibhiH karaNIyaM samAcArakrama gAthAtrayeNa nirUpayatimUlArA-AesaM prAghUrNakaM / ejjata AgacchaMta abbhuTeMti abhyutthAna kurvati / vAstavyA munayaH / ANAsaMgaha 59 - Page #619 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ilArAdhanA aThyA samaNA muttatyavisAradA uvAsejja iti jinAzAsapadanArtha saMgrahaH / Agacchato muneH sAMmukhyana prtipkssnn| caraNe ya gADhuMje tadIyacaritraM samAcAra kramaM ca jJAtumiti TIkA / anyetu caraNevagAmedaM caraNAyanamanArtha iti prtiptraaH| uktaM ca-abhyuttiSTantyadhvA dRSTvAgAmukaM samAyAtaM / / pAsavAsApraNAmaheto; susaMyaminaH / / isa prakAra guru kA anveSaNa karaneke liye Aye hue usa munIko dekhakara paragaNavAsI muni usake sAtha kaisA bartAva karate haiM isa viSayakA vivecana graMthakAra karate hai. artha-Atithi muni AtA huA dekhakara paragaNastha yati sahamA zIvra khar3e ho jAte haiM. khaDe hojAnese jinAjJAkA pAlana hotA hai. Agata munikA svIkAra hotA haiM aura vAtsalya guNa pragaTa hotA hai. sUtrArthanipuNa munikI upAsanA bhI aise kRtya karanesa hotI hai. Agata munikA AcAra bhI isa upAyasa jAnA jAtA hai ityAdikA raNArtha Agata muniko dekhakara zIghra khaDe hojAnA cAhiye. AgaMtugavacchavvA paDilehArhi tu aNNamaNNehiM // aNNoNNacaraNakaraNaM jANaNahe, parikkhaMti // 411 // vAstavyAgaMtukAHsamyaka vividhaiH prtilekhnH|| kriyAcAritrayodhAya parIkSante parasparam // 422 // vijayodayA-AgaMtugavacchavvA AgaMtuko bAstavyAzca / paDilehAdi tu dRSTvA / aNNamaNNehiM anyonyaM / aNNoSaNakaraNacaraNaM ambhomyasya caraNaM karaNaM yA / parikcanti parIkSate / kimarthaM jANaNadde, zAtuM / samitayo guptayazcaraNazadenIcyaMse karaNamityAvazyakAni gRhItAni / AcAryANAmupadezabhedAttAmAcAro'nekapakAro duravarAmaH taM jJAtuM sahAvasthAnayogyo na pAyamiti jJAtuM vA / / ___ mUlArA--vacchacA vAstavyA tapasyA ytyH| pahilekAhiM tu dRSTvA / aNNamaNNAhiM anyonyaM / aNNama caraNakaraNaM anyonyasya caraNakaraNaM caraNaM mutisamitayAH / karaNaM cAvazyakAni // jANaNahetuM vAtuM, sUrINAmupadezabhedA sAmAcAro'nekaprakAro duravagama iti taM bAtu / saddAvasthAnayogyo na vAyamiti vA jJAtuM / anye tu pratilekhanairanyAnya Page #620 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAnA AnAsA C. karaNAdizAmAthe parIbhate iti pratipannAH / / tathA ca natyAu:-AgaMtumbAstavyAH pratilekhAbhiH paraspara yatayaH / / anyo'nya caraNa karaNajJAnAnimitta parIzrute // api ca-vAstanvAgaMtukAH samyagvividhaiH pratilekhanaiH / / kriyAcaritrayodhAya parIkSeta parasparam / / artha-AyA huA muni aura gaNake vAstavya arthAta dono muni anyonyake AcaraNakA prakAra parIkSA pUrvaka dekhate haiM. Aye hue munikI samiti aura guptiyAM nirdoSa hai yA sadoSa haiM isakA parIkSaNa vAstavya muni karate hai. AgaMtuka muni bhI unake samiti guptioMkI parIkSA karatA hai. sAmAyikAdika chaha AvazyakaoNkI bhI ve muni anyonya parIkSA karate haiM. athavA AcAryoMke upadezabheda se AcAra aneka prakArakA hai, usakA parijhAna karaneke liye ve anyonyakI parIkSA karate haiM. athavA Agatamuni apane sAtha rahanakI yogyatA rakhatA hai yA nahIM yaha jAnaneke liye ve muni parIkSA karate haiM. - ka parIkSyate ityavAha AvAsa baTANAdisu paDilehaNavayaNagaNANikSeve || samjhAe ya bihAre bhikkhaggahaNe paricchati // 412 // Avazyaka Ahe kSepa svAdhyAye pratilakhane / / parIkSanne vacomAgaM vizArAhArayorapi / / 123 / / vijayodayA-AvAsarANAdisu thavazvadha saMgharamirArthibhiH kartabdhAni sAmAyikAdIni AvadayakAnyubhayaMte teSAM sthAna sthiti aavshykprinnlikaaH| duUNa jahAjA bArasAvatameva ca / ghassira visuddhamivAdikA jhiyA AdivAnena gRhInA / roe Avazyaka.madhAnAdiSu / garileNaSayaNagahaNaNikye / pratilekhane cakSuga upakaraNa vA, bacane, upakaraNAnAM grA, niznage, sahAe svAdhyAye, vihAre jaMghAdhikAre, bhisvAdaNe bhinAgrahaNe ca paripatraMti parIkSeta / kimayaM sAmAvivAdamAvazyakAli kati ? kapi vA yathAkAle karoti na cA? phi cA dvandhasAmAyikAdau praata uta bhAvasAmAdhikArI dravyasAmAyikAdikaM bhavati sAmAyikAdika paThataH, kAyena coktA kriyAM kurSataH / sAyaghayogapratyANyAme, tIrtharudaguNAnusmaraNe, AcAryopAdhyAyAdInAM yA guNAnusmRtI, sAtivAranihAgAIyora, Page #621 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA AzvAsaH pratyAkhyeyapratyAkhyAne, zArIramamatAnirAse thA. pariNatirbhAvasAmAyikAdikaM / tatra pravRso na veti parIkSA / cakSuSA pUrvamidaM / pratilekhana yogyaM na veti kiM pazyani nazA upakaraNana bhRdunA laghunA mAjanaM kiM karoti na karoti vA / athavA varina / pramArjayati, bharapIiyati, durAyanasAyAlayAta prAmA jagena virodhino jIyAmizrayasi / AhArAbhimukhAna, AhAramAriNo gRhItAMDakakAta, svaniyAmadAramAna, nAmamAJjayabhima veti parIkSA / yacane parIkSA--pAya yacA, paraniMdAyaprasAda, AraMbharagriyoH pravartakaM, mithyAtvasaMpAdakaM, mithyAjJAnakAri, vyatIkaM, gRhasthAnAM vaco vA badati na bani / yato yahAdeyaM yazA yantra nikSipati tadubhayapamArjanapUrvakaM kiM gRhAti nikSipati vA neti parIkSA / kAlA vizuddhi kRtyA paThati kivAna, athavA imai graMthaM paThati, kathaM vAsthArtha vyAcaSTe / svaniyAsadezAhare istamAtrAdiparimANe sthaMDile, nirjatathe nizchidre, same agiroge panijAmanovimarIramalaM tyajati utAto viparIte iti vidvAre parIkSA / bhikSAmahaNe parIkSA nAma bhrAmayI yAM kAMcitikSA gRhAti labdhAmuta navakoTiparizuddhAmiti / ka ka parIzaMte ityavAha___ mUlArA - AvAsa yaMTANA disu Avazyaye.gu sAmAyikAdipu, sthAna sthitirAvazyakapariNatikAla ityarthaH / Adizabdena duHNadaM jahAjAdai bAramavattameva ya / cadussiraM tisuddhamityAdikAH kriyA gRhItAH / paDilehaNA cakSuHpiMDAdinA prANinirUpaNapramArjanaM / bihAre gamane // artha-saMgara aura nijarAkI icchA rakhanevAle munike dvArA kiye jAnevAle. sAmAyikAdi kartavyoMko Avazyaka kahate haiM. arthAt sAmAyiphAdi chaha AvazyakoM kA pAlana Agata muni yogya samayapara karatA hai yA nahIM isakI parIkSA vAstavya muni karate haiM. do namaskAra, bArA Acarta, pratyeka dizAke tarapha eka namaskAra aise cAra namaskAra, mana, vacana aura kAyakI zuddhise karanA ityAdika kriyAoM kA pAlana yaha muni karatA hai yA nahIM isakA yUkSma / abalokana ve karate haiM, netroMse upakaraNoMkA zodhana karanA, sodha karake upakaraNa uThAnA, rakhanA, bolanA, svAdhyAya karanA, vihAra karanA, AhAra grahaNa karanA ityAdi kAryo meM Agate munIkI parikSA lI jAtI hai. yaha muni sAmAyikAdi kartavya karatA hai kyA? yogya kAlameM karanA hai yA nahIM ? kevala ,vyamAmAyisAdikoMmeM yaha pravRtta hotA hai yA bhAvasAmAyikAdikomeM iMgakI pravRtti hai ? yacanase sAmAyikAdikakA pATha gholanA aura zarIraka sAmAyikAdikoMkI kriyA karanA yaha dravyamAmAyika samajhanA cAhiye. azubha yogakA tyAga karanA, tIrthakaroMke guNoMkA smaraNa karanA, AcArya, upAdhyAya gairaha pUjya munioke guNoMkA smaraNa karanA, apane bratameM lage hue aticA| roMkI niMdA va gahIM karanA, tyAjya padArthAkA tyAga karanA, zarIrake uparakA sneha choDanA ityAdikoM meM jo tatparatA 6.1 Page #622 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AbhAra mUlArAdhanA dekhI jAtI hai vaha sAmAyikAdika Avazyaka hai. ina bhAvasAmAyikAdikoMmeM isakI pariNati hai yA nahIM yaha vAstavya muni dekhate haiM, yaha sthAna prathama netrase dekhakara svaccha karatA hai yA nahIM isakI parIkSA karate haiM. mRdu picchikAse jamIna, kamaMDalu, zAstra vagaire upakaraNa svaccha karatA hai yA nahIM. dhIre dhIre saMmArjana karatA hai yA tvarita, jIvoMko upakaraNaseM iTAtA huA unako pIhA karatA hai kyA ? unako pheka detA hai kyA ? athavA virodhI prANioMko paraspara mizraNa karatA hai kyA ? jo AhArake liye jA rahe haiM, jinhoMne AhAra grahaNa kiyA hai, jinhone aNDe grahaNa kiye haiM, jo apane nivAsa pradezameM Thahare hue haiM, jo bhUJchita hokara pade haiM aise prANiAko yaha muni ghorese haTAtA hai yA nahIM usakI vAstavya muni parIkSA karate haiM, Agata muni ke vacana kI bhI parIkSA karate hai arthAta Agatamuni kaThora vacana, paraniMdA svaprazaMsA karatA hai kyA AraMbhaparigrahoM meM prapaca karanevAlA, mithyAtvako utpanna karanevAlA mithyAjJAnako utpanna karanevAlA, asatya, aura gRhasthoMkA vacana bolatA hai yA nahIM isakI parIkSA karate haiM, jo vastu jisa sthAnase lenA hai aura jo vastu jisa sthAna para rakhanA hai una vastuoMkA pramArjana karake grahaNa nikSepaNa karatA hai yA anyathA usameM prati karatA hai isakA ye muni parIkSaNa karate haiM. kAlAdizaddhi kA vicAra kara svAdhyAya karatA hai yA nahIM ? athavA isa graMthakA yaha muni paThana kara kisa rItIse artha kahatA hai. isakI bhI parIkSA karate haiM. bihAraparIkSAkA svarUpa isa prakAra hai-apane nivAsasthAnase dUra hAta vagaire pramANase yukta, prANirahi ta, chidrarahita, samatalayukta virodharahita, mArgase calanevAle loka jisako nahIM dekha sake aise sthAnameM yaha muni zarIramalakA tyAga karatA hai ? athavA viparIta sthAnameM zarIramalakA visarjana karatA hai isakI parIkSA karate hai. yaha vihAraparIkSA kahI jAtI hai, bhikSAgrahaNaparIkSA-jo kucha AhAra milegA vaha grahaNa karatA hai athavA navakoTi vizuddha AhAra grahaNa karatA hai isakA bhI vAstavya muni vicAra karate haiM. 60 AgaMtuko yatigurumupAzritya savinayaM saMghATakadAnena bhagavatranumAho'sIti vijJApanoM karoti / tato gaNadhareNApi samAcAraho dAtavyaH saMghATaka iti nigadati Page #623 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH ilArAdhanA Aesassa tirattaM NiyamA saMghADao du dAdabyo / sejjA saMthAro vi ya jai vi asaMbhoio hoi / / 413 // deyaH saMghATako'vazyamAgatAya dinatrayam // asaMstutasya yatnena zayyAsaMstarakAvapi // 424 // vijayodayA--bhAesassa tirataM mAdhurNakasya trirAtraM / NiyamA saMghADao tu vAdavyo nizcayena saMghATako dAtasya eva / sejA saMdhAro vi ya yasatiH saMstaraca dAtavyaH / jadi vi asaMbhoio hoi / yadyapyaparIkSitatvAtsahAnAca raNIyo bhavati / tathApi saMghATako yAtacyo bhavati / yuktAbArazcetsaMgRhyate // AgaMtukena ca prazrayamupAzritya bhagavansaMghATakadAnenAnumAho'smIti vijJApito gurustasmai sAmAcAra# saMghATaka dadyAt iti jhApayati mUlArA-du dAdavo dAtavya eSa turevArthona minnakramaH / asaMbhoio asaMbhogikaH sAmAcArika ityarthaH yuktAcAravetsaMgAdha iti bhAvaH / / AgaMtuka yati gurUkA Azrayakara he bhagavan ! sahAya dekara Apa mere Upara anugraha karo aisI vijJasi karatA hai taba AcArakramaphe jJAvA usako saMghATaka arthAt sahAyamadana karate haiM yahI mAva Ageke gAthAmeM AcArya kahate hai artha--atithirUpa muniko niyamase tIna dina taka sahAyapradAna karanA cAhiye, usako vasatikA aura saMstara arthAt caTAI denA cAhiye. yadyapi parIkSA honetaka usake sAtha AcAraNa karanA yogya nahIM hai tathApi usako sahAya denA cAhie, aura yadi usakA AcAraNa yogya dIkha par3A to gaNameM usakA saMgraha karanA cAhie. vinatrayottarakAlaM kiM kArya guruNetyAzaMkAyaryA vadati teNa paraM aviyANiya Na hodi saMghADao du dAdabyo / sejjA saMthAro vi ya gaNiNA avijuttajogissa // 414 // Page #624 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzrAma mUlArAdhanA 604 saMghATako na dAtavyo niyamena tataHparam // yateyuktacaritrasya zayyAsaMstarakAvapi / / 425 // bijayodayA-taNa gaNiNA tena gnninaa| paraM dinatrayAt / aghiyANiya avicArya skhadattasaMghAdaM yativacanazravaNottarakAlaM / nu zabda patrakArArthe pravartate sa ca dAdagdho ityetasmAtparato draSyaH / na dAtavya pava saMghATakaH / sejA saMthAro thA yasatiH saMstaro ghA na dAtavyaH / abijuttajogissa yuktAcArasthApi na dAtavyaH saMghATakAdiH parIkSAmaMtareNa kiM duspresyAyaH tryahAdUyaM ki kAryamityAha mUlArA-teMNa gaMtavyena gnninaa| paraM dinatrayAdUrva / avicAriya avicArya / saMpATakayatinA sArddha avatayitvA (!) avijuttajogarasa yuktAcArasyApi AgaMtukasya saMghATa kAdika yuktayogasyApi parIkSAM binA na . dAtavyameva kiM punaritarasyetyatizayaH / yadi parIkSAM kSamate tadA saMghATakAdikaM dAtavyamiti tAtparyaH // tIna dinake anantara guruke dvArA konasA kArya kiyA jAtA hai isakA vivecana, karate haiM-- ___artha-tIna dinake anaMtara munikA vacana sunakara arthAt yaha AgaMtuka muni apane gaNameM Azraya dene yogya nahIM hai aisA vacana munakara AcArya usa AgaMnuka muniko sahAyapradAna nahIM karate haiM, tathA vasatikA aura saMstara bhI usako nahIM dete haiM, AgaMtuka munikA AcaraNa yogya hai paraMtu tIna dina meM usakI parIkSA nahIM huI to usako bhI AcArya sahAya, asatikA aura asnara nahIM dete haiM. bhaSicArya sema sahAyasthAne ko dopo yevaM yatnaH kriyate pratyArekAyo doSamAcale uggamauppAdaNaesaNAsu sodhI Na vijade tassa // aNagAramaNAloiya dosaM saMbhuJjamANasta / / 415 / / gRhNAnasya yateH sUrera nirAkRtadUSaNam / / udgamotpAdanAhAradoSa zuddhina jAyate // 426 // vijayodayA-umgamajApAdaNapasaNAsa udmotpAdaneSaNAdoSaparihAro na vidyate tasya gaNinaH / aNagAraM yti| Page #625 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AcAmA 605 | aNAlokya vosa manAlonitadoSa / samujjamANAsa saMgRktaH / unnamAvidoSopahatamAhAraM pasati, upakaraNa vA sevate yaH yti| tena saha saMghAsAt saMvAsAnumati kurdhetA nAnumatistyaktA bhavati iti // avicArya tena sahAvasthAne ko doSo naivaM yatnaH kriyate ityArekAyoM doSamAca mUlArA-sodhI parihAraH / udbhAdidoSANAM tyAga ityarthaH / tassa gaNinaH / aNagAraM yati / samujjamANassa saMgRhNataH / udmAdidoSopahatamAhAra vasatimuekaraNa vA yaH sevate sema saha saMvAsAn / saMvAsAnumatiM kurvatA nAnumatistyaktA gIti manyate / samAbhyartha prazrayeNa gurumupAzrityAgamanakAraNaM nivedayati biNayeNuSakamittA upasaMpajjadi diyA va rAdo ssaa|| dIvedi kAraNa pi.ya viNayeNa vahipa sete / / mUlArA-niNaeNa prapAramAdinA / uyanamittA paragaNamivi zeSaH / basaMpajjadi upAzyati / niryApakAmArthamiti zeSaH / rAdo rAmro / pIdi prakAzayati phAraNe svAgamanasyeti zeSaH / athamatrArtha:-utsamArthasAdhanocataH paragaNa gatvA niryApakAcAryamupAyati / tatazca dine rAtrI vA avasara prAnya tamupAzrito binayenAgamakAraNaM jUte / etAM TIkAkArI necchati artha--jo muni doSAMkI AlocanA nahIM karatA hai. jo udgama, utpAdanA epaNA doSoMse yukta AhArakA, vasatikAkA, upakaraNakA aura saMstarakA sevana karatA hai aise munike sAtha jo AcArya rahatA hai athavA usake sAtha rahaneke liye anya muniko anumati detA hai. vaha bhI AgaMtuka munike samAna doSI samajhanA cAhiye. jo AgaMtuka muni udgamAdi doSoMse azuddha huA hai vaha AlocanA bhI nahIM karatA hai, ata evaM usako saMghase alaga karanAhI yogya hai. usake doSoMko vicAra na kara usake sAtha rahanese.svayaM bhI AcArya aura saMgha azuddha hogA. PATATERATORS 605 ubvAdo ta divasaM virasAmittA gaNimuvaSThAdi // uddharidumaNosallaM vidie tadie va divasammiM // 416 / / Page #626 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsA sa prathAmya gaNanAyakaM tridhA bhASate nizi divAtha saMzritaH / / Agamasya vinayena kAraNaM siddhaye na vinayaM vinA kriyA / / 427 / / vizramyAsI zasthamuddharjukAmaH zrAMtaH sthisvA vAsaraM taM dvitIye // tatrAcArya Dokate vA tRtIyena prArabdhaM sAdhavo vismaranti / 428 // iti mArgaNAsUtram / / vijayodayA-ujyAdo zrAMtaH sthinvA / taM divasa AgatadinaM / vissAmitA vizrAmya / gaNimuvAdi AcArya daukate / uddharidumaNosala udata manAzalyaM aticAraM / pidie tadie ya vidhasammi dvitIya tRtIye vA dine mArmaNApurassarA kiyA sarvA mArgaNesthapanyastA // tato dvitIye'ndi tRtIce vA sAsaratuM --. mUlArA-uvAdo zrAMtaH / / divasa Agamanadina / uvaThThAdi Dhokate / uddharidumaNo hRdayAniSkAsayitukAmaH saha ratnannayAticAra / atra mArgaNAnuSaMgiNyapi kriyA mArgaNaveti upanyastA / mArgaNA sUtrataH / 16 / ataH 17 // artha-mArgazramase khima huA vaha AgaMtuka muni pahale dina zramaparihArArtha vizrAnti letA hai. tadanaMtara dUsare dina athaza tIsare dinameM manameM salyake samAna cubhanevAle aticAroMkA uddhAra karaneke liye AcAryake caraNa sabhIpa vaha prApta hotA hai, mArgaNApuraHsara jo jo kriyA kI jAtI hai ve saba mArgaNA hI kahI jAtI hai. 'kIragguNaH zriranenopAzrita ityAcaSTe AyAravaM ca AdhAravaM ca vavahAravaM pakulvIya // AyAvAyavidaMsI taheva uppIlago ceva // 17 // AcArI sUrirAdhArI vyavahArI prkaarkH|| AyApAyahaguspIDI sukhakAryapariyaH / / 529 / / vijayodhyA-AyArayaM ca AcAravAn / mAdhAravaM ca AdhArapAn | apahArapaMca vyavahAravAn / pakuvIya kartA / taheva gAyApAyaviMdasI AyApAyadarzanocata: ! uppIlago ceva / avpiiddkH|| Page #627 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA sAthai samAbhyarya kRtaparikarmaNA tena mumukSuNA kImguNaH sUrirupAzrita iti pRSTaH san gAthAnavatyA niryApakA. pAryaguNagrAma prapaMcayiSyannAdau tahaNAnaSThAvureSTuM gAthAdvayamAha mUlArA-AyAravaM AcAravAn / pakuvyo prakartA / AyApAyavirdasI AyApAyayo ratnatrayasya lAbhacchedayodarzanodyataH uppIlago avpiiddkH|| jisa AcAryakA AgaMtuka muni Azraya karatA hai usameM konase guNa rahate haiM isakA vivecanaartha-AcArya AcAravAn, AdhAravAn, vyavahAravAn, kartA, AyApAyadarzanodyata, aura utpIlaka hotA hai, SERIES aparissAI NivAbao ya NijjAvao pahidakittI // NijjavaNaguNo vedo erisao hodi Ayario // 418 // ebhirniryApakaH sUrirguNairaSTabhiranvitaH // dAtumArAdhanAmIzaH pRthukIrtirupeyuSa // 430 // vijayodayA-aparissAI aparinAbI / jivApao nirdhApaSaH / pahidakittI prathitakIrtiH / NijayaNa guNoto niryaapngunnsmnvitH| parisabho hodi bhaaprimottrbhvtyaacaaryH|| mUlArA-jijjAvago-niryApakaH / uktaMca AcArI sarirAdhArI vyavahArI prakArakaH / / AyApAyadigutpIDI mukhakAryaparisravaH / / eminiryApaka rirguNairaSTabhiranvitaH || dAtumArAdhanAmIzaH pRthukIrtirupeyuSe / / artha-AcArya aparitrAvI, nirdhApaka, prasiddha kIrtimAna aura niryApakake guNoMse pUrNa hote haiM, itane guNa AcAryameM hote haiM. 607 Page #628 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gulArAdhanA AghAsA RECAMETara cAravasAyAraNArAgAgA thA AyAraM paMcavihaM caradi carAvedi jo giradicAraM // upAdisadi ya AyAraM eso. AyAravaM NAma // 419 // AcArI sa. mataH sUriraticAranirAkRtaM / / / paryata cAryate yena paMcAcAro'numanyate // 431 // vijayodayA-AyAraM paMcamiTa paMcaprakAra AcAraM / caraddhi vinAticAra carati / paraM vA niraticAre paMcavidhe AcAre pravargavati / upadisadiya pratyAra upadizati va aacaar| so AdhAra NAma eka AnAravAzAma / etadanaM bhavati--sAmrArAMga svayaM petti aMdhato tazya, jaya paMvavidha AyAra pravartate prabarnayati ca / paMcAcAravAna iti / paMca vidhe svAdhyAye vRttiAnAcAraH / jIyAvinaddhAnapariNatiH darzanAbAraH I hisaadinivRttiprinntishcaaritraacaarH| caturvidhAhAratyajanaM, manamojana, paneH parisampAnaM, rasAnAM tyAgaH, kAyasaMtApana viviktAghAsa ityevamAzikastapaHsazi ta AcAraH / svazatyanigrahane tapani vIryAcAraH / ete paMcavidhA.AcAra bhUlArA--vihaM paMcaviSa svAdhyAya vRttihaanaacaarH| jIpAditatvazraddhAnapariNatidarzanAcAraH / hiMsAdi nivRttipariNatizcAritrAcAraH / anazanAditapazvaraNaparizatistapa AcArasa, tapapti svazatyanigRhanaM vIryAcAraH / vIrvAdAcArasya ko bheda iti ceducyate sadarzanAdInAM nirmalIkaraNe yatno vinayaH / nirmalIkRteSu teSu yathAvIrya yatna AcAraH / ityanayo daH / zloka:-- saha madhIvRttatapasAM mumukSonirmalIkRtau // yatno vinaya AcAro bIryAchuddhaSu teSu tu // uvadhisadi / khapadizati ca / ete tailadhayati [1] graMthaso'yaMtazcAcArogaM yeti pNcaacaaropdeshaanythaayogaat|| artha-jo muni pAMca prakArake AcAra aticAra rahita svayaM pAlatA hai. aura ina pAMca AcAroMma dusaroM. ko bhI pravRtta karatA hai. jo AcArakA ziSyoMko upadeza karatA hai vaha AcAravatva guNakA dhAraka samajhanA cAhiyeabhiprAya yaha hai ki jo muni graMtha aura artha se AcArAMgako jAnatA haiM, svayaM pAMca prakArake AcAroM meM pravRtta hokara anyoMkI bhI pravRtta karatA hai vaha paMcAcAravAn kahA jAtA hai. pAMca prakArake svAdhyAyoMmeM prati karanA yaha nAnAcAra hai. jIvAditatvopara zraddhA na rakhanA darzanAcAra hai. hiMsAdi pAMca pApoMse nidhRtti rUpa pariNAma rahanA cA 608 Page #629 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH ritrAcAra hai. cAra prakArake AhAroMkA tyAga karanA, alpa bhojana karanA, dAnA, pAtra, tyAvikA parimANa karanA, rasoMkA tyAga karanA, zarIrako AtApanAdi yoga aura AsanAdikase klezayukta karanA. ekAMta sthAnameM rahanA ina saba pravRttioMko tapa AcAra kahate haiM. tapazcaraNameM apanI zakti nahIM chipAnA yaha vIryAcAra hai. aise AcAroMke pAMca bheda haiM. 689 / prakArAMtareNa AcAravattya kathayati dazavihalidikappe vA havejja jo suchido sayAyario || AyAratraM khu eso patrayaNamAdAsu Autto // 420 // dazadhA sthitikalpe vA susthito gatadUSaNe / / AcArI kathyate yuktaH sUrirAgamamAtRbhiH / / 332 // vijayodayA-zavidalidika vA dazabirdhe sthitikalpe dhaa| hayejja jo suTido sayA bhayedhaH susthitaH sdaa| bAyario AcAryaH / AyAravaM khu AcAravAn / eso paSaH / paSayaNamAvAsu Autto pravacanamAlakAsu samitiSu guptiSu caayuktH|| AcAravatvameva bhagyataraNopavizatimUlArA--ThidikApe AparaNatrizepe / pavayaNamAdAsu pravacanamApu samitigupSui / Autto kRtodyogaH / / anya prakArase AcArabatva guNakA nirUpaNa karate haiM-- artha--jo dazaprakArake sthitikalpoMmeM sthira hai vaha AcArya AcAravatvaguNakA dhAraka samajhanA caahiye| yaha AcArya ni gusi aura samitiokA jinako pravacanamAtA kahate haiM dhAraka hotA hai. abhihitakalpanirdezArthA gAthA AnelakudesiyasejjAhararAyapiMDakiriyamme // jedrapADikamaNa vi ya mAsaM pajjo savaNakappo || 421 // 600 Page #630 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa 610 acalakatvamudiSTazayyezAhAravarjana / / rAjapiMDavivarjivaM kRtikarmapravartanam || 333 / / vijayodayA-Acelapakuddesiba celagrahaNaM parigrahopalakSaNe, tana sakalaparigrahatyAga Acelamayaminyucyate / dazabidhe dharma tyAgo nAma dharmaH / tyAgazca sarvasaMgaviratiracelatApi saiya / tenAcelo yatistyAgAsye dharma pravRtto bhavati / akiMcanAkhya api dharme samudyaso bhavati niSparigrahaH / parigrahArthA vAraMmapravRttiniparipradyasyAsatyAraMbhe kuto:sNymH| tathA satyepi dharma samavasthito bhavati / paraM parigrahanimittaM vyalIkaM vadati / asati cAho kSetrAvika abhyaMtare ca rAgAdike parigrahe na nimittamastyanutAbhidhAnamya / tato vanneyamacela satyameya bravIti / dAghavaM ca acelaspa bhavani | adanaviratirapi saMpUrgA bhavati / parigrahAbhilApe sati adattAdAne pravartane gAnyati / api ca rAgAdika va bhAvadhizuddhimayaM brahmacaryamapi vizuddhatama mati / saMgAnimitto hi krodhastadabhAve cottamA kSamA vyavatiSThate / surUpo'hamAna indhAdiko darpastyako bhavati avelenati 1 mArdavamapi tatra sannihitaM / ajimanA bAsya sphuTamAmIyaM bhAvamAdAyato'nelasmArjavatA bhavati mAyAyA mUlasya parigrahasya tyAgAt / celAdiparigrahaparityApana yasmAt virAgabhAyamupagataH / zabdAdi viSayaccAsakto bhavati 1 tatI vimuktezva zItoSNazamazakAdipariznamAH, murArodIH soDhAzyopasargAH nizcalatAmA bhyupagacchatA / tapo'pi dhoramanapitaM bhvti|| paSamacalatyopadezena vazadhidhadharmAmyAnaM hataM bhavati saMkSepaNa / athavAnyathA praphamyate acelnaaprshNsaa| saMyamazuddhirako guNaH / svedarajomalAyalipte cele tamonikAstadAzcayAzca trasAH mukSmAH sthUlAzca jIvA utpadyate, ne thAdhyata calagrAhiNA / sasaMcaratra nASApayatIti cetahiM hiMsA myAna / nivecana ca niyaMte saMmanAH / nalavataH sthAna, zayana, nicAyA, pATane, chadana, baMdhana, veNUne, prakSAlana, ghana, bhAnapakSapaNe jIyAnA bArAta mhaantymH| acelaspabiMdhAsaMyamAbhAvAn sabamavizuddhiH / IpriyavijayA chinIyaH / sakula baje nidhAmaMtrAdipahilo yathA pumAna prayatlo bhavati patramidriyaniyamane annelo'pi prayatane / anyathA mInikAlanAyo dhaditi mAyAnApazca guNo'calatAyAH / ssanabhayAdomayAdirasena lepa kurvanigRhayitvA kathaMcinmAyAM karoti / unmArgaNa vA stanaya canA katu pAyAt / gurumavasyAdyasAhato yA syAt / celAdimAstIti mAnaM codaite / balApaharaNAstenena saha kalaha kuryAt / lAmAvA lobhaH pravartate / iti ghetAmAkSiNAmamI poSAH / acelatAya punarityabhUtadopAjutpattiH / dhyAnasAdhyAyathoravipatA ca / sukhIpUtrakarpaTAdiparimArgaNasIyamAdibyAkSepeNa tayopino bhavati / nisaMgasya tathAbhUta pApAbhASAta / pApIpIe nirSiyatA, sAmpAyavya dhyAnasya ca bhaavnaa| prayatyAgazca guNaH / bAyomA KINNARAASH samApaNa niyamamabhyaMtaramahAnirAkSopAyaH manuSa cAmya niyamena zulapati / - - - 610 Page #631 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAva mUlArAdhanA 611 rakto bhavati / duSyatyamanoze / bAhyAnuSyAlaMyanau dirAgadveSau tAvasati parigrahe na bhavataH 1 kiva zarIre anAdaro guNaH dArIragatAdarayazenava hi jano'sayame pariprajeca vartate / acelena tuladAdarastyaktaH, vAtAtapAdiyAghAsahanAt / svavazatA ca guNaH dezAMtaragamanAdI sahAyApratIkSaNAt / picchamAtra gRhanyA di. nyAsakalaparikSA pAya yAtarati 1 sacalamatu sahAyaparavazamAnasazca kathaM saMyama pAlayet / catociddhiAphaTanaM ca guNo'calatAryA / kIgInAdinA pracyA piso mAnikapate / nizcalalya nirvikArasehatayA spaTA virAgatA / nirbhayatA ca gunnH| mameda phimapaharaMti caurAdayaH, kiM tAuyati, banatIti ghA bhayamupaiti sacelo, bhayAturo vA kiM na kuryAt / sarvatra vidhaJcatA ca guNaH / niraparigrahaH ma kiMcanApi zakate / sacalastu pratimArgayAyinaM anye cAraSTvA na tatra vizvAsaM karoti / ko vetyarya, kiM karoti 1 apratilekhanatA ca guNaH / caturdazavidha upadhi gRGtAM bahupratilekhanatA ne tathAcelasya / parikarmavarjanaM ca guNAH / udveenaM, mocanaM, sIvanaM, baMdhanaM, raMjanaM ityAdikamane parikarma sacelasya | svasya basamAvaraNAdeH svayaM prakSAlanaM sIdhanaM yA kutsitaM karma, vibhUSA, mUchI ca / lAghavaM ca guNaH / acelo'spopadhiH sthAnAsanagamanAdikAsu kriyAsa mAyavadamatiyazo laghurbhavati netaraH / tIrthakarAcaritatvaM ca guNaH-sahananabalasamagrA muktimArgaprakhyApanaparA jinAH sarva payAcelA bhUtA bhaviSyaMtaza / yathA mevAdiparvataganAH pratimAstIrthakaramArgAnuyAyinaca gaNadharA rati te'pyacelAstachipyAzca tathaiceti siddhamacela / celapariveSTitAMgo na jinasarazaH / gussaenalaMSabhujo nizcalo jinapratirUpasAM dhatte / atigUDhadhalaSIryatA ca guNaH / parIpahasahane zakto'pi sacelo na parIpahAnsahate / evametadaguNAvekSaNAdacelatA jinopdissttaa| celapariveeitAna AramAne nithe yo vadettasya kimapare pArSaDino na nithAH ? vayameva na te niprathA iti bADyAtraM nAdriyate mdhysthaiH| rathaM ghekhe doSA acelatAyAM aparimitA guNA iti racelatA sthitikalpatyenoktA / athaiSaM manyase pUrvAgameSu vanapAtrAdigrahaNamupadiSTam tathA hyAcArapraNidhI bhaNinaM-"pratilispAtrakaMbalaM bhUSAmiti / asatsu pAtrAviSu kathaM pratilekhanAdhurya kriyte"| AcArasyApi dvitIyAdhyAyo lokaSicayo nAma, tasya paMcame uddeze payamuktaM "pajilaiyAM, pAdapuMThaNaM, umAI, kaDAsaNaM, aNNadaraM upAdhi pAveja" rati / tathA vathisaNAe "dhursa nattha pase hiriyaNe sega vastha vA dhArejja paDilehaNanaM vidiya, tattha pase jhuggide dese dudhe basthANi dhArinja paDilevAga ndiy| natya pase parissaha aNavihAsamsa tabo vatthANi dhArejja paDilihaNaM trasthaM"1 tathA pAyesaNAe phazcitaM "hirimaNe vA juggide cAvi apaga vA tassapa kappadi vatthAdika pAicArittA iti" / punazcokaM tatraiva-"thAlAbupattaM vA, dArugapata vA maTTigapattaM vA yaNapANaM, apanI apayasaridaM tathA appakAraM pAtralAme sani paargaahssaamiiti"| yasapAtre yadi na prAdhye kathamatAni sUtrANi nIyate / bhAvanAya cotaM-"carima cIyaradhAritena paramacela nu jiNe" iti / tathA sUtrakRtasya puMDarIke adhyAye kArthataM 'Na kahejjo dhammakaha patthapattAdimiti, / / m Page #632 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAghanA 612 niSedhepyuktaM - " kasipAI pattharalAI jo bhikkhu paDigADidi paJjadi mAsigaM lage " iti / evaM sUtranirdi cele acelatA kathaM bhikSUNAM hImAnayogya zarIrAvayatro duzcarmAbhilavamAnavIjo vA parasahane vA akSamaH sa gRNDAti / ityatrocyate- ArthikANAmAgame anujJAtaM yatraM kAraNApekSayA 1 pu tathA cokamAcArAMge 'suI meM Asa bhagavadA evama khAI / iha khalu saMyamAbhimukhA dubihA rikSA jAdA bhaveti / taM jahA- yaNAde NokhayyabhAgade veba / tattha je sammasamaNNAgade virAMsahatthapANipAde saJcideiyamaNNAde tasva NaM No kampadi egamathi batthaM dhAri evaM parihiDe eva bhagnastha egeNa paDileigeNa iti" tathA cokaM kalpa- harihetukaM va duti dehe juggange dhArajja siyaM vatye parisadvANaM ca vidvAsIti / dvitIyamapi sUtraM kAraNamapekSya catragrahaNamityasya prasAdhakaM AcAre vidyate--" yaha puNa evaM jApejja | uzatikaM te hasaMtehi khupaDi paNe se atha paDaNNamuvAce pAvihAyejja" iti / himasamaye zItabAdhAsaha pari belaM tasmibhikAmadhye samAyAte pratiSThApayediti / kAraNApekSyaM grahaNamAyataM parijIvideoSavArA iyet acalatAghavanena virodhaH / praznAnAdi saMskAravirahAtparijIrNatA patrasya kathitA na tu DaDhaspa tyAgadhanArthe, pAtrapratiSThApanA sUthepokketi / saMyamArtha pAtraNaM sidhyati iti manyase netra aselatara nAma parityAgaH pAtraM parisaddha iti tasyApi tyAgaH sa eyeti / tasmAtkAraNApapakaraNaMgRhyate kAraNamavekSya tasya praNavidhiH gRhItaspa pariharaNamavazyaM vaktavyameva pAcAryAdhikAramapekSya sUtreSu bahu yadukaM tatkArayamapezya nirdimiti grAhyam / yacca bhAvanAyAmukta parisaM cIvaradhArI teNa paramaMcalago jiNotti kathaM ? kecidanti tasminneya dina ta bIrajitasya vilaMbanakAriNA gRhItamiti / anye mAsA kaMTakazAkhA1 tadukaM vipratipattilAt / dibhirini' | sAdhikena varSe ta DalakAhmaNena gRhItamiti kecitkathayanti / kecidvAtena patitamupekSitaM jinenecyA pare vadanti / 'bilaMbanakAriNA jinasya skaMdhe tAropitamiti / evaM vipratipatibAhulyAna dRzyate takhaM savela liMgaprakaTa nAthe / yadi celagrahaNaM jinasya kathaM tadvinAza iSTaH / sadA tAracitavyam / kiMntra yadi nazyatIti jJAnaM nirarthakaM tasya graha NaM / yadi na jJAtamajJAnamasya prApnoti / api ca prajJApanA vAMchita cet " belako ghammo purimarimANaM " iti baco mithyA bhavet / tathA navasthAne tenApi virodhaH / ki yadukaM "yathAhamavelI tathA hou pacchimo idi hoditi jinAnAmitare vastratyAgakAlaH vIrajinasyeva kiM na pAmapi bhavet / vayaM tu yuktaM vahatuM / sarvatyAgaM kRtvA sthite jine kenantritraM vastuM nikSitaM upasarga iti / nirdizyate, yadi va idaM cAlatAprasAdhanaparaM zItadaMzamazaka sparzaparIpa hasanavacanaM papasUtreSu / na hi sacelaM zItAdayo yAdhante / imAni ca sUtrANi acetAM darzayanti / " paricatte vatsu pa puNo belamAdie / aceered fro ji rucadhare sadA // saMlago sukhI bhavadi / asukhI cAvi acelago | ahaM to sacelo dokkhAmi ii AzvAsaH 8 612 Page #633 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 613 bhikkhU Na ciMtaya // bhavelagasTa lA kase vicitere adhilina alAiso // Na me Ni vAraNaM asthi chAiye tANa bijjAde / ahaM tAvariMga sevAmi iti milU Na citada || balamANa lUhassa saMjarasta taya siNo // taNesa asamAs te hodi vidhi | geNa tAna kappeNa saMyugatirNasita iMsAra jo saMpasiddha kimagaNatrIkapeSTi " ratAnyuttarAdhyayane-AMbelako ya jo dhammo jo bAyeM puNarutaro sido baNa paNi a mapaNA // egadhasmai pavacAyaM duvidhA siMgakapaNA umarasi pariNama saMsaya mAgadA;" iti vacanAccaramatIrthasyApi acelatA siddhayati / paggassa va muMDala ya mIhalomaNas ya / mehuNAtro viratassa kiM vibhUsA karissadi / iti dazavekAlikA yAmuktaM / evamAtrelakyaM sthitikalpaH / zramaNAnudizya kRtaM bhaktAdikaM udesiNgmityucyte| tacca poDazavidhaM AdhAkarmAdivikalpena tatparihAro dvitIyaH sthitikalpaH / tathA coktaM kazye sosavidhamudde jedavyati purimantrarimANaM // tidhvarANaM tithe Thidikayo hodi vidiyo hai // sejjAgharazabdena yo bhayaM vasatiM yaH karoti / kRtAM yA vastatiM pareNa bhannAM patitaikadezAM vA saMskaroti / yadi dhAna karoti na saMskArayati kevalaM prayacchatyatrAsyeti / eteSAM piMDo nAmAhAraH, upakaraNaM yA pratilekhanAvika zayyAdharapiMDastasya pariharaNaM tRtIyaH sthitikalpaH / sati zayyAdharaDigrahaNe pracchannamayaM yojayedAhArAdikaM / zrama phalalobhAyo vA AhAraM dAtumakSamo daridro lubdho vA na cAsau vasatiM prayacchet / sati vasatI AhArAdAne vA loko mAM nidati sthitA vasatAyasya yatayo na cAnena maMdabhAgyena teSAAhAro datta iti / yateH snehazca syAdAhAraM vasatiM ca prayacchati tasmin vahupakAritayA / tatpiMDAgrahaNe tu noktadoSasaMsparzaH / anAhAraH, upa rAjapiMDAgrahaNaM caturthaH sthitikalpaH / rAjazabdena ikSvAkumabhUtikule jAtAH / rAjate prakRrti raMjayati iti yA rAjA rAjasadRzo maharddhiko bhaNyate / tasya piMDaH tatsvAmiko rAjapiMDaH / sa trividho bhavati / AhAraH, anAhAra, upadhiriti / tatrAdvAravidho bhavati azanAdibhedena / phalakapAdaH dhirnAma pratilekhana vastra pAtre vA / paryabhUtasya rAjarSisya grahaNa ko doSaH prati cet atrocyatedhA doSA AtmasamutthA parasamutthA: manuja tiryakkRta vikalpeneti / tiryakkRtA dvividhA prAmArazubhedAt / te dvimakArA api dvinedA duSTA bhadrAzyeti / ivA, gajA, gAvo, mahiSA, meNDrAH, iSAnadava grAmyAH duSTAH / duSTebhyaH saMyatopaghAtaH / bhadrAH palAyamAnAH svayaM duHkhitAH pAtena abhighAtena vA itino mArayati vA ghAghanolacanAdiparAH / prANina AraNyakAstu vyAmakravyAdadvIpino, vAnarA vA rAjagRhe baMdhanamuktA yadi kSudrAstata Atmavipasi gAe: 4 613 Page #634 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 614 bhadrAzcetpalAyamAnAH dAsyaH ityAdikAH tairAkulatvAt duHpravezanaM rAjagRdaM pravizataM mattAH pramattAH pramuditAdava vAsAdayaH upahasaMti, Akrozayanti dhArayaMti yA avaruddhAyAH striyA maithunasaMkSayA vadhyamAnAH putrArthibhyo vA balAtsvagRha pravezayanti bhogArthe / viprakIrNe ratnasuvarNAdikaM pare gRhItvA atra saMpatA AyatA iti doyamadhyAropayanti / rAjA vizvastaH zramaNeSu iti bhramaNarUpaM gRhItvAgatya duSTAH khallIkurvanti / tato ruSTA adhivekinaH dUSayati zramaNAnmArayati vanti vA pate paravA doSAH / AtmasamudbhavAstUcyate / rAjakule mahAraM na zodhayati aSTamAhataM ca gRNAti / vikRtisevanAdiMgAladoSaH, maMdabhAgyo vA randavAna ratnAdikaM gRNDIyAdvAmalocanA vAnurUpAH samavalokyAnuraktastAsu bhavet / tAM vibhUti, aMtaHpurANi pAyAMganA vA vilokya nidAne kuryAt / iti doSasaMbhavo yatra tatra rAjarpidagrahaNapratiSedho na sarvatra prakalpyate / glAnAyeM rAjapiMDo'pi durlabhaM dravyaM / AgADhakAraNe vA zrutasya vyavacchedo mAbhUditi / caraNasthenApi vinaya gurUNAM mahattarANAM zuzrUSA ca kartavyeti paMcamaH kRtikarmasaMzitaH sthitikalpaH / zAtajI nikAyasya dAtavyAni niyamena pratAni iti SaSThaH sthitikalpaH / acelatAyAM sthitaH uddezika rAjapiMDapariharaNodyataH gurubhaktivinIto tAropaNAhI bhavati / uktaM ca Acelakeya dize udesAvI ya parihadi dose || gurumatiko viNIo hodi dANaM khayara ariho // svayamAsIneSu gurupu, abhimukhaM sthitAbhyo viratibhyaH, bhAvakathAdhikAvargAya yataM prayacchet svayaM sthitaH sUriH svavAmadeza sthitAya viratAya pratAni dayAt / ukaM ca iti matadAnakramo'yaM birahI sAvagaSa pivihaM uSiya taM ca supaDimukha // viradaM ca ThidI SAme ThaviyaM gaNido uSAdeja // iti jJAtvA zraddhAya pApebhyo viramaNaM mataM vRttikaraNaM chAdanaM saMvaro viratirityekArthAH pAUNa ambhayejjaya pASANaM viramaNaM vanaM hora || vitrikaraNaM chAdaNaM saMvaro viravitti egaTTA | ati | AyapAzcAtyatIrthayo rAtribhojanaviramaNapaSThAni paMca mahAnanAti / tatra prANiviyogakaraNaM prANinaH prama yogAtmAcadhastato viratiraddisAmataM / vyalIkamAvaNena duHkhaM pratipadyate jIvAH iti matyA dayAvato yatsatyAbhidhAnaM dvitIyaM vataM / mamevamiti saMkalpopanItadravyaviyoge duHkhitA bhavati iti tayayA adattasyAdAnAdviramaNa tRtIyaM matam / sarSapUrNAyAM nAlyAM taptAya sazalAkApravezanapradyonidvArasthAneka jIvapIDA sAdhanapravezeneti yadvAdhAparihArArthe tI rAgA bhA 61 Page #635 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vi mUlArAdhanA Azca 611 bhinidhezaH, pharmabaMdhasya mahato mUlaM iti hAtvA prajJAvataH maithunAdviramaNaM caturtha pratam / parigrahaH bar3ajIvanikAyapIDAyA mUla mRcchAnimittaM ceti sakala graMthatyAgo bhavati iti paMcamaM bratam / teSAmeva paMcAnAM vratAnAM pAlanArtha rAtribhojanaviramaNa SaSTa matam / sarvajIvaviSayamahisAmataM ghadasaparigrahatyAgau sarSadravyaviSayo dravyaikadezaviSayANi shesssstaani| ukaMca paDhamammi sabanISA tadiye carimeya sabbadavAI / / sesA mahagyadA skhalu tadekaDesammi dabyANaM || - paMcamahAatadhAriNyAzviraprayajitAyA api jyeSTho bhavati adhunA pArjitaH pumAn / ityeSa saptamaH sthitikalpaH puruSajyeSThatvaM / puruSatvaM nAma upakAra, rakSAM ca kartu samarthaH / puruSapraNItazca dharmaH iti tasya jyesstthtaa| tataH sarvabhiH saMyatAbhiH vinayaH kartavyo viratasya / yena ca khiyA laSzyaH paramArthanIyAH, pArakSApakSiyaH, na tathA pumAMsa iti ca puruSa stha jyeSThatvaM / ukaM ca jeNicchI laghusiMgA parappasamA ya pacchaNijA ya / / bhIra pararapakhaNasnetti teNa parisI bhayadi jaho // acelatAdikalpasthitasya yadyaticAro bhavet pratikramaNaM kartavyamityepo'TamaH sthitikalpaH / nAmasthApanA. kSatrakAramAthi korarahane pratima / nahiNI bhahidArigA ityAyayogyanAmadhAraNaM kRtayatastatpariharaNaM mAmapratikramaNaM / asaMyatamithyAraSTijIvapratibiMbapUjAviSu pravRttasya tatmItakamA sthApanApattikamaNaM / sanisamA citaM mizramiti bhiSikarUpaM dravyaM tasya pariharaNa dravyamatikamaNaM / prasasthAvarabalasya svAdhyAyadhyAnavighnasaMpAvanaparasya yA pariharaNaM kSetrapratikramaNaM / saMdhyAsvAdhyAyakAlAdiSu gamanAgamanAdiparihAraH kAlapratikamaNa / mithyAtvAsaMyamakapAyayogebhyo nivRbhibhAvapratikaraNaM / pratikramaNahitA dharmaH AdyAzcAtyayorjinayoH jAnApagadhapratikramaNa madhyavartimo jinA upadizAnti / pADikasaNaM divasigaM rAdiganiribhakmacariyA // pakSiya cAummAsyi saMbacchara uttama yA amI pratikramaNabhedA mAdyatatIrthakarapraNIte paMcame dhama, rataratra caturtha bameM pratikrAmasya kAlaniyama uktaH yadAyamAtincAra prAptastadA pratikramaNamadhyAtmikaM darzanaM / uktaM ca khamayo eNesaNo viyadurAyAdo ya savvasumaNo vi|| sumaNa ghi yadi pa sado jAgaramANo ci apavo vi // ThANavibho mAyariyaM NAvarajAmiti majjhimajiNesu // Na pATekamaNa teNa duNAtikamadi so patra Page #636 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AcAmA ZafalAamarate sadAdimu vi pavittI zrAdiya aMtarima sopaDikamavi // majisamagA magaNeti ya amajmagANaM haye ubhayaM / hariyaM goyara sumiNAdi mabbamAcaraTu mA dha Acaratu // purima carimesu sanyo saca NiyamA padhikamadi / madhyamattIryakarazidhyA yuddhayaH, pakAgracittAH, amoghalakSyAstasmAyavAcaritaM tabAhayA zusyati / itaretu calacittAna lakSayaMti svAparAdhAstama saba bhattikama upaviSTa jenAmyA adhghottkrnnaatnyaayen| . RtuSu padsu ekaikameca mAsamekatra ghasatiranyatA viharatiratyaya navamaH sthitikalpaH / ekatra cirakAlAvasthAne nityamuhamadAeM cana parihA kSamaH / kSatrapratibaddhatA, bhAtagurutA, alasatA, sIkubhAryabhAvanA, sAtAbhakSAgrAhitAca dossaaH| parajA lamaNakapyoM nAma dazamaH / varSApArasya catapamAleSu ekameghAvasthAna bhramaNatyAgaH / sthAvarajaMgamajIyAkulA hi tadA kSitiH / tadA bhramaNe mahAnarsayamaH, vRSTayA zItayAtapAtana yAtnacirAdhanA / patedvApyAdiSu sthANukaTakAdibhiryA prasannajalena kardamena vA bAdhyata iti vizatyadhika divasazarta ektraavsthaanmityymutsrgH| kAraNApekSayA tuhInAdhika dhAvasthAnaM, saMyatAnA ApAzuddhadazamyAM sthitAnAM uparizacca kArtikapaNimAsyAstrazadivasAyasthAne / vRSTibahulatA, zrutagrahaNa, zaktya' bhAvayeyAvRttyakaraNaM prayojanamuddizya ayasthAnamekarati utkRSTaH kAlaH1 mAryo, durmikSe, prAmajanapadacalane vA gacchanAzanimite samupasthite dezAMtaraM yApti / avasthAna sati ratnatraya virAdhanA bhaviSyatIti / paurNamAsyAmASAvyAmasikAMtAyAM pratipadAviSu dineSu yAti / yAyaca tyakA viMzatidivasA etadapekSya hInatA kAlasya eSa dazamaH sthitikapaH / ___ ko'sau dazavidhaH sthitikalpa ityAha mUlArA--Acelaka vanAdiparigrahAmAvo namatvamAtra vA / tacca saMyamamudrIMdriyajayakaSAyAbhAvadhyAnasvAdhyAyanirvighnatAniyatAvItarAgavepatAzarIrAlAdaramyavaza totrizuddhipApalyanirbhayasvamarthanavinabdhatyaprakSAlanodeSTanAdiparikarmarjanavibhUSAmUrcchatvalAghavatIrthakarAcaritatyAnigUDabalabIryatAyaparimitaguNagrAmopalaMbhAta sthitikalpatvenopadiSTam / tadguNasamarthana TIkAdRSTayA kiMciducyate yathA-cele hi svedAdiyonikaprANinAM prakSAlanAdinA bAdhA syAt iti tasyAge saMyamazuddhiH / lajanIyazarIradhikAranirodhanAtha prayatnavAdA bijayaH, corAdivaMcanAdyabhAvAtkapAyAbhAvaH, sUcIsUtrakarpadAdimArgaNAsevanAcamAvAsyAbhyAyadhyAnanirvighnatA, | abhyaMtaragraMthasya pelAdiparimahamUlasya tyAgaH, manozAmanojJavAtyAgAt vItarAgadveSatA, vAtAtapAdivAdhAsahanAccharore'nAdaraH, dezAMtaragamanAdau sahAyAnapekSaNAtsyavazatA, kaupInAdipacchAdanA karaNArayetovizuddhiprakaTana, caurAditADanAdibhayAbhAvAnirbhayatvaM, apahAryasya arthasyAbhAvAtsarvatra vizrabdhatA, paturdazavidhopakaraNaparigrAhiNAM sitapaTAnAmiva bahupranilekhanatyaprakSAlanAvinyAsaMgabhAravAhitvAni ca na saMtIlyAdi / rakta ca THBE Kerate Page #637 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AvAsaH 617 mlAne jhAlanavaH kutaH tajalAdhAraMbhataH sNymo| naSTe nyAkulacittatAya gahatAmayanyataH prArthanam / kaupIne'pi te parIzca jhagidi krodhaH samutpayate // tannityaM zuIca rAgaDhacchamayasAM varSa kakummaMDalam / / api ca-vikAre viduSAM repo nASikArAnuvartane / tannamatve nisagotthe ko nAma dvecklmssH|| naikicanyamahiMsA va kuta saMyaminA bhavet / / se maMgAgra yadIinte valkalAjinavAsasAma // 2 uddesigetyAdi---udozaka zramaNAnuddizya kRtaM bhakkAdika / uddezikaM ca zavyAdhararAja piMDau ca uddezika zamyAdhararAjapiMDAH / piMDazabdagAtropalakSaNAvasatyupakaraNAdiprANa / tepAmurezikAdInAM trayANAM parihArAyaH sthitikalpAH syuH / parihArazabdabhAtra lumanirdiSTo draSTavyaH / tatrAdhAkarmAdikalpena pohazavidhoiziphabhaktAdityAgAdvitIyaH sthitikalpaH / 3 zayyAdharazabdena cAtra yo gRhyante vasateH kAraka:, saMskArako'trAssveti saMpAdakazca tasiMDatyAgaH sati hi variparagrahaNe pracchannamaya yojayedAhArAdikaM dharmaphalalobhAditi lokapraSAdarzakA, yo vAhAraM dAtumakSamo daridro vA na cAsauM vasati prayacchen / sati satidAne loko mAM niMdati, sthitA vasavAvasya yatayo na cAnena maMdabhAgyana teSAmAhAro datta ityeSaM vasatyalAbhaH / AhAra vasati ca prayacchati tasmindhahapakAritayA yate; snehazca sthAna iti doSAH syuH / anya punaH zazyAgRhApaMDatyAga iti paThitvaivaM vyAcakSate / mArge pUjatA yatra gRhe rAtrau supyo tatraivAnyadine bhojanaparihAro vasatisambandhidamyanimittapiMDasya vA tyAgaH iti tRtIyaH 4 atha rAjazabdena ikSvAkuprabhRtikule jAto, rAjate prakRti raMjayatIti vA rAjJA sadazI mahaddhiko bhavyate / tatsvAmibhaktAdivarjanaM caturthaH sthitikalyaH / tadagRhapraveze hi yate: svacchadacitrakurkurAhapaghAtastadrUpAlokanAdaraturagAdInAM bAsastaM prati garvitavAsAdhupahAso'varudvAmiH trIbhimaithunasaMjJayA bAdhyamAnAbhiH, putrArthinIbhirvA palAttasya syagRhe pravezanamupabhogArtham / viprakIrNaratnasuvarNAdikasyAnyaiH svayaM coritasya saMyata AyAta iti vatra taccorikAbhyAropaNa | rAjAsya vizvasto rAjya nAzayiSyatIti kruddharamAtyAdibhidhapadhAdikaM ca svAn / tathA AhArAviddhiH kSIrAdivikRtiseyAnayaralAdeobhAccoraNe, varakhIdarzanAdAgoTreko, lokottaravibhUvidarzanApa tanni 3 LAsareAERS 4 617 Page #638 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAmaH 618 Assisailomete r dAnakaraNaM saMbhavet / paThahopAbhAve'nyatra bhojanAsamona atabyucchevaparihArArtha rAjApaMDo'pi na pratiSibhyate / 5 kidiyamme hatikarma, paMca namaskArAH, pahAyazyakAni, nipedhikA ceti trayodaza kriyAH / guruvinayamahattarazuzrapAkaraNaM vA / 6 vada mUlottaraguNapratipAlanaM / avelatAyAM hi sthita vaziphAripiMDatyAgocato gurubhakimAna vinItazca vratAropaNayogyaH syAt / vara ca bhAcelakka ya ThiTo uaisAdI gra pazida zekha // gurubhattimaM viNIyo hodi padArNa sa bharihA du|| 7 je jyeSThatvaM mAtApiTagRhasthopAdhyAyAryikAdibhyo mahAcamanudhAnena vA apratya / 8 paDiskabhaNa eyopathika rAtridiyApAkSikacAturmAsikAMvatsarikottamArthabhedAtsaptadhA kRtadoSanirAkaraNaM // 5 mArsa priMzadorAbamekatra prAmAdau nivAsaH / ekA hicirAvasthAne udramAdikoSaparihArAkSamatva, kSetrapratiSaddhatA, hAtagurutAlasatA, saukumArya bhAvanAbhAvo, jAtabhikSAgrAhitA ca doSAH syuriti dIkAyAM / Tippanakai tu yogamahaNAvA yogAvasAne ca tasmisthAne mAsamAtra tiSThati iti mAsaM nAma navamaH kalpaH / uktaM.ca pasidho lahuyatvaM na jaNuSayAro Na desaviNANaM / / jANAdINa ayuddhI doso avihArapakvagi // 10 pajjo-prAyUTakAle mAsacatuSTayamemantrAvasthAnaM / sthAvarajaMgamajIvAkalA hi sadA sitiriti sadA bhramaNa mahAnasaMyamaH / pRSThayA zItavAtapAtena cAtmanirAdhamA / pAno vA vApyAdiSu / sthANukaMTakAdibhirvA pracchannelena kade. mena sAdhanagisi viMzatyadhika divasazataM ekatrASasthAnamityayaM utsargaH / kAraNApeayA tu hInamadhikaM vAvasthAnaM / saMyavAnAmApADhazukladazamyAH prabhRti sthitAnAgupariSTAcaca kArtikrapANimAsyAnizadivasAvasthAnaM / pRSTibahulatAyA zrutagrahaNaM, zaktyabhAvaM vaiyAvRtyakaraNa prayojanamuhizyAvasthAnaM ekaThotyutkaTaH kAlaH / mAryo, durbhikSa, prAmajanapada calane vA gapaTanAzanagine samupasthina dezAMna yAti / avasthAne sati ratnatrayavirAdhanA bharvidhvani iti paurNamAsyAmApahiyAmani phanAyo pranipadAdipu dineSu yAvatyAga zivanA etapakSya hInatA kAlasya / padazayaH sthinikampo vyAyAnanI1yAM / / Tippana tu dvAbhyAM dvAbhyAM mAsAbhyAM nidhikA draSTavyati / savaNakayA yazAnAmAcaraNabhadaH / nayA kAma Page #639 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArApanA bhazviAsa. acelakatvamudriSTazayyazAharakhane / / rAjapaiDavipArjitvaM kRtikarmapravartanam // avarohaNAIsvaM myeSThatvaM ca prtiphmH|| mAmaikatrasthitiH paryAsthitikalpA vazeritAH / / dazakalpoMkA nirdeza--varNana karanevAlI gAthA artha-Acelakya-cela bdakA artha yasa aisA hotA hai. paraMtu yahA cela zabda saMpUrNa parigrahoMkA upalakSaNa rUpa hai. arthAta AcalakyakA artha saMpUrNa parigrahoMkA tyAga esA hotA hai. uttamakSamAdi dazadhamoM meM se tyAga nAmakA eka dharma hai. tyAgakA artha sarvaparigrahAsa virakta honA emA hotA hai. acelanA, yAcalakya ina zabdoMkA bhI vahI artha hotA hai. isa lipe cambarahita yAne sarvaparigrahakA nyAgI niMga tyAga nAmaka dharma meM pravRtta hotA hai. parigraharahita yati tyAgadharmaka samAna akiMcana dharma meM bhI pravRtta hotA hai. loka parigrahake liye hI udyoga, khetI, naukarI vagairaha AraMbhameM prasi karane haiM. paraMtu munina sarva parigrahoMkA tyAga kiyA hai isa liye usako AraMbhakA abhAva ho cukA. AraMbhakA abhAva honase asaMyama bhI naSTa hotA hai. aura satya dharmameM sthiratA AtI hai. parigrahaka liyehi manuSya dUsarese asatya bhASaNa polatA hai. kheta, gaha, dhanAdi yAdyaparigraha aura krodhamAnAdi abhyaMtara parigraha jaba nara hote hai naba asatya bhASaNa karanekA kAraNa hI naSTa hotA hai, jaba kamI niSparigrahI puni bolegA to satyahI colegA. Acalakyasa lAghavaguNa prApta hotA hai. acArya mahAyatako pUrNAvasthA prApta hotI hai. jaba parigrahakI mana meM abhilASA utpanna hotI hai taba dUsaroMkA na diyA huA dhana manuSya grahaNa karatA hai. parigrahAMkA tyAga jisana kiyA hai vaha aise akArya meM pravRtta hotA hI nahIM, rAgAdikoMkA tyAga honese pariNAmoMmeM nirmalatA AtI hai jisase brahmacaryaphA nidoSa rakSaNa hotA hai. prArya nirmalatama hotA hai. phrodha utpanna honeke liye parigraha hI kAraNa hai, parigrahoMkA tyAga karanese krodha naSTa hotA hai aura zvamAguNa pragaTa hotA hai. maiM suMdara hUM, maiM dhanADhya hUM ityAdi rUpakA abhimAna bhI parigrahoMkA tyAga honepara manameM nahIM rahatA hai. mArdava guNa bhI AMcalakyase prApta hotA hai. niSkapaTatA bhI prApta hotI hai. kAraNa Acelakyako dhAraNa karanevAlA muni manameM jo vicAra utpanna huA hogA vaha mukhase kahatA hai. ataH usako Arjava guNako labdhi hotI hai, parigrahahI mAyA // amAvastu muninA atta hotA TARANASIBaba SMARATBrampai 19 Page #640 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA bharavAsa 620 kapaTIpanAkA mUla hai, aise parigrahakA tyAga karanese vairAgyabhAva par3a jAte haiM. tapa sunirAja zandAdi paMceMdriyoM ke viSayoM meM Asakta nahIM hote haiM. parigrahame rahita honepara muni zIta, uSNa, daMzamazakAdi parizrama sahana karate haiM. deva dAnavone upasarga yadi kriye to bhI sahana karate haiM. aisA duHkha sahana karanekA sAmarthya parigrahoMkA tyAga karanese hI AtmAmeM pragaTa hotA hai, parigrahoMke tyAgase ghora tapakA pAlana bhI hotA hai. eka acelatvase daza dhokA pAlana hotA hai aisA siddha honA hai. yaha sevepase vivecana kiyA, acelatAkI prazaMsA aba dugara prakAra AcArya karate haiM Acalakyase saMyamazuddhi hotI hai. yaha pahilA guNa hai, svedajala aura malase malina hue vakhama svaMdase likSA, jU vagairaha sammAna jantu utpanna hote haiM. tathA vastra ke Azrayase dUsare sUkSma aura sthUla basa aura | sthAvara jIva utpanna hote haiM. vastragrahaNa karanese ye prANI pIDe jAte haiM, jIvavyApta basa vaisA hI rakhane para bhI hiMsA hotI hai. usameMsa eka eka jIca alaga karanA cAhe to ve marate haiM. vastradhArI manuSyako khake honA, baiThanA sonA, phADanA, haida karanA, bAMdhanA, beSTana karanA, dhonA, mardana karanA, dhUpameM sukhAnA ityAdi kArya karate samaya castragata jIvoMko bAdhA pohocAnase mahAna asaMyamakI mApti hotI hai, paraMtu vastratyAgI muniko uparyukta asaMyamakA sparza bhI hotA nahIM hai, unakA saMyama nirmala rahatA hai, vastratyAga karanese iMdriyavijaya nAmaka guNa prApta hotA hai. sA~se vyApta vanameM vidyAmaMtrAdirahita manuSyako sAvadhAnIse rahanA par3atA hai. isI prakAra iMdriyoMkA niyamana karanake kArya meM vastrarahita munioMko bahuta sAvadhAnI rakhanI par3atI hai. ce iMdriyaniyamana karane meM sadA dakSa rahate haiM. yadi ve asAvadha raheMge to lajjAspada zarIravikArakI utpatti hogI. nirvastratAse kAryoMkA abhAva hotA hai. jisake pAsa vastra hai vaha manuSya corake mayase gomayAdikake rasase vastrako lisakara usako chipAtA hai arthAt kapaTaprayoga karatA hai, athavA rastA choDakara unmArgasa corako phasAneke liye jAtA hai. corako AtA huA dekhakara choTe jhuDupa, latAjAla ityAdikoM meM chipa kara rahatA hai. mere pAsa vakhAdika haiM dUsaroMke pAsa ve nahIM hai aisA manameM vicArakara abhimAnI hotA hai. jabaradastIse cora haraNa karaneka liye utArU honepara usake sAtha kalaha karatA hai. vastrakA lAbha honase lobhakapAya utpanna hotA hai. vana grahaNa karanese aise dopa utpanna hote haiM. vastra ke tyAgameM ina dopoMkA sarvathA abhAva hai. vakhatyAgI muniko dhyAna aura myAdhyAyameM vipnabhaya rahanA nahI. kAraNa HereTATTENTagsSARTARATHIBGABSTER Page #641 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAina 621 vaha parigraharahita Asakti rahita hotA hai. bastra samIpa rakhanese vaha phaTane para usako sInekA vicAra utpanna hotA hai. sIneke liye sUcI samIpa rakhanI paMDagI. kapar3oMke tukaDe pAsa rakhane paDeMge. sUI, dorA, kapaDeke TukaDe inakA anvepaNa karanemeM citta vyAkula ho jAveNa svApakoM kA hI nahIM, paraMtu nigamunIko aisI vyagratA nahIM rahane se unake dhyAnasvAdhyAya nirvighna hote haiM. vatyAgase sUtrasvAdhyAya va arthasvAdhyAya meM nirvizatA prApta hotI hai. svAdhyAya aura dhyAnakA hamezA abhyAsa hotA hai. isaliye graMthatyAga-parigrahatyAga yaha guNa hai, jaise taMdu lake UparakA chilakA nikAlane se vaha nirmala hotA hai vaise nAjha vastrAdi parigrahakA tyAga honese abhyaMtara krodhAdi parityAga hokara AtmA nirmala hotA hai. isaliye bAhya parigrahatyAga abhyaMtara parigraha dUra karane kA mUla kAraNa haeN. chilakese alaga kiyA huA taMDaladhAnya avazya nirmala hotA hai. paraMtu chilake se yukta taNDulakI zuddhi bhajanIya hai. isI taraha nirvakha muni avazya nirmala hote haiM. vastrarahita manuSya meM rAgadveparahitatA nAmaka guNa rahatA nahIM hai. sastra manuSyakA mana suMdara vastra dIkhanepara anurakta hotA hai. va apane asuMdaravastrakA dveSa karane lagatA hai. vAhya padArthoM ke Azrayase rAgadveSa utpanna hote haiM. paraMtu parigraha pAsa na rakhanese unakI utpatti nahIM hotI hai. zarIrapara anAdara karanA yaha guNa haiM. zarIrapara prema karanese hI manuSya asaMyama va parigraha meM pravRtta hotA hai. nirvastra muni vAta, kA tApa, zIta vagairaha se utpanna huI pIDA sahana karate haiM. isa liye ve zarIrapara nirAdara rahate haiM yaha siddha hotA hai, niSparigrahatA se svavazatAguNa prApta hotA hai. dezAMtarako jAte samaya isa guNa ke prabhAvAse kisI ke sahAyatA kI apekSA nahIM rahatI hai. saMpUrNa parigrahakA tyAgI vaha muni vikramAtrakA svIkAra karatA huA pakSIke samAna vihAra karatA hai. paraMtu vastradhArI manuSya anya manuSyakI sahAyatAkI apakSA karatA huA saMyamakA kaisA pAlana kara sakatA hai. arthAt unase saMgama pAlana hotA nahIM. vastratyAgasa manakI vizuddhi pragaTa hotI hai, kaupIna, vastra ityAdikase guhya AcchAdana karanevAlekI bhAvazuddhi nahIM jAnI jAsakatI hai. paraMtu jo bakharahita hai usakA nirvikAra deha dekhakara usakA vairAgya spaSTatayA spaSTa jAna sakate haiM. isaliye acalatAse manovizuddhi nAmakA guNa prakaTa hotA hai aisA samajhanA yogyahI hai. isa aMcalatAse nirbhayatA guNa prApta hotA hai, jo vastrasahita hai usako yaha merA vajra caurAdika loka haraNa kareMge, mareko ThokeMge, vAMge, aisI bhIti utpanna hotI hai. bhayayukta manuSya kyA nahIM karegA? acelatAse sarva manuSyoM meM vizvAsa AzvAsa 4 621 Page #642 -------------------------------------------------------------------------- ________________ muulaaraapnaa| aAzvAsA 622 utpanna hotA hai. parigraharahitako kisI meM bhI zaMkA utpanna hotI nahIM, paraMtu sacela manuSya apanamAtha AnevAle manuSyako athavA kisI dusare manuSyako dekhakara usapara vizvAsa nahIM karegA. yaha kauna hai ? yaha kyA karegA esI zaMkA usake manameM avazya utpanna hogI. apratilekhanA nAmaka guNabhI niSparigrahatAse pAsa hotA hai. caudA prakArake upAdhioMko grahaNa karanevAle / zvetAmbara munioMko bahuta saMzodhana karanA par3atA hai paraMtu nagnatA dhAraNa karanevAle digaMbara munioMko isakI AvazyakatA rahatI nahIM. acelatAmeM parikarmavarjana nAmakA guNa hai. uSTana karanA, alaga alaga karanA, sInA, bAMdhanA, raMgAnA ityAdika kArya vastrasahita manuSyako karane par3ate haiM. paraMtu nirvastra mani inase rahita hote haiM. svatake pAsa basa prAvaraNAdika ho to usako dhonA paDegA: phaTanepara sInA paDegA, aise kassita kArya karane par3ate haiM. bastra samIya honese usase apaneko alaMkRta karanakI icchA hotI hai aura usameM moha utpanna hotA hai, acelatAmeM lAghava nAmaka guNa hai. nirvastra muni khar3e honA, baiThanA, gamana karanA ityAdika kAme vAyuka sagAna apratibaddha rahate hai, ata: unameM lAghava guNa rahatA hai. sabastra manuSyameM yaha guNa rahatA nahIM. tIrthakarAcarita nAmakA guNabhI acelatAmeM rahatA hai. uttamasaMhanana-vajarSabhanArAca saMhanana, aura vipulazaktike dhAraka aise tIrthakara muktikA mArga sarva bhavyAko pragaTa karate haiM. jitane tIrthakara ho cuke aura honavAle haiM ce saba vastrarahita hokarahI tapa karate haiM. meruparvata vagairaha sthAnapara jo jinapratimAyeM haiM ve aura tIrthakaroMke anuyAyi gaNadharabhI nirvastrahI hai. unake sarva ziSyamI vastrarAhatahI hote haiM ataH acelatva yaha munioNkA prathama 'sthitikalpa siddha huA. jisane ApanA zarIra vastrase ceSTita kiyA hai vaha jinazvarake samAna zarIraparase mohakA tyAgakara aura Apane do bhuja naci laMbAyamAna karake nizcala ho jinezvarakA svarUpa dhAraNa nahIM karate haiM. namatAmeM apanA bala aura vIrya pragaTa karanA yaha guNa hai. paraMtu jo savastra hai vaha sAmarthyayukta hokara bhI arthAt parISada sahana karanekA sAmarthya honepara bhI unako nahIM saha sakatA hai| itane guNoMko dekhakara zrIjinezvarane AgamameM adhelatAkA varNana kiyA hai| / MARA / Page #643 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhApAsA 623 jisane vastradhAraNa kiyA hai vaha 'muni yadi apanako nigraMtha samajhegA to pAkhaMhI sAdhuoMko bhI hama kyoM nadArApanA naniya samajhe? hama hI nigraMtha hai aisA unakA kahanA kevala kahanA hI hai arthAt yuktizUnya hai. madhyastha EFIT loka arthAt parIkSaka loka unakA kahanA mAnya nahIM karate haiM. isa prakAra vastrama aneka doSa haiM. namratAmeM doSa to hai hI nahIM paraMtu gaNamAtra aparimita hai. isIliye AcArya mahArAjane acelatA sthitikalpa kA prathama nirUpaNa kiyA hai. pUrvAgAmeM bastrapAtrAdikokA grahaNa karanakA vidhAna milatA hai aisI jinakI kalpanA hai ve apanA pakSa isa prakAra sthApana karanA cAhate haiM. yadi vastra pAtrAdikoMkA vidhAna nahIM hai to usakI pratilekhanA nizcaya se karanekA vidhAna kyoM likhA hai ? AcArapraNidhi nAmaka graMthama "pratilinenpAtrakaMbalaM dhruvaM" iti / pAtra aura kaMbalako zodhanA cAhiye athAt ve nirjantuka hai yA jantusahita hai yaha dekhanA cAhiye. yadi jantusahita ho to ve jantu. picchikAme dUra karane cAhiye. . AcArAMgake lokaviSaya nAmaka dusare adhyAyake pAMcace uddezameM aisA vacana hai- "paDilehaNaM, pAdapuchaNa, uggaha, kaDAsaNaM, aNNAdaraM uvadhi pAvajja arthAta pichI, rajoharaNa, kaTAsana caTAi, phalaka, pAdapITha vagairaha tathA aura bhI dusarA parigraha grahaNa kara sakate hai aisA ullekha kiyA hai. baddhesamA nAmaka prakaraNa meM isa mujaba vidhAna hai. tattha ese hirimaNe saMga vasthaM vA ghArejja paDileNagaM vidiyaM / tattha ese jumgide desa duve vatthANi ghArija paDileNagaM vadiyaM / / tattha ese parIsaha aNadhihAsassa tago vatthANi dhAreja paDilehaNaM cautthaM / isakA sArAMza yaha hai-yaha lajjAyukta muni eka vastra dhAraNa kareM aura pratilekhanake lie isarA vastra apanepAsa rakkheM. yaha muni yogya pradeza meM dona vastra dhAraNa kare aura pratilekhanakelie tisarA vastra dhAraNa kare, yadi zItAdi parIpaha sahana na ho to tani vastra dhAraNa kareM, aura pratilekhanakelie cothA vastra dhAraNa kareM ___ tathA pAdesaNA prakaraNameM aisA kahA hai 'hirimaNe vA juggide cApi aNNa vA tassa ga kappadi vasthAdagaM pAdacArisae' arthAt lajjAyukta sAdhuko vastrAdika rakhane cAhiye, jisake liMgameM doSa ho to vastra dhAraNa karanA yogya hai. Page #644 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsA mUlArAdhanA 624 punarapi usI prakaraNameM aisA ullekha hai-alAyupataM vA dArugapacaM vA, mahigapattaM vA appapANa, appa bIjaM, appasaridaM tathA appakAraM pattalAme sati paDhiggahissAmi" arthAta pAtra lAma hotA ho to mai tuMrIkA pAtra athavA lakaDIkA pAtra kiMvA maTTIkA pAtra grahaNa karUMgA. jisameM jIva nahIM hai, vIja nahIM hai aura jo baDA nahIM hai aisA pAtra yadi milegA to maiM grahaNa karUMgA. vastrapAtra yadi grAhya nahIM hai esA AgamanAlakhA hotA tohamatrAMkA Agamoma ulakha hI nahIM AtA. bhAvanAmeM bhI gamA kahA hai-'gharamaM cIvaradhAri tena pAmacelage tu jiNe" antima tIrthakarake zarIrapara vastra thA to bhI ve acelaka jina the. sUtra kRtAMgake puMDarIka nAmaka adhyAya meM bhI aisA kahA hai 'Na kahejjo dhammaka vatthapattAdihedamiti / vastra aura pAtra prApta karane ke uddezase dharmopadeza nahIM karanA cAhie. vastrapAyake viSayameM niSIdha graMthameM aisA pramANa hai. 'kasigAI vasthakaralAI jo miks paDiggahidi appajjadi mAsigaM lahugaM' iti / sarva prakArake vastrakaMbaloMko grahaNa karanese muniko ladhumAsika nAmaka prAyazcitta vidhi karanA par3atA hai. isa prakAra sUtroMmeM vastra grahaNakA vidhAna hai, isaliye acelatAkA-lagnatAkA ApakA vivecana kaisA yogya mAnA jAyagA. isapara AcArya kahate haiM- AgamameM AryikAoMko vastra dhAraNa karane kI AjJA hai, aura kAraNakI apekSAse bhikSuoMko arthAt munioM ko vastra dhAraNa karanekI AjJA hai, jo sAdhu lajjAlu hai, jisake zarIrAvayava ayogya hai arthAt jisake puruSaliMgapara carma nahIM hai, jisake aMDa dI hai, athavA jo parIpaisahana karanemeM asamartha hai vaha vastra grahaNa karatA hai, AcarAgameM isa viSayameM esA kahA hai-"sudaM me Austato bhagavadA evamakkhAdaM / iha khalu saMyamAmi mahA duvihA itthI purisA jAdA hati / taM jahA-sanyasamapAgade jo sabasamAmAgade ceva / taratha je sabasamagAgade thisaMgasthipANipAde sabidiyasamaNNAgade tassa Na No kappadi egamApa batthaM dhAriU, evaM parihiu~ evaM aNastha egeNa paDilehageNa iti" AyuSmAn bhagavAna bIrasvAmIne aisA kahA hai-isa jagatameM saMyamako dhAraNa karanevAle 624 Page #645 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa strI puruSa do prakArake haiM. saMpUrNa avayavoMkI avasthAko prApta hue ema aura asaMpUrNa aise do prakAra hai. jinake garI, hAtha aura pAya majabUta hai, jinake zarIrako asthiracanA majabUta hai. sarva iMdriyoM meM paripUrNatA arthAta nidoM. patA hai unako eka bhI vastra dhAraNa karanA aura paharanA ayogya hai. mAtra unako eka pratilekhana arthana piTikA dhAraNa karanA yogya haiM. kalpa nAmaka graMthameM esA kahA hai- harihatukaM va hoi dehadaguMchaMti dehe jumgidage dhArejja miyaM vatthaM parIsahANaM ca Na vihAsIti / / jisakA deha jugupsAyukta hai arthAt jisakA purudriya carmarahita hai, aMDakopa dIrgha hai, jo parIpaha sahane meM asamartha hai vaha muni janasamudAyameM eka iveta vastra dhAraNa kareM. kAraNakI apekSAse vastra grahaNa karanA cAhie isa viSaya kI puSTi karanevAlA aura bhI sUna AcArAMgameM hai, 'aha puNa evaM jANejja upAtikate hemaMtahi suyaDivaNe se atha paDijuyAmuSadhi padihAvajja iti ' isakA abhiprAya yaha hai-thaMDIke dinoM meM jisako jAhA sahana hotA nahIM hai aise muniko vastra prahamA karake Aye dika sanAta nipara aura grISmasamaya Anepara jIrNa vastra choDa denA cAhiye, kAraNa kI apekSA se vastra dhAraNa karanekA vidhAna hai. jIrNa bastra kA tyAga karanekA vidhAna AgamameM haiM isaliye ravastrakA tyAga nahIM karanA cAhiye aisA Agamase siddha hotA hai aisA yadi kahoge | to vaha ayogya hai. acelatA yaha mUla guNa hai aisA AcAryakA vacana hai ataH vastrakA tyAga karanA hI cAhiye. prakSAlana vagairaha saMskAra na honema vastrameM jIrNatA AtI hai. paraMtu dRvavastrakA tyAga karanA cAhiye esA kathana karane ke liya jaNi zabda kA pryaa| kiMgA hai. pAtrakA mI saMyamArtha grahaNa karanA cAhiya kyoMki mutrA meM usakA bhI vidhAna hai esA kahanA anucita hai. aMcalatA zabdakA atha navaM parigrahoMkA tyAma esA hotA hai. pAtra bhI parigraha hai isaliya usakA bhI tyAga karanA avazya siddha hotA hai. ataH kAraNakI apekSAse vastrapAtrakA grahaNa karanA siddha honA hai. jo upakaraNa kAraNakI apekSAse grahaNa kiyA jAtA hai usakA tyAga bhI avazya kahanA cAhiye. isaliye vastra aura pAtrakA arthAdhikArakI apekSAse sUtroM meM bahuta sthAnoMmeM vidhAna AyA hai vaha saba kAraNa kI apekSA se hI hai aisA samajhanA cAhiya. bhAvanAmeM isa viSayameM aisA ullekha hai . parisaM cIvaradhArI teNa paramacelago jiNotti ' arthAt mahAvIra PRESISTER Page #646 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vRlArAdhanA AzvAsa STARTS svAmIne eka varSa taka vastra dhAraNa kiyA thA. tadanaMtara unhoMne usakA tyAga kiyA thA. galA bhAvanA meM ullakha hai. paraMtu isameM aneka vivAda hai. arthAt yaha kahanA nizcayayukta nahIM hai. koI isa viSaya meM aisA kahate haiM "jisa dina mahAvIra svAmIne dIkSA dhAraNa kI upI dinameM mahAvIrasvAmI ke zarIrapara jisane sugaMdha padArthIkI cacI kI thI usane vaha vastra grahaNa kiyA. chaha mahine ke bAda vaha vastra vRkSake kAMToMse aura zAkhAoMse phaTa gayA aisA koI kahate haiM. eka varSa aura kucha dina vyatIta hone para khaDalaka nAmaka brAhmaNa ne yaha grahaNa kiyA thA gegA koi kahate haiM. ivAse jaba vaha vana jamInapara gira gayA taba myAmIne usakI upekSA kI aisA koI vidvAna kahate haiM. sugaMdhI carcA karane vAle manuSyane bhagavAnake kaMdha para vaha vastra rakkhA aisA koI kahate haiM" isa taraha mahAvIra svAmIkA vastra dhAraNa anirNIta hai. saccelaliMgameM aise aneka saMzaya honese usameM kucha taya nahIM dIkhatA hai. yadi bhagabAnane vastragrahaNa kiyA thA to unhoMne usakA kyoM nAza hone diyA. unako vaha sadA dhAraNa karanA yogya thA. yadi yaha vastra merA naSTa hogA aisA prabhUko jJAna thA to usakA kyoM unhoMne grahaNa kiyA ? yadi unako yaha mAlUma na thA to unakA ajJAna pragaTa hotA hai. yadi bhagavAnane vastra dhAraNa kara vaha bhI munikA liMga hai aimA ucita kiyA hai aisA kahoge to AcelAko dhammo purimacarimANaM' yaha bacana mithyA hogA. arthAta prathama tIrthakara mahAvIra inhoMne Acalakya dharmakA upadeza kiyA hai, arthAt munioMne saMpUrNa parigrahoMkA tyAga karanA cAhie yaha munidharma hai. esA unhoMne upadeza kiyA hai. yaha upadeza asatya samajhanA hogA. usI taraha navasthAna granthama' yathAimacalI tathA hou pacchimo idi hokkhaditi / zrI Adi bhagavAnakA "maiM jaisA nirvastra hUM vaisA pazcima tIrthakara bhI nivastra hI hoga" yaha vacana bhI mizmA mAnanA paDegA. jaisA mahAvIra svAmIkA vastra tyAgakAla kahA hai vaisA anya kSetrIsa tIrthakarAMkA vastratyAga kAla kapoM na hI Apane dikhAyA. yadi vastra unako bhI hotA to aisA kahanA yukta hotA hai. sarva parigrahAkA tyAga kara jinazvara jaba dhyAna karate haiM usa samaya yadi kisIne vastra unako pahanAyA to vaha upasarga kahalAvegA, zIta uSNa, daMzamazaka, tRNasparza vagairaha parIpaha sahana karanA cAhie aisA varNana pari Page #647 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bulArAdhana! 627 vaha sUtroM meM kiyA hai. yaha varNana acelatAkI hI siddhi karegA. jo vastra dhAraNa karegA usako jADese, daMzamazakAdise duHkha hotA nahIM. inase alavA kAhI nirNaya hotA hai. paricattaMsu battheSu ityAdi gAthAoMkA abhiprAya-- suni manameM vicAra karate haiM jaba maiMne vastrakA tyAga kiyA hai to maiM phira usakI nahIM grahaNa karUMgA jisane vastrakA tyAga kiyA hai vaha sadA jinarUpakA dhAraka mAnA jAtA hai, jisane vastra dhAraNa kiyA hai vaha sukhI hotA hai aura vastrarahita duHkhI hotA hai. isaliye maiM vastra dhAraNa karUMgA aisA vicAra bhikSu manameM na lAve. nirvastra honese mereko zItase duHkha hotA hai. isaliye maiM dhUpakA sevana karUMgA aisI bhAvanA bhikSukako manameM nahIM karanI cAhiye. aura zItAdi parISahoko vaha sahana kare. mere pAsa zItanivAraNa karanevAlA cakha nahIM hai. isaliye meM agrikA sevana karUMgA aisA vicAra bhikSukako nahIM karanA cAhiye. uttarAdhyayanama aisA abhiprAya likhA hai jo Aya dharma meM bar3I pArzvanAthasvAmIne kahA hai, paraMtu eka pravRtta hue sunioMmeM do taraha kI -- sacela dharma aura anela dharma aisI do manameM saMzaya utpanna huA hai. isa vacanase bhI caramatIrthakara mahAvIra svAmI dazabaikAlika graMtha meM aisA vacana hai- GAJ dharma meM hI arthAt munidharma meM hI kalpanAyeM utpanna huI hai. ataH mere dharma meM acelatA siddha hotI hai. ke abhiprAya - jo nagna hai, muMDa haeN arthAt jo kezaloca karatA hai, jisake nakha keza dIrgha hai, jisane maithu nakA tyAga kiyA hai aise sAdhuko alaMkAra kI kyA jarUrata hai. isa prakAra avalakya kalpakA varNana huA. udezika sthitikalpakA varNana munake uddeza se kiyA huA AhAra, vasatikA bagairahako udezika kahate haiM. usake AdhAkamodi vikalpa se solA prakAra haiM usakA tyAga karanA yaha dvitIya sthitikalpa hai. kalpanAmaka graMtha meM isakA aisA varNana hai- bApAsa 4 62 Page #648 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa 628 arthAta ---zrI AdinAtha tIrthakara aura zrI mahAvIrasvAmI inake tIrthameM solaha prakArake uddeza doSoMkA parihAra karake AhArAdika grahaNa karanA cAhie aisA kahA hai yaha dUsarA sthitikalpa hai. sajAdhara kalpakA varNana-~ mejjAdhara zabdake tIna artha hai--jo vasatIkAko banAtA hai vaha banAI huI basatikAkA saMskAra karanebAlA, athavA girI huI sakhikAko sudhAranevAlA. kiMvA usakA eka bhAga giragayA ho to usako sudhAranevAlA vaha eka, jo banavAtA nahIM hai aura saMskAra bhI nahIM karatA hai parantu yahAM Apa nivAsa karo aisA kahatA hai vaha, aise tInoMko zayyAdhara kahate haiM. inake AhArakA, aura inake picchikA, bagairaha upakaraNakA tyAga karanA yaha tIsarA kalpa hai. yadi ina zamyAdhagaMka yarameM muni AhAra leMge to dharmaphalake lobhame ye zanyAdhara munioMko AhAra dave haiM aisI niMdA hogI. jo AhAra dene meM asamartha hai, jo daridrI hai, lobhI kRpaNa hai vaha munioMko basatidAna na deve. ugale bArikA dAna kimAna gArA gunilo Azraya diyA paraMtu AhAra nahIM diyA aisI loga niMdA karate jo basatikA aura AhAra bhI detA hai usake Upara munikA sneha bhI honA saMbhavanIya hai. kyoMki usane munipara bahuta upakAra kiyA hai. aba unake yahAM muni AhAra grahaNa nahIM karate haiM. rAjAke yahAM AhAra nahIM lenA yaha cauthA sthitikasya hai. ikSvAkuvaMza, harivaMza ityAdi kula meM jo utpanna huA hai, jo prajAkA pAlana karanA. unako duSToMse rakSaNa karanA ityAdi upayoMse anuraMjana karatA hai usako rAjA kahate haiM. rAjAke samAna jo mahAnadIkA dhAraka hai usako bhI rAjA kahate haiM, aisA~ke yahAM piDa grahaNa karanA vaha rAjapiTa hai. isake tIna bheda hai--AhAra, anAhAra aura upadhi, anna, pAna, khAdya aura svAyake padArthAko AhAra kahate haiM. tRNa, phalaka, Asana vagairaha padAthoMko anAhAra kahate haiM. piMchI, vastra, pAtra unako upadhi kahate haiM. rAjapiDakA grahaNa karane meM kyA doSa hai ? isa praznakA ucara aisA hai-Atmasamuttha aura parasamuttha ese dogAMke do bheda hai. ye doSa manuSya aura niyacoMke dvArA hote haiM. tithaMcoM ke grAmya aura araNyavAsI aise do bheda hai. the dono prakArakaM tiryaca duSTa aura bhadra aise do prakAra ke haiM. ghoDA, hAthI, bhaiMsA, meMhA, kunA inako grAmya pazu kahate haiM. ye pazu rAjAke gharameM prAyaH hote haiM. yadi ye duSTa svabhAvake hoMge to unase munioMko bAdhA pohocatI hai. 628 Page #649 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa 629 yadi ve bhadra ho arthAta dudha khabhAvaka na ho to ve svayaM munioMko dekhakara bhaya se bhAgakara dAvita hote haiM / svayaM gira par3ate haiM athavA dhakkA dekara munioNko mArate haiM. idhara udhara kUdate haiM.. vAgha, siMha bagairaha mAMsabhakSI prANI, vAnara vagairaha prAgI rAjA ke gharameM baMdhanase yadi mukta hogaye hoMge to unase munikA bAta hogA aura ve yadi madra hoMge to ve idhara udhara bhAgane para bhI muniko bAdhA hona kI saMbhAvanA hai. manuSyoMse bhI rAjAke gharameM munioMko duHkha bhogane par3ate haiM, unakA varNana-. rAjAke ghara meM talavara. mlata, dAma, dAsI bagairaha loka rahate haiM. ina logoMme rAjagRha vyApta honesa vahAM praveza hone meM kaThinatA par3atI hai. yadi munine rAjAke gharameM praveza kiyA to vahAM unAna dAga vagaraha loka unakA upahAsa karate haiM. unako niMdya zabda bolate haiM. koI unako aMdara praveza karane meM manAI karate haiM. koI unako ullaMghate haiM, vahAM aMtaHpurakI striyAM yadi kAmavikAra se pIDita hogI athavA putrakI icchA unako ho to munikA jabaradastIse upabhogake liya praveza karavAtI hai. koI vyakti rAjAke gharake suvarNa ratnAdika cora kara yahAM muni AyA thA usane corI kI hai aisA dopAropaNa karate haiM, yaha rAjA munioMkA bhakta hai aisA samajhakara duSTa loka muni veSa dhAraNa kara rAjAke yahAM praveza karate haiM aura vahAM anartha karate haiM, jisase munioko bAdhA pohoMcanekI huna saMbhAvanA rahatI hai. arthAt rAjA ruSTa hokara avivekI banakara munioMko duHkha detA hai. athavA avivekI dRSTa loka munioMko doSa dete haiM unako mArate haiM. aise itara vyaktioMse utpanna hue dopoMkA varNana kiyA hai. aba rAjAke gharameM praveza karanese muni svayaM konase dopa karate haiM isakA varNana karate haiM rAjagRhameM jAkara muni AhAra zuddha hai yA nahIM isakA zodha nahIM karegA dekhabhAla na kara lAyA huA AhAra grahaNa karatA hai. vikAra utpanna karanevAle padArtha sevana karane se iMgAla nAmaka dopa utpanna hotA hai, athAna me padArtha bhakSaNa karane meM laMpaTa hojAnA hai. durdainase vahA~kI ratnAdika amUlya bastu curAneke bhAva utpanna hobAra usako uThA legA. apane yogya strIko dekhakara usameM anurakta hogA. rAjAkA vaibhava, usakA aMtaHpura, vezyA vamarahako dekhakara nidAna karegA. aise dopoMkA saMbhava jahAM hogA aise rAjAke gharameM AhArakA tyAga karanA cAhiye. Page #650 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA bharazvAna paraMtu jahA~ aise doSa honekI saMbhAvanA nahIM hai vahAM muniko AhAra lene ke liye manAI nahIM hai, gatyaMtara na ho athavA zrutajJAnakA nAza honerA prasaMga ho to usakA rakSaNa karane ke liye rAjagRhameM AhAra lenekA niSedha nahIM hai. glAna muni arthAt bImAra munike liye rAjapiMha yaha durlabha dravya hai. bImArI, dhrutajJAnakA rakSaNa aise prasaMgameM rAjAka yahAM AhAra lenA niSiddha nahIM hai. 5cAriya saMpatra manikA apane gurUkA aura apanese bahe panioMkA vinaya karanA zuzruSA karanA yaha kartavya hai, isako kRtikarma nAmaka sthitikalpa kahate haiM. 6 atAropaNa yogyatA nAmaka chaTA sthitikalpa haijisako jIvoMkA svarUpa mAluma huA hai aise munIko niyama se prata denA yaha chahA sthitikalpa hai. jisane pUrNa nigraMthAvasthA dhAraNa kI hai uddezikAhAra aura rAjapiMDakA tyAga kiyA hai. jo gurubhakta aura vinayI hai vaha batAropaNake liye yogya hai, vrata dene kA krama isa prakAra hai-jaba gurU baiThate haiM aura AryikAyeM sammukha hokara ghaTatI hai, aise samayameM Avaka aura zrAvikAoMko ta diye jAne haiM. prata grahaNa karanevAlA muni bhI guruke bAyeM tarapha baiTanA hai. taba guru usako vatta dete haiM, broMkA svarUpa jAnakara pApoMse virakta honA vaha vana hai, vRtikaraNa, chAdana, saMvara, virati ye saba zabda pratake vAcaka hai. yahI abhiprAya 'NAUNa' isa mAthAmeM kahA hai. pahile tIrthakara aura antima tIrthakara inhoMne rAtribhAjana tyAga aura paMca mahAboMkA upadeza kiyA hai. pramatta yogase pApI ke prANoMkA ghAta karanA isako hiMsA kahate haiM. isa hiMsAse virakta honA yaha prathama ahiMsA mahAvata hai, asatya bhASaNase prANioNko duHkha hotA hai aisA samajhakara dayAvAna muni satya bolate haiM. yaha unakA satya mahAvata hai. yaha merA hai aisA saMkalpa jisake Upara hai aisI vastu lene para loka usa vastuke virahase duHkhita hote hai yaha dekhakara dayAse unakI vastu lenakA tyAga karanA yaha tIsarA acaurya mahAvata hai, sarasoMse bharI huI nalikA tapI duI lohazalAkA ghusanese saba sarasoM jalakara bhasma ho jAtI hai usI taraha yonI meM puruSaMdriyakA praveza hone se vahAMke sarva sUkSma jIva naSTa hote haiM. yaha maithuna rAgabhAva ko utpanna karatA hai, yaha kamabaMdhakA / 638 Page #651 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Aya mUlArAdhanA mahAn kAraNa hai. aisA samajhakara dayAvAn mani usase pUrNa virakta hote haiM yaha unakA cauthA brahmacarya mahAvana hai. .. parigrahama chahA~ prakArake jIvoMko cAdhA pohoMcatI hai. yaha mamantrapariNAmake liya kAraNa hai. isaliya sarva parigrahoMkA tyAga karanA yaha parigrahatyAga nAmaka pAMcavA mahAvata hai. ina vratakA pAlana karanekelie rAtribhojanakA tyAga karanA yaha chaThA prata haiM ahiMsAmahAbata sarva jIvoMko viSaya karatA hai, azvIna sarva jIvoMpara dayA karanA yaha ahiMsA mahAvratakA viSaya hai, acAryamahAvrata aura parigraha tyAga mahAvata ye sarva padAthaviSayaka hai, arthAt bAhya dhana dhAnyAdika padArthoMkA tyAga karanapara ina bratoMkI prApti hotI hai, aura bace hue vrata arthAt satyamahAvrata aura brahmacaryavata ye do vrata dravyoMkA ekadeza viSaya karata hai. yahI abhiprAya paramammi savvajIvA isa gAthAmeM AcAryone dikhAyA hai. jyeSTha nAmaka saptama sthitikalpakA varNana-- jisane paMca mahAmata dhAraNa kiye haiM. aura jo marata narSa kI dIkSita hai aisI ApikAse bhI Aja jisane dIkSA lI hai aisA muni jyeSTha mAnA jAtA hai. puruSa saMgraha, upakAra aura rakSaNa karatA hai. jagatameM puruSane hI dharmakI sthApanA kI hai. isalie usako jyeSThatA mAnI hai. isavAste sarva AryikAkA munikA vinaya karanA yaha kartavya hai, striyA puruSase kaniSTha mAnI gaI haiM, ve apanA rakSaNa svayaM nahIM kara sakatI. dUsaroMse ve icchI jAtI hai. arthAta puruSa jaba usakI icchA karanA hai taba ve usakA pratIkAra karanameM asamartha hotI haiM. unameM mvabhAvataH bhaya rahatA hai, kamajorI rahatI hai, puruSa aisA nahIM hai ataH vaha jyeSTha hai. yahI abhiprAya 'jeNicchI hu laghusigA isa sUtra meM kahA hai.. 8 acalatAdi kasapameM rahane hue manIko jo aticAra lagate hai unake nivAraNArtha pratikramaNa karanA yaha aSTama sthiti kalpa hai. nAma, sthApanA, dravya, kSetra, kAla, aura bhAva aise pratikramaNake che bheda haiM. arthAt nAma pratikramaNa, sthApanApratikramaNa, dravya pratikramaNa ityAdi chaha bheda haiM. Page #652 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ilArAdhanA AzvA jA bhaTTiNI, bhaTThidArigA ityAdi ayogya nAmoccAraNa karanepara usakA parihAra karanA yaha nAma pratikramaNa hai. asaMyata, mithyAdRSTi jIvoMke pratibiMba arthAt pratimAkI pUjA vagairaha karanepara usase parAvRta honA yaha sthApanA pratikramaNa hai. dravya ke sacitta. acina aura mizra aise tIna bheda haiM inakA tyAga karanA yaha dravyapratikramaNa hai. jahAM bama sthAvara jIya bahuta hai aise kSetrakA tyAga karanA athavA jahAM svAdhyAya karanemeM, dhyAna karanemeM pAdhAyeM utpanna hotI haiM aise pradezoMkA tyAga karanA baha kSatra pratikramaNa hai. maMdhyAkAlameM. svAdhyAyakAla vagairaha kAloMmeM AnA jAnA vagairaha kriyAoMkA tyAga karanA yaha kAla pratikramaNa hai. mithyAtya, asaMyama, kaSAya aura yoga inase nibhUta honA yaha bhAva pratikramaNa hai. zrI Adi tIrthakara aura mahAvIra svAmIna pratikramaNa ke sAtha munidharmakA upadeza kiyA hai. arthAta pratiRpaNa dararoja karanA hI cAhiye aisA unhoMne upadeza diyA hai, paraMtu bIcake bAvIsa tIrthakaroMne aparAdha honepara atikramaNa karanA cAniya kA upadeza diyA hai. isa pratikramaNa ke devasika, satrika, Iyopathika bhikSAcaryA. pAkSika, cAtubhArmika, sAMratsarika aura uttarArtha ena sAta bheda haiM. zrIAditIrthakara aura mahAvIra tIrthakarapraNIga pAnave dharmameM aura anya tarthikara graNIta cauthe dhama pratikramaNa ke kAlabheda batAye haiM. jaba aticAra lagate haiM taba pratikamaNa karanA cAhiye arthAt apane AtmAkA avalokana karanA cAhiye. yuniko AhArameM, Ipithama, sarva prakArake svama, jAgRtAvasthA ityAdi samayameM jo doSa utpanna hote haiM unakA pratikramaNa karanA cAhiye. Adi bhagavAn aura mahAvIrake samayameM hue munioMko choDakara bIcake bAbIsa nIrthakarake samayake muni jaba aticAra lagate the tayahI pratikramaNa karate the. arthAn AhAra, pu svamA IyApadha ityAdika vipayameM jaba doSa lagatA thA taba hI ve pratikramaNa karate the. anyasamaya meM nahIM. AhAra, iryApatha arthAt vaMdanAdikake liye eka sthAnase dUsare sthAnako jAnA duHsvapna ityAdikake samayameM apanI pravRtti sAticAra ho yA niraticAra ho donoM samayameM bhI Adyanta tIrthakarakAlIna muni pratikramaNa karate haiM. athAt doSa mA Page #653 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlArApanA aashvaam| laganepara vA na laganapara pratikramaNa karanA hI cAhiye aisI Adyata tIrthaMkaroMkI AjJA hai. madhyama tIrthakarake ziSyoMkI dhuddhipI unakA cAra ekAtra rahatA thA. unakA apane kArya para lakSya dRddha banA rahatA thA, isalie jo kArya ve karate the usakI gardA karate the. parantu Ayata tIrthakarake ziSya mohayukta, caMcalacitta hote the ataH unako aparAdhoMkA smaraNa nahIM rahatA thA isavAste ve sabakA pratikramaNa karate haiM. isa viSayameM aMdha ghoDekA udAharaNa upayukta hai kimI gajAkA ghoDA aMdhA hogayA tatra usane vaidhaka putrako auSadha dene ke lie kahA.. vaidyaputrako auSadhi pAlama nahIM thI. vaidya no anya gAMvakA calA gayA thA ataH usake putrane bAda ke netrapara sarva auSadhiyoMkA prayoga kiyA, usame ghoDe ke netra anche hogaye. isI taraha sAdhu bhI eka pratikramaNa daMDaka yadi sthira citta na hogA. dasarameM yadi na ho to tIsare meM sthira hogA isaliye sarva daMDakoMkA uccAraNa karanA usake liye yogya hai. isameM koI virodha nahIM hai. saba bhI daMDaka karmakSaya karane meM samartha hote haiM. mAsaikavAsitAnAmaka nauve sthitikalpakA varNana saMtAdi chaho RtuoMmame ekeka Rtu meM eka mAsaparyaMta ekatra muni nivAsa karate haiM, aura eka mAsa vihAra karate haiM. yaha nauvA sthitikalpa hai. ekahI sthAnameM bahu-cirakAla rahanese udgamAdi doSoMkA parihAra hotA nahIM. vasatikAvara prema utpanna hotA hai. sukha meM laMpaTapanA utpanna hotA hai. Alasya AtA hai, sukumAratA kI bhAvanA utpaSa hotI hai, jina zrAvakoMke yahAM AhAra pUrva meM huA thA vahAhI punarapi AhAra lenA par3atA hai. aise doSa utpanna hote hai. isaliye muni ekahI sthAnameM cirakAla naka rahate nahIM hai. ___pAdya nAmaka sthitikalpakA varNana-- varSAkAlake cAra mAsameM ekahI sthAnameM rahanA azrota bhramaNakA tyAga karanA yaha pAdha nAmaka dasavAM sthitikalpa hai. varSAkAlameM jamIna sthAvara aura vasa jIvoMse vyApta hotI hai, aise samayameM muni yadi vihAra kareMge to mahA asaMyama hogA. jalavRSTise aura thaMDa havA bahanese AtmAvirAdhanA hogI aryAt aise samayameM vihAra karanese muni apane AcArasa cyuta ho jAyeMge. varSAkAlameM bhUmi jalamaya honese kuvA, khaDDA ityAdikoMme gira jAnekI saMbhAbanA hotI hai. khUTa, kaMTakAdika pAnIse Dhaka jAnese vihAra karate samaya unase bAdhA honekI saMbhAvanA hotI hai. ARTHA Page #654 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nUlArAdhanA kIcaDameM phasa jAveMge ityAdi doSoMse bacane ke liye muni ekaso vIsa divasa eka sthAnameM rahate haiM. yaha utsarga bhAvAsaH niyama hai. kAraNavaza isase adhika yA kama divasa bhI eka sthAnameM Thahara sakate haiM. ASADha zukla dazarmAse prAraMbha 181 kara kArtika paurNimAsIke Age bhI aura tAsa dinataka eka sthAna meM raha sakate haiM, adhyayana, vRSTIkI adhikatA, zaktIkA abhAva, yAvatya karanA ityAdi prayojana ho to adhika dina taka raha sakate hai. yaha Upara likhA hI hai. yadi mArI roga, durbhikSa, grAmaka lokoMkA athavA dezake lokoMkA apanA sthAna choDakara anya grAmAdikoMmeM jAnA, gacchakA nAza hone ke nimitta upasthita honA, ityAdi kAraNa upasthita hone para muni cAturmAsameM bhI anya sthAnako jAte haiM. nahIM jAne para unake ratnatrayakA nAza hogA. isaliye ASADha pUrNimA cyAta honepara pratipadA vagairaha tithimeM anyatra cale jAte haiM. isaliye bIsa dina ephasoM vIsa dinoM meM kama kiye jAte hai. isa taraha kAlakI hInatA hai. yaha saba varNana dasave sthitikalpakA samajhanA cAhiye. ye dasakalpa yatyAcAra ke bheda haiM. . . .A + + + + A + edesa dasasu NicaM samAhido NiccayajamIrU y|| khavayarasa visuddhaM so jadhuttacariyaM upavidhedi // 122 // khataprarohaNAIcaM jyeSThatvaM ca pratikramaH // mAsakana sthitiH paryA sthitikalpA dazaritAH // 434 // avayabhIruko nityaM dazasveSu yaH sthitaH // kSapakasya samartho'sau vaktuM caryAmadUSaNAm / / 435 / / vijayodayA-padesu sasu NicaM paleSu damAsthitikalpeSu nityaM / samAhido samAhitaH / NizcavamabhIrU ya nityaM pApabhIruH / khabagasta kSapakassa / visudaM madhusariya yathoktAM caryAma sau upavidhedi sa vidadhAti / dazadhA sthitikalpayuktaH kSapakasya kiM karotItyAhamUlArA-uvatridhAdi karoti / / artha-jo AcArya ina daza prakArake kalpoMmeM sadA tatpara rahate hai. jo hamezA pApakApAse bhayabhIta haiM 632 Page #655 -------------------------------------------------------------------------- ________________ palArAdhanA AzthAmA ve kSapakako nirdopa aura Agamokta AcaraNa pradAna karate haiM. arthAt kSapakase nirdoSa AcaraNa karavAte haiM. usake AcaraNoM meM dopa dikhAkara usako zuddhAcaraNI banAte hai. 635 niryApakasya sUrerAcArapatve apakasya guNa dhyAcaai paMcavidhe AcAre samujjado savvasamidaceTThAo / / . so ujjamedi khavayaM paMcavidhe sudda AyAre / / 423 // udyataH paMcadhAcAra yaH kartuM samitakriyaH / / kSapakaH paMcadhAcAre preryate tena sarvadA / / 436 / / vijayodayA-paMcavidhe AyAre samujjado paMcaprakAre AvAre samudyataH / samidasamyancevAo samyak pravRttAH sarvAzca yasya sH| su ujjamedi suSTha udyoga kArayati / khavaga kSapaka / kva paMcavidha AvAra / paMcAcAroghataH kSaparka satra upamayatIti AimUlArA--samidasadhvaciDhAo samyakpravRttasakalagamamAdikiyaH / / niryApaka AcArya yadi AcAravAna hoMge to unase kSapakako kyA lAbha hogA isa praznakA uttara artha-jo AcArya darzanAcArAdi pAMca AcaroM meM tatpara rahate haiM, apanI saba ceSTAyeM jo samitIoMke anusAra hI karate haiM ye kSapakako bhI pAMca AcAroM meM nidopatayA pravRtta karate haiM. yA AcAravAna bhavati tadAzrayaNe doSamAha sejjovadhisaMthAraM bhattaM pANaM ca cynnkppgdo| uvakaSpijja asuddha paDicarae vA asaMvigge // 424 // azuddhamupadhi zayyAM bhara pAnaM ca saMstaram / / sahAyAnapyasadhinAnvidhatte cyvnsthitiH||437|| Page #656 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 390 mUlArAdhanA AzvAsaH vijayodayA-sajja yasati / uyAdha upakaraNaM / saMthArabhasapANaM ca saMstara bhaktapAnaM ca / bhamuddhaM udgamAdidopopahataM / uvakapayejja upakalpayet / kaH caya pAkappagado jJAnAcArAdikAvISaccyavanamupagataH / paDicarae vA praticArakAnyA yojyet| arabisage asaMvignAn pacamasaMyameM kRte mahAnkarmabaMdho bhaviSyati tato'smAkaM mahatI saMsRtiranekApanmUleti 1 bhayarahitAn / AcArahInAzrayaNa dopaM gAyAtraveNAha mUlArA / caNakApagado jJAnadarzanAdipu cyavanamupagataH / uvakApanja yojayen / asuddha ugamAdidoSopahata / paDicarA praticAraphAna / avigge gabamasaMvarga kRte'smAkaM mahAnkarmayaMdho bhaviSyatti iti dIrghasaMmRtibhayarahitAm // jo AcArya AcArayAna nahIM hai aise AcArya kA Azraya karanese kSapakakI hAni hotI hai. isakA khulAsA artha-jo jJAnAcArAdika pAMca AcAroMse thoDAsA bhraSTa huA hai aisA AcArya kSapakako vasatikA. pichAdika upakaraNa, nRNAdikIkA saMstara, AhArake padArtha, pIneke padArtha udgamAdi doSa sahita degA. arthAta basani gairaha padArtha doSarahita hai yA nahIM isakA vicAra vaha na karegA. athavA ApakakI zuzruSA karanevAle mani saMsArabhayase yukta hai bA nahIM isakA vicAra na kara vairAgyarahina muniAko kSapakakI zuzrUSA karaneke kAryameM niyukta karegA. hama yadi asaMyamameM pravRtti kareMge to hamako mahAn karmabaMdha hogA aura vaha hamako dIrghakAlataka saMsArameM bhramAcegA esI bhIti jinake manameM nahIM hai unako zuzruSA karane ke liye niyukta karanese kSapakakA Atmahita honA azakya hI samajhanA cAhiye. PARAMARAat-AARTARA HastAARAMMEReer kore 633 sallehaNaM payAsejja gaMdha mallaM ca samAjANijjA !! . appAuNaM va kadhaM karijja sairaM va japijja // 425 // sahananAyAH kurute prakAzanAM kathAmayogyAMkSapakasya bhASate // svaraM purastasya karoti maMtraNaM gaMdhapasUnAdividhiM ca manyate // 438 / / vijayodayA---sallezaNa pagAsejjJa salemsanA prakAzayet lokasya / gaMdha mAtyaM cAnujAnIyAt / gaMdhamAlyAna IN Page #657 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsa bhUlArAdhanA yanamabhyupagacchet ! appAugaM va kaI kaddeja 1 aprAyogyAM yA kathA kathayat / kSAkasyAzubhapariNAmavidhAyinI / rUharaM vA svairaM vA japejja japeta / ArAdhakaspAgnata idaM yuktaM na neNAmilAye gadezA mUlAga-mahaNaM payAmejja apakamnya saMnyAsa vidhi lokasyAgre prakaTayet / samagujANejja gaMdhAdika sevamAna bhayakamanumanyeta / appAuna ayogyaM / ko kAM / saiI yatheSTam / / artha--AcArarahita AcArya kSapakakI sallekhanA lokameM pragaTa kara degA. athavA logoMko sugaMdhita padArtha aura puSpa lAneke lie kahegA. kSapakake pariNAmoMko bighADane vAlI kathAyeM kahegA athavA kSapakake Age yogyAyogyakA vicAra na kara cAhe jo pakane lagegA. amipAya yaha hai ki aise AcAryako kSapakake kalyANakI parvA nahIM rahatI hai. Na kareja sAraNaM vAraNaM ca khavayassa cayaNakappagado // . uhaja vA mahA khabayarasa vi kiMcaNAraMbhaM // 126 // sAraratnamra pravartanaM sAraNaM, doSebhyo vAraNaM nivartana miti yaavt|| sAraNAM vAraNAM nAsya kurute cyavanasthitaH // kSapakasya mahAraMbha kaMciskArayate gaNI / / 431 // mijayodayA- karajjana kuryAt / kiM sAraNa ratnatra vRtti / vAraNaM ca niSedhaM na kuryAt / tebhyaH pracyavamAnA / kharagarasa kSapakamya / kaH maNamaNyagado pavanakalaggataH 1 ugja vA mahalaM bhAraMbhaM kArayehA mahAnnaM vAgbhe paTTakazAlA, pUjA, yimAne ghA / gyagasta vikSapaphasthApi kiMcana / / mulArA-mAra ralAye pacatanaM / vAraNa sanatrayA:yanyavamAnasya niSedhaH / heja phArayen / kiMgAraMbha kamapi edRkazAlApUjArathikAdika bhAvadAmyApAra / / artha -bhrada AcArya kSaSaka ratnatrayameM pravRtta hogA aisA upadeza nahIM karatA hai. tathA yadi vaha ratnatrayase nyuta hone lagA to usameM sthira bhI nahIM karatA hai. baDA AraMbha karAvegA arthAt paTTakazAlA, pUjA, vimAna ityA 637 Page #658 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA di kArya karane meM logoMko pravRtta karegA. kSapakake lie bhI aisA hI mahArambhakA kArya karegA. isalie aise AcArya ke sahavAsase kSaSakakA hita honA zakya nahIM hai. AzvAsA 638 A AyArattho puNa se dose savve tri te vivajjedi // tamhA AyArattho Nijjavao hodi Ayario // 427 / / ApArampaH punarvASAnyataH sarvAdhimaMcati / / niryApakastataH sUrirAcArastho'bhidhIyate // 440 / iti AcArI bijayAzyA-AyAratthA puNa AcArasthaH punaH sUri tAnsanvirjayati doSAn / tayA tasmAt / guNeSu prayata. mAno doSebhyo vyAvRttazca / AyArastho bhAyario Nijjavaohovi AcArastha evAcAryA niryAeko bhavati naayrH| vyANyAtamAcArapatvam / aayaaryN| niryApakatve sUrimAcAravanta niyamayavimUlArA spaSTam / / artha-AcAravatva guNako dhAraNa karanevAle AcArya Upara likhe hue doSoMkA tyAga karate haiM, isalie guNoMmeM pravRtta honevAle doSoMse rahita aise AcArya niryApaka hone lAyaka jAnanA cAhie. jo AcArya AcAromeM pravRtta haiM ve hi niryApaka samajhanA cAhie. AcAravatva guNakA varNana samApta huA. - - - - IENTITLE AdhAravatyavyAkhyAnAyottaraprayaMdhaH coda sadasaNavaputrI mahAmadI sAyarovva gaMbhIro // kappavavahAradhArI hodi hu AdhAravaM NAma // 428 // dhIrogvilAMgapUrvajJo yaH kAlavyavahAravita / / AdhArI sa mahAmajJo gaMbhIro maMdarasthiraH / / 441 / / kaTadA - - - Page #659 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA bApAsA FORatoresTRESERATARASARATORS vijayodayA-coisadasaNavapuThavI caturdazapUrvI, dazapUrvI, navapUrvI cA / mahAmadI mahAmatiH / sAyarovya gaMbhIro sAgara sya gaMbhIra / bhAdhAraNaM NAma kappavaSahAradhArI cA kalpavyavahArazo cA AdhAravAna zAnI / duSpariNAmA pate manocAkAyaviphalpAH, zubhA vA punnyaatrdhbhuutaaH| zuddhA yA zubhAzubhakarmasaMvarahetacaH, iti bodhayati / gumazuddhaSu vA pravartayati zrutamamAratamupavizAto'sau darzanasya, cAriprastha, te satha dhAdhArayatvAt / zAnamAghAra stahAnAdhAravAn avAnAdhAravAn / AdhAravatvamaSTAdazabhirgAthAbhiyAciravyAmurAdAvAdhAravannaM lakSayati-- malArA-nAradhArI ... AdhAritAmAkhanunata:yogaH / AdhAravaM darzanahAnacAritratapasAmutpattisthitivRddhirakSAdhiSThAnatvAdhAro'tra jJAnaM tadvAna marirAdhArapAna / nityazrutopadezena pApAsravaNakAraNAzubhapariNAmebhyo vyAvartya kSapakasya puNyAsrabe, zubhayogatraye, saMgharanirjarAkAraNe vA zuddhopayoge pravartaka ityarthaH / . . AdhAravatva guNakA savistara varNana -- artha --jo caudApUrva, dasapUrva athavA nau pUrvokA jAtA hai, jisameM samudratulya gaMbhIratA guNa hai. jo kalpa / myavahArakA jJAtA hai arthAt jo prAyazcina zAstrakA jJAtA hai aura usameM batAye hue prayogoMkA jisane anusaraNa kiyA hai, arthAt aparAdhI munioMko jisane anekavAra prAyazcina dekara isa vipayameM vizeSa jJAna prApta kara liyA hai eme AcArya AdhAravatva guNake dhAraka mAne jAte haiM. isa guNake dhAraka AcArya manovacana aura zarIrake azubha pariNAma pApAtrabake kAraNa hote haiM, zubha pariNAmoM se puNyakarma AtmAmeM utpanna hotA hai aura zuddha pariNAmose zubhAzubha karmokA saMvara hotA hai aisA upadeyA kara ziyoko zubha aura zuddha pariNAmoMmeM pravRtta karate haiM. hamezA zrunakA upadeza karate haiM. inakA jJAna darzana, cAritra aura tapako AdhAra hotA hai. isalie ye AdhAravatva guNake dhAraka mAne jAte hai. RATA yastu mAnavAna bhavati tadAzrayaNe poSAdhyAya NAseja AgIdatyo cauraMgaM tassa logasAraMgaM // gaThammi ya cauraMge | u sulahaM hoi cauraMga // 429 / / Page #660 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA mAthA 640 caturaMgamagItAoM nAzayellokapUjitam / / saMmRtI lapsyate bhUyo nAzitaM taca dukhataH // 442 // vijayodayA-NAsajja agIdatyo nAzeyavagRhItasUtrArthaH / tassa tasya apklaa| cauraMga patyAri zAnadarza nacAritratapAMsi aMgAni yasya mokSamArgasya taM caturaMga / loke yAsAraM nirvANaM tasyA upakAraka caturaMga mAma yadi nae tathApi taccaturaMga punarlabhyate iti zaMkAmimAM nirasyati / mammi yacauraMge naSTe iha janmani caturaMge muktimArge / ma u sulaha hodi caraMgaM / naiva sukhena labhyate taccaturaMga / vinAzitacaturaMgo mithyAtvapariNataH kuyonimupagataH kathamiva labhate caturaMga ityabhiprAyaH annAzrayaNe zoSamAha bhUlArA-cauraMga cavAri darzanavanavAstriApAsyamAni yasya mokSamArgasya na / lokamAraMga loke yatsAraM vyavahAreNeMdrAdipadaM nizcayena nirvANaM tasyAMga sAdhanaM / yadi nAma na caturaMga tathApi punarlabhyate ityavAha-no ityAdi vinAzitacaturaMgo mithyAtvapariNataH phuyonimupagataH kathamiva labhate cataraMgamityabhiNayaH // jo AcArya jJAnI nahIM hai unake Azrayase dopotpatti hotI hai. isa viSayakA vivecana artha-jisako siddhAMtasUtroMkA jJAna nahIM hai vaha AcArya dhapakake caturaMgakA nAza karatA hai. arthAt yadi kSapakane ajJa AcArya kA samAdhimaraNa ke liye Azraya kiyA to usake samyagdarzana, samyaglAna, cAritra aura tapakA nAza hotA hai. yaha caturaMga mokSamArga kA hetu hai. yaha caturaMga vyavahAranayase sArabhUta arthAt zreSTha aise iMdrAdi padakA kAraNa hai. tathA nizcayanayase lokatrayameM zreSTha aise mokSakA kAraNa hai. yaha naSTa hone para punaH prApta hogA aisI zaMkA karanA vyartha hai. kyoMki jaba yaha naSTa ho jAvegA to vaha mokSapada kaise milegA arthAt samyagdarzanAdikokA nAza honepara isa AtmAko mithyAtva aneka kRyonioMmeM dIrgha kAlataka ghumAtA hai. ataH isa caturaMgakI punaH prApti honA atizaya kaThiNa hai. kSapakasya caturaMga kathamagRhItArtho nAzayatItyArekAyAmityamasI nAzayatIti darzayati saMsArasAyarammi ya agaMtabahutivvadukkhasalilammi / / saMsaramANo dukkheNa lahadi jIvo maNussattaM // 430 / / Page #661 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA mApAsaH 641 - - - taha ceva desakulajAirUvamAroggamAugaM buddhI / / sadhaNaM gahaNaM saTThA ya saMjamo dullaho loe // 431 // evamabi dullahaparaMpareNa ladhdaNa saMjama khvo| Na laTija sunI saMvegakarI abahussuyasayAse // 432 / / samma sudimalahaMto dIhaI muttimuvagamittA vi // parivaDai maraNakAle akadAdhArasta pAsammi / / 433 // sakkA basI chettuM tatto ukkaTThio puNo dukkhaM / / iya saMjamassa bi maNo visaesuskAva, dukkhaM / 433 // AhAramao jIvo AhAreNa ya virAdhido sNto|| aTTahaTTo jIvo Na ramadi NANe caritte ya // 435 // mudipANayeNa aNusaTThibhoyaNeNa ya puNo uvaggahido // taNhAchuhAkilaMto ki hodi jhANe abakkhitto // 136 / / paDhameNa va doveNa va vAhijjaMtassa tassa khavayarasa // Na kuNadi ubadesAdiM samAdhikaraNaM agIdatttho // 437 // saMsArasAgare ghore duHkhamajhakalAkule / / duHsvato'dAvyamAnena prApyate janma mAnuSam / / 443 // dezo jAtiH kulaM rUpaM kalpatA jIvitaM matiH / zravaNaM grahaNaM zraddhA saMgamo durlabho bhavet // 444 // Page #662 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA sAyAmA yahadurlabhasaMtatyA sAdhulabdhvApi saMyamam / / labhane nAjJasAMnidhye dezanAM dhRtivarddhanIm || 145 / / prapAlyApi ciraM vRttama zrutAdhArasannidhau / / alabdhadezano mRtyukAle prabhraMzate sataH / / 446 / / doSebhyo vAryate dukhaM saMnyastaH kriyate sugvam / / chiyate sukhato paMzaH kRSyate sukhtsttH|| 447 / / apamannamayo jIvastyApamAnassvasau kadA / / ArtaraudrAkulIbhUtazcaturaMge na dhartate / / 448 // zikSA zutipAnAmAMsAdhurAmAmataH punaH / / kSudhAsRSNAbhibhUto'pi zuddhadhyAne pravartanaM / / 445 // kSudhayA tRSNayA sAdhopodhitasya dadAni n|| upadezamazAstrajJaH samAdhijananakSamam // 45 // vijayodayA--tassa paDhameNa zudhA / doSaNa va pipAyA ghA / yAdhiHtassa bAdhyabhAnasya tasya / vayamsa kSapakasya / kuNani ubadesAdi na karotyapadezAvi ! samAdhikaraNa samAdhiH kriyate yenopavezAdinA taM / agIdattho agRhItArthaH / / pAtadeya prabaMdheta abhidhatte-- mRlArA--saMsArasAgarammi saMsAro cyAdipaMcaprakArarivartanaM / sAgara iba tumata ra duHkhakaratvAta / satra nArakAdizarIrANAM grahaNamokSANAbhyAmalakattidravya saMsAraH / caturazarIti lakSasI matakAdinarakAdivatIle kAle'nanA janmamaraNayobRttibhaviSyati sAMtA bhavyAnAmanaMtA cAbhayAnAM kSetrasaMsAraH / utsapiMpacAH kasyAzcidavasarpicyA prathama dvitIyAdi samayeSu paryAyeNa janmamaraNAbhyAM vRttiH kAlasaMsAraH / dazavarSasahasrajaghanyAyuHprabhRtisamayottaravRddhikramasamApisotkRSTAyu:sthitikaparyAyavRttirbhavasaMsAraH / kaSAyAdhyaSasAyasthAnAvivartavRttiAvasaMsAraH / bahuzArIramAnasAgantu Page #663 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH svAbhAvikabhedAtprabhUtaM saMsaramANo parivartamAnaH / dukkhaNa ityAdi manujatvaniyatakakarmakAraNapariNAmAnAM durlabhatvAnmanuSyakSetrasyAlpatvAca durlabhatvaM manuSyatvaM / sAthumukhe parupavacanagiva, sUryamaMDale tama iva, paMDakope dayeva, lucthe satyavacanAmaya, mAnini paraguNastavanAmitra, striyAmArjavamiba, khaleSu upakArazatetra, AptAbhAsamatepu vastutattvAvabodha iva / atidurlabhatve daza hAnAH sUtre'nuzrayanne // . culaya pAsa dhA jUvA radaNANi mumiNa k vA / / . kumbha juga paramANu dasa ditA goyalaMbha ete culIbhojanAdikathAsaMpradAyA dazApi prAkRtaTIkAdiSu vistareNoktAH pratipattAyAH || lanye'pi kathaM kathamapi manuSyatve tapoyogyA dezAdayo yathottaraM durlabhA iti jJApayitumAha mUlArA-taha va manuatyamiva / dasa tapoyogyo hi magadhAdijanapadaH / jAI jAtiH mAnavaMzaH kula bhaad| naI sAmAnamaH / bhAgIrogatvaM / AgaM dIrghajIvitvaM / yuddhI ihaparalokAmveSaNaparA | savarNa hitAkarNanaM / gahaNaM sadarUpadiSTArthavijJAnaM / sahA sadgurUpadeza vijJAvArtharuciH / saMyamo dharma prayatanaM / / nakkanItyA manuSyatvAdidurlabhaparaMparayA lamdhasaMyamo'pi alpazrutasaripAH saMsArabhayajananI dazanAM nAsAdayatItyupadizatti--- mUlAga - sudi AgamavarNanam / / cirapratitasaMyamo'pyalpagurupArthe niyamANaH saMyamAtpracyabate / manojJAmanojJaviSayANAM sarvatra sadA sAMnidhyAdAgapamohapariNAmakAraNAMtaraMgacAritramohAvyakarmodayasadbhAvAcceti darzayati mUlArAsamma prastutakAryAnuguNaM / dIhaddhaM cirakAlaM / mAta prANeMdriyaviSayAsaMyamatyAga / ubagamittA vi prApyApi / pariyadi saMyamAtpracyavate / cAritra nArAdhayatItyarthaH / akadAdhArassa abahuzrutasya / / saMyatasyApi mano viSayebhyo vyAvatayituM durvidagdhaguruNA na zakyate iti dRSTAMtena spaSTayati - mUlArA-sI alpavaMzaH / tato gulmAta / unakadidai abakraSTuM / puNA pazcAna / dukAvaM duSkaraM / na zaktya rya: ukkaTrieM utkaSTuM / gatadutaM bhavati - rAgadveSavijaye yadyapi pratijJA kRpA nathAgi kunazarIrasallekhanasya zrudhAdiparIpaharupadru sasya madadhIryasya zrutamAnapraNidhAnamaMtaraNa alpazruta sUripAH rAgadveSapravRttitazcAritrArAdhakatA na syAt // TARATARARASHAR E Page #664 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa mUlArA-AhAramao anne nirvRtta itra prANAnAM tanmUlatyAt / AhAreNa bhojanatyAgena | kilAmido glAni gataH / birAhido iti pAre bhojanena biyojina ityarthaH / aduhantho ArtaduHkhAturaH / aGgaaTro iti pATe Arta dvivena AtarauMdrAbhyAM kata: pIDitaH / / uktaM ca avamannamayo jIvastyAjyamAno'dhasA kadA / / AtaraudrAkulIbhUtaRturaMge pravartate // bahuzrutasUriNA punaH zutopadeza zikSAvizeSAbhyAM nirAkRtataebubhukSAkAmaH sacAnakatAno bhavatItyupadizatimUlArA-uvaggAhado kRtopakAraH / avakkhito avyAnimaH / / kathamagItArthena guruNA nudAdinA vAdhyamAno na cikitsyate iti tadAzrayaNaM pratyAcaple gUlArA--pahameNa tRSNAparIpaheNa / dobtreNa kSutparISaheNa / ubvAcitayassa utkRSTa pauDyamAnasya uSademAdi zrutarahasyanirUpaNatatadhAraNAcalyAdipratIkAra / samAdhikaraNaM dhaya'zuklaNyAnasAdhanam / / kSApakake caturaMgakA ajJa AcArya kaisA nAza karatA hai? isa praznakA uttara AcArya isa prakAra dete haiMsaMsArasAyarazmi ya isa gAthAse 437 naMbarakI paDhameNa va doSeNa va isa gAthAtakakA artha - hiMdI artha---yaha saMsArasamudra anaMta aura tIvra duHkharUpI pAnIse labAlaba bharA hai. aise saMsArasamudra meM bhramaNa karanevAle isa prANIko manuSyajanma kaSTase milatA hai. ___ manuSya janma milanapara bhI uttama deza: kula, jAti, rUpa, Arogya, dIrghAyuSya, buddhi, zAmrazravaNa, grahaNa zraddhA aura saMyama inakI prApti honA uttarotara durlabha hai. uttarottara durlabha vastuoMkI zakti hokara saMyamakI bhI prAmi ho gaI to bhI alpajJa AcAryake samAgama saMmAramaya utpanna karanevAlA zAstrazrayaNa prApta nahIM hotA hai. yogya kAryameM pravRtti karanevAlI smRti prAsa honepara bhI aura cirakAlataka prANisaMyama aura iMdriyasaMyamakA pAlana karanepara bhI alpajJa AcAryakai Azrayase maraNakAlameM kSapaka saMyama choDa detA hai, saMyamase bhraSTa hotA hai, saMyamakI ArAdhanA nahIM karatA hai, Page #665 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA AzvAsA yAMmaka samudAyase eka choTe bAMsako cheda karake nikAlanA sulabha hai paraMtu usameMse usako ukhADanA jaisa bahuta kaThina hai vaisA nA ko paMcanhimAre riyo sikAkAra basAyana karanA bahuta kaThiNa hai. rAgadepoMkA nAza karanekI yadyapi pratijJA kIthI tathApi zarIrasaMllekhanA jisane kI hai, jo kSudhAdi parIpahoMse pIDita hai aisA alpa zaktIkA dhAraka kSapaka zrutajJAnameM ekAgratA na honesa ajJa AcArya ke samIpa rAgaDepopara vijaya nahIM pA sakatA hai. aura cAritrArAdhaka nahIM hotA hai.. yaha jIva AhAramaya hai, mAno amase hI utpanna huA hai, kyoMki anna hI prANarakSaNakA mUla kAraNa hai. anake tyAgase yaha AtmA mlAna hotA hai, AtadhyAnI hokara du:khase pIDita hotA hai, taba jJAna aura cAritrameM ramamANa nahIM hotA hai. zrutopadeza aura zikSAvizeSarUpI bhojanase jisane kSadhA aura pyAsakA parizrama naSTa kiyA hai aisA vaha kSapaka dhyAnameM ekAgra hotA hai, arthAt bacatajJa AcAryakA Azraya karanese kSapakako zrutopadeza aura viziSTa upadeza milanesa zudhApAkA parizrama nae hotA hai aura bAnmadhyAnameM baha sthira hotA hai paraMtu alpajJake Azrayase vaha kSudhAdi paripar3oMkA duHkha nahIM sahana kara sakanema ArtadhyAnI banatA hai. agItArtha AcArya kSudhA aura tapAse jaya zpaka pIDita hotA hai taba usako upadezAdika nahIM karatA hai, ataH aise AcAryake Azrayase kSapakako samAdhi maraNakA lAbha hotA nahIM. A so teNa biDajhaMto pappaM bhAvassa bhedamappasudo // kaluNa koluNiyaM vA jAyaNakiviNattaNaM kuNaha // 18 // tAbhyAM prapIDitA bADhaM bhinnabhAvastanuzrutaH rodanaM yAcanaM dainyaM karuNa vidadhAti sH||451|| vijayodayA-so naNa apakastena prathamena dvitIyena dhA / piMDasaMto vividhaM dadyamAnaH / pampa bhAvassa bharamApasudo prApya zubhapariNAmasya bheda aspataH / kaluNaM koluNiyaM ca ku.gadi yathAvatAM karuNA dInatA ca bhavati tathA karoti / jAyaNaM ca kuNadi yAMcAM vA karoti / kiviNattarNa kuNadi dInatA yA karoti / / 615 Page #666 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA bhAzcAsaH akRtatRSNAdipratIkAro'lpazAstrajJaH kSapako vipariNaviM prApya gaINIyakriyAH karotIti gAthAtrayeNAha -- mUlArA--teNa daSyAdinA / viDamaMto / vividhamupadyamANaH / pappA prApya / bhASassa bhedaM zubhapariNAmasya vinAzaM / kalurNa rodanaM / koluNiyaM / parakaruNotpAvana kiriNasaM dainyam / tathA...... artha-vakSapaka bhUkhase akAmAsase Disahokara zubha pariNAmoMko naSTa kara detA hai. vaha alpakSa kSapaka sunanevAloM ko dayA utpanna karanevAlA rudana karatA hai. yAcanA karane lagatA hai. aura dInatA vyakta karatA hai. ukavejja basahasA vA piejja asamAhipANayaM cAvi / / gachejja va micchattaM marejja asamAdhimaraNaNa || 439 / / pUtkuryAdasamAdhAnapAnaM pipati pIDitaH mithyAtvaM kSapako gacchedvipacetAsamAdhinA // 12 // vijayodayA-ujja va sahasA kuryAdvA sahasA / piejja pitA / asamAdhipANaga cAvi asamAdhi. pAnakamucyate yatsvayaM sthitvA svahastAbhyAM kAle prAyogyapAnaM tato'nyadasthitvA akAle ca yatpAnaM tadasamAdhipAnakamucyate / gacchejja va bhinchana mithyAtvaM vA gacchan / ko'yaM dharmaH phimanena zramavidhAyineti nidApareNa cetasA / marejja asamAdhimaraNeNa asamAdhinA cApi mRtimupeyAn // mUlArA-ukavejja pUrakurthAn / asamAdhipANamaM yatsvayaM sthitvA svahastAyAM kAla prAyogyapAnaM tatsamAdhipAnakaM tato'nyadasthitvAkAle pAnaM sUtrAnaMditamityarthaH / gajja kaSTo'yaM dharmaH kimanena zramavidhAyineti nidApareNa cetasA mithyAtvaM prasipaJceta / vathA-- artha-vaha kSapaka kSudhAdikoMkI vedanAse jorase cillAne lagegA. svayaM khar3e hokara apane do hAtho meM yogya kAlameM pAnayogya padArtha pInA usako samAdhi pAna kahate haiM, aura baiThakara apane hAthoMse akAlameM pAna karanA | usako asamAdhipAna kahate haiM, arthAt kSudhA tRSA pIDita hokara kSapaka sUtraniMdita AhAra legA aisA yahAM abhiprAya | samajhanA cAhiye, athavA saMyamase bhraSTa hokara mithyAtvAvasthAko prApta hogA. yaha sallekhanA dharma athavA munidharma baDA 646 Page #667 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRgArAdhanA kaSTa denevAlA hai. isase AtmAko kevala zrama hI hote haiM. aise dharmase kyA prayojana haiM aisI baha kSapaka niMdA karate karate maraNa karegA aura asamAdhise maraNako prApta hogA. AzvAsA saMdhArapadosa vA gibhacchijjatao NigacchejjA // kuvvaMte uDAho Niccubhate vikiMte vA || 44 // hitvA nirbhaya'mAno'sau saMstaraM gantumicchasi / / pUtkurvatyayazastatra tyAjyamAne va jAyate // 453 / / bijayodayA--saMgAparasaM yA bura se kI zikAbhigo Nigaccheca rodana patkAra ghA kurvantaM yadi nirbharsayanti niryAyAt / kuvate pUtkuti sati kSapake / udAho ayazo dharmasya bhavati / NikakhumbhaMte yahirneiH saraNe / vikiMte vA pRthakkaraNe vA / udAho hodi dharmayUSaNo bhavati / evama gRhItArthaH pratikArAnabhilo nAzayati kSapakam // mUlArA-saMthArapadosaM AcAryapradvepaM karoti kuNadItyabAhArAn / Nitacchejja niHsaraMdabahiH kurthato una ho putkurvati sati kSapake ayazo'dharmazca bhavati / Nibhimate bahiniHsaraNe / vikise pRthakkaraNe | kSapakasma uDAho mavatIti saMbaMdhaH / NimacchijaMsago gigacchejja kuSyato adimiti pATha nirbhImAnako nirgacchatkurvaprakIrtimiti vyAkhyeyam Nimachuso pravezyamAno vikite hanti paraM svaM veti ca vyArUyeyam / artha-vaha kSapaka saMstarakI niMdA karegA athavA AcAryakI niMdA karegA. yadi vaha kSapaka, ronepara, jorase cillAnepara yadi usakI niMdA kI to vaha saMghame bhAga jAvaMgA, jisase dharma meM apayaza honekI saMbhAvanA rahatI hai. eme kSapakako yadi saMghasa pRthaka kiyA jAvegA to dharmameM dapaNa lagatA hai. itane vivecaname alpajJa AcArya kSaSaka. kA nAza kara detA hai yaha siddha hotA hai. gRhItArthaH punaH kiM karotIti dAha-- gIdattho puNa khavayassa kuNadi vidhiNA samAdhikaraNANi // kaNNAhudIhiM ubaDhohado ya pajjalai jamANamgI / / 141 // Page #668 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA mAvAsA samAdhAnavidhi tasya vidhatte zAstrapAragaH / / dIpyate dIpitaH krnnaahutibhiaanpaavkH|| 454 / / vijayodayA-gRhItArthaH punH| svabagassa |ksspksy zruNadi karoti / vidhiNA kameNa | samAdhikaraNAraNa samAdhAnakriyAH / kapaNAhudI dikrnnaahutimiH| uvaDhodo upagRhItaH / pajjaladi pracalati / jamANagi dhyaanaaniH|| gItArthaH punaH jhapakai sAntsavitu yatate ityAha mUlArA-samAdhikaraNANi sagAdhAnamma sAdhanAni yathAsaM mAsAnyA yAtmikAni ca / kaNNAdIhi karNajaya vyadanyaH / upanto ugRhyamANo dIpyamAnaH / savArthajJa AcArya kyA karate haiM isa praznakA uttara artha-sUtrArtha AnArya AgamAnusAra kSapakakI samAdhimaraNakI kiyA karate haiM aura usakA dhyAnarUpI agni madhura upadezarUpI Ahuti oNme vRddhiMgata karate haiM. arthAt kSayakako kSudhAdi vedanA jaba pIDita karatI hai taba madhura hitakara upadeza dekara AcArya usako Ate dhyAna na hone pAne aisA prayatna karake dharmadhyAnameM lagAte hai. khavayassichAsaMpAdaNeNa dehapaDikammakaraNeNa // aNNehiM vA uvAehiM so samAhiM kuNai tarasa // 442 // kSapakecchAvidhAnena shriirmtikrmnnaa| samAdhi kurute samyagupAyairaparairapi // 455 / / vijayodayA-khayayassinchAsaMghAvapaNa samAdhi kuNadi kSapakasyecchAMsapAdanena samAdhi karoti / yadincha. syaso naddatvA samAdhi ratnatraye samayadhAna tasya karoti iti yAvat / dezapaDikrammakaraNeNa zarIravAdhApratikArakriyayA / aNNadhi yA uyApadi abhI sAmavacanopakaraNadAnaciraMtanakSapakopAkhyAnAdibhirupAyaiH samAdhi karoti / / gItArtho gyAsamAdhi vidhA tazvA darzayati-- mUlArA-icchA saMpAdaNa yadicchatyasau yogya sahatyA ratnatrayasamAhitaM karotItyarthaH / vedapaDikammakaraNeNa zArIrabAdhApratIkArakriyayA // tathA .. . . Page #669 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA artha--sUtrajJa AcArya kSapakakI jo cAha hai ramakI parNatA kara usakolA sira karate haiM. usake dehakI bAdhAoMko miTA dete haiM, madhurabhASaNa, upakaraNadAna aura prAcIna sallekhanAdhArakoMkI kathA kahanA ityAdi upAyoMse usakI dharmadhyAnameM ekAgratA karate hai. ApAsa 12 pa NijjUDhaM pi ya pAsiya mA bhIhI dei hoi aasaaso| saMghei samAdhi pi ya vArei asaMvuDagiraM ca // 463 / / vairagAvRtyakaraistyaktaM mA bhaSIriti bhASate // niSidhya saMmRti tasya samAdhAna karoti saH // 156 / / vijayodayA -NijjUTa giya pAniya niryAparyatibhiH parityakta rASTvA kiM bhavatA parIpahAsacanena calaci. senAmAko tyatto'spasmAbhiriti mAbhIhi baMda mA bhaipIrityabhayaM dadAti / hodi bhavati / saMdhateca AsAso AyAsaH / saMdhI samAdhipi ya ratnatrayakArayamabigchin / vAredi asavuDagiraMca vArayatya saMvRtAnAM vacanaM, neyaM vaktavyo bhayAdriyaM mahAtmA / kohi nAmAramigha zarIraM AhAraM dustyajaM tyaktuM sama iti protsAhayana / mUlArA-jijUna niryApayatibhiH parityaktaM / pAmiya dRSTvA / mA bhIhI mA bhaipIrityabhayaM dadAti sUri: / hodi cAsAmo bhavati pAdhAmaH / dArakamya nayA gara bhItidAnAta | saMdhedi vicchinnaM punaH maMdhane / amabuddhagiraM amavatAnA badhanaM vArayati / navaM vaktavyo bhavadbhiravaM mahAtmA | ko hi nAmAyamiba zarIramAhAraM ca dustyaja tyaktu zaknuyAt / iti protsAhayat / / tathA--- artha-zuzrUSA karanevAlona yadyapi kSapakakA tyAga kiyA ho to bhI usako dekha karake he kSapaka : tuma / pariSaha sahana nahIM karate ho aura tumhArA mana bahuta caMcala hai, hamArA numase kucha prayojana nahIM hai aisA kahakara zubhUpA karane vAloMne tumhArA tyAga kiyA hai. to bhI tumako DaranA nahIM cAhiye aisA bolakara AcArya usako abhaya karate haiM. usako AzvAsana dene haiM, usako ratnatrayameM sthira karate haiM. jo loka kaTu bolakara kSapakakA utsAha bhaMga karate haiM unakA AcArya nivAraNa karane haiM. arthAt yaha kSapaka mahApuruSa hai isake prati esA kaTu bhASaNa karanA yogya nahIM 639 Page #670 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAghanA 650 haiM. zarIra aura AhAra ye do padArtha dustyAjya hai paraMtu isane inake UparakA moha choDA hai. aisA bhASaNa kara ve kSapakako svakAryameM utsAhita karate haiM. jAdi phAyada ucakampeduM tahA udiSNANaM || jANai paDikAraM vAdapittasiMbhANa gaditthI // 444 // jAnAti prAsukaM dravyaM gItArthI vyAdhinAzanam // mArutapittAnAM vikRtAnAM ca nigraham // 457 / / vijayodayA - jANadi ya jAnAti ca phAyadadhvaM yogyaM dravyaM / upeduM vidhAtuM / taha udiSNANaM tathorNAnAM vinAzane samartha / jANadi paDigAraM jAnAti pratikAraM / vAdapitasiMbhANaM vAtapittazleSmaNAM / gIdattho gRhItArthaH // gUlArA - udiSNANaM kupitAnAM vAtAdInAM udbhUtAnAM kSudAdInAM vA / artha- sUtrArthajJa AcArya prAsuka padArtha konase rahate haiM yaha jAnakara kSapakako dete haiM. vAta pittAdika kSucdha hone para athavA kSudhAdikakI bedanA pragaTa honepara unakA nAza karanekA upAya ve jAnate haiM. ahava sudipANayaM se taheva aNuAsI bhAyaNaM dei // tAhAlito va hodi jjhANe avakkhitto // 445 // zrutapAnaM yatastasmai datte zikSaNa bhojanam // kSuSNAkulacitto'pi tato dhyAne pravartate // 458 / / guNAH sthitasyeti bahuprakArA gItArthamUle kSapakasya santi // saMpayale kAcana no vipattiH saMklezajAlaM na ca kiMcanApi ||459 / / iti AdhArI // AzvAsa 4 650 Page #671 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AvAsa kiroda- dudhiyANa apakSa bhutipAnaM / se dedi tasmai dadAti / aNusiSTibhoyarNa dedi anuzAsa nabhojanaM cA tena pAnena mojanena ca / tAhAchuhAkilito vi kSudhA tRpA vA bAdhyamAno'pi / uhANe avakvitto hodi bhyAne ajyAkSiptacitto bhavati / mulArA-se tasmai | kiliMto pIvyamAmaH / acakkhitto avyAkSitaH / artha--athavA AcArya kSapakako usa samaya zAstropadezarUpI peya padArtha aura zikSAvacanarUSI AhAra dekara usakI bhUkha aura pyAsa zAMta karate haiM. bhUkha aura pyAsa se pIDita hokara bhI yaha kSapaka upayukta AhAra se aura pAnI se saMtuSTa hokara AtmadhyAna meM ekAgracitta hojAtA hai. SISTION doSAMtaramAcare-bhagRhItArthasakAza yasataH sapakasya -- - saMsArasAgarammi ya gaMte bahutivvadukkhasAlilammi // saMsaramANo jIvo dukkheNa lahai maNussattaM / 446 vijayodayA-saMsArasAgarammi ya saMsAraH sAgara eva sasminsaMsArasAgare dravyadevakAlabhayabhAvapu parivartamAnaH sNsaarH| tabha dravyasaMsArI nAma zarIragrahaNamokSaNAbhyAdhutirasat / tadyathA-prathamAryA pRthivyAM saptadhanupi trayo istA par3egulAdhikAH pramANaM nArakANAM shriirsy| adho'dhastadadviguNonyatA yAvatvadhanuHzatAni / parikalpapu zarIrapu ekaikaM zarIramanatavAraM gRhItamatIte kAle bhanyAnAM tu bhAcini kAle bhAdhyama tayAra prahaNa / / abhadhyAnAM tu bhaviSyati kAle pyanaMtAni tathAvidhAni zarIrANi / eSa dravyasaMsAraH sthUlataH // kSetrasaMsAra ucyate--sImaMtakAdIni apratiSThAMtAni caturazItinarakazatasahacANi / tatraikaiphassin narake anaMtA janmamaraNayorcasiratIte kAle / bhaviSyati tu bhAjyA bhavyAnprati / abhavyAnAM tu bhaviSyatyapyanaMtAH / __kAlasaMsAra ucyate - utsarpiNyAH kasyAzviprathamasamaye prathamanarake utpanno, mRtvAnyatrompannaH, punaH kadAci dutpasampiyA dvitIyAnisamaye uttAna evaM tRtIyAvisamayeSu / parva utsarpiNI samAti niitaa| tathA avasarpiNyA api / pamitarevapi narakeSu / evamutsarpiNyayasAriNIkAlayoranaMtavRttiH / bhavasaMsAra ucyate - prathamAyAM pRthivyAM vazavarSasahasrAyujarjAtaH punaH samayenekaikana adhikAni dazavarSasahasrANi parva dvisamayAdyadhika pramaMpA sAgaropamaparyaMtamAyuH samApti niitm| dvitIyAyAM samayAdhikaM sAgaropamamAdi zandA dvitIyAdisamayAdhikakramaNa Page #672 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRtArApamA AzvAsA yAvatsAgaratrayasamAptiH / tRtIyAyAM samayAdhika pisAgaropamAdikaM kRtvA dvitIyAvisamayAdhikakrameNa yAvatsAgaropamasaptakaparisamAptiH / catuthyoM samayAdhikasaptasAgaropamAvArabhya dvitIyAvisamathAdhikajhamepA thApAzasAgaropamaparisamAptiH / paMcamyAM samayAdhikadazasAgaropamamArabhya dvitIyAdisamyAdhika kameNa yAvatsaptadazasAgaropamaparisamAptiH / papThyA samayAdhikamanadazasAgaropamAdArabhya dvitIyAdisamayAdhikakrameNa yAvadvAviMzatisAgaropamaparisamAptiH / saptamyA samayAdhikahAviMzatisAgaropamAdArabhya yAvatrayAtriMzatsAgaropamaparisamAptiH / eSamatevAyurvikalpeSu parAvRttiH bhavasaMsAra vtryte| bhAvasaMsArastu sarvajanAnuvAdhigamya rati neha pratanyate / varSabhUte saMsArasAgara anaMte / bahutibbadukkhasalilammi zArIraM, AgaMtukaM, mAnasaM, mvAbhAvikamiti vikalpena pahani tIvANi duHkhAni salilAni yasmin tasmin / saMsaramANo paricartamAnaH / jIyo dukravaNa kaMaina / samara labhate / kiM maNussata manuSyatvaM / manuSyakSetrasyAspatvAt sarva. jagati tirazcAmutpattarmanujatAnirvartakAnAM karmaNo kAraNabhUtA ye pariNAmAsteSAM durlabhatyAca / kese pariNAmA ityatrocyate sarva eva hi jIvapariNAmA mithyAtvAsayamakapAyAzyAmiprakArA bhavanti / tImo madhyamo maMda iti / kutaH karmanimisA di mithyAvAdayaH karmANi ca sIbamadhyamamaMdAnubhavaviziSTAni / tena kAraNabhedataH kA pariNAmAna vizvaSA / tatra hisAdayaH paripAmA madhyamArate manujA maninirtikAH bAlikArAjyA, dAruNA, gomatrikayA, kardamAgaNa basamAnAH yathAsaMkhyena kodhamAnamAyAlomazaH prinnaamaaH| jIvadhAtaM kRtvA hA duTa kRtaM, yathA duHkha maraNaM yAsmAkaM apriyaM tathA sarSajIvAnAM / ahiMsA zobhanA vayaM nu asamarthA hiMsAdikaM pariharnumiti ca pariNAmaH / mRta paradopasUcaka, paraguNAnAmasadanaM vacanaM vA sajjanAcAraH / sAdhUnAmayogya vacane duAgAre ca pravRttAnAM kA nAma sAdhutAsmAkamiti pariNAmaH / tathA zastramahArAdayanarthaH parakhavyApaharaNaM, dravyavinAzo hi sakalakuTuavinAzo / netaras tasmAiSTu kRtaM paradhanaharaNamiti pariNAmaH paravAgavila ghanamasmAbhiH kRtaM sdtiivaashobhnN| yathAsmahArANAM parairgrahaNe duHkhamAtmasAkSikaM tavaNamiti pariNAmaH / yathA gaMgAvimahAnadInAM anaya. ratapraveze'pi na tRptiH sAgarasyaidhaM draviNenApi jIvasya saMtoSo mAstIti pariNAmaH / evamAdipariNAmAnAM sulabhatA anubhavasiddhayA rasthaM durlabhamanusatvaM sAdhuvadane parupamiva pcH| dharmarathimamaMDale tama iSa, carakopa dayeSa, lumdhe satyagha. canamiSa | mAnini paraguNastavanamica, ghAmalocanAyAmArjavamiva, salepakArahateSa, AtAbhAsamateSu vastutasthAyayodha ic| taha ceva manujAvAgiva / desakulasvamArogAmAgaM bujI dezaH, phuldai, rUpa, Arogya, Ayurthaziza / sapaNaM gahaNa sadA yasa. jamo zraya, ahaNaM thalA saMyamagata dvArA durdamA laaph| tatra devAlabhatophayate / karmabhUmijA, bhogabhUmijA antadvApajAH sammUhimAH iti catuHprakArA manujAH / paMcabharatAH, parApatAH, paMca videhAH iti paMcadazakarmabhUmayaH / paMca haimayata. yaH, paMca igviH paMca devakumvA, paMca uttara karayaH, paMca ramyakAH, paMca haraNyavatayaH triMzadbhogabhUmayaH / rayaNakAlodadhisamuyorantaradvIpAH / cakirakaMdhAyArapranavoccArabhUmayaH zuphasiMhANakarelaSmaNadatamalAni cAMgulAsaMkhyAtabhAga Page #673 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA 653 mAtra zarIrANAM sammUcchimAnAM janmasthAnAni / tatra bhogabhUmimaMtaradvIpaM ca parihRtya karmabhUmipatirlabhA / karmabhUmiSu va varvaracitIkAdidezaparika zeSataH / labdhe'pi deze cAMDAlAdikulaparihAreNa tapo yo kule jAtI / jAtirmAtRvaMzaH / sukulaM kathaM durlabhaM ina ceocyate / jAti, kulaM rUpaM jJAnaM tayo, yalaM vA madhya agatitvaM / anye'pyetairguNairavikAH svayupamanane paganavAkaraNaM, guNAdhikeSu nIvavRttiH / pareNa myApi anyadoSAkathanaM, AtmaguNasvanaM ityeteH pariNAmaiH ugo karma ApAdyate / tena kuleSu pUjyeSu jAyate / jaMturayaM punarna tathA pravartate mtiH| kintadviparIteSu pariNAmeSu vartamAno mItrameva yadhnAti asakRttena pUjyaM kulaM durlabhaM / uca AtyA matto yaH kulAdvApi rUpAdaizvaryA jJAnato vAcalA // yAvA yasto vA pareSu nizayuktaH stauti vAgmAnameva // 1 // anyatrajJAnAdarAtikramANAM kartA mAnaM yo'timAtraM vibharti || mI nAma karmaiSa vAlyAnAtyugraM niditaM janmaghA || 2 || yastu mAyApyuttamAyaM kulAyeranyAnyA manyamAno viziSTAn // anyAnkAMzcijJAvajAnAti dhIrAzrI vaityA yujyate vAdhiSu // 3 // pRSTho'nyeAnyabravIti nAtmAnaM vA strIti nirmukamAnaH // uro nAma karme dhImAn badhnAtI janmavAse prajAnAm // 4 // iti // nIrogatApi durlabhA / asadasadeyakarmabaMdhanAt / yaMdhAcchedAntADanAnmAraNAhAhAdoSAvAsakSedhameva badhnAti / tathA cAbhyadhAyi - anyeSAM yo duHkhamazo 'nukaM tyaktvA tI tIvasaMzayuktaH // baMdhastADanaimIraNedha dAI rodhaivApi nityaM karoti // saukhyaM kAMkSatrAtmano duSTacitto nIco nIca karma kurvansadeva // pazcAttApaM tApinA yaH prayAti yasnAsyeo'sAtavedyaM sadaivam // rogAbhibhavAnnaSTabuddhiceSTaH kathameva dvitodyogaM kuryAt // tathA vAbhANi- prApnotyupAttAdiha jIvato'pi mahAbhayaM roga mahAzanibhyaH // zrathAzaniH khAnnipatatyabuddho rogastathAgatya nihanti dehaM // 1 // calApI rUpaguNAzca tAvadyAvanna rogaH samupaiti dehaM // AzvAsaH 2 653 Page #674 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAsa mUlArAdhanA 654 STORE materiATARA phalasyai lagnasya hi jAtu tantostAvapna pAtaH sano na yAvat // tasminsvadeI pariyAghamAme dheyaH prakana mukhana zakyam // gRhe samaMtAmahimahAmAne zaktaHmakartuM puruSodha kicit / sadA paramANaghAtopatastadIyapriyatamajIvitaSinAzanAt prAyaNAtyAyureSa bhavati / AyuSazchevane bahani nimittAni / jalaM, jvalanAmArutA, sarpA, vRmikA, rogA usaTTAsanizvAsanirodhaH, mAhArAlAbhaH, vedanetyeSamAdIni / tato vIrghamAyuna sulabha manujabhave / sAmAnyavacano'pyAyuHzahA dIrgha manujAyuSi vartamAno gRhIto'nyathAyurmAtrasya saMsA. ripAH sulabhasyAt / lambheSvapi vezAdiSu buddhilemaa| paralokAnveSaNaparA puddhipatra yunizabdenocyate na jJAnamAtravAcI / tandri sulabha zAnAdharaNenAbaruvabodhavIryasya jaladharapaTalAvaddhamaMDalasya chAyAmAMdyamiva dinapateravicedakaM bhavati zAnam / kiMcinmithyAtyodayAdviparyastamudeti vijJAnaM / naiSAtmA nAma kazcitkartA zubhAzubhayoH karmaNoH / nApi tatphalA. nubhavaniratA, nApi paralokA prAyaH karmavazarartinA kazciditi / tathA pradhAdhi loko nAyaM nAparo nApi cAtmA dharmAdharmI puNyapApa na cApi // svagoM raeH kena kenAthavA te ghorA mA nArakANAM nivAsAH // 2 // baMdhA ko yA ko'thavA so'sti mokSo, mithyA sarva yaMtraNeyaM nirI / / prAptAH kAmAH savitavyA yatheSTaM tyaktvA dUrage ko'bhilASaH / / iti / tathA conye-bavArSikA strI vizativArSikaH pumAn tayoH parasparaM premapUrvahAvabhAvavibhramakaTAkilakiMcitAdibhAvapUrvakaH saMyoga eSa spargaH nAnyaH / khImudrA makaradhvajasya jayinI saadhsNpaa| emAM ye praSihAya yati kudhiyaH svargApavargacchayA / tahopairvinihatya te drutataraM nagnIkRtA maMDitAH / / kocivaktapaTIetAba jaTilA: kApATikAvAgI / tathAnyarabhihitaM-jalabuddhajjIvAH, paralokino'bhAvAtparatAkAbhAvaH iti ca / satyApi vuddhI samIcI nazAnalocanavatA, sakalapANibhRgocarapApariSvaktacetasA lAbhasatkArapuraskArAdinirapekSeNa, caturgatiparibhramaNaprabhava yAtanAsahanabhavalokya mANabhUtAM paramAmanukaMpAmupagatena hA jano ghicetanaH mithyAvarzanAthazubhapAraNAmakadavakamidama. smAbhirazubhagatinirvartanama mapahAtavyamityajAnAnastatraiSAsakarapravartamAno duHvaratnAkaramarAramupavizatyazaraNo gharAka: 1 phalasya zAkhAgatadvaMtatantoH, ityapi pAThaH ka pustake / 1 tathA cAnye' idamArabhya zrI mudreti sokAvasAnaparyanto manthaH kha pustake nAsti / 654 AtATAweta Page #675 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SASSES bhAzvAsa mUlArAdhanA NORaater iti kRtasaMkalpena yatijanena saMsoM durlabhaH / kutaH darzanamohodayAuzAnAvaraNodayAccana yAtaguNAnyoti zraddhatecA janaH / tata eva na dIko yatIna yA sugnnaavissmtdusrpnnaapaadyte| bhArijodAmAdayato'titarAM prANinasnato hiMsAdikaM svayaM karoti, kArayati anumodate / disAdiSu vartamAneSveca gati badhnAti / na hisAdiparihAroyateSu / vinA gamikataH saMsargastAsecA vA / sA hi saMsArogchedavArI prazamakarI jnyaanniyudhikaarii| kIrtikarI puNyakarI saMsecA sAdhuvargasya / / darzanamAtramapi satAM saMsArocchavane bhavati thI / kiM punarAdhikArakatA saMsevA sAdhuvargasya / / tatsecA yadi na syAnna sthAdzAnAgamo pinA zAnAt / / hitakarmapratipacina spAca syAyato mokssH|| sAdhupaleyane yadi pAraMparyeNa mokSamAnayati / hAniH zramazva nRNAM ko sAdhU-sevamAnAnAm / / zreyAH kathaM na yasayo viduSA zreyodhinA manuSyeNa // akSayamiha ye zreyo mudAzritebhyaH prayacchanti / iti satatamapokhamAnamoDAvihaparalokahitaiSiNA nareNa / / jagadadhikatapovibhUtiyuktA yativRSamA vinayena sevitavyAH // yahacchayA jAte'pi yatisaMsarga na guNaHna jitaM zRNuyAt / yathA na varSasya pAta parva guNo narasya apitu bhUcitrIjayApaH / tabacchUyaNaM guNo yatisamIpagamanema / tadevaM avarNa durlabhaM kathayati / samIpamupagato'pi nidrAyati / samIpasthAnAM vaco yatkicit zrRNoti, na rocate, vA taddharmamAhAtmyaprakAzanaM mohodayAt / na jAnAti vA matimAMdyAdata para tatra nAnurAgo'sya / aMtareNa cAnurAgaM kathaM zrotumutsadden / tathA cAbhANi--- sAdhUnAM zivagatimArgadezakAnAM saMprApto nilayamapi pramAdadoSat // Aste yo janavacanAni tava dhRNvan gatvAlI hRdamapi paMka paba manaH / satyapi zravaNe grahaNaM vijJAna tanirUpitasyArthasya dukaraM / saumyAjIrAdivastutatvasya kadAcidAyathuna tvAt / zAnAvarapAkSayopazamaprakarabhAvAna jJAne dhanatvaM tatra zraddhAbhA / so'yaM jinapaNIto dharmaH ahiMsAlakSaNaH, satyAdhiSThAnA, paradravyApaharaNaparivarjanAtmakA, navavidhabrahmacaryagrataH, parityaktAzeSamUrchaH, binayamUlA, samIcInahAnapura samaH, kSamAmAIvArjavasaMtopagugabhUSA, naraphavasanISanAgalIbhUtaH, tiryagatilatApuTAraH, kaThorAzanirtu:sAcasazinarAgAM, gohamahAmahIruddotpATane paTumAtarizvA arAvadhAnalazikhAmukhaprazamanamukha ro dhanAdhanaH, prayarSakaH prApaNyA, maraNahariNaSi. 655 Page #676 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvAsA mUlArAdhanA zAsanacalAicaMDaurI, krUrarogoragANAM binatAsutaH, saMpatturAegAyA himAcalaH, saturagAdhazokapakasya, pitA subhagatAyAH, pezvaryaratnAnAmAkaraH, kuyonicanadhipranaSTAnAM pRthulazivapuraM, iti zraddhAnaM atidurlabha varzagamohodayAt / upazamAt kSayopazamAsa, kSayAdA darzanamohasya jAte pithadvAne saMyamo dUrlabhatarA pratyAzyAnAdharaNodayAt / uktaM ca-- duyo bhavati nareNa tattvadharmo kAtyApi prayatanamana kaTameva / tasmAtyA dhRtimupalabhya tattvaH, saddharma kSaNamapi mA kathA pramAda / satyArya sukarataro'pi pApakAryAt dharmo'bhUtkSaNamapi duSkaro manuSyaiH / / Aicaya phirmApana cAtra saMti mUDhAH syAitakSudhamiha karmaNo gurutvaM / kAkiNyAmapi gAyanguNaM pradAntaM tadetoH zramamatulaM karoti yatnAt / / satvazaH suramanujadimokSamUle saddharme dayamapi sthirIkaroti // yatpApe bhRzamahite karoti ceSTAmAlasyaM paramahiteca yAti dharma // yuktaM tapadina tathA bhavetpRthivyA saMsAra manu puruSaH kathaM labhata // evamapi paraMpareNa durlabhaparaMparayA / laNa vilavApi / saMyama saMyama sabago kSapakaH / kina labheja sudina labhate zruti / saMyegakarI saMsArabhaSajananI / abahussusakAsa bhabahukSutasya sUreH pArthe tasmAntavAnAcArya prAzrayaNIyaH iti prastutena saMbaMdhaH // samma sudimanabhato samIcInAM zutimalabhamAnaH / kadA maraNakAle / apahussudasagAra abahuzrutasya pA | digbaddha ciraM kaatte| musimuvabhinAvi muktizadenAtra prANendriyaviSayAsaMyamasyAgaH parigRhyate / tanAyamarthaH / cirapravatitasaMyamo'pIti pariyaDadi pranyavate kutaH ? saMyamAn / saMyamahAnikathanena cAritArAdhanAyA abhAva AkhyAyate / saMyabhAnpraccana kathamitibet-manozAnAmamanojAnAM ca viSayANAM sarvatra va sadA ca sAMnidhyAt abhraMtara kAraNAstra karma go'pi rAmapamohapariNAmAH prAdurbhavantIti: durnidhArA iti vadanti / sakaM vasI chettuM atyavaMzaH zItyucyate / gADhAyasanatA hi tanna saMbhayati zakyate baMzI cchettuM / tatto gulmAt ukkaTTiSu abakraSTuM / puNA pazcAt / dukA duSkara / iya evaM / saMjadassa vi saMyatasyApi manaH dhisaema rUpAditaH / ujAhidu apakraSTuM dukha kusskrN| rAgadvavebhyo vyAratIyatu azakyaM / etaduktaM bhavati-rAgopavijaya yadi nAma pratijJA kRtA tathApi kRtazarIrasalekhanasya kSudAdiparopaharubadtasya maMdavIryamA na zrutamAnapraNidhAnaM tasacAMtaraNa rAgahaSapravattene cAritrArAdhakalA syAt / paduzataH punaH yathAsya rAgavapI na jAyate tathopadizati bhoganivajanI zarIranivajanoM kathAmitdha 656 Page #677 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArAdhanA sthaan 6 .8 pakAnadAtra nigyapratiSThA tiryakSa deveSu ca mAnupeSu / / kacikadAcinnu kacideva saumyamya saMzAva zArIriNAM syAta // panana janmasvaranAmayaM zarIrANA duHkhamavApyana yat / / anaMtabhAgApi na tasya hi sthAt sadhaiM sukha sarvazarIrasaMsthe / tatraika jIvaH sukhabhAgamekaM bhajetkiyaMtaM jananArNadhe'smin // cacUryamANaH parato barAko bane'tibhIto hariNo yarthakaH // bhaveSyanaMteSu sukhe tathApi zArIriNakana smaaeniiye| kAmasUtI yayAvata tAtphayadbhavettasya vimRzyamANe // atyalpamapyasya tadastu tAvattapaHkharAzI patitaM tadIyaM / syAnasaM svAdura yA prANyAMbuvAnAM lavaNArNavAMbu / / vyaccApyadaH saumyamitIpyate'tra pUrvotthavuHkhapratikAra paSaH // vinA hi tuHsAtprathamaprasUtAt na lakSyate kiMcana saugymtr| pratIyate ghabu tUpAprazAntyai kSudhAzanAyAzanamadhyate ca // vazmAMcuvAtAtapadhAraNAya guhmapratipAdanamaparaM ca // zItApanutmAdharaNaM ca haSTra zayyA ra midAzramamodanAya / / yAnAni cApathamavAraNArtha snAna thamasvedamalAenus // sthAnaM zramasyauSadhamAsamaM ca durgadhanAzAya ca dhasevA / / dhairuNyanAzAya va bhUSaNAni kalAbhiyogo'ratiSAcanAya // taseca sarva paricityamAna bhogAbhidhAnaM suramAnupANAM / duHkhapratIkAra nimittameva bhaiSajyasaya rugAdinastha // pittaprakopena yidAhyamAne dravyANi zItAni nipecamANaH / / manyeta bhomA iti tAni yo'zaH kurvIta so'dhAdiSu bhogasaMjJAH // yatazca naikAntasukhapadAni dravyANi toyaprabhRtIni loke / atazca duHkhamatikAra buddhi teSu praryAnna tu bhogasaMzayaM // sudhAbhibhUtasya hi yatsukhAya taveSa tRptasya cirAyate // uNArditaH kAMkSati yAni yeha tAnyeva vidveSakarANi shiite| Page #678 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH pUlArAdhanA 6"8 TARI kiM ca spacakravikramAkrAMtadevamAnayavidyAdharacanA nikaTopaniviSTAkSayanavanidhIno, samadhigatacaturdazarasnAnAM, lAMchanAna, dAMgabhogAnubhavacaturANAM / tathA sudhAzanAnAmapyanekasamudropamajIpinA, apracyavayasyAyauvanAnAM sahajaskhe. chAnusAriniyAbharaNamAlyavasanasaMpatsaubhAgya skaMdhena manonayanavallabharUpAsUnojjvelana bilAsapalAzena, saukumAryAkureNa / digaMganAmukhyAsAyamAnasaurabheNa cidrumAdharapallavena, nibiDIsasa stanalamA bhanovidAkSaNAlameraNAdalitana, lalitabhujazAstrApratAnena, sphurattapanIyamayarazanAvedikAparItakAmanIramaritavizAlajaghanasarovibhUSaNena, mumbagnU purabhramarakatsakalakalena devakanyAlatApanena parivRtAnAmapi paraiogaistRptina kiM punaritaramAnavAnAM / api tIvatarapuMce. dodavAnalajanitacatovidAdvAnAM meghauSadhaM cAmalovanAsaMgamaH tApaprakaryAnubaMdhasyAt / rUpayoyanavilAsacAnuyasaubhAgyAdInAM prakApakarUpeNAvasthitasvAdaMganAsu tAH pazyato'pi utkaMThAnuparasamupajAyagAnA vidAimAbaddati durvaha / tAstya karavA camaM yAMti mUrti bADhIkate, parailimicIpanjiyate / svayaM cA durvimocatamapAtakaM yamapAzanAmadhyamANe vihAya tA cikRtamukho, ninirmavanayano nitAMtarodanAcchAditalohitalocano jahAti / tArasaM tanayo'pi sphaTikamATavobAdhita. guNagrAhiNyaH / tAmAsthirarAgAH saMdhyAsamayajalailekheSa durlabhAva / strIcakhagaMdhamAlyAdIMzca labdhAnappAharanti balinA iti madyaM, na ba sarpayanti / tadarjanArtha padakarmasu prayatitavyaM / tAni ca saMdigdhaphalAni badbhutarAyAsamUlAni disAdisAvadhakriyAparataMtrANi, durgatibaMdhanAni isyeSamAtmikA moganijanI / zarIraM punariMdamazudhimidhAna, Atmano mahAna bhAra, na cApAsti kiMcitsArabhUtaM / sanihitAmekApAye vyAdhisasthAnA kSetra, jarADAphinIpitagRhaM, kiM ca mAnye kule jAto vizAlakIrtiH guNavAnapi prAvINavibhaSo nIcaM karma, puro dhAyanaM, preSaNakaraNa, taducchiSTamojane cAkaroti zarIra possnnaay| uktaMca nAntargato'tha na bahirma ca tasya madhye sAro'sti yena manasA pAragamyamAnaH // tasminasAra janakAMkSitakAmasAraiH ko'nyaH kariSyati manaH prtibddhsaarH|| pAyuprakopajaniteH kaphapisa jaidha romaH sadA durita jaiH pravigadhyamAnaH / / deho'yamevamasiduHkhanimittabhUto nAzaM prayAti baTudhepti kurupta dharma / / saMghAtajaM prazithilAsthi tarUpamADaM snAyuprayuddhamAme pragataM zirAbhiH / liptaM ca mAMsadhirodakardamena rogAhita spRzati dehavizIrNagaI / ityevamAdikA shriiraanyjnii| alpajJa AcAryakA Azraya karanese aura bhI doSa utpanna hote haiM-- artha-yaha saMsAra samudra ke samAna hai. dravya, kSetra, kAla, bhava aura bhAva inake dvArA isameM parivartana hotA hai. TIkAkAra kramase pAMca prakAraka saMsAroMkA varNana karate haiM. dravyasaMsArakA svarUpa isa prakAra hai -- 658 Page #679 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsa mUnArAdhanA vAraMvAra zarIra grahaNa karanA va tyAganA isako dravyasaMsAra kahate haiM, pahile narakama sAta dhanuSya, tIna hAtha aura chaha aMgula pramANa nArakI jIvoMkA zarIra hotA haiM. dUsare narakase sAtaye narakaparyaMta nArakI jIvoMkA zarIra danA dUnA UMcA hai. sAtave narakameM nArakioMkA zarIrapramANa pAMcasau dhanupyakA hotA hai. isa taraha nArakI jIyoMke zarIrake prakAra haiM. prANioNne bhUtakAlameM eka eka zarIra bhI anaMtabAra dhAraNa kiyA hai. bhavya jIvoMne bhUtakAlameM anaMtA zarIra dhAraNa kiya hai, paraMtu bhaviSyakAlameM ve anaMta zarIrAko dhAraNa kareMge athavA nahIM bhI kareMge. yadi thoDehi dinoM meM unako mokSa prApta honevAlA hogA to anaMta zarIra dhAraNa nahIM kareMge anyathA dhAraNa kareMge. abhanyajIva bhUtakAlake samAna bhaviSyakAlameM bhI anaMto zarIra dhAraNa kareMgahI. isa prakAra sthUlarItise dranyasaMsArakA varNana kiyA hai kSetra saMsArakA varNana-sImaMtaka-naraka vilase apratiSTha nAmaka narakavilataka caurAsI lAkha narakabiloMkI saMkhyA hai. ina ekeka narakavilameM bhI isa jIvane bhUtakAlameM anaMta janmamaraNa dhAraNa kiye haiM. bhavyajIvoMke bhaviSyakAlameM anaMta janmamaraNa hoge hI aisA niyama nahIM hai. abhavyoM ke bhaviSyakAlameM bhI anaMta janmamaraNa haoNga hI. kAlasaMsArakA varNana-kisI utsarpiNIke prathama samayameM koi jIna prathamanarakameM utpanna huA. AyuSya samApta honepara anya sthAnameM utpanna huA. punaH kadAcit kisI utsarpiNIke dumara samayameM prathama narakameM utpanna duA. isa prakArase utsarpiNIke tisarA, cauthA, pAMcavA vagaire samayoM meM usahI narakameM utpanna ho hokara utsarpiNIke saMpUrNa samaya usane pUrNa kiye. utsarpiNIke samAna avasarpiNIke samaya kramase usahI narakameM janma lekara usane pUrNa kiye. prathamanarakameM janma lele kara jaise usane utsarpiNIke aura abamarpiNIke sagaya pUrNa kiye. usI taraha usane anya narakoM meM bhI janma lekara inake samaya pUrNa kiye haiM. pratyeka narako punaH punaH janma lekara isa jIvane anaMta utsarpiNI avasarpiNI kAlako samApta kiyA hai. bhavasaMsArakA varNana-prathama narakameM dasa hajAra varSa pramANa Ayu dhAraNa karake yaha jIva nArakI huA. punaH kramase eka samaya adhika dasa hajAra varSa AyukA dhAraka huA. aisa eka eka samaya bar3hatA huA yaha jIva prathama narakameM ekasAgaropama AyuSya pUrNa karatA hai. dUsare narakameM eka eka samaya adhika ke kramase eka sAgaropama 659 Page #680 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsA varSa AyuSya Adi lekara tIna sAgaropama Ayudhyattaka usaho narakama utpanna hotA hai. tisara naraka meM eka samaya adhika tIna sAgaropama se prAraMbhakara do tIna cAra pAMca ityAdi samayoMse bacatA huvA sAta sAgaropama AyuSyakI paripUrNatA karatA huA yaha jIva bAra bAra tIsare narakameM hI utpanna hotA hai. cauthe narakameM samayAdhika sAta sAgara se lekara dvitIyAdika samayAdike kramase dazasAgaropamakI samApti honetaka caturtha narakameM isa jIvane janma dhAraNa kiye haiM. pAMca meM narakameM eka samayAdhika dazasAgaropamAyuSyakA prAraMbha karake dvitIyAdi samayAdhikake kramAnusAra satarA sAgaropamAyAjyakI samApti honetaka pAMcave narakameM isa jIvane janma dhAraNa kiyA thA. chaThe narakameM samayAdhika satarA sAgaropamAyupyakA prAraMbha kara dusarA, tisarA vagaire samaya adhika baDhAtA huA bAvIsa sAgaropamAyuSya taka asaMkhyAta janma jIyane dhAraNa kiye haiM. sAna narako samayAdhika yAcIsa sAgaropama AyuSya se utpanna hokara samayAdhika kramase tehatIsa sAgarIpamAyadhyakI samApti honetaka isa jIvane asaMkhyAta janma dhAraNa kiye haiM. isa prakAra Ayuke vikalpoMko dhAraNa karate hue isa jIvane mavasaMsArameM bhramaNa kiyA hai. .. bhAvasaMsArakA svarUpa sarvajana sukha se jAna sakate haiM isaliye yahAM usakA varNana karanekI AvazyakatA nahIM hai. isa prakAra isa saMsArasamudra meM jAnAvidha tIva duHkhaspI pAnI hai zArIrika, mAnasika, AgaMtuka va strAbhAvika ema duHkhake aneka bheda hai. isa gaMsArameM bhramaNa karane vAle isa jIvako kaSTasa manuSyapanA prApta hotA hai, sarva jagatameM manuSya utpanna honekA kSetra alpa hai aura viyaca prANI sarva jagatama utpanna hote haiM. manuzyapanA jisameM utpanna hotA haiM evaM karmakI utpatti karanevAle kAraNabhUta pariNAmAkI prApti honA kaThina hai isaliye manuNyatva durlabha hai. manuSyatva prAsike pariNAma konase haiM isa praznakA uttara jIvoMke pariNAma mithyAtva, asaMyama aura kakSAya aise tIna prakArake haiM. ve pariNAma bhI tItra, madhyama aura maMda hai. kAraNoM meM arthAt koMmeM tIna, madhyama aura maMda svabhAva rahatA hai ataH unase utpanna honevAle pariNA momeM bhI tIva, madhyama aura maMdatA AnI hai. kAraNoM meM bheda honese kAryarUpa pariNAmoM meM bhI vicitratA AtI hai. ina pariNAmomeM jo madhyama hiMsAdi pariNAma haiM ve manuSyapanA ke utpAdaka hai. vAlukAmeM khIcI huI Page #681 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUlArAdhanA AzvAsa rekhAke samAna krodha pariNAma, lakaDIka samAna mAnapariNAma, gomUtrAkArake samAna mAyApariNAma aura kIca Dake raMgasamAna lobhapariNAma aise pariNAmoMse manuSyapanAkI prApti hotI hai. jIvaghAta karanepara hA mene duSTa kArya kiyA hai, jaise duHkha vA maraNa hagako apriya hai, saMpUrNa prApioko bhI vaha apriya hai. jagatameM ahiMsA hI theSTa va kalyANa kAriNI hai. paraMtu hama himAdikAMkA tyAga karanameM asamartha haiM. aTa paradoSoMko kahanA, dusaroMke sadaguNa dekhakara manameM dveSa karanA, asatyabhASaga karanA yaha najanoMkA AcAra hai. mAdhuoMko ayogya aise niMdya bhASaNa aura khoTe kAmoM meM hama hamezA pra . isaliye imameM gajjanapanA kaisA rahegA aisA pazcAtApa karanA. dusaroMkA dhana haraNa karanA yaha zavagrahAra karane se bhI adhika dugyadAyaka hai. vyakA vinAza hone sarva kuTucakA hI nAza hotA hai isaliye maine dUsarokA dhana haraNa kiyA yaha ayogya kArya kiyA hai rero pariNAma honA. hamane rakhI gairaha kA haraNa kiyA yaha bahuta ayogya kArya hamase huA, hamArI strIkA kisAne haraNa karane para jaisA hamako atizaya kaSTa hotA hai vaimA unako bhI hotA hai yaha anubhavase prasiddha hai. aise pariNAma honA, gaMgAdi nadiyA hamezA apanA anaMta jala lekara samudra meM praveza karatI haiM tathApi samudrakI tRpti hotI hI nahIM. yaha manuSyaprANI bhI dhana milanesa tRpta nahIM hotA hai. isa tarahake pariNAma durlabha hai. (satpuruSa ke mukhameM kaThora vacana, sUryamaMDalameM aMdhakAra, tInakrodhI manuSyameM dayA, lobhI manuSyameM satyabhApaNa, abhimAnI manuSya meM paragaNoMkA stavana, strImeM mAyArahitapanA, duSToMmeM kutantratA, kapila, baddha bagairaha AtAbhAsoke matameM bastuke satyasvarUpakA jJAna ye jaise durlabha haiM. vaisA manuSyatvakI prApti honA durlabha hai.) deza, kula, rUpa: Arogya, dIrghAyu, buddhi, zAstrazravaNa, grahaNa, zraddhA, aura saMyama ye uttarottara durlabha haiM. yahAM AcArya uttama deza janma honA durlabha hai isa viSayakA varNana karate haiMkarmabhUmija, bhogabhUmija, antIpaja aura saMmamchima aise manuSyoMke cAra bheda haiM. DhAI dvIpoMmeM pAMcabharata kSetra, pAMca airAvata kSatra aura pAMca videha kSetra aisI paMdharA karmabhUmiyAM hai. pAMca haimavata kSetra, pAMca haritra kSetra, pAMca devakuru, pAMca usara kuru, pAMca ramyaka kSetra aura pAMca haraNyavata kSetra esI tIsa bhAMgabhUmiyA hai. Page #682 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA bhAcAra 662 lavapAsamudra aura kAlodadhi samudra ke madhyameM chAnaveM antadvIpa haiM. cakravartIkA sanya, mUtaneke, aura ganeke sthAna, vIrya, nAkakA mala, kapha, kAnakA mala, dAMtoMkA mala inameM agulakA asaMkhyAta bhAga pramANa zarIrake dhAraka sammUcrchana manuSya utpanna hote haiM. bhogabhRmi aura anta poMkA choTa karmabhUmimeM umpatti honA durlabha hai. karmabhUmimeM bhI varvara, cilAtaka. pArasIka bagaire dezIko choDakara aMgadeza, vaMgadeza, magadha garaha dezoM meM utpatti honA durlabha hai. uttama dezoMkI prApti hone para bhI cAMDAla, dhIvara, camAra, hora vagare nIca kuloMko choDakara tapa karaneke liye yogya arthAt munidharma dhAraNa ke yogya kulameM, jAtimeM, janma honA durlabha hai. mAtAke vaMzako jAti kahate haiM. uttama kulakI prApti honA kyoM kaThina hai isakA vivecana uttama jAti, kula, rUpa, aizvarya, jJAna, tapa, pala inakI prApti honepara garva na karanA anya loka bhI ina guNoMse merese bhI Adhika hai aisA samajhakara gaI rahita honA, dUsaroMkI avajJA na karanA, jo guNoMse zreSTha haiM unake sAtha namratAkA vyavahAra karanA, dUsaroMke pUchane para bhI anya doSoMkA kathana na karanA, apane guNoMkI stuti na karanA ityAdi pariNAmoMse ucca gotrakarmakA baMdha hotA hai jisase manuSya ucca kulameM utpanna hotA hai. paraMtu mukhaghuddhikA manuSya uparyukta pariNAmoMkA svIkAra nahIM karatA hai. jo viparIta pariNAma haiM. unameM vaha prati karatA hai, jisase usako nIcagotrakA baMdha hotA hai. aise viparIta pariNAma honese pUjya-uccakulakI prApti nahIM hotI hai. isaliye ucca kula durlabha hai. anya graMthoM meM isa prakAra varNana hai jo puruSa jAti, kula, rUpa, aizcayeM, AjJA, zarIravala athavA tapa ityAdikI prApti honase unmatta hokara dusaroM kI niMdA karate haiM athavA apanI prazaMsA karate haiM. dusaroMkI avajJA, anAdara aura azubha nAmakarmakA caMdha kara lete haiM. jisase isa saMsArameM unako niMdya kulAdikameM janma dhAraNa kara pratisamaya niMdA, apamAna, vagairaha duHkha bhogane par3ate haiM kyoMki usane pUrvajanmameM atyaMta abhimAna dhAraNa kiyA thA. . paraMtu jo purupa kula, jAti vagairahakI utamatA prApta karake bhI dUsaroM ko apanese bhI buddhIse viziSTa samajhatA hai, jo kisI kA apamAna, avajJA nahIM karatA hai, jo buddhimAn ko dekhakara namra hotA hai, pUrana para bhI jo dUsaroMke doSoMkA varNana nahIM karatA hai. apanameM guNa rahate hue bhI garvarahita hokara unakA kathana karatA nahIM vaha muNyapuruSa ukacagotra zubhanAmakarma inakA tIna baMdhakara isa saMsArameM sarva lokAMkA pyArA banatA hai. Page #683 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAkhA mUlArAdhanA ucca kulAdika jaise durlabha hai vaisI nIrogatA arthAt rogarahitadeha prApta honA bhI durlabha hai. prANioMko bAMdhanA, tADanA, mAranA, jalAnA asa pAnI na denA ityAdi kAryase asAtAvedanIya karmakA vi baMdha hotA hai. isa vimeM prazaMdaleM hemA vivecana AyA hai jo mUrkha manuSya dayAkA tyAgakara tIna saMkleza pariNAmI hokara anya prANIko bAMdhanA, toDanA, pITanA prANa lenA, khAneke aura pInake padAthoM se vaMcita rakhanA aise hI kArya hamezA karatA hai. ela kAyama hI aganeko sukhI mAnakara jo nIca puruSa aise hI kArya hamezA karatA hai. aise kArya karate samaya jimake manameM pazcAttApa hotA nahIM usako niraMtara amAtAveda ya karmakA baMdha hotA hai. jisase unakA deha mazA rogapIDita hI rahatA hai. taba usakI buddhi va kriyAe naSTa hotI hai vaha puruSa apane hitakA udyoga kucha bhI nahIM kara sakatA hai. isa viSayameM graMthAMtarameM esa ullekha milate haiM yaha prANI adyapi jItA hai to bhI rogarUpI mahAyajase usako sadA bhayakI prApti hotI hai. jaise AkAzase akasmAt vajrapAta hotA hai vaise akasmAt roga Akara manuSyako pakaDanA hai jisase usakA deha naSTa hojAtA hai. jabataka deha rogame pIDita huA nahIM tabataka hI dehameM sAmarya, Adhya, sauMdarya rahate haiM. jabataka havAkA dhakkA phalako nahIM lagatA hai tabataka vaha DhaMTalase saMlagna rahatA hai. vahI dahameM rogakA aDDA jama jAnepara usake rUpAdika saba guNa vahAMse prayANa karate haiM jaisA agni jaba gharako cAro orama laganepara samartha puruSa bhI umamese apanI amRlya vastuoMkA rakSaNa nahIM kara sakatA hai. vaise rogase daha pATina honepara apanA hita sukhase karane meM yaha jIva asamartha hotA hai. jo prANI hamezA parajIvoMkA ghAta karake unake priyajIvita kA nAza karatA hai vaha prAyaH alpAyuSI hI hotA hai. AyuSyakA nAza honeke bahuta nimitta haiM pAnI, agni, vAyu, sarpa, bicchu, roga, zvAsocchvAsa kA ruka jAnA. AhAra na milanA, aura vedanA ityAdikoMse AyukA kSaya hotA hai. isavAste manuSyajanma prApta honepara bhI dIrghAyuSya kI prApti honA mulabha nahIM hai. Tage Page #684 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 6. yadyapi Ayu zabda sAmAnyakA vAcaka hai tathApi yahAM dIrghAyuSyakA vAcaka mAnA hai. anyathA AyuSya mAtra to saMmArI jIvoMko sulabha haiM hI. deza, kula, jAti, nIrogatA vagairaha kI mApti honepara bhI buddhikA lAbha honA baDA kaThiNa hai. buddhikA artha yahAMpara paraloka kI prApti karA denevAlI buddhi aisA hai. arthAt paralokameM isa AtmAkI hita karanevAlI buddhi durlabha hai. sAmAnya jJAna prApta honA kucha kaThina nahIM hai. jaise meghapaTalase AcchAdita honepara sUryakA prakAza bhRtalapara nahIM AtA hai, vaise jJAnAvaraNIya karmake udayase AtmAkI jJAnazakti AcchAdita hotI hai. midhyAtva karmakA udaya honese jJAnameM viparItapanA hotA hai. arthAt padArthakA sathA svarUpa jAnanemeM asamartha hotA hai. usakA viparIta svarUpa samajha letA hai. AtmA nAmaka koI padArtha hI nahIM hai. ataH yaha zubhAzubha karmakA kartA haiM aisA mAnanA nirmUla hai. zubhAzubha karma sukha aura duHkharUpI phala utpanna hotA hai. aura yaha AtmA usakA anubhava lenemeM lIna hotA hai. yaha kahanA yA mAnanA niHsAra hai, AtmA pApa yA puNya karmake vaza hokara paralokakI prApti kara letA hai yaha vacana bhI mizrayA hai. isa viSaya meM anyatra aisA kahA hai-paraloka nahIM hai. AtmA aura pApa puNya nahIM hai. dharma aura adharma nAmakI cIja bhI nahIM hai. kyA kisIne svarga dekhA hai ? athavA bhayaMkara duHkha denevAle nArakiyoM ke nivAsasthala bhI dekhe haiM ? karma baMdha, aura mokSa kyA cIja hai ? arthAt kucha bhI nahIM hai. baMdha aura mokSa na hone se tapazcaraNAdika karanA vyartha hai. prApta hue suMdara strI vagairaha puruSoMkA yatheccha sevana karanA cAhie. kyoMki pratyakSa ko choDakara apratyakSa cIjoM kI abhilASA karanA buddhimAnakA kartavya nahIM haiM. isa viSaya meM koI vidvAna aisA kahate haiM- solaha varSa kI strI aura vIsa varSakA javAna puruSa inakA hAva bhAvapUrvaka kaTAkSapAta, hAsyamizrita bhASaNa aura ratikrIDA yahI svarga hai isase aura svarga nAmakI cIja hI nahIM haiM. yaha zrI makaradhvaja kI jayapatAkA hai. isase saMpUrNa padArthoM kI saMpatti prApta hotI hai. svarga aura mokSakI icchAse jo durbuddhi loka isa strIkA tyAga kara banameM prayANa karate haiM ve strIkA tyAga karaneke aparAdhase daMDita kara diye jAte haiM. kitanoMkA muMDana kiyA jAtA hai. koiyoMko raktavastra paharAyA jAtA hai, koI jaTAyukta aura koi 4 664 Page #685 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RRBT mUlArAdhanA AzvAsa kApAlika kiye jAte haiM. arthAt hAtha meM kapAlapAtra lekara mikSArtha bhramaNa karane lagate haiM. arthAt kA tyAga kara jo vanameM jAte haiM unakI aisI durdazA hotI haiM. aura jo usakI AjJA zirodhArya samajhakara pravRtti rakhate haiM. unako yahAM hI svarga aura mokSakA sukha milatA hai. aura bhI isa viSayameM koI vidvAn esA kahate haiM pAnIkA babUlA jaisA zraNa ke bAda pUrNa naSTa hotA hai. jIva bhI dehakA nAza honepara vinaSTa hote haiM. paralokako prayANa karanevAlA AtmArI nahIM hai. do sATokaLI siddhi kaisI hogI ? arthAt jIvanAmaka padArtha nahIM hai. isa liye paralokakA bhI abhAva hai. ese aura isake sadRza aura bhI vicAra yuddhI darzanamohanIya karmake udayase utpanna hojAte haiM. jIyoM meM buddhi to hotI hai. paraMtu usane kumArgakA Azraya liyA hai. jIvoMko yathArtha ratnatrayamArga dikhalAne vAle sadaguruoMkA saMsarga milanA bar3A hI kaThiNa ho rahA hai... yatijana arthAt sadgurU yathArtha jJAnarUpI netrake dhAraka hai. saMpUrNa mANioM meM ve dayA karate haiM. ye lAbha kI, gakArapuraskAra kI apekSA nahIM karate haiM. caturgatioMmeM saMsArIjana hajAge yAtanAyeM bhAga rahe haiM yaha dekhakara unake aMtaHkaraNase dayAkA pravAha rahatA hai. " aho ye ajJajana mithyAdarzanAdi azubha pariNAmoMse azubhagatiko utpanna karanevAle karmAkA baMdha kara rahe haiM ina karmose chUTanekA upAya ye loka jAnate nahIM hai. isase hI ye dIna prANI apAra duHkharUpI samudra meM praveza kara duHkha bhoga rahe hai " aisA vicAra sadguru manameM karate haiM. aise sadgurukA saMsarga honA durlabha hai. darzanamohanIya karma aura jJAnAgharaNIya karmakA udaya honese loka yatIke guNoMko jAnate nahIM aura unake Upara zraddhAna bhI karane nahIM. isI liye unake pAsa ve jAte nahIM. jabataka satguNoMkA svarUpa nahIM jAnA jAtA hai tabataka usakA svIkAra karane kI pravRtti lokaoNma nahIM dIkhatI hai, cAritramohanIya karmake udayase prANIkI hiMsA loka svayaM karate haiM, karavAna hai aura anumodana dete haiM. hiMsAdika kAryoko karanevAle lokoM meM prIti rakhate haiM. jo himAdi akAyoMko nahIM karane dete hai unameM loka prema karate nahIM. jaba manameM ahiMsAdika guNayuktoMpara premahI nahIM to unameM saMsarga aura unakI sevA kaisI hogI ? ANS.ORMATION Page #686 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - pUnArAdhanA AvAsa - --- yaha sAdhusevA saMsArakA nAza karatI hai, krodhAdi azubhapariNAmoMkA upazama karake jJAnako car3hAtI hai, sAdhusevAse puNya aura yaza baDhate haiM. satpuruSAMkA eka bAra darzana bhI huA to yaha bhI saMsArakA nAza karaneme kAraNa hotA hai. to unakI sevA karanekI yogyatA milanepara yadi hamane unakI sevA kI to usase hamAre saMsArakA nAza hone meM kyA dara lagegI? yadi sajjanoMkI sevA hama nahIM kareMge to hamako jJAnakI prApti nahIM hogI. jJAnake pinA dramako hirA karanevAle devapUjA, svAdhyAya bagairaha kA~kA svarUpa jJAta nahIM hotA hai, ataH mokSakI prApti hotI nahoM. sAdhuoMkI upAsanA karanese yadi paramparAse bhI mokSakI prApti hotI hai to sAdhuoMkI sevA karanevAle manuSyoMkI kyA hAni aura zrama hogA -1 arthAt mokSaprApti ke samAna jagatameM dUsarA anupama lAma hai hI nahIM ataH manuSyane sAdhuoMkI sevA zramakI paravA na kara karanI cAhie. mokSaprAptike icchuka vidvAna loga avazya sAdhUkA Azraya kareM, kyoMki mAdhu puruSa AzritajanAko Anandase akSaya mokSa arpaNa karate haiM, abhimAna aura moha dUrakara iha para lokameM hitako cAhanevAle manuSya satata matpuruSako vinayale metrA kareM, kyoMki, jagatameM sanyurupa taparUpI vaibhavase yukta hone hai. arthAta mahAna pampojanAkI sevA avazya karanA cAhie, daivayogase muni sahavAsa prApta bhI huA parantu unase hamane hitakA upadeza nahIM sunA to unake sahavAsa kA phAyadA hamane nahIM liyA aisA hI samajhanA cAhie, yadi hamane khetameM bIja nahIM boyA aura vRSTi huI to usa vRSTi se kucha phAyadA nahIM hai. vaise satpuruSakA upadeza hamane sunA nahIM to unakA sahavAsa vyartha hI huA aisA samajhanA cAhie. yatIzvarake samIpa jAkara hama yadi unakA hitopadeza suneMge to yatisamAgama saphala huA aisA samajhanA cAhie. isalie hitopadeza sunanA darlabha hai aisA AcArya kahate haiM. satpuruSoMkA upadeza sunane ke lie jAkara bhI koI vahAM sote hai, athavA apane pAsa baiThe hue manuSya ke sAtha bAtAlApa karate haiM athavA unakA vacana sunate haiM satpuruSake upadezaka tarapha unakA lakSya nahIM jAtA. pragaTa kiye dharmake mAhAtmyapara mohanIya karmake udayase unakI aruci ho jAtI hai. Page #687 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ilArAvanA AzvAsaH 667 EMANjAww tainmen athavA matimaMda honese unake upadezakA rahasya nahIM jAnanese unameM usakA prema utpanna nahIM hotA hai| - premake binA janameM sunanekI utkaMThA nahIM hotI hai. isa viSayameM AcArya aisA karane hai mokSaprApleike upAyakA arthAt ratnatrayakA upadeza denevAle AcArya ke vasatikAmeM jAkara bhI jo pramAdase anya logoMkI bAteM sunanemeM apane cittako ekAgra karatA hai vaha mUrkha manuSya sarovarake pAsa jAkara bhI kIca- | / hameM phaMse hue manuSya ke samAna samajhanA cAhiye. yadyApi satpuruSake pacana sunane para bhI usakA abhiprAya dhyAna meM rakhanA durlabha hai. kyoMki jIvAdi vastuoMkA mvarUpa sUkSma honese aura vaha pUrvakAlameM kabhI sunane meM nahIM Anese usakA abhiprAya manameM samajhanA kaThina hai. yadyapi jJAnAbaraNIya karmakA kSayopazama vizeSa honasa buddhijIvAdiyoMkA sthala jAnegI, dhargakA bampa jAgI tathApi jAne hue jIvAdika svarUpameM aura dharmasvarUpameM zraddhA utpanna honA dulaMga I. yaha zrIjinezvarakA dharma hiMsAtmaka hai. yaha satyake AdhAra para hai arthAt satyapanA isakI nIya hai. para. dhana haraNa na karanA yaha isakA svarUpa hai. naMu prakArase macarya dvArA isakA saMrakSaNa kiyA jAtA hai, saMpUrNa parinahA~parase mamatva dUra karanA yaha isakA dhyeya hai. vinaya isakA mUla hai. isa dharmake AcaraNa manuSyako samyagjJAnakI prApti hotI hai. kSamA mRdupanA arthAt abhimAnakA tyAga, niSkapaTapanA, saMtoSa ityAdi guNa isa dharmake alaMkAra haiM, yaha narakakA mArga baMda karane ke liye vajArgalA ke samAna hai. pazugatirUpIbelIko kATaneke liye yaha jinadharma kulhADIke samAna hai. duHkharUpI parvatake zikharoMko vidhvasta karane ke liye yaha dharma kaThora vanake samAna hai. moharUpI mahAvRkSako samula upADaneke liye yaha dharma joradAra havAke samAna hai. vRddhAvasthArUpa banakI agnIkI jvAlAyeM yujhAneke liye yaha varSAkAlIna bRSTi karanevAlA megha hai, maraNarUpa hariNakA ghAta karaneka liye yaha dharma vAgha tulya hai, bhayaMkara rogasapoMko yaha garuDake samAna hai. saMpattirUpI gaMgAnadIkI utpattike liye yaha dharma himaparvata hai. agAdha zokarUpI kIcaDako yaha setU hai. yaha jainadharma saudaryakA pitA hai. aizvayerupa ratnAkI aha khAna hai. kuyonivana meM bhramaNa karanevAle prANioNko yaha dharma muktinagarako lejAnevAlA hai. aise jinadharmake Upara zraddhA honA atizaya durlabha hai. - - - CARANE Page #688 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlArAdhanA 668 darzanamohanIya kamake udayase loka isase muMha moDate haiM. darzanamohanIya karmakA upazama, bhaya athavA kSayopazama jaba hotA hai rAtra isa para mahitakAraka dharmapara prANI zraddhA karane lagate haiM. zraddhA na karanepara bhI saMyama-cAritrakI prApti honA adhikahI kaThina hai kyoMki pratyAkhyAnAvaraNI karma jIvako cAritrapAlana karane meM pratibaMdha karatA hai. isa viSayameM pUrvAcArya aisA kahate haiM - manuSyako satyadharmakA svarUpa aMDe kaSTase mAluma hotA hai, bAna honepara dharmameM pravRtti karanA usase bhI adhika kaTina hai. jIvAdika taccoM kA svarUpa jisane jAnA hai aise manuSyako dharmakA svarUpa jAnakara usameM sthira honA cAhiye aura isa dharmakA AcaraNa karate samaya pramAdako choDa denA cAhiye. eka kSayAparyata bhI usakA Azraya nahIM karanA cAhiye. . pApakArya aranekI apekSA dharmAcaraNa karanA adhika sulabha hai. paraMtu eka kSaNaparyaMta bhI dharmAcaraNa karanA manuSyako kamisa i.khatA hai. isameM koI AzcaryakI bAta nahIM hai. pApakarmake tIvra udayase manuSya mUDha hote haiM. eka tuccha kavaDIko bhI mahatvakI cIja samajhakara yaha mUha mAnava usakI prAptike liya mahAnparizrama karatA huA dekhA jAtA hai. paraMtu taba manuSya deva aura manuSyakA aizvarya denameM samartha mokSakA mUla aise saddharma meM apanA hRdaya sthira karatA hai. mRha manuSya ahita kAryameM hI prayatna karatA hai. aura paramahitakara dharma hamezA AlasI rahatA hai. yaha yogyahI hai. yadi manuSya esI prani na karegA to usakA saMsArameM bhramaNa kaisA hogA? saMyamakI-munidharmakI bhI jo ki paraMparA durlabha hai prApti huI to bhI alpajJa guruka samIpa sIkhanA dhAraNa karanevAle muniko saMsArame bhaya utpanna karanevAlA dharmopadeza milanA kaThina hai. isa liye bahuzrutaja AcAyaMkA Azraya karanA hI yogya hai. aimA itanA vivacana karanekA abhiprAya hai. alpajJa AcAryase kSapakako uttama-bhavoddhAraka dharmopadeza nahIM milane se maraNakAlameM vaha saMyamame bhraSTa hotA hai. tAtparya yaha hai ki dIrgha kAlataka prANisaMyama aura iMdriyasaMyamakA pAlana kSapakane kiyA thA paraMtu maraNa samayamai usase vaha bhraSTa honase vaha cAritrArAdhAnAse rahita ho jAtA hai. saMyamase bhraSTa vaha kyoM hotA hai isa praznakA Page #689 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH 669 uttara yaha hai - manoja aura amanojJa padArtha sarvatra aura hamezA rahate haiM. aura antaraMga kAraNa jo karma usakA udaya honase dunivAra rAga, dveSa, aura mohakI utpatti hotI hai, jisase vaha cAritra kA tyAga kara baiThatA hai. jaise bAMsaka samudAyameMse choTA bAMsa kulhADIse kATa sakate haiM parantu vaha ukhADakara nikAlanA atizaya kaThina hai. vaise saMyamIkA mana janna viSayoM meM Asakta hotA hai to usase usako nikAlanA duHsAdhya hotA hai. arthAt manameM utpanna hue rAga dvepa naSTa karanA kaThiNa kArya hai. isa vivecanakA yaha abhiprAya hairAgadveSoMkA parAjaya karane kI kSapakane pratijJA kI thI tathApi zarIrasolakhanA karanepara jaba vaha bhUka pyAsa vabharaha parIpahoMse pIDita hotA hai aura usako sahana karane kA sAmarthya kama hotA hai taba atajJAnake pati manakI ekAgratA naSTa hotA hai. zrutavAna, ekAgratA na hone se rAga dveSa utpanna hote haiM aura vaha kSapaka cAritrArAdhanAsecyuta hotA hai, - aise samayama yadi bahuzruta AcAryakA magama pAsa hogA to ve rAgadevoM kI utpani na hogI aisA upadeza dete haiM. zarIra aura bhogAma vairAgya utpanna hogA esI kathAyeM usako kahate haiM. aura cAritrArAdhanAmeM usako sthira bhoga aura zarIra meM barAmya utpanna karanevAlI kathA arthAta upadeza isa prakAra hai narakameM nArakioMko duHkhahI duHkha hai. sukhakA leza bhI vahAM nahIM hai, tiryaca prANI, deva aura manuSya inako kisI pradeza meM kisI kAlameM aura kisI prakArase thoDAsA sukha milatA hai. nAnA kuyonimeM bhramaNa karanevAle isa jIvane jo aparimita duHkha prApta kiyA hai vaha itanA adhika hai ki Ajataka aneka zarIra dhAraNa kara isane jitanA sukha prApta kiyA hai usase vaha anaMta guNita hai. arthAt jitanA sukha isa jIvane Ajataka bhogA hai vaha bhoga hue daHkhakA anaMtacA bhAga bhI honA kaThina hai: isa janmasAgarameM yaha eka jIva sukhaMka eka bhAgako kitane dina bhogegA. jaisa banama atizaya bhayAkula hariNa duHkhoMse vyApta honese mukhakA ati alpakAla meM hI thoDAsA anubhava letA hai. jo sukha anaMtabhavameM bhramaNa kara yaha prANI prApta karatA hai usakA eka bhavameM yaha prANI kitanA hissA prApta kara legA yaha vicAraNIya hai. jaise meghoMkA pAnI lavaNasamudrake pAnIse milakara khArA bana jAtA hai, vaise isa jIvakA atyalpa sukha duHkharAzImeM milakara du:kharUpa hI hojAtA hai. THERE Page #690 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .pUlArAdhanA AcA isI saMmArameM jisako loka sukha yaha nAma dene haiM, vAstavika vaha mukha he hI nahIM. vaha kevala pUrvakAla meM utpanna hue duHkhAko dUra karanakA ilAja mAtra hai. prathamataH jo duHkha utpanna hotA hai usake ilAjako hI sukha kahate haiM. yadi prathama duHkha nahIM huA to sukha kI kalpanA bhI utpanna nahIM hogii| tRSNAkA zamana karanekeliye manuSya pAnI pItA haiM. aura bhUkha kI bedanA naSTa karanekAlaye bhojana karatA hai. jala, havA aura sUryasaMtApakA nivAraNa karaneke liye loka gharakA, gubakA AcchAdana karaneke liye vastrakA, aura nidrAkA zrama dUra karanekaliye zudhyAkA Azraya karate hue dekhe jAte haiM. kA amara karane ke liye ghoDA, gADI vagairaha upAya hai. aura zramase utpanna hae svedako haTAnekA jalasnAna karanA yaha upAya hai. athavA ekasthAna meM svastha baiThanA yaha zrama dUra karane kA upAya hai. durgadhakA nAza karane ke liye sugaMdhi padArthoMkA sevana karanA yaha upAya mAnA jAtA hai. zarIrakA kurUpatA dUra karane ke liye alaMkA. roko dhAraNa karanA yaha upAya hai. aratiko haTAne ke liye kalAoMkA abhyAsa karanA yaha sarva pranikArarUpa honase isako hI loka mukha samajhate hai. jaise rogase pIDita manuSya rogajanya duHkhakA pratikAra karanekAlaye auSadha grahaNa karatA hai. devoMke aura manuSyoMke bhoga jinako ce sukha rUpa samajhate haiM ve saba duHkhakA pratikAra karanemeM kevala nimittamAtra hI haiM. pittaprakopase jisake sarva aMgameM dAha ho rahA hai vaha manuSya zItapadArthoMkA sevana karatA hai unako yadi vaha ajJAnI bhoga yaha nAma degA to vaha anAdika padA)ko bhI bhoga nAma degA. isa jagata meM pAnI bagaraha padArtha sarvathA sukha hI dete haiM aisI kalpanA karanA bhI bhUlase khAlI nahIM hai. isaliye ve padArtha duHkhakA pratIkAra karanevAle hai itanA hI samajhanA cAhiya. usameM bhAMgatA karanA yogya nahIM haiM, jo anna bhUkhase pIDita manuSyako sukhakA kAraNa hotA hai vahIM vRzamanaSya ko viSasamAna ho jAnA haiM. u. tAse pIDita huA manuSya jina cIjoMko cAhatA hai ye cIja zItakAla meM duHkhadAyaka hotI hai. isa jIyako cakravartI ke sukhase dRpti nahIM hotI hai. cakravartI apane cakraratnake prabhAvase deva manuSya aura vidyAdharoko jItate haiM, unake pAsa kSayarahita nau nidhi rahate haiM. ve caudaha ratnoMke svAmI hokara dasa prakAra ke bhogoMkA anubhava lete haiM to bhI unase unakA mana tRpta hotA nahIM. deva bhI devAMganAoMse prApta honevAle viSayasukhase tRpta hote nahIM hai. devoMkA AyuSya aneka sAgarokA 670 Page #691 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA // AzvAsa: rahatA hai. ve AmaraNa taruNa hI hote haiM. ve hamezA devAMganArUpI latAsamUhase ghire rahate haiM to bhI unako inase | utpanna honevAle sukhase tRpta hotI nahIM. devAMganArUpI latAvanakI AcArya isa prakAra nirUpaNA karate hai svAbhAvika arthAt janmase hI sAtha utpanna huye aise divya alaMkAra, puSpamAlA, divyavasa, divya ezvayaM etadrapa skaMdhase yaha devIlatAvana suMdara dIkhatA hai, mana aura netroMse AdAda denevAle sauMdaryapuSpoMsa yaha devIlatAbana puSpita hai. ina latAoMko vilAsa rUpI manoharatA AtI hai, sukumAratArUpI navIna komala aMkura inakI zobhA bar3hAte haiM. ye latAyeM apane zarIrake sugaMdhase TigaMganAoMkA mukha magadhita karatI haiM. inakA jvaroSTrapallaca muMgAke samAna manako lubdha banAtA hai. ye latAye kaThina, unnata arthAta puSTa aura gola ema stanarUpI phaloMse kamanIya dIkhatI haiM madanarUpa dakSiNa vAyuke jhakorose ye DulatI haiM, suMdara bAhurUpI suMdara zAkhAbhose manAhara dIkhatI hai. camakIle suvarNa ke kamarapaTTArUpI taTame yukta, kAmajalase bharA huA, aima vizAla jadhana rUpI sarovarale ye sohatI hai, zabda karanevAle na purarUpI bhramaroMse kalakala zabda karane vAlI aisI devAMganArUpa latAoMse dhire hote hue bhI deya tRpta nahIM hote haiM. aura bhI aneka bhAgya padAthoMse unakA mana tRpta hotA nahIM, yadi devoMke mana itanI sukhasAmagrI milanepara bhI atRpta hI rahatA hai, to manuSyakA mana kaisA tRpta hogA, tIvratara puruSavedakA jaba udaya hotA hai taba vaha agnIke samAna manubdhake manako jalAtA hai. aise samaya strIsaMmogarUpI auSadhase bhI usa manakI jalana zAMta nahIM hotI hai. svIsaMgogame kAmAni adhika hI padIpta hotI hai. rUpa, tAruNya, vilAsa, caturatA, saubhAgyAdikapte ekase dUsarI adhika, dUsarIse tIsarI adhika aisI uttarottara adhika 2 maMdarI striyAM najarameM A jAnase unake saMgamakI manameM abhilApA bar3hatI hai jisase kAmavadanA puruSako adhika vyAkula karatI hai. koi liyA apane patikA tyAga karatI hai, athavA mara jAtI haiM. azvA balavAna puruSa unako hara karala jAte haiM, athavA svayaM yamake pAsase jakaTA huA icchA na hote hue bhI strIko choDakara yamamaMdirako jAtA hai. // 671 Page #692 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH mUlArAdhanA marane kI avasthAmeM vaha dIna puruSa apanA mukha ughADakara, netroMkI TakaTakI lagAtA huA, ronese jisake netroM para sUjana aura lAlapanA AgayA hai aisA hotA huA apanI prANapyArIko choDakara cala basatA hai. sphaTikamaNioNkI mAlA jaisA samIpake padArthakA guNa grahaNa karatI hai vaise triyoM ke zarIra samIpastha vyaktike guNoMphA grahaNa karatA hai. saMdhyAkAlIna meghAkI paMkti lAlaraMga manohara dIkhatI hai parantu unakA yaha raMga zIghra hI naSTa hotA hai. vaise khiyAkA prema utpanna hokara zIvahI vilayako prApta hotA hai. arthAt Aja eka puruSa para unakA sneha jama jAtA hai to kala ye dUsaroMpara prema karegI. strIkI prApti honA bhI durlabha hotA hai. strI, vastra, gaMdha, mAlA vagaraha padArtha milanepara samartha loka jabaradastI se hara lete haiM. isase mana maya ukta hotA hai / ke kharya mere ko prApta hue hai parantu koI isako le to nahIM jAyagA aisA bhaya manameM utpanna hotA hai, aisA bhaya honese ye padArtha AtmAko sukhadAyaka hote nahIM. inakI prApti ke lie khetI vagairaha chaha karma karane par3ate haiM. ina padakarmose saMpattirUpI phala prApta hogA hI aisA niyama nahIM hai aura inameM parizrama bahuta karanA par3atA hai. inameM hiMsAdika pApakriyA karanI par3atI hai aura ye karma antama durgati kI prApti meM kAraNa hote haiM aisA upadeza dekara bahuzrutajJa AcArya kSapakako bhogoMse virakta karate haiM. zarIrakA bhI vAstavika svarUpa dikhAkara AcArya virakta karate hai yaha zarIra apavitratAkA nidhAna hai. arthAt isake saMpUrNa avayava apavitra padArtha se hI bane haiM. yaha zarIra AtmAke Upara ladA huvA mAno vAjhAhI hai. isameM eka bhI padArtha sArayukta nahIM hai. yaha aneka saMkaToM se ghirA rahatA hai. rogarUpI dhAnyakI utpattikA yaha sthAna hai arthAta isameM aneka roga utpanna hote haiM. vRddhAvasthArUpI pizAcinIkA yaha zmazAnagRha hai. mAnyakulameM paidA huA, vizAlakIrtiyukta, aura muNI aimA bhI manuSya daridrI honepara isa zarIrakA poSaNa karane ke liye. nAca karma karatA hai, zrImAnoMke Age dauDatA hai. unake saMdeza eka sthAnase dusaroMko pohocAtA hai. aura unakA ucchira bhojana khAtA hai. isa viSaya meM pUrvAcArya esA kahate haiM isa zarIrake aMdara, bAhara aura madhya meM bhI kucha bhI sArabhUta vastu nahIM hai. jisako mana svIkAra karegA arthAt jaba hama dehake mbarupakA maname vicAra karate hai to usameM koI sArabhUna padArtha dIkhanA nahIM. isavAste || sArajJa vidvAn tucchajanoMne kAmapUrtikaM liye pasaMda kiye hue isa deha kI icchA nahIM karate hai. Page #693 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AvAsa: isa dehameM vAyukA prakopa honese koi roga utpanna hote haiM koi pitta aura kaphake prakopase utpana hote haiM. rogoMke utpattikA abhyaMtara kAraNa pApa hai aura bahiraMga kAraNa vAtAdikoMkA prakopa honA yaha hai, ina rogAMse yaha deha pIDita hotA hai. duHkhauko kAraNabhUta yaha deha nAzavaMta hai aisA samajhakara he Atman arthAt he kSaSakatUM aneka prakArace dharmasAdhana kara. yaha deha rakta aura vIryake saMyogase utpanna hotA hai. zithila haDioMsehahirUpa khaMboMse isa dehakI racanA huI hai. snAyuoMse yaha sarva taraphase jakar3A huA hai. zirAoMse veSTita hai. mAMsa, raktarUpI pAnI aura kIcaDasa yaha lipA gayA hai. isa dehameM rogoMne nivAsa kiyA hai. aise zarIrako kona sparza karegA. isa taraha zarariniyaMjanI kathA kaha kara AcArya kSapakako cAritra meM sthira karate haiM. gaditthapAdamUle hA~ti guNA evamAdiyA bahugA // Na ya hoi saMkileso Na cAtri uppagjadi vivattI // 447 // vijayodayA--gIdatthapAdamUle gRhItArthasya SaDbhutasya pAdamUle / hoti bahugA guNA gIdAtho puNa avagassa chantyeSamAtisUtrAMcakamirdinaH / yahora saMkileso naiya bhayati saMklezA Na vA pi jappara vipattI ma ghopacate vipatnatrayasya / tasmAdAdhAravAjAcAryaH upAdhayaNIyaH ityupasaMhArarAti aadhaarvN|| yUlAga --vivattI rtntryvinaashH| AdhAravAn / / artha-jo AcArya sUtrArtha hai usake caraNake samIpa jo kSapaka samAdhyartha rahegA usako upayukta guNoMkI prApti hotI haiM. usako saMklaza pariNAma nahIM hoMge aura ratnatrayameM kucha bAdhA bhI upasthita nahIM hogI. isa liye AdhAraguNayukta AcAryakA Azraya lenAhI kSapakake liye yogya hai. isa prakAra AdhArayatna guNakA varNana huA. vyavahAravatvanirUpaNAyotsaragAthA paMcavihaM vavahAraM jo jANai taJcado savitthAraM // bahuso ya dikayapatRvaNo vavahAravaM hoi // 138 / jAnAti vyavahAraM yaH paMcabhedaM savistaram / / dattAlokitazuddhizca vyavahArI sabhaNyate / / 460 // Page #694 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRlArAdhanA AzvAsaH 674 vijayodayA-paMcavihaM ghabaddAraM paMcaprakAra praayshcittN| jo jAgadi nacado sayitvAraM yo jAnAti tatvataH savistaraM / yaso ya dikadapaThayaNo badurAiva paruta prasthApanaH / AcAryANAM prAyazcittadAne dRSeM, svayaM cAnvepa dattaprAyazcittaH / cabahAravaM hodi vyavahArayAn bhavati / pUrvAIna prAyazcitajJAMtatA dazitA, pharmadarzana karmAbhyAsazya prakhyApitaH / azAstrako yatkiMcidAyAnyAtmano'bhilaSitaM / na tena, zuga yati, zAstrajJo'vyadaekamAM, suviSAdameti / tato jJAna karmadarzanaM, kamAbhyAsa iti trayo guNAH yasya sa vyavahAravAnirayujyate // myavahAravattvaM gAthAsaptakena vaktukAma: prathama prAyazcittajJAnakarmadarzanakarmAbhyAsalakSaNaguNatrayavantaM vyavahAravantaM nirdizati-- mUlArA-bahAraM prAyazcitaM / viThThakavapaTThavaNo dRSTamAcAryaiH kriyamANamavadhAritaM / kRvamAtmanA, svasya parasya vA prayukta prasthApana prAyazcittadAnaM yena sa dRSTakRtaprasthApanaH / azAstrajJa hi yaskicana prAyazcittaM dadAti na ca tena para: zuddhayati / zAlajJo'nyadRSTakarmA karmatu vidhAdameti / / artha-pAMca prakArake prAyazcittoMko jo unake svarUpasahita savistara jAnate haiM. jinhoMne prAyazcitta dete. hue anya AcAryoMko dekhA hai aura svayaM bhI jinhone diyA hai aise AcAryako vyavahAravAn AcArya kahate haiM, isa gAthAke pUrvArddha meM AcAryako prAyazcittavatA kahI hai. aura uttarArdhameM prAyazcitta dete hue dekhanA, prAyazcitta denekA abhyAsa karanA ina guNoM kA ullekha kiyA hai. prAyazcittazAstrakA jJAna yadi na ho to jo manameM AyA so prAyazcitta degA ataH AcArya prAyazcittajJa hI honA cAhie. cAhe jo prAyazcitta denese aparAdhakI zuddhi nahIM hotI hai. prAyazcittazAstrakA jAnakAra hote hue bhI yadi prAyazcitta dete hue kisIko nahIM dekhanese prAyazcitta dete samaya ghabarAhaTa paidA hotI hai. isalie. prAyazcittakA jJAna, prAyazcittadAnadarzana aura prAyazcitta dene kA abhyAsa ye tIna guNa jisameM hai aise AcArya ko vyavahAravAna AcArya kahate haiM. 674 kA paMcavidhI vyavahAraH, ko cA vistara pramAzaMkAyAM tadubhayaM nirUpayati-. Agamasuda ANAdhAraNA ya jIdehi huti vvhaaraa|| edosa savisthArA parUvaNA muttaNidiThA / / 449 // Page #695 -------------------------------------------------------------------------- ________________ laaraassnaa| bhAdhAmaH 655 vyavahAro mato jIvazrutajJAgamadhAraNA // eteSAM mutranirdiSTA jJeyA vistaravarNanA / / 161 // viyayodayA-Agamasuda mANAdhAraNA ya jIdehi huMti vavahArA AgamaH, zrutaM, AmA, dhAraNA jIda iti eyavahArAH paMca / edAsa eteSAM bhAgamAdInAMsa parUSaNA kIrazI? savizdhArA vistArasahitA / susaNiddiSThA sUtrepu ciraMta neSu nirdiSTA / prAyazcittasya sarvajanAnAma prato'kathanIyatvAcchAstrAMtare ca nirdiSTatyAdiha nocyate / uktaM ca sayeNa ghi jiNacayaNaM soDavvaM sahideNa puriseNa // chan suvassa hu antho Na hodi saveNa NAdagdo // iti / paMcavidhatvaM vyAcaSTe -- mUlArA--Agama ekAvazAMgo prAyazcitaM / suda caturdazapUrvoktaM / ANA sthAnAMtarIsthatema anyAcAryaNa sthAnAMtasvitena apAcaNAyalA sArasya jyeSThaziSyasya haste preSitaM / dhAraNA ekAkI jaMghAyalaparibINaH saMjAtadoSastatraba sthitaH pUrvAvadhArita prAyazcitta yatkaroti / jIdaH vAsaptatipuruSajAtasvarUpamapekSya yaduktaM sAMpratikAcArya zAsrota jIda ityanye / vitthArA vistArAta / vistaramAzritya / parUvANA nirNaya: / muttaNiciThThA sUtreSu ciraMtaneSu nirUpitA boddhcyaa| ana tu noktA mAyazcittasya sarvajanAnAmagrato'kathanIyatvAt / / uktaM ca samveNa ci jiNavayaNa sodaJca saDDideNa puriseNa / / chedamudatsa du atyo Na hodi samveNa sovabo / pAMca prakArake vyavahAra konase aura unakA vistAra konasA hai isa praznakA uttara AcArya kahate haiM artha--Agama, zruta, AjJA, dhAraNA aura jIda aise prAyazcitta ke pAMca bheda hai. inakA savistara varNana prAcIna AcAryoMne sUtragraMthoM meM savistara kiyA hai. prAyazcittakA varNana sarva logoMke sAmane karanA yogya nahIM hai. anya zAstrAMtarameM isakA khulAsA kiyA hai ataH yahAM hama usakA nirUpaNa nahIM karate haiM. anyatra prAyazcitta ke viSaya meM aisA ullekha milatA hai-- zraddhAvAna sarva purUpa jinavacana suna sakate haiM. parantu prAyazcittazAstrakA artha sarva logoMko jAnane kA adhikAra nahIM hai. 6 Page #696 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 676 vyavahAravAsI parAlocitAparAdhasya kathaM prAyazvitaM dadAtItyAzaMkAyAM prAyazcittavAnakramanirUpaNAya davyaM khettaM kAlaM bhAvaM karaNapariNAmamucchAhaM || saMghadaNaM pariyAyaM AgamapurisaM ca viSNAya // 450 // dravyaM kSetraM parijJAya kAlaM bhASakRtodyamam / / samyaksaMhananamutsAhaM paryAyaM puruSaM zrutam // 462 // gAthAdvaram vijayodayA - davyaM khetaM kAlaM bhAva karaNapariNAmamucchAhaM bravyamityAdInAM vizAyetyanena saMbaMdhaH / ta trividhaM vittamantritaM mizramiti / pRthivI, Apaste jo vAyuH, pratyekakAyaH, anaMtakAyAH, prasAzceti sacittadravyamityucyate // tRNaphalakAdikaM jIveranunmizraM anittaM / saMgna ke upakaraNa mizra evaM trividhA dravyapratisevanA / varSA koyAgamanaM ardhayojanaM yA / govinA pratiSiddhakSetra gamanaM virujUrAjya gamanaM dvinAdhvagamanaM tato rakSaNIyAgamanaM / tasyAddha yadAtitaH / unmata vA gamanaM / aNtHpurprveshH| ananuzAna gRha bhUmigamanaM tyAdinA zrativA // AvazyakakAlAdanyasminkAle AvazyakakaraNe dharSAvagrahAtikramaH / ityAdikA kAlapratisevanA / darpaH pramAdaH, anAbhogaH bhayaM pradoSaH ityAdiSu pariNAmeSu pravRttirbhAva sevA // evamaparAdhanidAnaM jJAtvA prAyazcittaM prakRterbravyAdikaM zAtvA rasa baDule, dhAnyahula, zAkapalaM yavAgUzAkamAtraM vA pAnakameva vetyAhAre dravyaparijJAnaM // prAyazcittamAcarataH anUpajAMgala sAdhAra kSetraparijJAnaM / dharmazItasAdhAraNakAlajJAnaM kSamAmArthaSArjava saMtoSakAdikaM bhAvaM / krodhAdikaM vA karaNapariNAmaM / prAyazcita kiyA pariNAmaM / sahavAsArthaM / krimayaM prAyazrite prayuktaH uta yazothe, lAbhArthamuta karmanirjarArthaM iti // ucchAI utsAdaM / saMghadaNaM zarIrabalaM / pariyAyaM pravajyAkALa / AgamaM / ayaM zrutamasya bahu veti / purisaM jAtAdaro bhayAMtaraMgamAdikaM vikalpaM ca yA // 1 prAyazcittadAnakrama gAthAdvayenAha - mUlArA duvvaM sacittaM pRthivIkAyikAdikaM / acittaM tuNaphalakAdikaM / mizra saMtamupakaraNaM / vividhA dravyapratise banA || khetaM varSAsu sAdhUnAM ko dvikozaM vA gamanaM pRSTaM / tato'dhikakSetra gamanaM kSetrapratisevatA / athavA niSikSetraM viruddharAjyachidrAnmArgAntaH purAnanujJAsagRhabhUmidroNyAdigamanaM kSetrapratisevanA / kAlaM Avazyaka kAla mahA zratikramaH kAlapratisevA / bhAvaM darpapramAdAnAbhogabhayAbhikA bhAvapratisevA / evaM dravyapratisevanAdidvAreNAparAdhanidAnaM vijJAyeti saMbaMdha karaNapariNAmaH / prAyazcitAnuSThAnapariNatiM / kimayaM sahasaMvAsArthaM prAyazcitte pravRttaM uta yazo'rthaM kiMvA -- azvAsa 4 676 Page #697 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlArAdhanA AzvAsaH 677 lAbhArtha uta karmanirjarArthamiti vijJAya | ucchAI prAyazcittaM pratyudyogaM / saMghadaNaM zarIrabalaM / pariyAya pravrajyAkAla parimANaM / Agama alpaM zrunamasya bahu vati / purisa vairAgyaparo na veti ca vijJAya / dusagene AlocanA kara kahe hue aparAdhoMkA prAyazcitta denekA vyavahAracAn AcAryakA krama do gAthAoma AcArya kahata artha-dravya sacittadravya, acitta dranya, aura mizra dravya ese tIna bheda haiM. pRthivI, pAnI, agni, havA, pratyeka kAya banaspati, anaMta kAya banampati aura sajIva ina jIvoMko sacitta dravya kahate haiM. tRNakA saMstara, phalaka vagaire padArtha acitta dravya hai. jisameM jIva utpanna hue hai aise upakaraNoMko mizra dravya kahate haiM. aise tIna prakArake dravyoMkA sevana karanese doSa lagate haiM, varSAkAlameM AdhA kosa, AdhAyojana mArga muni jA sakate haiM paraMtu usase adhika ve gamana kara to vaha mAyazcittAI hotA hai yaha kSetra pratisevA hai, jahAM jAnA niSiddha mAnA hai aise sthAnameM jAnA, viruddharAjyameM jAnA, jahAM ramnA TUTa gayA hai aise pradezameM gamana karanA, yaha kSetramatisevanA hai. unmArga se jAnA, aMta:purameM praveza karanA, jahAM praveza karane kI paravAnagI nahIM hai aise gRhake jamInameM praveza karanA yaha kSetrapratisevanA hai. (tato rakSaNIyAgamanaM, tasmAdoM yadAnikrAnta ) ina padoMkA artha lagatA nahIM. mAmAyika pratikramaNAdika chaha AvazyakoMkA jo kAla niyata hai usako ullaMghakara anyakAlameM sAmAyikAdika karanA, varSAkAlayogakA ullaMghana karanA yaha kAlapratisavanA hai, darpa, unmattatA, amAvadhAnatA, sAisa, bhaya ityAdirUpa pariNAmoM meM pravRtta honA bhAvapratisevanA kahate haiM. isa prakAra aparAdhake kAraNa padAdhoMkA svarUpa jAnakara prAyazcitta denA cAhiye. prAyazcina denevAloMko AhArake padArthokA bhI jJAna honA Avazyaka hai. koI AhAra rasabahula rahatA hai. arthAt usameM rasa kA prAdhAnya rahatA hai. koI AhAra dhAnyapracura rahatA hai. kisI AhArameM zAkakI muruganA hotI hai aura kiryA meM lApasI aura zAkakI mugypatA hotI hai. koI AhAra peyapadArtharUpa gatalA rahanA hai. ye AhAraka padArthIkA bhI pAyatrittadAnAko jJAna honA cAhiye. prAyazrita karanavAloMkA aura danevAloMko anUpa, jAMgala aura sAdhAraNa ina pradezoMko jJAna honA cAhiye. jisa deza meM pAnIkI vipulatA hai usako anUpadeza kahate haiM, bana parvatAdika jisameM hai aura kama vRSTi hotI hai usa Page #698 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA bAbAsA 678 HER dezako jAmala deza kahate haiM. dono dezoMke lakSaNa jisameM hai usako sAdhAraNa deza kahate haiM. uSNakAla, zItakAla aura sAdhAraNakAla isakA bhI zAna honA Avazyaka hai, kSamA, mArdava, Ajaca, saMtoSAdi parimANoM ko bhAva kahate haiM, krodhAdika vikAroMko bhI pariNAma kahate haiM. nAyazcitta kriyA meM pariNAma aura sahavAsa inakA mo jJAna honA pAhiMya, yaha muni merA yaza ho aisA abhiprAya dhAraNa kara prAyazcitta lenameM pravRtta huA hai athavA lAbhake liye kiMvA karmAnarjarAke liMga pravRtta huA hai ityAdi hetu jAnalenA bhI AcArya ke liye Avazyaka hai. prAyazcitta lenavAlakA utsAha, zarIrasAmarthya, dIkSAkAla, AgamajJAna, arthAt yaha AgamakA alpajJAtA hai athavA bahujJAtA hai ityAdika bAtoMkA jJAna kara lenA bhI Avazyaka hai. motUNa rAgadose vavahAraM paThavei so tassa // ghavahArakaraNakusalo jiNabayaNavisArado dhIro // 451 // rAgadveSAvapAkRtya vyavahAravizAradaH / / vyavahArI dadAtyasmai prAyazcittaM vidhAnataH / / 163 / / vijayodayA-monUNa tyaktvA / rAganIse rAga dvepaM ca madhyasthaH sathiti yAvat / ghapahAra pavedi so tassa prAyavisaM dAdAti sa sUristasmai / bayadvArakaraNakusalo prAyazcittadAna phuzalaH jiNacayaNavisArado jinapraNIte Agame nipunnH| dhIro dhRtimAn // mUlArA-paThuvedi dadAti / / artha-jinapraNIta AgamameM nipuNa, dharyavAn, prAyazcitta zAstrake jJAtA aise AcArya rAga aura dveSabhAvanA choDakara arthAt madhyastha bhAva dhAraNa kara aparAdhI muniko prAyazcitta dete haiM. 678 azAtvA prAyazcittathaM yo dadAti tasya doSaM saMkIrtayatyuttaragAthA vavahAramayANato vavaharaNijjaM ca vavaharaMto su // ussIyadi bhavapake ayasaM kammaM ca Adiyadi // 452 // Page #699 -------------------------------------------------------------------------- ________________ COISTER palArAdhanA AzvAsaH - - vyavahArAparicchedI vyavahAraM dadAti yH|| avApyAsI yazo ghoraM saMsAramavagAhate / / 464 / / vijayodayA-ghabahAraM ayANato prAyazcittaM praganatazca karpatayiAna / pAvaraNikA - pahirate aticAravinAzArthineti vyavaharaNIyamAlocanAdikaM prAyazcittaM iti navadhA / apaharaMto prayacchan / ussIyadi vasIdati / kabhavapaMke / bhasaMbhAdiyavi bhayazaH tuMsAbAryo'yaM yascina dadAti nApaM para zodhayati / saMsArabhIruyatijanaM vRthaidha veza yati iti / kammaM ca prAdiyadi padhnAti karma darzanamohanIyAkhyaM unmAgApadezAt sanmArgavinAzanAya / tasmAilona dadyAsprAyazcittamiti sUtrArthaH / AcAryANAmiyaM zikSA / ghayamAcAryA yadasmAbhirdasa tadida kurviti yatkiMcana na yaktavyam / zrutarahasyAH prAyazcittadAne yatadhvamiti // . zAstramajJAtvA prAyazcittaM dadato doSamAha-- mUlArA-ajArNato graMthato'rthataH karmatazyA vidvAn / vavaharagija vyavanhiyate aticArAvinAzArthibhiranuSThIyate iti vyavaharaNIyamAlocanAdiprAyazcittam / vavaharaMto prayacchan / ussIyadi avasIdati khidyate / ajarsa tuMDAcAgho'caM yatkicana dadAti nAyaM paraM zodhayati saMsArabhImaM yatijanaM pRthA klezayatItyakIrtiH / kammaM darzanamohanIyAkhyaM karma panAti unmArgopadezanAtsanmArgavinAzanAya / Aviyadi svIkaroti // prAyazcitta ke graMthako jAnakara prAyazcitta denA yaha ayogya hai aisA varNana artha--graMthasa, arthase aura karmase prAyazcitta kA svarUpa jisako mAlUma nahIM hai vaha muni yadi bAlocanAdika nau prakArakA prAyazcitta dene lagegA to vaha saMsArake kIcaDameM phasegA arthAt saMsArameM bhramaNa karegA aura jagatameM usakI akIni phailegI. yaha tuMDAcArya hai arthAt cAhe jo prAyazcitta mukhasa detA hai. konasA prAyazcitta kisa aparAdhake liye denA cAhiye isakA to isako kucha bhI jJAna yadi nahIM hai to yaha muni oMko kaisA aparAdhase mukta karaMgA. saMsArabhIru munioMko yaha vyartha hI keza detA hai. esI lokameM usakI akIrti phailegI. manama jo prAyazcitta denekA vicAra AyA so diyA aisA karanese jinAjhAkA ullaMghana ho jAtA hai. unmArgakA upadeza karanese va sanmArgakA nAza karanese usako darzanamohanIya karmakA baMdha hotA hai. isaprakAra aza muni prAyazcitta denekA prayatna na kareM aisA AcArya ke prati yaha upadeza hai. arthAta hama AcArya hai hamane jo prAyazcitta diyA hai vaha tuma karo aisA nahIM kahanA cA Page #700 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH mUlArAdhanA hie. jinhoMne prAyazcittazAstrako jAna liyA hai aise AcArya prAyazcitta dete samaya sAvadhAnI rakhakara prAyazcita deve jisase ajJatAkA doSa nahIM lagegA. 680 jaha Na karedi tigicchaM vAdhissa tigicchao aNimmAdo // vavahAramayANato Na sodhikAmo visujcheha // 453 // vyavahArAvudhaH zakto na vizodhayituM param / / kiM cikitsAmajAnAmA rogamata cikitsati / / 465 // vijayAdayA-yadi nAma mamama munadhanavaziSyajanaparitRtavamAneNopajAtAdaMkArA mukhalokenAratAH saMti sUrayamna bhavadbhiH adA na TokanIgaH iti zikSati-jA kaMdri tirgicchigo vaidyo / aNimmAdo anipuNaH / nahA nayAAdhavahAramajAnA prAdhinamajAna-parita / sodhikAmo rasnatrayazumacAmilApaH / Na sodhidi vu na zodhayatyaya / / ya nAma mukharA mUryA bahuziSyaparivRtatvamAtreNa prarUDAIkArA mUrkhalokenAhatAH sati sUrayaste bhavadbhiH zuddhayartha gopAzrayaNIyA ti zikSayatti mUlArA - tigiMcha pratikAraM / vigiMchao vaidyaH / ANirasado aniSNAtaH | anipuNaH |khu sodhedi zodhayatyaya / artha-jo AcArya mukhara haiM arthAta vAcAla haiM. mUrkha ya navIna ziSyoMse veSTita honese jinako abhimAna utpanna huA hai. mUrkha logoMse jo pUjanIya ho rahe haiM aise AcAryakA Azraya he kSapaka ! tuma aparAdhazuddhIke lie kadAcit bhI na karo aisI zikSA isa gAthAmeM dRSTAMtapUrvaka kahI hai vaha isa prakAra--jaise anna vaidya rogakA svarUpa jAnanA nahIM hai ataH vaha anipuNa honese romakI cikitsA nahIM kara sakatA hai. caise jo jo AcArya prAyazcita graMthake jAnakAra nahIM hai ve yadyapi ratnatrayakI nirmala karanekI icchA rakhate hue bhI usako nirmala nahIM kara sakate haiM. Polisi Solertidel tahA NinvisidavvaM kvahArabado hu pAdamUlammi // tattha hu vijA caraNa samAdhisodhI ya NiyameNa // 458 // Page #701 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlArAdhanA AzvAsa 681 tataH samIpe vyavahAracedinaH sthitirvidhayA kSapakeNa dhImatA // sisikSaNA bodhisamAdhipAdapI manISitAnekaphalapradAyinI // 16 // ini vyvhaarii| vijayodayA-tamhA NibdisidacaM tasmAtsthAtavyaM / vavahArabado suvyavahAravataH paba / pAdamUlammi pAdamUle / tattha kha tatra vyavahAravatpAvamUle / vitrA vidyA zAnaM bhavati |crnnN samAdhi sodhI ya cAritraM samAdhizca buddhizva / NiyameNa nizcayena bhavati / ghvhaarpN|| prakRtamuparahini --- mUlArA--pivisiThana avazyaM myAtayaM / vyavahAravAn / / artha-isalie kSapakane prAyazcitana AcArya ke pAsahI nivAsa karanA cAhie, unake pAsa rahaneme hI jJAnaprApti hotI hai, cAritraprApti hotI hai aura dhyAnase ekAgratA aura Atmazuddhi nizcayase hotI hai. isa prakAra AcAryake vyavahAratva guNakA varNana kiyA hai. paguSvI patanAca jo NikkhavaNapavese sejjAsaMthArauvadhisaMbhoge / ThANaNisejjAgAse agadUNa vikiMcaNAhAre // 455 // praveze nirgama sthAne saMstaropadhizodhane / udvarttane parAvarne zayyAyAmupavezane // 467 // vijayodayA-jo piksavaNapase yo yaH sUriH kSapakasya vasatenikhAmaNe praveze dhA / sajjAsaMthAra uvadhisaMbhoga vasateH, saMstarasya, upakaraNasya zodhane / ThANaNisajjAgAse sthAne, nipadyAvakAze, agavikiMvaNAhAre zavyAyAM, zarIramalAharaNe, bhaktapAnaDhokane c|| prakArakatvaM gAthAcatuSTayena vyAcaSTra--- mUlArA-saMbhoga zodhane / NimAjogAsa apavezanAvakAze / agaTTaNavikiMcaNAhAre zayyAyo zarIramalApaharaNe bhaktapAtahIkane va 681 Page #702 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAmaH aba AcArya ke prakurvittva nAmaka guNakA varNana karate haiM artha-kSapaka jaba vasatikAmeM praveza karatA hai athavA bAhara jAtA hai usa samayameM, vasatikA, saMstara, aura upakaraNa inake zodhana karaneke samaya meM, khade rahanA, dhaiThanA, monA, zarIramala dUra karanA, AhArapAnI lAnA ityAdi kArya meM jo AcArya kSapakake Upara anugraha karatA hai usako prakurvI kahate haiM. ityAdikAryake karate samaya AcArya manameM jugupsA nahIM karate haiM, anbhujadacariyAe uvakAramaNusaraM vi kuvvaMto // savvAdarasacIe vaTTai paramAe bhattIe // 456 // utthApane malatyAge sarvatra vidhikovidH|| paricAvidhAnAya zaktito bhakruito rataH // 568 / / vijayodayA - abhujjadacariyAya kSapakasya abhyudyatacAyA upakAra anugraha isnAvalaMyanAdika / aNuttaraM pakuvvato utkaeM prakurcan / sa- pAsIra sAdarazakasyAbhi-sIemakyA paramAyA / baTTadi yatate / saprandhakA sUribhavati iti sNbNdhH|| mUlArA-abhujjadacariyAe paMDitamaraNopakrame / samvAdara sarvaprayatnena // artha- upayukta kAyama prakunI mupAke dhAraka AcArya hAtha avalaMba danA nagaraha dvArA apakake Upara anugraha karane haiM. yaha anugraha bhaktipUrvaka aura ulaSTatAsa karate iya appaparissamamagaNittA khavayasma sabaDiyaraNe / / barseto Ayario pakubbao NAma so hoi // 457 // AtmazramamanAlocya kSapakasyopakArakaH / / prakArako mataH sUriH sa sarvAdarasaMyutaH // 469 // R Page #703 -------------------------------------------------------------------------- ________________ munnAzaghanA AzvAsa 683 vijayodayA-iya evaM | appaparissama aatmpridhrm| agaNittA aparigaNayya / khacayassa ArAdhakasya / sayvapaciraNe sarvazuzrUSAyAM / yahUMto vartamAnaH / Ayario AcAryaH / pagumyo NAma prakurvako nAma 1 hodi sa bhavati / pakuvIgadaM / mUlArA-savvapaTicaraNe sakalazuzrUSAyAM / pakubago prakArakaH / / artha- isa prakAra kSapakakI sarva prakArakI zuzruSA AcArya karate haiM. usameM bahuta parizrama paTane para bhI ve vina nahIM hote hai. esa AcArya ko prakurvI AcArya karate haiM isa prAcArya kA svarUpa kahA hai, kSapazikSAparA gAthA-- khavao kilAmidaMgo paDicarayaguNeNa Nivvudi lahai // tajhA NincisivvaM khavaeNa pakuvyayasayAse / / 158 // nipIjyamAnaH kSapakA parISahaiH sukhAsikAM yAti shaaykaushlaiH|| yatastatastena samAdhimicchatA niSevaNIpA guravaH prakArakAH // 470 // iti prkaarkH| bijayodayA-khayago kSaSaka: kilAmidaMgo glaanshaariirH| paDicarayaguNeNa zudhRpAguNena, Nivudi lahadi sukhaM samate / sabameNa sapakeNa / pakuraghayasapAsa binayakAriNaH samIpe / pagubbIgarne / prakArakasamIpanivAsAya Apake zikSayatimUlAsa-gilAmidaMgo glaanshriirH| pahicariyaguNeNa praticArakopacAreNa / Nicudi sukha // prakArakaH // Age kSapakako upadeza dete haiM artha-rogase grasita kSapakamuni AcAryake dvArA kI gaI zuzrUSAsaM sukhI hotA hai, avaH kSaekako zuzrUSA karanevAle AcAyaka pAsa hI rahanA zreyaskara hai, prakurvI guNakA varNana samApta huA. - - Page #704 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 684 AyopArAditye pAyabaMdha. - khavayarasa tIrapattarasa trigurugA hoMti rAgadAsA hu // lamhA hAdihiMya khatrayarasa visottiyA hoi // 459 / / asti tIraM gatasyApi rAgadveSodayaH paraH // pariNAma saMkliSTaH kSuSNAdiparISa hai| // 71 // vijayodayA savagassa kSapakasya / tIrapattarasa vitIraM prAptasthApi / rAgadosA gurugA hoMti rAgadveSau guru tI bhavataH / samhAddAdirhi yAsAdibhiH parISadeva kAraNabhUtaiH / savagasla kSapakasya bisosiMgA ra azubhapa riNAmo jAyate // yApAyaSadarzitvaM paMcadazabhirgAyAmaH kathayitukAmaH prathamaM gAthAcatuSTayena takSaNamAha mUlArA -- gurugA dIyAH / bisosigA azubha pariNatiH / AcArya meM AyopAya darzana nAma kA guNa hotA hai usakA nirUpaNa karaneke liye AgekA prabaMdha -- artha - paka muni mokSaprApti honeke nikaTa samaya ko prApta huA ho athavA manuSyaparyAyakA kA nAza hone ke samako prAza huA ho to bhI usake aMtaHkaraNa meM tItra rAgadveSa utpanna hone kI saMbhAvanA hotI hai. kyoM ki usa samaya meM usako kSudAdi tIca paripahoMsa azubha pariNAma utpanna hote haiM. ghoNA pUtraM tappavikkhaM puNo vi AvaNo // khavaoM ne taha AloceduM lajjejja gAratrido // 460 // AlocanAM pratijJAya punarvipratipadyate // lajjate gauravAkAMkSI satAM kartumapAstadhIH // 472 // vijayodayAthopAi puvaM pravajyAdikrameNa tahinaparyavasAnaM rAna yAticAraM nivedayAmIti pUrva pratijJAya / visaM tasyAparAdhatyApanasya pratipakSeNa nivedanaM / AvaNNo ApannaH prAptaH / khayago taM tadda AloveraM lajjejja gAravigo kSapakastamaparAdhaM tathA tyAcaritakrameNa gadinuM jindeti saMbhAvanAguruH // AzvAsa 4 684 Page #705 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mandArAdhanA AzvAsaH 685 mRlAgarA-colAiTTaNa annadAdArabhyAma nAyakoga sanatrayAnicAra niyAmIti pratijJAya / paDitratasya aparAdhanibadanAtya praviSamanivadanaM / AlocayitumupakrAntaM zeSam / tadha tathA AtmAcaritakrameNa / gAravido aatmsNbhaavnaaprH|| artha-munidIkSAke kAlameM Ajataka jitane ratnatrayameM aticAra laMga hai ve saba guruke sannidha meM kahUMgA aisI kSapakane prathama pratijJA kI thI paraMtu lajjA athavA garva ityAdi kAraNoMse apane aticAroMkI AlocanA karane / meM vaha hicakatA hai. / to so hIlaNabhIrU pUyAkAmo ThaveNaitto ya // NijahaNabhIrU vi ya khabao vinado vi NAloce // 461|| tataH svasthApanAkArI tyAgAyajJAnabhIlukaH / / kSapako guNadoSI no pUjAkAmo vivakSati / / 473 / / vijayodayA-to padacAt / so kSapakA hIlaNabhIru hAtamadIyAparAdhA me mAmaya jAnaMti iti apazAbhIruH / pUjAkAmo ya vaMdanAbhyutthAnaM ityAdikAyAM pUjAyAmabhilASayAn / sAparAdhaM na pUjayaMtIti / uvaNaitto ya AtmAnaM sunaritatve sthApayitukAmazca / NijjUdapAbhIru biya mAmime sAparAdhaM tyajaptIti tyAgabhIruzca / savago syAparAdha zarIraM ca nayAmIti pravRtto'pi pAlocajja dopaM ca kathayArodogamAtmIyaM // mUlArAto pahacAna / dIdagamIrU jJAnagadaparAdhA ime mAmavajJAsyatItvajJAbhIruH | pUyAkAmo baMdanAbhyutthAnAdimakAra sAkAMkSaH | bhAparA na bhUjayAmi kaviyA / Thatre gazto AtmAna madharilatattra sthApayitukAmaH / baMdumicdo iti pAThaH AtmAnaM mAhAtmye sthApayitumicchannityarthaH / NijNabhIrU ime sadoSaM mAM tyakSyatIti tyAga bhImaH / mAvago visvAsa ra payAmIni pravRtto'pi / ga bAloce gurona adhayaH / artha-mere aparAdha AcAyAko jJAta hone para ve merA tiraskAra kareMge emI manameM vaha kalpanA kara baiThatA hai, athavA mereko anya muni vaMdana kare, Adara kare aisI usako abhilASA rahatI hai. yadi mere dopa inako avagata hoMge to ye merI baMdanA aura Adara nahIM kareMge aise abhiprAyase bhI kSapaka apane doSoMkA nivedana MEEATED 685 THISC Page #706 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArAdhanA SoAdhAmaH nahIM karatA hai. merA AcaraNa nirdoSa hai yaha siddha karanA cAhatA hai isa hetuse bhI vaha dopoMkI AlocanA karane ko taiyAra hotA nahIM. yadi maiM apane aparAdha inako kahUMgA to ye merA tyAMga kareMge aisI bhI bhAvanA kSapaka manameM sthAna kara baiThatI hai. ataH vaha yadyapi apane aparAdha aura zarIrakA tyAga karaneke liye udyukta huA hai to bhI guruko apane doSa kahatA nahIM, 686 tassa avAyopAyavidaMsI khavayassa oghapaNNavao // AlodherAsa aNujjagatsa desai guNadAse // 462 / / AyApAyavidhiryena heyopAdeyavedinA vizyate kSapakaspAsAvAyApAyadigucyate // 474 / / Ayo rasnatrayasya vRddhiH| apAyo ratnatrayavinAzaH / tato vakramatestasya sAmAnyAlocanAkRte // AyApApadizAbAcyo guNadoSI gaNezimA / / 475 / / vijayodayA-tasta vaSagassa guppadosa seviti padasaMbaMdhaH / tasya anAlocakasya thAlodhanAyAM guNamitaratra dopaM ca darzayati / kaH ? AyopAyavidaMsI AparepApaSidarzI sUriH / apAyo ratnatrayasyavinAzaH upAyo lAbhaH / upAyazabdo'narthakaH iti kRsvA ratnatrayasya mAu zuddhiAmaH tadubhayadarzI odhapaNyAbago sAmAnya prarUpayana yo na kathayati svAparAdhaM tasyAyaM doSa iti / bhAloceMtassa vi api zarado'nna luptanirdiNe AlocanA kurvato'pi / aNurAgarasa mAyAvataH / / mUlArA---apAyo ratnatrayastha vinAzaH / upAyo lAmasto vizeSaNa darzayati / odhapaNNavago sAmAnyaM prahapayan / yo na kathayati svAparAdhaM tasyAyaM doSaH iti prazApakaH / AloceMtassa AlocanA kurvato'pi / aNujagassa mAyAvasaH / guNadose AlocanAyAM guNAn anAlopanAyAM ca doSaH / / artha-jo dhapaka uparyukta kAraNoMse doSoMkI AlocanA karanemeM bhayayukta hotA hai. usako AyopAya darzana guNake dhAraka AcArya AlocanA karane meM guNa aura AlocanA na karanese hAni kaisI hotI hai isakA nirU 686 Page #707 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA AzcAsA 687 paNa karate haiM. arthAt ravi Ae AlocamA na karoge to Apake ratnatrayakA nAza hogA aura doSoMphA nivedana karanese Apako ralAyakI prApti hogI Arai usameM nirmalatAmI prApta hogI isa prakAra doSa aura guNa batAnevAle AcAryoko AyopAyavidazI AcArya kahate hai. jo kSapaka viziSTa aparAdhoMko nivedana na kara sAmAnya aparAdhoMkA nivedana karatA hai. aura jo aparAdha nivedana karatA haA bhI mana meM mAyAmAtra rakhatA hai usake bhI ratnavayakA nAza hotA hai aura niSkapaTabhAvane apana sarva dopoMkI AlocanA karatA hai usako unnayanAti aura vizaddhi kI prApti hotI hai. mAyA arthAta kapaTa dopoMkI utpatti karatI hai aura yathArtha kathana adhIna dIkSAkAlase Ajataka utpanna hue dopoMkA satyakathana guNokA janaka hai isaliye svadoSoMkA AcArya ke samIpa varNana karanA cAhiye aisA AcArya AgekI gAthAmeM kahate haiMbhASAyAM dopayAdhAtmyakathanaM ca guNa darzayati patra doSamakaTane kartavyavicATa-- dukhaNa lahadda jIvo saMsAramahaNNavammi sAmaNe / / taM saMjamaM khu abuho jAsei lasalamaraNeNa || 463 // tumgvataH saMyama labdhvA zarIrI bhavasAgare / / sazasyamRtyunA sAraM nAzayatyapacaMtanaH // 473 // vijayodayA-dukkhaNa lahAjIpo parezAna labhate jIyaH / kiM sAmapaNaM dhAmaNyaM cAritraM saMyama 1. saMsAra mAdhyammi caturgatiparibhramaNamahArNadhe duSpApapAratayA saMsAro mahArNava ya / khuzabdaHNAsaha ityataH parato drapakyaH / taM saMyama mAzayatyeSAdhudhaH sasalamaraNa | pacapi zalyamamekaprakAre mithyAmAyAnidAnazalyabhedena tathApIha prakaraNaya zAnmAyAzalyaM gRyate, mAyAzalyasahiteSa marapomespadhaH / nanu samAjatAyAHprastutatvAt sAmaNNaM ityanena tat parityajya kathamamya dupayastaM 'taM saMjamamiti' / asyAyamabhiprAyaH zramaNazabdasya vye pravRttinimisa yacchAmaNyaM kiM ca tatsaMyamaH / tathApi sAvadhAphiyAparo nArya zramaNa iti loko bdti| tato'yuktameva bhAvazalyabhAtmanyapasthitAmiva dopamAvahatIti dRSTAntamukhena kathayati na kevalaM prakArakaH sansUriH bhapakasya bAyabhupacAra tathA karotyapi dhAyApAyavidarzI sannAdhyAtmikamapItthaM doSaprakAzanayeti tAmeva prabaMdhanAi 687 Page #708 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlAsabanA | AzvAsa 688 mUlArA--sAmaNaM zrAmaNyaM yatidharma / sasala mAyAzalyasahitaM prakaraNavazAt / / artha- isa saMsArakA dusarA kinArA prApta honA kaThina hai isa liye AcArya mahArAja isako samudrakI upamA dete haiM. caturgatiomeM bhramaNa karanA yahI saMsAra hai. isameM bhramaNa karanevAle jIvoMko saMyamakI prApti honA atizaya kaThina hai. paraMtu daivayogase aise saMyamakI prApti honepara bhI mUrkha manuSya zalyasahita maraNa prApta kara saMyamako naSTa karatA hai. mAyAzalpa, mithyAtvazalya aura nidAnazalya ese zalyake tIna bheda haiM, tathApi yahAM prakaraNavaza mAyAzalyakA grahaNa karanA cAhie, adhAt bhUkhaMjana mAyAzalparsa saMghamakA nAza kara maraNa karate haiM. aimA yahAM abhiprAya samajhanA cAhiye. zaMkA-gAthAke dvitIya caraNameM samAnatAkA ullekha kiyA hai paraMtu tIsare caraNa meM usakA grahaNa na kara 'saMyama' zabdakA grahaNa kiyA hai ataH prastuta samAnatAkA tyAga kara anyakA grahaNa karanA yogya nahIM hai| uttara---isakA abhiprAya yaha hai ki zramaNa zabda kA artha muni hai muni isa artha meM zramaNa zabdakI pravRtti honemeM zrAmaNya zubda arthAt samAnatA zabda kAraNa hai. samAnatA arthAt zrAmaNya aura saMyama dono zabda ekArtha vAcaka hai isIvAste saMyamazabdakAbhI prayoga karanA anucita nahIM hai.' sAvadhakriyAparo nAyaM zramaNaH' arthAt pApakriyA karanevAlA muni nahIM kahA jAtA hai aimA loka bolate haiM. isaliye AtmAmeM bhAvazalya rahanA athAna kapaTavicAra rahanA ayogya hI hai. jaha NAma davvasalle azudude vedaNudido hodi // taha bhikkhU vi sasallo tibbaduhaTTo bhayoniggo // 469 // dravyazalye yathA duHkhaM sarvAMgINavyayodayaH // bhAvazalye tathA jantorvijJAtavyamanute // 17 // vijayodayA--jaha NAma yathA nAma / yasale zarakaMTakAdI aNucure anuvRte anirAkRte / thevaNudido honi ghednaato bhavati | taha tathA bhikkhu vi micrpi| sasallo bhASazasyavAn | timba duhito tIvaduHkhito bhavati / bhayobdhimmo bhayena calo bhavati / eSamanuddhatazatyo gamiSyAmi kAM gatimiti bhayamasyopajAyate / evamarthaM iSTAntenAvirodhayati / 688 ILA Page #709 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH 682 mUlArA-NAma sphuTam / dabasalaM zarIrakaMTakAdau / aNusude anuvRte / gheNuddhapo duHsvArtaH / sasalo mAyAcApapAna / bhabigo evamanunazalyo gamiSyAmi kA gatibhiti bhayAkulitacittaH / / yaha bhAvazalya doSoMkA utpanna karatA hai. isako hI dRSTAntase AcArya spaSTa karate hai .. -savyazalya dhAga, kAMTA vagairaha zarIrameM ghusane para manuSya duHkhI hotA hai vaise mikSa bhI yadi manama kapaTa mithyAtra vagairaha bhAvazalya dhAraNa karegA to vaha tIva duHkhase pIDita hogA, aura bhayasa caMcala hogA. yadi maiM zalyakA tyAga nahIM karUMgA to kaunasI gati mereko prApta hogI aisA vicAra manameM Akara isa bhikSuko bhaya utpanna hotA hai. kaMTakasalleNa jahA vedhANI cammakhIlaNAlI y|| rapayajAlagatAmadIya pAdo saDadi pacchA 11 465 // karake nute prApto prathA tvakIlanAlikAM // prativalmIkarandhrANi prApyAMdhi saTati sphuTam // 478 // vijayodayA-kaMTakasAlaNa jahA kaMTakAsyena zalyena kAraNabhUtena ythaa| vedhANI cammacIlanAlI ya byadhana. camakIlanAlikAzca bhavanti / rapaiyajAlagattAgado ya kuthitavalmIkacchidrANi prAptaH sa pAdaH patati pazcAdyathA // etadeva dRSTAntamukhena samarthayituM gAthAdvayenAha--- mUlArA vaidhANI vyadhApanI supiramityarthaH / cammakola mAMsAMkuraH / NAlI nADI / paJcAstisraH prathama pAde bhavanti / rappAijAlagattAgado kuthitavalmIkacchidrANi prAptaH // dRSTAMtase uparyukta abhiprAyakA spaSTIkaraNa karate haiM. artha--jaise kAMTA pAbameM ghusanese prathama chidra paDatA hai anaMtara usameM aMkurake samAna mAMsa bar3hatA hai tadanaMtara yaha kAMTA nADItaka sanase pAMvakA mAMsa bighar3ane lagatA hai. jisase usameM bahuta chidra pahane haiM. isa prakAra se vaha pAMtra nirupayogI hotA hai. Page #710 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsA lAsapanA SAHEEREDANATAARENA - - - - -- AR - evaM tu bhAbasallaM lajjAgAravabhaehi paDibaI // appaM pi aNuddhariyaM vadasIlaguNe vi NAsei // 466 // vividha doSamApannaH saMyamo'nuDte tathA // bhayagauravalajjAbhiH bhAvazalye vinazyati // 7 // vijayodayA-pavaM nu pacameva / bhAvasaI pariNAmazaralyaM / lajjAgAraghabhayahi padibaddhaM svAparAdhanigaddanaM lajjAto bhavati / bhayena aparAdha kathine kuNapati mugyasyati yA mA mAmA prAyazcinaM prayacchantIti / sutagAH tapasyAyaM saMsaMyata tina prAsA: sAniyatIsa gauravaNa ca pratibaddhamAyAzalyaM / ayaM gi alpamapi zalyaM azuddhariyaM anu rataM / vadasIlaguNe batAni zIlAni guNAMzca vinAzayati // mUlArA-pahibaddhaM atcagahita vanmayAkRtaM kathaM prakAzyate iti lajjayA pracchAvita sat, ayaM tapasvI susaMyata iti vA, mAM mahadvA prAyazcittaM prayacchanti iti bhayena vA pracchAditaM / api alpamapi / / artha-isI prakAra bhAvazalya bhI jIvako duHkhadAyaka hai, bhaya, garva aura lajjAseM jaba aparAdha chipAte haiM taba bhAvAlya utpanna hotA hai. jaise lajjAse aparAdha chipAte haiM vaise bhayase bhI aparAdha chipAte haiM, aparAdha kahane para guru merA tyAga kareMge athavA baDA prAyazcita deMge aise bhayase aparAdhoMkA kathana karane meM kSapaka anAkAnI karatA hai. maiM vahA tapasvI hUM aisI merI jagatameM kIrti hai vaha aparAdha kathanase naSTa hogI aise garvayukta vicArase aparAdha nivedana nahIM karatA hai. isa prakArase mAyAzalya manameM utpanna hokara vaha bata, zIla, aura guNoMkA nAza karatA hai. to bhaTTabodhilAbho aNatakAlaM bhavaNNae bhIme / / jammaNamaraNAvatte joNisahassAulo bhamadi // 467 // prabhraSTayodhilAbho'tazcirakAlaM bhavArNaye // janmamRtyujarAyate jIyo bhramati bhISaNe / / 480 / / Page #711 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AdhAsaH vijayodayA-to pazcAt / maTTabodhilAbho ghinaepIkSAbhimukhabuddhilAbhaH / arNatakAlaM mamada anaMtakAle dhAti / ke mavaNabe bhavArNaye / bhIme bhayaMkare / jammaNamaraNApate janmamaraNAvataM / joNisahassAGale caturazItiyonisaharAkule // tataH kiM syAdityAhamUlArA-mamohilAho naSTadIkSAbhimukhabuddhilAbhaH / atakAlaM arddhapuralaparivartamAtra / artha-- isa bhAvazalpase dIkSAbhimukha buddhikA lAbha nahIM hotA hai. arthAt maine muneidIkSA vyartha lI hai aisA vicAra kSapakake manameM AtA hai, bhAvazalyase yaha jIva anaMtakAlataka arthAt ardhapudgalapArivartana kAlataka corAsI lakSayoniyukta, isa bhayaMkara bhavasamudra meM bhramaNa karatA hai. jisameM janma maraNarUpI bhovara haiM, ' --: -- - tattha ya kAlamaNataM ghoramahAvedaNAsu joNIsu // paJcato paccaMto dukkhasahassAi pappedi // 46 // tIvavyadhAmu yonISu pacyamAnaH sa saMtataM / / tatra duHkhasahasrANi dIno ghedayate ciram // 181 / / vijajodayA-tattha ya tatraca bhavArNave / aNaMtakAla dupavasahassAe payedi iti pavaghaTanA / anaMtakAla duHkhasahasrANi anubhavati / ghoramahAvevaNAsu joNIsu pacato dhoramahAdevanAnu yoniyu pacyamAnaH // bhaye prAmyanki karotItyAhamUlArA---paJcato paccato punaH punaratiglapyamAnaH / / artha-isa dhAra saMsArasamudra meM anaMta kAlataka jinameM bhayaMkara vedanAe~ haiM esI kuyonioMma pacate hue isa kSapakako sahasro duHkha bhogane par3ate haiM. taM na khu khamaM pamAdA muhucamavi atthituM sasalleNa // AyariyapAdamUle uddharidavvaM havavi sallaM // 469 // Page #712 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAnA AzvAsa muharnamapyataH sthAtuM sazalyena na zakyate / AcAryapAdayole tduddhrtvymNjsaa.|| 482 / / bijayovayA-saM tasmAt / muhasamabi asthidaM sasellaNa na svamo khu muhUrtamAvapi AsituM zalyasahitena ratnatrayeNa sahana zakA pramAdayazAcatiH saMsArabhImaH / AyariyapAdamUle uktaguNasyAcAryasya pAdamUle / ukharidavaM dadi sahapAramagurutaH bhaasi| parasagapasAhAranA, -- mUlArA -Na svamaM na yupha / pamAyA pramAdavazAt / / artha- isAlaya thapakako pramAdama eka muhUrta kAlataka bhI zalyasahita ratnatraya dhAraNa karanA yogya nahIM haiM, ataH saMsAramayase yukta kSapaka AyopAyadarzaka AcArdhake pAsa bhAvazalya kA uddhAra kareM. tamhA jiNavayaNarAI jAijarAmaraNadukkhavittatthA / aJjavamahaNasaMpaNNA bhayalajjAu mottUNa / / 470 // jinadravacanazraddhA jarAmaraNabhIravaH // nirAkRta bhagavIDAH sNpnnaarjymaardvaaH||483 / / vijayodayA-tamA nasamAt / yiyamaI jinAgame zraddhAvataH / jAjarAmaraNaduSisatthA jAtirAma raNaduHkhavitrastAH / ajavamahavasa Ajadhana mAdavana yuktAH / bhayalajjAmo bhaye lajjA vA / mottaNa muktyA | sthitArthamAha -- mulArA--vittathA vitratAH / anjava mahavalaMpaNNA Arjavena mArdadhena ca yuktA nirjitamAyAmAnA ityarthaH / / artha-isavAste jinezvarake AgamameM zraddhA rakhanevAle janma, yuddhApA, maraNa ke duHkhoMse bhayayukta, niSkapa TatA, vinaya ina guNoMse paripUrNa aise kSapakako bhaya aura lajjA choDakara aparAdhakathana karanA yogya hai. uppADittA dhIrA mUlamasesa puNabmavalayAe / saMvegajaNiyakagaNA taraMti bhvsaayrmnntN|| 471 // Page #713 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAdhAsA mUlArAdhanA 693 punarbhavalatAmUlabhutpAvya nitina jhudhAH // saMgotpanavairAgyAstaranti bhavapAridhim / / 484 // vikSayodayA-upAritA utpATya / dhIrAH / ki mUla / karya masesa miravazeSa / kalya mUla? puNabhavalagAe punarbhavalatAyAH / kiM tanmUla ! zalyaM / saMvegajaNiyakaraNA saMsAramIstotpAvitakriyAH patati taraMti / bhayasA parama yAnaM bhavasAgaramanaMtaM // gulArA-mUlaM zam / karaNa kiyA mamAdhimaraNamiti yAvata || artha-saMsArarUpI celIkA mAnI mUla sA bhAvazanya dhIra kSapaka mamUla ukhAr3akara pheka dete haiM. aura saMsArakA bhaya manameM dhAraNa kara cAritrAcaraNakA aMgIkAra karate hue isa bhayaMkara saMsArasamudrase pAra hote haiM. uktavastUpasaMhArA gAdhA gyAi chore kANe AlobhAse // Na Niyattai so tatto khavao guNe Na pariNamai // 472 / / tapaHprasucane dArpa doSANAM sucane guNa / / evaM darzayate sUrirAyApAyamadarzakaH / / 485 / / nadAnI kSapako nUnaM heyAdeyavimUDhadhIH / / nivartate na dopebhyo na guNeSu pravartate / / 186 // vijayotyA-iya parva / jadi gurU pA desadi yadi guru darzayet kSapakasya / kiM AlovaNAe guNe svAparAdhaka. dhanasya guNAn / dose ya bopAMca yadi na darzayet / bAloyaNApa iti vAphyazeSaH / so svago aanniyttdi| bhasI kSa. pako na nivartate / kutaH tatto pUrvoktadoSAnmAyAlyAt / guNe yaNa pariNamavi guNe va niHzasyatvena pariNamate / / uktAnyayAkaraNe doSamAimUlArA - dose yopAna / sAmadhyAdanAlocanAyAH / tato mAyAzalyalanaNAhopAt / guNe niHzalyatve / / upaka viSayakA upasaMhAra karana haiartha-apane aparAdha kahanama ratnatrayavizuddhi nAmaka guNa prApta hotA hai aura na karanese saMmArabhramaNa Page #714 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nAmAdigA hai hara bArasamakA hAra utpanna hotA hai aisA yadi AcArya na dikhAveMge to kSapaka mAyAzalyakA tyAga na karegA aura niHzalya hokara guNoMmeM tatpara na hogA, mUlArAdhanA AzvAsA tajhA khavaeNAopAyavidasissa pAyamUlambhi // appA Nibisidavyo dhuvA hu ArAhaNA tattha / / 173 // AyApAyavizastu samIpe sdheyaM vRddhibhatA kSapapheNa / tatrArAghayate caturaMgaM nUnaM vighramazeSamapAsya / / 487 / / iti AyApApadik / / vijayodayA tahamA tasmAt AgopAyadArzinaH pApamUle yasmAhoSAmiSatate kSapako guNe ca pariNamate tadubha yArthI ca / tallA tasmAt khabageNa bAyopAyavidasissa guNadoSadarzinaH / pAdamUle / ampA Nindhisiyo AtmA sthApayi tavyaH / tatra guNamAcaSTe dhuvA khumArAhaNA tattha nizcitA ratnatrayArAdhanA tatra / AyorAyaH // AyApAyavidarzisUrarAtmasamarpaNe'vazyaMbhAvinImArAdhanAmabhidhattamUlArA-Nivisibbo sthApayitavyaH / dhuvA nizcitA // aayopaayvidrshii| artha-isa liye AyopAyadarzaka AcArya ke caraNoMke samIpa kSapakako rahanA cAhiye vahAM rahanese hI ratnatrayArAdhanA kSapakako prApta hotI hai, guNoMkI prApti aura doSoMkA nAza cAhanevAle kSapakako avazya AcArya kA Azraya karanA cAhiye. avapIDakatvaM dhyAyAtuphAmaH saMvadhnAti pUrveNa upAyadarzitvena / AlocaNaguNadose koI samma pi pANavijetA || tivvahiM gAravAdihiM samma jAlocae khabae // 174 // kazcanAkathane doSe doSANAM kathana guNa // vakrAtmA kathyamAne'pi nAlocayati tatvavit // 488 // 694 Page #715 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA 695 I bijayoiyA-AlocaNaguNadole AlocanAyA guNadoSAn / koI kazcit / sammeti puNNabijjato samyaga bodhyamAno'pi / khayago NAlocaya samme kSapakaH samyak na kathayet / kena hetunA ? tibvehiM gAravAdihi tIbegaravAdibhi: Adizabdena lajjAbhayaklezAsa gRhyate dvAdazabhirgAthAbhirutpatvaM prapaMcayiSyannAyopAyavitvenAsya saMbaMdhamabhidhatte -- mUlArA vipaNavijjaM to prajJAyamAno'pi bodhyamAno'pi ityarthaH / gAravAdihiM gAralajjA bhayaklezA sahayaiH // avapIDakatva yaha bhI AcArya kA guNa hai. isa guNakA AyopAyadarzitva guNake sAtha saMbaMdha dikhAte haiMartha - AlocanA karanese guNa aura na karanese dopoM kI prApti hotI hai yaha bAta acchI tarahase samajhAne para bhI koI kSapaka tIvra abhimAna, lajjA, bhaya, kleza sahana karanekI icchA na honA ityAdi kAraNAMsa apane doSa kahane meM udyukta nahIM hotA hai. taba niyapaka AcArya madhurabhASaNa karake usake lajjAdi vikAra naSTa karate haiM. evamanAlocayato'pi bhAvaH prazAMti netathyo niryApikenetyetadvayAcaeMddhiM madhuraM hidayaMgamaM ca palhAdaNijja megaMte // to palhAvedavvo khabao so paNNavaMteNa // 475 // ekAnte madhuraM snigdhaM gaMbhIraM hRdayaMgamam // sa vAcyaH sUriNA vAkyaM majilIkurvatA manaH // 489 // vijayodayA - middhaM snehavat / madhuraM zrutisukhaM / hRidayaMgamaM hRdayAnupravezi / palvAdaNi sukhadaM / ete ekAMte / veteroat zikSayitavyaH / khabago kSapakaH / so saH / AtmAparAdhaM yo na kathayati / paNNavaMteNa prajJApayatA sUriNA / AyuSman ! upalabdhasanmArgaratnatrayaniraticArakaraNe samAhitacitta | aticAraM nivezya lajjAM bhayaM gAravaM ca vihAya // gurujano hi mAtrA pitrA ca sadRzaH, teSAM kathane kA lajjeti / strazeSabhiyana prakhyApayeti pareSAM / yatidharmasya vA avarNayA prayatnena vinAzayitumudyatAH / kimayazaH madhyanti samIcInadarzanasya muktimA pradhAnasya malaM hi tayatijane dUSaNaM / vaticAraSTimAnyA itaM ca ratnatraya kamalavanaM na zobhate / paraniMdA mI caitrasyAstrayaH / svayaM va niMdyate bahuSu janmaniMdakaH parasya manaHsaMtApa dussahe saMpAdayato asakarmabaMdhaH svAt / sAdhujano'pi niti svadharmatanayaM kimarthamayaM evaM ayazaHpaMkena lipatIti / payamanekAnarthAcaddapa rogaprakaTanaM kaH sacetanaH karotIti // AvAsaH 8 695 Page #716 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SHARE PATONE mulArAdhanA AzvAsa HALTSTATERARNaav evamanAlonayogyasya bhAvaH prazAnti netalya ityetadAcaSTe-- mUlArA---girkha mnedayuktI mmtvgrbhmilydhH| madhuraM zunimukhaM sammAnapezalamityarthaH / hidayaMgama hahayAnupravazi / palhAdaNi mukhadaM / to pazcAt / palhAvedavo bhAvo se| saMyodhanAvaSTaMbhena tasya bhAvo manaH pralhAdayitavyaH prasAta netatyo niryApakAcAryeNa / snigdhAdiguNaM vAkyaM pAteNa prajJApayatA pratipAdayatevi saMbaMdhaH / tathA hi-AyuSman ! upalabdhasanmArga ratnapradhanamalyakaraNaikAyAMta:karaNa! lajjA bhaya gauravaM ca vihAya yathAjAtamaticAra nivedaya | mAtApitRkalpasya hi gurUjanasyAne svApara, tAzayatA kAna na samajAlekAnikI hApagate / tathA ca loka:dhanadhAnyaprayogeSu vidyAsaMgrahaNeSu ca / / AhAre vyavahAre ca tyaktalajjaH sadA bhavet // iti // na ca madAlocita doSamete prakAzayiyaMtIti bhavatA asmAjanAna bhetavyaM / dharmAcAryA hi dharmadhurAdhaureyA yatInAM yatidharbhasya ca bAdhyatA nirAkartumadyatAH kathamiva samAdhyathai upAzritena bhavAdazA nivedita doSaM svasvadoSabhiva prakaTayanti / sadharmadoSaprakaTanaM hi mokSamArgapradhAnasya samyagdarzanasya dUSaNa paraniMdayA ca nAgaoNtraM karma adhyate / bahupu jammasu niMdyazca bhavati, badhnAti pa niMdakaH parasya duHsahamanaHsaMtApasaMpAdane durvipAkamasadveSa / niMdyate pa sAdhujanena svadharmamANikyaM kimayamevamayazaHpurIpeNa liMpatIti / tadevamanekAnarthamUlaM paratoSodAvana ke sudhIrvidadhIta / na ca dharmAcAryavayaMmanyatayA tvayA devAtpramAdAdA. yaH kazcitsamyaktvAdInAmanyatameticAraH mAdurabhutsa pracchAdAyituM yujyAt ' ratnatraya hi nirmalIkRtameca paraM mahimAnabhAvati prApayati ca satkimapi lokottara sanAtana padamiti / / yahI abhiprAya AgekI gAthA hai, artha-yadi kSapaka apane aparAdha nahIM kahe to niryApikAcArya kSapakako sneha yukta, karNamadhura, hRdayameM praveza karanevAlA, aisA bhASaNa ekAMta meM kahate haiM. usakI paddhati isa mujava samajhanA-he Ayupman prApta hue ratnatrayameM dopa nahIM lageMge aisA tuma prayatna karanemeM sadA ekAgra citta rahate ho isaliye bhaya, lajjA, aura garva choDakara apane doSa kaho. gurujana to mAtA pitAke samAna haiM unake samakSa apane doSa kahanemeM lajjA nahIM karanI cAhiye. ve gurujana tujhAre doSa svadoSake samAna hI samajhakara dusaroMko nahIM kahate haiM. ve to yatidharmameM koI doSa lagAvegA do dUra karaneke liye hamezA ukta rahate haiM. ataH ce tumArI akIrti honekI icchA kyA manameM Page #717 -------------------------------------------------------------------------- ________________ palArAdhanA 697 dhAraNa kareMge? yatijanameM doSa lagAnese samyagdarzana jo ki mokSamArgameM pradhAna mAnA jAtA hai usameM doSa utpanna hotA hai. aticArarUpI barpha ke AghAta se ratnatraya rUpI kamalavana surajhane lagatA hai, paraniMdA karanese nIcagotra karmakA Ama hotA hai. taba niMdaka jana aneka janmameM logoM niMdita hote haiM. dusareke aMtaHkaraNa ko jo saMtApa utpanna karate haiM unako asAtAvedanIya karmakA baMdha hotA hai, tuma apane dharmako putrake samAna samajho aura usako ayazarUpI kIcaDase malina na karo, aisA karanese tumhArI niMdA hogI. aneka anarthoM ko utpanna karanevAle paradoSako kona vidvAna prakaTa karegA arthAt tuma apane doSa hamAre sAmane niHzaMka hokara bolo. hama tujhAre doSa kisIke sAmane prakaTa nahIM kareMge. ddhiM mahuraM hRidayaMgamaMca palhAdaNi'jamegaMte || koI tu paNNavijjaMtao vi NAlocae sammaM // 476 // kathAyAmakathAyAM ca doSANAM guNadoSayoH // kAyAmapi no kazcidAlocayati vakradhIH / / 490 / / vijayodayA evaM prajJApanAyAM satyAmapi yo nAlocayati tyuttarasUtrArthaH / evaM prajJAyamAno'pi kapikaH svayaM samyagnAlocayati rArthamidamAha - Nijjagate / ziddhaM madhuraM dadayaMgamaM ca koi ta praSNavejjato vi ya NAlocae samma || tu vicitratvAtpurubhUtInAmityuttarasUtrAvatA mUArA spaSTam / - artha - trigdha, karNamadhura, hRdaya meM praveza karanevAlA aisA bhASaNa bolanepara bhI koI kSapaka apane doSoMkI AlocanA karatA nahIM taba to ummIdavvA khavayassoppIlaeNa dosA se // vAme samudramavi gadaM sIho jaha siyAlaM // 477 || mAzvAsaH 4 697 Page #718 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA bhAzvAsa 698 doSamudvAlyate tatsthamupAyospIDano ytiH|| mAMsaM kaMThIraveNeSa zRgAlaH kurvatA bhayam // 491 / / vijayodayA--to pazcAt / uppIlivamA adhapIDayitavyAH 1 ke ? dosA dogaH / kasya ? se tasya / sabagasya kSapakasya | kena uppIlapaNa avapIkana sUriNA | apasarAmatsakAzAt / krimasmAbhirmacataH prayojana? / yo hi svazarIralagnamalaprakSAlanecchA saDhIkate kAcacchAyAnusArisalilaM saraH / yo vA mahArogoggagnastastadAnayanAbhilASavAn sa ghedya dIkate / evaM ratnatrayAticArAnnirAkartumamilaSatA samAzrayaNIyo gurujanaH / bhavatazca ratnatrayazuddhikaraNa nayAdaraH kimanayA kSapakatvavivanayA / na caturvidhAhAraparityAgamAtrAyasasalakhanayaM / api tu kayAyasallekhanAyattA saMvarI nirjarA ca, kaSAyA chabhinavakarmAdAne, baMdhe, sthitividhAne codyatAH parihANIyAH / neSu kazaye mAyAtinikRpA liyagyoninirvartanapravINA / tAM syaktumasamardhasyApi praviNasya bhavataH saMsAromiyagbhayAvata / tato niHsaraNamatidakara / vastramAtraparityAgenaiva nidhatAbhimAnoirAnamadhyasatye, satyecaM tiryaMco'pi nigraMthAH syuH / caturdazaprakArasyAbhyanaraparigrahasya tyAgAdbhAvanagraMthyaM samaratiSThate / tadeva hi muktarUpAyaH / bhAvanagraMzyasya upAya iti dazavidhavAhya graMthatyAga upayogI mumukSoH / na hi jIpa nAyasavidhAnavApIna yA agatittijIcapariNAmAlaMcanaH / ati. cAravaMti darzanAdIni na muktrupaayH| 'samyagdarzanamAnacAritrANi mokSamArgaH' iti kinna bhavataH zrutigocaramApAtaM jaiga vacaH? samIcInatA hi darzanajhAmancAritrANAM niraticAratA / sA ca gurUpadieprAyazcittAcaraNa / gugvo'pi kRtAlocanAyaica prAyazcitaM mayanacchanti / tato bhavAmvarabhavyaH abhavyo yA / ArasaMnabhavyatve khati kimaya mahAmAyAvazakyaM bhvti| naitra yatijanavaMdanA li / 'samaNe baMdeja maghApI saMjada musamAhida' iti vacanAta / jAktimara gAyola bhAlAmayoniMdApradasiyona samAnacittatayA samAno bhavati / zAnincAranivedane mo niyaMnina prazaMsatAni bhavanA nAlocyate / tatkatha samAno'si? kathaM vA baMdhaH? sIho jahA siyAlaM udaramapi garda pi maMsa ghAmedi siMho yathA zRgAlabhudarapraviSTamagi mAMsa mubArayati taha mAyAzalyamantalIna nissArayatyavIDakaH // sAmayogeNa samyamAlocayati ca apake vaMDabhedI prayoktavyAvityupadeSTuM sadRSTAntamAcaSTe mulAya-to sAmaprayogAnaMtara / uppIledambA utpIDayitavyAH / udAraNIyA aMtarnigUdAstanmukhena ni:sAraNIyA ityarthaH / tathA hi aho svAparAdhAsphuTavAdina apasarAsmasakAzAt / bhiparibhariva nidheiH kimasmAbhirbhavataH prayojanaM / ratnatrayAticArAnirAkartumicchatA hi gurayaH samAzrayaNIyAH / bhavataya ratnatyazuddhikaraNe nAstyAdaraH / tatkimanayA rUpakatva viDambanayAna hi caturvidhAhAraparihAramAtrAyattA sallekhanayamapi tu kaSAyasallekhanAyacA / satsaMbarI 6.98 ARATHI Page #719 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdhAra mUlArAdhanA nirjarA ca / kapAyA zabhinavakarmAdAne tAsthitividhAne ca samudyatA gunukSubhirapakSepyAH / teSu ca mAyA bhidyatamA tiyagyoniparivartanamantradhanavAn / mAyAM ca tyatumasamartho'si tvaM / praviSTasya ca tiryambhavAvata saMsAravAraNAraMbhavataste ni:saraNa maatidusskr| basamAtraparityAgenaiva nirmazatAbhimAnodahanaM ca na syAmyaM / evaM mani ditiyaMcAmi nithAH syuH / catudazAbhyAntaragraMtha methinirmathanaM hi bhASamadhyamanuzAsati dhabhatIrthapraNetArastadeva na guktaH satya japAya: / dazavidhavAramaMthatyAgastu bhASanaizyasiddhayaM gatve navopayogI bhumakSoH / na khalu jIvadraladravyamAnatyAsa ttimAtraH karmabaMdhaH / ki naI tanimittakajIvapariNAmakAraNakaH / na cAticAravanti samyaktvAdIni muktarupAyaH / samyagdarzanazAnacAritrANi mokSamArga iti jainaM vacaH kiM na bhavataH zrutigocaratAmaSAtarat / tatra ca samIcInatA darzanAdInAM niravicAravAM vyAcakSate / sA ca gurUpadiSTaprAyazcittAcaraNenaiva saMpAdhA / guravazca kRtAlocanAyaiva prAyazcittaM prayacchanti / tato bhavAndurabhavyo'bhavya eva pA, kathamanyathaiva mahanmAbAzalyaM antarvaiti / kathaM paika yavijanavadanAmaIsi / 'samarNa baMdijja medhAvI saMjaI susamAhida' iti vacanAn / jIvitamaraNayolAmAlApatiprazaMsapoza kA sAlo nunAre / atIcArAlocane mAM nidati na prazaMsaMtIti bhavatA nAlocyate tatkathaM samAno'si, kathaM vA caMdyaH kiM ca madopaM na kazcihoke jAnAni ki tvahameceko jAnAbhIti mA saMsthAH / yato'tra yadA yo doSo mUlottaraguNAdigocarI bhavatA kRtastamahaM jAnAmyange'pi yattayazceti / vAmedItyAdi / siMho yadhA agAlamudarapraviSTamapi mAMsa mudgAlayatyevaM mAyAzalyaM jhapakasyAntalIna niHsArayatyuspIDaka iti tAtparya / artha--avapIDaguNadhAraka AcArya kSapakake doSoMko jabarI se bAhara nikAlate hai. jaise siMha siyA. lake peTameM bhI calA gayA mAMsa vamana karavAtA hai taise tejasvI abapIDaka guNa dhAraka AcArya kSapakake doSa saba bAhara nikAlate haiM. ve usako isa taraha bhASaNa karate haiM-he mune ! tuma hamAre pAsa mata raho yahAMse haTa jAo. hamase kyA tuhmArA prayojana hai ? jisako apane zarIrakA mala dho DAlanekI icchA hai vaha puruSa kAMcaka samAna suMdara svaccha pAnI jisameM hai aise sarovarameM jAtA hai. jo puruSa mahAroga se pIDita hai vaha usakA nAza karanakaliya vaidyako zaraNa jAtA hai. vaise jisako apane ratnatrayameM lage hue doSa dUra karanakI icchA hai vaha puruSa gurUoMkA Azraya karanA hai. parantu tumako to ratnatrayako nirmala karanekI icchA hai hI nahIM ataH yaha ApakakA veSa vyartha kyoM dhAraNa kiyA hai. cAra prakArake AhArakA tyAga karane mAtrase sallekhanA nahIM hotI hai, parantu kapAyoMkA tyAga karanese sallekhanA .. Page #720 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lAgadhanA Gan hotI hai. isa nA hI suMdara nirjarA hote haiM. kavAyoMse navIna karmakA grahaNa hotA hai, caMdha hotA hai, aura sthiti hotI hai. ataH inako AtmAse haTAnA cAhiye. saba kaSAyoMmeM mAvA baDI kharAba hai. yaha prANioMko tiryagyonIkI prApti karA detI hai. ' mAyA tairyagyonasya aisA tatvArthazAstra meM ullekha haiM. yadi tuma isa mAyAkA tyAga na kareMge to isa bhavasamudra meM ziyaggatika bhocare meM paDhakara khUba bhramaNa karoge. phira bahAMse chUTanA baDA hI kaThina ho jAyagA. kevala mAtrakA tyAga karanese tuma apaneko nirbaMdha suni samajha rahe ho paraMtu yAda rakho ki kevala ke tyAgase niyatA kI prApti nahIM hotI hai. kyoMki pazu bhI nirvastra arthAt namra rahate haiM. unako bhI nigraMtha mAnanA par3egA. midhyAtva krodhAdika bAra kapAya, aura hAsya, rati, arati zoka bhaya, jugupsA, strIveda, puruSaveda, napuMsaka, aise codA abhyaMtara parigrahoMkA tyAga karanese bhAvaniyatAkI prApti hotI hai. yahI mokSalAbhake liye upAya hai. abhyaMtara parigrahakA tyAga bAhya parigrahatyAgake liye upayogI hai. kevala jIva aura puloMkA sAnnidhya honese karmabaMdha nahIM hotA hai. paraMtu karmabaMdhana ke liye yogya jIvapariNAmahI usake AdhAra haiM. avicArayukta samyagdarzanAdika jIvako mokSakI prApti kara dene meM samartha nahIM hai. 'samyagdanajJAnacAritrANi mokSamArgaH' arthAt ratnatraya kI pUrNatA honA muktiprAptikA upAya haiM. kyA yaha jinezvarakA vacana tumane nahIM sunA haiM ? jJAna darzana aura cAritrakA uttama pAlana karane se hI niraticArapanA prApta hotA hai. guruoMne kahe hue prAyazcittakA pAlana karane se vaha niraticArapanA prApta hotA hai. guru bhI jinhoMne apane doSoMkI AlocanA kI hai unakohI prAyacitta dete haiM. tuma to dUra bhavya athavA abhavya ho aisA hama samajhate haiM. yadi tuma Asannabhavya hote to tumAremeM yaha bar3A mAyAzalya kyoM rahatA ? tuma munijanake liye vaMdanIya nahIM hai. samaNaM baMdejja medhAvI saMjadaM susamAhitaM, arthAt jIvita aura maraNa, lAbha aura alAbha niMdA aura prazaMsAmeM jisakA mana samAna rahatA hai| vahI samAna kahA jAtA hai. aticArakA nirUpaNa karane para merI niMdA kareMge prazaMsA na kareMge aisA tuma manameM vicAra kara rahe ho isa liye tumako samAna mAnanA vyartha hai. isa vAste tuma vaMdya nahIM hai. aisA bhASaNa karake abapIDaka AcArya kSapakake saba matAdyativAra bAhara nikalavAte haiM. usake hRdayameM jo mAyAzalya baiThA thA usako bAhara nikAlavAte haiM. AzrAsA 700 Page #721 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pacArAdhanA AzvAsA iMgavarIDako bhavatItyAtra unjaramA taMjarasI vaccaramI phidaaNktiyaayrio|| sIhANuo ya bhaNio jiNehi uppIlago NAma // 478 // kaMThIrava ivAjasvI tejasvI bhAnumAniva / / cakravartIca varcasvI sRrirutpaDiko'kathi / / 402 // sa tAI kIgutpIDako bhavati iti prazna satyAha-- mUlArA-ojastI balavAna / tejasmI pratApavAn yataH sarvo'pi viti paraiH syaizcAdhRSya ityarthaH / vaccamsI prabhottaradAgakuzalaH / sIhANugA siMhasamAnaH akSobha ityarthaH / / avapIDaka AcAryakA lakSaNa AcArya kahate haiM artha - utpIlaka guNadhAraka AcArya ojasvI, balavAn aura tejasvI pratApavAn hote haiM, arthAt unase | syasaMyake muni aura parasaMghake bhI-bhayayukta hote haiM. arthAt sarva munioMpara ve apanA roba jamAnevAle hote haiM. svasaMgha aura parasaMghake muni unakI AjJA nahIM ulaMghate haiM. ve vacasvI arthAt praznakA uttara denemeM kuzala hote haiM. unakI kIrti cAro dizAoM meM rahatI hai ye siMha samAna akSobhya rahate haiM. ve kisIko Darate nahIM hai, / vijayodayA-yo yaddhitakAmassa taM yalAsana pravartayati / yathA hitA mAtA bAlaM ghRtapAne / ityetaducarasUtreNAca pilledaNa raDataM pijahA bAlassa muhaM vidAritA / / panjeda ghadaM mAyA tasseva hida viciMtaMtI // 79 // gadhAvaSTabhya hastAbhyAM vidArga badanaM ghRta // bAla pAyayataM mAtA raTataM hitkaarinnii|| 453 / / vijayonyA-piladaNa muha vidagItA badaM phAMjadi yathA jananI bAlahitacitodyatA pUrakuntamapi bAda avasabhya mukhaM vidArya ghRtaM yayati / dAntikana yojayati // Page #722 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa 702 yo yati miThati sa taM balAdapi tala pravartayati yathA mAtA bAlaM ghRtapAne iti samarthayituM gAthAyamAha - mUlArA-peleguNa hastAbhyAmavaSTabhya / raDatapi pUrakurvantamapi / pAyadi pAyayatti / / jo jisakA hita karanA cAhatA hai vaha usako hitake kAryameM balAtkArase pravRtta karatA hai, jaise hita karanevAlI mAtA apane bAlakako ghRta pilAne meM pravRta hotI haiM. yaha abhiprAya Ageke sUtra meM AcArya kahate haiM. artha-jaise bAlakako hita karanevAlI mAtA bAlaka rotA hai to bhI usako pakaDakara aura usakA mukha balAtkArase upAhakara usako prata pilAtI hai. utpIDaka AcArya bhI vaisI hI pravRtti karate haiM. yaha bAta AgekI gAthAmeM AcArya prakaTa karate haiM BESTStayerSTROHASTERSTATION taha Ayario bi aNujjayassa khavayassa dosaNIharaNaM / kuNadi hiMda se pacchA hohidi kaDa osaha vani // 18.0 / / avapIya tadhotpIDI hitAropaparAyaNaH / / anRjaMkSapakaM suridoSa tyAjayate'khilam / / 494 // - vijayodayA taha tathA / Ayario AcAryo'pi / aNujjayassa khacagassa amRjokSapaphasya / dosaNIharaNa kuNara mAyAzalyanirAsaM karoti / kahugosadhaM vatti kaTukamauSadhamiyA se tasya / pacchAhida hodi pazcAddhitaM bhavatIti // dRSTAntaM pradarya dASTAtikena yojanAhamUlArA-aNujjagarasa amRjoH / dosaNIharaNaM / mAgnAzalyanirAsaM / kahugosaha pani kaTukauMpazramivati / / artha- AcArya bhI mAyAcAra dhAraNa karanevAle kSapakako jabaradastI sadoSoMkI AlocanA karane meM bAdhya karate haiM taba vaha doSa kahatA hai. kahu auSadhi jaise rogImanuSya kA maMcana karaneke naMtara kalyANa karatI hai jaise dopoMkI AlocanA karanese kSapakakA kalyANa honA hai. arthAt AlocanAsa bhaviSyatkAlIna saMsAraparibhramaNasa vaha mukta hotA hai. 702 Page #723 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAvanA AyAsaH yo na nirbhasayati doghaM haSTyApi priyameSa pakti sa guruH yobhana ti na bhavadbhirmatavyamityupadizati jibbhAe vi lihaMto Na bhaddao jattha sAraNA patthi // pAeNa vi tADito sa bhaddao jattha sAraNA asthi / / 481 / / bhadraH sAraNayA hIno na lihamnapi jiyA / / tAiyannapi pAdena bhadraH sAraNayA yutaH / / 415 // bijayodayA-jinmANa, vi liIno jilayA syAdapi na bhahagA naiva bhadrakaH / janya sAraNA gndhi| yasmimgI dopaniyAraNA naasti| pANNa vitAno pAdana tADayapi sa mahagI samaribhadakaH / sAramA jattha prandhi sarappA gurA yatra vigana // dopaM hApi tvAM na nirbhasayati api tu priyameva bravIti sa guruH zomana iti tvayA na maMtavya ityupadizatimUlArA-nihanto syAdayan priyavacanAdibhiH sukhayanapItyarthaH / sAraNA dopanivAraNA guNapravartanaM thaa| jo ziSyoMke doSa dekhakara bhI gidI bolatA nirInA karatA nahIM hai vaha jurUkatama hai aisA he mune ! tuma manameM mata samajho. aisA AcArya upadeza karate hai artha-jo guru zippoko doSoMse nivAraNa nahIM karate haiM ve jivhAse madhura bhASaNa bole to bhI ve zipyoMkA akalyANahI karanevAle mAnanA cAhiye. jo guru lAtoMse ziSyoMkA samAcAra letA hai paraMtu jo doSoMse ziSyoMko alipta rakhatA hai vahI guru hita karanevAlA samajhanA cAhiye. sAraNakasya sUrebhavatAprakaTanAya gAthA-. sulahA loe AdacitagA parahidammi mukadhurA // AdachaM va paraLaM ciMtatA. dullahA loe / 482 // parakAryaparAcInAH sulabhAH svArthakAriNaH / AtmArthamiva kurvANAH parArthamapi durlbhaaH|| 496 / / vijayodayA-sulabhA lopa AvaciMtamA sulabhAH pracurAH / lopa loke / bhAdacitagA svakArya tatparAH / parahidammi mukadhurA parahivakaraNe alasAH / Adar3ha va Atmaprayojanamiva / para ciMtatA paraprayojanaciMtAsamukhatAH loke durlbhaaH| aree - - - Page #724 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvAsA mUlArAdhanA mArakatvasUridulamatvadhyApanArthamAha - mUlArA-mulabhAH pracurAH / AThucitayA svkaaryciNtnpraaH| mukkadhurA alasAH Adava svakAryamiya // doSoMse nivAraNa karanevAle AcAryakI bhadratA prakaTa karate haiM artha- isa jagatameM apane kAryameM hI tatpara rahanevAle aura parahita karaneke kAryameM alasI ese hI loka mahata haiM apane hitake samAna parahitakI cintA karanevAle loka atizaya virala haiM. Adachameva ciMtedumugdiA je paramavi loge / / kaDuya pharusahiM sAheti te hu adidullahA loe // 483 // ye svArtha kartumudhuktAH parArthamapi kurvate / / kaTuka paruSavAkyaiste tarAM santi durlabhAH // 497 // vijayodayA--bhAvameva citeSumudiA AtmIyameSa prayojanaM cityitumtthitaaH|jeye| paramadhi para prayojanamapi kar3agapharusehi kadakaiH paraH pravacanaH / sAdheti sAdhayanti loke / atidullahA atIva durlamAH // amAganivArakANAmatidurlabhatvamAha -.. gUlArA-uTidA udyuktAH / yugapa sapehiM kaTukapacanazceSTiteca doSAbhitayituM prayuktaH / sAti / jJApayanti nimpAdayanti vA / artha-jo purupa Atmahita karane ke liya kaTibaddha hokara Atmahita ke sAtha kadu aura kaThora bacana bolakara parAhata bhI sAdhate haiM va jagatameM Atizaya durlabha samajhane cAhiye. 704 sUriyadi nAvapIDayet nAsau.kSapako mAyAzalyAnivarteta / nirmAyatve niratibAraratnatrayeca guNa na pravateta pati AcAryasaMpAdyamupakAraM prakaTIkaroti - khavayassa jai aa dose uggAlei suhameva idare vA / / Na Niyattai so tatto khabao Na guNe ya pariNamai / / 484 / / Page #725 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 705 nivartanaM na doSebhyo na guNeSu pravartanam // vidhatte kSapakaH sarvadoSamatyAjito yataH // 498 // vijayodayA sAthagassa jara sumena idareghA dose Na umgAlara kSapakasya sUkSmAn sthUlAnyA doSAyadi mohAlayati / sa khagI tato niyattA sa apakastebhyaH sUkSmabhyaH sthUleo vA dovebhyo na nivarteta netra gu pariNamata nirAkRtadA kathamAgadhakaH sthAdArAdhanArthamAyAto'pyasambhavapIDake || uNIlani gare / sUre rupIDakatvAbhAve apakamyApakAra mAha--- mUlArA -- tattI sthUlasUkSmadoSebhyaH / nirmAyatve niraticAraratnatraye ca // AcArya yadi kaThora aura kaTu zabda bolakara kSapakako vyathita nahIM kareMge to vaha mAyAzalyase parAvRtta nahIM hogA. niSkapaTapanA aura niraticAraratnatraya pAlana karanA ina guNoMmeM usakI pravRtti na hogI, paraMtu kSapakako AcArya doSoMse parAvaca karate haiM; yaha unakA mahAn upakAra hai. yahI viSaya AgekI gAthAmeM pragaTa karate haiM artha -- yadi AcArya kSapakake sUkSma athavA sthUla doSa usake hRdayase bAhara nikAlane kA prayatna nahIM karate to vaha kSapaka guNoMmeM kabhI pravRtta nahIM hotA. doSoMkA nAzakara yadi vaha guNameM pravRtta na hogA to vaha ArAdhaka kaisA hogA ? isa vAste AcAryameM avapIDaka guNa honA hI cAhiye, AcArya isa guNake dhAraka na ho to ArAdhanArtha AyA huA kSapaka ArAdhaka na hogA. tA gaNiNA uppIlaNa khavayassa sabvado sAhu // te uggAdanyA tasseva hidaM tahA caiva // 485 // nityotpIDI pIDayitvA samastAMstasmAddoSAMstyAjayettaM hitArthI // vyAdhidhvaMsa kiM vidhatte na vaidyaH tanvanyAdhAM vyAdhitasyeSTakArI // / 499 // kRti utpIDI | upasaMhAramAha mULArA spaSTam / utpI artha - isa liye utpIDaka AcAryako kSapakakA hita karaneke liye usake saba doSa nikAlanA yogya hai. va: 9 705 Page #726 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH - Meters - paghaM acapIuko vyAkhyAyAyasaramAptAmaparimnAyitAM dhyAcaai loheNa pAdamudayaM va jassa AlocidA adIcAga / / Na parissarvati aNNatto so apparissayo hodi / / 486 / / doSo nivazito yatra tate toyamivAyasi / / na niryAti mahAsAre sa jJAtavyo'parisravaH / / 500 // vijayodayA-loheNa pIdamuvaMga ya padhamatra padasaMbaMdhaH / jassa AlodA dosA Na parissavaMti aNNAtto yasmai kathitA doSA na parimnavantyanyataH / kimiya loINa pIdamadagaMdha lohena saMtasena pItamivodakaM / so saH / parvabhUto'parissavo hodi aparimrAdhI bhavati / aparimAvitAM dazabhirgAthAmikAkartukAmaH pUrva sallakSaNArthamidamAha mUlArA-loheNa adhIna saMtamena / pIdaM pItamantItaM / Na parisabaMti / na prakadA bhavanti / aghaNato anyata: anyoti yAvana / uktaMca doSo nibozato yatra tapta loyabhivAyasi / / na giti mahAsAre sa jnyaatvyaa'primaay|| isa prakAra avapIDaka guNakA varNana huA. aba aparisrAvitA guNakA varNana karate haiM artha-jaise tapA huA lohakA molA cAro taraphase pAnIkA zopaNa kara letA hai aura vaha zoSaNa kiyA gayA pAnI usase bAhara nikalatA nahIM vaise kSapakake doSa jo AcArya sunakara apane manameM hI rakhate haiM anya janoM ko isa kSapakane aise esa aparAdha kiye the aisA nahIM kahate haiM ve AcArya aparisrAvI guNake dhAraka hai aisA samajhanA cAhiye, dasaNaNANadicAre vadAdicAre tavAdicAre ya // desaccAe vividha sabbaccAe ya AvaSNo // 287 // aticaaraastpovRttjnyaansmyktvgocraaH|| manovAkAyayogena jAyate trividhA yateH // 5.1 / / Page #727 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SSION lArAdhanA AzvAsA 707 - - - vijayodayA-IsaNaNANAvicAre ya vadAdicAre ajJAnasyAticAraH shNkaakaaNkssaadhicikitsaamyssttiprshNsaasNsnyaaH| zAnasya aticArAH akAle paThanaM, thutasya zrutadharasya yA pinayAkaraNa anuyogAdInAM prahaNe tatprAyogyAvagrahaNa, upAdhyAya nidvavaH, vyaMjanAnAM nyUnatAkaraNaM, AdhikyakaraNa / arthasya anyathAkathane vA / lapaso'nazanAvaratticAraH / svayaM na bhuMkta / ayaM bhojayati, parasya bhojanamanujAnAti manasA vacasA kAyena ca / svayaM kSudhA pIDita AhAramabhilapati / manasA pAraNAM mama kA prayacchati, ka yA lasvAmIti ciMtA anazanAtiyAra! / rasavadAhAramaMtareNa paridhamo mama nArati iti vA / paTajIvanikAyavAdhAmA anyatamena yogena vRttiH| pracuranidratayA saMkabhanamidamanuSThitaM mayA, saMtApakArI nAcariSyAmi iti saMkalpa avamodaryAnicAraH / manasA bdubhojnaadrH| para bahu bhojayAmIti citaa| muMzva yAca gavata mtRtitarati vacana, bhuktaM mayA yahi yunaM samyakatamiti vA pacana, hammAyA pradarzana kaMThadazAmupaspRzya vRniparisaramyA nsyaanicaagH| gRhasaptakameva pravizAmi, pa.kamanna pATakaM daridragRDhamaka / pavanana dApaMkana dAyikayA yA danaM grahIyAmIti yA tisakalAH / gRhasAnakAdikAdadhikapraveza pATatirapravezazca / paraM bhojayAmItyAdikaH / kRtarasaparityAgasya rasAtisaktiH, parasya vA resavadAhAramojana, rasavavAhArabhojanAnumanane, vaaticaarH| kAyazasyAtapanasyAtinAra: uSNAditasya zItalAivyasamAgamacchA,saMtApApAyo mama kathaM syAditi ciMtA, pUrvAnubhUtazItaladravyapradezAnAM smaraNaM, kaThorAtapasya dveSaH, zItalAdezAvarutagAtranamArjanasya aatpmveshH| AtapasaMtaptazarIrasya ghA apramRSTamAtrasya chAyAnupravezaH ityAdikaH / vRkSasya mUlamukSamatasanistemacana, bArIpADApADa zarIrAyalamajalakaMNapramArjana. hastena pAdena vA zilAphalakAvigatokApanayama / mRttikAyAM bhUmau zayanaM / limbhana jalapravAhagamanadeze SA abasthAnam / avapAMDe ghargapAtaH kadA syAditi cisA / varSati dekhe kadAsyoparamaH syAditi thA / unakaTakAdidhAraNa pryaanivaarmaaaayetyaadikH| tathA abhAvakAzasthAticAraH / sadisAyAM bhUmI prasasahitairitasamutthitAyAM vivaravatyAM zayana / barutabhUmizarIramamA janasya hastapAdasaMkocaprasAraNa, pAvAntarasaMcaraNa,DayanaM vA / himasamIraNAbhyAM hRtasya kadaitaduparAmo bhavatIti ciMtA. vaMzadalAdimiruparinipatitAhimApakarSaNaM, avazyAyaghaTanA vA pracuravAtApAtadezo'yamiti saMklezaH / agninAyaraNAtInAM smaraNAmityAdikaH / prAyazcitsAtimAranirUpaNA-tatrAticArAH / AkaMpiya thaNumANiyamityAdikAzca / bhUtAticAre' sya manasA ajugupsA / ajJAnatA, pramAdAtmagurutvAdAlasthAvaM azubhakarmabaMdhananimisa anuSThitaM, duSTaM kRtamiti paghamAnikaH pratikramaNAticAraH / uktobhayAtiyArasamavAyastadubhayAticAraH | bhAvato'viryako vivekAticAraH / vyu: sargAnicAraH / kuto bhavati zarIramamatAyAmanivRttiH / azumadhyAnapariNatiH / kAyotsargadopAzca vA aticAre uktAH / evaM chandasyAticAraH nyuno jAto'hamiti saMklezA, bhArato ratnatrayAnAdAnaM mRlAticAra: savA dviprakAra ityAcadezamANa ciSidhe dezAticAraM nAnAprakAraM manovAkAyabhedAtkRtakAritAnumatadhikalpAJca / sabaccAge ya sarvAticAre ca Apano AgannaH || sabhyatvAdyavicArAvicitrAnasyAcAryANAM vizvasto bhikSurAlorayati vana parisrAvI yadi sUriH syAcadA vahun yopAnprApnoni iti vaktaM nAthAyamAda BRECIATIONATERTAINMENT - 785 - Page #728 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzrAma 708 mUlArA-- desaccAe darzanAdInAmekadezabhaMge sati / Sivihe manovAkkAyaiH pratyekaM kRtakAritAnumananainAnAtvaM gatAn / galabaccAga sarvAtmanA darzanAdInAM bhaMge / AvaNo darzanApatidhArAnvividhAnprApto bhikSuH kathayati mva ropAni tAsa . are punarevaM saMvanti / darzanAdInAmaticAre vividhe AvaNNe prApte sati / bhilaH svadoSAkathayati / satra darzanAticArAH zaMkAdayaH prAguktAH / jJAnAticArAstu vinayaviparyayarUpA akAlapaThanAdayaH saMzayaviparyayo SA / ahiMsAvitratAnAM bAmanoguptAdAnanikSepaNasamityAlokitapAnabhojanAni paMtyodi tatvArthokta bhaavnaahaanyH| tapaspanazanAdau sApekSasya tardazabhajanamaticAraH / tatrAnazanasya paraM manasA, vAcA, kAyena cA bhojayato bhujAnaM yA anumanyamAnasya svayaM vA kSutkSAmatayAhAramabhilapato'ticAraH syAt / manasA ko me pAraNAM pradAsyati, ka ghA lapsye iti ciMtA vA surasAramaMtareNa parizramo mama nApati iti vA / SaDjIvanikAyabAdhAyAM anyatamena yogena gRttiA pracuranidratayA saMzo thA| kimarthamidamanupitaM mayA saMtApaphAri punaridaM nAcariSyAmi ini saklezo veti / 2 abamodaryasyAsicAro manasA bahumojamAdaraH / paraM bahu bhojayAmIti ciMtA, bhuMzva yAvadvatastamiriti vacanaM / muktaM mayA bahityukta sAdhu kRtamiti vA bananaM / hastasaMcayA vA pradarzana kaMThadezamupaspRzyeti / 3 pRtiparisaMkhyAnasyAticAro gRhasanakameva pravizAmi ityevamAdisaMkalpaM kRtavataH paraM bhojayAmItyabhiprAyaNa tddhikprveshaadikH|| * rasaparityAgasya rasAtisaktiH parasya vA rasavadAhArabhojanAdojanAnumananaM ceti / 5 viviktazayyAsanassa pUrvoktalakSaNahInavamatau zayanAsanaM yathoktalakSaNavasattAvaranirvetyAdikaH // 6 kAyaklezasyAtApanasyAticAra rAgAditasya zItaladravyanna mAgamecchA, saMtApApAyo mama kathaM svAditi ciMtA, pUrvAnubhUtazItaladravyapradezAnAM smaraNaM, kaThorAtapareSaH, zItaladezAdakRtagAtrapramArjanasyAtapapravezaH / AtApasaMtaptApramRgAtrasya chAyAnupraveza ityAdikaH / vRkSamUlAdhivAsabhya hastena pAdena vA zarIrAvalamajalakaNapramArjanaM / tadvacchilAphalakAdigatodakApanayana, jalAyAM bhUmau zayanaM, nimnajalapravAhagamanadeze kA abasthAna, avahe vRSTiH kadA syAditi ciMtA, pRSTau vA kadaitaduparamaH syAditi vA, vRSTipratibaMdhAya chatrAdidhAraNaM vetyAdiH / abhAvakAzasya himavAtAbhyAmupahatasya kadaitadupazamaH syAditi citA, vaMzadalAdibhiruparinipatitahimasyApakarSaNamavazyAyaghaTanA vA, prabhUtatrAtAtapadezo'yamiti saMklezo'gniprAvaraNAdInAM smrnnmityaadikH| 788 Page #729 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA zAha prAyazcitte AlopanAticArAH ' AkapiyamityAdinA vakSyate / pratikramaNAticAraH svakRvAvicArasya manasA ajugupsA, ajJAnataH pramAdAtkarbhagurutvAdAlasyAdvA idamazubhakarmayadhanimittamanuSTita duSTa kRtamityevamAdi jugupsA / ajJAnataHkaraNAbhAvaH / ukomayAticArasamayAya ubhayAticAraH / maghato'dhiveko vivekAticAraH / vyutsargAvicAraH RtavaHzarIramamatAyA anivattirazubhadhyAnapariNatiH kAyotsargadoSAzca / tapasaH prAguktA eSa / chedasyAticAro nyUno jAnoimiti saklezaH / mUlAticArabhAvato ratnatrayAnAdAna / evaM vinayAdInAM api sAmAnyalakSaNAnusAreNa yathAzAstramaticArAkSiAyAH / artha-samyagdarzana aura jJAnameM aticAra utpanna hue hoM, vratameM aticAra utpanna hue ho, dezarUpa aticAra utpanna hue ho athavA sarva prakAroMse aticAra utpanna hue ho ye sarva aticAra kSapaka AcArya ke pAsa vizvAsayukta hokara kahe. vizeSArtha-samyagdarzanake zaMkA, kAMkSA, vicikitsA, anyadRSTiprazaMsA aura anyadRSTisaMstava aise aticAra hai. inakA svarUpa darzanavinayake prakaraNameM likhA hai. jJAnake aticAra-akAlameM adhyayana karanA, zruta aura zrutadhara arthAt jainasiddhAntajJAtA unakA avinaya karanA, anuyogAdizAstroMkA adhyayana karate samaya usa adhyayana ke yogya niyama dhAraNa karane cAhiye. paraMtu ve dhAraNa na karanA, jisa upAdhyAyase zAstra par3ha liyA ho usakA nAma chipAnA arthAt maiM kisIke pAsa nahIM par3hA hUM. svayaM marako zAstrajJAna sphurita ho gayA hai aisA kahanA. paDhane mamaya zanda kama karanA aura jAdA baDhAnA. ardhakA kathana zAkhase viruddha kahanA, ye jJAnake aticAra haiM, tapake aticAroMkA varNana-svayaM bhojana nahIM karatA hai paraMtu dusaroMko bhojana karAtA hai. koI bhojana kara rahA ho to usako anumati detA hai. ye aticAra mana se bacanase aura zarIrase karanA arthAt tuma bhojana karo aisA kahanA, jo bhojana kara rahA hai usako tuma acchA karate ho aisA kahanA ye vacanake dvArA aticAra haiM. isI prakArase zarIrase aura mana se bhI aticAra lagate haiM. sUkha se pIDita honepara svayaM manameM AhArakI abhilASA karanA, mereko pAraNA kona degA, kisI gharameM merI pAraNA hogI aisI ciMtA karanA yaha anazana tapa meM aticAra hai| 709 Page #730 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 10 rasayukta AhArake binA yaha merA parizrama dUra na hogA aisI ciMtA karanA padakAya jIvoMko mana vacana aura zarIra ina tIna yogoM meM se kisI eka yogase bAdhA dene ke liye pravRtta honA. mereko bahota nidrA AtI hai. aura yaha amodarya nAmaka tapa maiMne vyartha dhAraNa kiyA hai. yaha saMklezadAyaka hai. saMtApa utpanna karanevAlA aisA vaha tapa phira maiM kabhI bhI na karUMgA aisA saMkalpa karanA ye avamodarya tapake avicAra haiM. bahuta bhojana karanakI bhanameM inchA rakhanA, dUsaroMko bahuta bhojana karanemeM grahaNa karUMgA aisA vicAra rakhanA, tuma vRti honetaka bhojana karo aisA kahanA yadi vaha bhojana kiyAaigA Til tumane acchA kiyA aisA bolanA. apane gale ko hAthase sparzakara yahAM taka tumane bhojana kiyA hai nA ? aisA ha cinha se apanA abhiprAya prakaTa karanA. ye saba amodarya tapake aticAra hai. aba vRttiparisaMkhyAna tapake aticAra- maiM sAta gharoMmeM hI praveza karUMgA, athavA eka pATaka meM praveza karUMgA, kiMvA daridrI ke gRhameM hI Aja praveza karUMgA. isa prakArake dAvAse athavA isa prakAra ke strIse yadi dAna milegA to leMge aisA saMkalpa kara sAta gharase adhika ghara meM praveza karanA, dUsaroMko maiM bhojana karAUMgA isa hetU se mina pATaka meM praveza karanA, ye vRttiparisaMkhyA ke aticAra haiM. rasaparityAga tapake aticAra rasakA tyAga karake bhI usameM atyAsakti utpanna honA, dusaroMko rasayukta AhArakA bhojana karAnA aura rasayukta bhojana karanekI sammati denA. ye isa rUpa ke aticAra haiM. kAyaklezatake AtApanayogakA aticAra- uSNa se pIDita honepara thaMDa padArthoMke saMyogakI icchA rkhnaa| yaha saMtApa merA kaisA naSTa hogA aisI cittA utpanna honA, pUrva meM anubhavana kiye gae zItala padArthoMke sthAnakA smaraNa honA, kaThora dhUpakA dveSa karanA, zarIrako picchIse sparza na karake hI dhUpase zarIrasaMtApa honepara chAyA meM praveza karanA, ityAdika aticAra AtApanayogake haiM. vRkSagRla yogake aticAra - isa yogako dhAraNa karanepara bhI apane hApase, pAvase aura zarIrase jalakAyika jIvoMko duHkha denA, arthAt zarIrapara lage hue jalakaNa hAtha pochanA athavA pAva zilAvara athavA phalakapara saMcita huA jala alaga karanA, gIlI maTTIkI jamInavara sonA, jahAM jalamavAha bahatA hai aise sthAnameM athavA khola pradeza meM baiThanA, vRSTipratibaMdha honepara kapa vRSTi hogI aisI manameM ciMtA karanA RRSTi hona AzvAsaH pra 710 Page #731 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HERE mUlArAdhanA AzvAsa: manapara ... . .. lagI to kara isakA upazama hogA aisA saMkalpa karanA, athavA vRSTikA nivAraNa karaneke liye chatra, caTAI bagaraha dhAraNa karanA. abhAvakAzake aticAra-sacitta jamInapara. sasAhita haritavanaspati jahAM utpanna huI hai aise jamInapara, chidrasahita jamInapara zayana karanA, jamIna aura zarIrako picchikAse svaccha kiye binA hAtha aura pAya saMkucita karake athavA phailA karake sonA, eka bAjUse dusarI bAjUpara sonA arthAt karavaTa badalanA, apanA aMga khujalAnA, havA aura thaMDIse pIDhita honapara inakA kara upazama hogA aisA manameM saMkalpa karanA, zarIrayara yadi barpha girA hogA vo bAMsake TukaDasa usako haTAnA, athavA jalake tumArAko mardana karanA, isa pradazameM dhUpa aura davA bahuta haiM aisA vicAra kara saMkalaza pariNAmase yukta honA, agni aura AcchAdana vastroMkA smaraNa karanA ye saba anAvakAzaka avicAra hai. prAyazcitta taka aticAra-AkaMpita, anumAnita vagaire dopa isa lapaka anicAra hai. ya aticAra honapara isake viSaya meM mana meM glAni na karanA, ajJAnase, pramAdase, tIva karma udayane aura Alasyasa maiMne yaha azubhakarmakA baMdha karanevAlA kama kiyA hai. maga yaha duSTa kama kiyA hai esA uccAraNa karanA pratikramaNa ke aticAra hai. AlocanA aura pratikramaNake aticAroMko ubhayaticAra kahate haiM. pariNAmoM ke dvArA vika na honA yaha vivakakA aticAra hai. zarIra parase mamatA haTAnA vyutsarga tapa hai. paraMtu mamatva dUra nahIM karanA yaha vyutsarga tapakA aticAra hai. azubhadhyAna meM pariNamana honA aura kAyotsagake doSa ye napake aticArameM kaha gaye haiM. chedake aticAra-maiM nyUna ho gayA hUM esA manameM saMkleza karanA. ratnatrayako bhAvapUvarka grahaNa na karanA yaha mUlakA aticAra hai. aticArake dezatyAga aura sarva tyAga ese do bheda haiM. mana, vacana, zarIra, kata, kArita aura anumodana aise naU bhedoMmase kisI ekake dvArA samyagdarzanAdikAma doSa utpanna honA ye dezatyAgAticAra hai aura sarva prakAra se aticAra utpatra honA yaha sarvatyAgAticAra hai. kSapakako isameM aticAra laga sakate haiM isaliye vaha guruke samakSa isameM AcolanA kare, pAra. 711 Page #732 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA aammaa AyariyANaM bIsatthadAe bhikkhU kahedi sagadose / / koI puNa Nihammo aNNeli kahedi te dose || 488 // vizvasto bhApate sarvAnAcAryANAmasIna saH // (?) AcAryo bhASate'nyebhyastA stuvana svidadhArmikaH / / 502 // (?) vijayodayA-AiriyANa AcAryANAM / bhikSuH / kadi kathayani / pIsandhavAe vizvAsana / kiM ? sagadose sthAticArAn / koI puNa kazcinpunarAcArya pAzaH / giddhammo nizAnto yahibhUto jinapraNItAsAt / bhaNasi amyebhyaH / kahemi te dosa kathayakti AlocitAnboSAn / anena kilAyamaparAdhaH kRta iti| mUlArA-vIsatvadAe vizvAsena / kahadi anena kilAyamaparAdhaH kRta iti parebhyaH prakAzayati / artha-AcAryoMke Age koI kSapaka vizvAsa rakhakara ye AcArya mere dApa anyoMko nahIM kareMge esA vizvAsa rakhakara kahatA hai. paraMtu koI AcArya jinapraNIta dharmame cAhira hokara isane amuka dopa kiyA hai esA anyajanoM ko kahate haiM. anyajanoMko kSapakake doSa kahanevAle AcArya jinadharmabhraSTa ho gaye aisA samajhanA cAhiye, dhapaka to vizvAsama kahatA hai aura ye usakA bhaMDAphoDa sarva loka samakSa karate haiM. aimA karanA jainadharmameM niSiddha mAnA hai. teNa rahassaM bhidaMtaeNa sAdhU tado ya prictto|| appA gaNo ya saMgho micchattArAdhaNA ceva // 189 // rahasyabhedinA tena tyaktAH kalmaSakAriNA // sAdhurAtmA gaNaH saMgho midhyAtyArAdhanA kRtA // 503 / / vijayodayA-taNa tega / rahamma bhinagA pracchAdyAlocitavopaprakAzanakAriNA / sAha mAdhuH / nadI meM pari catto tatastu parityaktaH / svadoSaNakAzane kRte mayA lajjAvAnayaM duHkhito bhavati / AmmAna bA ghAtayat / kupito vA ratnatrayaM tyajet / iti svacitte'kurvatA parityakto bhavati / appA paricatto, gaNo paricatto, saMgho paricatto, ini pratye kaabhisNbNdhH| micchatsArAhaNA ceSa mithyAtyArAdhanA doSo bhavati / RASHTRA Page #733 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArAdhanA AzvAsa mUlArA-rahassaM pracchAdhamAlocitadoSaM / midaMtaraNa prakAzayatA / sago sa: AlocitasvadoSaH / paricatto svArthabhraMzakatvenApakRtaH / etatsaMghAlojyaM / micchatArAdhanA mithyAtyamutpAdita syAvAtmana ityarthaH / prakAzayati / / artha-kSapakake Alocita doSa AcAryako prakaTa karanA yogya nahIM hai paraMtu yadi usane prakaTa kiye to kSapaka sAdhukA usane usI samaya tyAga kiyA aisA samajhanA cAhiye. maiM yadi isake doSa prakaTa karUM to yaha lajjAvAn kSapaka apane mana meM dukhita hogA, yaha apanA ghAta karamA, krodhI banakara ratnatrayadharmakA tyAga bhI kara degA. aisA vicAra manameM lAkara kSapakake doSa kahanA unake liye yogya nahIM thA. doSa kahanese AramatyAga, gaNatyAga aura saMghatyAga AcAryane kiyA aura ve mithyArAdhaka bana gaye aisA mAnanA cAhiye. ityaM sAdhuH parityakto bhavatItyAcaSTe lajjAe gAraveNa va koI dose parassa kahidovi // vippariNAmijja udhAvejja va gacchAhi vANijjA // 49. / / rahasyasya kRte bhede pRthagbhUyAvatiSThate // kopatA muMcate vRttaM mithyAtvaM vA papadyate // 504 // vijayodayAlajjApa lajjayA / gArameNa va gurutayA kA / koI kadhit / dose doSAn / parassa parasmai / kahido vikathito'pi / vippariNAmA pRthagbhavet / nAyaM mama guruH priyo yadi syAkiM madIyAndovAbhigaiti / madIyA pahizvarAH prANA gururayamiti yA saMbhAvanA sAdha naaiti ciMtA vipariNAmaH / udhAvejja yA tyajevA ratnatraya dopaprakaTa. nena kupitaH / gacchajja vA gaNAMtaraM prAvizet // kathaM sAdhuH parityakta ityatrAha mUlArA-gAraveNa mAnagurutvena | parassa parasya / vippariNAmeja viparIsaM pariNameta / pRthagbhavet nArya marma guruH| miyo yadi syAki madIyAndoSAgnigadet / madIyA padizvarAH prANA gururayamiti saMbhAvanA sAca naSTeti ciMtA hi vipariNAmaH / ayamarthaH niryApakAcAryeNa parasmai gule kathite sati kazcitkSapako lajjayA gAraSeNa vA vipariNameta / udhAveja va tyajedvA ratnatrayamiti zeSaH / gacchAhi yA NijjA gacchAdA niryAyAm / gaNAdvA nirgacchan / gaNAMvaraM pravizedi. tyarthaH / dhAveja va gacchejja micchattamiti pAThe tyajedvA cAritra gacchedA mithyAtkamivi vyAkhyeyam / tathA cokaM Page #734 -------------------------------------------------------------------------- ________________ phulArAdhanA AzvAsa . . rahasyasya kRte bhede pRthagbhUyAvatipate // - kopato muMcate vRttaM mithyAtvaM vA prapadyate // . . unhoMne sAdhukA tyAga kiyA aisA samajhanA cAhiye. usakA spaSTIkaraNa artha-AcArya kSapakake doSa anya muniAko kahane para kSapaka lajjAse athavA gavase ye guru mereko hitakara nahIM jaMcate haiM. yadi ye hitakara hote to mere doSa kyA anya janAre samakSa ye pragaTa karate ? maiM Ajataka ye guru mare bAhya prANa hai aisA samajhatA thA paraMtu Aja vaha samajhanA nirmUla hai aimA anubhava mereko AyA hai. dopake kahanese gurUke viSayameM kSapakake upayukta pariNAma bana jAte haiM. itanA hokara hI rahatA nahIM. paraMtu vaha. kSapaka dopa prakaTa karanese kupita hokara ratnatrayakA tyAga karaneke liye udyukta hotA hai athavA AcAryakA saMgha choDakara anya saMgha meM praveza karatA hai. . AtmaparityAga jyAcaple kAI samAne kar3e raho', bhaDo samApasyi / / . udAveja va gancha bhiMdajja bahena paDiNIo // 491 / / mAravatyathavA tUri saadhurbhaangrhaakulH|| saMsAraphAnanabhrAnti na manyate hi mAnimaH / / 505 / / vijayotyA-koI kAzcat / rahassabhede kade rahasyabhede rate / parosaM gado pravarga gataH / tamAyariyaM tamAcArya / udAja va mArayet : gaccha migrejja gaNabhedaM kuryAt / kimanena sUriyA vedarahitena, yathA mamAparAdha 'prakaTitavAn patraM yuSmAnapi niraparAdhAndUSayiSyatIti dhruvan / hojja pahiNIko pratyanIko bhavet // katha yAtmA parityakta ityAhU - mUlArA--padosa pravepaM / uhAyaja mArayet / gacchaM mideja gacchaM bhivAdAcAyadgiNasya bhedaM kuryAt / yathArya vizvasto mamAlocitadoSaM prakaTIkuryAttathA yuSmAkamapi prakaTayiSyatIti bannAcAyaMgaNasya bighaTanaM kuryAdityarthaH / / pANIgo pratyanIkaH pratikUla ityrthH|| - - Page #735 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa: AtmaparityAga doSakA svarUpa kahate haiM-- artha-AcArya ke bArA kSapakake aparAdha sarvajana samakSa pragaTa hojAne para dhapakke manameM yadi dveSa baha gayA to vaha AcAryako mAregA athavA gacchameM phUTa utpanna karegA arthAt isa AcAryane jaisa mare dopa pragaTa kiye haiM base yaha tumhAre doSa bhI pragaTa karegA, niraparAdhI aise tumako yaha kSaNa laMgAvegA. yaha AcArya sneharahita hai isako choDa do aisA bolakara vaha sarvasaMghameM madanApa utpanna karanA tathA AcAryakA zatru bana jAvaMgA, gaNatyAgaM kathayati ___jaha dharisido imo taha amhaM pi karigja dharisaNamimotti // . savvo vi gaNo vippariNameja chaMDejja vAyariyaM // 492 // . 'vizvastI bhASate ziSyaH sUreragre svadaSaNam // 'parasyAya punarvRte sapAcArapahirmayaH / / 506 / / yathAyaM dRSito'nena dUSayiSyati nastathA // iti RddhI gaNaH sarva pRthaktvaM pratipadyate // 507 // bijayodayA--jaha dharisido ramoM pRthA dRpiso'yaM / taha tathA / ahma pi karejja dharisaNamimokti asmAndUpitAnkuryAt ayamiti / vipariNameja pRthagmat / chaDela bAyariyaM tyajedvAcArya tyajatIti kathyata tena gaNastyakta iti pUrvasUtritaM / tato'nayona saMgatirityatrocyate / yata paya riNA dveSapratyAkhyAnapareNa tyakto'sau tata evaM gaNataM syajati / / kathaM gaNaH parityakta ityatrAha - mUlArA-dharisido dUSitaH guhyaprakAzanamApakRtaH / chaDaja tyajet / gaNatyAgakA varNana - jaisA AcAryane isa kSapakako doSa kA karake duSita kiyA hai vaisA yaha hamako bhI dUSita karegA hI aisA vicAra kara gaNa bhI AcArya pratikUla hokara usakA tyAga karegA. athavA usase svayaM alaga hogA. doSakA kathana karanevAle AcAryane gaNakA tyAga kiyA aisA pUrva meM kahA hai aura yahA~ gaNa AcArya ko chor3a detA hai aisA kahate Page #736 -------------------------------------------------------------------------- ________________ GANEMAL mUlArAdhanA haiM ataH yaha kathana asaMgatasA dIkhatA hai. usara-dokA varNata karanevAle bhAnAne yadi gaNakA tyAga kiyA to vaha bhI AcAryakA tyAga karegA hI. ataH isa kathanameM asaMgatapanA nahIM hai. aambaa saMghastyako bhavatItyetayAtra taha ceva pabayaNa sabameva vippariNayaM bhave tassa // to se disAbahAraM kareja NihaNaM cAvi || 493 // etasthAcAryakaM saMgho vicchinatti cturvidhH|| nirdhATayati vA ruSTo roSataH kriyate na kim // 508 / / vijayodayA-taha ceva paparNa sabameSa tathaiva pravacana saMghaH sarva para procyate ratnatrayaM yasminiti zammavyutpa tI saMghavAcI bhavati pravacanazabdaH / vippariNada viruddhatayA pariNataM pravRtaM / ye tassa bhavettasya / to ttH| se tasya / disApaharaNaM karejja kuryAt saMghaH / NijjUhaNa vApi kareja iti prsNbNdhH| parityAgaM yA kuryAt / / kathaM saMghaH parityakta ityacAi mUlArA--paSayarNa pravacanazabdo'tra saMghavAcI mocyate'sminratlatrayamiti dhyutpteH| vippariNada viruddhatayA pravRtaM / to tato vipariNamanAdekho se tasya rahasyabhedakasya / hisApaharaNaM AcAryapadabhraMzanaM / NijjUhaNaM nihATana / dakaMpa etasyApAryakaM saMgho vicchinatti paturvidhaH / / nidhITapati vA ruSTo roSataH kriyate na kim / / saMghakA tyAga bhI hotA hai aisA varNana artha-jisameM ratnatrayakA pravacana-upadeza kiyA jAtA hai aise janasamudAyakA nAma saMgha hai. arthAta muni, AryikA, zrAvaka aura zrAvikA inako saMgha kahate haiM. yaha saba saMgha doSa pragaTa karanevAle AcArya se viruddha hokara usakA AcAryapada haraNa kareMge. athavA usakA tyAga kareMge, Page #737 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mumhArApanA 727 mithyAtvArAdhanApratipAdanArthA gAthA jadi dharisaNameritayaM karedi sissassa ceva Ayario // dhiddhi apuThThadhammo samaNoti bhaNeja micchajaNo // 494 // AcAryoM yatra ziSyasya viddhAti vighA // dhikatAnnidharmakAnsAdhUniti vakti jano'khilaH / / 509 / / vizvAsaghAtakA eva duSTAH santi digNpraaH|| IdRzIM kurvate niMdAM mithyAtvAkAlatA janAH / / 51 // vijayodayA-sara risaNamarisayaM yadi dUSaNa evaMbhUtaM / karedikaroti / sissassa cava ziSyasyaica kA AcAryaH / dhiddhi apuSThadhammo samagotti bhaNijja ghigdhim apuSTadharmAn zramaNAn / iti bhaNajja minchajaNe ghadenmithyAraSTijanaH // micyAtvArAdhanAdvArAyAta janApavAdamAha mulArA--dharisaNaM dharSaNaM viDaMbanAM / ghiddhI dhim dhim / apuThThadhamme apuSTadharmaNaH nirmakAn zramaNAna digaMbarAn / tathA coktam - AcAryo yatra ziSyasya vidadhAti viDaMbanAm / dhikatAnidharmakAnsAdhUniti bakti janoakhilaH / / doSa pragaTa karanese mithyAtvakI ArAdhanA hogI aisA varNana artha--yadi AcArya doSa pragaTa kara ziSyako dUSita kareMge to mithyAtvI loka ye jainamuni apane ghamako puSTa nahIM banA sakate haiM, apane hAthase ye apane dharmakA nAza karate haiM aise vacana bolakara dhikkAra kareMge. isa liye doSa pragaTa karanA yaha kArya dharmavidhvaMsaka hai aisA samajhanA cAhiye. prastutAparinAdhitopasaMhAragAthA prasiddhArthA iccevamAdidosA Na hoti guruNo rahassadhArissa // puTheca apuDhe vA aparissAissa dhIrarasa // 495 // Page #738 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA st4 pRSTo'pRSTho'pi yo brUte na rahasyaM kadAcana // ityAdayo na vidyante doSAstasya gaNezinaH / / 911 / / iti vimucya rahasyavibhedakaM bhajana guyanigrahaka maMjasA // hi vizuddhAvastavo hitamapo bhajatyahitaM janAH // 512 // iti aparisravaH / vijaporAmAdi dosA iti / aparisthaM tu gavaM // mULApuDhe anu vA apariztAisa kimanenAlocitamiti pareNa prakoSThe vA aparisAviNo guhyamakathayataH / zrIrama: svarUpaceSTAvinA vikAramagachataH / ayaNazrAbhitrAyo yaH ziSyoktaM dopaM pRSTo'pRSTo vA parasmai na kti, nAgitAdinA prakAzayati sa rahasyadhArI suriparivIti vikhyAtiM vibhrANastaistaida nAgapi na spRzati iti / aparisrAvI // aba yahAM prastuta aparisrAvitA guNakA upasaMhAra karate haiMartha - jI AcArya aparisrAvi guNake dhAraka haiM ve ziSya ke kSapakake doSa sunakara manameM rakha lete haiM aura unako koI pUche vA mata pUche ye kabhI usake doSa anyako kahate hI nahIM. doSa pragaTa karanese kyA hAni hotI hai isakA aparisrAvI AcArya ko pUrNa jJAna rahatA hai. ataH ve kabhI dopapragaTana nAmakA dharmadhvaMsa karanevAlA kArya nahIM karate haiM. vivo ityetatsUtrapadvyAprAnAyo prabaMdha.. saMdhArabhattANe ' yasya yenAbhisaMbaMdho dUrasthasyApi tasya saH' iti kRtvA - saMthAramattapANe amaNuNNe vA ciraM va kIrate | paDicaragapamAdeNa ya hANamasaMbuDagirAhiM // 496 // zuzrUSakapramAdena zayyAyAmAsanAdike // saMpale dInavAkyena ziSyakANAmasaMvRte || 513 // bhAzvAsA 4 718 Page #739 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA / bhASAmA 719 meinamaram vijayodayA -iti kriyAbhiH padasaMbaMdho'tra kAryaH / saMstara bhaktapAne vA / amagugaNe amanokhe / kIrato kiya. mANe | kuvido kupito bhavakSapakA meraMvA maryAdA vaa| saMthArabhattapANe amANe vA kIrate kuvido havejja khavago meraM yA bhenumicchajja / bhenumicchat / niraM ca kIrate cirADA saMstara karaNe bhaktapAnAnayane yA / paDicaragapamAdena vA niryApakAnAM yAvRnyakaraNe yA pramAdastana vA kupito bhavet / maryAdA vA bhAtmIyAM bhattuM it / saTANamasaMyugirAhi agRhItArthAnAM asaM vRttAbhiH paruSAbhirvA kupito bhavet // nirvApakatvamekAdazabhirgAthAbhiyAMdhilyA surAdA tananibhisanivAlAdutpanne kSapakasya cittasaMtA niryApakAcAryeNa bhUnena satA tazcittaM nirvApANIyamiti gAgAtraveNAbhidhatte-- lArA - amaNuga amano anAmacitte / cira va cireNa cA zodhabhaniyamANa ityarthaH / kIrate kriyamANe / pahicaramapamANa vaiyAvRttyakarANAM satkAraNAnavadhAnena / bhehANe mAgAM / asaMkhuDAgAha paramabhiH pratikUlAbhirvAgbhiH / jisakA jisake sAtha saMbaMdha hai vaha dUra bhI hogA to bhI vaha saMbaMdhI padArtha usakA hI mAnA jAyagA isa nItike anusAra yahAM kSapakakA varNana karate haiM--.' ' artha-kSapakakI zuzraSA karanevAle paricAraka saMstAkI racanA yadi amanojJa manohara-na kareMge aura khAne pIneke padArtha amanohara hoMge to vaha krodhayukta hogA athavA samAdhimaraNake niyamoMkA bhaMga karegA. kiMvA saMstara karane meM yadi dera lagegI to bhI vaha kupita hogA. AhAra aura peya padArtha lAnemeM derI laga jAya to kupita hogA. paricArakagaNa zuzrUSA karanemeM alasI bana jAne para usako koSa utpanna hogA. athavA apanI maryAdA vaha choDa degA. jinako sallekhanAvidhi mAluma nahIM hai aise asaMyamI janake parupa-kaThora bhASaNase vaha krodhayukta hogA to usako kSamAdhAraNa kara prasanna karanA cAhiye. HmE .. sIduNhaLuhAtaNhAkilAmido tinavedaNAe. bA // . kuvido vejja khabao meraM vA bhentumicchenja / / 497 // ghedanAyAmasathAyAM kSuttaSNoSNahimAdibhiH / / kSapakA kopamAsAtha maryAdAM vidhibhitsati // 514 // 719 - - - Page #740 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AyA mUlArAdhanA hara B vijayodaya-sIduhaLu hAtaNTA kilAgido zItenoSNena kSudhA pIDitA kupito bhavet / tivyadayaNAya vA tImabedanayA vA phupino mayAMdollaMghanarbhayet // mUlArA-kilAmiDo pIDitaH / meraM maryAdA pratipatrAnuSThAnam // artha - zIta, uSNa, bhUkha aura pyAsa inase pIDita honese kSapakako krodha utpanna hotA hai. athakA kI tIvravedanAse bhI vihvala hokara kruddha hotA hai aura maryAdA toDanekI icchA karatA hai. usa samaya AcArya usako zAMtacitta hokara prasatra karate haiM. NinvabaeNa tado se cittaM khavayassa NivvavedavvaM // akyobheNa khamAe jutteNa paNaThamANeNa || 498 // nirthApakayA zAMtana zamanIyaH sa sUriNA / / kSamApareNa vIreNa kurvatA cittanirti / / 515 / / bijayodayA--NivyavaraNa saMtoSamutpAdayatA sUriNA / tado stH| se khavayassa cittaM tasya kupitasya maryAdA bhelumicchato vaa| cilaM NisvedanyaM cita prazAMti neyaM / azvobheNa calanarahitena vyavasthAvatA / khamAra jutteNa kSamayA yuktena / paNaThamANa pranaSTamAnena / na hiropI mAnI vA sUriH parakhisakalaMka prazamayituM rahate tato nikaSAyeNa mAdhyamiti bhAvaH // mUlArA--NibavageNa saMptopotpAdakena / sado kopapariNatimayAdAbhevecchArnataraM / NivvavedaThava prazamanIyaM / akkhobheNa calanarahitena udvegmuktmtyrthH|| isahI viSayako AgekI gAthAmeM AcArya spaSTa karate haiM artha--saMtoSa utpanna karanevAle AcArya tadanaMtara kupita athavA mayAMdA toDaneko jo utArU huA hai aise kSapakakA citta zAMta karate haiM. AcArya apanA citta kSubdha nahIM hone dete haiM, ve svayaM kSamAdhAraNa karate haiM. abhimAnakA tyAga karate haiM. kyoMki ropavAle aura abhimAnayukta AcArya dusaskA mana prasanna karane meM prayatna nahIM karate haiM. isaliye AcArya meM kaSAyakA abhAva honA cAhiye. arthAt niSkapAya AcArya hI kSapakakA kruddha mana zAMta kara sakate haiM aisA abhiprAya samajhanA cAhiye. . . Page #741 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlAgadhanA AzvAsa: RSS patraMbhUto nivAzyatItyetaha-yAcaze aMgasude ya bahuvidhe No aMgasude ya bahuvidhavibhatte // radaNakaraMDayabhRdo khuNNo aNiogakaraNammi // 499 / bahuprakArapUcAMgathutarannakaraMDakaH / / . sarvAnuyoganiSNAto vaktA ko mahAmatiH // 516 / / vijayonyA-aMgade ya zrutaM puruSaH mukhacaraNAdhaMgasthAnapatyAeMgazanagocyate / AcArAvikaM dvAdazaSidha tsmioNgshrute| bahubihe naanaaprkaar| AcAra, sUtrakRtaM; sthAnaM, samadhAma vyANyApramapayaMga ityAdibhedena / yo aMgasude ya. jhagabAho DA / bahuvighadhimatte sAmAyika, batuzitistavo, baMdanA, maMtikramAgaM, vainayikaM. kRtikarma, dazavaikAlikaM, usarA dhyayana, kalpagyapahAraH, kalpaM, mahAkalpa, puMDarIka, mahApuMDarIkaM ityAdinA vicitrabhedena vibhkto| yaNakaraMyabhUdo ratnakaeNDakabhUtaH khurANo aNiyogakaraNammi yadAraprastutaM vastu tatratatra sadAvikAyanuyogayojanAryA kuzalaH / anena zAnamAhAsya sUnitaM ! ....... ... ! ..ityaMbhUta: sUrirava nivApayattItyuttara nAha.- .... ...... . .. : - mUlArA-maMgasude aMgapraviSTapravacane / bahuvidhe AcAra sUtrakRtamityAdvidvArazavidhe / No. aMgamudde aMgavA. ete / bahuvidhavibhatte sAmAyika, caturvizatistava ityAdinA cturdshprkaarvibhkte| rayaNakaraMjyabhUdo rtnkrsksshH| zrutaratnAnAM rakSalopAyavAda / khuNNo suntalaH / aNiyogakaraNammi yacadvastu prastutaM tatra tatra sadAdikAnuyogayojanAyAM / esena jJAnamAhAtmyaH sUreHsUcitaM / / . . AmekI gANameM kahe hue guNAMse yukta AcArya kSapakakA mana prasanna kara sakate haiM yaha dikhAte haiM.... artha-zrutaMjJAna puruSasthAnIya samajha karake AcArAdikoM ko mukha, pAMva bagairaha avayavoM ke samAna samajhane se zrutajJAna meM aMgakI kalpanA ghaTita ho jAtI hai. bhutajJAnake AcArAdika bArA bheda hai. jaise AcAra, sUtrakRta, sthAna, samacAya vyAkhyAprajJapti jJAtRdharmakathA, upAsakAdhyayana, aMtakaddaza, anuttaropapAdika daza, praznavyAkaraNa, viSAka sUtra, dRSTivAda. aMgavAdya zrutamAnake bhI bahuta bheda hai. jaise sAmAyika, caturvizatistava, vaMdanA. pratikramaNa, vainayika kRtikarma, dazavaikAlika, uttarAdhyayana, kalpavyavahAra, kalpa, mahAkalpa, puMDarIka, mahApuMDarIka, ityAdi aneka bheda haiM. jaise karaMDameM ratnoMko rakhate haiM vaise ye AcArya ina AgamarasnoM ko apane hRdaya meM dhAraNa karate haiM isaliya ye ratnoMke kRtikarma, hAraaMgabAhya tamAyA, upAsakAdhyayana, naka AcArAdika va E ? Page #742 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vRlArAcanA 722 karaMDa ke samAna zobhate haiM. jo jo prastuta viSaya hai usameM sat, saMkhyA, kSetra, ityAdi anuyogoMkI yojanA kara usakA vivecana karanemeM inakI buddhi kuzala rahatI hai. tAkatA ca muNI vicittasudhArao bicittakaho || taha ya apAyavidah maNo mahAbhAgo // 900 // vijayodayAvatA vaktA / kattA va kartA ca vinayavaiyAvRtyayoH / vicicAra vicitaM prathamAyogaHkaraNAnuyogadharaNAnuyogoM, dayAluyoga ityanena vikalpena / vicinako vivijAyAH kathAyAH nirupaNA asya sa vicitrakathaH / na ca vigatatvAt kimanena cicitasudhAro' ityanena ? naiSa zeSaH / pUrvasUtre zutakeyalI nirvApakatvenoktaH / anayA tu asamasta zrutAcAryo'pi evaMbhUto nirvANako bhavatIti vyAkhyAyate tena na punaruktavA / tadda ya tathA na / ApAyavidaNDa ratnatrayAticArakaH / mahasaMpaNNo svAbhAvitryA zraddhayA samanvitaH / mahAbhAgo svaSazo mahAtmA // mUlArA -- battA vaktA pratipAdanakuzalaH / kalA kartA vinayavaiyAvRtyayoH / vidhittasudhArao viziSTaM prathamAnuyogAdibhedena citramAzcaryakAri zrutakevaliniya pakairuktaM avadhArayatA | athavA vicitraM zrutaM parasamayAdizAstraM / vicita katho vicitrayA kathA nirUpakaH / na hyetayoH paunaruktyaM zakyaM pUrvasUtre hi zrutakebalI nirvArSika uktaH, iha punaryugAnurupataro'pi / AvApAyavidaNDU ratnatrayAticArajJaH / madisaMpaNNo svAbhAvikabuddhisaMyuktaH / mahAbhAgo svavazo mahApuNyo vA / artha-ye AcArya vaktRtva guNase yukta hote haiM. vinaya aura vaiyAvRtya karate haiM. prathamAnuyoga, karaNAnuyoga caraNAnuyoga aura dravyAnuyoga isa prakArake zrutajJAnake dhAraka hote haiM. nAnA prakArakI vicitra kathAyeM kahane meM pravINa rahate haiM. zaMkA - aMgamude va bahuvidhe No aMgasude ya bahuvidhavibhatte ' isa gAthA meM hI ve mahAjJAnI hote haiM aisA sUcita hotA hai, to punaH vicittasudhArago' yaha vizeSaNa kyoM graMthakArane gAthAmeM diyA hai ? uttara yaha hai--- pUrva gAthAmeM zrutakevalI nirvApakAcArya hote haiM aisA kahA hai aura isa sUtra se asamasta zrutajJAna jinako hai aise AcArya bhI nirvApaka hote haiM aisA sUcita hotA hai. isaliye yahAM punarukta doSa nahIM haiM. yaha nirvAkAcArya ratnatraya ke avicAroMke jJAtA hote haiM, svAbhAvika buddhimAna hote haiM aura jitendriya mahAtmA hote haiM. 1 isakA azvAsaH X 722 Page #743 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA AzvAsA 723 pagade NissesaM gADagaM ca AharaNahedujuttaM ca // aNusAsedi suvihido kuvidaM saNNivvavemANo // 501 / / kathAnAM kathane dakSo dhyAdeyavizAradaH / / kruddhaM zAsti yatidhIraH prakRtapratipAdakaH / / 517 / / vinayodayA- aNusAsendi anuzAsti / pagade vaktuM prAramdhe vastuni || jisasaMgADhaMga samastamayabodhayatadanu zAsanaM karoti / AharaNaddedajutaM ca / prAMtena hetunA ca / yuktaM etasmAitoridamevetaditi yuktyAnuzAsti sudhihito yatiH / kuvida kupitaM / sapiNavamemANo sabhyamazamayan samyakamasAnamupanayana / mUlArA -- pagade vaktuM prArabdhe vastuni / jissesa samayamupAdeva ca / gAhugaM mAyaM athavA / Nissesa gADhaNaM samastAvabodhakaM / AharaNahedajuttaM dRSTAntena liMgena copapannaM etasmAdenoridagecaitaditi yuktyAnuzAsti ityarthaH / kuvida kuddhaM zlapaka yati / rAginyagANo samyakaprazamayana // artha-- jisa vastukA vivecana karane ke liye prAraMbha kiyA hogA usa vastuke samasta aMgopAgAkA svarUpa dRSTAMta aura yukti dekara kahatA hai. isa hetuse isa vastukA esA hI svarUpa hai isake svarUpasiddhi ke liye esI gukti hai ityAdi rUpase jo kathana karatA hai vaha yati kupita kSapakako apanI madhura vANIse prasanna kara sakatA hai. - --- ---- NiI madhura gambhIraM maNappasAdaNakaraM savaNakataM // dei kaha Nivvavago ladIsamaNNAharaNaheDaM // 502 / / gaMbhIrAM madhurAM zravyAM ziSyacittaprasAdinIM // sutrakArI dadAtyasmai smRtyAnayanakAriNIm / / 518 // vijayotyA-NiddhaM priyavaccanabahulatayA snigdhaM / madhuraM anatikaTorAkSaratayA madhuraM / gaMbhIraM arthgaaddh'tyaa| maNappasAdakaraNa manaHprabahAdavidhAyinI / sabakataM zrutisukhaM / dedi kathai kathA kathayati / Nidhvavago nirvApakaH / sadI samaNNAharaNa hetuM / smRtisamAnayanakAraNe / pUrvAbhyastazrutArthagocarasmaraNa raha smRtiriti gRhyate matiSacano vA / 'matiH smRtiH saMjJA cintAbhiniyodha ityanayAtaram' iti vacanAt / vena buddhisamAnayanakAraNamityarthaH rati kecit / 72 Page #744 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlAdhanA AzvAsA 724 mUlArA-savaNakarsa zrutisukhaM / dedi kathayati / kathaM kayAM / sadIsamaNNAharaNahedu smRtisamatyAharaNA hetu smRteH pUrvAbhyastagItArthagocarasya smaraNasya matervA samAnayanakAraNam // ... artha-AcArya bahuta priya vacana honese snigdha, kaThorAkSara na honese madhura, bahu arthayukta honese gaMbhIra, manako AnaMdita karanevAlI, karNakare sukha denevAlI, aisI kathA kahate hai, jisa kathAko sunakara kSapakako pUrvakAla | meM abhyasta zrutaMtrAnake viSayakA smaraNa hogA aisI kathA ve kahate haiM." NijjJAyago ityetsUkSapada vyA: ENEMA jaha pakkhubhidummIe pAda raNabharida samuddammi // Nijjabao ghAredi hu'jiMdakaraNoM buddhisaMpaNNo // 503 // sukhakArI dadhAtyenaM majjata dustare bhave // pUtaratnabhRtaM potaM karNadhAra ivArNadhe // 519 / / vijayodayA-jaha papakhubhidummIe yathA pracalitataraMge / samuhamma samudra / porda potaM nArya / radaNabharida ratnabheritaM Nijjavago niryApakaH / dhAre hi khudhArayati / jinakaraNo paricitakriyaH / muddhisaMghaNNobuddhisaMpannaH puddhimAn / .. mUlArA-pakhuhidumbhIge kSubhitobhike / podaM pravahaNaM / Nijabago niryApakaH karNadhAra ityarthaH / jidakaraNo . paricitakriyaH // Nijjavago isa sUtrapadakA spaSTIkaraNa karate haiM__artha--jisameM taraMga uchala rahe haiM aise samudrameM naukA calAnekA jisane khUba abhyAsa kiyA hai aisA | buddhimAna nAvika ratnoMse bharI huI naukAyo DUbanese rakSaNa karatA hai. taha sajamaguNabharida parissahummIhiM khubhidamAiI // Nijjabao dhAredi hu mahurehiM hidovadesehiM // 50 // zIlasaMyamaratnADhyaM yatinAvaM bhavArNave / / nimajjatI mahAmAjJo nibharti sUrinAvikaH // 520 // Page #745 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdhAsa: mUlArAdhanA 725 vija yodayA-taha saMjama guNabharida tathA saMyamena guNena bharita saMpUrNa / saMyamamya sabhyo guNeH pradhAnanyA sa saMyamazabdasya pUrvanipAtaH / parissadummIIi vipAsAdunAni paropanAte / Urmaya cAnukaraNodsyasya Urmiyara. deza lamante / parIpahormibhiH khubhi caline / AidaM nirvabhUte yatipota / / mijayago dhAradi khumiryApakasaridhArayati / madhurehi hidovadesahi madhurairhitopadezaiH mUlArA--parIsahummIhi parISadA ameya ivAnukrameNodgacchantIti kRtvA / khuhidaM calitaM / Avirddha tiryagbhUtaM bhramitaM vaa| . .. . . artha--paise saMyamaguNoM se bharI huI yaha kSapakanaukA kSudhA, pyAsa, vagairaha taraMgoMse kSubdha hokara tirachI horahI hai. aise samayameM niryApakAcArya madhura hitopadezake dvArA usako dhAraNa karate haiM athIt usakA saMrakSaNa karate haiM. * dhididhalakaramAdahiMda mahuraM kaNNAhudi jadi Na dei // siddhisuhamAvahatI cattA sArAhaNA hoi / / 505 // pharNAhutiM na cehatte dhRtisthAmakarI gaNI // ... 'ArAdhanAM sukhAhatrI jahAti kSapakastadA / / 521 // vijJayodayA-dhidivalakaraM tivalakAriNI smRte sthairya dhRtistasyA avaSTaMbhakAriNI / AvahidaM Atma dvitA / madhuraM madhurAM / kaNNAdi karNAhuti / jadipA dedi yadi na daNAt / sivikhumAnayanakAriNI ArAhaNA pattA hodi tyaktA bhayasi / ____ mUlArA--dhidivalakara smRtimdhegAvaSTaMbhakAriNaH / kaNNAhudi karNayorAitihIma ina sNtpktvaan| karNajapamityarthaH / AvahantI kurvatI // artha-niryApakAcArya kI vANI dharya utpanna karatI hai. AtmAke hitakA varNana karatI hai. madhura aura kolhAdaka hotI hai. AcArya yadi aise vANIkA upayoga na kareMge to muktisaukhyakI prApti karanevAlI ArAdhanAoMkA kSapaka tyAga karegA. Page #746 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArApanA zrAvAsaH jo . . prastunopasaMhAragAdhA "iya Nivvadao khavayarasa hoi NijjAvao sadAyario / / hoi ya kittI padhidA edehiM guNehiM juttassa / / 5.6 // kSapakasya sukha kurvandho hitazinAm // niryApakaM mahAprAjJa tamAhuH sukhakAraNam // 522 // dadAsi zarma kSapakasya sUriniryApakaH sarvamapAsya duHgvam // yatastato'sI kSapakeNa sevyaH sarve bhajante suravakAriNaM hi / / 523 / / iti sukhkaarii| bijayodayA-tya parva jivyapago nirvASakaH / navagasta kSapakasya / mijAvago hovi niryApapho bhavati / savAyario sadAcAryo: niryApakatvaguNasamanvitaH kSapakasyopakArI bhavatItyuktvA svArthamapi tasya sUradarzayati / hodi ya kitI padhivA bhavati ca kIrtiH prdhitaa| patahiMgudi zusassa AcArapattyAdibhiguNayuktasya // prakRtamupasaMharanparArthakaraNadvAreNa niryApakasya svArthasiddhi darzayati-- mUlArA--pahidA prathinA prakhyAtA / padehiM AcaravasvAdibhiraSTAbhiH // niryApakaH / / prastuta prakaraNako upasaMhAra gAthA----- artha- isa prakArase kSapakakA mana ArahAdita karanevAle AcArya niryApaka hosakate haiM arthAta nirvApakatva guNadhAraka AcArya kSapakakA samAdhimaraNa sAdha sakate haiM. AcAravavAdi guNoMkA yahAM taka varNana kiyA. ina guNoMse paripUrNa AcArya kI jagata meM kIrti phaila jAtI hai. jaise ina guNoMse AcArya kSapakake Upara upakAra karate haiM vaise ina guNoMse unakA ujjvala yaza bhI jagatameM vRddhiMgata hotA hai. iya aguNodo kasiNa ArAdhaNaM uvavidhedi / khavago vi taM bhayavadI uvagRhadi jAdasaMvego / 507 11 zivasukhamanupamamaparujamamalaM vratavati zamavati hitakrati sakalaM / / vitarati patipatiriti guNakalitaH zamayamadamamayamunijanamAhitaH 524 726 Page #747 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Rele mRdArAdhanA bhASAMsA guNairamIbhiH kalitoSTabhirjanaH sametya (ka) kIrtiH zazirazminirmalAm / / ArAdhanAsidvidharAMganAsI dadAti sUriH kSapakAya nizcitam // 525 / / iti susthitaH vijayodayA-kya evaM / aguNodevo bhAcAravAnityAdhaguNopetaH sUriH / kasiNe karasanAM / ArAdhaNaM ArAdhamAM / uvavidhevi dauphayati / khabago cikSapako'pi / taM tAM bhagavartI sakalayAdhApanayanamAhAtmyayatI / uvagRhadi mAligati / jAdasaMvego utpanna saMsArabhIrutvaH / suTidaM sammattam // bathokaguNasUreH sakalArAdhanAsaMpAdakatvaM bhavabhItasya cakSapakasya tadAliMganabhuparizamAha mUlArA- uvavidhedi upaDhaukayate / bhayavadI sakalapAdhApanayanamAhAtmyavatIm / upamUhadi AliMgati // susthitaH / sUtravaH // 17 | aMkataH // artha- isa prakAra ATha guNoMse pUrNa AcAryakA Azraya karanese kSapakako cAra prakArakI ArAdhanA prApta hotI hai. aura jisako saMsArabhaya utpana huA hai aisA baha kSapaka bhI saMpUrNa bAdhAoMkA nAza karanevAlI, apUrva mAhAtmyayukta bhagavatI vaMdya ArAdhanAko AliMgana detA hai. evaM suhida ityatayAkhyotta, ita uttaraM utrasaMpA ityetadvyAkhyAyate evaM parimaggittA NijjavayaguNehiM jusamAyariyaM / / upasaMpajjai vijAcaraNasamaggo tago sAha // 508 // niryAparka guNopetaM maargyitvaatiytntH|| upasarpatyasau sUrijhanacAritramArgakaH / / 526 // vijayodayA-pavaM parimamgitA anviSya / ke bhAyariya AcArya / kohammUtaM ? NijjayayaguNahi niryApakagurAcAravatvAdibhiH samanvitaM / upsNprjdidiikle| kA? tago saH / sAha, sAdhuH / kITagbhUtA ? vistAcaraNasamatthA zAnena cAritreNa samagra sNpuurnnH| athaivaM niryApakAcArya samyakaparIkSya tasmai svaM samarpayata: kSapakasya gAthApaTkenetiktavyatAkramamupadizatimUlArA-parimamgitA anviSya / uvasaMpanjadi upasarpati AnayatItyarthaH / go saH / uttamArthocataH // 717 Page #748 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ACTOR AzvAsaH bhUlArAdhanA ___ artha-isa prakAra samagra jJAna aura cAritrakA dhAraka vaha kSapaka AcAravatvAdi ATha guNoMse pUrNa AcAyaMkA zodhakara unakA Azraya karatA hai. gurukule bhAtmanisargaH vasapAnAma samAcAraH / tatkama nirUpayati-- tiyaraNasavAvAsayapaDipuNNaM tassa kiriya kiriyammaM / / viNaeNamaMjalikado vAiyavasabha imaM bhaNadi // 509 // kRtikarma vidhAgAsau paripUrNa trizuddhitaH // AcAryavRSabhaM vakti mastakAropitAMjaliH 527 / / vijayodayA--tiyaraNasadhyAvAsayapatripuNaM kiriya tassa kiriyammaM / tasya niryApakasya sUraH kRtikarma vaMdanA tanvA / kIrazaM tiriyaNa sadhyAmAsaga paddhipugNaM manovAkAmAtmasarvAvazyakapatipUrNI sAmAyika, caturviMzatistayo yaMdanA, pratikamaNaM, matyAlyAnaM, kAyotsargaH ityete manobAmAyavikalpena trividhAH paDAvazyakasaMkSitAH / manasA sarvasAvadha yoganivRttiH, vacasA saba sAvajjajoga panne kvAmi iti vacana / kAyana' sAvadhakiyAnanuSThAna, manasA caturvizati tIrthakRtAM guNAnusaraNa logassujjIyayare' ityevamAdInAM guNAMnI vacanaM / lalATavinyastakaramukulatA jinebhyaH kAryana / vaMdanIyaguNAnusmaraNaM manovaMdanA / vAcA nagamAhAtmpaprakAzanaparaghavanocAraNaM / kAyena yaMdanA pradakSiNIkaraNaM kRtA natizca / manasA katAticAzanivRtiH 'hA dukRtamiti yA manaHpratikamaNaM / sUtroccAra vAkyapratikamaNaM kAyena tara. nAcaraNaM kAyapraviphamaNa / anakhAticArAdIna karippAmi iti manaHpratyArAmAnaM / vasA.tamAcariSyAmi iti uccAraNa / kAyena tannAcariSyAmi ityagIkAraH / manAlA zarIre mamedabhAvanivRttiH mAnasaH kAyotsarmaH / pralayabhujasya, caturaMgulamAtra. prAdAtarasya nicalAvasthAna kAyena kAyotsargaH | kAyApAyanirAsamakatyA ekAnte gurAvAsIne prasannacetasi zanairAgatya zarIraM bhUmi ca pratilekhya are asamIpe AsitvA kRtAMjaliH avakRtikarmavaMdanAmichAmoti Alocya anukSAta : zanairutthAya mUrdhanyastakara abilavitamanuhutaM samAyikaM paThet / sUtrAnugata, avicalaM, adhikRta sthitaH kRtakAyotsarga caturvizatistabamAbhidhAya sUriNAnuraktamataH gurustavanaM paThet ityeSAkRtikarmavadanA / caMdanosarakAlaM viNaeNa vinayena | aMjalikado mukulIkRtAMjali / vAiyavasabhaM AcAryavRSabhaM / NaM ina maNavi pravIti-iti // . gurukule AtmabhiMsarga upasaMpannAma- samAcArastama nirUpati-- ! mUlArA--tiyaraNasalyApAsayaparipuSaNaM manovAkAyakatAcAryakriyAparipUrNa, 'AcArthakiyA mAtra siddhayogyA MARA Page #749 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 729 cAryazAMtimayaH / itthameva zrI caMdramunikRta nibaMdhe vyAkhyAnAt / kidikammaM vedanAM / aMjalikado mukulIkRtAMjaliH cAyagavasaddaM vAcakavRparbha AcAryapradhAnaM / iyaM idaM vakSyamANaM vetti abhIti | gurukula meM ApanA AtmasamarpaNa karanA yaha upasaMpA zabdakA abhiprAya hai. ataH isa upasaMpA samAcArakA krama AcArya dikhAte haiM artha- mana, vacana aura zarIra ke dvArA sarva sAmAyikAdi chaha Avazyaka karma jisameM pUrNatAko prApta hue haiM aisA kRtikarma kara arthAt vaMdanA karake vinayase hAtha joDakara zreSTha AcArya ko kSapaka Age likhe hue sUtrake anusAra vijJapti karatA hai -- sAmAyika, caturviMzatistava, vaMdanA, prAMtakramaNa, pratyAkhyAna, aura kAryAtsaga~ ye chaha Avazyaka kriyAeM manoyoga, vacanayoga aura kAyayoga kI nirmala karake karane cAhiye. arthAt matyeka Avazyaka yoga saMgha tIna tIna bheda hote haiM. manake dvArA sarva yogakA tyAga karanA, sarva sAdhayogoMkA meM tyAga karatA hUM aisA ghanase uccAra karanA, zarIrase sarva sAvadha kriyAoMkA tyAga karanA aise sAmAyika ke tIna bheda hote haiM, manase covIsa vIka ke guNoM kA smaraNa karanA, bacanase 'loyassujjoyayare ' ityAdi lokoMmeM kahI huI tIrthakara stuti bolanA, lalATapara hAtha joDakara jineMdra bhagavAna ko namaskAra karanA aise caturvidhati stutI tIna bheda hote haiM. vaMdanA karane yogya guruka guNAMkA smaraNa karanA yaha manovaMdanA hai. pacanoM dvArA unake guNAMkA sahastra pragaTa karanA yaha vacanavaMdanA hai aura pradakSiNA karanA, namaskAra karanA yaha kAyavaMdanA hai. kiye hue aticAkA manase tyAga karanA yaha manaHpratikramaNa hai hAya hAya maine pApakArya kiyA hai aisA sanase vicAra karanA yaha manaHpratikramaNa haiM, pratikramaNa sUtroM kA uccAra karanA yaha vAkya pratikramaNa hai. zarIra ke dvArA duSkRtyoM kA AcaraNa na karanA yaha kAyakRta pratikramaNa hai. manase maiM aticAroMko bhaviSyakAla nahIM karUMgA aisA vicAra karanA yaha manaH pratyAkhyAna hai. vacanaye aticAra meM bhaviSya meM nahIM karUMgA aisA bolanA arthAt bhaviSyakAlameM maiM aticAra nahIM karUMgA aisA kahanA yaha vacanapratyAkhyAna hai, zarIrake dvArA bhaviSyakAla meM aticAra nahIM karanA yaha kAyapratyAkhyAna hai. yaha zarIra merA nahIM haiM aisA manameM vicAra karanA arthAt zarIrapara manase prema dUra karanA yaha manaH kAyotsarga hai. maiM zarIrakA sthAya AzvAsaH 725 Page #750 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA mAyAH 730 karatA hUM aisA vacanoccAra karanA yaha bacanakRta kAyotsarga hai. bAhu nIce choDakara cAra aMgulamAtra aMtara donoM pAyoM meM rakhakara nizcala khaDe honA yaha zarIrake dvArA kAyotsarga hai. (kAyApAyanirAsamakRtvA isa padakA artha dhyAnameM AtA nahIM ) ekAntasthAna meM guru prasanna cittase baiThe haiM aisA dekhakara unake pAsa maMdarItIse Akara apanA zarIra aura jamIna picchikAse sApha karanA nAhiye. tadanaMtara gurUse dara athavA nikaTana baiThakara arthAta gurUse thoDe aMtara para baiThakara hAtha joDane cAhiye.' he bhagavana kRtikarmavaMdanA karanekI merI icchA hai| aisA kahakara AlocanA karanI cAhiye, unakI anunA milane para sAvakAza uThakara mastakapara hAtha joDakara rakhane cAhiye. aura sAmAyikakA pATha paDhanA cAhiye. pATha paDhate samaya zIghratA aura sAvakAzapanA choDakara madhyama prakArase sAmAyikrapATha paDhanA cAhiye. sUtra ke anusAra doSoMkA tyAga kara nizcala khaTe hokara kAyotsaga karanA cAhiye, tadanaMtara caturvizati stutipara guruvAra sumati paTahI cAhiye. isIko RtikarmavadanA kahate haiM tujottha bArasaMgasudapArayA savaNasaMghaNijjavayA // tujhaM khu pAdamUle sAmaNNaM ujjavejjAmi // 510 // niryAparka mahAsUri smRtyAdhyAnaparAyaNam / / kSapako nAinute saukhyaM vivekamiva zAzvatam // 528 // tIrNazratapayodhInAM samAdhAnavidhAyinAm / / yuSmAkamIza pAti dyotayiSyAmi saMyamam // 529 / / vijayodayA-tukSettha yUyamaya / bArasaMgasudapAragA zAdaza AcArAdIni aMgAni yasya tat dvAdazAMga thutaM sAgara va tasya pAraM gatAH / samaNasaMghaNijabagara bhrAmyati tapasyaMti iti zramaNAH teSAM samudAyaH zramaNasaMghaH tastha niryApakAH / tujhaM khu pAvamUle yuSmAkaM pAvamUle ujjayejjAmi upotayiSyAmi / sAmaNaM zrAmaNyaM / / vinayapUrvakaM kSapakaH karaNIyakaM pratijAnItemUlArA-ittha anna deze NijjavayA samAdhisaMghadhArakAH, ujjavejjAmi saMpUrNa karomi || Page #751 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - mUlArAdhanA bhAzvAsa baMdanA asa ninayanAtha mohanApanAko gAro kahe hue sUtroM ke anusAra bolatA hai artha- he AcArya ! Apane dvAdazAMga zrutajJAnarUpI samudrakA dUsarA kinArA prApta kiyA hai. Apa tapazcaraNa karanevAle muniko samAdhimaraNa kI prApti karAnevAle haiM, Apake caraNoMkA Azraya lekara maiM merA zrAmaNya-munivata ujjvala karanA cAhatA hUM. arthAta mara yatA Ajataka jo doSa lage hue haiM unakA prAyazcitta laMkara vratoMko ujjvala karanA cAhatA hUM. AtmecchAM sUraye prakaTayati pavvajjAdI sarva kAdUNAloyaNaM suparisuI / dasaNaNANacaritte Nissallo viharidu icche // 511 // dIkSAbhUti niHzeSa vidhAyAlocanAmaham || pijizIrSAmi niHzalyazcaturaMge nirAkulaH / / 530 / / vijayodayA-patyajAdI sacce dIkSAgrahaNAdikAM sAM / kAdRNAloyaNaM kRtvAlocanA suparisuddhaM dopahitAM / dasaNANANacarite darzanamAnacaritre Nistallo zalparahito bhUtvA / biharinu ghida Acaritu / iccha icchAmi // AtmecchAM apakaH sUreH prakAzayatimUlArA-paJcajAdI vIkSAgrahaNAtmabhRti Nissalo atIcArapriSAto bhUtvA / viharirdu AcarituM / icche icchaami| kSapaka apanI icchA AcAryako kahatA hai artha--dIkSAgrahaNakAlase Ajataka jo jo vratAdikoMmeM doSa utpanna hue haiM unakI maiM AkaMpita, anumAnita vagaire dazadoSose rahita AlocanA kara darzana, jJAna aura cAritrameM niHzulya hokara pravRtti karane kI icchA karatA hU~. evaM kade Nisagge teNa suvihideNa vAyao bhaNai / / aNagAra uttama sAdhehi tuma aviggheNa // 512 // Page #752 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 732 evaM kRte svanikSepe tato brUte gaNezvaraH // nirvighnamuttamArthaM tvaM sAdhayasva mahAmate // 531 // jiyodaya evaM kaye jisaskRte pikeNa / bAyabha bhaNA sUridati / aNayAra svabhAvAgAratvAdanagAraH tasya saMbodhanaM / uttama uttamaM prayojanaM ratnatrayaM dravyaM / sAdhedi sAdhaya / tumaM tvaM / aviggheNa aviprena | AcArya Ai mUlArA - Nisagge AtmabhAratyAge / uttama utkRSTaprayAjanaM ratnannayaM / sAdhehi sAdhaya saMpUrgIkuru / tumaM vaM // artha:- isa prakAra jaba kSapaka apanA abhiprAya AcAryake pAsa jAkara vyakta karatA hai taba " he mune tumane cA aura abhyaMtara parigrahoMkA tyAga kiyA hai. isaliye aba tuma nirvimatAse uttama prayojana jo ratnatraya usako siddha karo. ghaNosi tumaM suvihida erisao jassa Nicchao jAo ! saMsAradukkhamahaNIM ghe ArAhaNapaDAyaM // 593 // dhanyaH sa tvaM vaMdanIyo budhAnAM / sAdho ! buddhinizcitA cAstamoha ! // yasyAsannArAdhanAM siddhidUtI tIkSNAM janmArAmazAstrIM grahItum // 531 // vijayodayA- ghaNNosi tumaM puNyavAnasi bhavAn / suvidi teNa erisabho jassa Nicchabho jAbho / upalakSaNaparaM manohAhAragrahaNe Idagyasya nizcayo jAtaH / saMsAradukmaNI saMsAre caturgatiparibhramaNe yAni duHkhAni tammarddano tAM / [tuM prahItuM / AhAraNApaDAnaM ArAdhanApatAkAM / ratnatrayArAdhanayA karmANyapayAnti / tadapagamAtaduHkhanivRttiH iti bhAvaH / upasaMpA sUrirArAdhakaM protsAhayati mULArA - saMsAradukkhamadhaNI caturgatibhramaNa klezavinAzanAdyatAM / ratnatrayArAdhanayA hi karmANyapagacchanti tadapagamA duHkhanivRttiriti bhAvaH / artha- he kSapaka tuma baDe puNyavAna ho, kyoMki, caturgatio meM ghumAnevAle isa saMsAra meM utpanna honevAle AvAsa 2 732 Page #753 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsA duHkhokA nAza karanevAlI ArAdhanApatAkA hAthameM grahaNa karanekA tumane nizcaya kiyA hai. isa ratnatrayarUpa ArAdhanAse karmoMkA nAza hotA hai, kA~kA nAza honepara duHkhakA abhAva hotA hai. acchAhi tAma suvihida vIsatyo mA ya hohi ubbAdo // paDicaraehiM samaMtA iNamaTTha saMpahAremo // 514 / / mahAmate niSTha nirAkulaH svaM prayojanaM yAvadidaM svadIyaM // samaM sahAyaravadhArayA mastattvena kRtyaM hi parIkSya sadbhiH // 533 / / iti utsarpaNasUtram / cijayonyA-acchAti tAva sudhiddhida Astha sAyayate / cIsatyaM vizvastaM / mA ya hohi ujyAdo vyAkulita. cittomA va bhUpaSTicaragehi samaM pratibArakaiH saha / iNamatthaM ra prayojana / sapahAramo saMpradhArayAmaH / upasaMpA niruupitaa| sUriH kSapakamAzvAsayannAha mUlArA--acchAhi Asva tiSTha | bIsatyo vizvastaH / uThabAdo vyAkulitacittaH / iNamaTuM iI prayojana tava / saMpadhAremo paryAlocayAmaH / / upasaMpat // sUtrataH // 18 // aMkataH // 6 // artha:-he kSapaka ! aba tuma niHzaMka hokara hamAre saMghameM Thaharo. apane manameMse khinnatAko dUra bhagAo. hama praticArakoMke sAtha tumAra viSaya meM avazya vicAra kareMge. isa prakAra upasaMpAdhikAra samApta huA. ita uttaraM paDinchA iti sUbapadavyAkhyA to tamsa uttamaThe karaNucchAha paDicchadi vidaNDU // khIrodaNadavvuggahaduguMchaNAe samAdhIe // 515 // AcAryaH karaNotsAhaM vijJAtuM taM parIkSate / / jighRkSAvicikitsAbhyAmuttamArthe samAdhaye / / 534 // iti parIkSaNam / 33 Page #754 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzcAra 734 U-Anu.tartACATAZATABAZAARAKAmareneurs vijayodayA-to pazcAt / tassa tasya zapakasya / uttamaDhe karaNucchAI ratnatrayArAdhanAphiyotsAhaM / paDiTachavi parIkSate / vidaSTra mArgazaH / khIromaNadabuggabahuguchaNApa kSIrodanadravyagrahaNaM manozAhAratrahaNopalakSaNaM / jugupasApareNa samAdhIpa samAdhinAdvAragarta lolyamasva kiM vidyate na veti parIkSate / iyamakA parIkSA / samAdhiNimittaM paDicchA / adha mUriH kimAhAre'sya lausyamasti na veti samAbhyartha parIkSate ityekayara gAyayA sUcayati mUlArA-vidaNhU maargjnyH| khIrodaNabuggahacugaMchaNAra kSIrodanadravyaM manojJAhAropalakSaNaM tasya avagraho maharNa tantra vicikitsA niMdA tayA / athavA utkRSTo graha ugaha AsaktiH manojJAhArAsaktiniMdAbhyAmityarthaH / samAdhIe samAdhinimittaM / urpha ca tasyottamArthe pariNAmavRddhiparIkSaNAmUridArayodhaH / dhyAdisaTravyarasopayoge ratyA jugupsA vidhinA samAdhI // parIkSA / sUtrataH / / 19 / / aphataH // // isake Age pahicchA nAmaka sUtrapadakI vyAkhyA likhate haiM artha-mArgana AcArya yaha kSapaka ratnatrayArAdhanAkI kriyA karane meM utsAhI hai yA nahIM isakI parIkSA karate haiM. yaha kSaeka samAdhimaraNake liye udyukta huA hai paraMtu dUdhabhAta vagairaha manohara miSTa AhAroMmeM yaha abhilApavAna hai yA usase virakta hai isakA bhI AcArya nirNaya karate haiM. yaha samAdhike nimitna parIkSA hai. khavayassuvasaMpaNNarasa tassa ArAdhaNA avikkhevaM / / divvaNa NimitteNa ya paDilehadi appamatto so // 516 // ArAdhanAgataM kSemaM kSapakasya samIyuSaH // divyena niHprabhAvosI nimittena parIkSate // 535 // vijayodayA-bagasma kSapakasya uvasaMpaNamsa atmAMnikamupAzriAsya / tasya tapa / bhArANA aviSakhecaM bhAgabanAyA avikSipa 1 parinnar3adi parIkSA :? so sa sUriniyogaH / namo namanaH / phala dinegA devanoda zana / NimisaNa nimittena vA iyayekA priikssaa| atha svapAdamUlamupAzritasya sapakasyArAdhanAnirvighnatA rAjyAdikaca parIzva svIkAraM karotIti pratilekho gAthAyenopadizati 734 SASTER Page #755 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAzvAsa bhUlArAdhanA mUlArA-ArAhaNA zayanena sAbhanayA adhyAkSepaM nirvighnatA / divyeNa devatopadezena, nimittaNa yo saraM vaMjaNa lakkhaNaM ca hiNaM ca bhoma simiNatarikkha' ityaSTAMganimitena vA pahilehadi parIkSate nirUpayati yA / artha-- hamAre saMghakA isa kSapakane samAdhikaliye Azraya liyA hai. isakI samAdhi nirvighna samApta hogI yA nahIM isa viSayakA mI AcArya devatAke upadezase athavA zubhAzubha nimittoMse nirNaya karalete haiM. yaha bhI eka parIkSA hai. rajja khetaM adhivadigaNamappANaM ca paDilihitANaM // guNasAdhaNo paDicchadi appaDilehAe bahudosA // 517 // taM gRhIte mArgaSedI gaNa svaM rAjya kSetraM bhUmipAlaM nirUpya / / sAdhu sUregRhato niHparIkSaM citrA doSA durnivArA bhavanti // 533 / / iti nirUpaNam / vijayodayA-rajjane adhiyadigaNamappANaM ca rAjya, kSetra. dezaM prAmanagarAdikaM adhipati gaNamAtmAnaM ca / paDilihittA parIkSya / guNasAdhaNo guNAmsamyaktvAdIna sAdhayati yaH sUriH sa paDicchadi pratigRtAti / kaM! kSapakaM / anyatra guNasAdhaNaM iti pAThaH guNAnsAdhayitu uparta sAdhu pratigRvAti / appaDiledApa uktAyAH parIkSAyA abhAve / yahudosA ghaDyo doza bhavaMti ke te ati ceducyate / nirastAhAratRSayo na gheti yadi na parIkSitaH, AhAre tUpaNAvAnaktadinaM tameva ciMtayatIti kathamArAdhakaH syAt / kSutpipAsAparISadAvaryamAsahanAtyUkurcana dharmapaNaM kuryAt / ArAdhanAyA vyAkSepo bhavati na vetyaparIkSya yadi taM na vyAjayati tasyApina kAryasiddhiH svayaM ca niMdyate janena / rAjyakSetrAdInAM zubhAzumaparIkSA yena kRtA so'zubhaM catpazyati tasya rAjyAdezca sa rAjyakSetrAdikaM anya duddizya taM gRhItvA yAti / tathA ca tasyo pakArako bhavati / aparIkSAyAM tu rAjyAdize sa ca kSapakaH svayaM ca klizyati / gaNasya copadvaM yadi pazyati, Atmano bAna prAramate kArya / aparIkSitakArI sUrina tasyopakArako na cAtmana iti doSAH // bhAvisamAdhinirNayArtha parIkSAntaramidaM - mUDArA-kheca dezamAmanamarAdika / ahivarvi adhipati rAjAnaM / gaNaM sadhaM / appANaM AtmazarIraM / paDiliizANaM parIkSya / guNasAdhao samyaktyAdiguNasaMpAdakaH sUriH / guNasAdhaNamiti pAThe guNAnsAdhayitumuvataM zparka / paDi Page #756 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlAdhanA AzvAsa BARA ARETTER kachAdi pratigRNhAti / apAhilehAe uktAyAH parIkSAyA abhAve bahudosA bahavo'samAdhikarA doSAH syuH / tathA hi-- nirastAhAtRSNo na veti yadi na parIkSitaH tadA AhAre nRNAyAta divaM tameva ciMtayati iti kathamArAdhakaH syAt / kSulpipAsAparIyAvaSTaMbhAsahanAtpankurvan dharmadUSaNaM ca kuryAta / ArAdhanAmA vyAkSepo bhaviSyati na ye parIkSya yadi meN| tyAja ani / nAgina kAryasiddhiH / svayaM ca jiyata jona / ganyAdInAM zubhAzubhamIkSA yaMna kunA mAzubha vanya sthati nadA abhaM rAjyAdikabhuddizya taM gRhItyA gani gadhA ca tasyopakAramaH: syAt / amarIkSAyAM tu gamyAdi / apakaH na cariH klizyate gaNamya copadravaM yadi pazyA svamya vA tahA na pAramane kArya / tadapalinakArI suu| tasyArakArapho nApi svasta / pratilekhA / trtH| 20 | aMkataH 2 // artha-rAjya, gAMva, zahara vaha sthAna, rAjA, gaNa aura svayaM ina sabakI parIkSA kara samAdhike liye kSapakakA svIkAra karate haiM. yadi rAjyAdika kSapakakI samAdhisAdhanake liye anukUla ho do samyaktvAdi guNoMko siddha karanevAle AcArya sampakatvAdi guNoM ko siddha karane ke liye udyukta hue. kSapakakA svIkAra karate haiM. yadi inakI parIkSA vinA kare hI ApakakA svIkAra karanepara bahudoSa utpanna hote hai. AcArya prathama kSapakakI baddha AhArameM laMpaTa hai yA nahIM isa kA parIkSaNa karate haiM. yadi vaha AhAralaMpaTa hogA to rAtadina AhArakAhI ciMtana karegA phira vaha ArAdhaka kaisA hogA ? kSudhA parISaha , pyAsakA duHkha sahana karanemeM asamartha hokara jora jorase cillAegA' aura dharmako dRSaNa degA. kSapakake ArAdhanAmeM vighna utpanna ho gayA na hogA isakA nirNaya yadi nahIM kiyA to, kSapakA jinna / upasthita honepara tyAga karegA jisase usakI kArya siddhi hogI nahIM. aura AcAryakI bhI niMdA hogI. isa kSapakake samAdhikAryase rAjyAdikakA zubha hogA yA azubha hogA isakA bhI parIkSaNa AcArya / karate haiM. rAjyAdikakA azubha hogA aimA dIkhanepara usa rAjyAdikakA tyAga kara anya rAjyAdikakA Azraya AcArya lete haiM. taba anya rAjyako bhI vaha samAdhikAya hitakara hotA hai. yadi zubhA. zubhakI parIkSA nahIM kI to gajyabhraMza ho jAnepara apakako saMkraza hogA. aura AnAyako bhI saMkleza hogA. yadi gaNa aura svataH ko isase upadrava hogA eg| aisA mAluma huA to isa kAryakA prAraMbha nahIM karate haiM. parIkSA na kara pravRtti karanese kSapakakI va khuda AcAyakI bhI hAni hogI. PATI Page #757 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Recha mUlArAdhanA AzvAsaH 737 DISEASTARAT parIkSAnaMtara AdhumachA ityetasUtrapadaM vyAcae paDicarae Apunchiya tehiM NisihaM paDicchade khavayaM // tesimaNApucchAe asamAdhI hoja tiNhaMpi / / 518 // ApRcchaya kSaparka sUrihAti praticArakaiH / anujJAtamapRcchAyAM trayANAM manasaH kSatiH // 537 / / iti pRcchaa| vijayodayA-ApucchA / paDicarae praticArakAyatIn / Apunchiya ApRcchUya ralanayArAdhane asmAnaya sahAyAnkAmayan prAghUrNako yatiH / sAdhusamAdhirvayAvRttya karaNaM ca tIrthakaranAmakarmaNo mUlamini bhavadbhiravagatameva, tato yadata kimasmAbhirayamamugrAho na yeti, parArdhavantaH parArthabaddhaparikarA diprAyeNa laukikA api kimuta yatayaH / sakalamAsamabhavyaloka sNsaarkaaduruttraadgaadhaaduttaaryitumudytaaH| 'apahiya kAyabbaM jA sakara parahiyaM ca kAyayamiti' navAga: patadanoga.ki mAla prajya iti kathayati / tehiM paricArakaiH / Nisiha misRSTaM abhyupagataM / paticchade pratigRkAti / khaSagaM kSaparka / tesimaNApucchAe parivArakANAmaparimajhe tu / zrasamAhI hoya. lihapi sUreH kSAkasya saMghasthAna asamAdhiH saklezo bhavet / asmAmirayamaparigRhIta ti binaye vaiyAghRtye cA anudyogAdInAM amana bhakti kurvanti prati kSapakasya saMklezo bhavati / gurorapi saMzlezo bhavatti, mathAsyopakAre prArabdhe sahAyabhAyabhime mopayoti iti / parivArakANAM ca saMpalezo janasAdhya kAryamasmAnguru numodayati / na balAbalamasmAkaM parIkSate iti // atha na mitirasahAyasyeti samAdhimarage guNavattamaM sahakariNa madhya kSapakasthAtmAnaM samarpitaSataH samAdhisiddhi, tadvaitRSNya mukhena dinyanimittabalena ca sunimittabalena ca sunika myaparahitakaraNa bago niryapakAcAryastatpratigrahaNArtha svagaNamApUjayamekayA gayA nirayitunidabhAra .... mUlAga--Agunilaya Ae / mAno yathA--- ayaM prAdhUrNakaH sAdhuH samAdhimaraNa'ramAnsahakAriNaH phAgayate ! mAdhasamAdhidhaiyAttyakaraNaM ca vIrthakaranAmakarmaNaH kAraNamidaM bhavadbhiH sunizcitamaya / tato buta kimasmAbhi raya anugrAhyo na veti / parArdhabaddhaparikarA hi prAyeNa laukikA api, kimu yatayaH / sakalamAmanabhavyalokaM duHkhaabdhekttaaryitumughtaaH| apahiyaM kAya jai sakkara parahiyaM ca kAyaba' iti bacanAdetadanugrahe udyogo'vazyakaraNIya eveti / Ni sirTa nimRSTamabhyupagataM / asamAhI sNkleshH|| tihUM pimareH, apakasya, saMghasya ca / tatra mayAsyopakAre prArabdhe sahAyabhAyami meM nopayAntIti sUreH saMklezaH / asmAbhirayamaparigRhIta iti vinaye vaiyAvRtye vA paricArakevapravartamAneSu mama 737 Page #758 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA laaghaass na kiM citkurvanti kimihAhamAyAta iti apakasya saMklezaH / bahujanasAdhyamidaM kArya na cAsmA gurugnumoda yati nApi balAbalamasmAkaM vicArayati iti paricArakA saMklezaH / / AkachAta21 aMkataH 1 // parIkSAke anaMtara ApRcchA nAmaka sUtrapadakA vyAkhyAna karane hai arthaH-ratnatrayakI ArAdhanA karaneka kAyama sahAyaka cAhatA huA yaha kSapaka apane saMghameM AyA hai. sAdhuke tapazcaraNAdikoMmeM AyA huA vighna dUra karanA aura usakI zuruSA karanA tIrthakara nAmakarma baMdha hone meM kAraNa hai yaha bAta Apako vidita hI hai . isa liye Aye huye isa atithiko hama anugraha-sAhAyya kare vA na kare isa vi. gadha paphI jo dhammasihAnI sA kaho. jagatameM itara loka bhI paropakAra karane meM udyamI dIkhate haiM. hama to muni haiM. saMpUrNa asamabhavyoMko saMsArarUpI kIcaDase-jisase nikasanA parahI kaThina hai aura jo agAdha hai nikAlane meM hamako hamezA udyukta rahanA cAhiye . 'Atmahita karanA cAhiye aura zakya ho to parahita bhI karanA cAhiye' isa bacanake anusAra isa kSapakake Upara anugraha karanA cAhiye kyA? aisA AcAryaka pUchane para yAda paricArakAne anugraha karane meM sammati dI to AcArya kSapakako aMgikArate haiM yadi paricArakoMko binA pUche hI dhapakakA AcAryane svIkAra kiyA to AcArya, bhapaka aura paricAraka tanioNko bhI asamAdhi hogI arthAt saMkuzapariNAma hogA. hamane to isakA svIkAra kiyA nahIM hai aisA samajhakara paricAraka kSapakakA vinaya karanA, zuzrupA karanA vagaire kArya udyamI na honese merI ye loka bhakti nahIM karate hai aisA manameM vicAra kara kSapaka saMzayukta hogA. maine upakAra karanekI icchAse isako saMghameM rakha liyA hai paraMtu paricAraka isa kArya meM sahAyaka nahIM hote haiM isa vicArase gurUke manameMbhI saMveza hogA. samAdhimaraNa siddhi karanA yaha kArya bahuta janakI sahAyatAse honevAlA hai paraMtu gurune hamako cinApUle hI isa pakakA svIkAra kiyA hai. hamAre sAmarthya asAmathryakA unhone vicArahI nahIM kiyA hai aise vicArase paricAraka saMzliSTa hote hai. paviTaNA ityetAsUrapadaM dhyAcaSTa ego saMthAragado jajai sarIraM jiNobadomeNa / / ego sallihadi muNI umgehiM tavovihANahiM // 519 / / Page #759 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArAdhanA bhAvAsA ekaH saMstarakastho'no yajategaM jinAjJayA // duHkaraiH saMllikhatyanyastapobhirvividhairyatiH / / 538 / / vijayodayA-mo saMthAragado pakaH saMstaramArUDhaH / jajA sarIraM yanale zarIraM: jiyobadeseNa jinaanaamupdeshen| pago salliti muNIpako munistanUkaroti zarIraM / umohi tayovihANahi uprestapodhidhAnaH / ___ atha satyapi saMghasAmmatye sUriNA anugrAhyatvena eka eva samAdhimaraNoyataH pratigrAyo'nekapratigrahaNe mana:samAdhAnAnusaMdhAbhAnupapatte riti pratimAkhaniyabhArtha pratIcchA gAthAtrayeNa sUcayati mULAsa-jajadi yajate tapoDAnI igi zepaH saMnyasyatItyarthaH / ego anyo dvitIya ityarthaH / etenaitaduktaM bhavati / ekaH saMnyAsaparaH pratimAhyo, dvitIya sallekhanodyataH / / pahicchaNA isa sUtrakA vivecana karate haiM artha :- eka kSapaka jinezvaraka upadezAnusAra saMstarapara caDhakara zarIrakA tyAga karatA hai arthAt samAdhimaraNakA sAdhana karatA hai. aura eka muni ugra anazanAdi tapoMke dvArA zarIrako zuSka karatA hai. tadio NANuNNAdo jajamANassa hu havejja vAghAdo // paDidesu dosu tIsu ya samAdhikaraNANi hAyanti / / 520 // yajamAnakSatejainestRtIyo nAnumanyate / / dvineSu zritapAtreSu samAghiIyate tarAm / / 539 / / vijayothyA-tadimI pANuSaNAdo tRtIyo yatimAMnuzAtaH tIrthakRdbhiH ekena niryApakanAnugrAhyatvena / kuto yasmAt / jajamANassa khu haveza vAghAdo yajamAnasya bhaveya vyAghAta iti / kuto vyAghAta ityAha / paDidesu dosu tIsu ya saMstare patitayoIyotriSu ca kSapakeSu samAdhikaraNAni cittasamAdhAnakriyA vinayadhaiyAvRtyAyo hIyate yasmAdyajamAnasya vyaaghaatH| yasmAdeka eva yajamAno bhavati / / kRtIyapratimahaNe doSamAha mUlArA-gANugNAdo nAnumavastIrthakRtistRtIya ekainAcAryeNAnugrAhyatvena / kuta ityAha-jajamANasya tapo'gnoM deha jur3ata : / SAghAdo samAdhiviznaH / pavidesu dosulIsu ya saMstare patita yodvayoniSu vA satsu / samAdhikaraNAni cittasamAdhAnakriyAvinayavaiyAvRtyAdayaH / hAyaMti hIyate / / Page #760 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsa mUlArAdhanA 74. artha-tRtIya yati AcAryake dvArA anugrAhya hotA hai aisA tIrthakarAne AgamameM nahIM kahA hai. arthAt AcArya UparakI gAthAke anusAra do munioke Upara anugraha karasakate hai. do yA tIna muni yadi samAdhimaraNakeliye saMstarakA Azraya kareMge to unake antaHkaraNako dharmameM sthira rakhanakA kArya, vinaya, vaiyAvRtyAdika kArya, yathAyogya nahIM ho sakeMge. jisase unake manako saMkleza hogA. ataH ekahI kSaSaka saMstarArUda ho sakatA hai. tamhA paDicarayANaM sammadameyaM paDicchade khavayaM // bhaNadi ya taM Ayario khavayaM gaccharasa majjhammi // 521 // ekameva vidhinA yatiM tataH svIkaroti svasahAyasammatam / / gRyate hi kabalaH sa eva yaH paMDitena yadane prazasyate // 54 // iti ekasaMgrahaH / / madhye gaNasya sasya kSapakaM bhASate hitam / / itthaM kArayituM zuddhAM vidhinAlocanAM gaNI / / 541 / / vijayodayA-tamhA tasmAn / eka / pacchide anujAnAti / khavagaM kSapake rakaM / paDicarayANa sammada praticArakANAMe / bhAripa bhaNati ca / taM zApakaM / kaH ? AyarizrI AcAryaH / ka? gacchassa majjhammi gaNamya mdhye| kSapaphasya zikSA kimarthaM gaNo'pi mAgazo yathA syAt / pacchiNegassa / / upasaMhAramAha --- mUlArA--bhaNadi zikSAmitizeSaH / mammi gaNo'pi mArgako yathA syAdityevamartha gaNamadhye zikSayati // ekapratIcchA / / sUtrataH / / 22 / / aMkataH // 3 // artha- isaliye AcArya paricAraka munioMke saMmatyanusAra eka kSaSaka munikA svIkAra karate haiM, aura maNake madhyameM usako Age kI gAthAomeM kahe mujaba upadeza karate haiM. gaNake bIca meM AcArya kSapakako upadeza denekA kAraNa yaha hai ki, gaNako bhI samAdhikA arthAt ratnatrayakA svarUpa mAlUma ho. arthAta samAdhibharaNakA agIkAra karate samaya kaisI pravRtti karanI cAhiye isakA svarUpa mAlUma hone ke liye maNake bIca kSapakako upadeza dete haiM. Page #761 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA zvAsaH 741 - - pavamasI kSapakaM ghadatIti kathayati phAsehi taM caritvaM sabvaM suhasIlayaM payahidUNa / / savva parIsahaca, adhiyAsaMto dhidibaleNa // 522 // samastaM spRza cAritraM nirastha sukhazIlatAm // parISahacamUM ghorAM sahamAno nirAkulaH // 542 // vijayodayA-phAsehi pratipadyasva / taM bhavAn / kiM ? caritaM cAritraM / savaM suhasIlada sarvo sukhazIlatA / pajAhidUNa tyaktvA / sukhazIlatayA hi cAri maMdaM bhavati / piMjasyopakaraNasya vasaMtezvAzodhamAt / manozAhAralapaTona bhikSA zodhayati / nApyupakaraNa / sukhazIla udramAdidoSaM na pariharati manojJopakaraNabazAmilApatcAt / phlezAsaho yasya kasyacitasatAdhAste // .. athAlocanA gAthAcatvAriMzatyA yAcanANastatrAtmapAdamUlamupAzritamArAdhaka paricAraka saMpatiparayA pratigRhA tadAlocanA protukAmaH sUristamAdAvidhamAlocayituM protsAhayanAthAtrayamAmithyAdityanuzAsti mUlArA-phAsehi pratipadyasva / taM tvaM / suhasIladaM sukhabhAvanayA hi cAritraM maMdAyate / piMDasyopakaraNasya vasatezvAzodhayan / manojhAhAralapaTaH khala na bhikSA zodhayati / manozopakaraNabhilASukastu nodgamAdidoSa pariharati / klezAsaho yasya kasyAnitsajjitArthA yasatAvAste / adhivAsato sahamAnaH / kSapakako AcAryakA upadeza:-- artha - he kSapaka tuma apanA sukhasvabhAva choDakara saMpUrNa cAritrako dhAraNa karo. isa mukhasvabhAvase cArikha / maMda hotA hai. sukhasvabhAvI muni AhAra, upakaraNa aura vasatikA inakI zuddhi nahIM karatA hai. manojJa AhArameM laMpaTI banakara udgamAdidoSoMkA tyAga karatA nahIM, acche upakaraNoM meM pregayukta hokara usake doSoMkA parihAra nahIM karatA hai kleza sahane meM asamartha hokara jisa kisI vasatikAmeM rahatA hai. isa liye tuma sukhasvabhAvakA tyAga karo, apane dhairyaka sAmarthyase sarva parISahoMkI senAko jItakara cAritrakA tuma rakSaNa karo. NTEREST 741 Page #762 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH iMdriyajayaM kaSAyajayaM ca kurSisyupadizati sadde rUve gaMdhe rase ya phAse ya NijjiNAhi tumaM / / save kasAesu ya NimgahaparamA sadA hoha // 523 // rUpagaMdharasasparzazabdAnAM mA sma puurvshH|| kaSAyANAM vidhehi tvaM zatrUNAmiva nigraham / / 543 // vijayodayA--sade rUve gaMdhe ityamyA / nanu zamvAdako viSayAsteSAM jayo nAma kaH? taSiyo hirAgo caMdhahetutvAt narapratipakSabhASanayA jetavyatyenopadezavyaH / ayogyate-sopaskAratyArasUtrANAM sadde, bve, gadhe, rase ya phAse ya rAga numaM jiNAdi iti pdsNbNdhH| athavA zabdAvInAM viSayANAM yazana sthita iti kRtvA jetA bhaNyate yathA puruSo jito unayetyucyate yA purupayazAnuyatinI na bhavati / saccesu kasApasu ya sarveSu kamAyeSu vA krodhaadissu| NigNahaparamo nigrahaH pradhAnaH kSamAdibhAvanayA sadA bhv|| iMdriyajaya kapAyanigrahaM ca phurvityupadizati-- mUlArA--NijjigAhiM ni:zeSeNa jaya tvaM zabdAdiviSaya rAgamiti zeSaH / athavA zabdAdInviSayAbhijaya tazo mA bhUrityarthaH / vigahaparamo nigrahapradhAnaH || indriyoMko aura kaSAyoM ko tuma jIto aisA upadeza - artha--zaddha, rasa,gaMdha, aura sparza ye pAMca iMdriyoMke viSaya haiM unako kaisA jIta sakate haiM ! zabdAdikoMmeM utpanna honevAle rAgabhAvako jItanA cAhiye kyoMki yaha karmabaMdhakA kAraNa hai. rAgabhAvako usake viruddha bhAvanAse jItanA cAhiye aisA yahA~ upadeza karanA yogya thA paraMtu AcArya zabdAdikoMko jItane ke liye kSapakako upadeza de rahe haiM yaha yogya jacanA nahIM... uttara--sUtra sopaskAra rahate haiM. arthAt usameM prakaraNavaza aura kucha zabda joDakara saMbaMdha ThIka milAnA par3atA hai. 'sadde rUve gaMdhe rase ya phAsa ya rAgaM tuma jiNAhi, esA pada saMbaMdha karanA cAhiya. arthAta yahAM aisA artha samajhanA cAhiye-he kSapaka tuma zabda, rUpa, gaMdha, rasa aura sparza aisA paMceMdriyAMka viSayoM meM jo gagabhAva utpanna hotA hai usako. jItakara saMpUrNa krodhAdika kaSAyoMkA kSamA, mArdava, Ajaba, aura zaucabhAvanAse nigraha karo. - - 712 Page #763 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUlArAdhanA Iowa AdhAma: 713 M zabdAdika vipayoMke AdhIna jo nahIM rahatA hai vaha zabdAdikoMkA jetA kahAjAtA hai. jaise jo strI purUpake vaza nahIM rahatI hai usako isane puruSako jItA hai aisA loka kahate haiM. arthAt zabdAdika kaSAyoMke svAdhIna he kSapaka ! tuma kadApi na rahoge to tuma indriyajayI kahalAyoge aisA isa gAthAkA abhiprAya hai. evaM kRteviyakaSAyajayena mayA pazcAtikakartavyamityatrosaramAcare-- haMtUNa kasAe iMdiyANi savvaM ca gAravaM haMtA / / to malidarAgadoso karehi AloyaNAsuddhiM // 524 // rAgadveSakaSAyAkSasaMjJAbhigauravAdikam // vihAyAlocanAM zuddhAM tvaM vidhehi vizuddhadhIH / / 544 // vijayodayA-haMtUNa hatvA / kasAe kapAyAn / diyANi iMdriyANi ca hanyA / sarvaca gAra hatA sarva na gAravaM hatvA RddhirasasAnabhedAttrivikarUpaM / to pazcAt / malidarAgadoso mRvitarAgadvaSaH / karehi kuru / bhAloyaNAmuddhi TosapAsa. i ga canasya hetU rati parityAjyAviti kathitI / / rAgAna pazyati nage movAn / pA. dguNAya gRhIte // tasmAdAgadveSI nyudasya kAryANi kAryANi // bhidriyajayaM kRtvA pazvArika kuryAmahamityatrAha -- mUlArA- itA hatvA / malida marvitI / AlovaNAsuddhiM AlocanAkhyAM zuddhiM / gagadveSAvasatyavacanamya hetU iti parityAjyau / uktaM ca-rAgAna pazyatIti kimiti parasmai svacyayAkalpa nivedayati / nidho bhavatA mumukSugA na kAgo yataH // iMdriyajaya aura kAyajaya karaneke anaMtara merA kyA kyA kartavya hai isa praznakA uttara dete haiM artha -krodhAdikaSAya aura sparzanAdika iMdriyoMko jIta kara RddhigArava, rasamAraba aura sAtagArava aise tIna gAraboMko he kSapaka tuma jIto. tadanaMtara sagoSoMkA mardana kara AlocanArUpa zuddhi karo. rAgabhAva aura dveSabhAva asatya vacanake kAraNa hai isaliye unakA tyAga karanA cAhiye. rAgabhAvase manuSya doSako dekhatA nahIM aura dvepase sadguNoM ko grahaNa nahIM karatA hai. isaliye rAgadveSoMkA tyAga kara kArya karane cAhiye. PARIS Page #764 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA AzvAsaH niraticAraM madIye ratnatrayaM tataH kiM guronicedayAmItyAyo chattIsaguNasamaNNAgadeNa vi avassameva kAyavvA / / parasakkhiyA visodhI suThuvi babahArakusaleNa / / 525 / / saSatriMzadguNanApi vyavahArapaTIyasA / / kopA mahAzudirayadayaM parasAkSikA // 545 // vijayodayA--chattIsaguNasamagamagaMdaNa ghi gada trizaraNasamandhitanApi / avassameva hoha kAyavyA avazyameva bhavati kartavyA / kA vimohI vizuddhiH mutyupAyAticArANAmapAkRtiH // AyAraghamAdIyA aThaguNA dasavidho ya Thidikappo / bArasa tava chAyAsaya chattIsaguNA muNeyavvA // 526 // aSTAcArAdayo jJeyAHsthitikalpA guNAvaza / / tapo dvAdazadhA vAdAvazyakaM SaTpaDAhatam // 546 / / suviSabahAra kusaleNa suSTha api prAyazcittakuzalanApi / anI mAnAcArAH darzanAcArAcATI, napo dvAdazayidha, paMca samitayaH, tisro guprayazca patrizadguNAH // mUlArA-chattIsaguNasamaNNAyadeNa vi SatriMzatAguNaiH samanvAgatena kiM punaranyenetyatizayAtheM aviH / SaTzidguNA yathA-aSTau jhAnA cArA aSTau darzanAcArAzca, tapo dvAdazava, paMca samitayastisro guprayazceti saMskRtaTIkAyAM / prAkRta TIkAyAM tu aSTAviMzatimUlaguNAH / AcAravatvAdayazcASTau iti patriMzat / yadi vA daza AlocanA guNA, daza prAyazcittaguNA, yaza sthitikalpAH, paDajItaguNAzceti padbhizAm / pUrva sati sUtre'nuzrayamANeyaM gAthA pakSiya lakSyate / / parasakkhiyA AcAAvisamasyA / visohI samyaktvAyaticArANAmarAkRtiH / muhuvi pavahArakusaleNa atIva prAyazcittanipuNemApi / / mere vrata niraticAra hai isaliye guruko maiM kyA nivedana karUM? isa praznakA prAcArya uttara dete haiM artha -- chattIsa guNoMke dhAraka vyavahArakuzala, arthAt prAyazcitta dAnameM kuzala aise AcAryAkobhI anya AcAryoke sAkSIse AlocanA karanI cAhiya. anyathA unake ratnatrayameM lagehuye doSa naSTa nahIM hote haiM, Page #765 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArAdhanA 755 ATha jJAnAcAra, ATha darzanAcAra, bArA tapa, pAMca samiti aura tIna gupti aise AcAryake chattIsa guNa haiM. athavA AcAravaccAdika ATha guNa, acelakyAdika sthitikalpake dasa guNa, vArA prakArake tapa tathA chaha Avazyaka aise AcArya ke chattIsa guNa haiM. sacce va tiSNasaMgA titthayarA kevalI anaMtajiNA // visodhidisaMti te vi ya sadA gurusayA me // 527 // sabai tIrthakRto naMtajinAH kevalino yataH // asthasya mahAzuddhiM vadanti gurusannidhau // 547 // vijayodayA sarveSAM tIrthakRtAmayamAzA-gurornivedyAtmAparAdhaM taduktaM prAyazcittaM kRtvA zuddhiH kAryeti / samdevi titthayarA sarve'pi tIrthaMkarAH / tiSNasaMgA tIrNalaMgA ullaMghitaparigrahAgAdhapaMkAH / sabbe vi kevalI sarve'pi kevalinaH / parimApta svargAvataraNAdikalyANatrayAH / kevalajJAnAvaraNazyAvRdhigatavizvajJAnAH kevalinaH / anaMtajiNA anaMtasaMsArakArakatvAcAritrasarvadhAtimiSyAtvaM dvAdazakapAyAzca manaMtaM tajjayAdanaMtajinA AcAryopAdhyAya sAdhayaH / te'pi sarve sadA gurusakAme sodhiditi sadA gurusamIpe ratnatrayazuddhiM darzayanti / kasya ? dumatthassa umasthasya saMbaMdhinImiti kecidasti / ratnatrayapariNAmAtmako ratnavizuddhayA bhavatIti udmasthasya vizuddhirityuktavAnayaM / caitamA sarvatIrthakudAkSayA chadAsthAsyati gurusAkSikAyAH zuddhaH pradarzikAyA: sadbhAvAditi darzayannAhagulArA - tisaMgA tIrNo'titaH sago yaiste yathA ityarthaH / yatajiyA anaMtasaMsArakAraNatvAdi karmA jitavaMta ekadezenAcAryopAdhyAyasAtra cotra viluptanirdiSTo draSTavyaH / tIrthakarANAmeva vA vizeSaNamidaM / teddi saMsArakAraNatvAdi jitavaMtastaskaraNakarmanirmUlakatvAt / artha- sarva tIrthakaroMkI aisI AjJA hai ki, guruko apane aparAdha kahakara unhoMne diyA huA prAyavitta lekara Atmazuddhi karanI cAhiye. sarva tIrthakara parigraharUpa agAdha kIcaDako udha kara mukta hogaye haiM. sarva kaMvalajJAnI puruSa svarga se isa bhUtalapara janma lekara tIna kalyANoMke dhAraka hue haiM. kevalajJAnAvaraNa karmake kSayame saMpUrNa vizvakA jJAna unako huA thA. cAritramohanIya karma, midhyAtva aura apratyAkhyAnAdi vArA kapAya inako anaMta saMjJA hai. inake Upara jinhoMne jaya prApta kara liyA aise AcArya, upAdhyAya aura sarva sAdhuoM kA yahAM anaMta jina AthAna 4 745 Page #766 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAnA AzthAmaH 746 yaha maMjJA dI hai. ye sarva mahAmunigaNa guruke samIpahI chacasthakI ratnatrayazuddhi prAyazrittase hotI hai aisA kahate haiM, ratnatrayameM nirmalatA utpanna honese yaha AtmA ratnatrayamaya hotA hai. isa liye chadmasthAne prAyazcitta dhAraNa kara vizuddha honA cAhiye. yo na yetyativArajAtamalanirAkaraNakrama so'myasma kathAstu svagna yatti sa kasmAdasau parasmai kathayatitaduktaM vAcaratItyAra jaha sukusalo bi vejjo aNNassa kahedi Aduro rogaM // vejjassa tarasa soccA so vi ya paDikammamArabhai // 528 // kuzalo'pi yathA vaidyaH svaM nigacAturo gadam // vaidyasya parato jJAtvA vidadhAti parikriyAm // 548 // vijayodayA-jaha sukusalo vi bejjo yathA suSTu kuzalo'pi vaidyaH / vyAdhinirAse Aduro bhaaturH| aNNAssa kadeva anyasmai kathayati / roga vyAdhi / evaMbhUto mama vyAdhiH, cikitsA kurviti / beassa tassa soyA tasya vaidyasya zrutvA vacanaM / so viya sopi ca anAro vaidyaH / paDikkamamArabhadi pratikriyAmArabhate // uktamevArtha dRSTottopanyAsapurassaraM vayituM gAthAdvayamAha mUlArA-sukusalo vi vyAdhInAM nidAne, liMge, cikitsAyAM punarbhavanirodhe ca sutarAM pravINo'pi / tassa tasya stravyAdhi / kathaM aviSayIkRtasya / socvA zrutvA vAkyamiti zeSaH / so rogAtoM vaidyaH / yi ya api ca / Arabhate petyarthaH / paDikamma prtiikaarN| jo muni aticArase utpanna hue malakA nivAraNa karanakA krama jAnatA nahIM hai usane dUsaroMko apane aparAdha kahanA yogya hai paraMtu jo aparAdhoMkA prAyazcitta svayaM jAnatA hai usako apane doSa dusareko kahanekI jarUrata nahIM hai. vaha kyoM dUsarAko svAparAdha kahatA hai aura kyoM unakA diyA huA prAyazcita AcaratA hai isa praznakA uttara artha--- jaisA acchA vidvAna bhI vaidha svayaM bImAra paDanepara apane rogakA svarUpa dusare baidyako kahatA hai. arthAta mere rogakA svarUpa aisA hai aura isake Upara apa auSadha yojanA karA. rogIcaidyakA yaha bhASaNa sunakara nIroga vaidya usakI cikitsA kara auSadha yojanA karatA hai. kNdirN 716 Page #767 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa 747 evaM jANataNa vi pAyacchitvAvadhimappaNI savvaM // kAdacvAdaparavisodhaNAe parasakkhigA sodhI // 529 // jAnatApi tathA doSaM svamuktvA parake gurau / / parijJAya vidhAtavyA mahAzadviH paTIyasA / / 549 // vijayovayA-paSaM jANateNa vivijaantaapi|ki pAyanichattavidhi prAyazcittama / apaNo tmanaH / paro utkRSTA vizodhanA yathA syAdityevamayaM svasAkSikA parasAkSikA ca vizukiskRti manyate / prAya ityucyate lokazcirsa tasya mano bhavet / / cittazuddhikaraM karma prAyazcittamiti smana / / rati vacanAt ! zuddhiraticArANAM phateti pare mAnayaMti / niraticAraratnatrayo'yamiti / paremacyA patadupadezanAsmAbhiH pracartitavyamiti dIkante / ambacA taguNAtizayAmavagamanAnna tadanuyApino bhavati tataH kathamanena parAnugraha kRtaH syAt / kartavyaH svaparAnugrahaH / tathA coka-appahiya kAdagdha jara samara parahida ca kAyavvaM // iti / tathApi zreyodhinA dijinAzAsanavatsalena kartavya para niyamena hitopadezaH' iti vaidha iva / athavA AtmanaH parasya vizodhanArtha parasAkSikaM / mama zuriSTyA paro'pyayameva krama iti parasAkSikAyAM gukhI prayatate / anyathA sarve svasAkSikAmeva kuryuH / tathA ca na zukha pati / gatAnugatiko hiprAyeNa lokaH // mUlArA-AdaparabisodhaNAra AtmanA parA utkRSTA vizodhanA samyaktvAyaticAramalakSAlanA sadartha svasAkSikA parasAkSikA potkRSTA zuddhiH syAditi hi manyate / prAya ityucyate lokazcittaM tasya mano bhavet / / taSisamrAhaka karma prAyazcittamicIritam / / iti vacanAt / athava' AtmAnaM paraM ca vizodhayitu parasAkSikA vizuddhiH kartavyeti vyAkhyeyaM / svasAkSikAmeva hi zuddhiM kurvantamAcArya satkalpaM vA muni raSTA paro'pi tathaiva pravartate / gatAnugatikatvAtprAyeNa lokasya / tathA ca te'pi tathA zudhyati svasAkSikamAtrayA / / / artha- isa prakAra prAyazcitta kA jJAna jinako hai aise munirAjane bhI apanI vizuddhi honekeliye AtmasAkSIse aura parasAkSI se prApacitta lenA cAhiya. prAya zadvakA artha loka hai. aura cittakA artha mana hai. arthAt cittako nirmala karanekA jo kArya hai usako prAyazcitta kahate haiM, prAyazcitta lenepara isane Atmazuddhi kI hai aisA loka samajhate haiM. 747 Page #768 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvA 748 taterAANATATARATARARATARATreteTridetarnatacassalong guruke upadezake anumAra hamako pravRtti karanI cAhiye aisA samajhakara sujaloka usake pAsa jAte haiM. yadi guruke viziSTa guNoMkA paurajJAna na ho to usake anuyAyI kaise hoMge, aura gurubhI parAnugraha kaisA kara sakegA. isavAste gurUko svaparAnugraha karanA cAhiya. kyoM ki 'Atmahita karanA cAhiye aura zakya ho to parahitabhI karanA cAhiye, isa ukti meM yadyapi AtmahitakI mukhyatA dikhAI hai tobhI 'zrayorthinA hi jinazAsanavatsalana kartavya eca niyemana hitopadezaH' arthAta jisako mokSakI icchA hai, jo jinadharma para prema rakhatA hai usako hitopadeza karanA avazya kartavya hai. jaise vaidya rogIko oSadha dekara usako nIroga karatA hai. usakA nIroga karanA jaisA kartavya hai vaisA guruoMkA parahitake liye upadeza denA kartavya hai. .. athavA apanI aura dusaroMkI Atmazuddhi karaneke liye parasAkSika hI Atmazuddhi karanI yogya hai. kyoM ki merI zuddhi dekhakara dUsaremI AtmazuddhikA krama aisA hI hai aisA samajhakara parasAkSika zuddhi karaneke liye prayatna kareMge anyathA sarva loka svasAkSisehI zuddhi kareMge. aise karanese ve zuddha nahIM hoMge, lokaprAyaH matAnutika hote hai. yasmAtparasAkSikA zuddhiH pradhAnA- . tamhA pavyajjAdI daMsaNaNANacaraNAdicAro jo // taM savvaM Alocehi giravasesaM paNihidappA // 530 // sataH smyktvcaaritrjnyaanduussnnmaaditH|| ekAgramAnasaH sarva svamAlocaya yatnataH // 550 // vijayodayA-tamhA tasmAnapravajyAdikaM / desaNaNANacaraNAdicAro jo darzanazAnacaraNAtibAro yaH / te saJcasarya praticAraM Aloce hi kathaya / paNihidapyA prapihitacitto bhUtvA / nirapasersa sarvamityanenevAyagatatvAt niravaze paminyAta kimartha iti ceta / zAnadarzanacatriviSANAmatimArANA katipayAnAM mAmaye'gi sazasya prasira ratIti niracApagraha pratyaka nAticArAn grahItamupabhyastamipti tana dogaH // mUlArA -- pavyajAdI dIkSA grahaNa dinAtprabhRti / zirayasesaM sUkSmasthUlabhedaprabheda mahitam / parasAkSika zuddhi hI mukhya hai ataH tUM AlocanA kara aisA abhiprAya AgakI gAthA kahatI haiartha- isa liye dIkSAkAlase Ajataka samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritra inameM jo jo aticAra Page #769 -------------------------------------------------------------------------- ________________ MORE mahArAbharA mAvAsaH - lage hoMge una sabakA aura darzanAdikake pratyaka aticAroMkA he kSapaka !tU ekAgra citta kara kathana kara. / zaMkA ... gAthAmeM 'sarva, zabda hai usasehI sarva aticAroMkA kathana karanekA Azaya spaSTa hojAtA hai. 'niravazeSa, yaha gAthAmeM dusarA zabda hai vaha vyartha dikhatA hai. uttara-jJAnAdikaoNmeM kisI ekake sarva aticAra isa arthameMmI sarva zabdakI pravRtti dekhI jAtI hai, isa liya' niravazeSa' zabda jJAnadarzanAdikoMke pratyeka aticAroMkA grahaNa karaneke liye mAthAmeM AcArya mahArAjane joDa diyA hai aisA samajhanA. kathaM niravazeSAlocanA kRtA bhavatItyArakAyAmAha kAiyavAiyamANasiyasevaNA duppaogasabhUyA // jaI asthi adAcAra Alocehi girse| 531 // vidyate yatIcAromanodhAkAyasaMbhavaH / / Alocaya tadA sarva niHzalyIbhUtamAnasaH // 551 / / vijayodayA-kAiyavAhyamANasiyasavaNA kAyena, pAcA, manasA ca pravRtti pratisevanA / duppabhogasaMbhUyA duprayogasaMbhUtAM / taM nAM / Alohi kathaya / jisase niHzeSajaha atyi adIcAro ydyssthticaarH| mUlArA--kAina ityAdi kAyika kArya bhavaM / pAiya vAci bhavaM / mANasiya manasi bhavaM yatsevanaM piMDAdepayogastasya duSprayogo azubhAnuSTAnagutsUtrAcaraNaM ityastasmAtsaMbhUda saMjAtaH / sevaNamityatra pAdapUraNe'nusvAraH / saMbhUdamityatrArthatyAlTiMgavyatyaya tathA coktaM kAyikavAcikamAnasa sevAduSprayogasaMbhatto - yadyasti te'ticAro niravayarSa nigada taM gurakhe // bhagavato nikaTe niHzeSamAlocaya yAsti te'ticaarH| kAyAdinA piDAdInutsutramupayuMjAnasya yo'ticAraH saMpannastaM prakAzayeti taatpryaarthH|| niravazeSa AlocanA kaisI kI jAtI hai ? isa zaMkAkA uttara 749 Page #770 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA artha-azubhapariNAma utpanna honese zarIrase, pacanase aura manase jo jo doSa tere dvArA kiye gaye haiM unakA gurUke pAsa tu saMpUrNa kathana kara. AvAsaH 750 amugaMmi ido kAle dese amugattha amugabhAveNa // jaM jaha NisevidaM taM jeNa ya saha savvamAloce // 532 / / kAle'mukatra deze pA jAto bhAvanayAnayA // doSo mameti vijJAya svamAlocya sarvathA / / 552 // vijayodayA-caraNaM kamAcaraNaM / yo asmAdinAdatikAMte 1 amugammi kAle amukasminkAle / deze amu. mindeshe| amugabhAveNa amukabhAvena anena bhAyena / jaMyat / jadhA misevivaM yathA niSevitaM / jeNa ya sa yena ca sadda / taM sampamAloce tatsarva kacayeddezakAlabhedAt / pariNAmabhedAta, sahAyabhedAt ca doSANAM gurulghubhaassH| gurulaghubhAvAnusAreNa pAladhu vA dii| kadayA kAledezapariNAmasahAyabhedAddoSANAM gurulaghubhAvaH svAttadanusAri ra prAyazcittabhiti yo yadA yatra yena yathA jAto'tibArasaM tathaivAlocayedutkaSTazuddhikAma ityAlocanAvibhyanuzAsanArthamAha-- malArA --amugamgi amukAsman / viprakRSTamatyarcha / ido ito'gAtsabhIpapratyakSAdinA prAk / kAle shiitoshvlkssnne| pUrvAbdAdirUpe vA / dese bhUmyaikadeze, jAMgalAdI puravanAdau vA / amugabhAveNa amukena krodhAdInAmanyatamena pariNAmena / amukena sahAnenetyupaskAraH jisevidaM niSiddhamanuSThitaM / te tvayA / taM samyaktvAcavicAraM / samAloce saMpUrNamAlocaya / ukta-- kAle'mukatra deze yA jAto bhAvanayAnayA // doSo mameti vijJAya tvamAlocana sarvathA / / artha-amuka kAlameM, amuka dezama, amuka pariNAmase jo doSa jaisA kiyA hogA aura jisake sAtha kiyA hogA usakA saMpUrNatayA kathana karanA cAhiye. dezakAlabhedase, pariNAmabhedase aura sAhAyabhedase do Page #771 -------------------------------------------------------------------------- ________________ manArAdhanA AbhAsaH badApana aura choTApana utpanna hotA hai. aura usake anusAra hI choTA athavA baDA prAyazcita diyA jAtA hai. athavA pariNAmoM meM tIvratA vA maMdatA hogI to usake anusAra choTA yA baTA prAyazcitta AcArya dete haiM. zikSayatyAlocanAkrama sUri: AloyaNA hu duvihA ogheNa ya hodi padavibhAgIya // ogheNa mUlapatsamsa payavibhAgI ya idararasa // 533 // AlocanA dvidhA sAdhoraudhI padavibhAgikA / / mathamA mRlayAtasya parasya gaditA parA / / 553 / / vijayodayA-AloyaNA khuduvidA hodi dviprakAravAlocanA bhavati / oyeNa padavibhAgIya sAmAnyena vizeSepA cI paco hi sAmAnya vizeSa cAvalAnya pravartate / kasya sAmAnyena AlocanA kasya vA vizeSeNetyata pAhaogheNa mUlapattassa sAmAnpAlocanA mUlAgyaM prAyazcittaM prAptastha / pabibhAgI vizeSAlocanA / darassa mUlamaprAptasya / vasA sAmAnyavizeSAlaMbanatvena pravRttidarzanAdoSI pAdAyabhAgI ceti dvividhavAlocaneti niyamya tatsvAminI sidishaate| mUlArA-ogheNa sAmAnyena ekacAreNa yA sAmAnya locanetyarthaH / pAdAbhAgI pAdAnAM samyaktvAdyaparAdhAcA vibhAge dezakAlAdibhede bhayA pAdavibhAgI vizeSAlocanetyarthaH / mUlaM mUlAkhyaM prAyazcittaM // AcArya AlocanAkA krama dikhAte haiM--- artha--AlocanAke dohI prakAra haiM, eka oghAlocanA aura dUsarI padavibhAgI AlocanA. athAta sAmAnyAlocanA aura vizapAlocanA aise inake aurabhI do nAma hai. vanana sAmAnya aura vizeSa ina do dharmAkA Azraya lekara pravRtta hotA hai, ataH AlocanAke upayukta do bheda haiM, sAmAnyAlocanA aura vizeSAlo vanAkA svarUpa isa prakAra hai-jo mUla nAmaka prAyazcittakeliya yogya hai adhAta jisakI pUrva dIkSA mahAparAdhase naSTa ho gaI hai usako punaH dIkSA denA yaha mUla prAyazcinakA artha hai. isa prAyazcittake liye yogya muni dASAkI sAmAnyAlocanA karatA hai. aura jo prAyazcittako choDa kara ke bAkIphe prAyazcittake yogya hai vaha padavibhAgI AlocanA kare. Page #772 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsA mUlArAdhanA sAmAnyAlocanAsvarUpaM kathayani ogheNAlocedi hai aparimidanarAdhasabaghAdI cA / / bAjIpAe iSaM sAmagaNamahaM tu tucchoti // 536 / / Acina bhAyamaldopA vAsaghAtakaH / / itaH prabhRti vAMchAmi tvatto'haM saMyama guro||| 555 / / gijayodayA-bhoghaNAlodi hu sAmAnyena kathayati / ko'parimivyarAdho savadhAdo yA bahako aparAdhA yasya mizyA pratabhaMgo thA / parasAkSikA zuddhImAyAzalyaM nirastaM bhavati / mAnakamAyo nirmUlito bhavati / gurujana pUjito bhAti / manAmanaMyA khurgaprakhyApanAca kRtA bhavati / ajjopAe adyopAye adyaprabhRtiH / icchaM sAmayA ichAni zrAmaNya / ahaM tu tucchokti aha svalpako ratnatrayeNeti iyaM sAmAbhyAlocanA / sAmAnyAlocanAsvarUpaM ca bakumAha mUlArA - aparimidavarAdha bahudoSaH / savAghAdI sarveSAM samyaktvatratAdInAM ghAto vinAzo'syAstIti / ajjopAye anAmabhRti / ikalA icchAmi pratipadAhama / khu yasmAt / tuccho ahe svalpako ratnatrayeNa / ti ityeSamAlocayatIti yoyam / / sAmAnya AlocanAkA svarUpa kahate haiM artha--jisane aparimita aparAdha kiye haiM athavA jisake ratnatrayakA-sarva vratAkA nAza huA hai vaha muni sAmAnyarItIse aparAdhakA nivedana karatA hai. jo mithyAtvako prApta huA athavA jisake vrata naSTa hue ho vaha sAmAnyAlocanA karatA hai. parasAkSise zuddhi kara lenese mAyAzalyakA, nAza hotA hai. mAnakAyakA nirmUlana hotA hai. prAyazcitta lenesa gurUjanoMkA Adara hotA hai. arthAt unakI AjJAkA pAlana hotA hai. unake AdhIna rahakara vratAcaraNa karanese mArgakrI prasiddhi hotI hai. Ajase maiM punaH muni honekI icchA karatA hUM. maiM tuccha hU~ arthAt maiM ratnatrayase Apa logoMme choTA hUM aisA kahanA sAmAnyAlocanA hai, zizapAlocanAmA evyajAdI savvaM kameNa je jattha jeNa bhAtreNa // paDita vida tahA taM AlociMto padavibhAgI // 535 // 752 - - T Page #773 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArAdhanA AzvAsa: KuratArARATARA aparAdho'sti yaH kazcijjAto yatra yathA yadA // dhRte padavibhAgIM tAM sUrI tatra tathA tavA / / 555 // vijayodayA-payajAdI satyaM prayasyAdikaM sarva / kameNa je jantha jeNa bhAveNa krameNa yAtra kAlatraye yA deza yena bhAyena pratimavitaM / nahA taM nayA nat / gAlocino nirUpayaniti / yadi padavibhAgI vizeSAlocanA bhavati zalyAnirAkaraNe do zalyApAye ca guNaM imAMtena darzayati / pAdAvibhAgIM lakSayati--- mUlArA-jattha yasmindeze kAle ca / paDisevidaM saMvyavahRtaM / Aloyaso padavibhAgImAlocayammAdhu: pAdavibhAgI vizeSAlocanA syAdbhaktRvacanayohe tuhetumadbhAvenAbhedopacArAt / / vizeSa AlocanAkA varNana artha-tIna kAlameM, miTara, jisa parijama jo donopakA hai usa doSakI maiM AlocanA karatA hUM aisA kahakara jo doSa kramase AcAryake Age kSapaka kahatA hai usakI baha padavibhAgI AlocanA hai, jaha kaMTaeNa vido savaMge vedaNududo hodi // tami du' samuchide so Nissallo Nibudo hodi // 536 / kaMTakena yathA viddha sryaagbyaapivednaa|| jAyate nivRtastasminnuGkte zalyavarjitaH // 556 // vijayodayA--jaha kaMTaraNa vidro yathA kaMTakena vidyaH / savyaMge sarpasmin zarIre / vedaNupuko hoi vedanayopadruto bhavati / tasyi samuThThide tasminkaTake uddhRte / so duHkhitaH / Nissallo niHzalyo zalyena rahitaH / Nijyudo nirvRto| 6. hovi bhavatIti sukhI bhavatIti yAvat // zalyAnuddharaNodbharaNayodagiguNI hAtamukhena spaSTrayituM gAthAdvayamAhamUlArA - vadaNubudo pIDIpaTutaH / anudo sukhI / zalyakA nirAkaraNa na karanemeM doSa aura zalyake naSTa hone se guNa prApta hotA hai yaha dRSTAMtase spaSTa Apa zatA 15 tasa saTa karate haiM-- %EO 753 Page #774 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH artha-- jaise jisako kATA cubha gayA hai vaha dAkhase vihvala hotA hai, usake sarva zarIra meM vedanA hotI hai, paraMtu jaba kAMTA zarIrase nikAla jAtA hai taba vaha manuSya sukhI hotA hai. dAntikayojanA-- evamaguDudadoso mAilo teNa dukkhido hoi // so ceva vaMdadoso suvisuddho Nivudo hoi / / 537 // duHzvavyAkutisvAntasApA zAyana zAlyAta niHzalyo jAyate yaH sa labhate nivRti praam||557|| vijayodayA-pavaM kaMTakena Siddha isa aNudadoso anutadoSaH / mAilo mAyAvAn / svAparAdhAkathanAnudra' tadoSeNa 1 dukhido hodi / chukhito bhavati / so peya padayoso sa eva vAtadoSaH / muvisuddhoNibudo hodi / nirvRtaH bhavati // mUlArA-gAyilo mAyAyuktaH / teNa samyaktvAdidoSeNa anuddhatena / dukhido ihaparaloke na duHsvArtaH / baMtadoso parasmai kathitAparAdhaH / suSisuddho kRtasvaparasAkSikazuddhikatvAt / dArzantikameM yojanA___artha--- vaise jisane doSarUpI kaMTakako apane manase nikAlA nahIM hai aisA mAyAvi muni apane aparAdhoMkA kathana na karanA etatsvarUpa doSase duHkhI hotA hai. paraMtu jaba sarva doSoMkA kathana karatA hai taba mAyAzalya naSTa honese kATA nikala jAne ke samAna AtmAmeM prasannatA utpanna hotI hai. micchAdasaNasallaM mAyAsalaM NidANasallaM ca // ahavA sallaM duvihaM davve bhAve ya bodhavyaM // 538 // mAyAnidAnamithyAtvabhedana trividha matam / / athavA dvividha zalpa dravyabhAvAtmakaM matam // 558 // Page #775 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArApanA AzvAsa vijayodhyA-micchAdasaNasalaM mithyAdarzanazalyaM / bhAyAsalaM mAzazalyaM / NidANasalaM nidAnazalyaM c| adhA salaM duviiM athavA zalyaM dviprakAraM / dabve mavi ya dadhyazalyaM bhAvazalyamiti / bocavvaM dobyam / / zalyabhedanirNayArthamA-- mUlAsa-micchAdasaNa sallaM mithyAvarzana , zalyabhiSa zarIrAMta:praviSTakAMDAdivat bAdhAnubaMdhanibaMdhanatvAn / evamuttarayorapyupamArthI vAcyaH / NihANasallaM samyaktvatratAdimAhAtmyAdrAjyAdika meM bhUyAditi saMkalpaH / dace dravyAzrayaM / artha--mithyAdarzanazalya, mAyAzalya aura nidAnazalya aise zalyake tIna doSa haiM, athavA dravyazalya aura bhAvazalpa aise zalyake do bheda samajhane cAhiye, tivihaM tu bhAvasallaM dasaNaNANe carittajoge ya / / sacitte ya acice ya missage vA vidanyammi // 539 // bhAvazalyaM trizA tatra jJAnAditrayagocaram // dravyazalyamapi tredhA sacittAcittamizrakam / / 559 // vijayodayA-tivihaM tu trividhaM yaya 1 bhAvasalaM pariNAmazalyaM / vasaNaNANa carittajoge ya darzane, mAnecAriprayoge vA / darzanasya zalyaM zaMkAdi / kAnasya zavayaM akAle paThana avinayAdikaM ca / cAritrasya zalyaM samiti, guptayorajAdaraH / yogasya tapasaH prAguktAnazanAticArajAtaM / asaMyamapariNamanaM vA / tapasazcAritre antarbhAvadhivakSayA tivimityuktam / dadhyammi mala zivihIdavye zalyaM trividhaM / sabise acise missage ya sacittadravyazalyaM dAsAdi / acittadravyazalya suvarNAdi / missaga yA cimicadravyazalyaM prAmAdi patantrividha dRzyazalyamityucyate / cAritrAcArasya zalyasya kAraNatvAt // ubhayamapi zalyaM pravivakSurAha mUlArA-bhAvasaha samyaktvAcaticAralakSaNapariNAmazalyaM daMsaNe ityAdi / darzanasya zasya zaMkAdikaM / jJAnasyAkAlapaunAdika / cAritrasya samitiguptyanAdaraH / yogasya tapasaH bhAguktAnazanAdyalicArajAtamasaMyamapariNamana yA / tapasazcAritre'ntarbhAvavivakSayA tibimityuktaM / sacittadravyazalvaM dAsAdi / acitte acittadravyazalyaM suvarNAdi / missage mizradravyazalyaM grAmAdi / 755 Page #776 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsA 756 artha-bhAvazalyake tIna bheda hai. darzana, jJAna, cAritra aura yoga inameM ye bhAvazalya utpanna hote haiM. 1 zakA, kAkSAdika samyagdarzanake zalya hai. 2 akAlameM padanA aura avinayAdika karanA jJAnake zalya haiM. 3 samiti aura guptiomeM anAdara rahanA cAritrazalya haiM. 5 yoga-tapa-anazanAdi napoMke aticAroMkA pUrvameM varNana AyA hai. asaMyamameM pravRtti honA yogazalya hai. tapazcaraNakA cAritrameM antarbhAva karanekI vivakSAse bhAvazalyake tIna bheda kahe hai dravyAlya bhI tIna prakArakA hai, sacittazalpa, acittazalya aura mizrazalya. dAsAdika sacina dravya zalya hai. suvarNa vagairaha padArtha acira zatya hai, aura prAmAdika mizrazalya hai ye saba cAritrAcArake zalyake kAraNa hai. bhAvazalyAnuddharaNe dogamAha egamavi bhAvasallaM aNuddharittANa jo kuNai kAlaM // lajjAe gAraveNa ya Na so hu ArAdhao hodi // 540 / / anuddhate pramAdena bhAvazalye zarIriNaH / / labhaMte dAruNaM duHkhaM dravyazalyamivAnizam / / 560 // bhAvazalyamanuddhatya ye niyante vimohinaH / / bhayaprabhAdalajjAbhiH kasyApyArAdhakA na te // 561 // duHsahA vedanakatra dravyazalye bhAvazalye punaH sAsti antojanmani janmani // 562 // bijayodayA--pagamavi ekamapi bhASAnAM ratnatrayANAM zazyaM / yativAraM / aNuvarittANa anutya / jo kuNadi kAlaM yaH karoti maraNaM / kasmAnoddharati / lajjAra lajjayA! gAraSeNa ya gAraveNa vaa| so Na sTuArAdhago hodi / sa mArAdhako naiva bhavati 1 niraticAratA hiteSAM yatInAM mArAdhanA // Page #777 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRtArAdhanA AzvAsaH 757 ekagapi bhAvazalyayanujA niyamAgamya dogamAha mUlArA-mAvasalaM bhAvAnAM samyaktvAdonoM zalyamativAraM / aNu rittA, anunmUlya guruktaprAyazcittenAnirAkRtyetyarthaH / gAravega ya ca zabdAdbhavena ca / bhAvazalyakA uddhAra na karanameM dopa dikhAte haiM artha-jo kSaSaka lajjAse gAravase ratnatrayameM lage hue aticAroMko dara nahIM karatA huA maraNa karatA hai. vaha ArAdhaka nahIM hotA hai. jAte aparAdhe tadAnImeva kadhita na kAlakSapaH kArya iti zikSayati kalle pare va parado kAhaM dasaNacarittasodhitti // isa saMkarAsadIgA gayaM pi kAlaM Na yANati // 541 // cAritraM zodhayiSyAmi kAle zvaH......vaham // zemuSImiti kurvANA gataM kAlaM na jAnate / / 563 / / vijayodayA-kale zvAprabhRtike kAle / kariSyAmi dasaNacaritasocitti darzanazAnavAritrAdimiti / hara saMkappamadIgA evaM kRtasaMkalpamatayaH gardapi kAlaM Na jANaMti / gatamatikrAMtamapi AyuHkAlaM naiva jAti / tataH sazalyaM maraNaM teSAM bhavati / ata pAko umpapaNaguptagaNA mApA aNuputrasI mihatadhvA / iti vyAdhayaH, karmANi, zatravadanopekSitAni paramUlAni punane sugvena binAzyate / athavA aticArakAlaM gataM cirAtikAntaM naiva jAnaMti / ye hi aticArAH pratidina jAtAstarAM kAlaM, saMdhyAM gatidina ityAdi pavAdAlocanAkAle gurugA pAstAvanna vaktuM jAnanti vimyunatvAciganItamya / abhAganaM vanIcArakAlaM nasyAticArasya apizabdena kSetrabhAvI yAticArasya hetu na jAnaMti na garganta / mAmAnyavArayapi na jAnani / iTa smRtizAnAgocara ini kAMbidyArUpAnaM // samyaktvAdemapano dopastatkSaNAdeva saMzodhya ini zikSArthamAha - mUlArA--kalle zvaH / pare ekadinAMtaritAgAmi dine / kAhaM kariSyAmyaI / iya saMkappama dIyA evaM ciMtAgatacuddhayaH gayaMpItyAdi atikotamAyAyuH kAlaM na budhyane / tataH sazalyAste niyante / ata evokta uppaNA utpannamAyA aNu apuSa so mihaMtavvA / athavA garne cirAtikAMta kAla saMdhyArAtridinAdikaM aticArasamayaM / api zabdAtamevabhAva ca Page #778 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA AzvAmA 758 na jAnati ga smaraMtyAlocanAkAle gurugA pRSTAH saMta iti vyAkhyeyam / anye tu garna prAptamatIcAraM na smaraMti narakAla. atramAvAzceni yAcakSata || __ArAdhanAmeM-ratnatrayameM aparAdha-aticAra honepara usI kSapAmeM unakA guruke caraNa samIpa kathana karanA cAhiye, kAlakSepa karanA yogya nahIM hai, aisA upadeza AcArya kahate hai artha- kala parasoM athavA tarasoM maiM darzana, jhAna aura cAritrakI zuddhi karUMgA aisA jinhoMne apane manameM saMkalpa kiyA hai aise muni apanA AyuSya kitanA naSTa huA yaha jAnate nahIM hai. arthAt unakA zalyasahita maraNa hotA hai. isI vAste mAyAzalya manameM jaba utpanna hotA hai usI samaya usako hRdayase nikAlanA cAhiye, aisA AcArya kahate hai. roga, zatru aura karma inakI upekSA karanese ye dRDhamUla hote haiM. puna: unakA nAza sukhase kara nahIM sakate. athavA jo aticAra hokara bahuta dina vyatIta hocuke haiM unakA smaraNa hotA nahIM hai. jo aticAra hue haiM unake saMpAdana rAtri ityAdika rUpa kAlekA smaraNa gurUke pUchane para ziSyoMko honA nahIM hai. ve amuka kAlameM mere dvArA yaha aticAra huA aisA kaha nahIM sakate, kyoMki aticAra hokara bahuta dina vyatIta ho gaye haiM. jaise kAlakA smaraNa hotA nahIM hai jaise kSetra, bhAva aura aticAra ke kAraNa inakAbhI smaraNa hotA nahIM, ve aticAra smRtijJAnake agocara hote haiM. arthAt hamase konase aticAra hue pahabhI unake dhyAnameM nahIM rahatA hai. aisA koI AcArya isa gAthAkA vyAkhyAna karate haiM, sazasyamaraNe ko doSa ityAzaMkAyAmAcale rAgaddosAbhihadA sasallamaraNaM maraMti je mUDhA // te duvasallabahule bhamati saMsArakAMtAra / / 542 // rAgadveSAdibhirbhamA ye niyante sshsykaa|| duHkhazalyAkule bhIme bhavAraNye bhramanti le // 564 // vijayodayA-rAgosAminA rAgadveSAbhyAmabhihatAH / sasallamaraNa marati miyate / je mUDhA ye mUDhAste saMsArakAMtAre bhamaMti te saMsArATA bhramati / kIrazi? dukkhasallabahule duHkhAni zalTA bat duddharatvAcchalya ityucyte| duskhaalysNkule| 758 Page #779 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 759 sazalyamaraNe doSamAha - mUlArA -- dukkha sallabahule duHkhAni zalyAnIva duruddharatyAttAni pracurANi yatra kAMtAre kaMTakAvyAm || aticArakI zuddhi kiye binA maraNa karanemeM kyA doSa haiM ? isa zaMkAkA AcArya uttara dete haiM artha - rAga aura dveSase jo kSapaka parAjita hokara doSoMkI AlocanA kiye binAhI maraNa karate haiM. duHkha rUpI zalyoMse bhare hue isa saMsAra meM bhramaNa karate haiM, jaise zarIra meM ghusA huA zalya durdhara hotA hai jaisA rAga dveSa saMyukta hokara jIva bhI durdhara duHkhako hama bhava meM bhogate haiM. aticAroMkI AlocanA na karane kA yaha phala hai. zakyoddharaNe guNaM vyAcaSe tiviha pi bhAvasallaM samuddharitANa jo kuNadi kAlaM // pavvajjAdI sacyaM sa hoi ArAdhao maraNe // 543 // uddezya kurvate kAlaM bhAvazalyaM trighApi ye // ArAdhanAM pate te kalyANavitAriNI // 565 / / vijayotrayA-tihiSi vividhamapi / bhAvasalaM bhAvazalyaM / samudbharitANa samuddhRtya jo kuNadi kAlaM yA karalaM karoti / kITagbhUtaM ? paJcazAdI jyAdikaM / sacyaM sarve / ma dodi sa bhavati / ArAdhao ArAdhako darzanAdInAM / maraNe bhavapracyaye // uddhRtazalyasya maraNe guNaM gRNAti- mUlArA -- samuddharikSANa samudhvatya // jo zalyakA uddhAra karatA hai usako ArAdhanA siddha hotI haiM aisA kathana - artha - tIna prakArake bhAvazalyoMkA svarUpa Upara kahA hai. ina zalyoMko hRdayase nikAlakara - aticArAMkI AlocanA karake prAyazcita dvArA jo apane AtmAko nirmala banAkara maraNa karate haiM unakI ArAdhanAoMkI siddhi hotI hai, AmaraNa unhone dIkSA lekara vratAdikoM kA pAlana kiyA thA vaha saba ArAdhanAoMkI prAptise saphala hotA haiM. AvAsa 4 759 Page #780 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH mUlArAdhanA 760 je gAravehi rahidA NissallA dasaNe carice y|| biharati mutsaMgA khavaMti te savvadukkhANi // 514 // samyaktvavRttaniHzalyA darotsAritagauravAH / / viharati visaMgA ye karma sarva dhunaMti se||566 // vijJayodayA-je gArahi rahidA ye gairavaivirahitAH / NismallA saNe caritta ya niHzasyAH saMto darzane cariMdha na / hirati pravata munagA girastambara / saghadutAgi khati te sapANi duHkhAni jhApanti / ni:zasyatayA ratnatraya prayanemAnAnAM guNamAha - mUlArA-muttasaMgA nirastamUrchAH // atha-mAdigArava, rasagArava aura mAnagArakha aise tIna mAravoMse rahita hokara sambagdarzana, samyagjJAna aura sampacAritra meM jo niraticAra hokara pravani karate haiM, saMpUrNa parigrahake tyAgI honese ve sarva duHkhoMkA nAza karate haiM. taM evaM jANato mahaMtayaM lAbhayaM suvihidANaM / dasaNacaritamudo pissallo vihara to dhIra // 545 // iti jJAtvA mahAlAbhaM niHshsmiibhuutctsaa| zuddhAdarzanacaritro viharasvApazalpakaH / / 667 / / vijayonyA-taM bhavAn / ekamuktaprakAre jANato jAnan / mahaMtagaM mahAnaM lAbha suvihidANaM susaMstAnAM daMsANacaritasuddho darzane cAritre ca zuddhi tayoH zuddhi zAnadarzanazuddhimaMtareNa na bhavatIti trayAgAM zuddhimatA / gistallo. zalyarahitaH sana / viddara nara / to tasmAjIra dhairyopeta / / ratnatrayanirmalIkaraNe svArthAtizayalAbhaprakAzanena prarocanAmutpAdya tatra kSapakaM prerayannAha-- bhUlArA-- ninavacanaM prasiddha / evaM etenAspaduktena vidhimA / suvihidANa niraticAraratnatrayANAM / dasaNacaritamuddhi enazzuddhi vinA na bhavati ratnatrayazuddhiH / zismallo dobhAnaNAtprabhRti ko yo niSkrAntaH / vihara aacr| taM tvaM / prAganucitaM ratnatrayaM zodhayitvA ina urAraM zuddha tvamanutiSThetyarthaH // Page #781 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArASanA azviAsa 761 artha-aticArarahita hokara ranavayameM pravRtti karanese uttama munioMko mahAna lAbha hotA hai arthAta unake sarva duHkhoMkA kSaya hotA hai aisA jAnakara jJAna, darzana aura cAritrakI zuddhi kara tathA niHzalya hokara he kSapaka ! tuma ghIratAse inameM pravRtti karo. tamhA satUlamUlaM avichUTamavippudaM aNubviggo // NimmohiyamaNigUDhaM samma Alocae savvaM // 546 // samyagAlocayetsarvamanudvignamavismRtam / / AnirgaDhamAnamohaM nirmUlamapagauravam / / 568 / / vijayodayA-tamhA tasmAt yasmAtsalyamaraNe dossH| niHzalyamaraNe ca sakalanivRttiH duHkhakAraNAnAM karma NAmabhAvaH / tamhA tasmAt / sammaM savvamAloce samyaka sarvamaticAraM kathayat / duHkhanivRtyartha iti / kathamAlocayedi tyAzaMkAyAmAlocanAvizeSaNamA saharamUlaM tUlamRlAbhyAM sahitaM / savvaM nigyazeSaM / avi avismRtaM / bhaviSyudaM adbhutaM / aNuvirago nirmayaH / Nimmohida goharadinaM / aNigUda anigUDha // kathaM ni:zalyA bhavamiti prazne satyAha muhAga- ni:zalyetarasara naguNadIpa gAdatra / samUlanUlaM dIkSAdivasAdArabhyAyavAcana pavRttama nicAra jAne / kramamucanAbhi / anye satalagalaM iti paThityA samaranAvayavayuktamityarthamAhuH / avithUla anadhikaM / avipudaM aba. rit| aNubiggI nirbhayaH san / NimmohidaM avismRta / aNigUDha anapalapisaM / Alocae Alocaya, prakAzaya svam / / artha--sazalya maraNase bhayavana meM duHkha sahana karanA par3atA hai. aura niHzalyamaraNase sarva karmIkA kSaya hotA hai, jisase muktisukhakI prApti hotI hai. isaliye duHkhakI nivRtti karane ke liye saMpUrNa aticAra kahane cAhiye. smaraNa kara, zAMtarItIse, nirbhaya aura moharahita hokara dopoMko na chipAkara kahanA cAhiye, dIkSAgrahaNa kAlase Ajataka jitanadoSa hue DAMge una sabako kahanA cAhiye. usameme ekabhI chipAnA nahIM cAhiya jaha bAlo japato kajamakajaM va ujju bhaNai // taha AlocedavvaM mAyAmosaM ca mottUNe // 57 // 761 Page #782 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAvanA bhASAmA bhayamAnamRSAmAyAmuktena prAMjalAtmanA / / gegA bhAgAta pAlpAnarani dhImatA / / 569 / / vijayodayA-jaha bAlo aMrpato yathA bAlo jalpan / kajjamakarja ya kAryamakAya vaa| bhaNadi bhaNati / ujuga kAmA kameNa / taha tathA / AlocaddhyaM vaktavyo'parAdhaH / mAyAmosaMca morNa manogA camatAM, vacanagatAM, mRpA ca muktyA / / Alocanozyatasya tadvidhimabhidhatte-- mRlArA-ujjaga praaNjlN| AlocedavvaM prakAzya / mAyAM manojakatA / mosaM vAgvakatAm / / artha-jaisA bAlaka kArya ho athavA akArya ho sarala aMtaHkaraNAse apane pitAko kahatA hai. isItaraha kSapakakobhI apane aticAra manakA kapaTa choDakara aura vacanakI asatyatA dUra kara kahane cAhiye. upasaMharati prastutam dasaNaNANacaritte kAdUNAlocaNaM suparisRddhaM // Nissallo kadasuddhI kameNa sallehaNaM kuNama // 548 // samyaksvajJAnavRttaSu vidhAyAlocanAM yate // kurU salekhanAM samyakUkameNApAstakalmaSaH / / 570 // vijayodayA-dasaNaNANacarita darzanakSAnacaritraviSayAM / AloyaNa kAdRNa aparAdhamabhikAya / suparimRddha Nisallo mAthAzalyarahitaH / kayasuddhI kRtagurunirUpitaprAyazcittaH / kameNa saMlahaNaM kuNatu kAmeNa sallekhanAM kuru // Alocya mayA kiMkRtyamityAha--- mUlArA-suparisuddhaM sarvathA tyaktamAyaM / kadaluddhI kRtagurudAnAyazritaH / sallehA kuNamu sAmanA zarIra. svAgAya yogyatA mutpAdayatyarthaH / prastuta viSayakA upasaMhAra karate haiM--- artha--samyagdarzana, jJAna aura cAritra inameM hue aparAdhoMkA nivedana mAyAzatyakA pUrNa tyAga karake | karanA cAhiye, gurUoMne diyA huA prAyazcitta dhAraNa karake zuddha honA cAhiye. tadanaMtara kramase sallekhanA karanI cAhiye 762 . PAPATARArava Page #783 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAghanA 763 to so evaM bhaNio abbhujjadamaraNaNicchidamadIo // savvaMgajAdahAso pIdIe pulaidasarIro // 949 // ityuktaM sUriNatkRSTa cikIrSuH kSapako mRrti // jAta sarvAMgaromAMcaH pramodabharavivhalaH // 57 // bijayAdA evaM zikSito'sI kSapakaH / to tanaH / so ArAdhakaH / evaM bhaNido evaM zikSitaH sumi anbhujabharaNanicidamadIgo abhyudyate bharaNe nizcitabuddhiH / sabvaMgajA hAmI sUtrAMgajAtaH / pIdAra pulagisarIro prIyA pulakitazarIraH // evaM zikSitaH kSapakaH kiM karotItyatra gAthAdvayamAha - mUlArA to tataH zikSAnaMtaraM kAyotsarga karotIti saMbaMdha: / abhujjada utsAhavAn / hAso harSaH / artha - yahAMtaka gurune kSapakako AlocanAke viSaya meM upadeza kiyA. yaha saba upadeza sunakara maraNakeliye jisane nizcaya kiyA hai aisA kSapaka muni atyaMta harSita hotA haiM aura usake zarIrapara AnaMdase romAMca Ate haiM. pAcINodIcimuha cediyahutto va kuNadi egaMte // AloyaNapattIyaM kAurasaggaM aNAbAdhe || 550 / / caityasya sammukhaH prAcyAmudIcyAM vA dizaH sthitaH // kAyotsargasthito dhIro bhUtvA kAgre'pi nispRhaH || 572 || vijayodayApramukha udamukhaH / cediyatto va caityAbhimukho vA bhUtyA / kurNAdi ussAM karoti kAyotsarge / kITagbhUtaM ? AloyaNapatIgaM AlocanApratyayaM / AlocanAnimittaM / kAyotsa sthitvA teSA yataH paryante kathayituM tasmAtkAyotsarga AlocanAhetuH / ka taM karoti ? egaMle ekAMte janarahitadeze / aNAbAdhe mArge bahujanamadhye ekamukhena bhavati cittaM / mArge sthitaH parakArthavyAghAtakRdbhaSati iti matyA | ekAnte amArge ca kAyotsargadeza AdhyAnaH // mUlArA pAcodIcimujhe pUrvAbhimukha uttarAbhimukho vA / cehabahuto vA caityAbhimukho vA / AloyaNapattIyaM AlocanApratyayaM / kAyotsargastho doSAnratIti kAyotsargaM AlocanA | kAsagaM sAmAyikadaMDa kastavayogapUrvaka vRddhibhakta bopavizya ghusiddhabhakti karotIti prAkRTIkAranAtha: / aNAvAce klezasaMklezakAraNarahite || mAzvAsaH 9 1021 Page #784 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArAdhanA 764 artha - pUrvadizA athavA uttara dizAkaM tarapha mukha karake kiMvA jinapratimAke sammukha apanA mukha karake AlocanA ke liye prathama kSapaka kAyotsarga karanA hai. kAyotsarga kara kahane ke liye dopoMkA smaraNa kiyA jAtA hai. ataH kAyotsarga AlocanAkA kAraNa hai. yaha kAyotsarga vidhi kSapaka ekAnta meM aura amArgameM karatA hai. arthAt jahA~ jana nahIM hai aise sthAna meM aura jo Ane jAnekA mArga nahIM hai aise sthAna meM kSapaka kAyotsarga karatA hai. bahujanameM kAyotsarga karanese mana ekAgra hotA nahIM aura mArgameM kAyotsarga karanese dUsaroMke kArya meM aDacana upasthita hotI hai, isaliye ekAntameM aura amArga meM kAyotsarga karanA cAhiye aisA vidhi kahA hai. kAyotsarge kimarthaM karoti AlocayitukAmaH ityAzaMkarayA kAryAtsargasya upayogamA-evaM khu vosaritA dehe vi uvedi nimmamattaM so // nimmamadA NistaMgo risallo jAi eyataM // 551 // muktazalya mamatvo'sAvakatvaM pratipadyate // zalyamutpAdayiSyAmi pAdamule gaNezinaH // 573 // vijayodayA evaM ityaadinaa| gavamityanaMtara sUtra nirvikrameNa / prAGmukha udaGmukhazcaityAbhimukho yA ekAMte mArge | vosaritA tyaktvA kiM ? na hi tyAjyamaMtareNa tyAgo yujyate / dehamiti cet dehe vi uvedi NizmamattaM so iti na ghaTate nirmamataiva nanu tyAgaH / bhinnayoH pUrvAparakAlaviSayayoH kriyayoryatra ekaH kartA tatra pUrvakAlakriyAvacanAt kyA vidhIyate / atrocyate vacasA tyAgaH vosaritA ityanena ucyte| manasA mamAyaMna bhavati deDha iti tyAga pazcAttanyate / tena yaH karaNabhedAtyAgo bhidyate / mimmamA pisaMgo nirmamatayA nissaMgo niSparigrahaH / Nissalo niHparigrahatyAdeva niHzalyaH / ekasaM jAdi bhAvanAM pratipadyate // kAyotsargasyAlocanApratyayasva samarthanAya gAthAdvayamAha - mUlArA evaM pAcIgo ityAdyuktavidhinA ! khu yasmAt / bosaritA kArya vyutsRjAmIti vacanena tyaktyA / nimmataM ayaM deo mama bhavatIti manasA tyaja taM / NimmamadA Nissago nirbhamatayA niHsaMgo bAhya vyataraparigraharahito ata eva niHzalyaH / AlocanApariNato'hamidAnIM saMpana iti na me samyaktvAdiSu doSaH kazcidapyastIti doSakArAve va 4 764 Page #785 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzcAsaH malArAdhanA zanirmukaH / eyana ekatnaM ahameko'mahAyo nityo vA / deho'yaM matto'nyo duHkhahetutvAca mamAnupakArI niraticAraratnatrayameghAhamato dehanAzena me na kiMcinazyati mama zuddhacidupasyeyamazuddhiriti mAyAM ca na spRzeyamiti ekatvabhAvanAmayo bhayatotyathaH artha-pUrva gAthAmeM kahe hue abhiprAyake anusAra pUrva, uttara athavA caityeka tarapha mukha karake maiM zarIrakA tyAga karatAIaisA prathama vacanocAra karake tadanaMtara 'yaha deha merA hai, aisI bhAvanAkA manase tyAga karanA cAhiye. isa vAste zarIratyAgake vacanakRta aura manaHkRta aise do bheda hote haiM. dehake upara mamatvarahita honese vaha kSapaka niSparigraha hai. aura niSparigraha honesehI vaha niHzalya bhI hai. ataH kAyotsargake samaya meM akelAhI hUM yaha zarIra merA nahIM aisI ekatvabhAvanA usako utpanna hotI hai. to eyattamubagado saredi savve kade sage dose // AyariyAdamUTa uppADissAmi sallati // 552 // ityakatvagataH kRtsnaM doSaM smarati yatnataH / / itthaM samAjalIbhUya sarva saMsmRtya dUSaNaM // 574 / / vijayodayA-pagasamuvagado pakatyabhAvanAmupagataH / niraticArazAnadarzanacAritrANyavAhaM / zarIramidamanyadanu pakAri mama duHstranimittatyAm / tadvinAze mama kiM cinazyati / kazayitavyo'yamarAtiriti manyamAnaH prAyazcittAparaNe na. khidyate / mAyAM ca karmodayanimitta hArnu Ihato mama zuddharupasyeyamazuddhiriti / to tataH / saredi smarati / sadhye sapA / kade kRtAnAM / saMga mpakAnAM / dosa doSANAM / kimartha smarati / ApariyapAtamUle AcAryapAdamUle / upA. DimyAmi pATayipyAmi / sahani darzanAticAmini / / mUdAga-do tan / kAyosInikago kramapravRttaM / kade kRtAna / kimartha tAnbharatItyAha-AyariyapAdamale tyAdi // artha-jaba kSapaka ekatyabhAvanAmaya hotA hai taba maiM aticArarahita jJAna, darzana aura cAritramaya hai, yaha zarIra merese bhinna hai, yaha upakArana karane vAlA aura duHkha keliye kAraNa hai. usake nAzase merA kucha bigaDatA nahIM hai, Page #786 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsA yaha zatru hai isa liye isako kuza karanA cAhiye. aise vicAra usake hRdaya meM utpanna hote haiM, aise vicAra utpanna honese vaha kSapaka prAyazcittakA AcaraNa karate samaya khinna hotA nahIM. karmake udayase utpanna huI mAyAko vaha tyAga detA hai yaha mAyA mere zuddha svarUpameM azuddhatA utpanna karanevAlI hai aisA manameM samajhatA hai. aura AcAryake caraNasannidha darzanAdikake aticAroMkA nAza karUMgA aisA vicAra kara pUrvameM kiye hue sarva dopoMko smaratA hai. mAndA vinaroti pAnAmA iya ujubhAvamupagado savve dose sarittu tikkhutto // lessAhiM visujhaMto uvedi sallaM samudaridu // 553 / / eti zalyaM nirAkartuM sarva saMsmRtya dUSaNam // AlocanAdikaM kartuM yujyate shuddhcetsH|| 575 / / vijayodayA-ujubhAya ucagado iya evaM RjubhA upagataH / sacce dosa sarveSAM doghANAM / tipakhutto sarinu niHsmRtvA / lessAhi visujchato lezyAbhivizuddhIbhIvazuddhayan / uyadiH dvauphane mAtrAya: sarva zalpa / samugdui samyaguddhanaM // smaraNAnaMtara kiM karotItyatrAhamUlArA-sarisu smRtvA / tikkhutto bInvArAn / AcAryamupasarpati / / dopoMkA smaraNa kara anaMvara konasA kArya kSapaka karatA hai| isa praznakA utsara-- artha---isa tarahase saralapanA dhAraNa kara tathA saba doSoMkA trivAra smaraNa karake lezyAoMse vizuddha hotAhuA aticAroMkA uddhAra karane ke liye AcArya ke pAsa kSapaka jAtA hai| werest AloyaNAdiyA puNa hoi pasatye ya suddhabhAvasma || pucaNhe avaraNhe ba somatihirakkhabalAe // 554 // AlocanAdikaM tasya saMbhavecchadabhAvataH / / aparAhe'tha pUrvANhe zubhalagrAdike dine // 576 // Page #787 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 767 vijayodayA-AlocanAdiko AlocanapratikramaNAdikAH kriyAH / athavA AloyaNaM AlocanA / diyA vibase / puNa pazcAt / doha bhavati / va prazasta kSetra / manena kSetrazuddhiruktA / visuddhabhAvasta vizuddhipariNAmasya bhAvinena kathitA | puruSacche pUrvaSa / aparaN ya aparADe yA somatihiranavelA saumye dine, nakSatre, velAyAM ca / AlocanAdikriyA kSetrAdizudvAveva kAryetyanuzAsti - mUlArA ---- AloyaNAviyA AlocanapratikramaNAdikriyAH / anye diyA diyA na rAtrau iti vyAkhyAMta / tacca niyamArthameva / puSa ityanenaiva rAtriniSedhasya sAmarthyAt / patthe zubhe deze / artha - vizuddha pariNAmavAle isa kSapakakI AlocanA, pratikramaNAdika kriyAeM dinameM aura prazasta sthAna meM arthAt zuddha sthAna meM hotI hai divasake pUrva bhAga meM athavA uttara bhAgameM saumyatithi, zubhanakSatra, jisa dinameM rahate haiM usa dina meM hotI haiM. AlocanA karane ke liye pariNAmoMkI vizuddhatA ke sAtha kSetrazuddhi, zubhadina, zubhatithi aura manakSatra inakI bhI AvazyakatA rahatI hai aisA isa gAthAse vyakta hotA hai. pavamAdiSu prazasteSu dezeSu AlocanAM na pratIcchet iti AcAryazikSA paravacanaM pittakaMTalaM vijjuhRdaM sukkharukkar3ada / suNNaghararuhadeulapatthararAsiTTiyApuMjaM // 555 // niHpannaH kaTukaH zuSkapAdapaH kaMTakAcitaH // vicchAyaH patitaH zIrNo davadagdhastaddhitaH // 577 // vijayoiyA-pi sakaMTathillaM niSpatraM kaMTakAkulaM / vijjudadaM adAminAhRtaM / sukharupakaDa zuSkavRkSa, kadukarasaM dagdhaM / sugghararudarela zUnyaM gRhaM rudradevakulaM, pANaNarAzi, iprakA | AlocanAdyayogya kSetraM gAyAtrayeNopadizati mUlArA - Nipanta niSpatraM udvRkSayuktaM sthAnaM / evaM kaMTaile ityAdyapi vyAkhyeyaM / bijjuidaM azanipAtopadrutaM / kaTukaTukara / dAnAdipluSTaM / ihiyApuMja iSTakAnicaye / aprazasta dezameM AlocanA karanA yogya nahIM hai aisA AcAryakA zikSApara vacana dikhAte haiMartha- jo kSetra patoMse rahita hai, kAMToMse bharA huA hai, bijalI giranese jahAM jamIna phaTa gaI hai, jahAM 4 767 Page #788 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA 768 zuSka vRkSa hai, jisameM kaTusake vRkSa bhare haiM, jo jala gayA hai. aise sthAnoMmeM doSoMkI AlocanA karanA yogya nahIM. zUnya ghara, rudrakA maMdira, pattharoMkA Dhera aura IToMkA Dhera hai aisA sthAnamI AlocanAke liye ayogya haiM. taNapattakAri asura susANaM ca bhaggapaDidaM vA // rudrANaM suddANaM adhiuttANaM ca dvANANi // 556 // kSudrANAmapasatvAnAM devatAnAM niketanam || tRNa pApANaRSyAsthipatrapAMsvAdisaMcayAH // 178 // zUnyavezmara jo bhasmavarcaH prabhRtidUSitA // rudradevakulaM tyAjyaM niMdyamanyadapIdRzam / / 579 / / vijayodrayA - aNapasakachAra asusukhANaM ca tRNavatpatravatkASThavat yatsthAnaM / azucisusA vA azucimazAnaM vA / bhannAni patitAni vA bhAjanAni gRhANi vA yasmin sthAne patitaM / adhiutANaM va uNANi devatAnAM sthAnAni / kIDazInAM ? ruhANaM raudrANAM / trANAM svarUpakAnAM // mUlArA -- chAriyaM bhasmadhUlyAdiyuktaM / anuci amedhyAdiyuktaM / susA pramazAnaM / bhaggapaDidaM bhanapatita bhAjanagRhAdiyuktaM / rudrANaM raudrANAM cAmuMDAdInAM / khudA kSudrANAM svarUpakAnAM / asvalAnAmityarthaH / adhiuttAnaM devatAnAM anye adhiuttANaM iti lokena AtmAtmasthAne sthApitadhyaMtaradevAnAmitye mADuH / artha - jisasthAnameM tRNa, sUke pAna, aura kAThake puMja hai. jahAM bhasma paDhA hai, aise sthAnabhI AlocanA ke liye varjya hai. apavitra zmazAna, tathA phuTe hue pAtra, athavA girA huA ghara jahAM hai vaha sthAna bhI varjya hai. rudradevatAyeM aura kSudradevatAyeM inakebhI sthAna varjya samajhane cAhiye. aNNaM va evamAdI ya appasatthaM havejja ja ThANaM || AlocaNaM Na paDicchadi tattha gaNI se avigvatthaM // 557 // AzvAsaH m 768 Page #789 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRgArAdhanA AzvAsaH 761 cikArapiSatAM zuddhAM sAdhumAlocanAM sphuTam / / surINAM sarvathA sthAnamasamAdhAnakAraNam / / 580 / / vijayodayA--pragaNaM va anyahA sthAnaM jamAdika / thappasatyaM aprazastaM / habejja bhavan / jeThArNa grasthAnaM / tamya tasminyAne / AloyaNaMNa padidi AlocanAM na pratIcchati / gaNI gaNadharaH / kimartha / se tasya kSapakasya / avi. ghaya avighnAtha / eteSyAlocanAya tasyAM prArabdhakAryasidina bhavatIti matvA / mUlArA-paDikala di zagoti / adhigvayaM ArabdhakArya nirvighnasiddhayartha / artha- Uparake sthAna jaise varNya hai vase anyabhI jo ayogya sthAna haiM usameMbhI kSapakakI AlocanA AcArya sunate nahIM. aise sthAnoM meM AlocanA karanase kSapakI kAryasiddhi nahIM hogI aina mAlasAmI kAlecanA AcArya grahaNa nahIM karate haiM, kataI AlonanAM pratItInyavAha arahaMtasihasAgarapadamasaraM khIra puSphaphalabhariyaM / ujjANabhavaNatoraNapAsAdaM NAgajasvadharaM / / 558 / / jineMdrayaznAgAdimaMdiraM cArutoraNam // saraH svacchapayaHpUrNa padminISaMDamaMDitam / / 581 / / pAdapaisannataH sevyaM sarvasatvopakAribhiH / / ArAme maMdire naH sajjanairiva bhUSite / / 582 / / samudranimnagAdInAM tIramakSamanoharam // sacchAyaM sarasaM vRkSaM pavitraphalapallavam / / 583 / / vijayotyA--araiMtasiddhasAgarapaumasa aIdbhiH sidaiva sAhacaryAsthAnaM aIsidazabdAsyAmiha gRhItaM / ahasiddhapratimAsAhacaryAdvA / sAgarAnilazI sthAnaM sAmadhAsAgarAdizadenocyate / khIrapuphphaphalabharidaM jhIrapuSpa phalabharitatarusAmIpyAt sthAnaM kSIrapuSpaphalamaritamityucyate / ujANabhavaNatoraNapAsAda udyAnabhavanaM, toraNaM, prAsAdaH / NAgajakvadharaM / nAgAnAM yakSANAM ca gRii| Page #790 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanAM 750 ka tahiM sUriH kSapakarayAlocanAM pratIcchati iti pRcchAyAM gAthAyamAha - mUlArA - arahaMta aprAvitrIsahita pratibhAsthAnaM / siddha prAtihArbaradditapratimAsthAnaM | sAgara samudra samIpapradezaH / patramasara padmAkarajalAza samIpaM khIrapuSkaphalabharidaM kSIravRkSaivaMTabhUtAzokAdibhiH puSpitaiH phaliteSa vRkSairAkIrNo yo deza svatpratyAsannasthAnaM ujjANabhavagRhaM sapadi // kisa pradeza meM kSapakakI AlocanAkA AcArya svIkAra karate haiM? isa praznakA uttara artha - - arhantakA maMdira, siddhoMkA maMdira, arhat aura siddhAMkI jahAM pratimA hai aise parvatAdika. samudrake samIpakA pradeza, jahAM kSIravRkSa haiM, jahAM puSpa aura phaloMse lade hue vRkSa haiM aise sthAna, udyAna, toraNadvArasahita makAna, nAgadevatAkA maMdira, yakSamaMdira ye saba sthAna kSapakakI AlocanA sunaneke yogya haiM. aNaM ca evamAdiya supasatthaM havai je ThANaM // AloyaNaM paDicchadi tattha gaNI se avigghatthaM // 559 // zastamanyadapi sthAnamupetya gaNanAyakaH || AlocanAmasaMklezAM kSapakasya pratIcchati // 584 // mUlArA spaS artha - aura bhI anya prazasta sthAna AlocanAke liye yogya haiM. aise prazasta sthAnoM meM kSapakakA kArya nirvighna siddha ho isa hetu AcArya baiTha kara AlocanA sunate haiM. sUrigvaMsthitvA mAlocanAM pratigRAtIti kathayati pAcodIcimuha AyadaNamuho va suhaNisaNNo hu // AloyaNaM paDicchadieko ekassa virahammi || 560 || jinAzrayA vizaH prAcyA kauryA vA sa sanmukhaM // zRNotyAlocanAM sUrirekasyaiko niSaNNavAn // 585 / / avAsaH 4 770 Page #791 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa vijayodayA-pAcINodIcimuddo aAyadaNamuddo va mAyamukhaH, udaGmukhaH / AyatanazapdaH sthAnasAmAnyavacano'pi jinamatimA sthAnavAcyantra gRhItastena jinAyatanAbhimukho ghA / suhaNisaNaNo hu sukhanAsInaH / AloyaNaM AlocanA / paDinchadi zRNoti / ekI eka eva sarirakasyaivAlocanAM / virahammi pakAnte / timirApasAraNaparasya dharmarazme kadayavigiti udayArthI tadvadammakAryAbhyudayo yathA syAditi lokaH prAhagumo bhavati / sUrestu ko'bhiprAyo yena prA. mukho bhavati / prArabdhaparAnugrahaNakAryasi raMga taddigabhimukhatA tithivArAdivaditi / udamukhatA tu svayaMprabhAditIrthakRto vivehasthAna cetasi hatyA tavabhimukhatayA kAryasiddhiriti / caityAbhimukhatA'pi zamapariNAmasayA kaarysiddhrNg| nivyAMkulamAsInastha yat zravaNaM tadAlocayituH sammAnanaM / yathA kathaMcicvaNa mayi anAdaro guroriti noksAdaH parasya syAt / epha eya pRNuyAmmarilarajAparopahunA madhye nAsmadoSaM prakarayitumIhate 1 visakhevazcAsya bhavati, tathA kathayataH ekasvAlocanAM zRNuyAt / duravadhAravAyugapadanakeSavanasaMvarbhasya / tadoSanigrahaM nAyaM barAkA pratIcchati / tyaneneca gatavAhirahammi iti vacanaM mirarthakaM / yadyasyepisatra myurma ekemaya zrutaM syAt / na lajjatyayamasya aparAghazcAsya abhAvamA kheti nAnyasya sakAze zRNuyAt iti / etatsUcyate virahammi ekAnte AcAryazikSeti // suprazastasthAne kITagbhUtvA sUrirAlocanA pratigRhAtItyatrAha-- mUlArA--AyadaNamuho ApattanazabdaH sthAnasAmAnyavacano'pi iha jinapratimAsthAnArtho gRhItaH / tena jinA yatanAbhimukha iti vyAkhyeyaM / suhANisaNNo niAkulamAsInenAlocanAyAH zravaNamAlocayituH sammAnanamanyathA mayyanAdaro gurorityeSa notsaheta / eko bahUnAM hi madhye lajjAparo na svadoSa battamIhate cittavedazAsya syAt / ekarasa durabadhAratvAyugapadanekAlocakapacanasaMdarbhasya / tu zabdovadhAraNArtho'tra yojya: / virahammi ekAnte ! pracchano'vamato bADa locitArtha mA bhaisIdityevamarthamidam / uktaM ca--- pUrvodIcyorjinAcImyA yenAsono nirAkulaH // zRNotyAlocanAmaka ekasyaiva raho gataH / / AcArya isa prakAra baiThakara AlocanA sunate haiM isa bAtako spaSTa karate haiM... artha- pUrvAbhimukha, uttaradizAbhimukha athavA jinamaMdirAbhimukha hokara sukhase baiThakara AcArtha AlocanA sunate haiM. ekAntasthAna meM ekahI AcArya ekakSapakakIhI AlocanA sunatA hai. aMdhakArakA nAza karanevAle sUryakA pUrvadizAmeM udaya hotA hai ataH pUrva dizA prazasta hai. sUryake udayake samAna hamAre kArya meM bhI dina pratidina umati hove aisI icchA karane vAle loka pUrvadizAke tarapha apanA mukha karake apanA iSTa kArya karate haiM. kSapakake Upara anugraha / Page #792 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nAnA 2 karane kA kArya maiMne hAthameM liyA hai. usakI middhike liye yaha dizA kAraNabhUta haiM aisA samajhakara ne pUrvAbhimukha baiThate haiM. videhakSetra meM svapramAdi tIrthakara hogaye haiM. videhakSetra uttaradizAkaM tarapha haiM. ataH una nIrthaMkaroMko hRdayameM dhAraNa kara usa dizAke tarapha AcArya apanA mukha kAryasiddhike liye karate haiM. caityake tarapha mukha karane se pariNAma zubha hoMge jo ki kAryasiddhike nimitta hai isa vicAra se ve caityAbhimukha baiThate haiM. nirvyAkula baiThakara guru AlocanA sunate haiM. isa prakArase sunanese AlocanA karanevAlekA sammAna hotA hai. idhara udhara lakSa dekara sunanese gurukA mere saMbaMdha meM anAdarabhAva hai aisI AlocakakI samajha hogI jisameM doSa kahane meM usakA utsAha naSTa hogA. eka hI AcArya ekake doSa sune, yadi bahuta guru sunaneke liye baiTheMge to AlocanA karanevAlA zrapaka lajjita hokara apane doSa kahaneke liye tayAra hone para bhI usake mana meM kheda utpanna hogA. ataH eka hI AcArya ekakI hI AlocanA sune. eka kAlameM eka AcArya aneka kSapakoM kI AlocanA sunane kI icchA na kareM. kyoM ki anekAMkA vacana dhyAna meM rakhanA thaDA kaThina kArya hai. isaliye unake doSa sunakara yogya prAyazcitta nahIM de sakegA. itane vivecana se hi ekAnta meM guruke binA anya koI nahIM hogA aise samaya meM AlocanA sunanI cAhiye aura karanI cAhiye aisA siddha hotA hai. ataH 'virahammi' yaha pada vyartha hai. isakA uttara aisA hai yadi vahAM anya bhI hoMge to Alocakake doSa bAhara phuTanekA saMbhava hai. eka guru yadi hoMge to usa sthAna meM pacchannaratiIse dusare kA praveza honA yogya nahIM hai. yaha sUcita karaneke liye AcArya ne 'virahama' aisA pada diyA hai. ziSyasya AlocanAkramamAca kAU va kirayammaM paDilehaNamaMjalIkaraNasuddho || Adi suvihido savtre dose pamottU / / 561 // kRtvA trizuddhiM pratilikhya sUriM praNamya mUrdhasthitapANipadmaH // AlocanAmeSa karoti muktvA doSAnazeSAnapatyadoSaH / / 586 / / iti AlocanA. AzvAsa 779 Page #793 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - -- - - - Pos mUgArApanA AvAsa vijayodayA-kAUNa yambha kRtikarmI satyA. paDilahaNajelIkaraNasuddho pratilekhanAsahitaH prAMjalIkarapAzuddhaH / Aloedi kathayati | sutrihido sucAritraH / savvadose pUrvadoSAn / pamottUNa tyaktvA / AlocanA // gabamAcArajAlIyanAmAisakA zikSavitrA zighyasgAlocanAkamamupadizati - malAra'-..vizyamA padanAM / prabhabhArA / mA cAvaniyogabhanibhyo dliyaa| zrIcaMdrAcA vastu siddhanAminibhaktibhiralA gyaa| parijanI dakSigayA piDhena saha llaadtrpyuktkrdH| karaNasuddho manovAkkApazuddhiyuktaH / AlocanA sUtrataH 23 / aMkana: 10 // ziSyaka AlocanAkA krama kahate haiN| artha-prathama vaMdanA karake hAthame piciThakA lekara ajali karanA cAhiye, AlocanAke jo doSa AgamameM kahe haiM unakA tyAga kara sarva dopoMkA AcArya mahArAjake pAsa kathana karanA cAhiMya. siddhabhakti va yogabhAkti paDhakara vaMdanA karanI cAhiye ese vRddha AnArya kahate haiM. paraMtu zrIcaMdrAcArya siddhabhakti, cAritrabhakti tathA zAMtibhakti paDakara vaMdanA karanI cAhiye aisA kahate haiM. AlocanAkrama nirUppa gudosA ityenadvayAkhyAnAyottaraprabaMdhaH AkaMpiya aNumANiya jaM diTTa bAdaraM ca suhumaM ca // chaSNa sadAulayaM bahujaNa avvatta tassevI / / 562 // anukaMpyAnumAnya hi yadRSTaM sthUlamanyathA // chatraM zabdAkulaM bhUri sUryavyaktaM ca tatsama || 587 / / vijayodayA - AkaMpiya anukaMpAmAtmani saMpAya AlocanA / aNumAjiya guroramiprAyamupAyena jJAtvAlocanA / jaM dilaM yad dRzaM dopajJAta paraisnayAlocanA: vAdaraM ca yatsthUlamaticArajAtaM tasyAlocanA / surmaM ca yatsUkSmamaticArajAtaM tampAlocanA / iNa ahaNAlocanA ! sadAulayaM zamdA bhAkulA yaspo AlocanAyAM sA zabdAkulara / yahujanagadaH sAmAnyaviSayo'pIta gurukanabAhulye parnate / gurorAlocanAyAH prastutatvAdahanAM gurUNAM AlocanA kriyate sA pahujanazadanocyata / adhyattA thavyattasya kriyamANA AlocanA / tassevI tAnAtmavaritAndovAnyaH sevate sa tatsavI tasya pAlocanA / da sUtra asya vyaakhyaanaayottrprbNdhH|| 773 Page #794 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlAgavanA AzvAsA athaivamAlocanAkragaM nirUpyAloyanAguNadopanirUpaNArdhaM saptapriM gAyAH kathayani -tatrAdI tAvadApadi ho / doSAndaza dizati tadviparya yarUpatvAdugAnAm--- mUlArA-Akapiya anukaMpAmAtmani saMpAdyAlocanA / sudumaM sUkSmasya dopasyAlocanA / di; yaSTa doSajArsa paraistasyAlocanA / bAdaraM yatsthUlamaticArajAtaM tasyAlocanA / cha pracchannaM pRSTA AlopanA // AlocanAkA krama yahAM taka AcArya mahArAjane kahA hai. Age 'guNa dosA, isa prakaraNakA savistara varNana karate haiM artha--apane viSayameM gurUke manameM dayA utpanna kara AlocanA karanA yaha Arkapita doSa hai. anumAnita-guruke abhiprAya upAyase jAnakara AlocanA karanA. yadRSTa---jo aparAdha dUsaroMne dekhe haiM unakI hI AlocanA karanA. cAdara-sthUla aticAraki samUhakAhI kathana karanA. choTe aparAdha chipAnA. sUkSmasUkSma aticAra kahakara baDe doSa chipAnA. chama na dekhe hue doSoMkI AlocanA karanA. zabdAkulita-jisa AlocanAmeM zabda Akulita hai aisI AlocanA kA nAma zabdAkulitAlocanA hai. arthAt pAkSika, cAturmAsika, sAMvatsarika AlocanAke samaya rahuta yavigaNa milakara AlocanA karate haiM, taba unake dhvanioma apanA dhvani bhI milAkara doSoMkI AlocanA karanA. bahujana---bahujana zabda sAmAnya janakA vAcaka hone para bhI prastuta prakaraNameM gurujanoMke samudAyameM rUddha huA hai. bahuna guru milakara jo AlocanA karate haiM usako bahujanAlocanA kahate haiM. anyakta doSa- jo ajJAnI hai aise muniko apane dopa kahanA. tatsaMbI-jo doSa svataH kiye hai aisa hI doSa jisake dvArA honuke hai arthAta jisane apane doSAke samAna doSa kiye hai usako apane aparAdha kahanA. aise AlocanAMka dasa dopa hai. ina doSoMkA AcArya vistArasa varNana karate haiM. Akapiya ityetatsUdhapadaM DyAcare.... matteNa va pANeNa va uvakaraNeNa kiriyakammakaraNeNa / / aNukaMpeUNa gaNiM karei AloyaNaM koi // 563 // Page #795 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH sUri bhaktana pAnena madAnenopakAriNA // vinayenAnukampya svaM doSaM yadati kathana || 588 / / vijayodayA-bhattaNa va pANeNa va svayaM bhikSAlamdhisamanvitatvAnpravartako bhUtvA AcAryasya pAlana udmAdidoSarahitena bhaktana vA pAnena cA yAvRtyaM kRtvA, upakaraNeNa kamaMDalupinchAdinA / phidikammakaraNana kRtikarmacaMdanayA vaa| thAkaMpeNa anukaMpAmutpAdya / gaNi prAcArya / kodAloyaNaM phAra kadhimyApamartha kathayati / Akapiya ityetatsUtrapaI gAdhApaMcakena vyAcakSANa: pU] Airf gAthAyanA: mUlA-Apa mA sthAna miLAladinasamandhitatvAtmavata ko gatvA nigamasiMpAdana- dhaMdana yA yA gaNi-- mAtmani sakaruNaM kRtvA / prathamataH AkaMpita doSakA svarUpa kahate hai-- artha - svataH bhikSAlabdhise yukta honese AcArya kI prAsuka aura udgamAdidoSoMse rahita AhArapAnI ke dvArA vaiyAvRtya karanA, pilI kamalu vagaire upakaraNa denA, kRtikarma vaMdanA karanA ityAdi prakArase gurUke mana meM dayA utpanna karake koI apane apagadha kahatA hai, tasthAlocayato manovyApAra darzayapti -- AloidaM asesaM hohidi kAhidi aNuggahamimotti / iya AlocaMtassa hu paDhamo AloyaNAdoso // 564 // AlocitaM mayA sarva bhaviSyatpeSa me guNaM // kariSyatIti mantavyaM pUrva AlocanAmalaH // 589 // vijayodayA --AlohadaM asesaM hohidi niravazeSa locita bhaviSyati / kAhidi kariyati / aNu-gaha mo. tti: anugraha ayamiti / bhaktAdivAnena kRtopakArasya mama tujho guruna mahatmAyazcittaM prayacchati / api tu svalpameva / nato mahApAyadhisadAnabhayAsthUlaM sakSmaM vAnicAraM satra kathayAmIti / iya parva Alonetaspa yu evaM manAsa kacA AlocayataH / paDhamo prathamaH pAloyaNA doso AlocanAdopaH / ko'so adhinayo mahama yatkicilavA guravastupparita laghumAna yazcittadAyino bhaviSyatIti svabuddhayA asaddopAdhyAropaNAnmAnasodhinayaH / anya tu yayakti AlocanA ca dopa AlocanAdoSaH / azubhAbhisaMdhipuraHsarA AlocanA dupAtmAlocanAdora iti yAvat / / DEMAN :- MS Page #796 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdhAra manAgapanA | nAmyAlocayato ganogyApAra darzayani-- mUlArA--hohidi aze asyAvajitacittasya gurora bhaviSyati sthUla sUkSma pAticArajAsaM mayA / / gajhaso vRhatprAyazritaM me dAsyati ki nAI ? kAhidi aNuggamimoti kariSyatyayamupakAramiti | AlociMtassa hu paDhamo AkaMpanAmakaH / doSatvaM cAsya guroravinayapravartanAt / yatkicillammA guravastuSpA laghuprAyazcittadAyino bhaviSyati iti sva buyA amaroSAdhyAropaNAni mAnaso vinayaH / AlocanA karate samaya usakI manaHpravRtti kaisI rahatI hai isakA varNana - artha - AhArAdikoM ke dAna tuSTa kiye guru mereko mahAn prAyazcitta na deMge. choTAsA prAyazcitta deMgeataH sthula sakSama saba doSa meM guruko kahUMgA. isa vicArase koI yati apane doSa kahate haiM. aura isa prakAra sarva dopoMkI AlocanA hogI aisA manameM samajhate haiM. yaha AlocanAkA prathama doSa hai. isa dopameM avinaya ghusA huA hai. usakA vivecana isa prakAra-- jo kucha bhI milanase guru saMtuSTa hokara choTAsA prAyazcita deMge aisA apane manameM vicAra kara unapara asadoSakA AropaNa karanA yaha mAnasika avinaya hai. arthAta guru lobhI honese upakaraNAdi padArtha milanese khuSa hojAte haiM aise doSakA AropaNa karanA. azubhapariNAmasahita yaha AlocanA kI jAtI hai isa vAste yaha AlocanA sadoSa hai aisA koI AcArya isa AlocanAke viSayameM kahate haiM keNa vimaM purimo piejja jaha koi jIvidacchIo // maNato hiMdamahi tadhimA salluraNasodhI / / 565 / / kathit kItyA viSaM bhukta naro matvAhita hitaM // jIvitArthI yathA mUrkhastatheyaM zuddhiriSyate / / 590 // vijayodayA-keduNa visaM purimo ityAdinA / jaha koda pAraso jIvidacchI visaM phedUNa piveja itisaMbaMdhaH / yathA kAtpuruSo jIvitArthI viSa kItvA piti / addidaM aditaM kRtvA / viSapAnaM hi maNNato hitamiti manya mAnaH / tadhimA tathA iyaM salluddharaNazodhI mAyAzalyoddharaNazuddhiH / sAmAnyavacano'pi zalyazado'nA mAyAzalye vRttaH / Page #797 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Medalsar mUlArAdhanA AzvAsa ASTERTAle 777 S tasya uddharaNa nAma svakRtAparAdhakathanaM / mAlocanAzayocaraNameva zuddhirudhyate / zAnadarzanacAritratapasAM nairmatyahetutvA. t, jIvitArthinaH hitabuddhayA gRhItA ahitA / zItaviSapAna upamAnaM tadvatIyamAlocanA, bhaktapAnAdivAnana saMbanayA thA kIcA guLaM myaghuyA kriyamANAna zuddhiM saMpAdayati viSapAnamima jISitaM vikrayaNalabdhaM pAnaM tuSTatA upabhAnopameyayoH mAdhAraNo yastathAnyupamAnamupameyaM nayozca sAdhAraNa dharmamAzritya sarvatrApamAnopameyatA / caMdramukhI kanyA ityAdI maMda upamAna. jagama mukha natA sarva jAmanagamatA nasAdhAraNI dharmaH / / zAMtanukhena guvanukapanApurva kAlocanAyA duSTatAmAcaSTe - munTArA-kedUga krItvA / jIvikSAdhIbho jIvitA: / ahide prANApahAritvAdapakAraka / tadhimA tathA iyaM / bhaktAApacAra pUvikA / salluddharaNasodhI zalAsya bhAyAkhyasyoddharaNaM svakRttAparAdhakathanaM AlocanA / tadeva sodhI zuddhA ratnabhaye nagalyahetutvAn / dhanena krIsthA pItaM viSaM jIvitamiva bhaktAdinA gurumanukaMca kRtAlocanA zuddhiM na karotIti dRSTAntArthaH / iyamAlocanA viSabaduSTeti tAtparyam / artha-jIne kI icchA karanevAlA koI puruSa ahitakara viSako kharIda kara hitakara samajhakara. pItA hai. umara mamAna hI yaha mAyAzalya uddhAra karanevAlI zuddhi samajhanI cAhiye. AlocanAke doSa manase naSTa karanA hai| zudra haiM. athAn apane kiye hue aparAdha niSkapaTa bhAvase guruke samIpa kahanA hI zalyoddharaNa zuddhi hai| isa zuddhisa hI jJAna, darzana aura nAritra nirmala hote haiM. paraMtu yaha AlocanA jIvitArthI manuSyane hitakara samajhakara kiye huye viSapAnake samAna hai. viSapAna upamAna hai. aura yaha AlocanA upabhava hai. AhArAdi padArtha guruko dekara athavA baMdanA karake guruko mAno kharIda liyA hai esI manameM kalpanA kara yaha AlocanA kI jAtI hai ataH yaha duSTa hai. isa upamAna aura upameyameM sAdhAraNadharma duSTatA hai. upamAna aura upameya aura sAdhAraNa dharmakA Azraya lekara upamAna upameyatA dikhAI jAnI hai. jaise caMdramukhI kanyA isa udAharaNa meM caMdra upamAna, mukha upameya aura golAI, sarvajanacittAkarSakatA yaha sAdhAraNadharma hai. vaise yahAM bhI viSapAna upamAna, AlocanA upameya aura donoMmeM duSTatA yaha sAdhAraNadharma hai. yadyapi isa gAthAmeM malluddharaNasodhI isa samastapadameM salla zabda sAmAnyavAcaka hai paraMtu isa prakaraNameM mAyAzalpaka artha meM vaha rUDha huA hai. PRE ooo Page #798 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AvAmaH upamAnAMtaraNApi upamayaM bhAralecanA prathayAti // vaNNarasagaMdhajusaM kiMpAkaphalaM jahA duhavivAgaM // pacchA Nilaganahuna tadhimA 6 muddhAmodhI / 166 / / madhugalocanaSAdI viSAka savitA mnii| tInaM karoti kipAkaphalabhuktiriyAsamyam // 11 // vijayorayAnvaSNarasa ityAdinA / kiMpAkaphalaM vANarasamajuttaM jaddA duivicAgaM / kipAkAszvasya taroH phalaM / varNAvinyasya to phalamyAbhAvavacanasiddhevargAdiviyuvacanAmanidAyitavarNAdiparigraha sUcayati 1 tenA yamartha:-nayanapriyarUpa, madhugmayata, grAgAmugAda sevitamiti dhAraNazeSaH / daraviNA dAsavipAka / panAlA anabhayottarakAlaM / NicyakaDagaM nizcayena kaTuka / tApamAna thA sandaraNasodhI AlocanAdhiH piphaloramA upamAna, upamaya AlocanA, dugdhaviNakalA sAdhAraNo dharmaH / sasyA saba durviSAkatAM dRSTautamalenAyaTe-- mulArA - vaNNalyAdi nayanAyavarga madhuraralaM ghANanukhadagaM yeNArthaH / gudA bArga duHpatripAka garako kAraNatvAt / pacchA anubhavottarakAlaM / NicyakaDugaM nizcayena paramArthana kadukaM dudhiSAkatvAt / dhimA tadheyaM duHkhavipAkAdurgatiduHkhahetutvAt / / dusare upamAnake dvArA bhI upabheSarUpa AlocanAkA varNana karate haiM--- . artha-kipAkaphalakA rUpa vaDhA suMdara rahatA hai. rasa, madhura hotA hai, gaMdha nAkako mohita karatA hai. paraMtu usakA sevana karanese pariNAma kAlameM duHkha utpanA hotA hai. arthAt usake bhakSaNase jIvako prANatyAga karanA paDatA hai. yaha AlocanAkI zuddhi bhI kiMpAkaphalake samAna hai. yahAM siMpAzaphala upamAna, AlocanA upamaya aura pariNAma meM duHkha dAyakapanA yaha mAdhAraNa dharma samajhanA cAhiye, TE kibhirAgakaMbalassa va sodhI jadurAgaktyasodhAtra / / avi sA havejja kiha iNa tadhimA salluharaNasodhI // 567 // Page #799 -------------------------------------------------------------------------- ________________ muusttaan AzvAsa raktasya kRmirAgeNa zuddhiAkSArasana vA // ghanasya jAyate jAtu naiSA zuddhiH punarbhuvam // 592 / / iti anukmpaavossH|| vijayodayA-kimirAgakaMbalassa va kRmibhuktAhAravarNataMtubhirUna kaMbalaH kRmirAgakaMbalaH / tassa sodhI vizuddhiritra pItanIlaraktAdInAM abhyatamavarNasya zuklatetha / jadurAgacchasodhIva januvarNayapazuziriSa vA yathAsI kanazena martamAnApi na bhavatyemiyamapIti sdhrmtaa| ahavA athavA / api sA RmirAgakatrazudvijantugagayala zakti ryA haveja bhavet / iNa iya salluddharaNa zuddhirna bhavatyeva / / gurUpacArapUrvakAlocanayA ratnAbazuddhe1karatA nidarzanamA mAyA gulArA- kimirAyacalAma kRmimuktAhAravarNana tudhirUta : kaMbalaH kRmiAgakapalastasyati saMskRtaTIkAyAM vyAkhyAnaM | Tippanake tu kRmirAtyaktaraktAhAraraMjitartatuniSpAditakaMbalastheti (1) prAkRtaTIkAyo punaridamukta-uttarApathe carmaraMgamlecchaviSaye mlecchA jalaukAbhibhAnuparudhiraM gRhItvA bhaDakeSu sthApayanti / natastena rudhireNa katipayadivamotpanna vipanakamikegorNAsUtraM raMjayitvA kaMpalaM vayaMti / so'yaM kRmirAgakaMbala ityucyate / sa cAnIva rudhiravargA bhavati, nasya hi vanhinA 4AyasyApi sa kRmirAgo nApagacchanIti | soNa zuklatApAdanaM / adugagavaccha mocI mirezalAbhAranaTa mAyakhazuddhiH / abi apiH saMbhAvane / vihada kathaMcit / AvAsena / imA manadharaNa sodhI iyaM gurU pacAra pArvakA lAganayA rtntryshuddhiH| artha * kRmioMne bhakSaNa kiye AhArase utpanna hue jo varNayukta taMtu usase banA huA kaMbala samRddha arthAt apanA nIla pItAdika raMga choDakara zukla - sapheta hotA nahIM vaisA yaha AlocanA bhI nirmala nahIM mAnI jAtI hai. athavA lAkhake raMgase raMgA huA basa pahuta dhonepara bhI apanA lAlaraMga choDakara sapheta nahIM hotA hai vaisI yaha AlocanA bhI mAyAyukta honese zuddha nahIM mAnI jAtI hai. athavA kRmirAgayukta kaMbala dhonepara kadAcita nirmala hogA. lAkhake raMgase raMgA duA kaMbala dhonepara nirmala anegA paraMtu yaha AlocanA kabhI bhI zuddha na hogI. isa prakAra anukaMpitta doSakA varNana huA, 79 Page #800 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdhAra FriemalomatomapANI pie / dhIgarimAMcalAI pabadAdi adidhammio va savAI / / ghA te bhagavanA kuvaMti navaM vika je|| 568 // dhIrairAdhArita dhanyAH kurvate duaraM tapaH / / duvAmbhaso bhavAmbhodhastarAttArakaM param / / 513 / / vijayodayA-dhIrapurisaciNNA dhIra / puruSairAcaritAni / evadati prapadati // Avidhammigova atIva dhArmika iva / sayAI sarvANi / dhayA dhanyAH puNyayaMtaH / te bhagavaMtaH maahaatmprtH| je the| kuzvati kurvanti / tavaM tpH| vikaha utkarA ni badati // apamAniya iti visIyagAlognA dIpaM gAthApaTakana vyAcakSANaH pUrva talakSaNaM gAthApaMcanAha malArA-divAI A baritAni / yadi prakarSeNa kathayatyAlocanAkArI / ghaNNA ityAdIti saMbaMdhaH / adidhAramago 2 atIva dhArmika iva / gayavaMtA mAhAtmyata: vikiTThe / utkRSTa / anumAnita dopakA varNana artha- AlocanA karanevAlA muni mAno apanI Atizaya dhArmikatA dikhAtA huA isa prakArakI stuti karatA hai-he bhagavAn ! dhIra puruSase kiyA huA sarva prakArakA tapa jo muni karate haiM ve atizaya dhanya haiM, puNyavAna hai aura mahAtmA haiM. thAmApahArapAgandhadApa suhasIladAe dehesu // badadi NihINo hu ahaM ja Na samattho aNasaNassa // 569 // kalamApadArapAsthamukhazIlatayA tapaH // na prakRSTamalaM katuM vadatyevamadhArmikaH // 594 / / binayodayA-thAmApahArapAsasthAdapa valanigRhanena pArzvasthatayA ca / suhasIladAra ca sukhazIlatayA ca / tado ttH| so khaH / vadadi kathayati / NihINo jayanyaH / ahaM ahakaM / jaM yasmAt / samatho asamartho'zaktaH / aNasaNassa anshnsy| SARAM 780 SC/ Page #801 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUkArAdhanA 781 mUlArA-thAmApahAra balanigUhunena / pAsatthadAya pArzvasyavayA / vadadi jihINo ityAdikaM kathayati / Ni ho aha jaM Na samatyo / giddIyo jaghanyaH / ayaM ahaM / jaM yasmAt / artha -- apanA bala chipAkara aura svayaM pArzvasthamuni honese aura sukhameM Asakta honese vaha muni gurukI isa prakAra prArthanA karatA hai. ' meM jadhanya hai, asamartha hUM isaliye mereko upavAsa karanekA sAmarthya nahIM haiM. jAgaha tha majjA zrAmaM aMgANaM dubbaladA aNArogaM // va samatyomi ahaM tavaM vikalaM pi kAje // 570 // pArzvasthatvamanArogyaM daurbalyaM vahnimaMdatA // bhagavaMstava vijJAtA madIyAH sakalAH sphuTam / / 595 / / vijayodayA - jANaha ya asmalaM yuSmAbhiravasitameva / aMgANaM dubbalatA udarAzidaurbalyaM | AdhyArogaM romacatAM ca | ahaM tavaM vika kArDa va samathomiyata utkartuM naiva samartho'smi || mUlAgra - jANadha jAnItha sUrya / ma thAmaM mama balaM / grahaNIdovalliyaM udarAmidaurvasyamityarthaH / aNAgavatAM / kAje kate samaya sirAmi / uktaM ca- aminArogyaM ca me jJAtameva vaH / / yathA ca na samarthamutkRSTaM carituM tapaH || artha - he prabho! Apa merA sAmarthya kitanA hai yaha to jAnate hI haiM. merA udarAbhi atizaya durbala hai. mere aMgake avayava kuza hai isaliye meM utkRSTa tapa karanemeM asamartha hUM. merA zarIra hamezA rogI rahatA hai. Alocema ya savvaM jai me pacchA aNugrAhaM kuNa // tujha sie in sodhI jaha NiccharejAmi / / 571 // AlocayAmi niHzeSaM kuruSe yadyanugraham / tvadIyena prasAdena vizuddhirmama jAyatAm || 696 // bhAzvAsaH 2 781 Page #802 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRgArAdhanA AdhAmaH 782 vijayodayA-Alocami ya sabje sarvaticArajAtaM AlocayAmi / di pacchA aguggaha. RNaha mara yadi pazcAdanupaHkiyane bhayAdi / tuma sirIgha / bhavatA thiyA / icchaM icchAmi / soyI sudi hinAmi nimnAya. pyAmyAtmAnaM // mUlArA--pacchA AlocanAnaMtaraM / aguggaI kRpA / tumhAbharI bhapatA prsaa| inheM icchAgi / sodhIya zuddhi / NiccharejjAmi nistArayAmyAtmAnaM / anyastu NiccharejjAmi nistAritumicchAmItyAha || artha--yadi mere Upara Apa anugraha kareMge arthAta mereko Apa yadi thoDAsA prAyazcitta deMge to maiM apane saMpUrNa aticAroMkA kathana karUMgA aura apanI kRpAse maiM zuddhiyukta hokara aparAdhAma mukta houMgA. HAPP Animal aNumANadRNa guruM evaM AlocaNaM tado pacchA // kuNai sasallo so se vidio AloyA yonI || '172 // kurvANasvAnumAnyati sUrimAlocanAM yateH / / 'bhavatyAlocanAdoSo dvitIyaH zalyagopakaH / / 597 / / vijayodayA-pavaM anANedana parva anumAnena jJAtvA / guruH prArthiH karimpati svalpaprAyazcittAnana mamA. naI iti / pacchA zAloyaNa kuNA pazcAdAlocanA karoti / sasazasyasahitaM / so saH / sa tasya / cidiyo dvitIya bAloyaNAvoso AlocanAyoraH / bhUlArA-- aNumAdUNa anumAnava zAnvA / artha---- guru merako thADAsA prAyazcitta dekara mere Upara anugraha karega mA anumAna karake mAyAbhAvama jo muni pazcAt AlocanA karatA hai. yaha anumAnita nAmaka AlocanAkA dUsarA dApa hai. guNakAriotti bhuMjai jahA suhatthI apacchamAhAraM / / panchA vidhAyakaDugaM tadhimA salladdharaNasodhI // 573 // SATTA Page #803 -------------------------------------------------------------------------- ________________ artRADESH AzvAsa: mUlArAdhanA sevyamAno yathAhAro vipAke duHkhdaaykH|| apathyaH pathyazemuSyA tadheyaM zuddhirIritA // 598 // iti anumAnyadoSaH / vijayodayA-guNAkArioli bhujA guNamupayAraM karoti iti bhUta / nuhanthI yathA mukhArthI / apamA hAraM / kIrambhUtaM pacchA civAgakaga bhojanottarakATa vikakaka mizriA tathA ramAH / manTu maraNAmodhI zAmyodaraNanadI apathyamAhAra svabuddhayA guNakArIti saMkararupa yadi nAma bhuktaM tathApi viSAka kaTuka davArI / vaM guvabhiprAyAnumAnana pravRtto hitazyA gRhIvAzyAlocanA anarthAca heti / na hi saMkarapayazAhajano'mpadhAmAyaH / nApathyasyAhArasya pathyasAsti saMkalpamAtreNa / aNumANiya / / mUlArA-guNakAragoti guNabhupakAra karoti iti / pacchA bhojanottarakAlaM / tadhimA apathyaM pazyabhini saMkalpya bhuktamiva / guryabhiprAyAnumAnena pravRttahitabuddhayA gRhItApyAlocanA pariNAme'navahA / na hi saMkalpayazAnurasuno'nyathAbhAvaH / artha - jaisA sukhakI cAhanA karanevAlA koI puruSa bhojana ke anaMtara jisakA pariNAma duHkhadAyaka hogA aisA AhAra khAtA hai. paraMtu usase sukha na hokara duHkha hI utpanna hotA hai vaisI yaha AlocanA zuddhi hai. apathya AhAra bherekA hitakara hogA aisI buddhika ArA manameM saMkalpa kara yadi koI puruSa bhakSaNa karegA tobhI vaha pariNAmameM kahIM phala degA. vaise gurUke abhiprAyakA anumAna karake arthAta guru mareko alpa mAyazcitta deMge isa buddhise kI gaI hatakara bhI AlocanA anartha karanevAlI hAnI hai, saMkalpase vastukA pariNamana bhinna nahIM hogA. saMkalpamAtrase apathya AhAra pathyakara nahIM hotA hai. isa prakAra anumAnita doSakA caNana hocukA, jaM hodi aNNadiTuM taM Alocedi gurusayAsammi || addidvaM gRhato mAthillo hodi NAyayo / / 572 // paraiH sUcayate iSTamaSTaM yA nigUhati // mahAdaravaphalA tana mAyAvahI parApyate / / 555 // vijayodayA- japaNadiI honi yadasya bhavati aparAdha jAtaM / Alocadi kathayati / gurusayAsami guma 783 Page #804 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Aili adi / zuTano prasAda panagApilo pAdayo hAdi / mAyAvAniti jAjamyo bhavati // digizinIyamAlocanAyo mAyAtrA vivRNvan dvAbhyAM mayitvA eka pAkSipati - mulaga-aNNAdi pAra / gUgo prahAdabana / artha jo aparAdha anya janoMne dagya haiM utanehI gurUke pAsa jAkara koI muni kahatA hai, aura anyase na dekhe gaye aparAdhoMko lipAtA hai vaha mAyAvI hai aisA samajhanA cAhie, - - diTa va adiSTaM vA jadi Na kahei parameNa viNaeNa // AyariyapAyamUle tadio AloyaNAdoso // 575 / / yadi STama ca nAlocayati dUSaNaM // tadAtyAlocanAdoSastRnIyo doSavardhakaH // 600 / / vijayodayA --diva adi bA parerTa pramadRSTaM vAparAdhaM / parameNa viNaeNa jadi Na kaheha prakRSTena vinayena yadi na / kadhayet / ka. AyariyapAdamUle AcAryapAdamUle / tavio AloyaNAdoso tRtIya AlocanAdoSaH // mUlArA-diI pairariti zeSaH / ardha-- dUsaroMke dvArA dekhe gaya ho athavA na dekhe gaye do saMpUrNa aparAdhoMkA kathana guruke pAsa jAkara atizaya vinayama kahanA nAhiye pAtu no pani aisA nahIM karatA hai vaha muni AlocanAke tIsare doSa se lipsa hotA hai aisA samajhanA cAhiye. - --- -- jaha cAluyAra baDo pUradi ukkIramAo ceva / / taha kammAdANakarI imA hu salluddharaNasuhI / / / / 576 // dopazuddhirapacetasA punaH kalmaSairiti kRtA nidhIyate // yAlukAsu ramitA'vaTaH punarvAlukAbhirabhito hi pUryate / / 601 // iti dRSTam / Page #805 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SE mUlArAdhanA vijayodayA-jaha vAluyAe yathA vAlukAbhiH paravi pUrvate / abar3ho vAlukAmadhyakRto gartaH / ukIramANago caya ukIryamANo'pi sana / nAkammAdAgakarI yA karmagrahaNakAriNI / mA sakluddharaNasodhI iyamAlomanAyA zAmiH / mAyAlayanigakaraNArthamAlocanAyA anopayA mAyayAtmAnaM pralAdayati / yathA vAlukAvilepo gartasamkAgItakamarA yati gatIzi | di yahavAlocanAkArI, mAyAzA nagalAyamAlocanAyAM pravRtto'nyathA mAyA'nmAnaM pracchAdayati vAlukAvizepo gatasaMskArAya kriyamANo vAlukayA gaI pUrayati rzata darzamitamidamAha mUlArA--akDho araTo gataH / prakramAdvAlukAmadhya eva kRtaH / pUradi pUryate / ukkIramANago va utkIryamANo'pi uticyamAno'pi / kammAdANakarI apuurvkrmaanaavinnii|| artha-jaise vAlukAke maidAnameM koI manuSya khAhA khodane laga jAya to vaha khodaneke samaya hI nAlukAoMse phira bhagjAtA hai. vaisI yaha AlocanA zuddhi hai. arthAt mAyAzasya manase nikAlaneke hetuse yaha AlocanAgena. humAgaMDa amgAyaH panako AcchAdita karane kA prayatna kara rahA hai aisA samajhanA. jaM dihaM isa nAmaka AlocanAdoSakA varNana duA. bAdaramAloceMto jatto jatto vadAo paDibhaggI // suhumaM pacchAdeto jiNavayaNaparaMmuho hoi // 577 / / sthUla vratAticAraM yaH sukSma pracchAca jalpati // purato gaNanAthasya so'dviAkpayahirbhavaH / / 602 // nijayodagA-yAdagamAloceMto / ace padasaMbaMdhaH, jaso jatto badAmo paDibhago sammAgrasmAdbhazApratibhAH / # yAda AlonatI sthUla kathAna / sumaM patrakAra kI puzmanopaM pratyAzyam / jiyA vayAparaMmuhohora jinavamanapararAva-mgayo parati // pAdaramiti caturthamAlocanAdo gAthA: vyAcakSANo dvAbhyAM lakSayatimUlArA--badAra balAt / paDibhago bhraH / artha-jina jina vratoMmeM aticAra lage hoMge una una bratoMmeM sthUla sthUla aticAroMkI to AlocanA Page #806 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA karake yUkSma avicAroM ko chipAnevAlA muni jinadrabhagavAnake vacanAsa parAmukha huA hai esA samajhanA cAhiye. AzrAma .786 sahamaM va cAdaraM vA jaI Na kahajja viNaNa muguNaM // AlocaNAe doso eso hu cautyo hodi / / 578 / / nadoSa guroragre sthUlaM sukSma ca bhASate / / vinayena savA doSazcaturthaH kathanAzrayaH // 603 // . vijayodayA-sthUlasya sUkSmasya vAticArajAtasya cAlocanA caturtho dopaH iti sumaM ya ityasyArthaH / / muulaaraa-spssttN| artha-sthUla aura sUkSma aticAra ke samudAyakA vinayase guruke caraNameM varNana na karanA yaha caturtha dopa hai. jaha kaMsiyabhiMgAro aMto NIlamailo bahiM cAvo / / aMtI sasalladosA tadhimA salluharaNasodhI / / 579 / / bAhyAkAraNAtizuddho'pi sAdhunAtaHzuddhiM yAti mAyAdizalyaH / / / bhuMgArovA kAMsikaH zodhyamAno yAdye zuddhi kazmalAMtaH mayAti // 604 // vijayodayA-cAdaraM // 4 // jaha kaMsiyabhiMgAro yathA kAsvaracito bhaMgAraH / aMto abhyNtre| NIlamailo nIlaH sammalinaH / bahi yophyo bahiHzuhaH / aMto sasAladosA aMtaH sazalyadoSA isamAlocanA shushiH| bAdarAlocanAyA duSTatvaM sadRSTAMtamAcaSTe .. . mUsArA-phesiyabhaMgAge kaoNmbayabhaMgAra: | NIlabhAlo kA sampAdinaH / pari poyo valiH zudhaH / dAgA mAlAza padAganukA / / / . artha-jasA kAMsyadhAtukA banA huA kamaMDalu aMdara to nIla aura malina honA aura bAhara rakhanamA dIkhatA hai. vaise isa AlocanAmeM aMtaraMga mAyA basI huI hai ataH yaha AlosanA dopayukta samajhanI cAhiye. isa rItIse bAdara doSakI AlocanA kA varNana hai. . , ... Page #807 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa cakamaNe yahANe NisejjauvaTTaNe ya sayaNe ya // ullAmAsasarakkhe ya gambhiNI bAlavatthAe // 580 // - Asane zayane sthAne saMstare gamane tathA / "ArdragAnaparAmarza garbhiNyA bAlavatsayA // 605 // pariviSTe'bhavadoSo yaH sUkSmaH sa nigaTAte / / sthUlaM pranAtha nAsau jinavAkapaparAmaraH // 10 // vijayAdagA-cakamA aradayAyayana pazAdiyAditaciso majAgIyAmarAyana gayAna / TAMga giga uja uvaNa ya sayaNe ya pramArjanamakRtvA sthAnaM, nipayA, pArapAcakRtA / ullAmAsasakkha AdAyAM gAtrAdhikaM spRSTaM / sarayaca ya sannittadhUlisahite sthitaM suptamAsita vAgmiNI gabhipayA / bAlabasthAga, vAlavansayA dIyamAnaM gRhIte iti / suramamiti paMcama AlocanAdoSamAcale mUlArA-kamaNe ityAdi atra apanA dhyAkhyeyaH / apAhi- jayazyAyAcitramANe vyAkulacitto gato'hamiti sukSma doSa vkti| ThANe jisejja radRSaNe pratilekhanamakRtvA sthAnagupavezacaM zayanaM vA mayA kRtamiti brUte / karaNe kAle pahAyara macA na katamiti badati / jallAmAsa AzparzaH jalAdi nAgAtrAdikaM mayA spRSTamiti kathayati / sarakkhe sAcattadhUlisthAne mayAsthita, dhUliyuktapAdena mayA jale pravidhaM, jalApAdAbhyAM rajo'naSTadhabhityAdikamAlocapati / gambhiNI aSTamAdimAsagarbhadhAriNyA mama pariviSTamiti bRte / vAlaacchAe mAsAbhyaMtaraprasUtayA mama pariviSTaM sarvataM stanalagnabAlaM tyaktvA biyA me'nna dattamiti nigdti| artha-cakramaNa--jahAM osa bahuta girI thI aise mArga se. iryAsamitImeM cittakI ekAgratA na kara maine gamana kiyA thA. picchikAse jamIna sApha na karake maiM jamIna para baiThA thA, soyA thA. aura khar3A huA thA. yogya kAlameM maine chaho Avazyaka ki ye nahIM the. pAnIse gIle zarIra Adika padAthako maMne sparza kiyA thA. sacitta dhUlipara maiM caiTA thA. khaDA huA thA aura soyA thA. dhUlise bhare hue pAvAla jalameM mene praveza kiyA thA. ATha mahina naDa mahine jisako hue hai ese garmavatIne mareko AhAra diyA thA. basata hokara jisako eka mahinA bhI pUrA nahIM P huA thA use strIne marako AhAra diyA thA. rotA huA athavA stanapAna karatA huA bAlaka choDakara strIne mara 787 Page #808 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ko Ahara diyA thA ityAdi sUkSma dopAko jo kahatA hai usakI AlocanA zuddha nahIM hai. AzvAsa mRgArAvanA 788 iya jo dosaM lahugaM samAlocedi gRhade thUlaM // bhayamayamAyAhidao jiNavayaNaparaMmuho hodi / / 581 // sthUlaM sUkSmaM ca ghedoSa bhASate na guroH puraH // mAyAgrIDAmadAviSTaH sadA doSo'sti paMcamaH // 6.7 // vijayodayA- iya evaM / jo yH| dosa aticAraM / kIDagbhUtaM ? lahurga svalpaM / Alocedi kthyti| viNigRhadi viniyAM : kiMmapUra mAmayamAyAdo bhayamamAyAsahitacittaH / mahato dozanyavi pravImi mahatmAyafinitita mAmiti thaa| vRthA nirAtacAracAraprasarvasamAnabhaMgAsahA sthUlAna zakroti ssphtN| kadhiprakRtyaiva mAyAvI so'pi na nigadati / jiNakhayaNaparaMmudo hodi / jinavacanaparAjamuso bhavati / ___ mUlArA-bhayamamAyAhidao bhayaM, mado, mAyA vA idaye citte yasyAsau bahuprAyazcittaM mayena sadharmatyajanabhayena vA sUkSma va koSaM Sakti, sthUla pracchAdayati / yUvAniti cAracAritro'smIti garvAna sthUlAnyakti / mAyAvI tu prakRtyaivacakatyAca tAnvakti / uktaMca--- bhAsane zayena sthAne saMstare gamanezana || ArdragAvaparAmarzagabhiNyA ghAlavatsayA // pariniTe bhavadIyo yaH sUkSmaH sa nigadyate / / sthUla pralAdA yanAsau jinavAkyaparAGmukhaH / / artha--isa prakAra jo choTe choTe doSa kahakara baDe doSa chipAtA hai. vaha muni bhaya, mada, aura kapaTa ina doSoMse bharA duA jinavacanase parAmuDmaya hotA hai. baDe doSa yadi maiM kahUgA to AcArya mahAprAyazcitta deMge. athavA merA tyAga kareMge aise bhayase koI baDe doSa nahIM kahatA hai. maiM niranicAra cAritra hUM aisA samajhakara sthUla dopoMko marvayukta hokara koI muni kahatA nahIM. koi muni svabhAvase hI kapaTI rahatA hai ataH vaha bhI bar3e doSa kahatA nahIM isa vAste ye muni jinaklanase parAGamukha haiM. 788 Page #809 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2 . mUlArAdhanA AzvAsaH 0 suhuma va bAdaraM vA jai Na kaheja viNaeNa sa gurUNaM // AlAyaNAya doso paMcamao gurusayAse se // 582 / vijayodayA-mAyAzalpAyAgasya jigavacanopadarzitasya akarapAt masiddhArthA / mUlArA-gurusamAse gurusamIpe vartamAnasya 11 artha-sUkSma athavA sthala doSa yadi guruphI vinaya se na kahegA to vaha jinopadezakA ullaMghana karata bhAlocanAke pAMcave dopase daSita hotA hai. sAmanA uttara gAthA-- rasapIdayaM va kaDayaM ahavA kavaDukkaDaM jahA kar3ayaM // . ahavA jadupUridayaM tadhimA sakhluddharaNasodhI // 583 / / rasena pItaM jatunA prapUrNa kuTaM viSAke kaTakaM gRhItaM // .. yathA tathetya vihitaM vidhatte, vizoSanaM tApamapArampam / / 608 // . iti sUkSmadoSaH . . vijayodayA- rasapIvarga va kAyaM rasopalagAmmanAepahiH pItavarNakaTakAmeSa / madhaSA kayahattaraM tanusuvaNapatrAcchAditamiba vA / antarnissAraM / prathayA jadupUridagaM antarima srkttkaamiyH| pItatA rasopaliptasya tathA tathAlpA zuddhiriti prathamo dRzantaH / gumatarapApapracchAdanamAtratAprakAzanAya dvitIyo dRSTAntaH / gurutaramayaHprabhRti nissAraM vastu bAho tu suvarNazakalena pracchAditaM yathA tathA svamyAnaparAdhArakAyati / pApabhIstAprakarSAvayaM muniritya saMyataH kathaM mahatyaticAre pravartata iti pratyayajanajAya aMtaHsArarahitatA tRtIyenocyate / suDamaM / dRSTAMtatrayeNa sUkSma poSAlocanAM jagumane-- gUlAga-ramapIgaM sunakaramaramitaM / nena zuDheraNalaM darzitaM / kavakarDa suvarNapatrapraschAdita / etena gurutara pApAcchAdanaM dArzanaM / jadapUridagaM lAbhAbhUnamadhyaM prataganiniHsAratodAhatA saadhoH|| artha-sonekA mulAmA diyA huA lohekA kaDA jaisA Upara se manohara dIkhatA hai. athavA Uparase sone ke patale patrase maDhA huA lohekA kahA jaise Uparase hI suMdara dikhatA hai paraMtu aMdara niHsAratA hI rahatI hai. kiMvA dvitIyo kI Page #810 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SCHO mUlArAdhanA AdhAra jisake aMdara lAla bharI hai eme soneke kaDe ke samAna yaha AlocanA zuddhi hai. jaise prathama dRSyAnnameM sutraNakA Upara hI mulAmA hai paraMtu aMdara niHsArapanA hai vaisI yaha AlocanA uparame to alpazuddha dIkhatI hai paraMtu aMdara azuddhi bharI huI hai. jaise soneke patrese marA huA lohA aMdara chipA huA rahatA hai. baiMsa graha AloganAzuddhi baDe ghaTe pApa chipAnevAlI aura Uparase choTe pApoMkA kathana karanevAlI hai. yaha muni pApabhIra hai yaha baDe pApaoNmeM kaise pravRtta hogA aisA mAno vizvAsa unnna karane ke liye yaha yUkSma doSoMkA kathana karasaMghAlI AlocanA hai. yaha tIsaralAsa meM bharA huA kaDeke dRSTAntase vyakta hotA hai. isa prakAra sUkSma dopakI AlocanAkA varNana duA. jadi mUlagaNe uttaraguNe ya kAmaha !i do / paDhame vidie tadie cautthae paMcame ca bade // 584 // Aya vana dvitIya vA doSaH saMpAta gadi // sUra ! kasyApi kaMdhyastha vizuddhati tadA katham // 60 // vijayodayA- yadi mUlaguNa uttaraguNe ca kasyacidvirate mUlagaNa, cAritra, tapasi yA anazanAdAnuttaraguNe aticAro bhavet / ahiMsAdike yate / daNgamini pAeM agalIpAdopaM gArapaskena vyAkartukAmaH evaM mAthAtrayeNa mAha gUThArA-mUlaguro cAmi tApi vA / ahimAdine / paM.sAra 6 maniHgAnAH |gaa agaraH / prAcina / uvA mAlocanayA, nanayama, sthAnAnAdinA / / / ... mA / karoti / macAyamaparAdhaH kRtastasya ki prAyazcitta iti na pani / parama / / artha-yadi kisI muniko mUlaguNameM arthAta pAMca mahAvatAmeM aura uttaraguNoMmeM-- tapazcaraNameM anazamAdika bArA tapoMmeM aticAra lagemA to - - ko tarasa dijjai tabo keNa uvAeNa yA havadi suDo / / iya pacchaNNa pugchadi pAyacchittaM karissatti // 585 // PARAMA Page #811 -------------------------------------------------------------------------- ________________ manArAphnA AbAsA vijayodayA- ko tassa vijjA tavo kiM tasmai dIyate tapaH ? / RNa davAraNa dvAdi vA muddho kenopAyena vA zuho bhavatIti / pacchapaNe pracchannaM / punchadi pRcchati / AtmAnamuddizya mayAyamaemayaH kRtastasya kiM prAyazcittaM rati na pRcchati / kimarthamevaM pragachana tRruti / zAzyA pAyazcitte karispati kariyA artha --usako konasA tapa diyA jAtA hai, athavA kisa upAyama usakI zuddhi hotI hai esA pracchana rUpase pUchatA hai. arthAt maina aisA 2 aparAdha kiyA hai aura usakA kyA prAyazcita haiM ? aisA na pachakA pranchana pUchatA hai. pracchanna pUchakara tadanaMtara maiM usa prAyazcittakA AcaraNa karUMgA aisA hetu usake mana meM rahatA hai. - iya pacchaNNaM pucchiya sAdhU jo kuNai appaNo suddhiM // to so jiNehiM butto chaTo AloyaNA doso // 586 / / ityanyavyAjatazchannaM pRcchayate cetsvAddhaye // tadAnIM jAyate doSaH SaSThaH saMsArabarddhakaH / / 610 // vijayodayA- haya parSa / pacchaSAM pucmyi pRSTvA / jo sAmAdhuH / aSaNoM sodhi kugAdi AnmanaH zuNiM karoti / so chaTo AloyaNA doso vutto jihi / SaSTho'sAvAlo banAdApAtampa bhavatIti jinkaa|| artha--aisA gupta rItIsa pUchakara jo sAdhu apanI zuddhi kara latA hai. vaha AlocanAkA hA dopa hai / aisA jinezvarane kahA hai. --- e dhAdo havejja aNNo jadi agNammi jimidammi saMtammi // to paravavadesakadA sodhI aNaM visodhij|| 587 / / bhojane ca kRte'nyena tRptiranyamya jAyate // aparasya tadA zuddhirvihinA parabharmaNA / / 611 / / AtmazuddhiM vidhattaM yaH prapRcchaya parabharmaNA / / apareNASadhe pIte svasyArogyaM karoti saH / / 612 // % Page #812 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH 4641 manAgamanAma rijayodayA - dhAdo venja apaNo guptA navedanyaH / jadi aNNAmi jimimmi saMtasmi / yavanyasminbhuktavati sati / to tataH / parababadesakadA sodhI paravyapadezakRtA zuddhiH / aNNa visodhejja anya vizodhayet / / channadogaduSTAlocanAyA naiSphalyaM dRSTAMtana sphuTayatimUlArA-dhAdo tRptaH / jimidammi muktavati / saMtammi sati | paravaradesakadA anyamurizyakRtA / artha-upayukta doSakA dRSTAMta isa prakAra hai - yadi kisI anya manuSyake bhojana karanepara usase anya manuSyakA peTa bharegA to dusareke nAmase kiyA huA prAyazcitta dUsareko vizuddha karegA aisA mAnanA paDhagA. kaSTAttama gAthA - tavasaMjamammi aNNaNa kade jadi suggadi lahadi aNNo / to paravavadasakadA sodhI sodhijja aNNapi / / 588 // saMyama cankRtagana vimukti lamate paraH / / paraNyAjakatA zuddhistadA zodhayate param / / 613 // tadeva hadayati - mUlArA-suggadi sadgatim // artha-tapa aura saMyama bhI anya vyaktIne kiye jAnepara yadi anyahI vyaktIko sugatikI prata hogA to isA ke nAma kiyA huA prAyazci bhI dusarako doSase mukta karegA aisA mAnanA par3agA. Ur.AmitteutAARATRAPAN mayataNhAdo udayaM icchai caMdaparivesaNA kUraM / / jo so icchai sodhI akahaMto appaNo dose / / .589 / / , .. guronijaM doSamabhASamANo doSasya yaH kAMkSati zuddhimajJaH // manye sa toyaM mRgataSNikAto jighRkSatenaM zaziSibato vaa|| 614 // iti channaM dUSaNam // 792 Page #813 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUkArAvanA AvAsaH - nimarinavia vijayodayA-mayatamahAdo ityatra panaghaTaneyaM / jo apaNo dose thakato modhI icchada so mayata mahAdo udaya ha. cadapani so kara icchara ya / ya Agano dovAnanabhidhAya gurUNAM ddhimicchati sa mRgaharaNAna udakaM yAMti, caMdraparivArAnamicchati / nikalAsAdhamyAdayaM httaantvaardhaantikbhaavH| chana / namna deva samarthayate mUlArA--migatiNahAnI mRgatRSNAta. / udagaM usakaM / caMdaparivesaNe caMdrapariveSAt caMdrAvabAdityarthaH / kUraM bhakta zrIcaMdraTippana tvevaguktaM / atra kathayAryavipatciryathA -- caMdranAmA khUpakAraH parivArahito rAjA niHsArito'nyaH kRtaH / parivAreNa ca rAjJA saha bhojanaM parihataM / enamekadA mamAvAte tasmina rAjani bhoktumupaviSTe gagane caMdrasya pariveSamAlokyora lorA caMdrasya parivaSo jAna iti / patrakachuvA parivAraH sUpakArasya rAjakule pravaMzo jAta iti matvA bhoktuM gatavAnna ca kUraM prAMtavAn iti / guroragre'prakAzayan / / .......... ...... . .: .. artha-jo muni apana doSoMkA vivacana na karake unase mukta honA cAhegA vaha mRgatRSNAse pAnI prApta karane kI koziza karatA hai athavA cadraka parivezame anna prApta karane kI icchA dharatA hai aisA samajhanA cAhiye. nasaMracaH nAgame pragaTanaganyA prAcina kAnAvya mA ina do dRSTAntoMsa middha hotA hai. zAMta aura dASTAntika ina donAma nikalatAdI samA-tA isa gAthAmeM digyAI hai. kriI gajAna caMdranAmaka rasoiyA ko apane ghara nikAla diyA. aura usake sthAnameM dumare ramAiyAko niyukta kiyA. nava gajAka sAtha parivArane jImanA choTa diyA, eka dina rAjA bhojana ke lie AyA usa samaya AkAzama caMdrako parivapayukta dakhakara caMdrakA parivaza-prabaMza huA esA logAna kahA taba munakara parivAra bhojanake liye AyA paraMtu usako bhojana nahIM milA. esI kathA yahAM samajhanI cAhiye. yaha kathA zrIcaMdrAcArya ke TrippanakameM kahIM hai. ---- - panikhayacAummAsiyamaMtracchariemu sodhikAlesa / / bahujaNasaddAulae kahedi dose jahicchAe // 590 // zabdAkule caturmAsapakSavarSaphiyAdine / yatheccha purataH sUraMrAlocayati yo'dhamaH / / 315 / / . -.-- n E Page #814 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nA zrAvAsa - 720 vijayodayA- pakSiyacA ummAmiya pakSAyaticA zudikAlaSu / na nAmahAradA paTujanadAyasaMkaMTe / dhicchANAsa kAthami yaMdhaLyA doghAnAtmAiyAnkathayati / / sahAnulagagiti sAmaM AlocanAdo gAthAtrayagAha-- mUlArA--jahicchAe yathecchA / artha--- pAkSika doSoMkI AlocanA, cArmAsika doSoMkI AlocanA aura vArSika dopoMkI AlocanA saba yatisamudAya milakara jaba pAsa hai| apane doscchAse kahanA yaha bahujananAmakA dopa hai. iya avvattaM jai sAvato dose kahei sagurUNe // AlocaNAe doso sattamao so gurumayAne // 591 / / avyaktaM vadataH svasya doghAnsakliSTacatasaH / / AlocanAgatI doSaH saptamaH kathitA jinaH // 616 / vijayodayA-jadi iya aJcanaM sAveto dose kahei sagurUrNa yadyavamadhyaktaM dhAyagandoSAnkathayati svagurubhyaH / satamago AloyaNAdoso / saptama AlocanAdoSaH gurusayAse gurusamIpe pravRttI bhavati / mUlArA-sAveto bhAvayana / artha yadi ampaSTa nIma guruko munAgA dyA apane doga ni kahagA to guruke caraNasannidha usane mAtavA. zabdAralita doSa kiyA haisA samajhanA. arahaghaDIsagmiI ahavA cunachadrocamA hoii|| bhighaTasarichA vA imA ha sAmAnAcA / / 51.2 / / aragartanaNiyasamA bhinnaghaTApamA / / / cudarajjunibhAmenAM zuddhiM zuddhivido viduH / / 617 / / iti zabdAkulo doSaH / / Page #815 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Kolestion mubArAdhanA maaghiin 795 | vijayodayA--arahayaDIsarisI aragarta ghaTIsarazI pUrNAnya gRNA / pabamaparAdhamadhanaM svamumena pravRttamaya apravRttameva guruNA azrutatvAt / ahavA cudacchudoSamA hoi athavA methanamapAlikA dava, sA yathA mutApi banAni evamiyaM yAhamukhakudaramuktApi mAyAzalyasaditeti madhnAti / bhinna vaDAsacinalA yA bhinnaghaTasarazI yA yathA bhitrako ghaTo ghaTakArya jaladhAraNa jalAdyAnayana vA kartumasamartha pavamiyamAlocanA na ni saMpAdayanIti sAdharmya // sadAulayaM // zabdAkuladopaduSTAlocanAvayaya ipTAMtana samarthayate mUlArA- araha ghar3Isako yathA aragartadharikAH puryA apUnA vAparAdhakathana mbanabana yAnama yakanameya guruNA'zrutatyAn / cudacchudobamA maMthanacarmapAlikAtulyA / sA payAgutAdhi dhanAni / emiyaM dobATocanA mukha kuharabhutA5 bhASAyuktati nAti / jinayahavAra supira dasaddazI / yathA bhimo ghaTo jaladhAraNAdikArya kartuM na zaknoti tatheyaM nirjarAmiti sAdharmyam || artha-jaise aggarta ghaTIyaMtrameM lage hue ghare jalase bhare hue bhI apUrNa ho jAte haiM arthAta ve hamezA jalase bharate haiM aura punaH rikta hote haiM vaise aparAdhoMkA apane mukhase kathana kiyA to bhI kathana nahIM kiye sarikhA ho jAtA hai. kyoMki bahutoMke zabdoMmeM usake zanda guru suna nahIM sakate haiM. athavA kASThako chidra pADanevAlA varmA nAmaka zakha dhumAte samaya dorIse mukta hokara bhI baMdhA rahatA hai. eka. pAzcase usakI dorI dilI ho jAtI hai paraMtu dusarI bAju usakI usI samaya dorIsa dRDha baMdhI jAtI hai. vaise yaha mahase aparArdhAkA vaNana bAhara paDatA hai. to bhI aMtaraMga mAyA zalyase sahita honese kamapaMca kAhI kAraNa hotA hai. athavA yaha AlocanA phUTa paDaka samAna hai. phUTA ghaDA jala lAne meM aura jala dhAraNa karane meM asamartha hai. vaimI yaha AlocanA karmanirjarA karanemeM asamartha hotI hai. AyariyapAdamUle hu uvagado baMdiUNa tiviNa // koI Alocejja hu savve dose jahAvane // 593 / / bharibharikabharAnabhraH sUripAdAvajadArAma / / praNamya mApane kanihApaM sarva vidhAnataH / / 618 // Page #816 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvA . .. vijayodayA -AyariyAmale unamayo aAcAryA mUlamupagataH / lividhega viduNa manovAhAyazuddhayA vaMmRlamAnAnAM hyaa| koI kari-yam / mAlAeka kathA / saca dosa jahAvarI sarvAndoSAsthalAnsUkSmAMzca yathAvRttAnmano bAnAdhakriyArUpAna UnakAritAnumanadAna / bahujanamityaSTamamAlocanAdApanAmA parAyA yAcaSTamulAga-jadhAvata yAsAn / mena bhagotrAkkAyakRtakAritAnumatAnyatabhena prakAreNa pravRttAn / / artha- koi muni AcAryaka maniSa jAkara unake caraNoMko mana, vacana aura zarIra inako zuddhakara namaskAra karatA hai. tadanaMtara mana, vacana, zagAme kRta, kArita aura anumodana ke sAtha sthala athavA sUkSma jo jo doSa huye the unakA saMpUrNa kathana karanA hai. .. to dasaNacaraNAdhAraehi suttatthamuvvahaMtahi // patrayaNakumalahi jahArihaM tavo tehiM se diNNo // 594 // tasya sUtrArthadakSeNa ratnazritapazAlinA / / vyavahAravidA da prAyazcittaM yathocitam / / 15 // vijayodayA-to padacAt AlocanottarakAlaM / dasaNacaraNAdhAraNahiM samIcInadarzanacAritradhAraNodyauH / suttatthamuvbahanahi mUtrArthamudahadbhiH / pacayaNakusalAha sUtrArthamuhadbhirityaneneva gatatvArikamAnena 'pravanayakuzalaH ' iti / ayamabhiprAyaH-prAyazcitta graMtha yutiH pravacanazabdaH nega prAyAcikuzalairityarthaH / anyazAramazo na dadAti na cetyAyazcisazati prAcanyakathanA pRthaguNAbha / keTi naiH / tasmai / javAvida nayI dinoM aparAdhAnurUpanapo dasa / tapograhA prAyAcittopata kSaNArzanena prAyadivasa darsa ityarthaH / / galAga . AlocanonaramA | pavana yahiM prAvisamatuH / anyazAstrajJo'pi prAyamijAjAnoga mAnya kacanArtha anya pRnudAna do pAyA / jadhAni agaavaanus| nahi taH mirmcaaii| 6. tsii| artha-jaba muni AlocanA samApta karatA hai taba samyagdarzana aura samyakacAritrake dhAraka, sUbAthako apane hRdaya meM dhAraNa karanevAle, aura pravacana meM kuzala ema AcArya AlocanA karanevAle ko yathAyogya pAyacitta - = Page #817 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlAganA AdhAmA dete haiM. zaMkA mUtrArthake dhAraka isa zabdakA artha pravacanameM nipuNa aisA hotA hai to pabayaNakusalo yaha zabda gAthAmeM vyartha hai. uttara- yahAM pravacana zabdasa prAyazcita graMtha yaha artha AcArya ko abhimata hai. sUtrazabdase prAyazcitta zAsra ke nigamazAgAmajhanA mAniya. anya zAstroM kA jJAtA hokara yadi prAyazcitta zAstrakA jJAtA na ho to vaha prAyazcina nahIM de sakatA yaha abhiprAya yahAM mukhya hai. usakI siddhI ke liye yahAM patayaNakusalo' yaha pada AcArya mahArAjana gAthAma jor3a diyA hai. Navamammi ya jaM puvve bhaNidaM kappe taheba vavahAro / / aMgesu sesaesu ya paiNNae cAvi taM diNaM // 595 // torsa asahahato AiriyANaM puNo vi aNNANaM // jai pugchai so AloyaNAe doso hu aThThamao // 596 // pakalpadayavahArAMgapUrvAdizrutabhASitam / / tadAlocya vidhAnena dattaM suutrpttiiysaa|| 620 // azradrAya vacamnampa sa yathA pRcchate paraM AcAryaH kadhinI dopstdaalocngocrH|| 62 / / vijayodayA--tAsa na / AdhariyANaM AcAryANAM vacanaM / asaiDato azradadhAnaH / puNo ghi jadi punarapi yadi pradatyandhAnasI / amago pAraloyaNAdoso so'ema: aalocnaadossH| atreyaM gAcA sUtre'nubhUyata / mUlArA-etAM zrIvijayo necchati / mUlArA- spaSTama / artha-nauvA pUrva pratyArUpAna nAmakA hai usameM prAyazcittakA nirUpaNa hai. aMgabAdhazrutameM kalpanAmaka prakaraNa meM prAyazcittakA vicAra kiyA hai. vAkIke aMgoM aura prakIrNakoMmeM jo prAyazcitta kA nirUpaNa hai usake anusAra AcArya prAyazcitta date hai. Page #818 -------------------------------------------------------------------------- ________________ | mRgArAdhanA AvAsa 758 paraMtu unake diye hAe prAyazcittameM azraddhAna karake yaha Alocava. muni yadi anyoMko pUchegA 'athAna AcArya mahArAjane diyA haA gayarinana yogya hai yA ayogya hai hegA paDegA to yaha AlocanAkA vajana gucchA nAmaka AThavA doSa hogA. paguNo vaNo sasallaM jadha pacchA AduraM Na tAvedi / / bahuvedaNAhiM bahuso tadhimA salluddharaNasodhI / / 597 // doSAvatIrNo'pi dadAti pIDAM parama kAraNa vizAdhyamAnaH / / vraNI hi zuSko'pi karoti bAcA pracAlyamAnaH kimutAvipahAH // 62 / / iti bhUrimUridoSaH / vijayodayA-paguNo vaNo praguNa varNa / upacirta / samalaM zalpasahitaM / pacchA pazcAna / mAdura vyAdhina / kimu na tAni / kimu na tApayati tAzyasyeya / bahuvedaNAhiM baDIbhigAbhiH / yaduno badazaH tadhimA tathA saMsAsta. raNasodhI AlocanAzuddhiH / mAyAmRgaparityAgana kRtA atizobhanA sattA gurudattaprAyazcittApi yadAnazanapasandhita tyAmavAhA / bahujaNa // bahujanadoSaduSTAlocanAyA duHkhAvahatvaM dRSTAntena spaSTayati mUlArA-pauNo tapari ruuddhH| sasalo aMta:kaMDAdiyuktaH / Na tAvedi na kadArtha yati / bahuso bahuvArAna / tadhimA tatheyaM mAyAmapAparityAgena kRteti saMhatadoSApi gurudAsaprAyazvitAzraddhAnazalyAnuvidvatvena duHkhAvahatvAt // artha-jisameM kAMTA rahA hai aimA praNA bar3ha jAtA hai taba vaha aneka prakArakI cedanAyeM utpanna kara jIvako jaisA bahuta dukha detA hai, vaisI yaha AlocanA bhI jIvako bahuta duHkhadAyaka hai. yaha AlocanA mAyA aura asatya bhASaNase rahita hai, isaliye yadyapi atizaya acchI mAnI jAtI hai nathApi guruzrone diya prAyazcina para thadAna na honese duHkhadAyaka hai. isa prakAra baDujana nAmaka dopakA varNana hubhA. Agamado jo bAlo pariyAeNa va haveja jo bAlo / / tassa sagaM ducariyaM AlocedUNa bAlamadI // 598 / / 798 Page #819 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUgArAdhanA AzvAsA 720 Agamena caritreNa pAlo bhavati yo yatiH / / tasyAlocayato doSaM svaM doSo navamo mataH / / 623 / / vijayotyA-Agamado bAlo Agamena zAnena yA bAlaH / pariyAraNa va havejja bATo cAritrayAlo vA yo bhavet / yaH sa tassa tasmai / saga durida aatmiiymticaar| AloceNa yAdamadI upatvA vaalvuddhiH|| atha navamamavyaktAsyamAlocanAyorSa gAthAgayeNa vyAca rAtraina dvAbhyAM gAyAbhyAM lazyatyeka pAkSipati--- mUlArA-Agamado zruttajJAnena / pAlo laghuH / pariyAraNa cAritreNa / jo guruH / tassa tasmai / AlocedalA nivedya / bAlamadI stokacutiH / ___ artha-jo muni Agamase pAla hai arthAta jisako AgamakA jJAna nahIM hai tathA jo cAritravAla hai arthAt cAritra bhI jisakA zreSTha nahIM hai usako bAla kahate haiM ese munike pAsa jAkara koI alpajJAnI muni apana doSoM kI AlocanA karatA hai, Alocida asesaM savvaM eda maetti jANAdi / bAlassAlocato Navamo AlocaNA doso / / 5.99 // nivaditaM mayA sarva nAsI jAnAni dapaNam / / vizrApayati meM zuddhi prANidhAgati mAnase / / 624 / / vijayodayA- mAlocivaM kadhitaM / asesaM sacaM niravazeSaM sarva / manovAkkAyakRto'ticAraH sarvazabdenaubhyate / kRttakAritAnumatavikalpA bhazeSA ityANyAyate / bhatti jAgAdi mayeti jAnAti / bAlassAloto,mAnabAlAya cAritrabAlAyacA kathayati Nayamo AloyaNAdoso naSama AlocanAdoSaH // mUlArA-asese kRtakAritAnumatabikalpa / savyaM manovAkkAya kRtaM paNa / bAlassa bAnabAlAya cAritAthAlAya yA gurave / vamo yAlo bAlA yAlocayanmayA sarvamAlocitamiti yajjJAnIte so'jyakto nAmAlocanA dopo bhavatIti smbNdhH| artha-aura maiMne isake pAsa saMpUrNa aparAdhoM kI AlocanA kI hai mana, vacana, kAyase aura kRta, kArita 725 Page #820 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAva manArAdhanA anumodanase kiye hue aparAdhoMkI mana AlocanA kI hai aise jo samajhatA hai usakI yaha AlocanA karanA nau doSase duSTa hai. jAnavAlako aura cAritravAlako apane aparAdha kahanA yaha nauvA avyakta nAmaka doSa hai, POST RDahiraNaM jaha NicchaeNa dujjaNakadA jahA mttii|| pacchA hodi apatthaM tadhimA salladdharaNasodhI / / 600 / / idamAlocanaM datte pazcAttApaM duruttaraM / / duSTAnAmiva sAMgatyaM kUTaM svarNamivAdhavA / / 125 / / dati anyaktadoSaH / bijovA - accana / kAgaM jA pacdakA apatyA picchANa hodini pATanA / yathA kRTahiraNya dhanamiti gaTI pahacAdapathyaM nizcayano acAna abhimanapagrahANa anupAvatyAt / pacamapi iyamapi cAlamya kriyamANAlonanA anupaprAyazvijamAtI anupAparavAta madamI / sAnadAlaH parArthayogyaprAyadina taM dAtuM na zamaH / dujjaNakadA ya sajA ko apanA kAryaH / dujana kRtA maitrI sthAna pathya, duHkhaM prAcchanIti pacaM cAritrayAlasya saMyamomayayika lAmya tApi mAgadicanAlAmamUlA anekAnardhApati bhAvaH // malArA-- kUDahiraNa kUTakaM suvarNa / pachA pazcAt / uttrkaale| apacchaM khakAraNaM / yathA kUTahiraNya dhanamiti gRhItaM pazcAdaparabhyaM nizcayato bhavati / abhimatadavyagrahaNe anupAyatyAta / eSamiyamapi bAlaguroraye kriyamANA locanA anurUpaprAyazcittamAnAvanupAyatvAdapadhyA | na hi jJAnabAlaH parasmai yogya prAyazcittaM dAtuM kssmte| yathA kAryadurjane kRtA maitrI pazcAgmita cayato'panyaM bhavalvevaM dhArizrayAlagurorame kRtA'locanA prAyazvinAlAbhamUlAnekAnaryAvaheti bhAvaH / / artha-jaise kRtrima muvarNa dhana samajhakara grahaNa kiyA paraMtu kAryakAla meM usakA upayoga nahIM hotA hai. arthAt bAjAra meM icchita vastu leneke lie usako becanekA vicAra kiyA to koi bhI usako svIkAregA nahIM jisase icchita vastu milanA azakya hotA hai. vaise bAlamunike pAsa jAkara AlocanA karane para bhI doSAnurUpa prAyazcitta nahIM milegA. jisase kamAnajaMga honA asaMbhava hai. jo jhAnabAla hai vaha yogya prAyazcitta nahIM de sakatA hai. durjana ke sAtha yadi maitrI kI to vaha jasI prasaMga paDanepara duHkhadAyaka hI hotI hai. prANisaMyama athavA iMdriya SROAD - Page #821 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mahArarAdhanA saMyama jo pUrNatayA pAlana nahIM karatA hai usake pAsa doSoMkI AlocanA karanese usake anurUpa prAyazcitta nahIM milatA hai aura vaha AlocanA aneka anartha ko utpanna karanevAlI hotI hai. AzvAmaH pAsatyo pAsatyAsa aNugado dukkaI prikhei|| eso vimajhasariso samvatthavi dossNcio|| 6.1 / / pAzvasthAnAM nijaM doSaM pArzvastho bhASate kudhiiH|| nicitI nicitoparaSo'pi sarazo mayA // 626 / / vijayodayA-pAsastho pAsatthassa pArzvasthaH pArzvasthamanugataH / duka parikadi duSkRtaM parikathayati / so ghi payo'pi / majajhasariso mtsrshH| savyastha vi sarveSyapi yateSu dosasaMcAso dosssNcyoctH| tarasevAti dazamamAlocanAdorSa gAthApaMcakena zyAcaSTe / tatra timabhistasya lakSaNaM dvAbhyAM ca kSepamAha-- mUlArA--pAsattho upalakSaNApAsyAvasanakuzIlasaMsaktamRgacaritAnAmekatamaH / aNugado vinItaH san / tukalaM duzcaritaM svaM / samvattha vi sarveSvapi teSu / dosasacayigo doSasacayanodyataH / artha-pArzvastha muni pArzvastha mAnake pAsa jAkara usako apane doSa kahatA hai. kyoMki yaha muni bhI sarva batA mere samAna doSoM se bharA huA hai aisA vaha samajhatA hai. jANAdi majjha eso suhasIlantaM ca sambadose ya // to esa me Na dAhidi pAyagchittaM mahallitti // 602 // jAnIte me yataH sarvA sarvadA sukhazIlatAm // mAyazcittaM tato nepa maharAsyati nizcitam // 627 // vijayAdayA-so majA suhasIlapale jANAdi epa mama duHkhAsahattvaM veti| savvadose ya jAnAti sarvadoSAMzva / no namAnasa me na dAhiriga me na dAmyatina : mahAraM pAyacitaMti mahatmAyazcittamiti matyA kathayatIti saMbaMdha mUlArA guhasIla du:khA rAhatvaM / vahati mahaditi parikathayatIti saMbaMdha: / 8. Page #822 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 82 artha -- yaha muni sukhiyA svabhAvako aura batoMke avicAroMko jAnatA hai, isakA aura merA AcaraNa samAna haiM, isaliye yaha mereko baDA prAyazcita na degA aisA vicAra kara vaha pArzvastha muni gurUko apane avicAra kahatA nahIM aura samAnazIlako apane doSa batAtA hai. AlocidaM asesaM savvaM evaM maenti jANAdi // so vayaNapaDikuddho dasamo AlocaNA doso | 603 // uttarA gAthA etasya kathanaM zuddhiH sukhatoM me bhaviSyati // ayamAlocanAdoSo dazamo gadito jinaiH / / 628 // vijayodaya- spaSTArthA / mUlArAmapati ayamiti mizrakramaH tena jAnAtIti ca matvA parikathayatIti saMbaMdha: / so prAguktalakSaNaH vayaNapaddhi Agama niSiddhaH // artha - yaha pArzvastha muni kahe hue saMpUrNa aticAroMkA svarUpa jAnatA hai aisA samajhakara bhraSToMse prAyacitta lenA yaha AgamaniSiddha dazavA tatsevI nAmakA doSa hai. jaha koi lohiari vatthaM dhovejja lohideNeva / pAya taM hodi visuddhaM tadhimA salludaraNasodhI // 6-4 // ukta doSaH savapasya sadoSeNa na nAiyate // raktarataM kuto vastraM raktenaiva vizodhyate // 620 / / vijayodayA "jae kora lohitAyaM karoti kiyAsAmAnyavAtenAyamarthaH yathA kazci dina dhoveja makSAlayet / loTica lohiteneva meM paviti vizu / dhimA salluddharaNasodhI AlocanAzuddhiH doSaM na girasvati / tadvilakSaNaM vastu tathA nirmalajale paMka vakhasya na tu lohitana i zura Xi Page #823 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AmAsaH 803 Aamera vastraM zodhayati tathAbhUtameya lohita / evamatIcArAzudhiH azubharatnatrayoddezapradhRpteH azuddhayAlocanayA nanirAkriyate iti saadhrmyniyojnaa|| mUlArA- lohidakadaM rudhireNAlima / karoteH kriyAsAmAnyabAciyena lepana'pi vRttyavirodhitvAn / nanimA svayaM TuSTenAnyasya dunirAkartumazakyatvAdini sAmarthyam / artha-- jaise koI manuSya raktase bharA huA vasna raktasa hI dhone lagajAya to vaha kabhI vizuddha nI / azuddhahI rahegA vaisA yaha AlocanA doSa hai. arthAt yaha dopa aticAroMsa AtmAko vizuddha nahIM banA sakegA. raktase ulaTA padArtha pAnI hai. vaha svayaM svaccha hai ataH raktasa bhare cakhuko yaha svaccha karatA hai. athavA vastrako lagA huA kIcaDa dho DAlatA hai. paraMtu rakta raktase lisa hue vastrako kabhI bhI zuddha nahIM kara sakegA. usI taraha azuddha ratnatrayavAlA pAzvastha muni azuddha ratnatrayavAle munika aticAroMkA nirAkaraNa karanemeM samartha hotA nahIM. -. --...-.. -- pavayaNaNiNhavayANaM jaha dukkaDapAvayaM kareMtANaM / / siddhigamaNamaidUraM tadhimA salluharaNasodhI / / 6.5 // jinezavAkyapratikUlacitA yathA vimuktiM davayaMti pUtAm / / tathA vizuddhiM dhiyo ghadaMto doSAkulAnAM nijadaSaNAni / / 630 / / iti tatsamaH 11 vijayodayA-pavayaNaNiyayANaM jinapraNItaSacananimayakAriNAM / tukkaDagAvagaM karatANaM durukarapApakAriNAM / jaha sisigamaNamAvUraM yathA sigamanamatiduSkaraM / tassevI mAM // mUlArA-pavayaNahiNDodANaM aagmaapnhotnnaaN| adiraM ativizla abhavyApekSayA anNtkaalenaapysbhvi| ___ artha - jo ni jinezvarake kaha hue Agamake vacanAkA loSa karane haiM aura duSkara pApa karate haiM unako mokSa kI prApti jaisI anaMtakAla vyatIta honapara bhI hotI nahIM vasa jo yAnvasahita AlocanA karate haiM unako mokSaprApti atyaMta dUra hai. Punaries Page #824 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa 8.5 so dasa vi tadI dose bhayamAyAmosamANalajjAo / / NijjUhihya saMmuddo karedi AloyaNaM vidhiNA // 606 / / hitvA doghAndazApIti tyaktamAyAmadAdikaH / / sa vinItamanAH sUrerAlocayati patnataH // 631 / / vidayA-khopakara AlocanayA dupA zuddherabhAvAt / dose NijjUhiya dopAMtyayA / dasa vidazApita bhayamAyAmosamANalajAo bhayamAyA manogatAM mRSA vacanagA, mAna lajAM ca tyaktvA saMzuddho samyakzuddhaH / vidhinA Aloya kare di / vidhinA AlocanA karoti // ebamAlocanAthA daza doSAnlyAkhyAga tattyAgaM prakRte yojayatrAha mUlArA--so niryApakAcAryapadamUlopAvitaH kSapaMkaH / tado duSTAlocanAzudhasAmarthyAt mAyA manovacanAM mosaM vAyaMcagAM, / NijjUhiya doSAna bhayAdIMzca tyaktvA // ___ artha--isa liye kSapakamuni AlocanAke dasa doSoMkA bhI tyAga kara AlocanA kare. kyoM ki dRpita AlocanA AtmAko zuddha karane meM asamartha hai. bhaya, mAyA kapaTa, asatya bhASaNa, garva, aura lajjA inakA bhI tyAga kara zAstrokta vidhIse AlocanA karanA kSapakakA kartavya hai. ko'sAyAlocanAbidhirityAzaMkyAta gacalabAlayagihibhAsamUgadadrasaraM ca mottUNa // Alocadi viNIto samma guruNo ahimuhattho // 607 / / gRhasthavacanaM mukvAmInaM ca karanartanam // samyaksuspaSTayA vAcA vakti doSAnguroHpuraH // 632 // vijayodayA--hacalavaliyagihiAsamUgadaddurasaraM ca istanarsa naM, rukSepa, calane mAtrasya, valita, gRhivanana, mUkadA saMzAkaraNaM, gharasvaraM ca muktyA Alocedi kathayati / viNIdo kRtaaNjliputto'dhntshirskH| adada adbhutaM / aci. vita ragamaM / guruNo mahimuhatyA guroramiyaH / / 80 Page #825 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharAnA 805 digAmohanaM / mUga mUkavatsaMjJAkaraNaM / dadurasaraM varSarasvaraM, daraM vA / viNodo kRtAMjalipuTo'vanatazirasko hastamAtratyattagurubhUmidezazca | ahimuhasyo guroryAmapAzrazrayeNa abhi gavAsenenopaviSTaH / uktaM ca mUkasaMgala stanartanaM / gRdiNAM vacanaM caiva tathA zabde ca paraM // 1 // vimukrayAbhimukhaM zivA guru guNavAri // svAparAdhaM samAcamitiH // 2 // artha -- hAthoMkA abhinaya karanA, mohoMko Upara uThAnA, zarIra hilAnA, zarIrako mUDanA, gRhastha ke samAna uddhata bhASaNa karanA, guMgeke samAna saMjJA karanA, gharghara svarase bolanA, ityAdi doSoMkA tyAga kara AlocanA karanI cAhiye. arthAt namratA pUrvaka hAtha joDanA, mastaka namra karanA, ati zIghra athavA ativilaMbakA tyAga kara gurukeM tarapha apanA muha karake AlocanA karanI cAhiye. eka hAtha ke aMtara para gavAsana se baiThakara Alo canA karanI cAhie. puDhavAgaNapaNe yabIyapateyaNatakA ya // vigatigacadupacidiyasattAraMbhe aNeyavihe || 608 // ekadvitricatuHpaMcahRSIkAMgivirAdhane // asUtavacastamaithuna graMthasevane / / 633 // vijayodayApuDhavidagAgamiva ya pRthivyAdIneca vIjapaleyatakA ya bIje pratyekakA vanaspatI vigatiganyadusattAraM dvitricatuHprayasatyaviSaye cAraM amedhitre anekaprakAre / pRthivyAmRSikalazarkarAsikatA lavaNAbhrakamityAdikAyAH svapanaM vilekhana, bahane, kuTTanaM ityAdikavArambhaH / udakakarakAvazyAya tukArAdInAM abhedAnAM pAnaM, snAnamavagAhanaM, taraNaM hastena pAdena, gAtreNa vA mardanaM ityAdikaM / agnerjyAla, pradIpa, ulmukaM ityAdikasya tejasaH uparyudakasya pazpatyasya mUlikAyAH sikatAyA yA pravarNa pAtrANa kASThAdibhirddhananaM ityAdikaM / maMdI pAyI vAti vyajanena tAlaMtena guNa, belAinA yA samIraNotthApanAdikaH yAte vAbhigamanaM bIjAnAM pratyeka janatAvAnAM ca vRkSavallIgumA phalAdInAM vahanaM chedanaM mardanaM bhaMjanaM bhakSaNamityAdikaH / indriyAdInAM para cheda, tADane baMdhanaM nandike // ATha gAthAcatuSTayenAlocanAbipivipathI kartumAha bhAzvAsa 4 805 Page #826 -------------------------------------------------------------------------- ________________ S mUlArAdhanA RO saasthaa mUlArA-punadhi pUyitrIkAyikAH / agaNi teja:kAyikAH patrapaNe vAta kaayikaaH| pI pIjabhUnA tranampanigAyikAH / evaM paseyaM prayogAH / gatakAye anaMtakAyikAH sAdhAragAH vivAdi vividhatuHpadriyamatvAtAmAraMbha virAdhane / etatpRthivyAdibhirapi yojyaM / aNeyavidhe anekaprakAre / tathA hi-pRdhigyA mutikopalazarkarAsikatAlavaNavakAdikAyAH khananabilekhanadahanakuTanabhaMjanAdika AraMbhaH / udakakarakAya nAyatupArAdInAmabhedAnAM pAnasnAnAyagAina taraNahastAdimardanAdikaH / amijvAlApradIpolmukAdikasya tejasa: uparyudakapASANamattikAsikatAdiprakSepaNapASANa kaasstthaadihnnaadikH| jhaMjhAmaMDalikAdivAtasya kapATacha vAdinA pratibaMdhaH / vyajanAdinA vA tasya karaNa vAtevAbhigamanamityAdiko vAyubhedAnAM / vRkSavallIlatAgulma tRNapuSpaphalAdInAM dahanachedanatADana dharodhanAdikaH / Ao..-nI, bala. gati havA, bIja, anaMtakAyika vanaspati, pratyakakAya vanaspati, dvIMdriya, vAMdriya, caturidriya, paMceMdriya ina prANioMkA vadha padi merese huA hogA to meM usa kI AlocanA karatA hUM. pRthivIke aneka prakAra haiM. jaise-mRttikA, pASANa, zarkarA, bAlukA, namaka, abhraka vagairaha pRthvIke bheda haiM. ityAdirUpa pRthvIko khodanA, halase cidAraNa karanA, jalAnA, phoDanA, moDanA ityAdirUpa se maiMne unakA nAza kiyA hogA. pAnIke bhI bahata bheda hai jaise-pAnI, barpha, osa, himAbidu vagairaha pAnIke bheda haiM. inakA pAna karanA, mnAna karanA, usameM kUdakara snAna karanA, tIranA, hAtha, pAva, aura zarIrase mardana karanA ityAdirUpase maiMne unakA nAza kiyA hai. anike jvAlA, dIpaka, unmuka ityAdi bheda hai. inake Upara mane pASANa, mRttikA athavA vATakA phakakara inakA nAza kiyA hogA, pASANa aura lakar3I se usako pITA hogA. ityAdirUpa AraMbha mana kiyA hogA. vAyuke jhaMjhAvAta, maMDalika aisa bheda haiM. jalavRSTi sahita jo vAyu bahatI hai usako jhaMjhAvAta kahate haiM, jo vartulAkAra bhramaNa karatI hai usako maMDalika vAyu kahate hai. isa prakAra vahanevAle vAyu ko maine paMkhese, sUpase aura vanase rokA hogA, usako utpanna kiyA hogA, bAtake sammukha gamana kiyA hogA. vanaspatI-bIja, anaMtakAyika, pratyekakAyika vRkSa, vallI, choTe choTe peDoMkA samUha, latA, taNa, puSpa, phala Page #827 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA taron vagairaha vanaspati ke bheda haiM. inako maiMne jalAyA hai, toDA hai, chedana kiyA hai, mardana moDanA khAnA vagairahase inakA maiMne AraMbha kiyA haiM, driya, trIdriya, caturiMdrIya, paMceMdriya ina prANioMkA maine chedana kiyA hai. unako bAMdhA hai. rokA hai aura tADana kiyA hai ityAdi rUpa AraMbha ne kiye haiM. paMDovadhi sevAe gimittaNijjavAkuse liMge // teNikkarAibhatte mehUNapariggahe mose || 609 // darzanajJAnacAritratapasAM pratikUlane || upAhAradUSaNAnAM niSevaNe / / 634 || vijayodaya piMDovadhisajjA piMDe, upakaraNe basato na udmotpAdanepaNAdAnAtivAsaM / giddimattaNijvAku liMgo / gRhasthAna bhAjaneSu kuMbhakarakazarAvAdiSu kasyacinikSepaNa maitrI dAdAnaM nArinicAraH / duH tile jyatvAcchodhayitumazakyatvAcca pIThikAyAmAsAM khavAyAM maMce vA bhAsanaM nissdycyte| pIThikAdiSyanekacchidrA kulA duHprekSyAH prANino dRSTAdaca nAkartuM zakyate / tato'hiMsAvatAnicAraH 1 tathA coktaM - pIThikAsaMdapaka maMcayA sAlaye tathA / aNAvaridamajjANaM AsihuM sahade diyaa| gaMbhIravAsiyoM prANA dugbeSakhA dubbirkitraNA || samhA duppaDi le ca vajja padamava // upavezanaM athavA gocaraviSTasya gRheSu niSedhA kastatra doSa iti cet brahmavaryasya vinAzaH khIbhiH saha saMvA sAt / asakRtadIyakucalavAdharAdisamavalokanojamArthinAM ca vighnaH / kathamiya yatisamIpe bhujikriyAM saMpAda yAmaH zuci vedaM catkathamasyAmAsaMdyAM tu tAvadamI iti krudhyanti vA gRhsthaaH| kimarthamayamatra dArANAM madhye niSaNNo yati bhuM na yAtIti / snAnamuddhartanaM gAtraprakSAlanaM ca cAkulamityucyate / svAnena uSNodakena zItajalema sIdhIrakAdinA bA free frasthAH itare'pi svalpakAyAH kuMthupipIlikAdayo vA iti / tathA cokaM - sumA saMtipANA khupAle ma bilesa a / sindAti yato bhikkhU vikaTTeNopapIDara // Na sinhAto tanhA te sImaNNodameNa ca / jAvajIvaM vadaM ghoraM khaNDaraNamadhidiM // doghAdinA udvartanaM ca nAcareti / liMgavikAzanakriyA tu tAtsthyAliMgarAdenocyate / seNikArAdibhatte AvAsa " 807 Page #828 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArAdhanA aavaas| 808 Saamana adanAnaM gatribhojanaM na / zradatvAdAne ne nAmyAginaH prANApahAra patra kRto bhavati / bahizcarAH prANA dhanAni prANa hAganayantI : gatrA ca bhojanaM anekAmAmUlaM / rAtrI bhramaM par3a jIvanikAyabAdhA / ayogyasya pratyABA / daatkssaalyaa| kAnAdiniyamanazampa, dAdhikAgamananAtha tasyAmanazcAtra. dhAgadazamya aparIkSA / mahAparigada beva maiyuga parivahazcaiva / mosa mRSA ca // mulArA-piMTovadhisajjA AhAre upakaraNe vasatI codgamAdiraticAraH / gihi mattA gRhiNAmamatreSu bhAjanepu kuMbhakarakazarAvAdiSu kasyacijjalabhasmAdidravyasya nikSepaNaM tairvA kasyacidAdAnaM cAritrAticAraH teSAM duSpratilekhatvAn zodhayitumazakyatvAcca |nnisNgj niSadyA pIThikAyAM asaMghAM paTAyAM maMcake vA AsanamityarthaH / teSu hi anekachidrAkulepu prANino dunirIkyA yA vA nApanetuM zakparan / tato'disAnatAhicArA | athA gocarapraviSTaspa gRheSu pravezana. nipayA |ttr di brahmacaryasya vinAzaH, nIbhiH saha saMvAsAt / bhojanArthinAM mujikriyAMtarAyakaraNAdudvegaH krodhAdisaMklezaH svAt / pAkuse snAnamudra- gAtra pakSAlanaM ca pAkuptamityabhidhIyate tehi bhUmiradhAdisthAH svadehasthAzca prANinI vinazyati / liga liMgavikAsavihiyA nAsatyAliMgazabdeno kayate / teNikA paurya / rAdibhane rAnimojane taddhayokAsaMyamamUlaM pajIvanikAyavadhAt / tatkAriNAM cAyogyasya pratyAkhyAtasya ca bhojanaM dAtuH pAtrAdisthApana pradezadAyakA gamanagAgamyAvasthAnadezAnAM baaipriikssaa| artha-piMDa-AhAra, upakaraNa aura vasatikA inakA svIkAra karate samaya merese udgama, utpAdana eSaNA vagairaha doSa utpanna hue hoMge. gRhasthoMke bhAjana arthAn kuma, ghaDA, karaka kamaMDalu, zarAba vagaire pAtroM se kisI pAtrameM koI padArtha rakkhe hoMge. athavA kisIko diye hoMge ye saba cAritrAticAra hai. kyoM ki ye padArtha aMdarase svaccha karanA kaThina hai. choTI caukI, batrAsana, khATa, palaMga inake Upara caiThanA isako nipadyA kahate haiM. cAkI vagairaha padAthAmeM aneka chidra rahA hai aura usameM jo prANI rahate haiM ve dIkhate bhI nahIM, yadi dIsa bhI to unako nikAla nahIM sakate, isalie aisa caukI vagairaha padArthoMpara baiThanese ahiMsAtratameM aticAra utpana hote haiM. yahI abhidhAya anya graMthAma bhI kahA hai __athavA AhArake liye zrAvakake ghara jAkara vahAM baiThAnA gaha bhI ayogya hai. khiyoMke sAtha sahavAsa honese brahmacaryakA nAza hotA hai. pAraMbAra jiyAke rakhana, adharoSTha vagairaha avayava dekhane se kAmajvara utpanna hotA | 808 Page #829 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA mAzvAsa hai. jo bhojana karanA cAhate haiM unako bhI cinna upasthita hotA hai. muni ke sAbadha AhAra lenemeM unako saMkoca | hotA hai. athavA unako udvega krodhAdika vikAra utpanna hote haiM. yaha Asana apavitra hai to bhI ye isapara kaise caiThate haiM aisA vicAra manameM utpanna honase ve kopayukta hote haiM. ye yati triyoM ke bIca meM kyoM baiThane hai yahAM se kyoM apane sthAnapara jAte nahIM. mnAna karanA, ubaTana lagArA, zarIraka avayava dhonA ina kriyAoM ko 'vAkusa' kahate haiM. ThaMDe pAnIse athavA uSNa pAnIme, nevameM aMjana lagAnA, zarIrapara ubaTana lagAnA ina kriyAosa zarIrapara rahanevAle prANI mara jAte haiM tathA cila meM rahane vAle prANI, jamIna ke choTe choTe chidroM meM rahane vAle cA~TI vagaire kRmi naSTa hote haiM, isaliye snAna munioMko niSiddha mAnA hai. munioMko AmaraNa yaha ghora bana pAlanA cAhiye. AgamAMtara meM bhI yahI abhiprAya likhA hai. lodhra vagairaha sugadhI padArthIkA ubaTana zarIrapara muni nahIM lagAte hai. liMga vikAsanakriyAko liMga kahate haiM. isakA munityAga karate haiM, na diyA huA padArtha lenA aura rAtri mojana inakA munioM ko tyAga rahatA hai. na dI huI vastu lenA mAno usa vastuke mAlikakA prANa hI lenA hai. dhana prANIoMkA bAhya mANa hai, jo dusargekA dhana haraNa karate hai rAjA usako daMDita karatA hai. rAtrI bhojana karanA aneka asaMyamoM kA mUla kAraNa hai. rAtrameM bhramaNa karane se sthAvara aura trasa jIvoM ko bAdhA pohoMcatI haiM. rAtrI bhojana karana meM ayogya padArtha, aura tyAgA huA padArtha kA bhI sevana hotA hai. rAtrakAlameM dAtAkI parIkSA nahIM ho sakatI hai. rAtrI apane hastapuTase bhAjana karata samaya jA aba nIce jahAM giratA hai vaha bhUpradeza, jahAM annakI sthAlI rakhate haiM vaha pradeza aura dAyaka jahA~sa Akara AhAra detA hai vaha pradeza, AhAra dete samaya vaha jahAM khaDA hotA hai vaha pradeza aura svayaM muni jahAM khaDe hue haiM baha pradeza ye jIvoMse rahita haiM yA sahita haiM inakA nirNaya rAtama nahIM hotA hai. isa bAste rAtrI AhAra lenA yogya nahIM hai. maithuna karanA, parigraha rakhanA, zUTa bolanA inakA muni tyAga karate haiM, jANaM dalaNatabIriya ya maNavayaNakAyajogehi || kadakAriMdaNumAda AdaparapaogakaMgNa ya // 61. // Page #830 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA AdhA 81. vijayodayA-jANe zAne / dasaNatavavIrie zraddhAyAM tapasi vIyaM ca yo'ticAraH / maNavayaNakAya jAgehi manoyAkkAyakriyAbhiH / manasA samyagjJAnasvAyajJA, kimanena jJAnena, mapacAritrameva phaladAgyanuyAmiti / sampayAmAsA mithyAzAnamidamati dUSaNaM / manamA yAcA kAyana vA syAmacimkAzane, mukhayayana nainavAti sirapanana para / zaMkAkAMkSAdi drshne'ticaarH| tpsysNymH| vIrya svazAtigRhane / la nAnIvAraH sarvasvitraprakAra iti kathayati / pAda haride bAbosa ka vitA maJca - AdaparayogakaraNe ya Amma naiva vRtaH kArito'numatazca, paraprayogakriyA hataH kArito'numatto vA // __. mUlArA-jANe ityAdi / samyagjJAnasya kimanena tapazcAritramevAbhigana phaladAyanupreyamiti manasAvajJA, miyAjJAnamidamiti bAcA, kAyena ca mukhatraivAnArUciprakAzanaM / zira:kaMpanItadevamiti vAticAraH / darzanAdInAM ca prAguratA eva / AiparapaogakaraNe AmanA paraNa vA kRtaH kArito'numAna / / artha- jJAna, darzana. tupa aura vIrya inameM mana, vacana aura zarIra aura nata, kArita, anumodana aticAra utpanna hue hoM to unakI AlocanA karatA hai. manake dvArA samyanjJAnakI avajJA karanA, samyagjJAnakI kyA jarUrata haiM, tapa aura cAritrahI phaladAyaka hai. unakA hI Azraya karanA cAhiye. athavA samyagjJAnako yaha mithyAjJAna hai aisA dupaNa lagAnA, manase, bacanase aura zarIrase samyagjJAna ke viSaya meM araci pragaTa karanA. muMha moDakara athavA mastaka hilAkara yaha samyagjJAna nahIM hai aimA pragaTa karanA zaMkAH kAMkSA vagairaha samyagdarzanake aticAra haiM.. tapazcaraNa karate samaya asaMyamarUpa pravRtti karanA, tupakA aticAra hai. apanI zakti chipAnA vIryakA aticAra hai. ye aticAra kuta, kArita aura anumodita aise tIna prakAraka hai. svayaM karanA, svayaM karAnA aura anumodana denA athavA parapayoga kriyAsa bhI karanA, kasanA, aura anumodana denA aise tIna prakAra haiM. SA ahANa rohage jaNavae ya rAdo divA siMve Ume // dappAdisamAvaNNe uddharadi karma abhidato // 611 // durbhikSa marake mArge caricaurAdirodhane / yo'parAdho bhavatkazcinmanovAkAyakarmAbhiH / / 635 // Page #831 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa sarvadoSakSayAkAMkSI saMsArazramabhIlukaH / / Alocayati taM sarva kramataH purato guroH 5636 // vijayotyA-addhANa rohage jaNaSade yasyAyasthite janapade yAvanto mArgAsteSAM rodhake paracaphe jAte yadi nissatuM na labhate saMkliSTA bhikSA ryA tatra ayogyasya sevA kRtA bhAtmanA tamapi kathayati | rAdo divA rAtrau ayamaptiH cAro jAto dibase iti ghA kathanaM / mAryA upadrute saMgha vighayA maMtreNa vA taniSedhanAyAbhayamaticAro jAta iti baa| durmikSe yA mahati avamodaryamagnena yadAtmanA sevitaM manye yA'yogyabhikSApradaNe ratthaM pravartitA iti cA kathanaM / dappAdisamASaNe daryAdibhiH samApanaH // mUlArA--addhANa rodhage jaNavaye / janapaye deshe| yAvato'dhvAno mArgAsteSAM paracake rodhake paranoM pravRtte niHsartumalabhamAnasya sAdhoryA pArakhazyena saMzliSTA bhikSAcaryA saMjAtA ayogyasevA vA AtmanA kRtA tAmapyuddharatIti saMbaMdha po diyA ne divA vagohoro nAsale mAryAmupadrave saMghasya vidyAmaMtrAdinA tatpratikAre yo'ticAraH / Ume durbhikSe ayogyasevanAdinA yo'ticAro'nyo vA tArA / dappAdisamAvaNye dAdibhiH sAMmukhyena AvaraNo prAtastaM sarva udbhUrati gurorane kathayati / kiM kurvan ? karma abhiTto dezakrama kAlakrama cAnatikAman // artha-dezameM bAhara jAneke athavA praveza karaneke jinane mArga haiM ve zatrusainyake dvArA roke jAnepara vahAMsa nikalanA azakya ho jAtA hai, usa samaya bhikSA milanA kaThina ho jAnaMse pariNAmoM meM saMkleza paidA hotA hai. kadAcita aise samayapara ayogya padArthakA sevana hotA hai. AlocanAke samayameM ina saba bAtoMkA kSapakako khulAsA karanA yogya hai, amuka aticAra rAta meM huA thA amuka aticAra dina meM huA thA yaha bhI kathana karanA cAhiye. mArI rogase saMgha pIDita hone para vidyA aura maMtrake dvArA usakA nirAkAraNa karate samaya jo aticAra duA hogA yaha bhI kahanA cAhiye, yadi mahAduSkAlake samagama atramodarya tapameM aticAra lagA ho athavA ayogya bhakSaNa kiyA Do vaha bhI nivedana karanA cAhiye. itara munioMne bhI duSkAlameM ayogya sevana kiyA hogA to vaha kahanA cAhiye. darpa, pramAda agarahase jo aticAra hote haiM unakA bhI Rthana karanA cAhige. dampapamAdaANAbhogaApagA Adara ya tiliNidA / / saMkidasahasAkAre ya bhayapadose ya mImaMsaM // 612 / / Page #832 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA bhAcA aNNANaNehagAraca aNappavasaalasa upadhi sumiNate // palikuMcaNaM sasodhI kareMti vIsaMtave bhede 1 413 // vijayodayA - iti dAdiH / atha daroDanekaprakAraH / krIDAsaMgharSaH, vyAyAmakudaka, rasAyanasecA, hAsya, gItazRMgAravacana, plavanAmasyAko darpaH | pramAdaH paMcavidhaH / bikathA, kapAyA, diyaviSayAsaktatA, nidrA, praNayazveti / athavA pramAdo nAma saMklipahastakama, kuzIlAnuvRttiH, bAdhazAstrazikSaNa, kAmyakaraNaM, samiti pvnupyukttaa| chedanaM bhedana, peSaNamabhighAto, vyadhane, grananaM, baMdhanaM, skATana, prakSAlanaM, raMjana, ena, prathanaM, garaNa, samudAyakaraNaM, lepana, kSeSaNaM aAlekhanAmityAdikaM saMklidastakama, sIghusapalakSaNa nimita, jyotirthAnaM, chaMdaH, arthazAstraM. caicha, saukikavaidikasamayAtha cAhAzAstrANi / upayukto'pi samyagatIcAraM na vetti so'nAbhogakRtaH, vyAkSiptanetasA yA kRtaH / nadIpUraH, agnyutdhApana, mahAvastApAtaH, varSAbhiyAtaH, paranakarodha ityAdikA mApAtA rogAtaH, zokAnoM, vedanAta inyAta vividha rasAsaktatA masaratA cati viprakAratA tittiNadA dvaayaa| sacinaM kimanilamiti zakite dacya bhajana bhedana bhakSaNAdibhitisthApakara. vasaMtadA mAdadoSopahanirAsata navati zaMkAyAmapyupAdAne / azubha manamo vAco nA jhamiti dhaniH mahagenyumagane // pAtAzaM vasatI yAlamRganyAvAdayAnA vA pravizanti iti bhayena dvArasthagana jAto'ticArastIvasyAya pariNAma pradoSa ityucyane udakarAvayAdisamAnatayA pratyeka caturvikalAzcatvAraH kaSAyAH / AtmanaH parasya vA valalAghavAdiparIkSA mImAMsA tatra jaato'ticaarH| prasAritakarAkuMcitam / AkuMcitakaraprasAraNaM / dhanuSAdhAropaNaM / upalAmkSeparNa, rAdhanaM, vRtikaMTakAculaMghana, pazusaryAdInA maMtraparIkSaNArtha dhAra, auSadhadhIryaparIkSaNArdhamaMjanasya, cUrNasya yA prayogaH, vyasaMyojana yA trasAnAme kendriyANAM ca samUchanA parIkSA / AzAnAmAcaraNaM havA svayamapi tathA carati tatra dogaanbhitH| azvayA'zAninopanIta muhamAdidogopahane upakaraNAdika sevate iti ajhAnAtpravRtto'tIcAraH / zarIre, upa. karo, yasanI. aTe, grAme, nagare, deze. 'baMdhuSu, pAlampuvA mamedabhAvaH snehastena bhavartita yAcAraH / mama zarIgamidaM zItI vAno yAcayani. paTAdibhiraMtardhAnaM. asisanyA, grISmAta panodanAtha prAvaraNapradarNa vA, udvartana, baa| upakaraNa vinaiyatIti nenasvakAryAkaraNaM yathA pichavinAzanayAdamamArjana ityAdikaM / prakSaNaM, tailAdinA kamaMDalvAdInAM prakSAlanaM vA, vasatitRNAdimakSaNabhya bhaMjanAdervA mamatayA nivArA, bahanA yatInAM pravezana manIyaM kula na sahate iti bhASaNaM, praveze kopaH, bAhanAM na dAtavyamiti nivedhanaM, kulasyaiva vaiyA pratyakaraNaM / nimittAgrupadezazca tatra mamatayA grAme nagare deze yA avasthAnA nidhanaM / yatInAM saMbaMdhinA juna sukhamAtmano dugana duHsamityAviraticAra pAvasthAnAM vaMdanA, upakaraNAzivAnaM yA tallaMghanAsamarthatA gurutA vimyAgAsahatA, RddhigauravaM, parivAre kRtaadrH| parakIyamAramasAtkaroti priya vacanena upakaraNadAnena / abhimatarasAtyAgo'nabhimatAnAdaravanitarAM rasagauravaM / nikAmabhojane, nikAmazapanAdau yA AsaktiH sAtagIravaM / 812 Page #833 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA AzvAsaH banAmavazatayA prabartitAtivAraH / unmAdena, pitena pizAbAdezena yA paravazatA athavA zAtibhiH parigRhItabhya balAtkAraNa gaMdhamAlyAdisevA pratyAkhyAtamojana, mukhavAsatAMtrUlAdimazkSaNaM vA strIbhirnapuMsakaivI yalAdavalakaraNaM / caturyu svAdhyAya AvazyakeSu vA AlasyaM / uvadhizabdena mAyocyate pracchannamanAcAre vRttiH / jJAtvA dAtakulaM pUrvamanyebhyaH pravezaH / kAryApadezena yathA ghare na jAnaMti tathA vA / maDhakaM bhuktvA virasamazanaM bhuktamiti kathane / glAnasyAcAryAdervA vaiyAvRtyaM karipyAmi ini kiMcirahItyA svayaM tasya sevanam / svapne pA'yogyasevA sumiNamityucyate / dravyakSetrakAlabharavAzrayeNa pravanamyAti cAra nyAyathA kathanaM galikuMcanadAdenophayate / kathaM ? sacittasevA kRtyA adhisa sevitamiti / acinaM se yiAcA savisa satimiti vadati / tathA svAvadhAna kRtamadhyani kRtamiti, subhikSa kRtaM durbhikSa kRtamitti, divase taM gacI kRtamiti, akavAyatayA gaMpAditaM bhavakoyAdinA saMpAditamiti / yathAvatkRtAlocano yaniyaryAyamUgi prAyazisaM prayacchati nAyatsvayamaveda mama prAyAnanaM iti svayaM gRNAti samaya shodhk| evaM mayA svAdviranupriti nivadanaM / evamatAdibhiH samApano'ticA ujaradi kathayati / karma svarutAtiyArakramaM / AmadanI anirApharyan / / dadiyo vizatirati cAraphAraNavikalpA yathAgarma nirdizyante / tathAhi mUlArA--1 tatra darpo'neka prakAraH / krIDAsaMgharSoM vyAyAmaH, kuhaka, rasAyanaseSA, hAsya gItazrRMgAro, dhApana, plavana mityAdikaH / pramAdaH paMcadhA vizrA, kapAyA iMdriyaviSayAsaktatA, nidrA, praNaya iti| athavA saMkliSTahastakarma, kuzIlAnuvRttiH, sAmudrika nimittabhyotipadyakachaMdo'rthazAmAvaidikalairikakasamayamaMtravAdAdivAsyazAla zikSA, kAvyakaraNaM, samitiSva, nupayuktatA. chedanaM, bhedagaM, pepaNamabhidhAno. uyayanaM, khanana, yaMdhanaM, sIvana, prakSAlana, raMjana, veSTanaM, adhanaM, pUraNaM, samudAyakaraNa, lepanaM, kSaparNa, Alekhana ityAdiko'nekaprakAra: bhamAdaH / anAbhoga upayuktasyApi aticAraNAM samyaganavabodhaH / ApagA ApagApurabanbhatsthAnAM mahAyAtApAnavANidhAraparacakakarodhAdhuesargaH / AturatvaM rogazokavedanobhedAtrethA / tittijiMdA dvedhA rasAmaktatA mukharatA ceti / 7 piTAipayogidravye kimidaM sacittamutAcisamiti saMdehe satyapi tarjanabhedanatakSaNAdikaraNaM / piMDAdervA kimatrodmAdidoSopahAtirAsti na veti shNkaayaampyupaadaanN| 8 sahasAkAro'zubhasya manaso vAco vA jhaTiti pravRttiH / / 9 bhayaM ekAMtAyo vasatI stenavyAlAdiratra pravekSyatIti dvArasthaganam / 10 pradoSastItrasaMjvalanakaSAyapariNAmaH // 11 mImAMsA svasya paramva vA balalAghavAdiparIkSA / athavA prasAritasya karasyAkuMcanaM, AkuMcitasya vA prasAraNaM, dhanuSAdhAropaNaM, upalAmukSepaNavizeSaNadhAvanaM, vRtikaMTakAdyuplaMghana, pazusaryAdInAM maMtrAparIkSaNAvadhAraNaM, opadhIcIryaparIkSaNAyamajanasya vA prayogaH / , vyasayojanayA sAnAmekeMdriyANAM vA sammAnaparIkSA / / 11 ajJAnAM AparaNaparzanAtavAcaraNa, ajJAninA upanI tasva udgamAdidoSaduSTasya upakaraNAdeH sevana vA / / 13 438 Page #834 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AvAsa 814 sno dehoradhivasanikalanAmanagaradezabaMdhupAzramveSu mamatvapariNAmaH / tena gaI zarIraM zItAdinA cAyana ini kA (nAmisevanaprAvaraNamahaNamrakSaNodvartanAyupacAro'ticAraH / tathA mamopakara vinazyati iti pichvinaashbhyaadprgaarjnm| kamaMDalvAdInAM prakSAlana, tailAdinA vA mrakSaNa, vasatestRNAdyapasAraNaM bhajanasadinivAraNaM baa| bahUnAM yatInAM prazanaM madIyaM kulaM na sahate iti bhASaNaM vA / praveze pArzvasthAdInAM vaMcanopakaraNAdidAnaM vA / tadudhanAsamarthanA vA / / 15 gAravaM RddhirasasAtAsaktiH tena pariyAre lobhAtparakIyaspa priyavacanAdInAM AtmasAtkaraNa vA, gaMdhamAlyatAMnUlAdisevana, aniSTa rasatyAgeSTarasAda, yathaSTabhojanazayanAditatparatvaM ca / 15 anAtmavazatvaM-unmAdapittaprakopapizAcAvezAdinA pArataMtrya, jJAtibalAtkAreNa vA gaMdhamAlyatAMbUlAdisevana, pratyAyAtamojana, rAtribhojanaM vA / svIbhirnapuMsaka balAnmaithunamavatanaM vA | 16 Alasya svAdhyAyAvazyakezvanutsAhaH / 17 upadhiyAnayoga, pracchannamanAcAre pravRttiH, pradAtR jhAvA anyebhyaH pUrva tantra pravezaH kAryApadezena yathA pare na jAnanti tathA / bhaTraka bhuktvA virasagazanaM bhuna iti kathana / glAnasyAcAryAdeyAvatyaM kariSyAmIti kiMcidgRhItvA svayaM tasya sevA / 18 svapnAMtaH suptasthAyogyasevana / 19 palikuMcanaM dravyAdiviparyayeNAticArakathanam / yathA sacittaM sevitvA apittaM sevitamiti bakti / svAvasthAne kRtaM mArga kRtamiti / subhikSe kRtaM durbhikSe kRtamiti / vivA kRtaM rAtrauM kRtamiti vA / tInakrodhAdikRtaM madaMkrodhAdikRtamiti vA / 2. svayaMzuddhiH-akRtAlocanena yatinA yAvatsUriH prAyazcittaM dadAti tAvadidaM me prAyazcittaM iti svayameva tadgRhItvA evaM mayA svAddhiranugmiteti nivedanam / ukta na. ekadviAtri catuHpanApIkAMgivirAdhana / / asUnRtavacaHsteya maithuprayasevane // darzanajJAnacAritratapasA pratikUla // udmotpAdanAhAradakSaNAnAM niSevaNe // durbhikSe marake mArge vairicauranirodhane / yo'parAdho'bhavatkazcinmanovAkAyakarmabhiH / / sarvadoSakSayAkAMkSI saMsArazramabhIlukaH / / Aloyayati sarva kramataH purato guroH || Page #835 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAmaH artha--dapake aneka prakAra haiM. krIDA spardhA, vyAyAma, kapaTa, rasAyanasevA, hAsya, gIta aura zrRMgAramUlArAdhanA vacana, dauDanA aura kRdanA ye darpake prakAra hai. pramAdake pAMca prakAra haiM-vikathA, kalAya, iMdriyoMke viSayoM meM AsAna, nidrA aura sneha. athavA saMkliSTa hastakama, kuzIlAnuvRtti, bAhyazAstra, kAnyakaraNa, aura mamiti meM upayoga -denA nemakA hai chadana karanA, bhedana karanA, pIdhanA, AghAta karanA, cubhanA, khodanA, vAMdhanA, phAhanA, dhonA, raMgAnA veSTana karanA, gUMthanA, pUrNa karanA, ekatra karanA, lepana karanA, phekanA, citra banAnA ityAdi kAryako saMkliSTa hasta karma kahate haiM. - strI purupake lakSaNoM kA varNana karane vAle zAstrako nimitta zAstra kahate haiM. jyotirjJAna, chaMdaHzAstra, arthazAstra, vaidyakazAstra, laukikazAstra, maMtravAda ityAdi zAkhAko bAhyazAstra kahate haiM. upayoga dekara bhI jisase aticAroMkA samyagjJAna nahIM hotA hai usako anAbhogakRta aticAra JI kahate haiM. athavA mana dUsare taraphase laganepara jo aticAra hotA hai vaha bhI anAbhoga kRta hai. . nadIpUra, agni laganA, mahAyAyu bahanA, dRSTi honA, zatruke sainyase ghirajAnA, ityAdikaH kAraNoM se honevAle aticAroMko ApAta aticAra kahate haiM. rogase pIDita honA, zokase duHkhita honA, vedanAse vyathita honA, aise ArtatAke tIna prakAra hai isa se honevAle aticAroMko AtatAticAra kahate hai. rasameM Asakta honA aura bahuta baDabaDa karanA isa kAryako tittiNadA aticAra kahate haiM. zaMkita-picchikA vagaire upayogI dravyoM meM ye sacitta hai yA acita haiM aisI zaMkA utpanna honapara bhI moDanA, phoDanA, bhakSaNa karanA, AhAra aura upakaraNa aura basatikA ye padArtha udganAdidoSa rahita hai athavA nahIM hai esI zaMkA Anepara bhI unako svIkAranA yaha zaMkitAticAra hai. sahasA-azubhavacanameM aura azubha vicAroMmeM vacanakI aura manakI tatkAla avicArapUrvaka pravRtti honA isako sahamAticAra kahanA cAhiye. bhayAticAra-ekAnta sthAnameM vasatikA honese sarpa, duSTa pazu, cAya vagairaha prANI praveza kareMge isa bhayase vasatikAke dvAra baMda karanA. Page #836 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlAra bnaa| __pradApa * saMjvalana kapAyoM kA nIya pariNamana honA arthAt unakA tIbra udaya honA. pAnIka UparakI lakIra, ali ke UparakI hakIra, jamInaka UparakI lakIra, aura patthara para ukArI huI lakAra hana ke samAna krodhaka cAra prakAra hai. isa prakArase gAna, gAya, lobhaka bhI dRSTAMta zAstrAMtara se samajha lenA cAhiye. inama honevAle anicAroM ko padopAnicAra kahata hai. mImAMsA-apanA bala aura dusarakA bala isameM kama aura jyAdA kisakA hai isakI parIkSA karanA isase honevAle aticArako mImAMsAticAra kahate haiM. phele hue hAthako sameTa lenA.kuciH sana bhaeko hosa samAkara sajja karanA, patthara phekanA, mATIkA DelA pheMkanA, bAdhA denA, maryAdA-bADako ulaMghanA, kaMTakAdikoMko lAMdhakara gamana karanA pazu, sarpa garaha prANioMko maMtra kI parIkSA karane ke laye pakaDanA, aura sAmarthyakI parIkSA karane ke liye aMjana aura cUrNako prayoga karanA. dravyoMko mayoga kara basa aura ekeMdriyoM kI utpatti hotI hai yA nahIM isakI parIkSA karanA ina kRtyoM ko parIkSA kahate haiM. aise kRtya karaname vratoMmeM dopa utpanna hote haiM. ajJAnAticAra-ajJa jIvoMkA AcaraNa dekhakara svayaM bhI caisA AcaraNa karanA, usameM kyA dopa hai isakA jJAna na honA, athavA ajJAnIke lAya, udgamAdi doSoMse sahita aise upakaraNAdikoM kA sevana karanA aise amAnase aticAra utpanna hote hai. __ zarIra, upakaraNa, vasatikA, kula, gAMva, nagara deza, paMdhu aura pAzvasthAna inameM ye mere haiM esA bhAva utpanna honA isako snaha kahate haiM. isase utpanna hue doSoMko snehAticAra kahate haiM. yaha ThaMDI havA mere zarIrako pIhA denI hai aisA vicArakara caTAIme usako DhakanA, agnIkA sevana karanA, grISma RtukA tApa miTAneke liye vanagrahaNa karanA, baTana lagAnA. sApha karanA. telAdikAMse karmaDalu vagairaha padArtha svaccha karanA, dhonA. upakaraNa nATa homA isa bhayana usako apane upayoga na lAnA, jaima picchikA jhaDa jApagI dama bhayama upaga jamIna, zIra, pustakAdika sApha na karanA. ityAdika aninArAko upacArAticAra yaha saMjJA hai. vasatikA kA taNa kAI pazu khAtA hogA to usakA nivAraNa karanA, vasAnakA mana hotI ho no usakA nivAraNa karanA, bahotase yati merI vasatikA meM nahIM Thahara sakate hai aisA bhASaNa karanA bahuta muni praveza karane Page #837 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzthAmA 817 lage to unapara kruddha honA, bahuta yatioM ko vasattikA mata do aisA kahanA, vasatikA kI sevA karanA athavA apane kulake munioM kI sevA karanA, nibhittAdikoM kA upadeza denA, mamatvase grAmameM, nagarameM athavA deza meM raha. nekA niSedha na karanA, apane saMbaMdhi yatioM ke sukhase apane ko sukhI samajhanA aura unako duHkha hone apane ko bukhI samajhanA, pArthasthAdi munioNkI vaMdanA karanA, unako upakaraNAdika denA, unakA ullaMghana karane meM sAmadhye na rakhanA. ityAdi kRtyoMse jo dopa hota hai unakI AlocanA karanI cAhiye. saddhikA tyAga karane meM asamartha honA, Rddhi meM gaurava samajhanA, parivAra meM Adara rakhanA, piyabhASaNa karake aura upakaraNa, dekara parakIya vastu apane vaza karanA isako Rddhigaurava kahate haiM. iSTarasakA tyAga na karanA, aniSTa rasameM anAdara rakhanA, isako saragaurava kahate haiM. atizaya gojana karanA, atizaya sonA isako mAtagaurava kahata haiM. ina doSAkI AlocanA karanI cAhiye. parake vaza honese jo aticAra hote haiM unakA vivecana isa prakAra hai-unmAda, pitta, pizAca hatyAdi kAraNAse paravA honese aticAra hote haiM. athavA jJAnika lokoMse pakaDanepara balAtkArase itra, puSpa vagairahakA sevana kiyA jAnA, tyAge hue padArthIkA bhakSaNa karanA, rAtribhojana karanA, mukhako sugaMdhita karanevAlA padArtha, tAMbula bagaraha bhakSaNa karanA, strI athavA napuMsakoMke dvArA balAtkArase brahmacaryakA vinAza honA, ese kArya paravazatAse hAnaya aticAra lagate haiM. pRcchanA. anuprakSA vagairaha cAra prakArake svAdhyAya aura avazyaka kriyAoMmeM anAdara Alaya karanA. inakI AlocanA karanA pakakA katavya hai. abadhi zabdakA artha mAyA hotA hai. gupta rItIse anAcArameM pravRtti karanA, dAtAke gharakA bodha karake anya muni jAneke pUrva meM bahA AhArArdha praveza karanA, athavA kisI kAryake nimittase dusare nahIM jAnasake isa prakArase praveza karanA, miSTa padArtha khAnako milane para merekA virasa anna khAneko milA aisA kahanA. rogI munikA kiMvA AcAryakA yAvRtya karaneke liye zrAvakArI kucha cIja mAMgakara usakA svayaM upayoga karanA. aise dopAkI AlocanA karanI cAhiye. svamameM ayogya padArthakA sevana honA usako 'sumiNa' kahate haiM. dravya, kSetra, kAla aura bhASake Azrayasa jo vicAra hue ho unakA anyathA kathana karanA usako 'palikuMcana' kahate haiM, jaise sacitta padA Page #838 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AthAma 818 ryakA sevana karake acittakA sevana kiyA aisA kahanA. acittakA sevana kara maricakA sevana kiyA aisA kahanA. vasatikA koI kRtya kiyA ho to maiMne vaha kArya rAste meM kiyA aisA kahanA mubhikSameM kiyA huA kRtya durbhikSameM kiyAthA aisA bolanA. dinameM koI kRtya karaneparabhI maine rAtameM amuka kArya kiyA thA aisA bolanA. akaSAyabhAvase kiye hue kRtyako tItra pariNAmase kiyA thA aisA gholanA. ina doSAMkI AlocanA karanI cAhiye, AcArya ke pAsa AlocanA karane para AcArya prAyazcitta dene ke pUrva hI svayaM yaha prAyazcitta maine liyA hai aisA kahakara svayaM pAnAMzcana latA hai usako svayaM zodhaka kahate hai. svayaM maiMne aisI zuddhi kI hai aisA kathana karanA, isa rItI darzadike dvArA aticAra hote haiM ve saba kahane cAhiye. aura apane kiye hue aticA ke kramakA ullaMghana nahIM karanA cAhiye. FATAadesSATERISTMAAYBOSOHAraceteranee +IArramARAranMARAHA ." iya payavibhAgiyAe va oghiyAe va sallamuddhariya / / savvaguNasodhikhI gurUvaesaM samAyarai // 614 // sa sAmAnyavizeSAbhyAmAbhidhAya svapaNam // vidhatte guruNA dattAM vizuddhiM zuddhamAnasaH / / 637 / / vijayodayA--iya parva / padavibhAgiyApa ca vizeSAlocanayA yaa| adhikAra va mAmAnyAlocanayA / / salaM mAyAzalyaM / uddhariya uddhanya / navaguNasodhinI saryecA guNAnAM zerazAlAcatAnAM nimabhilapana / para vapasaM guruNopadieM prAyAnaM samAdi sambagAle / ropaM denyamA nayA ebamAlocya paMcanAsocAvidhibhivAyopasaMharAta mUlArA-- gugyasaM gurUpani prAyazcittaM / samAdi ra di sa.gyaparopa: syaganA hAsi / rAmA caradIti vA pAThaH / tatra roSAdityAMganAnuniSThatItyarthaH / artha-vizeSAlocanA karake athavA sAmAnyAlocanA karake mAyAzasyako hRdayase nikAlakara darzana, jJAnacAritra aura tapazcaraNoM meM zuddhikI abhilASA rakhatA huA guruke dvArA kahA huA prAyazcitta ropa, dInatA aura azraDrAnakA tyAgakara kSapaka grahaNa karatA hai. Page #839 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 819 AlocanA ke doSoM kA yahAM taka varNana kiyA. aba gurUke Age AlocanA karate samaya svataH kI niMdA karanI cAhiye. parihAryAlocanAdoSAnuktvA gurusakAze AlocanAniMdanA gupyanItikadAvI va maNuso AloyaNadio gururAyAse || hodi acireNa lahuo uruhiyabhArova bhAravaho // 615 // manuSyaH kRtapApo'pi kRtAlocananiMdanaH || saMpadyate laghuH sadyo vibhAse mAvAniH // 638 // vijayodayA - pAvo vi masso kRtapApo'pi manuSyaH samarjitAzubhakarma saMcayo'pi rathaH | athavA pasyAzubhakarmaNaH kAraNabhUtA'saMyamAdiriha pApazabdenocyate, tenAyamarthaH kadapAvo'vi kRtAsaMgamAdi ddaa| Aloya dio kutAlocanaH kRtanizvika gurusayA se gurusamIpe / hodi bhavati / acireNa bahuo laghutamaH / udayimArogya bhavatAritabhAra iva bhAravaho bhArasya ghoDA // evaM doSAnuktyA guNAnvaktamAlocanAniMdAmAhAtmya mrAdda--- mUlArA - Aloyadio tAlocanaH kRtaniMdanA / uhugo doSazuddhaH / etena guNA nirUpitA doSaviparya yarUpatvAtteSAM / urudibhAroSya avatAritabhAra iva / niMdAkA mAhatmya AcArya kahate haiM atha - azubhakarmakA saMcaya jisane kiyA hai aisA bhI manuSya yadi guru ke samIpa AlocanA aura apanI niMdA karegA to bahota bojhA mastakapara se utara jAnepara bhAravAhI manuSya jaisA sukhI hotA hai vaisA zIghra sukhI hotA hai. athavA pApake azubhakarmake kAraNabhUta asaMyamAdika ko bhI pApa kahate haiM. isaliye yahA~ dusarA artha isa prakAra samajhanA cAhiye - jisane asaMyamAcaraNa kiyA hai vaha bhI manuSya gurukaM samIpa jAkara dIpAMkI AlocanA aura niMdA karegA to bhAravAhI manuSya bhAra uttaranese jaisA sukhI hotA hai vaisA mukhI hotA hai. AzvAsaH 4 ' ' Page #840 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Parenese mUlArAdhanA AzvAsa bhAvazuddhArthI AlocanA asalyA bhAvazuddhau ko yA doSa ityAha subahussudA vi saMnA je mUDhA sIlasaMjamaguNesu // Na uti bhAvamuddhiM te dukvaNihelaNA hoti // 616 // bhAvazuddhiM na kurvanti bhavanto'pi yahuzrutAH // caturaMga vimuDhA ga duHgnapIDayA bhavanti te / / 635 / / vijayAdayA-sugrahamacA vi saMvA rASTra banuzrutA api santaH / je mUDhA ye mUDhAH / sIlasaMjamaguNesu zIle kSamArike dharma, saMyame, yaMtaSu guNeSu mAnadarzanatapAsa ca / mAvasudi pariNAmena zuddhi / Na udheti nopayAMtita dukkhaNi helaNA duniSNIcyA | hAni bhavati / bhAvazuvadhabhAve doSamA--- mRlaga-maMtA saMtaH / muddhA mugdhAH / grIlaM uttamakSagAdi guNAH jJAnadarzanavapAMsi : pa veMti nopayAMti / / bhAvayadi mAtra zAda / durananimeNA tuniSIyA bolaNA iti pATe duHgyagRhAH ityarthaH / pariNAmoM kI nirmalatA karane ke liya AlocanA kI jAtI hai yadi bhAvadrikI prApti na ho to usase kyA nukasAna hotA hai yaha dikhAta hai.-- artha-jo muni mahAvidvAna hokara bhI kSabhAdikadharma, saMyama, brata, jJAna, darzana aura meM yadi bhAvAdviyukta nahIM hote haiM ve isa saMsArameM nAnA duHkhoMse pIDita hote haiM. .-- -- - - kRtAyAmAlocanAyAM guruNA kiM kartavyamityata Aha AloyaNaM suNittA tirakhutto bhikkhuNo uvAyeNa // jadi ujjugotti Nijai jahAkadaM paThThavedavyaM // 617 / / vikRtvAlAMcanAM zuddhAM bhikSovijJAya natyataH / / sa madhyasthI rahasyajJo datte zudi yathocitAm // 640 / / vijayodayA - AloyaNaM AlocanA / suNicA zrutvA / tipakhuttA triH pRSTvA ! bhiSANo bhikssoH| ubAyeNa OMERATORS 820 Page #841 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mudArAvanA 821 upAyena / jadi ujjugottiya yadi Rjurayamiti vacanena aAcaraNena vA jJAyate prAyeNa RjutA yathA anujorbhAvazujAbhAvAca vyavahAriNaH prAyazcittaM prayacchati sUrayaH / bhAvazuddhimaMtareNa pApAnapAyAt ratnatrayasya niraticAratvA bhAvAt // kRtAyAgAlocanA guruNA kiM kartavyamityata Aha zrutaM mUlArA tikkhutaM zrInvAyana / uvAeNa manaH ahAtha | athavA kIzo'parAdhaste vismRta maneti vA / anumati Rjurayamiti / gajjadi sAyane vacanena Acarathena vA / jayadhAkRtaM nAi pApaM ta na AlocanA karaneke anaMttara guruko kyA karanA yogya hai isa praznakA uttara artha- saMpUrNa AlocanA sunakara guru kSapakako tIna vAra upAyase pUchate haiM arthAt tumane konase aparAdha kiye haiM dhyAna meM nahIM rahe haiM punaH kaho aisA tIna bAra pUchate haiM. yadi yaha apaka sarala pariNAmakA hai aisA guruke anubhava AjAya arthAt kSapakake AcaraNaye aura usake vacanase guru usakA niSkapaTapanA athavA kapaTIpanA jAna lete haiM. yadi yaha kSapaka kapaTI hai aisA dIkha par3egA to ve usako prAyazcita nahIM dete haiM. pariNAmakI nirmalatA na honese pApakA nAza hotA nahIM. aura ratnatraya meM niraticArapanA AtA nahIM. RNI itarA yA AlocanA kIzI yasyAM satyAM prAyazcittaM dIyate na dIyate ityatra Aha Adurasale mose mAlAgararAya kajja tikkhutto // AloyaNAe bakAe ujjugAe ya AharaNe 618 // rAjakAryAturAsatya sazalyAnAmiva tridhA // doSANAM pRcchanA kAryA sUriNAgamavedinA // 642 // vijayA durasale Aturo vyAdhitaH sa vaidhena te / kiM bhuktaM ? kimAcarita kITazI vA rogasya vRttiriti / rAjyamapi zarIranaMtriH priishyte| zuddhatA vraNasya jAtA na veti / rAjakajjaM nikakhutto rAjAAzA kArya kimevaM kariSyAmIti triH pRyate Aloya rAjakajjaM nikhusI rAkSA AkSa kArya kimevaM kariSyAmIti triH punyaM yAra kA bakAyAH / jugAra yaadv| AharaNetAH yadi vAratrayamadhyekarUpeNa bakti tato rAjya anyathA anyadAca yati grAkSaM // BITATA: 4 821 Page #842 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AyAma hayAdhitaH zalyaM mopo mAlAkAro rAjakArya caitAni paMca yathA tripacchayante nayA AlocanA manI yakA cati jJAtuM vipaNanyA / badi vAratrayamadhyekarUpeNa vani tadA yI pAzcimAdI andAnA pAyana dAnA yogyetyupadeSTunAha - mUlAra--- magaduretyAdi / timavutto nInArAna / gAgAmAlocanAyAmAturAdaya: paMca AharaNa dRSTAntA bhavanti iti saMbaMdhaH / tatrAturaH zriH pRcchayate baiMchana ki bhuktaM kIdRzI ca rogapravRttiriti / tathA zalyaM triH pratyaMta anna se kaTakAdirini / tathA mopa dravyApahAra phira cora-gatimiti vinA kicana / nathA mAlAkAro'vitra guha yate / kiyanmulyA taba puSpamAleti / tathA rAjJA AjJApitaM kArya viyate kimevaM kariSyAmIti / eva mAlocanApi triH parIkSyase kIDazo'parAdhaste punaH kathayati / sarala AlocanA athavA vakra AlocanA kaisI samajhanA ! jisake Upara prAyazcitta denA na denA avalaM. vita hai / isa praznapara AcArya uttara dete haiM. artha-rogIko vaidya tIna bAra pUchate haiM:-tumane kyA khAyA hai ? tuma kaisI prati karate the? aura tumAre rogakA kyA hAla hai| zarIrameM yadi zastra athavA kAMTekA agrabhAga ghusanepara yahAM hI kATA ghusa gayA hai nA? aba vraNa acchA huvA hai nA? aisA tIna cAra pUMchate haiM. kisIke yahAM corI hogaI ho to tujhArA cora kyA kyA mAla lUTakara le gaye haiM aise tIna bAra pUMchate haiM. mAlAkArako bhI tuhmArI isa puSpamAlAkI kyA kImata hai ? isa prakAra tIna pAra pUchate hai. rAjakAyeke lie bhI aisA hI tIna bAra pUchate haiM arthAta yaha kArya meM kara kyA? 1) usI prakAra AlocanA vakratAsa yA saralapanAse kI gaI hai isako jAnane ke liye tumAre aparAdha kaise haiM punaH kaho aisA tIna bAra bhI usane ekarUpase hI aparAdhoMkA kathana kiyA to samajhanA cAhiye ki isakI AlocanA saralA hai yadi vaha bhinna bhinna prakArase kahegA to isakI AlocanAmeM mAyAcAra hai aisA samajhanA cAhiye. 22 paDisevaNAticAre jadi No jaMpadi jadhAkama savve // Na karoti tado suIi AgamavavahAriNo tassa // 619 // Page #843 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 823 doSAnna prAMjalIbhUya bhASate yathazeSataH // na kurvanti tadA zuddhiM prAyazcittavicakSaNAH / / 642 / / vijayodayA - DiseNAticAre pratisevanAnimittAnatI vArAm / tatra sevA catuvidhA upakSetrakA bhAvi kalpena dravyasevA triHprakAza satrittamaci mizramiti dravyasya trividhatvAt / cittaM jJAnaM tathA ca prayogaH- vittamAjagatale jamiti yadvA nizabdenAbhidhAnaM maha ciMtanAtmanA vartate iti savitaM jIvazarIratvenAvasthitaM putraladravyaM na vidyate cittaM AtmA tadavi mizrA sacittAvittapukhasaMhatiH / pRthivyaptejovAyuvanaspatayaH jIvaparigRhItAH sanibhazabdenocyate / acinaM jIvana parityaktaM zarIraM tayorupAdAnaM kSetrAdipratisevanA yojyA jadi No saMpadi na kathayeyadi / jahAka vathAkramaM / sa sarvAn sthUlAnsU zramazyAtivAn | yA karaMti na kurvanti / tado tataH / tassa sodhi tasya zuddhi | AgamavaddAriNo AgamAnusAreNa vyapaharataH // ettha du ujjugabhAvA vavaharidravtrA bhavati te purisA // saMkA pariharidA so se pahAhi jahi trisuddhA || 620 || iti vacanAt sarvamavicAra niSezyata eva RjutA, tasyaiva prAyazcittadAnaM / yathAvadoSAnAlocane prAyazcittaprayogAbhAvaM bhAvayati - mUlArA - paDileSaNAdicAre dravyAdicatuSTayavirAdhanAnimittAnaticArAn / yA uMTena kathayati / / artha - dravya, kSetra, kAla aura bhAvake zAzrayase utpanna hue doSoM ko pratisevanA kahate haiM. isa sevanAke dravya, kSetra, kAla aura bhAva vikalpoMse cAra bheda haiM. dravyasevAke tIna prakAra hai. sacitta dravyasevA, acita dravyasevA, aura mizradravyasevA. citta zabdakA artha jJAna hai. 'cittamAtra jagatatvaM ' arthAt jJAnamAtra jagatkA tatva hai. yahAM jJAna AtmAse kathaMcida abhinna haiM. athavA AtmAmeM rahanese AtmA ko bhI jJAna kahate haiM. isa A mAke sAtha jo pudgala padArtha rahatA hai usako sacina kahate haiM, arthAt jIvakA zarIra banakara jo pugala rahatA hai| usako sacita kahate haiM, jisa puilameM AtmA rahatA nahIM hai usako acitta kahate haiM. sacina aura acitta pugake ekarUpa hue samudAyako sacicAcitta pugala kahate haiM. adhike dvArA svIkAre hue pRthvI, havA, pAnI, abhi vanaspatiko sacitra kahate haiM. jIvake choTe hue zarariko acitta kahate haiM, kSetrAdinimittase vo jo aparAdha hote AdhAra 823 Page #844 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanAH deva haiM ve yadi kSapaka kramase na kahegA to arthAt sUkSma aura sthUla aparAdhoMkA kathana nahIM karegA to prAyazcitta zA srake jAtA AcArya usako prAyazrita nahIM dete haiM. isa vizva Agama meM aisA kahA hai jo amAvase AlocanA karate haiM aise guru prAyazcita dene yogya haiM. aura jinake viSaya meM zaMkA utpanna huI ho unakI prAdhina AcArya nahIM dete haiM. isase yaha siddha huA ki sarva aticAra nivedana karanevAle meM hI RjutA rahatI haiM. usako hI prAyazcita denA yogya hai. 2 paDisevaNAdicAre jadi Ajapadi jahAkramaM savve // kuti to sodhi AgamavavahAriNo tassa / / 621 // niHzeoi nazana kuna vyavahAravizAradAH // 643 / / gAthA / yathAvadoSAdo pratiyogAna mUlArA--paSTam artha -yadi dravya, kSetra, kAla aura bhAva ke Azraya se hue saMpUrNa doSa kSapaka anukramase kahUMgA to prAyavidAnakuzala AcArya usako prAyazcita dete haiM. dAmiyAnA ke kartavyamaya samaM cimma chedasuhAga rANI se !! to AgAja karedi sute atthe ya / / 622 // samyagAloca nena sUtraM mImAMsate gaNI // anAloce na kurvanti mahAntaH kAMcana kriyAm // 644 // kathayati AzvAsa 1 824 Page #845 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUgArAdhanA AzvAsA 825 jJAtvA vakrAnavakA vA sUrirAlocanAM yate // vidadhAti pratIkAra zuddhirAsti kuto'nyathA // 645 / / vijayodayA-khyageNa samma Alocimmi kSapakena samyagAlocite / devasudajA, gagaNI so chedasUgama sUmiH sH| to pacAla / bhAgamamIgaMsa bhAgavicAra karedi karoti / kathaM ? sutte ya atthe ya sUtre ca arthe na / mUtraM asya cAyamartha iti aparAdhasthaMbhUtasya idaM prAyazcittamanena sareNa bheda nirviiti mAgnirUpayati / / yazinA nirdoSabhAlonita mUriH kironIyavAha-- gUlAmA-dada mujANa gagaNI prAyazrirAsUtra AcAryaH / AgamamImasa / prAyazcittazAstravicAraNA / sute ya asya ya idaM nUvamasya vAyArtha iti vicArapratItyarthaH / patike dvArA nirdoSa AlocanA kiya jAnepara AcArya kA kyA katavya hai isa zaMkA kA uttara kahate haiM .. artha-- kSapakamuni jatra nirdoSa AlocanA karate haiM prAyazcittasUtrake jJAtA AcArya taba Agama se aparAdhoMkI parIkSA karate haiM. arthAt yaha prAyazcittako batAnevAlA sUtra hai, isakA yaha artha hai, isa aparAdhako yaha prAyazcitta denA yogya hai, isa satra ke dvArA yaha prAyadhisa batalAyA hai. ityAdirUpasa AcArya prathama prAyazcitta kA vicAra karate haiM. pariNAmazca nirUpamitanyamanadIyaH kimarthabita Aha-- paDisevAdo hANI aTThI dhA hoi pAvakammassa / / pariNAma da jIbamma satya tivvA va maMdA vA / / 623 // jAnasya pratisaMcAno hAnivRddhizca dehinAm / / pApasya pariNAmana tavA maMdA ca jAyate // 646 // vijayodayA--gaDisevAdo jAnasa pAtrAmAmmama pariNAmeNa hANI yahI bA hodi| kIrazI? tivyApamaMdA bAiti padavaTanA pratisecanAto jAtasya pApakarmaNaH pariNAdasena pAzcAtyena karaNena zAnircA vRddhiA bhavati / tIyA hAnistImA vRddhiH / maMdA vA hAnirmadA yA yuviH / / yathA prAyadhina nirUpayatA pUraNA anipArasahabhAdI taduttarakAlabhAdhyaSi kSapakasya pariNAno nirUdanayI yamaH . . Page #846 -------------------------------------------------------------------------- ________________ NO mRlArAdhanA ASa 826 mahArA- paDhisevAdo asaMyamAdisevanAjAtasyApi pApasya pAtrAtyA abhAzubhapariNAmena tIdhA maMdA vA vRdririva hAnisabAlocanAkAle syAditi saMbaMdhaH / sAmAnyanApi kRtahAnivRddhitInamaMdatrasyApana metena prtiptvym| tathA coktam jAtasya pratisevAto hAnirvazizca devidAm / pApasya pariNAmena nItrA maMdA ca jAyate || AcArya kSapakake pariNAmakA bhI vicAra karata hai. usakA vicAra karane kI kyA AvazyakatA hai isakA uttara kahate haiM artha-asaMyamAdikame jI pApakama huA thA usakI AlocanA karane ke anaMtara yadi zubha pariNAma tIna e hoMge to pApakI tIna hAni hogI, yadi zubhapariNAma maMda hue hAnI pApA maMda hAni hogI jananIna asayabhasa vA naMda asayamase pUrvakAlameM tIna pApavRddhi athavA maMda pApAddha duI thI vaise AlocanAke anaMtara zubhapariNAmakI tIvratA yA maMdatAsa tItra yA maMda pApakI hAni hotI hai, - - - tadubhayaM vyAkhyAya gAthAdvayamuttaram - sAbajjarsa kilicho gAlei guNe NavaM ca Adiyadi // puvakada va daheM so duggadibhavabaMdhaNaM kuNadi / / 621 // sthiratvaM nayate pUrva saMsArAsukhakAraNam / / eteSAM cinute pApaM saMkliSTaH kSipeta guNam / / 647 / / vijayodayA-sAvajasaMkiliho sAvadhasaklezo dviprakAraH / saha adhana pApena vartata rati mAvadya ekA / anyastu sakne zazcittabAdhA / natu sAvadyaH / jJAne ghimalaM kiM mama na jAyane, saMpUrNa vAri zarIraM yA kimarthamidamatidurale tapoyogAsamiti pacamAdikastanirAsAya sAbara vizeSaNaM sAbadyasaMkliA : / gAledi guNe gAlayati guNAna darzana zAnacAritrANi / NavaM ca Adiyadi Adate ca abhinaya / puvakA cadaI kuNadi pArjitaM ca dIkaroti / kAyapariNAmanimittatvAt sthitibaMdhasya / duggadimayakAraNaM durgatayaH nArakatyAdayaH vidhinavadanAsahasaMkulAtAsa bhayaM vaI yati, yatkarmAzubhaM tadAdatte sthirayati / / HONE Page #847 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUcArAdhanA Azcama 827 tadubhayaM vyAkhyAtuM gAthAdvayamAha malArA--sAyajasaMkilicho sapASaruklezAviSTaH / vAnaM mama piMgalaM ki notpadyate, cAritraM vA saMpUrNa, zarIraM rA kimidaM mamAvilaM tapoyogAkSamImatyAdiciyAvAmAtrAtmaka lAzayabaradhdArtha sAvanAvizaraNam / guNa svamyaktvAdIn / dadaM viraM / duggadimayabaMdhaNaM durgatipu nArakatvatiyakakumAnuSatvakudevatvabhava bhramaNeSu bhayaM duHkhAtrA so / badhyase jIvana saMvaddhaM kriyate yena tatpApakarma / uktaM ca sviratvaM nayate pUrva saMsArAsukhakAraNam / ... navaM saMcinuve pApaM saMkliSTaH kSipate guNam / / pariNAma aura pApa baMdhakA varNana artha-- sAvadha saMkleza do prakArakA hai. pApase yukta saMkleza, aura kevala saMklaza. mereko nirmalajJAnako mApti kyoM nahIM hotI hai ? saMpUrNa cAritra kyoM nahIM prApta hotA hai ? merA yaha zarIra kyoM itanA durbala hai, kyoM usase tapa aura yogakA kaSTa nahIM sahA jAtA hai ? isa prakArake vicAra ko saMkleza nAma hai isa saMklezako bhinna dikhAneke liye sAvadha yaha vizeSaNa saMklezake pIche diyA hai. jisase phakta manako pIDA hotI haiM aisa pApayukta saMkleza pariNAmoMse samyagdarzana, jJAna aura cAritra ina guNoMkA nAza hotA hai, navIna pApabaMdha hotA hai aura pUrva pApakarmoM meM vRddhi hotI hai. kyoM ki kaSAyapariNAmoMse sthitibaMdha hotA hai. hajAroM vicitra vedanAyeM jisameM hotI hai aisI nArakAdika avasthAoMkA sAvadha saMkliSTa pariNAma kAraNa hai. jo navIna azubhakarma AtA hai vaha isa pApayukta pariNAmoMse AsmAmeM sthira ho jAtA hai. paDisevittA koI ecchattAtreNa ujjhamANamaNo // saMvegajaNidakaraNo desaM ghAejja sarva vA // 625 // kRtvApi kalmaSaM kazcitpazcAttApakRzAnunA / / dayamAnayanA dezaM sarva vA hanti nizcitam // 618 // vijayodayA-paDisebittA koI kazcitkRtAsaMyamAdhiseyano'pi / panchayAyeNa ujjhamANamapo pazcatApena daha sarva vA hasti nizcitam / / 64 lAmo pAlApana vaH / Page #848 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAnA STAR AkA maancittH| saMvegajaNidakaraNo saMsArabhIratAjaninasaMgamanakriyaH / vasaM savyaM vA ghAdejja AtmAbhinavasaMcitakarmapuralarabaMdhaikadezanirjarA vA svIkaroti, kamarataM vA na ghAtayet / yadi madhyamo maMdo yA pariNAmo berza ghAlayati / atha tInaH samastaM rati bhAvaH / / ___ mUlArA-karaNaM saMyamakipA / dasa AtmAbhina saMcitakarmapulaskaMkadarza ghAdajja pAtayet / yadi madhyamo vA pariNAmasvadA deza hantyatha tItrastadA samasta miti bhAvaH / uktAsamaMda zoko / / jAtasya pratisevAlastInA maMdA ca rephasaH / hAniHmatA svabhAvena syAdRddhizcAsatA tathA / / saMkliTo dRDhayanpUrva vanAtyahaH kapan guNAn / hatyaMzato'khila pA tat saMvino'nuzayAttapana / / artha-pUrvakAlameM kisI kSapakane asaMyamakA sevana kiyA thA paraMtu pazcAt usakA antaHkaraNa pazcAttApase dagdha duA. taba vaha samArase bhayabhIta hokara maMyamAnaraNameM tatpara huA. isa maMyamAcaraNa ke prabhAvame navIna saMcita kiye huye pApakarmake skaMdhase ekadezakI nijaMga hotI hai. athavA yadi tIva saMghamAcaraNa ho to usase saMpUrNakA bhI pAna hotA hai, abhiprAya yaha hai ki saMyamAcaraNaka pariNAma maMda athavA madhyama prakArake ho to karmake ekadezakI nirjarA hotI hai aura yadi tIvra ho to sampUrNa karmakA dhAta hotA hai. - -. . -'- to nnch| suttavidU NAliyadhamago va tassa pariNAma / / jaavdie| visujjhadi tAvadiyaM dedi jidakaraNo // 626 // mAlikAdhamAdajajJAtyA pramANaM kurute sudhiiH|| tataH zudhyati yAvatyA tAvI sa parikriyAm // 649 // vijayodayA - to tasmAt / cA zAzvA / sutsavitu prAyazcittasUmanaH suriH| kiM ? tarasa pariNAma kRtAparAdhamya pariNAma / kathaM pariNAmo zAyate iti cet sahavAsena tIvodhastIyamAna ityAdikaM sujhAtameva / tatkAryo paTabhAta , lameva vA paripUracyA, kIragmayataH pariNAmo'ticArasamakAle vRtta / iti / kimiva ? NAligadhamagovya nATikayA yodhamati suvarNakAraH so'gnervalAla viditvA dhamanaM karoti, evaM mUripi asya karma tanutaraM mahati viditvA Page #849 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nAganA AzvAsa uAcadigeNa yAcatA prAyazcittena / zimuzadi vizuddhayati / tAvadiga tAva parimANa prAyazcittaM alpa mahadA dedi dadAti / jida kAraNoM parinitamyAdivattadAna kiyaa| uktArtha prakRne yojayannAda mUlArA-NarUcA jJAtvA / sahabAsena tatkAryopalaMbhAtaracanAhA nizcitya / muttacidU chedrasUtrajJaH / NAligadhammago va suvarNakAra iva / jAbadigeNa cAvatA / alpena mahatA vA prAyazcittena vahinA ca / bisujjhavi vizuddhadhati nirmalIbhavati muniH kAMcanaM ca / jidakaraNo pricitpraayshcittdaanaakreyH|| artha-prAyazcitta zAstrajJa AcArya jisane aparAdha kiye the aise kSapake pariNAma jAnakara jitane prAyazcinase. vaha zuddha hogA utanA prAyazcitta usako dete hai. jaise suvarNakAra anike sAmathrya asAmarthyako dekhakara tadanu rupa kama yA adhika havAse usako prajvalita karatA hai baiMse prAyazcitta deneke kAryakA jinako pUrNa paricaya huA hai aise AcArya isakA aparAdha choTA hai yA baDhA hai. isake krodhAdi pariNAma tIvra the yA maMda the isa vipayakA vicAra kara anurUpa prAyazcita dete hai. dusareke pariNAma kaise jAne jA sakate haiM isa praznakA uttara- sahavAsase pariNAga jAne jA sakate haiM athavA usake kArya dekhanepara usake tIvra yA maMda krodhAdikakA svarUpa mAluma hotA hai. athavA jaba tumane aticAra kiye the taba tumAre pariNAma kaise the aisA usako pUchakara bhI pariNAyokA nirNaya kiyA jA sakatA hai. eHIORNO 218 AujbedasamattI timichide madivisArado vejjo // rogAdakAbhihadaM jaha NirujaM AduraM kuNai / / 627 // ullAghIkurute vaidyo vaidyazAstravizAradaH / / yadhAturaM kRtAbhyAso rogAtakAdipIDitam // 650 / / vijayo -AugvedasamattI nitisamastAyurvedaH / tigichide cikitsAyAM / mavivisArado yuddhapA nipuNaH / cAjo nadyaH / rogAtakAmihadaM mahatA alpana vA bAdhinaH pIDita / AduraM vyAdhitaM / jhythaa| NirAja kuNadi vizuddha kroti| 829 Page #850 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA bhAvAsa . 30 saMdhArthakanipuNo vaidyo giNanivAcArya: aparka maMgAramaya karatIni gAthArthanAra mUlArA----AubvedasamacI nitisanastavedyakazAkhaH / tigAchada vikasise / rogAsaMkAmihada apana mahatA kA vyAdhinA pIDitaM / jima nIraja nirAmayaM // artha-jirate samasta pramAgarnedazAsaka dAsa sApta kara liyA hai, jo rogaparIkSaNa karanemeM nipuNa hai aisA vaidya choTe athavA baDe rogoMse pIDita manuSyako auSadhi dekara jaisa nIroga karatA hai usI prakAra evaM pavayaNasArasuyapArago so carittasodhIe / pAyacchittavidaNhU kuNai visuddhaM tayaM khavayaM // 628 / / gaNAdhipaH kRtAbhyAso vyavahAravicakSaNaH / / kSapakaM mralinIbhUtaM nirmalIkurute tathA / / 651 // vijayodagA - parSa padhayapasArasupapArago pravacane yatsArabhUnaM dhRtaM tasya pAragataH / pAyacchittavidaNTra mAyazittakramazaH 1 carittasodhIe caaritrshuddhyaa| tayaM khacayaM taka kSaNakaM / visuddha kuNadi vizuddhaM karoti / mUlArA-pacayaNasArasudadhArago pravacanasya jinAgamasya sArabhUnaM zrutaM prAyazcitasUtra tatsamasta jAnana / / artha--AgamameM jo sArabhUta zrutajJAna hai usameM pravINa, prAyazrina zAstra ke jJAnA AcArya kSapakako prAyaI zcitta dekara usakA cAritra nirmala banAte haiM. sthavire vyAvarNitaguNe bhamatyanyo'pi bhavati niryApaka iti zaMkAyAM kathayati - edArisaMmi there asadi gaNatthe tahA ubajjhAe // hodi payattI thero gaNadharavasaho ya jadaNAe / / 629 // gaNasthite 'satIdakSe sthavire'dhyApake tathA // asti pravartako vRddho bAlAcAyAzca yatnataH / / 652 / / vijayodayA - edArisami byAvarNita puNe / thare sthavire vidyamAne / gaNa gaNastha / tadA tathA / uyanmAe Page #851 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mArAdhanA AghAma: upAdhyAye vA'sati / hodi bhavati / Nijjavabho niryApakaH / pavanI pravatakaH / vero sthavirazciraprajito maargsho| gaNadharavasaho ya bAlAcAryo vA / janaNApa yatnena vartamAnaH |ymaalocnaaryaa mugadopanirUpaNA samAtA // yathoktaguNe gaNAdhipe'dhyApake yA nirdhApake'sani anyo'pi niryApakaH myAdisyanuzAsti mUlArA --dhere vRddhAcArthe / pabattI alpazrutaH samlanayanAdAcaritajJaH pravartakaH / thero cirapratinI mAgataH gAra / gaganabana ho gayA nAyaH niyopako bhayanIti saMvaidhaH / jAgA prasArita vanena pravarImAnaH || AcAyake AdhArayatvAdi guNoMkA pUrva meM varNana kara cuke haiM. ina guNoM ke dhAraka AcArya yadi prApta na ho to anya muni bhI kSapakaka samAdhimaraNa sAdhane ke liye nimopaNapaTanA mAraNa ho sakatA hai kyA isa zaMkAkA uttara . artha--pUrvoktaguNoMke dhAraka saMghapati AcArya na ho tathA ina gugoMke dhAraka upAdhyAya bhI yAda na ho to pravartaka muni athavA anubhavI vRddha muni vA vAlAcArya yannase banAmeM pravRtti karate hue pakakA samAdhimaraNa sAdhane ke liya niyApakAcArya ho sakate haiM. jo jJAnase alpa hai paraMtu sarva saMghakI mayodA yogya rahagI ema Aca'caraNakA jJAna jisako hai usako pravartaka kahate haiM aura jisako dIkSA lakara bahuta dina hue hai aise anubhavI baddha muniko sAdhu kahate haiM. / so kadasAmAcArI sojjhaM kaTuM vidhiNA guru tayAse || viharadi subisuddhappA anbhujadacaraNaguNakakhI / 630 // sa cAritraguNAkAMkSI kRtvA zaddhi vidhAnamaH / / guroraMta samAcArI vizuddha cate narAm // 623 / / vijayodayA- so kadasAmAcArI sakSapakaH kRtsmaacaarH| modI zuddhi / kAda chtvaa| vidhiNAvidhinA / gurusayAse gurusamIpe / biharadi pravartate / suvisuddhappA suSTu vizuDAnmA |dhnbhujdcrnngunnkNkhii abhyuzavacAritraguNakAMkSAsamanvitaH // kRtagurudattaprAyazcittasya kSapakattya dehatyAgocitakAlAprAptAvatarAcaraNaM gAthAzyeyopadizati-- mUlArA--kadasAmAcArI kRtasAmAcAraH / sojha kaTuM zuddhiM kRtvA / Page #852 -------------------------------------------------------------------------- ________________ atalasaTOS mulAsaznA AvAsa artha---jisakA AcAra nidoSa hai aisA vaha kSepaka prAyazcita lekara zAsakathita vidhIke anusAra gurusamIpa rahakara Apaneko nirmala cAritrayaka banAnA huA ratnatrayameM pravRtti karatA hai tathA samAdhimaraNake lie jima viziSTa AcaraNakA mbIkAra kiyA hai usameM usakI hanchA karatA hai. 832 s Starasex evaM vAsArate kA vividha tbokmm| saMthAraM paDivajadi hemaMte suhavihAraMmmi || 631 / / varSAsu vividha spRSTA tapaHkarma vidhAnataH // suravavRttI sa hemanta saMstaraM pratipaNataM / / 654 / / vijayodayA-payaM vAsAratte vrnnkaale| phAsadRNa spRSTvA / viSidhaM nAnAprakAraM / tavokamma tpaakreN| saMthAraM, gaMganAM paDhiyadi pratipadyate / deti zItakAla mudAbahAramisa mukhabihAre anazana samutamya madAnaparizrama na / bhavatina kAla iti susvavihArImanyucyate / - vAsArate vakAra / kAse dUga anudAya / suivihArammi mukho gAnparizramAprAdurbhAvAliTro gigagaganAnanaM ytr| artha--isa prakArase bAMkAlama nAnA prakArake tapa kara vaha kSapaka jisa meM anazanAdi karane para bhI mahAn kaSTakA anubhava nahIM AtA hai ese hemaMtakAla meM saMstarakA Azraya karatA hai. sabbapariyAjhyassaya paDikkamittu guruNo NiogeNa // savvaM samAruhittA guNasaMbhAraM paviharijA // 632 // nisparzavannizcaturaMgadApa gurUpadezena vizuddhacetAH // pravartate zuddhaguNAdhirUDhaH saMsArakAMtAravilayanAya / / 655 // iti gunndossii| vijayodayA- savyapariyArayagastaya sAMsya zAnadarzanacAritraparyAyasya aticArAn / paDikaminu pratinivRtto Page #853 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRgArAdhanA AzvAsaH bhUnyA / guruNiogeNa gurUpadezena / guNasaMbhAra guNAnAM samUha / savvaM kRtsnaM / samAruhitA samyagAruhya / paviharijja prayataMna / AlocanAguNavopAH // mUlArA--sabbapariyAigasya samAna darzanacAritraparyAyasyAticArAn / paDikamitta pratinivRtto bhUtvA / NiogaNa upadezena || AlocanAguNadoSAH / mUtrarA: 24 / aMkataH // 6 // atredamuktAyAMnumodanAya vRttamAdhyayam / / savidyAnivRttirUpamupagurvAdAya sAmAyikaM / / yacchedai vidhiSaratAdibhirupasthApyAyadatyetyapi // vRttaM ghAya utAMtare kathamapi malede'pyupasthApaya-- tyeveti chanaNudhurI gamiha naumyayugIneSu tam / / iti guruhanazayo'jana rodhiguratnatrayala sAnubhAvavyaktasAmAgyasapat // vivara biMbidhInagamAmAyarAgamima bhuSadhA prAyapuNyAvarAya / ityAzAdharAnusmRtagraMthasadameM mUlArAdhanAdarpaNe panaprameyArthaprakAzIkaraNapravaNe kSapaka ratnatrayAzudriSidhAnIko nAma caturtha AzvAsaH // 4 // paMcama aashvaasH| yogyAyAM vasatI gaNAdhipagiga yogyaM zritaH saMsarama / / zubhapAdanasaMyanaiH pati to bhojne vicitre'pi taiH|| saMpAye viganaspRho'pina parityakAMyuSayAMzataH || bhAga maMtramamA vidhAna yatata saMhartumaho'nizam // --- jJAna, darzana, cAritra aura tapake saMpUrNa aticAroMga nivRta hokara arthAt jJAnAdikoMkA nidIpa pAlana pAra guruke upadeza se sarva guNAMka samudAyako hRdaya meM dhAraNa kara ratnatrayameM kSaSaka pravRtti karatA hai, 833 Page #854 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH mahArAdhanA 130 kIrazI vasatiyAgyA kA yA netyetadvayAna uttare. paNa graMthena tathA yogya nirUpayati gaMdhavaNaTTajaTTarasacakkajaMtamgikammapharase ya // gabigAhA pAuhilavaNDarAyabhagge ya // 633 // gAthakA vAdakA nartakAzcAkrikAH zAlikA mAlikAH kAlikA vAMzikAH // kAThikA lauhikA mAssikAH pAnikAH kAMDikA dAMrikAracArmikAkiMThapakAH vijayodayA--gaMdhayaNaTajaTTasmacakataggiphammapharusa 5 nApakAnA, nartakAnA, pAnAmAmA - zA. lAyAM / tilamadanakumakArazAlAyAM ca, rajakapATahikaDIdanaTagRhANAM samIpa / rAjamArgasya yAsamIpabhUtAyA basatI // athavaM svabhyastasamAdhisAdhanasyApyArAdhakasyAyogyaghasatI nivasataH samAdhivyAghAtI bhavatIti yogyavasati tanivAsAya nirUpayiSyan gAthAsaprakena dvitayImapi vasatiM sUtrayati-tatrAdau vAvagAthAdvayamayogyazacyA lakSavitumAha mUlArA---gaMdhaya gaMdharva gItaM / NaTTa nRtyaM / jaTTa istI / assa azvaH / carma cakra kuMbhakAropakaraNaM / jaMta yaMtraM tilanupIlanopAyaH / pharUse zAMkhikamaNikArAdikaH / jattika / kolikaH / raMjaya rajakaH / pADahiya pATahika: tIrikaH / hona: vapacaH / pADa naTaH vaMzAgArohaNatakaH / rAyamagge mahAvala, rAjamArgA vA // konasI vasatikA yogya hai aura konasI nahIM hai isakA vivecana graMthakAra karate haiM. prathamataH ayogya vasatIkA varNana karate haiM-- artha-- gaMdharvazAlA-gAyanazAlA,mRtyazAlA, gajazAlA, azvazAlA, talIkA ghara, kumhArakA ghara,vobIkA ghara, bAje bajAnevAlekA ghara, DoMbakA ghara, bAMsake Upara caDhakara nRtya karenacAlekA ghara inake samIpa jo vasatikA hogI yaha munika liye yogya nahIM hai, jo vasatikA rAjamArgake samapi hai vaha bhI muniyAsake liye yogya nahIM hai. 838 cAraNakoTTagakallAlakarakace puraphadayasamIai ya // evaMvidhavasadhIe hojja samAdhIe bAghAdo // 634 // cAraNA vAraNA bAjino meSakA, madyapAH paMTakAH sArthikAH sbkaaH|| grAvikAH kopAlAH kulAlA bhaTAH paNyanArajanA dyUtakAya vidAH // 657 / / Page #855 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlarAvanA AbA 835 saMti yasyAH sIpa nikRSThakriyA / sA nAyA niSecyA kadAcidaSadhaiH / / pAlagAnisamAdhAnaratnaM sadA nusArakAnArAmadayAm // 65 vijayonyA-cAraNakohagakAlakara kacce cAraNakoTakAdamI, rajakazAlAyAM rabhavaNimAlA / muSa. vATasya vA jalAzayasya vA samIpabhUtAya / evaMcizvasadhIpa IdRzzyA vasatau vasataH / hojja vAbAdo bhavati vyAvAsaH / kasya ? samAdhIe samAyazcitakAmnyasya / iMdriyaviSayA bhanojJAna zabdAnAM rUpAdanAMya sonasAnAmabahulatvAcca dhyAnayino bhavatIti pratiSibhyate byAvarNitA vstiH| mUlArA- cAraNa bhavananAcAryagAyakAdayaH / koTTaya aSTakAH / barddhakizilAkuTaudUkhalikAdayaH / kamAla kalpa pAlaH / karakare kacaM karapatraM 1 puppha puSpavATikA mAlAkArazca / ya udaka vApIkUpAdijalAzayazca / samAdhIe vAdhAdo cittekAgratAyA vinAzo bhavati manojendriyArthAnAM saMnidhAnAchanyAhulyAcca / atra gaMdharvAdipadaiH sAhacaryAdinA gAyakAdayo gRdhnte| tena gAyakAdizAlAsamIpayartimyAM vasatI samAdhikAmaina sthAtavyamiti tAraparyAthaH / ___ukca-gAdhakA bAdakA nartakAzvAkrikAH zAlikA mAlikAH kolikA zikAH // kAThikA lauhikA mArisakAH pAtrikAH / kAlikA vaaNddikaathaamikaacchipkaaH||caarnnaa dhAraNA vAjino mepakA / madyapAH paMDakAH sAdhikAH sevakAH // prAvikAH kopAlAH kulAlA bhaTAH / paNyanArIjanA ghRtakArA biTAH // saMti yasyAH samIpe nikRSTa kriyAH sA na zayyA niSecyA kadAcibudhaiH / pAlayAdiH samAdhAnaratnaM sadA satasaMsArakAMtAravicchedakaM // artha-bhAMda, va stutipAThaka, jahAM rahate haiM aise sthAnake samIpa jo vasatikA hogI vaha bhI muninivAsake liye ayogya hai. jahAM zilAvaTa loka rahate haiM, jahAM baDhaI, pAtharavaTa loka rahate haiM, aura jahAM madya becanevAle loka rahate haiM aise sthAnake samIpa basatikA munikA rahanA yogya nahIM hai, jahA dhotrI loka kapar3e dhote hai usa sthAnake samIpa vasatikA karanA yogya nahIM hai, jahAM kATha karotase vidArate haiM usa sthAnake samIpa basanikA honA yogya nahIM hai. yamIcA aura jalAzayake samIpa basatikA rahanA yogya nahIM hai. aisI vasatikAoNma rahanese cittakI ekAgratAkA nAza hotA hai. iMdriyoM ke manohara viSaya, aura zabdAdika viSaya, samIpa honese dhyAnameM vighna hotA hai. isaliye aisI vasatikAyeM munioM ke liye varNya mAnI hai. Yogeeta Page #856 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA Ama katardi phArtha nityasyottaramAca paMceMdiyappayAro maNasaMkhobhakaraNo jahiM patthi // cidi tahiM tigutto ujhANeNa suhappavatteNa // 635 // paMcAkSayasarI yasa viyatana kadAcana / / dhigumA dhamanI vasyA zubhadhyAnAvatiyane / / 650 / / vimodyaa-vissaayaa| paMcAnAmidriyANA svaviSayAbhimuyanAvapat prakRai gamana / jahiM yasyoM bharatI naasti| kIranidriyAcA mapa.sa.vaM. magara kssaabhkaarii| tAhitarayAM vasatI ciTThadi timRti / tigutto RtamanISAkAyasaMrakSaka jhAgAdhyAnena saha panattaNa skhaavRttn| katAI kathaMbhUtaH san kSapakastinatItyatrAha mUlArA-payAro pracAraH svasvaspiyAbhimukhyanAdarAtprakRSTaM gamanaM grahaNAya pravRttiH / ciTTadi tivani / suhappavateNa sukhenAnAyAsena pravartamAnena / kSapaka muni kahAM aura kasera ne hai isa praznakA uttara kahate haiM--- artha- janA rahane se muniyoM kI minA apane apane viSayoM ke tarapha na dauDagI. jahAM rahanene manakI kAvA naSTa na hogI ese sthAna arthAta esI vasatikAmeM trigunidhAraka muni nivAsa karate haiM, jisameM rahanasa dhyAna meM nivitratA hogI vaha yasatikA muginivAsa ke liye yogya hai.. manaHsaMkSobhadaMtuH paMcAnAmiSTriyANAM pracAro yasyAM basato nAsti tasyAM saryasyAM tiSThati na yetyAcaai-- uggamaumpAdaNaesaNAvisuddhAe akiriyAe hu|| . basai asaMsatAe NippAhuDiyAe sevAe // 636 // udgamAdimalApodA samakAzA gatakriyA / / saMskAra karaNAyAMcyA saMmmurchanavijitA // 660 / / vijayodayA ugama ippAdaNapasamAvi muddhApa udmotpAvanaiSaNAdoSarahitAyAM / aphirisAe hu AtmanA upa Page #857 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mArAdhanA AzvAsa lepanamArjanakiyArahisAyAM / yadi vati para pAraNa : propagaMtukAdha arjitAyAM / NippAhuDigAe saMskArarahita nAyAM / sajAe stii|| na ca yasyAM mananobhakaraH paMceMdrigapracAro nAsti tasyAM sarvasyAmeva stheyaM kiM tarhi tathAbhUtAyAma yuddhamAdidoparahitatvAdaviziSTAyAmevetyanuzAsti mUlArA- akiriyANa AtmAnamuddizya sammArjanalepanAdikriyArahitAvAM / asaMsattApa tatrasthairAgaMtukaica sattvairvarjitAyAM vA / NipAhuDigAe sApaTavarahitAyAM / niHsaMskArAyAmityanye / jisameM mana kSubdha hotA nahIM hai, jisameM rahanese paMceMdriya apane viSayake prati dauDa lagAte nahIM haiM aisA sarva hI sthAna munioMke liye yogya hai kyA ? isa praznakA uttara artha:-jo vasatikA udgama, utpAdana aura epaNA doSoMse rahita hai. jo vasatikA muni ke uddezyase lipI ponI gaI nahIM hai aisI vasatikA kSapaka rahata hai. jisameM jaMtuoMkA vAma nahIM hai athavA bAharase Akara jahAM prANi vAsa nahIM karate haiM, jo saMskArahina hai esI vasanikAma muni rahate haiM. Panam nidApA kA vasatIzabhavitavyA ityA vasati vyAyarNayati do tiNi visAlAo ghettabAvo vilaalaao| suhANikkhavaNapavesaNaghaNAo aviyaDaaNaMdhayArAo / / 637 // . mithyAraSTijanAgamyA gRhizayyAvivarjitAH // vitrA vasatayo grAyAH sevyA vizvastatAmasA: / / 661 // ghijayodayA-sukSaNikkhayaNapavesaNaghraNAzro aphreizamabeza nirgamanA api / adhiyaDamaNadhayArAo avivRtaddhArA anaMdakAgaca jaghanyatonAle grAho / rAkA kSapako yasati, apasyo anya yatayo vAhA janAiya dharmazravaNArthamA yaanaaH| vizanadvArajayA jhInavAnAmirezAvanasthitanoda dukha syAla / zarIramalasvAgo'pi kathamapramAne kiyana aMdhakAramAhule asaMyamaH syAt / sampaniyAmapravezAyAM AtmabirAdhanA asaMyamavirAdhanAcA punarvattati tazyitAM ca vyAvayati-- mUlArA --- suSNikkhavaNapasaNadhaNAo sumbanirgamAH sukhapravezA niviDAzca / duHkhanirgamapravezAyAmAtmano bAla. Page #858 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzcA vRddhajanAnAM ca virAbanA syAt / aniyiAyAM bhaekasya tvagasthimAnatanoH zItAtapAdiduHkha duHsahaM syAt / aviyaha avikaTA saMghRtadvArA vivRtadvArAyAmanaMtaroktazca doSo viNmatrotsargaduSkaratvaM ca / arNayArAo aMdhakArarahitAH / aMdhakArabahulAyAM arsayamaH syAt / do tiNivi dve tisro yA / tA yadi dve saMpadyate tadaikasyAM kSapakastiSThet anyasyAmanye yato dharmazravaNArthamAgato mavyalokazca / yadi timrastadA kSapakaH, saMgho dharmadezanA ca pRthak pRthak pravartate // ghettavvAo pAhAH // konasI nirdoSa vasatikAoMkA Azraya lenA cAhiye isa praznakA uttara AcArya dete haiM artha-jinameM sukhase praveza kara sakate haiM aura bAhara Asakate haiM, jinakA dvAra DhakA huA hai, jinameM vipula prakAza hai, aisI baDhI do casatikAyeM kSapakake vAste jaghanyatayA honI cAhiye. eka vasatikAmeM kSapaka rahatA hai aura dUsargameM anya muni aura dharmazcatraNAsAye memoza radate. gati tIna vasatikAyeM hoMgI to ekameM kSapaka dusarImeM saMghake muni aura tIsarImeM dharmopadeza aisI pRthak paddhati samajhanA cAhiye. vasatikAkA dvAra DhakA nahIM hogA no zIta vAtAdikoMkA praveza honese kevala carma aura asthi hI jisake avazeSa rahe haiM aise kSapakako duHsaha dukha hogA. ataH vasatikAkA dvAra DhakA huvA hI honA yogya hai. dvAra DhakA nahIM hogA to aisI vasatikAmeM zarIramalatyAga kSapaka kase kara sakegA? yadi vasatikAmeM bahana aMdhAra hogA to vahAM rahane se asaMyama kI / prApti hogI. jisa vasatikAse bAhara jAnemeM aura aMdara AnameM yadi kaThinatA hogI to AtmavirAdhanA aura saMyamavirAdhanA ye doSa utpanna hoMge. anyacAcaSTe ghaNakuDDe sakabADe gAmabahiM vAlavuDhagaNajogge // ujjANaghare girikaMdare guhAe va suNNahare // 65.8 / / niSihAH saMvRtadvArAH suprabezadhiniSkamAH // sakavATA lasatkuJyA bAlasAcitatAH // 162 / / vijJayodayA-ghaNakuThe nAva / samayAM kapATarAkhine / gAmahi rAmabAhya dezI bAlabuddhagaNa joggajAlAnA vRddhAnAM gaNasya caturvidhaspa yo udyAnarahe / guddApa guhAyo / bA muSNAbare paTanA / saMthArI hoditi kriyaapdaadhisNydhH|| Page #859 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AcAmaH mUlArA- ghaNakudde dRDhaniji bhittika / gAmahi prAmAhahize / rAlabuTTagaNa jogage bAlAnAM yuddhAnAM gaNasya caturthidhasya ca icite| girikaMdare prvtdyaa| guhAe devakhAta bile / / aura bhI yogya vasatikAkA varNana artha-jisake kivAha aura bhitti majabUta haiM esI basatikArya gAvake bAhara honI cAhiye, jahA~ bAla, vRddha aura cAra prakArakA gaNa A jA sakate haiM aise phAsale para vasatikAyeM honI cAhiye. udyAnagRha, guhA, aura lIparAsikAce yogya mAne gaye haiM aise sthAna meM kSayakakA saMstara karanA yogya hai. AgaMtugharAdIma vi kaDaehiM ya cilimilIhiM kAyavyo / khavayassocchAgAro dhammasavaNamaMDavAdI ya / / 639 / / udyAnamaMdire hRye guhAyAM zUnyavezmani / AgaMtukanivAse vA sthitiH kRtyA samAdhaye / / 663 // kSapakAdhyuSite dhiSpaye dharmazravaNamaMDapaH / / janAnaMdakaraH zreyaH kartavyaH kaTakAdibhiH // 664 // iti zayyA / vijayodayA--AgaMtugharAdIsu vibhAgaMtukaiH skaMdhAvArAyAnaH sAthikaH kRteSu gRhAdiSu saMthAro hoditti vakSya mANena saMbaMdhaH / uktAnAM vasatInAmalAme kaDapAhi kaTaH / khatragaspAkA apasthitaye pracchAdana kArya / dhammasavapamaM:vAvI ya dharmazravaNamaMDapAdikaM ca anena bahutarAsaMyamanimitavasatityAgaH, saMyamasAdhanavasativikalpazca kathitaH / sajjA / / mUlArA--AgaMtudharAdIsu AgaMtumiH skaMdhAvArAvataH mArSika: phatepu gRheSu / Adizakadena anyeSvapi parya vidhepu zramaNayogyeSu dhanakuDyAdigugopetoyAnagRhAdipu paMcasUktaMSu apatya saMstaraH phalavya iti sNbNdhH| ukAlA basatInAM alAbhe yaskartavyaM sadAi kaDAdi ityAdi kazadala maanaadn| cilimilIhiM paTalikAbhiH / upahAgAro avasthitaye gRhaM / anye ucchAgAro iti paThitvA pracchannazvezamityAhuH / na kevalameSa eva kartavyo, yAratA dharmazravaNa maMDapAdi ca kartavya kaTAdibhiriti saMvaidhaH / etena bahutarAsaMyamanimittavasatityAgaH saMyamasAdhanavasativikalpazca kabhitaH / basatiH sUtrata:25| aMkata || Page #860 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhaARA ---- - IN. TARIKA --"..:: m erimitivitamima artha-eka gAMvama sara gAMvako vyApAra karana ke liya jAnavAle vyApArI logoMka liye nimINa kiye ghara bagera sthAnAma mokSapaka liya galara kI yAcanA karate haiM aura bhI jo muni ke liya yogya sthAna meM usameM saMstarakI racanA kara sakate haiM. urapha gatikAoM kI pApti nahIM hogI to cAMsake dala baTTa aura AcchAdana banavAkara vasatigari pAnA cAhegA. vanikAke sivAya dhamopadezake liye sabhAmaMDapAdika bhI banavAne cAhiya. itane vivecana kA abhiprAya yaha hai ki jisa meM avayama adhika utpanna hogA aisI vamatikAoMkA tyAga karanA cAhiya. saMyamasAdhaka basatikAAke vikalpakA varNana bhI isase siddha hotA hai. isa prakAra vasatikAkA varNana huA. evaMbhUnAyAM yasatI saMstara itthambhUna ityAe puDhavIsilAmao vA phalayamao taNamao ya saMthAro / hodi samAdhiNimittaM uttarasira ahava pubasiro / / 640 / / uttarAzAzirAH kSoNIzilAkASThatRNAtmakaH / / saMstarI vidhinA kAryaH pUrvAzAmastako'dhavA / / 665 / / vijayozyA-puDhavIsaMthAro bhavati / silAmao vA zilAmayo vA / phalakamo phalakAyovAvA taNamao bA smaayocaa| mamAdhiNimitta samAzyartha / uttarasiramatha puvyasira pUrvottamAMga rattotamAMgo pA saMstata kAryaH / prAcI diSabhyudayika pazastA / athavottarAdika svayaMpramAdhuttaradiggatatIrthakAbhara yudazena / aba prAguktalanaNAyAM yogyavasatI bhArAdhakasya samAdhyaMgatyA saMstara gAthAsapta kena nirUpavidhyannUrya tadAanuro vaktumidamAha mUlArA-uttarasire ityAdi uttarA hi dik svayaMprabhAdhuttaradigatatIrtha karamarapurezena zubhakArya cAgame prazamtA / loke punaH AbhyudayikeSu kArya pUrvA dika prazasyate sUryAzrayatvAt / ata utarazirA: pUrvazirA vA pakAya samAzyartha pRthivyAdimayaH saMstaraH kartavya iti tAtparyam / / isa prakArakI vasatikAmeM saMstara kaisA honA cAhiye isakA varNanaartha-saMstarake pRthivI saMstara, zilAmayasaMstara, phalakamayasaMstara aura tRNamaya saMstara aise cAra bheda mA Page #861 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRgArAdhanA hai. samAdhike nimitta ina saMstaroM kI AvazyakatA rahatI hai. ina saMstaroMke mastarakA bhAga pUrva dizA athavA uttara dizAke tarapha honA cAhiye, pUrva dizA abhyudayika kAryoM meM prazasta mAnI jAtI hai aura uttara dizA videha kSetra gyasaMpramAditIrthakara utpanna hue haiM unakI bhaktoMke uddezyale prazasta mAnI gayI hai. AdhADa SEANINGre bhUmisaMstaranirUpaNAya gAthA - aghase same asusire ahisuyaavile ya appapANe ya / / asiNi ghaNagutte ujove bhUmisaMthAro // 641 // niAirAyasutyasparzaH prAsuko nirSilo ghanaH / / saMstaraH kriyate kSoNIpramANaracitaH samaH || 666 / / vijayotyA - aghase amRtI / samai aninotrnaa| asusire asuSirA apilA / ahisuyA uddehikArahitA abhapANa nitukA / apiNi nAnA / gune panA guptA / ujoye ughotavatI bhUmiH / bhUbhiyathAro bhUmisaMmvaraH / mRThI bhUmiyAdhyate karacaraNapardanena / asamAnena tadAtmano vAdhA mupita bile praviza nirgatAstatratyAH pIjayanne bhAvanAkAyikAnAM pIDA / anudyote apazyataH kathamasaMyamaparihAraH / anye tu saptamyatA vyAcakSate / amRdvayAM animnotratAyAmamapirAyoti naMdayuktaM / Adheyasya saMstarasya anyathAbhAvAt / api ca puDabI silAmao vA iti vacanena pRthivIrUpatayA saMta ra syoke| bhUmi saMstarIkartuM lakSayati mUlArA--adhase amRdii| sabhe animnognatA / asusire acchidrA / ahisuya udezikArahitA / appapANe nirjatugA / apamANe napazarIrapramANA|| asigide / anAnA / paNA banA dRddhA / / gule aprkttaa| jove udyotktii| bhUmi bhUmiH | aiyatvAdidadAgugopetA kSiniH staro bhavet " anArthavAdama thamArthe saptamIliMgapratyayazca / uktaM ca || nitetukA ghanA guptA samAmRtI nirmalA / anAdrI svamamANA ca sodyotA saMstaro dharA / / mRdrI hi bhUmirgAvakaracaraNaya denena bAdhyate / asamAnAmAtmano bAdhA | sachidrAyAM chidrapraviSTAstavasthA vA nirgatAH pANiraH pIyante / saddehikAsaMbhavayonyAyAM saMnyAsakAlomUtorehikAbhiH kSapako daMdazyate / saprANikAyA / mA 106 PATRO Page #862 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA Ara 842 prANisaMyamavirAdhanA svapramANAdhikAyo vyarthaH pratilekhanAdivyAsaMgaH / pramANahInAyAM gAtrasakocaduHkhaM / AyAM akAyikarjapIDA / adAyAM aMgabhAreNa namantyAM tadgatajaMnubAdhA, zayituH ka ca / prakaTAyo miNyASTijanAnugaH / anugotAyA dRSTipattiyaMzAhazako'yamaparihAraH || bhUmisaMstarakA nirUpaNa karanevAlI gAdhA artha-jo jamIna mRda nahIM hai vaha saMstarake liye yogya hai. jamIna mRda hogI to caha hAtha aura pAyoMke maInase bAdhita hogI. baha jamIna amupira honI cAhiye. suSira -chidra hoMge, bila, hoMge to usameMse nikale hue aura praviSTa hune satIvoM ke mAdhogI. vasamA honI cAhiye, vaha UMnI nIcI honase kSapakako sonameM bAdhA utpanna hogI. yadi vaha gIlI hogI to jalakAyika jIvoMko bAdhA paIcagI, isaliye vaha mUkhIhI honI cAhiye. kRmiTikAdikase rahita. prANirahita, prakAzayukta, Apakake depramANake anusAra aura gupta, surakSita honI nAhiye. yadi prakAzarahita ho to asaMyamakA parihAra ho nahIM sakegA, prANisa yukta hogI to prANisaMyamakA rakSaNa kSapaka nahIM kara sakegA. bhikITaka sahita hogI to kITAdika jaMtu kSapakake dahako kATa khAyeMge. vaha zarIrapramANase adhika honepara pratilekhanAdikakA vyAsaMga adhika karanA paDegA. pramANase hIna hogI to zarIrasaMkoca karanA par3egA. yadi dRDha na hogI to kSapakake athavA zodhana karanevAle ke zarIra se daba jAne para usameM rahanevAle jaMtuoMko vAdhA pohocegI. yadi gupta na ho to mithyA dRSTi lophoMkA saMsarga hogA. ataH madattvAdidoSAro varjita pRthivI-jamIna saMstararUpa hogI. anyathA nahIM. "javAna viddhatyo ya aphuDido NikaMpo sabbado asaMsatto / samapaTTo ujjoye silAmao hodi saMthAro / / 642 / / vizvano sphuTitokapaH samapRSThI vijaMtukaH / / uzeta maraNaH kAryaH saMstarosti zilAmayaH 11 26.7 // vijAyodayA-viddhastho ya vidhyastaH / dAhAraphuTTanAdarSaNAdvA / aphugdio asphuTinaH / piAUMgo nizcataH / | sacado samaMtAt / asaMsano jIvarahitaH / pApANamatkudhAdirahina rati yAvat / samapaTo smpRsstthH| ujjoga udyota / silAmao hodi saMdhAro zilAmayo bhavati saMstaraH // S Page #863 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsa mUlArAdhanA zilAsaMstaramAha mUlArA-viddhatyo vidhvasto dAikuTTanagharSaNAdibhiH prAsukIbhUtaH / apphuDido asphuTitaH / Nirphapo nizcalaH / pASANamatkuNAdirahitaH / samapaTTo samatalaH | ujjoe saprakAzapradeza bartamAnaH / zilAsaMstarakA vivecana-- artha - zilAmaya saMstara vidhvasta arthAt agnijvAlAse dagdha, TAkIke dvArA ukIrA gayA athavA ghisA huA honA cAhiye. kyoMki agnyAdike dvArA vaha prAmuka ho jAtA hai. yaha zilAmaya saMstara TUTA phUTA na ho, nizcala ho, sarvataH jIvoMse rahita, matkuNAdi jIvoMse rahita, samatala, aura prakAzayukta honA cAhige. bhUmisamaruMdalahuo akuDila egaMgi appapANo ya // acchiddo ya aphuDido laNho bi ya phalayasaMthAro | 643 // laghubhUmisamo ruMdro niHzabdaH svamamANakaH / / ekAMgaH saMstaro'chidraH zlakSNAH kASThamayoM mtH|| 668 // vijayodayA--bhUmisamambalago bhUmyaklamaH, mahAn , laghuH, / aDila pagaMgi appapANo ya acalaH, ekazarIraH, nirjntukH| achido ya acchidrH| aphuddhido masphuTitaH / laNdo masRNaH / phalaMgasaMthAro phlksNstrH|| phalaphasaMstaraM dhyAcaSTe mUlArA-bhUmisama samatato bhUmilagnaH / ruMda vistIrNaH / lahuo uvartuM netumAnetuM vA suzakaH / akukkucokaMga akukuco niHzabda ekAMga ekaphaLakaH / appamANo puruSapramANaH / laNho masRNaH / / phalakamaya saMstarakA varNana artha---cAroM taraphase jo bhUmise saMlama huA hai, ruMda, aura halakA, uThAnemeM rakhane meM anAyAsakAraka, sarala, akhaMDa. nirjantuka, snigdha, mRdu, aphUTa aisA phalaka saMstara ke liye yogya hai. 81 Page #864 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mararAyamA gisaMghIya amohI jibrahado samadhikArasaNijjata / sahapaDilaho gauotaNasaMdhArI have cagmio !! 614 // kRpastuNamayo'saMdhiH saMstarI nirUpadravaH / / niHsammUrapacchidrAM mRduH supatilegnaH ! 669 / / vijayodayA-NissaMdhIya graMthirahitaH / apollo akichadraH / Nisvahado nirupadataH acUrNinaH / samAdhivAsya. gijatu / mRdusparza nirjantukaca / suparinho rakhena pratilekhanIyaH sukhena zova iti yAvat / majgo mRtuH / taNasaM. dhAze have carimo tRsaMstaro bhavedamyaH // tRNa saMrataraM vyAca . mUlArA . NisaMdhI nirmANa mirapitaH / niraMtarasamAyatanago vA / apoko aMtacchidrarahitamAH / girudh| aNivataNaH / samadhivAsa samanivAsyaH samyagadhivatuM zakyaH rana jUjhabanAyogyatyAn / mauo mRduH / / tRSNasaMstarakA varNana artha-TuNasaMstara gAMTha rahita tRNase banA huA, chidrarahita, na tuTe hue tRNase racA gayA, jisapara sonese athavA baiThanese aMgameM khujalI utpanna na hogI aise tRNase banA huA, mRdusparzavAlA, jaMturahita, jo sukhase zodhA jAtA hai aisA honA cAhiye. jutto pamANaraio ubhayakAlapaDilehaNAsuddho / vidhivihido saMthAge Arohabbo tigutteNa / / 645 // masAracino yogyaH kAladvitayazodhanaH / / Arohabyatrijuna saMstaro'yaM samAdhaye // 670 / / vijayodayA-juko guko yogyaH / ghamAsarahado pramAgasamanvitaH / nAlyo nAtimahAn / ubhavakAlapadila. bhAsado snUdiyAsta manakAlaya pratignAna punaH / vidhivihido saMvA zAstranirvikAmakRtastaraH / AgeTyo AgarayaH / kara tinuteNa trigukSena htaarbhmnogaamaaynidhn| Page #865 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [1 48% caturvidhasyApi saMstarasya guNavyAvagamukhena ArohatyamAha tI yogya nAyikAlA vidhi zAkamaH // artha-cAroM prakArake meM hone cAhiye. yogya prajApata, bahuta choTA athavA bahuta baDA jo nahIM haiM. sUryodayakAla meM aura sUyAMsakAlameM zodha karane jo zuddha hotA hai. zAtrokta jisakI racanA huI hai, aisa saMstarapara mana, vacana aura kAyako zuddhakara kSapakako ArohaNa karanA cAhiye. NisidittA appANaM savvaguNasamaNidaMmi Nijjavae || saMthArammi siNo viharadi sallehaNAvidhiNA // 646 // niryApake samarpya svaM samasta guNazAlini // pravartana vidhAnena kSapakaH saMstare sthitaH // 279 // tRNakSoNipASANakASTa rAste sthitaH saMstaraM dharmamArgapravINaH // dhunI samastAni karmANi yogI raNe yatravargoM balAnIva dhIraH // 672 // iti saMstaraH // bijayodayA - NisinittA sthApayitvA tyaktyA adhyANaM AtmAnaM savvaguNasamaNidasmi sarvaguNasamanvite nijagha nirvANake saMdhArammi saMstare / siNo niSaNNo / viharadi cessttte| saledaNA vidiNA saMlekhanA dviprakArA vAlAbhyaMtarAceti / dravyasallekhanA bhAvasallekhanA ca / zrAhAraM parihAya zarIrasalekhanAM karoti / samyagdarzanAdibhAvanayA mityAdipariNAmAstanUkaroti / evaM vasatisvArI nirUpitau // ki hatyArA kiM karotItyAha- lArA nisidittA samaya, saMvadiyA AhAraparihApanena zarIraM samyaktvAdibhAvanayA midhyAtyA tanUkarotItyarthaH / saMstaH sUcaH 23 arkaiH 7 // artha- kSapaka saMpUrNa guNoM se pUrNa aise niryApakAcArya para apanA sarva bhAra sopakara arthAt usako kI zaraNa mAnakara saMsvarapara ArohaNa karatA hai aura nAkA vidhipUrvaka AvaraNa karane kI zuruAta karatA hai. sokhanA ke do prakAra haiM. bAhya sallekhanA aura abhyaMtara sallekhanA athavA dravyasallekhanA aura bhAvasa bhAvA 5 845 Page #866 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RS mRThArAvanA lekhanA. AhArakA tyAga karanase zarIra sallaMkhanA hotI hai. samyagdarzanAdikI bhAvanAse mithyAtvAdipariNAmoM ko kSINa karanA karAyamallekhanA hai. isa prakAra vasati aura saMstarakA vivecana samApta duA. Ara 846 / piyadhammA DhadhammA saMvegAvAjabhIruNo dhIrA || chaMdaNDa paJcaiyA paccaravANambhi ya tridaNhU // 647 // stheyAMsaH priyadharmANaH saMvignAH pApabhIravaH / / ruyAtAichaMdAnugamanAH klpaaklpvickssnnaaH||673|| vijayodayA-piyadhammA priyo dharmoM yeSAM te bhavaMti priyadharmANaH / baDhadhammA dharme sthirAH, saMghiggA saMvinAH saMsAramIravaH / yajamIruNo pApabhIrayo dhIrA dhRtimNtH| ch| amipraayn| pakavAnA pratyayitAH / paJcazvANammi ya vidaH / pratyAsthAnakAzA dharmazcAritena priyavAriyA yataH / tatazvArine kSapakamapi vartayitumutsahante tatsAispatAM ca kat / yadyapi cAri'nurAgataH sampaharitayA tathApi cAritramohotyAdvavAriyA bhavanti iti vizeSaNamupAdase dahacArittA iti / araDhacAritrAhima alayama prihreyuH| spAdasaMdhau pariharanti pApabhIrayo yammAt / saMvinA vicivavyasananidhAnabhUnacaturgatibhramaNana yayAkuTAH / dhIrA ityanena parIpahamadA ityAkhyAyate / parIgaI: pagajinI na saMgama pAlayatIti manyate / kSapakena anuktamapi tadaMgitanAvagadaprayojanA vaivAvRtye bartane / nAnAbhiprAyazA iti darzayituM chaMdaNDa ityukta / pratyayitacyA gurubhirnAmI asaMyama kuvati kSapake baigamvRttyodyatA rati saakaarniraakaarprtyaakhyaankmtraaH|| atha tathA kRtaparikarasyArAdhakasya yathoktalakSayAyAM basane vidhivihitaM saMstaramArUtasya aSTAcatvAriMzataM samAdhisahAzAniyotuM catvAriMzattaM gAthAH sUvayannAdau tallakSaNalyApanArtha gAyAdvayamAha mUlArA--dhIrA pIpahasadAH / chaMdaNDa abhiprAyavida / paJcaidA anekavArA pUritapratyayAH / dharmo hi cAritraM sataH svayamapriya cAritrAH kSapakamapi pArive vartayituM sahAyatAM ca kA notmahanta iti piyadhamANa ityucyate / samyagdRSTitayA cAritrAnurAgiNo'pi cAritramoDodayAdasthityAritrAH saMtaH kathaM jhapakAva cAritramamAdhAnAya prayataMta iti dRDhadharmANa ityucyate / pAravibhyato nAsaMyama tyajeyurityavacamIrava gucyata / yoktaguNA adhyanubAhyAbhiprAyamigitAdibhiH rajAnaMto na tadanumahAya kSamante iti iMdazA ityucyate / tAdRzopyadRSTa pUrvakSapakopacArAH sAkAranirAkArapratyAkhyAnakA Page #867 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mahArAdhanA AcAmA mAnabhinnAzca na gubhistatparikarmaNyadhikriyante iti pratyayitAH pratyAkhyAnakramakSAzvetyucyate / evamuttarasUtre'pi padasAphalyaM cityam / paricArakoMkA lakSaNa do gAthAoMse AcArya kahate haiM artha--jinakA dharmapara gAda prema hai aura jo svayaM dharma meM sthira hai. saMsArase aura pApase jo hamezA bhayayukta haiM. dhairyavAna aura kSapakake abhiprAyako jAnanevAle, pratyAkhyAnake jJAtA aise paricAraka kSapakakI zudhapA karane yogya mAne gaye haiM. dharma arthAna cAritra. jo yati svayaM cAritrapara prema karate haiM ve kSapakako bhI usake pAlane meM utsAhita kareMge aura usako madata kareMge. samyagdRSTi honese cAritra meM ve kevala prema hI karate haiM aura cAritramo. inIya karmake udayase unakA nAritra zithila hogA esI zaMkAkA nirasana karane ke liye 'diDhadhammA' yaha vizeSaNa hai, arthAta paricAraka jo cAritrapara prema karate hai vaise ve usameM dRDa bhI rahate haiM, jinakA cAritra rada hotA nahIM ghe asaMyamA ramAga karanemeM asamaya hotA hai, paricAraka garI sabase bhayayukta hai ataH ve asaMyamakA tyAga karate haiM. nAnA prakAra ke duHkhoMkA nidhAnabhUta aise catutike bhramaNa se ve vyAkula hogaye hai isaliye ve saMsArabhIka bane haiM. paripahoM ko ve sahana karate haiM. jo parISahoMme parAjita hote haiM ce saMyama pAlanemeM asamartha dekhe jAte haiM. jo kSapata ke binA kahe bhI manake abhiprAya jAnate haiM ve hI vaiyAvRtya kara sakate haiM. paraMtu jinameM abhimAya jAnanekA sAmarthya nahIM hai ve caiyAvRtya nahIM kara sakeMge aisA abhiprAya 'chaMdaNDa' isa padase prAcArya ne vyakta kiyA hai. jinako sAkAra aura nirAkAra pratyAkhyAna kA krama jJAta nahIM hai aura jinhoMne pUrva meM kabhA kSaparakA yAvRttya kiyA nahIM hai aise muni abhiprAya jAnanevAle ho to bhI unako AcArya paricArakake kArya meM niyukta nahIM karate haiM. isaliye paricAraka pratyayita arthAt anekavAra kSapaka kI sevA jinhoMne kI hai arthAt jo anubhavI hai aise hone cAhiye. AA .kappAkappe kusalA samAdhikaraNujjadA sudarahassA // gIdatthA bhayayaMtA aDadAlIsaM tu NijjavayA // 618 // pratpAkhyAnavido dhIrAH samAdhAnamiyodyatAH / / paTUtADitASTasaMkhyAnA grAkhA niryApakAH parAH / / 674 // 857 Page #868 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ilAkA 682 vijayodayA karapAka kutalA yogyamidamayogyamiti bhaktapAnaparIkSAyAM kuzalAH / samAdhikajjandA samAdhAnakaraNodyatAH sudarehassA zrutaprAyazcittaMthAH / gauvatthA gRhItAH / bhagavaMte bhagavaMtaH svapa kAraNamAhavantaH / audALIsa tu aSTacatvAriMzatsaMkhyA vijayagA nirmANakA yatayaH // bhUlArA karapAkappe yogyAyogya bhaktapAnAdiparIkSAyAM / bhayavaMtA svaparodvaraNamAtyaH / artha- ye AhArapAnAdika padArtha yogya haiM inakA jJAna paricArakoM ko honA Avazyaka hai yadi ve isa jJAnase vaMcita ho to pakako asaMyameM bhI pravRtta karane laga jAyeMge, Ayogya AhAra meM bhI pravRtta kareMge. kSapakakA cina samAdhAna karanevAle, prAyazcitta grathako jAnanevAle. Agamana, svayaM aura parakA uddhAra karanemeM kuzala arthAt svaparopakAra karake uddhAra karate haiM aisI jinakI jaga meM kIrti phailI hai. aise paricAraka yati aDatAlIma hote haiM niryApakA mamupakAraM kurvantIti kathanAyottaramabaMdha: - AmAsaNaparimANacakamaNArAyaNa jisIdaNe ThANe // uvvattaNapariyacaNavasAraNA uMTaNAdIsu // 649 // AmarzanaparAmarzagamasthAnazayAdiSu // uparAcasakuMcanAdiSu / / 675 / / vijayodayA- AgAsana parimANa caikamaNa sayaNaNitIyaNe ThANe kSapakasya zarIraikadezasya sparzane Ama dInaM, samastadhIrasya hastena sparzanaM parimadarzanaM / saMkramaNamitastato namanaM / NisI ThANe niSadyAsthAnamityeteSu / ucalaNapariyaNasAne pAcaraNe / hastapAdAdiprasAraNa AkuMcanamityAdiSu // nirmASakAH kSapakasyemanigazupakAraM kurvatItyuttara prabaMdhana kathayiSyanAdau teSAM dehaparicaryAyAM dhaturo niyoktuM gAthAnyamAha - mUlArA-AmAsaNa zarIraikadezasparzanaM / parimANa sarva gAvasparzanaM / cekamaNa itastato paricaraNaM // apake Upara unake dvArA kiye jAnevAle upakArakA AcArya varNana karate haiM. artha - air eka dezakA sparzana karanA usako Amarzana kahate haiM. arthAta hAtha yA pAMva vagaire avabAdhA dUra karaneke liye hAthase dAvanA, pagacaMpI karanA, saMpUrNa aMgake sparzanako parimarzana kahate haiM. arthAt - bhA Page #869 -------------------------------------------------------------------------- ________________ FREE mUlArAdhanA PARAMATRADATTARAARAMANATARITALIKARANASTOTHARTHATA saMpUrNa aMga apane hAthase khuba dApanA jisase dhapakakI dehavAdhA miTegI. kSapakako hAthakA Azraya dekara idhara udhara palale sAra kArAgAramA isako kakramaNa kahate hai. usako saMstarapara sulAnA, hAtha dekara baiThAnA, khaDA karanA, usako ekabagalase dusare agalayara sulAnA, hAtha pAMva pasAranA, saMkucita karanA ityAdika upakAra paricAraka muni karate haiM. saMjadakamaNa khakyassa dehakiriyAsu NiccamAucA / / caduro samAdhikAmA olaggatA paDicaraMti / / 550 // dehakarmasu ceSTate kSapakasya samAdhidAH // catvAro yatayo bhaktyA paricaryAparAyaNAH // 676 / / vijayovyA-saMjadakameNa prayatnenaiva / khavagassa kSapakasya / dehakiriyAsu zarIrakriyAmu vyAvaNitAsu / Ni prtidinN| AjuttA mAyuktAHcaduro carathAro yatayaH / samAdhikAmAH kSepakasya samAdhikaraNama milrntH| molamaMtA 'upAsanAM kurdhnt|| pazicarati praticArakA bhavanti / 'ghasAri jaNA dhamma kahati vikathAyo pagjisA 'iti padasaMbaMdha navAro dharma kathayanti vikathAH parityajya || mUlArA--saMjadakameNa munimArgeNa / jATattA manovAkkAyaiH samAhitAH / samAdhikAmA kSapakasya samAdhimikachantaH / olAgatA paryuSTiM kurvanti / paricarati praticArakA bhavanti / / artha-bahamana upakAra karate samaya paricAraka sAvadhAnI rakhate haiM. arthAta asaMyamakI utpatti na hogI aura kSapakako samAdhAna hogA esA prayatna karate haiM. uparyukta kArya karanekeliye hamezA cAra paricAraka munioMkI niryApakAcArya yojanA karate hai. kAstA vikathA bhavanti / " ... .. ... bhattitthirAjajaNavadakaMdappasthaNaDaNaTTiyakahAo // - bajjisA vikahAo ajjhppviraadhnnkriio|| 651 / / striiraajmnmthaahaardrvydeshaadigocraaH|| vimucya cikathAH sarvAH samAdhAnAnivanIH / / 677 / / NTRA 107 Page #870 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 850 HERON BHEE vijayodayA-bhasisthirAyaNapadakaMdappatyATimakahAbho / ma bhajyate sevyate iti maktaM cturvidhaahaarH| bhaktasya, sINAM, rAmA, anapaDAmA rAmodrekAramahAsasammizro'ziSTatApamayogaH kaMdarpa tasya ardhasya, naTAnAM, nartikAnAM ca yA kathAstAH / ajamampavirAdhaNakarImo / atmAnamadhimartate ityAbhyAtmikaM / AramanastasvanidhayanirUpaNaM dhyAna tasya pirAdhaNakarIo viraadhnaakaarinnii|| patvAro bikayAstyaktvA dharma kazyatItyetadrAdhAtrayeNAha-- mUlArA-bhattisthi bhaktakayAM strIkAM ca / kaMdApatya kAmakathA dhanakathAM ca / NaDaNahiya nadanAtakAkayAM / vikathAo mArgavirukhakathA: / amApa zubhadhyAnaM / / cAra muni vikathAoMkA tyAga kara dharmakathAkA varNana karate hai aisA Ame saMbaMdha spaSTa kareMge. prathama vikathAoMkA svarUpa kahate haiM-- artha- cAra prakArake AhArakA varNana karanA bhaktakathA hai. trioMkA varNana karanA strIkathA hai, rAjAoMkI kathA kahanA rAjakathA hai aura aneka dezoMkA varNana karanA dezakathA hai. kAmavikArase unmatta hokara hAsyamizra asabhya vacana bolanA usako kaMdarpa kahate haiM. bAMsake Upara khalanevAle aura nRtya karanevAloMkA varNana karanA ye saba kukathAyeM hai. ye AtmA svasvarUpake ciMtanameM bAdhA utpanna karatI haiM. isa liye inakA tyAgakara kSapakako cAra muni hamezA dharmakA upadeza dete haiM. karya tAI kathayati akhalidamamiDidamabvAiSThamaNuccamavilaMbidamamadaM // kaMtamamicchAmelidamaNatthahINa apuNaruttaM // 652 / / anAkulamanudvignamavyAkSepamanuddhataM / anarthahInamazliSTamASicalitamadrutam / / 678 // ghijayodayA-ammalida askhalitaM anyathA zabdodhAraNa zandaskhalanA, viparItArthanirUpaNA arthaskhalanA / abhiDidaM anADita | asamugdhaM / avyAdaI anyAita apratihata pratyakSAdinA / aNurUnaM nAtimazcanisametaM / zacilaM. citaM nAtizanaH | amaMdaM nAtyalpazeSa phantaM zrotramanoharaM / anidrAmalida mithyAtvanAnunmidha / aNathatINa abhidheyazUnyaM yatra bhavati / apuNarutta uktasya adhizeSeNa bhUyo'bhidhAne punaruktaM yathA tatpInarutaM na bhavati / - sense Page #871 -------------------------------------------------------------------------- ________________ te mUlArAdhanA 851 muLA- pApA / anyathA zabdAcArApipa gaaykvaarhin| jAcit ||daaprtybhraakssmaannaavirdN| aca nAtyudhyani / aviracitaM / puNaracaM uktasvArthamA AzaMpega yonimA... hitam / muni dharmopadeza kisa prakAra kahate hai-- artha-- muni jaba dharmopadeza dete haiM taba unake mukhase jisa abhiprAya ke zabda nikalane cAhiye ye hI nikalate haiM. viparIta arthakA kabhI bhI varNana nahIM karate haiM. ekahI zabda ve do tIna daphe nahIM bolate haiM. saMzaya utpanna karane vAlA bhASaNa varNya karake pratyakSaparokSAdi pramANase Aviruddha vacana mukhase nikAlate haiM. uccasvara aura maMdasvara kA tyAga kara madhyamasvarase ve bhASaNa karate haiM. atizaya sAvakAza aura atizIghratAko choTakara madhyama paddhatikA avalaMbakara bolate haiM, unakA bhASaNa, karNamanohara, mithyAtvasa Amizrita, nirarthakatArahita rahatA hai. jo artha eka daphe kahA hai, usako hI punaH kahanA punaruktadoSa kahA jAtA hai isa doSasa rahita una munigaNakA bhASaNa rahatA hai. STARTrolla - - NiddhaM madhuraM hidayaMgamaM ca palhAdaNijja patthaM ca // cattAri jaNA dhamma kahati Nicca vicittakahA / / 653 // pralhAdajanakaM pathyaM madhuraM hRdayaMgamaM // dharma vadanti catvAro hRdyacitrakathoyatAH // 17 // vijayodayA-Ni priyaM / madhura dalina padAragara / rAmazaMga bAMdhAyAgazi / padAdAja va sukhada 1 ca kara ti kAcati / piccaM yanuparasa / vicittakahA mAnAcA zaTAH / mUlArA-Ni priyaM madhuraM lalitavAparayanaM vicicakayA nAnAphAmAlaH / artha-piMya, muMdarazabdaracanAyukta, kAna aura hadaya rasava kara ghAlA sunakara, hitaprada aisA mApadeza aneka kathAka sAtha ce cAra pAscAraka muci kahate hai. CBTET Page #872 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA / aaidrase kIrazI kSapakasya kathA bhaNitanyA rasyAnaai-- khavayasma kahedavvA du sA kahA je suNittu so khvo|| jahidacisottigabhAvaM gachadi saMbegaNivegaM // 654 // kSapakasya kathA kathyA sA yAM zrutvA vimucate / / savadhA viparINAmaM yAti saMbaganirvidau // 680 / / vijayoNyA-khadhagassa jhapakasya / sA kahA sA kathA / kahedavyA kathayitavyA / so khanago asI jhekH| je yA kathA :suNitu zrugyA / jahidapisottigamAvo tyaktAzubhapariNAmaH | gAdi saMvegaNidhyega saMsArabhIratAM zarIrabhoganivedaM ca prtipdyte| evaM samAM prati dharmopadezavidhimabhidhAya kSaparka prati kathAvizeSakathanaM niyamayatimUlArA-suNitu zrutvA / ani tyaktvA / visontiyabhAvaM duradhyavasAyaM / / kSapakako konasI kathA kahanA yogya hai ? isa praznakA uttara artha-kSapakako vaha kathA sunAnI cAhiye ki jisake sunanesa usake antaHkaraNoM utpanna hue azubha pariNAma vinaSTa hokara vaha saMsArabhIta aura dehamogase virakta ho jAyegA, Heletest AkkhevaNI ya saMvegaNI ya NibveyaNI ya khavayarasa // pAvoggA hoti kahA Na kahA vikkhevaNI joggA / / 655 / / bhavatyAkSepAnaganivajAnakAH kathAH // kSapakasyocitAstisro vikSepajanikA tu no|| 681 / / vijayonyA-AkSeSaNI, vikSepaNI, saMjanI niyaMjanI ceti catasraH kathAH / tAsAM madhye kA yomyA ? kA bAyogyatyatrottaraM bravIti / AkroyaNI ya iti AkSepaNI, saMvemanI, nirvejanI ca kathA kSakasya zrotuM, AsthAtu ca yonyA / SikSepaNI tu kathA ta yogyA iti sUtrArthaH / mUlArA--vikSepaNIyarjanamAkSepaNyAdikathAtrayaM kSapakasya mAnyatayopadizati / / Page #873 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA 'maiM artha- AkSepaNI, vikSepaNI, saMvejanI aura nivejanI aise kathA ke cAra bheda haiM, ina kathAoMmeM AkSepaNa, saMvejanI aura nirvejanI kathAyeM kSapakako sunAnA yogya haiM. vikSepaNI kathAkA nirUpaNa karanA hitakara na hogA. tAsAM kathAnAM svarUpanidezAyottaraM gAthAdvayaM- bhAkvaNI kahA sA vijjAcaraNamuvadirasade jattha // samayapara samayamA kathA du vikkhevaNI NAma / / 656 // kathA sAkSepaNI te yA vidyAcaraNAdikam // vikSepaNI kathA bakti parAtmasamayau punaH // 682 / / vijayoDyA - ApakhecaNI kahA sA sA AkSepaNI kathA bhaNyate / jattha yasyAM kathAyAM / vijjAcaraNamuSavissade zAnaM cAritraM copadizyate / parvabhUtAni matyAdIni jJAnAni sAmArthikAdIni yA cAritrANyeyaMsvarUpANi iti / sasamayapa ramAkAdu vikkhevaNI NAma / yA kathA svasamayaM parasamaye vAzritya pravRttA sA vikSepaNI bhaNyate / sarvathA nityaM sarvathA kSaNike ekamevAnekrameSa vA sadeva, vijJAnamAtraM vA zUnyamevetyAdika paramayaM pUrvapakSIkRtya pratyakSAnu mAnena Agamena ca virodhaM pradadarza kathaMcitrityaM kathaMcidanityaM kathaMciye, kathaMcidanekaM ityAdisvasamayanirUpaNAca vikSapaNI || kilakSaNAstAH kathA ityatra gAthAdvayamAda mUlArA - vijjAmityAdi jJAnaM / caraNa sAmAyikAdicAritraM / sasamaya rasamayagA sarvathA nityametra sarvathA kSaNikamevetyAdiparamataM pUrvapakSIkRtya pratyakSAdinA ca pratikSipya kathaMcitrityaM kathaMcitkSaNikaM ityAdi svamataM pratItyavaSTamena vyavasthApayatItyarthaH / ina kathAoMkA svarUpa AcArya do gAthAoMse kahate haiM - artha - jisameM samyagjJAna aura cAritrakA nirUpaNa kiyA jAtA hai usa kathAko AkSepaNa kahate haiM. arthAt mati ta avadhi vagairaha pAMca prakArake samyagjJAnakA svarUpa, aura sAmAyika chedopasthApanA vagairaha pAMca prakArake cAritrakA svarUpa jisameM kahA gayA hai usako AkSepaNI kathA kahate haiM. jisa kathAmeM jainamatake siddhAMtoM kA aura paramatakA nirUpaNa hai usako vikSepaNI kathA kahate haiM. isakA vizeSa vivecana - vastu sarvathA nitya hI hai, bhavAvaH 5 853 Page #874 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAzcama sarvathA aniyaharesarvathA ekAko sabA ana satrayA sahapa hI hai, sarvathA vijJAnarUpa hI hai, sarvathA zanya hI hai. ityAdi manA siddhAMtoM ko pUrvapakSameM sthApita kara uttarapakSIya siddhAMta pratyakSaH anumAna aura Agagane viruddha hai aisA siddha karake dhamtukA svarUpa kathaMcit anitya, kathaMcit eka, kathaMcit aneka, ityAdirUpase janamataMka dvArA siddha karanA yaha vikSepaNI kathAkA vastusvarUpa hai. saMveyaNI puNa kahA NANacaritaM tavIriya idigadA // NivveyaNI puNa kahA sarIrabhoge bhavodhe ya // 657 // saMvejanI kathA brUte jJAnacAritravaibhavA // nivedanI kathA vakti bhogAMgAderasAratAm // 683 // vijayodayA-saMghayaNI puNa kahA saMvejanI punaH kathA / NAyacarittatavapIriya digadA zAnacAritratapobhAvanA janitazaktisaMpatrikapaNaparA / NimpejaNI puNa kathA gijanI punaH kathA sA / sarIrabhoge bhavogheya zarIre, bhoge, bhavasaMtatI ca parAGmukhatAkAriNI zarIrANyAcIni, rasAdisaptadhAtumayatvAt / zukrazoNitabIjatyAta, azucyAhAraparivarddhitatvAt azucisthAnanirgatatyAs ca na kevalamazucyasAramapi / anityaphAyasvabhASAH prANabhRtaH iti zarIstatvAzrayaNAt / tathA bhogA durlabhAH strIvakhagaMdhamAlyabhojanAdayo labdhA api kathaMcinna tRpti janayanti / alAme teSAM, labdhAnAM vA vinAza zoko mahAnudeti / devamanujabhavAcapi durlabhau, duHkhabahulau alasukhau iti nirUpaNAt / tthaa| mUlArA-gANetyAdi-mAnacAritratapobhAvanAjanitazAktasaMpanirUpaNapasa / bhavoye bhavasaMtatI zarIrAdiyAya azucitvAditattvanirUpaNena parAmukhatAkAriNI nirvedanIti vyaasyetrm| artha-jJAna, cAritra, tapa inakA abhyAsa karanese AtmAmeM kaisI 2 alaukika zaktiyAM pragaTa hotI haiM inakA khulAsevAra varNana karanevAlI kathAko saMvejanI kathA kahate haiM. zarIra, bhoga aura janma paraMparA meM virakti utpanna karanevAlI kathAkA nivajanI kathA aisA nAma hai. isakA khulAsA-zarIra apavitra hai kyoMki yaha rasa, rakta, mAMsa, zukra vagairaha sapta dhAtuoMse banA hai. rakta aura bIrya isake upAdAna kAraNa haiM. apavitra AhArase isakI vRddhi huI hai, arthAt mAtAna khAyA huzA aura sAlArasase apavitra utrie banA bAhAra garbhAvasthA meM jIvake zarImeM praviSTa hotA hai taba yaha zarIra bar3hatA hai, azucisthAnase-yonIse yaha nikalA hai isa liye bhI apavitra hai. na kevala yaha * Page #875 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yUAradhanA AzvAsa 855 apamitra hI hai parata niHsAra bhI hai. isa zarIrake Azrayase AtmAko bhI anityatA prApta huI. arthAta isa AtmAko vAra cAra janma maraNa dhAraNa karanA par3A hai. vastra, strI, gaMdha, puSpamAlA, bhojana bagairaha bhogapadArtha durlabha hai. inakI prApti honepara AtmA tRpta hotA nahIM. inakA lAbha nahIM honase athavA lAma hone para bhI yadi ye zIghra naSTa ho gaye to mahAn duHkha utpanna hotA hai. devajanmakI prApti honA va manuSyajanma milanA donoM durlabha hai. ye bahuta duHkhoMse bhare hai. inameM alpa sukha kI prApti hotI hai. isa prakArakA varNana jisameM kiyA jAtA hai yaha kathA nirbajanI kathA kahAtI hai. 5699RTENSAHESEARSARAMATPATAMANSAR vikkhavaNI aNuradassa AugaM jadi haveja pakkhINaM // hojja asamAdhibharaNa appAgamiyassa khavagassa / / 558 / / vikSepaNIratasyAsya jIvitaM yadi gati / / lapAnImasamAdhAnaphalA sA tasya jApate // 684 // vijayodayA-vikSapaNyA parasamayAnarUpaNA anuraktastha bhAuga bhAyukaM / javi Sejja yavibhavet / pakkhINaM prakSINa hogajamavetbhasamAdhimaraNaM ! mappAgamigassa agassa alpabhutasya sapakasya yadeva pUrvapakSIkRtaM dRSaNAbhidhAnAya tevaya saspamisyavyavasAyAvasamIcInasAmarzanaspa ralamapaikAmyaM nAstIti mamyate / vikSepaNyAmAsaktasyAyuprakSaye'lpabhutasyAsamAzmiraNamAha-- mUchArA--appAgamiyarasa alpazrutasya / / / artha-vikSepaNI kathAmeM jo kI svamatakA pratipAdana kara paramatakA khaMDana karatI hai. yadi kSapaka anu. rakta huA hai aura aisI avasthAmeM yadi usakA AyuSpa vilIna hogA to usako asamAdhi maraNa hogA. Apaka alpazruta dhAraka ho to pUrvapakSameM jo paramatakA svarUpa udarapakSase dUSita karane ke liye kahA hai vahIM vastukA satyasvarUpa hai aisI zraddhAna karegA jisase usako ratnatrayAgadhanA na hogI. Page #876 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArApanA AzvAsa bahuzrutasya ta payoginI yinleSaNItImA zaMkA nirasthati - . .. AgamamAhappagao vikahA vikkheMvaNI apAuggA // abbhujjadammi maraNe tassa vi evaM aNAyadaNaM // 659 // kathyA bahuzrutasyApi nAsane maraNe sati / / ......anAcAra na kurvanti mahAMto hi kadAcana / / 685 / / cijayodayA-bAgamamAipagar3ho ci bahuzrutasyApi / vizleSaNI vikSepaNI apAuggA aprAyogyA / ambhu SIL ujami maraNa ratnatrayArAdhanapare maraNe tassa vizrata svApi evaM etat / aNAyamaNaM anAyatanaM mnaadhaarH|| '' 'anarUpazrutasya vikSepaNI kathopayoginI bhaviSyatItyAzaMkA nirasyati- / / mUlArA-aMgbhujammi ralatyArAdhanapare / lassa vi alpazrutasya punaH sutarAmapakAriketyayamarthaH / amAyaNa anAdhAraH asamAdhimaraNapraNayanAt // jo bahuzruta hai usake liye vikSepaNI kathA upayoginI hogI isa zaMkAkA nirasana karate haiM artha- yadi kSapaka yAgamanAnI hogA to bhI yaha vikSepaNI kathA ratnatrayArAdhanA jisameM kI jAtI hai aise samAdhimaraNake samayameM usako ayogyahI mAnI hai. kyoM ki yaha vikSepaNI kathA samAdhimaraNa ke liye sahAyaka nahIM hai. AdhArabhUta nahIM hai. abbhujadaMmi maraNe saMthAratthassa caramavelAe tivihaM pi kahaMti kahaM tidaMDaparimoDayA tamhA / / 61. // vizlepiNIM vimucyAtaH samAdhAnAvidhAyina: 11 kathayanti kathAstisro nimidNddvigorbaa|| 586 // vijayonyA-bAbhujadami maraNe nikaTabhUte maraNe / kasya saMthArasthassa carimaSelAe / saMstarasthasya maMtakAle / tivihaM vikaiMti kathaM saMvejanI, nidhaijanI AkSepaNI ca kathAM kathayanti / tidaMDaparimotyA azubhamanovAkAyA daMDazabdenocyate / tadnevanakAriNaH suuryH| tamhA tasmAt / amAyatanatvAdipiNyAH / / Page #877 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yUlArAvanA 857 ekatopasaMhAramAha- muhArA - carimavelAe pratyAsannamaraNakSaNe / sidaMDaparimoThyA azubhamanovAkkAyanirmUlakAH sAdhavaH // artha - saMstara meM paDe hue kSapakakA maraNakAla jaba nikaTa AcukA hai to aise samaya meM arthAt antasamaya meM azubha manovicAra, azubha zarIra pravRtti aura anubhavacana inakA tyAga karanevAle gaNadharAdi muni saMbaijanI, nivejanI aura AkSepaNI aisI tIna kathAoMkAhI varNana karate haiM. vikSepaNI kathA samAdhimaraNake liye AdhArarUpa nahIM hai. isaliye usakA nirUpaNa karate nahIM. juttassa tabadhurAe abbhujjadamaraNaveNusI saMmi // taha te kaheMti dhIrA jaha so ArAhao hodi // 661 || tapobhAvaniyuktasya mRtyAsajjatayeti tam // se vadati tathA tasya bhavatyArAdhako yathA / / 687 / / vijayodayA - jusassa yutasya tabadhurApa tapobhAreNa bhambhujjadamaraNaveNusIsamma sabhIpIbhUtamaraNavaMzasya zirasi sthitasya kSapakasya / te dhiiraaH| taha tathA / kadeti kathayanti / jagha so ArAdhamo hodi yathAsAmArAko bhavati ramnagrasya // te catvAro dharmakathAniyuktA yatayastathA kathayanti tathA ratnayamArAdhayatyevetyabhApayannAta 108 mUlarA - abbhujjadetyAdi / sabhIpIbhUtamaraNavaMzasya zirasi kSapakasya || artha - tapakA bhAra jisane dhAraNa kiyA hai. nikaTa prApta hue samAdhimaraNarUpI bAMsake agrabhAgapara jo ThaharA hai aise kSapakako cAra muni aisAhI upadeza dete haiM ki jisako sunakara vaha ratnatrayakA ArAdhaka hogA. cacAri jaNA bhataM ubakappaiti agilAe pAoggaM // chaMdriyamavagadadosaM amAiNo laDisaMpaNNA || 662 // tasyAnayaMti catvAro yogyamAhAramazramAH // nirmAnA labdhasaMpannAstadiSTaM gatadUSaNaM // 688 / / AzvAsaH 9 857 Page #878 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRhArAdhanA 8.8 vijayodayAttAri jaNA catvAro yatayaH / bhase azanaM / pAumA prAyogyaM ugamAdidoSAnupahataM vappati aatyNti| agilA glAnimaMtareNa / kiyantaM kAlamAnayAma iti saMzaM binA / udiyaM kSapakeNa i azanaM gAnaM vA / amizAMti kara pAkSamamityetAvatA seneSTaM na tu lIlyAt / athagadadosaM vAtapittamAmajanakaM / ka Ana yaMti amAiNI mAyArahitAH ayogyamiti se nAnayanti piNA mohaantmkssyopshmaadvinimntritaaH| alabdhi dezI goNamiti kalpayet // catvArastadartha samucitamazanaM upanayantItyanuzAsti mUlArA - ubakampaiti AnayaMti / AgalAe glAniM binA kiyaMtaM kAlaM AnayAma iti saMklezaM binA / chediya bhaktapAnaM tyAlA duHkhamasamAdhikaraM nirAkarotItyetAvataiva kSapakeNeSTaM / avagadadosaM vAtapittazleSmaNAmajanakaM prazamakaM ca umAdirahitaM vA / amAiNo ayogya yogyamidamiti pratAraNarahitAH / lAbhAMtarAya bhayopazamAdribhAlabdhisamanvitAH / tayaiva kSapakasyAsaM klezanAna // artha - cAra muni glAnikA tyAgakara udgamAdidoparahita AhAra ke padArtha kSapaka ke liye lAte haiM. kitane dinataka hamako lAnA paDegA aisA vicAra ve manameM nahIM karate haiM. apaka jI padArtha cAhatA hai unako ve lAte haiM, kSapaka bhI jinameM bhUkha aura pyAsa zAMta hogI aise hI padAtha cAhatA hai laulyase AhArakI icchA vaha nahIM karatA hai. kSapakake vAta, pitta, aura zleSmako na baDhAnevAle padArtha hI paricAraka muni lAte haiM. parivAraka munioMka hRdayameM mAyAbhAva nahIM rahatA hai. ataH ve ayogya AhArako yogya batAte nahIM. mohanIya karma aura antarAya karmakA kSayopazama jinako prApta huA hai aise hI paricAraka AhAra lAne ke kArya meM AcAryake dvArA yoje jAte haiM, jinako bhikSAlabdhi nahIM hai aise muni isa kAryameM niyukta karanese kSapakako kleza hogA. cattAri jaNA pANayamutrakappaMti agilAe pAoggaM // chediyamavagadadosaM amAiNo ddhisaMpaNNA // 663 // vijayodayAcAriNA iti spaSTArtha gAthA--sUriNA anuzAnI niveditAtmAnau dvau dvau pRthaka pRtha kyAnaM cAnayataH // catvAraH kSapakAya pAnamAnayantItyAha- AzvAsa 858 Page #879 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAbhAsA mUlAgadhanA mUlArA- spaSTam / / artha-cAra muni AcArya dvArA niyukta hokara kSapakake liye yogya pIneke padArtha lAte haiM. ( bAkI saMpUrNa abhiprAya UparakI gAthAke samAna hI samajhanA cAhiye.) catvAri jaNA rakravanti daviyamuvakappiyaM tayaM tehiM // agilAe appamattA ravavayassa samAdhimicchati // 664 // pAnaM nayanti catvAro dravyaM tadupakalpitaM / / amamatA samAdhAnImacchanAsmasya SizramAH / / 689 // pijayodayA-sairAnItaM mataM pAnaM cA casyAro rakSanti pramAdarahitAH prasA yathA na pavizanti, yathA bApare na pAtayanti / catvArastavaktapAnaM tarAM rakSantIsyAha-- mUlArA-rakkhaMti yathA vasAvayo na pataMti pare vA na pAtayaMti ityarthaH / daviyaM dravyaM / unakappiyaM AnItaM / saya bhaktapAnaM vaa| artha- uparyukta munioke dvArA lAye hue AhArake aura pAnake padArthoMkA cAra muni pramAda choDakara rakSaNa karate haiM. una padArthoM meM trasa jIvoMkA praveza na hogA aura koI girA na sakeMge aisI saMbhAla ve karate hai. kyoM ki ApakakA jisa prakArase citta ratnatrayameM ekAgra rahegA vaisA hI ve prayatna karate haiM. ) kAiyamAdI savvaM cattAri padihavanti ravaSayassa // paDilehati ya uvadhokAle sejjubaghisaMthAraM / / 665 / / malaM kSapanti catvAro varcaHprasravaNAdikam / / zayyAsaMstarako kAladvaye pratiliskhanita ca // 690 / / vijayodayA-kAhagamAvI sana purISaprabhRtirpha salaM sakSapakasya catvAraH / paviSThavaMti pratiSThApayati / paDileiMti ya pratilisaMti ca / ubadho kAle udyaastmnkaalsselyo| sanjuvadhisaMthAraM vasatimupakaraNaM, saMstaraM ca // BUSION Page #880 -------------------------------------------------------------------------- ________________ MARATHAMEER mubArAvanA AvA 860 catvArastammalApanoda tayyAdipratilekhanaM ca kurvantItyAha mUlArA-kAzyamAdi vimuutrshlessmlaadimle| paviThaveMti yahiH kSipaMti / paDileiMti zodhayanti / upadho kAle prAtaH sAyaM ca // artha-cAra muni kSapakakA malamUtra nikAlanekA kArya karate hai. tathA sUryake udayakAlama aura astakAlake samayameM ve vasatikA, upakaraNa aura saMstara inako zuddha karate haiM, svaccha karate haiM, khavagassa gharavAraM sArakkhaMti jaNA cattAri / / cattAri samosaraNadubAra rakkhanti jadaNAe // 666 // kSapakAvasathadvAraM catvAraH pAnti ytntH|| dharmazrutigRhadvAraM catvAraH pAlayanti te||691 / / vijayodayA-khavagamsa kSapakasya / gharabAra gRhadvAraM / sArakkhaMti paalynti| jadaNAra yaatnaabsaaritvaarH| asayatAn zikSakAMzca nimudvAraM pAlayanti / cattAri batvAraH / samosaraNaduvAra smysrnndvaar| jadaNAe yatnena ArakSati pAlayanti / catvArastadgRhadvAraM catvArA dharmaznavaNamaSTapadvAra rakSatItyAha mUlArA--sArakvaMti pAlayati / asaMyatAna zikSakAMza niSeI dvaarpaalaayte| javaNAe yatnena / samosaraNaduvAraM dharmazrutigRhadvAraM // artha- cAra paricAraka muni kSapakakI vasatikAke daravAjekA prayatnase rakSaNa karate haiM. arthAta asaMyata aura zikSakoMko ve aMdara Aneko manA karate haiM. aura cAra muni samosaraNa ke dvArakA prayatnase rakSaNa karate haiM. dharmopadeza deneke maMDapake dvArapara cAra muni rakSaNa ke liye naiThate haiM. 860 jidaNihA talicchA gadI jammati taha ya cattAri // cattAri gavasaMti khu khette desappavattIo // 667 / / Page #881 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HODeo SENTARA mUlArAdhanA AmAsA AMIRRiatinumernam AAPARANTUCAthA nizi jAgrati catvAro jitanidrA mahocamAH // vAtA mArganti catvAro yatnAdezAdigocarAma // 692 / / vijayAzyA-jitaNihA jitanidrAH / nalicchA nidvaajylisvH| rAdau raatrii| jagati jAgaraM kurvanti / taha ya natra kSAkasakAze / camAra ctvaarH| gaMpasani nu parIkSA kurvantiAya te kSetra sthApita / deza Sa soo dezavya kssmvaanaa| catvAraH kSapakasa bhI rAtrI jAgrati catvArazca svAduSitakSetre dezAdikSemAkSemavArdA mRgayate ityAha-- mUlArA-taNiThThA apakatatparAH / desApavattIo dezarAjyAdigocarAH zubhAzubhavArtAH / artha-nidrAko jItanekI icchA rakhanevAle cAra muni kSapake pAsa jAgaraNa karate rahane haiM. aura jahAM kSapaka aura saMpa rahA hai usa dezakI zubhAzubha vArtAkA nirIkSaNa karanevAle cAra muni AcAryoMke dvArA niyukta kiye jAte haiM. cAhiM asadavaDiyaM kahaMti cauro caduvidhakahAo // sasamayaparasamayavidU parisAe sA samAMsadAe dhu / / 668 // bahirSadanti catvAraH svaparAgamakoSidAH / / anaMtaHzabdapAtaM te janAnAM nikhilAH kathAH // 693 // vijayodayA-zAhi bahiH kSapakAvAsAn / asadapaliMga yAvat dUra sthitAnAM zabdo na zrUyate 1 tatra sthiHvA / cauro catvAraH paryAyeNa kathAtho carSidhAH kathA pUrva vyaavrnnitaaH| kIrambhUtAste kayakA prata mAra-sasamayaparasa ma yayidU svaparapakSasiddhAMtamAH / parisAe paripaMde / samosadAe drAk smaagtaaye| catvArazca catasro'pi kathAH kathayanti kSapakakarNApasitazabdamityAi-- mUlArA-vAhi yahi kSa pakAcAsAddUre / asahayaSTiyaM yathA zpako na zRNoti / paduvidha AkSepaNIpramukhAH / parimApa paripadi / samosavAe sanupaviSTAyAM / AgavAyAmityanye // artha-kSapakakI vasatike bAhara kSapaka na suna sake itane aMtarapara svadharma aura anya ke siddhAMtoMkA Page #882 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 862 rahasya jAnanevAle cAra muni sabhAmaMDapameM Aye hue zrotAoMko ekake anaMtara dUsarA isa paddhatIse AkSepaNyAdikathAoM kA varNana karate haiM. vAdI cacAri jaNA sIhANuga taha ayasatyavidU // dhammakalyANa rakkhA vihati parisAe / / 669 // catvAro vAdino'kSobhyAH sarvazAstravizAradAH // dharmadezanarakSArthaM vizcaranti samantataH / 694 // vijayodayAvAdI vAdinaH / cArijaNA catvAraH sIdANuga siMhasamAnAH / aga satyavida anekazAkhazAH dhammaka yANa dharma kathayatAM / rAheduM rakSArtha / biiraMti / itastato yAnti / parisAe pariSadi / catvAro vAdino dharmakathAparANAM pravAdyAzepanirAkaraNAya sabhAyAmitastato vicaratItyAha- mUlArA - mahANubhASA siMhavatparairadhRSyAH / artha - aneka zAstroM ke jJAtA, siMhasamAna aise bAda karanevAle cAra muni dharmakathA karanevAloMkA rakSaNa karaneke liye sabhAmeM idhara udhara bhramaNa karate haiM, evaM mahANubhAvA paggahidAra samAdhijadaNAe || taM NijjayaMti khavayaM aDayAlIsaM hiM NijjavayA // 670 // evamekAgrataskAH karmanirjaraNAMyatAH // nirmANakA mahAbhAgAH sarve nirvApayanti taM // 395 // vijayodayA evaM mahANubhAvA, evaM mAhAtmyavaMtaH / maggahidAra prakRyA samAdhijadgAra samAcI kSapakasya prayatnavRtyA / taM vijayaMti savayaM taM nirvApayanti kSapakaM / aDavAlI hi aSTacatvAriMzatyamANAH / vijayagA niryApakAH // prastutamupasaMharati gulArA - mahANubhASA mahAmAhAtmyAH / emAhidAe prakRSTayA svIkRtayA vA / samAjidA samAdhau yatnavasyA | vijjati saMsArArNavAnnarthAtuM prayojayati // bhAvA 5 862 Page #883 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzamaH artha-isa prakAra ye mAhAtmyavAna asatAlIta bhumi utkRSTa prayanesa kSapakakI samAdhei meM ekAgra karate hai. aura saMsArasamudrase prayANa karanevAle usa kSapakako samAdhika kAyameM arthAt ratnatrayameM prayukta karate haiM, vyANitaguNA pava niryApakA iti na rAya, kiMtu bhAlerAvatayopivitrakAlasya parAvRtaH kAlAnusAraMgada prANinI gaNAH mavanaMte tena yadA yathAbhUtAH zobhanaguNAH saMbhavaMti tadA tathAbhUtA yatayo niryApakatvena grAhA iti vAyati - jo jArisao kAlo bharadegyadesu hoi cAsesu // se tArisayA tadiyA cohAlIsa pi NijjavayA // 671 // kAlAnusArato grANyAzcatvAriMzacaturyulAH // bharatarAvatakSetrabhAcino munipuMgavAH // 26 // vijayAdayA- jo jArisao kAlo ityAdinA yo mAdaka DAndo ! baraMdAbaMdara vAsasu bharata rAvatapu janapadaSu / paMcabharalAH paMcagavatAsta niryApakAstArisagA nAhAbhUtAH kAlAnuguNA iti yAvat / tadayA tasminkAla grAhyA ityarthaH / sarvatra sarvadA yathoktaguNagaNanA eSa liyopakAH syuriti na prAya / kAlAnusAreNa prANinAM guNaprakRteH bharatairAtratakSetreSu vicitrakAlaparAvRttiratamtatra yadA yathAbhUtA yAvaMtazca sphuradruNA patayaH saMbhavaMti tadA tathAbhUtAstAvatazceti niryApakatvena vyavasthApyA iti darzayitumAi --- malArA-bharaderavadesu paMcasu bharateSu paMcasu airAvatepu / vAsesu kSetreSu / taiyA tadA tasminkAle kAlAnuguNA niryApakA grAmA ityrthH|| jinakA guNavarNana Upara kiyA hai aise hI suni niryApaka hote haiM aisA na samajhanA cAhiye. paraMtu bharata aura airAvata kAlameM vicitra kAlakA parAvartana huA karatA hai isaliye kAlAnusAra prANikke guNoMmeM bhI jaghanyamadhyamatA aura utkRSTatA AtI hai. jisasamaya jaise zobhana guNoMkA saMbhava rahatA hai usa samaya base guNadhAraka mani niyApaka paricAraka samajha kara grahaNa karanA cAhiye. __ artha - bharatakSetrameM aura erAvatakSetrameM samastadezAmeM jo jaisA kAla pravartatA hai usake anusAra niryApaka samajhanA cAhiye. arthAt madhyamakAlake prAraMbhameM cavvecAlIsa niryApaka hote haiM, Page #884 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gulArAdhanA zrAvAsa evaM caduro caTuro parihAdhavagA ya jadaNAe / kAlammi saMphiliTuMmi jAva cattAri sAdheti / / 672 / / NijAtrayA ya doNi vi hoMti jahaNNeNa kAlasaMsayaNA / / ekko NijjAvayao Na hoi kaiyA ci jiNasutte / / 673 11 heyAH krameNa ctvaarshtvaarstaavdNjsaa|| yAvAsamati catvAraH kAle saMkezasaMkule / / 697 // kAlAnusAriNI grAcau dvau jaghanyana yoginau| bharatarAyatakSetrabhavI niryApako ytii|| 698 / / vijayodayA - rUpAthoMttaragAthAdvayamiti na vyAsyApate // kAlAnusAreNAtra niryApakANAM saMkhyAdAnikrama darzayatti----- mUlArA-parihAbadabagA hAni netcyaaH| jadaNAe vezakAlAnusAreNa guNeSu yatnena / saMkilimi saMbalezabahule // artha -isa prakAra dezakAlAnumAra guNoMko yatnase dekhakara isa saMkleza pariNAyuktakAlameM pAra cAra niryAeka kama kama karanA cAhiye. tara naka kama karanA jaba ve cAra raheMge. arthAt kSapakake samAdhimaraNa mAghanake liya kavala deza, kAla, guNakI apekSAme yadi cAra hI niryApaka ho to bhI samAdhimaraNarUpakAryakI samApti honI hai. aniya saMkliSTa kAlameM do niryApaka bhI apakake isa kAryako sAdha sakate hai. paraMtu jinAgamameM eka niryApakakA kisI bhI kAlameM ullekha nahIM kiyA hai. jaghanyato TI niryApakI iti kimarthamucyate / eko jaghanyato niryApakaH kasmAnopanyasta ityAzaMkAyAM pakasminiyAraka doSamAcaze ego jai Nijjavao appA catto paropabayaNaM ca // vasaNamasamAdhimaraNaM uDDAho duggadI cAci / / 674 / / 86 A Page #885 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAmanA 865 AtmA tyaktaH paraM zAstraM eko niryApako yadi // asamAdhairmRtirvyaktayamasau durgatiH parA // 699 // vijayodayAeko yadi niryApakaH appA cato AtmA tyato bhavati niryApaNa, paraH kSapakastyakto bhavati / pavayaNaM ntra pravacanaM ca tyaktaM bhavati / yasaNaM vyasanaM duHkhaM bhavati / zrasamAdhimaraNaM samAdhAnametareNa razmatraye bhRtiH syAt / uDDAho dharmadUSaNA bhavati / nagadI cAvi durgAtizca bhavati // sarvajadhanyAM niryApakasaMkhyAM niyamayati mUlArA- dube / ekasmipike doSAgAra - mUlA appA to niryApaNa AtmA tyaktaH / paro kSapakaH / vasaNaM duHkhaM bhavati / dharma | jaghanyavAse eka niryApakakA Agama meM kyoM ullekha nahIM hai. do niryApakoM kA kyoM ullekha kiyA haiM aisI zaMkA honepara AcArya eka niryApaka hone meM utpanna honevAle doSoM kA varNana karate haiM. artha -- yadi ekahI niryApaka hoya to usameM AtmatyAga, kSapakakA tyAga aura pravacanakA bhI tyAga hotA hai. eka niryApakase duHkha utpanna hotA hai aura ratnatrayameM ekAgratAke binA maraNa ho jAtA hai. dharmadUSaNa aura durgatI bhI hotI hai. 109 evaM nipakeNAtmA tyakto bhavati evaM pakaityetatkathayatikhatragapaDijaggaNAe bhikkhaggahaNAdima kuNamANeNa || appA cato taccivarIdo khavago havadi catto // 679 // bhikSAdyavidhAnena zrapakapratikarmaNA // anArataM prasaktena svastthato'nyo viparyayaH // 700 // vijayA - khayagapaDijagaNAra kSapakapratijJAgaraNayA kSayakapratiyatnena / khayamapaDijagaNAra ityanayA gAthayA apaghaTana bhakuNamANeNa bhikSAgrahaNaM nidrAM kAyamalatyAgaM yA kUryanA niryApaNA pati mASAt kAyamalAno vA'nirAkaraNAta niryApakasya pIDA / AzvAsa 865 Page #886 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsa taSiyarIdo yadi niyAko bhikSA bhramati nidrAtizayazarIramanirAsArtha yAti, khavago caso bhavati kSapakA mUlArAdhanA syako bhavati // 866 / kathaM AtmA tyaktaH kathaM vA apaka ityatrAha-- mUlArA-paDijamANAe kArthakaraNe / bhikkhayaNAdi mikSAmaharSa kAyamalatyAgaM gha / akuNamANeNa akurvatA PL niryApaNa / catto azanAmahaNAnidrAnivAraNAdvipamUtrAdyanutsarjanAcca mahatI pIDA prApitaH / tabivarIde bhikSAbhramaNanidrAkaraNakAya zuddhavardhagagane / catto tyaktaH ApakastatsamAdhAnAnusaMdhAnApalApAt / / eka niyAMpaka se AtmAkA aura bhUpakakA bhI tyAga hotA hai isakA vivacana - artha kSaparka kArya hi yadi niyApaka tatpara rahegA vo AhAragrahaNa karanA, zayana karanA, aura zarIsamalakA tyAga karanA ina kAryokA tyAga karanese niyApakako AtmatyAna karanA par3egA, arthAta AhArakA praham na karanesa, nidrAkA abhAva honese, aura zarIramalakA visarjana karanese niryAyakako baDhI vedanA hogI jisase usakA deha paDegA. yadi niryApaka bhikSA grahaNAdi kArya meM hI laga jAyegA arthAta vaha bhikSAke liye yadi bhramaNa karegA, khuca socaMgA, aura zaucake lie. jAvaMgA to kSapakakA tyAga hogA. %3 khavayarasa appaNo vA cApa cattoha hoi jaidhammo / / NANarasa ya vunhe do pabayaNacAo ko hodi / / 676 / / svasyAparasya vA tyAge yAtidho nirAkRtaH // tataHpravacanatyAgo jJAnabicchedako mataH 701 / / vijayodaya-rUvagarasa appaNo yA capakSapakasyAtmano cA tyAge / catto ghu hodi jaidhammotyako bhavati yatidharmaH / yatedhamoM yAvRpayakaraNaM sa parityako sapati kSapakamapahAya gamane 1 agamane tu AvazyakAni yatidharmeSu pradhAnAni vaktAbhivaMti zaktikaruyAt / naNarasa ya do zAnasyApi vyucchedo bhapati, niryApakena saha mRtimupayAti / tado tasmAtpacayaNaca.go hodi pravacanatyAgo mayati / pravacanahAydenAyama ucyate / prAzA hi kecideva bhavatI ti cedekakA niryApakA anazanAtinAtikhinnA mRsimupeyuH kaH zAkhANyupadizet kazca dhArayeveti bhavacanatyAgaH // svaparatyAge pravacanatyAgamAha-- 866 Page #887 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAmA mUlArAdhanA 867 malArA. - jAvidhammo yattedharmo vaiyAvRtyakaraNaM paDAvazyaka ca rayata zaktivaikalyAt / pApassa ya vocchedo jJAnasyApi nyucchedaH syAniryApakamaraNAt / pakyaNacAo sado nato jJAnavyucchedAt pravacanasyAgamasya tyAgo visarjana bhavati bhojanAvyakaraNenAtikliSTasya niryApakasya maraNAt / prajJA zikaciva myuH / / artha-kSakakA athavA apanA tyAga honepara patidharmakA dI tyAga huA. vaiyAvRya karanA patikA dharma hai. AtmatyAga athavA kSayakakA tyAga honase yatidharma bhI naSTa hotA hai, kSapakako choDakara yadi niryApaka jAvegA athavA nahIM jAyegA to yati dharmameM jo sAmAyikAdika avazya kartavya hai unakA tyAga hogA. zakti kama honese jJAnakA bhI nAza hogA. nirmApaka aura dhapaka dono bhI mareMge to AgamakA tyAga hogA. prAyaH vidvAna ekAda hI hotA hai. isa bAste ahArAdikake kaSTase khinna hokara niryAyaka maraNako prApta hogA to kona zAkhAkA upadeza karegA aura kona zAstrako dhAraNa karegA? isaliye ekahI nirdhApaka honese pravacanatyAga hotA hai. yaha siddha huA. 9%85BTER vyasanaM vyAcale cAyammi kIramANe vasaNaM khavayarasa appaNo caavi|| khavayarasa appaNo vA cAyammi havaja asamAdhi // 677 // kSapakasyAtmano vAsti syAgato vyasanaM param / / bhavettato'samAdhAna kSapakasyAtmano'pi vA // 702 // vijayodayA-cAyagmi kIramANe tyAga kriyamANa / vasaNa svacagarasa kSapakasya duHkhaM bhavati, pratikArAbhAvAt / apaNo basaNaM niyatakaraya yA vyasanaM bhavati acAnAvinyAgAta asamAdhimaraNaM vyAcaai-cAgammi tyAga sati / sthagassa casamAdhi kSapakasya asamAdhimarA bhavati |ttismaadhN kurvataH samIpa abhAvAt / appaNo yA niryAekasya vA / hajja mavet / asamAdhiH azAnAdityAgajanita duHsavyAkulasya / svaparatyAge du.khamAyA-- mUlArA- khavayarasa kSapakaraya duHkha syAtpratIkArAbhAvAt / apaNo azanArityAgAt / asamAdhI apakasya asamAdhiH / samAdhikarAcAryasaMnidhAnAmAcAvAcAryasya thA azanAdityAgajanitaduHkhasaMklezAvezAt / / 86. Page #888 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArApanA 868 vyasana arthAt duHkhakA varNana karate haiM artha-niryApakane kSapakako choDa denepara kSapakako duHkha hotA hai. usa du:khakara kSapaka kucha bhI pratikAra nahIM kara sakatA hai. aura AhArAdikakA tyAga honese niryApakako duHkha hotA hai. kSapakakA tyAga karane para usake aMtaHkaraNako ratnatrayameM ekAgra karanevAlA koI na honese usakA asamAdhimaraNa hotA hai. aura yadi kSapakake pAsa imeza niryApaka rahanese usako AhArAdikoMkA tyAga karanA paDegA jisase niryApakakI bhI ratnatrayameM ekAgratA honA asaMbhava hogI. sevejja bA akappaM kubjA vA jAyaNAi uDDAhaM / / laNhAchudhAdibhaggI khavao suNNammi Nijjavae // 678 // kSudhAdipIDitaH zanye sevate yAcate yataH // kSapakaH kiMcanAkalpa dumocamayazastanaH // 703 / / vijayodazA-sevejja vA appaM ayogyaseMdhA kurzan / asthitabhojanAdikaM pAvArtenyasati / kujjA yA kuryAdvA / jAyaNAi uDAI mithyAdRSTInAM gatvA yAcate kSudhA vA tughA vA abhibhUto'haM azana pAna bA dehIti / muNyammiNijjayame asati niryApake // niryApakAbhAve'kIrti vakti mUlArA-akappaM ayogyamasthitimojanAdika / jAyaNAdi. yAcanAmanapAmAvikAnaM midhyAdRSTInprati / Adizabdena talAyezAdikaM / bhaggo pIDitaH / sugNammi avidyamAne / artha- yadi eka niryApaka AhArAdi ke vAste bAhara gayA to idhara kSapaka ayogya sevana karegA arthAt baiThakara bhojana karanA vagairaha kArya karegA. kiMvA micyA dRSTike pAsa jAkara yAcanA karegA. maiM bhRkhase pIDita huA hai athavA pyAsase kaSTI ho rahA hUM mere ko khoneke liye yA pIne ke liye do aisI yAcanA karegA. Page #889 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvA mUlArAdhanA duggadi etazyAya asamAdhiNA va kAlaM karijja so suNNagammi Nijjavage / gacchejja tavo khavao duggadimasamAdhikaraNeNa // 679 // yato'samAdhinA mRtyu yAMti niryApakaM vinA // kSapako durgati bhImAM duHkhayAM labhate tataH // 704 // vijayodayA-asamAdhiNA gha apati niryApake samIpasthe samAdhimaMtareNa kAlaM kuryAt / tatastena asamAdhiH bharaNena / khavayo duggadi gaja kSapako durgati yAyATa azubhatAta. asati niryApaphe durgatigamanamAhamUlArA spaSTam durgatikA varNana -- artha-niryApaka samIpa na honepara kSapakakA asamAdhise bharaNa hogA aura aise maraNase arthAt azubha dhyAnapUrvaka maranese kSapakako durgati hogI. sallehaNaM suNittA juttAcAreNa NijjavejaMtaM // sabjehiM vi gaMtavvaM jadIhiM idarattha bhayaNijjaM // 18 // 'caturvidhasya saMghasya kazcana preSayettataH / / saMnyAsasUcakAcAryoM niryApakagaNezinA // 705 // zrutvA sahalekhanAM sarvairAgaMtavyaM tpodhnaiH|| kAritAM zuddhavRttena bhajanIyamato'nyathA // 706 / / vijayodayA-sallehaNa sallekha / supitA zrutvA / jucAcAreNa yuvAcAraNa sUriNA NijjaSejjaMsa pravartyamAmAM! sadhairapi gataSyaM yatibhiritaratra niryApake sUrI maMdacAritre bhAjyaM / yAMtina yA yatayaH / samyagAcAryeNa pravartyamAne jhapakasya samAdhimaraNopakrame zrute sati sarvayasInA sadupasarpaNa anyathA vikalpa Page #890 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA mAsa mUlArA-juttAcAreNa suvihitAdhAreNa suurinnaa| NijjavejjanaM / pravatyamAnaM / varastha maMdacAritre sUrau niryApake sati / bhayANijna gaMtavyaM na vetyarthaH ---- artha-niraticAra ratnatrayakA pAlana karanevAle niryApakAcArya ke dvArA kSapakakA] sallekhanAmaraNa hone vAlA hai yaha sunakara sarva munioMko kSapakake pAsa jAnA yogya hai. paraMtu niryApakAcArya maMdacAritrakA dhAraka hogA to yati cAhe to jA sakate haiM. anyathA nahIM. sallehaNAe mUla jo baccai tivvabhattirAyeNa // bhotUNa ya dekhAI to pAva camTA / egammi bhavaggahaNa samAdhimaraNeNa jo mado jIbo // Na hu so hiMDadi bahuso sattabhave pamotRNa // 682 // sodUNa uttamarasa sAghaNaM tivvbhttisNjutto|| jadi NovayAdi kA uttamahamaraNammi se bhatI // 683 // eti sallekhanAmUlaM bhaktilo yo mahAmanAH / / sa nityamainute sthAna bhuktvA bhogaparaMparAH // 707 // ekatra janmani prANI mriyate yaH samAdhinA // akalmaSaH sa nirvANaM saptaSTilabhate bhavaiH // 708 // yo naiti parayA bhaktyA zrutvottamArthasAdhanam / / uttamArthamatI tasya jaMtAbhaktiH kutastanI / / 705 // vijayodayA. sodaNa thutvA uttamArthasAdhanaM / nIvavaktisaMyukto yadi na gachat / nava tasya usamArthaparama atrebhe gAye sUtra'nuzrUyate-- mUlArA-ete zrI vijayAcAryoM nekachati / bhaktiH // Page #891 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SETTERONETICS mUnArAdhanA AdhAhA samAdhimaraNoparamamAkAMnupasarpado dossmaaimuulaaraa--spssttm| artha--jo yati tIna bhaktirAgase sallekhanAke sthAnakI baMdanA karaneko jAte haiM. unako maraNottara devagatikA saukhya milatA hai anaMtara unako mokSakI prApti hotI hai, jo yati ekabhava meM samAdhimaraNase maraNa karatA hai vaha aneka bhana dhAraNa kara samArameM bhramaNa nahIM karegA. usako sAta ATha bhava dhAraNa karaneke anaMtara avazya mokSakI prApti hogI. artha--samAdhimaraNakA sAdhana koI muni kara rahA hai aisA mAlUma honepara anya anya saMghake muni vaDe Adara bhAvase usake darzana ke liye jAva. yadi koI nahIM jAyagA to usakI uttamArthamaraNameM bhakti nahIM hai aisA sajhanA zAhika - - uttamArthamaraNamatyabhAva doramAcaSTe - jattha puNa uttamacamaraNammi bhattI Na vijade tassa // kiha uttamaTTamaraNaM saMpajjadi maraNakAlammi // 684 // uttamArthamA yasya bhaktirnAsti ThArIriNaH / / usamAlistasya mUnI saMpadyata kutaH / / 710 / / vijayodayA- jassa dhuza ca punaH uzamArthamaraNa bhanina niyata tasya maraNakAla kathamuttamArthapraraNaM sAyana iti dopaH suucitH|| uttamArthamaraNe bhaktyabhAce poSamAi--- mUlArA - spaSTam / uttamArtha maraNameM bhakti na honese kyA doSa hotA hai inakA varNana-- artha-jisakI utsamArthamaraNa meM-samAdhimANa meM bhakti nahIM hai usako maraNakAlameM uttamArthamaraNakI prApti kaisI hogI arthAt vaha AAdika azumadhyAnase maraNako prApta hogA. aisA abhiprAya isa gAthAse sUcita hotA hai, - - Page #892 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA sahabadINaM pAsa alliyadu asaMvuDANa dAvvaM // tersi asaMvuDagirAhiM hoja khavayassa asamAdhI // 685 / / tasyAsaMghRtavAkyAnAM na pAyeM deyamAsatuM // vacanairasamAdhAnaM tadIyairjAyate yataH // 711 // ghijayodayA- asaMdhudANa pAsa sahavadINa alliyat Na pAdacaM asaMtAna kSapakasamIpaM dvaukanaM na dAtavya / yAghadezasthAnAM to bacana na yata / kasmAdasaMvRtajamasamIpAgamana niviSyaMta ityAca-nesi asaMbaDagirAdi hojja vyayamsa asamAdhI / tezamamavRtAbhirvAgmivekSapakasya asamAbhiH / kSINo hi jano picikatalayA kuSyati saMkuzamupayAti yaa| uttamAthesAyakasva gamIpa vAcAlAnAM gamanaM niSedumAi-. mUlArA-savadI zabmapatInAM zatinAM ca kalakarakAriNAmityarthaH / pAsa samIpaM arthAtkSapakasya / alliidu AzrayituM / asaMkhuDApa vAggumisamiti vikalAnAM / asaMbuDagirAhiM utsUtrAbhirvAgbhiH / asamAdhI cittavikSepaH / zrIgo hi jano yatkiMcchitvA kupyati sajilazkte vaa| artha-jo vAggupti athavA bhASAsamitIke pAlaka nahIM hai. jo Agamase viruddha bhASaNa bolata haiM athavA jo jAdA kalakala karate haiM aise lokoMko kSapakake pApta nahIM jAne denA cAhiye. kyoM ki unakA nirargala Agama viruddha bhASaNa sunakara kSapakakA cica ratnatrayameM sthira na hogA aura kSINa huA vaha kSapaka kopayukta saMklaMza pari. paNAmayukta ho jAvegA ataH Agamaviruddha jAdA yAda karanevAlaM ko kSapakake pAsa jAdA niSiddha kiyA hai. jahAM taka zabda sunane meM AvegA vahA~ taka unakA gamana niSiddha samajhanA cAhiye. bhattAdINa bhattI gIdatthehiM vi Na tattha kAdavA / / AloyaNA bi hu pasasthameva kAdaviyA tattha // 686 // gItAdhairapi nA kRtyA strIsaktA dikA kathA / AlocanAdikaM kArya tatrAtimadhurAkSaram / / 712 // - Page #893 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 873 vijayodayAntAdIpaM tatI bhaktyAvikathA / gRhItArthairapi yatibhistatra kSapakasakAze na kartavyeti / AloyaNA vikhu AlocanAgocarAyaticAraviSayA / tattha kSapakasamIpe / pasatthameva kAvyA yathAso na zRNoti tathA kAryA / bahuSu yuktAcAreSu sUriSu satsu // gItArthAnAM kSapakAMte vyavahArthamAha muLArA-taMttI kathA | Aloya gocarAdyavicAragocarA / pasatyameva yathAso na zrRNoti tathA kathA kAryetyarthaH / / artha -- AgamArthako jAnanevAle munioko kSapakake pAsa bhojanakathA, vagaire kathAoM kA varNana karanA yogya nahIM haiM. yogya AcAroMko jAnanevAle AcAryoMke pAsahI sUkSma aticAraviSayaka AlocanA karanA ho to vaha bhI prazasta hI karanI cAhiye. arthAt vaha kSapaka suna na sake aisI AlocanA karanI cAhiye. nujJAtasya samIpe // zasti -- paJcakkhANapaDikka maNuvadesaNiyogativihavasaraNe // paNApucchA uvasaMpaNNo pamANa se || 687 // pratyAkhyAnopadezAdI sarvatrApi prayojane || paNa vidhAtavyaH pramANaM lUrirAzritaH // 716 / / vijayodayApratyAkhyAnaM pratikramaNAtri se tasya sakAze kartavyamiti yAvat / yadi zakto'lau na cettadabahupi yuktavacAreSu satsu sUriSu kSapaNa pratyAkhyAnAdikaM prathamamupAzritasyaiva sUreH samIpe kartavyamityanu mUlArA --- Nioga AjJAdAnaM / tiSihayosaraNe trividhAkArasyAye paTTatraNA prAyazcittaM ApucchA prabhaH / saMpaNNo niryApakatvenAzritaH / pramANaM pramANamavisaMbAdho bhavati / yathAzaktastadA tadanujJayA tAdRganyo'pi pramANamiti nirNayaH / 110 yuktAcAra ke jJAtA aneka AcArya ho to bhI jisake pAsa kSapakane prathama AlocanA kI hai usake hI sanni pratyAkhvAnAdika karane cAhiye aisA varNana- AzvAsa! 5 873 Page #894 -------------------------------------------------------------------------- ________________ --- mUlArAdhanA AzvAna -- artha-kSapakamuni prasyAkhyAna, pratikramaNa gareha Avazyaka kartavya prathama AcAryake pAsa hI kare, AjJA ahaNA karanA, upadaza sunanA, tIna prakArake AhArakA tyAga karanA, ( jala choDakara) prAyazcitta grahaNa karanA, prazna karanA, ityAdika kAyoM meM prathamAcA hI usake liye pramANa hai. yadi prathamAcArya upadazA denA, bagaraha pAnAma azakta ho to unake AjJAnusAra dumara AnAyake pAsa kSapaka pratikramaNAdika kartavya kara sakatA hai. - - tellakasAyAdIhiM ya bahuso gaMDUsayA du ghettavvA / / jimbhAkraSNANa balaM hohidi tuMDaM ca se visadaM // 688 [] tena sailAdinA kAryA gaMDapAH saMtyanekazaH / / jilhAcadanakadinarmalyaM jAyate tataH // 715 // bhavanti yeSAM guNinaH sahAyA vitraM vinA te dadate samAdhi / / samAdhidAnAcatamAnasaiste yAdyA prayatnena tato gaNendrAH / / 716 / / iti niryaapkaaH| vijayotyA-telakasAyAdIhiMya telena kssaayaadibhishc| yhusocaasho| gaMDsanA gaMDUSA ghettayA graahyaaH| tatra guNaM cadati-jimbhAkaNNANa balaM jivAyAH karNayoza zaktilaM ghabane zrapaNe ca / hodidibhaviSyati / tuMca se visada hovici pdsNbNdhH| svaiza api kSapakasya bhvissyti| niryApakavyAvarNanA smaaptaa| vAcavaNapATabamukhavaizadhArtha yathAdoSaM tailAdigaMdRpadhAraNaM guruniyogena kSapakasya vidheyatayopadizati mUlArA---gahasayA gNddpaaH| ghettavSA prAyAH kSapakeNa / balaM / vacane zravaNe ca zaktiH / tuI mukha / niryApakaH sUtrataH 25 aMkataH // 4 // artha-tela aura kapAsale dravyoMke kSapakako bahutavAra kurale karane cAhiye, kurale karanese jIbha aura kAnoM meM sAmarthya prApta hotA hai. arthAt kaSAyadravyake kurale karanese jIbhake uparakA mala nikala jAnase yaha svaccha hotI hai. bolane meM samarthatA prApta hotI hai, karNama tela DAlanese zravaNazakti cakatI hai. niryApakavarNana samApta huA. 874 +2PD Page #895 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 875 pijjAvayapagANA ityetadvadati papayAsama kizvA jar3a kIradda tassa tivivosaraNaM // bhattama ussugo hojja so khavao // 689 // aprakAzya vidhAhAraM tyAjyate kSapako yadi // tadotsukaH sa kutrApi viziSTe jAyate'zane // 717 // vijayodayA davyamAsamakiyA dravyasyAhArasya prakAzana ke prati Tokana akRtvA / jara kIra yadi kise / tarasa tasya kSapakasya / tiviSosaraNaM vividhAdvAratyAgaH / kalidhi kamidamattavisesamma bhaktavizeSe u dojja so khayao utsuko bhavetsa jhapakaH / AhArIsuSyaM cittaM vyAkulayati // abhidharmatvAdiguNagrAmasamagraniya pikapatigaNa pAraMcaryamANasya rUpakasya trividhAhAraM parijihIparihAravizepautsukya nivRtyarthe vicitrAhAradarzanalakSaNAM caramAhAra prakAzanAM gAthAsaptakena vyAvarNayiSyanpUrva sayuktikaM tatprayogavi dhigAthAdvayenAha- mUlArA - davapayAsaM dravyasya nAnAvidhAhArasya prakAzaM taM prati DA~kanaM / ussugo utsukaH sotkaMThamabhilASuko' nAditatyA pravartamAnasyAdAhArasaMzAyAH || a AhAraprakAzana prakaraNakA AcArya varNana karate haiM artha - kSapakako AhAra na dikhAkara hI yadi usase tIna prakArake AhAroMkA tyAga karAyA jAyegA to vaha kisI AhArAvizeSameM utsuka hogA. arthAt amuka AhAra mareko cAhiye aisI icchA usake manameM prAdurbhUta hogI jisase usakA mana duHkhita hogA. yaha AhArasaMjJA jIvameM anAdikAlase saMlagna huI hai. isabAste usako AhAra dikhAkara upadeza dekara usase virakta karanA cAhiye. tahmA tivihaM bosarihiditi ukkastayANi davvANi || sosittA saMviraliya carimAhAraM pAyAsejja || 690 // AzvAsa 44 875 Page #896 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH pAni koi nAhI mI attasiliM ki meti // beramgamaNuppatto saMvegaparAyaNo hodi / / 691 // tataH kasyA manojJAnAmAhArANAM prakAzanA / sarvathA kArapiNyAni vividhAhAramocanam / / 718 // kazcidRSTvA tadetena tIraM prAptasya kiM mama / / iti vairAgyamApannaH saMvegamaSagAhate // 719 // vijayodayA-pAsita rASTravA AhAramupadarzitaM / kora kazcit / tAdI yatiH / tIraM pasassa tIraM prAptasya / imehi amiibhimnoraahaarH| ki meti kiM mameti / gharagamaNuppatto bhogavairAgyamanuprApta upgtH| saMdhegaparAyaNo honi saMsArabhayAsyAye pradhAno bhavati / / mRlArA-dosa rihisi pratyAralyAmbanIti / mosisA sarvatomasyepratvAttatsamIpamAnIya / saMviliya bhAjabhepu viglaMbirala camcA / mAbiramya iti pATha samma ghiracayyetyarthaH / pabAsajja darzayamUri: / gato TIkAkAro necchani // kazvittAni dRkSA para vairAya bhApto patramayapadhAnI bhavatIlanuzAsti mUlArA--pAsitu upayarzitamAhAraM dRSTvA / vAdI muniH / tIraM maraNArsa / imehi etairutkaabhovyaiH| kiM metti ki | prayojanaM mameti / veraggaM bhogavairAgyaM / manojJaviSayasevA hi paunaHpunyena pravartyamAnA tatrAbhilASamanubadhnAti satazca karmabaMdhastato bhUyo'pi bhImabhavapraveza iti / artha-isaliye acche acche AhArake padArtha bartanoM meM pRthaka pRthak parosakara usa kSapakake samApa lAne cAhiye. aura usako dikhAnA cAhiye. eme uskRSTa AhArako dekhakara koI kSapaka muni maiM to aba isa bhavaka dusare kinAre ko prApta huA hUM, ina manohara AhArAkI merako kucha AvazyakatA nahIM hai aisA manameM samajhakara bhogase virakta honA hai. aura saMsArase bhayayukta hokara AhArakA tyAga karanemeM hI udyukta hotA hai. AsA dittA koI tIraM pattassimehiM ki meci // veramgamaNuppatto saMvegaparAyaNo hodi // 692 / / Page #897 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 877 desaM bhoccA hA hA tIraM pattarisamehiM kiM meti // vereggamaNupapatto saMbegaparAyaNo hodi // 693 // savvaM bhocyA dhiDI tIraM pacastimehiM kiM meti // bepatto saMvegaparAyaNa hoi // 694 // AsvAdya kAlena tIraM prAptasya kiM mama // iti vairAgyamApannaH saMvegamavagAhate // 720 / / azitvA kamidaMzena tIraMprAptasyakiM mama // iti vairAgyamarraH saMvegamavagAhate // 721 // bhitvA sarvametena tIraM prAptasya kiM mama // iti vairAgyamApannaH saMvagamavagAhate // 722 // vijayodayA- manoviSayasevA hi paunaHpunyena pravartamAnA abhilAvaM janayati jaMtoH / sa cAnurAgaH karmalAdAne hetuH tato bhogaM bhavabhodhanaM bhavabhUtAmiti spaSTArtha gAthAzrayottaraM / prakAzanA samAptA payAsaNA || kopi svokaM mukhe prakSipya virakta: sabhsaMvignaH syAdityAha--- mUlArA spaSTaM / ko'pi AhArapadezaM vabhitvA tathA syAdityAha - mUlArA -- hAhA | mukAma vividhAhArAH pItAzca vividhAstanAH | mAtaro vividhA dRSTAH pitaraca bhavAye || iti zokavidAviSTaH // phosimAhAraM bhuktvA vivigbhamityAtmAnaM nidityA tathA syAdityAha - gUlAya-- spaSTam / artha- koI kSapaka muni nAnA prakArake manoja AhAra kI prApti honepara inase merA kyA prayojana siddha hogA aisA vicAra karake unakA sevana nahIM karatA hai. maiM to aba maraNake antima samayako prApta ho cukA hUM AzvAsa 877 Page #898 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AvAsa ataH isase merA kucha prayojana siddha hogA nahIM isa vicArase vairAgyako prApta hokara saMvegatatpara hotA hai, koI kSapaka usa AhAroM meM se thohA AhAra uThAkara apane muMhameM DAla kara dadanatara hApa ! aba to maiM antima samayako prApta huA hUM isa bAhArase merA kyA matalaba hai aisA vicAra kara virakta aura saMsArabhIta hotA hai, koI kSapaka saMpUrNa AhArakA bhakSaNa kara usase virakta hotA hai. hAya marako dhikkAra ho. maiM antima samayako prApta huAI, aise vicArase viraka aura bhayabhIta hotA hai, manojJa viSayoMkA sevana karate rahanasa vAraMvAra abhilASA baDhatI ho jAtI hai. yaha abhilASA viSayApara anurAga utpanna karatI hai. anugagase karmabaMdhana hotA hai aura yaha karmabaMdha saMsArasamudrameM prANIko paTaka detA hai, isa prakArake vicArasa kSapaka AhArakA tyAga karatA hai. prakAzana prakaraNa samApta huA. - hANI iti sUzpada byAcaSTe koI tamAdayittA maguNNarasavedaNAe saMviho // ta cevaNubaMdhejja hu sabba desaM ca giddIe // 695 // valbhityA suMdarAhAraM rasAsvAdanalAlasaH // kazcittamanubadhnAti sarva dezaM ca gRddhitaH // 723 / / iti prakAzanam / vijayodayA-koI kazcidyatiH / te pazi jamAhAraM / AdayitA bhuktvA / magugaNarasaMrakSaNAe manoharasAnubhayanena / saMvizo mUcchitaH / taM cevaNubaMdheja hu tamevAsvAdita manojJAhAramanu banjIyAt / darzitapyekaM vA giddhoe gRdyaa| kazciddhIsatvasta darzitabhAhAraM sarva bhaktvA tAsAnubhavAviSTastameva sarva tadekadeza vA sudhA nityamabhilaSedi. tyAha-- mUlArA--AdainA-mukyA / vedaNAe anubhavana saMvido sammUchitaH / / etAM zrI vijayAcArya uttarasUtre vyAyaH / prakAzanA / sUtrata: 28 / aMkatA 7 / / hAni nAmaka prakaraNakA vivecana NATAS Page #899 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sumArAdhanA AkhAsA artha-koI kSapaka dikhAyA huA AhAra bhakSaNa kara usake svAdiSTa rasameM lubdha hokara usa saMpUrNa AhAsko vAraMvAra bhakSaNa karane kI icchA rakhatA hai. athavA usameMse kisI eka padArtha ko vAraMvAra khAnekI abhilApA karatA hai. lA tattha avAovAyaM desedi bisemado uvadisato / / uddharidu maNosalaM suhumaM saNivatramANo // 696 / / kurute dezanA sarirAyApAyavizAradaH // nirAkartuM manaHzalyaM sUkSma niryApayannamum // 724 / / bijayodayA- tattha tatrAhArAsako jAtAyAM / avAbhopAyaM iMdiyalayamasyApAyaM, asaMyamasya ca daukane / dasedi varzayati / visesado vizeSeNa / udisato upadizan / udariduM uddhataM / mosalaM manaHzastha / sudumaM sUkSmaM / saNNiAyaghamANo samyak prazamayan / / athaivaM manojJAhArarasagRddhaSanubaMdhAtmakazalyoddharaNapUrSikA apaphasya hAni gAthAcatuSTayena byAcakSANaH pUrva tAraka zalyAtasya tasya nirvApakAyAyeNa prayoktavyaM pratividhAnamabhidhatte-- mUla rA--tatya tasyAM manonAhArarasAsaktI apakasya jAvAyAM ! apAyopAye apAyamidriya saMyamavinAza, upApaMca tasaMyamaDhIkA / bisarAyo usadisato 'nAjitendriyasya kApi kaamidvirstiiti'|"aNdhaadr nahAnadho vipayAMcI kamezraNaH / cakSupAMpo na jAnAti vipayAMzI na kenathin," || isyevaM prAyeNa vizeSaNopadezaM kurvan / udaridu uddhata utpAdayituM / raNolA cittagata bhojanagRddhilakSaNaM ghoraduHkhakAraNa / suhama sUkSA guNApi tadaiyopaladhagIyatvAt / saMNiyamAgo samyaka zrIgayanzanotpAdanena zItayannityarthaH // artha--jaya AhAra meM kSapakakI Asakti ho jAtI hai taba abhilApA rUpI sUkSma manAzalyako nikAlanake liye AcArya zAMtatAsa usako vizeSa rInIse upadeza karate haiM, upadezameM be AhArakI gRddhIse iMdriyasaMyama kI hAni hotI hai aura asaMyamakI vRddhi hotI hai aisA vizeSarItIse kahate haiM. jisane iMdriyoMko tAva meM nahIM rakhA hai vaha kacha bhI kArya siddha nahIM kara sakatA hai, viSayAMdha manuSya adhase bhI andhA hai, AkhoMse aMdhA puruSa kevala padArthoM ko PaneeseTE S Page #900 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA dekha nahIM pAtA paraMtu vivekase vaha rahita nahIM hai. parantu viSayAMdha heya, upAdeya, kucha bhI jAnatA nahIM. isa prakAra kA upadeza karake usakI AhArakI abhilASA hRdayase nikAlate haiM. soccA sallamaNatthaM jaharadi amemamApamANa // veraggamaNuppatto saMvegaparAyaNo khavao / / 397 // kAzrivuddharate zalya kSipramAkarNya dezanAm / / karoti saMbhanitrastaH sUrINAM vacasA na kima / '725 / / vijayodayA-soyA thatvA narAmrAthA / sazasya, uddharadi utpAdayati / asesa azaSa / panAdeNa pramAI cinA / varangamayupato gandhamanuprAtaH / saMvagaparAyaNaH saMvagaparaH / kSapakaH zalyoddharaNaparo bhavati // gurUpadezamAkarNya jhaTiti pratibuddhaH sa kSapako yadvidhatte sadabhidhattemUlArA--spaSTam / artha--isa prakAra vairAgya baDhAnevAlA upadeza sunakara kSapaka pramAda chor3a detA hai. aura saMpUrNa abhilASA rUpI zalyako hRdayase nikAlakara pheka detA hai. vairAgya yukta hokara saMsArase bhayayukta hotA hai, aNusajamANae puNa samAdhikAmarasa savvamubahariya / / ekekaM hAveto Thavedi porANamAhAre // 698 // samAdhAnIyato gRdhanoH saMtyAjya sakala gaNI / / eka hApayanmevaM prakRte vadhate shnaiH|| 726 / / vijayodayA--agusajamANapa. puNa kRte'pyAhArAbhilASasya boSopadarzane | aNusajjamAName AvAre anurAgava tikSapake / samAdhikAmassa samAdhimaraNamicchataH / samvamuvAhariya sarvamAhAramupasaMmRtya / kathaM eka hAveto eka AhAraM hApayan suuriH| upedi sthApayati / zaparka / porANamAhAre prAktane AhAre / / tadanudhinaM samAdhimaraNArthinaM ekaikahApanena sarva gRddhikaramAhAraM sAjayitvA mUriH ApakaM prakRtAhAre sthApayatIni upadizati-- APATES .. . .. .. Page #901 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 881 mUlArA - aNusajja mANage darzitepyAhAragRddhidoSe punarAhAre rAgamati kSapake / samAdhiAmarasa samAdhimarapArthinaH kSapakasya saMbaMdhinaM / sarvamAhAramekaikaM chApayansUristyAjayitvA / porANamAhAre prAktane bhojane sthApayati sthiti karotIti saMbaMdhaH || artha - niryApakAcArya ke dvArA AhArabhilASA ke doSa batAnepara bhI kSapaka usa AhArameM yadi premayukta hI rahA to samAdhimaraNakI icchA rakhanevAle usa kSapakake saMpUrNa AhAroMmeMse eka eka AhArako ghaTAte haiM. arthAt kSapakase ekeka AhArakA kramase tyAga karAte haiM. aNuputreNa vido saMNa savyamAhAraM // pANayaparikrameNa tu pacchA bhAvedi appA || 699 / / krameNa vairAgyavidhau niyukto nirasya sarva kSapakastato'nnaM // ArAdhanAdhyAnavidhAnadakSaiH sa pAnakai bhAvayate zrutoktoM // 727 // iti hAniH / vijayodayAdacido sthApitaH sUriNA prAktanAhAre kSapakaH pacArika karotyata Aha- savyamAhAra, azanaM svAyaM, meNa saMva uparikameNa du pAnakAsyena parikareNa / appA AtmAnaM yati hAniyA i tathA prAktanAdvAre sthApitatIyAha- mUlArA---aNupubvaiNa anukrameNa / saMga tyaktyA / savvaM pAnakarja trividhamAhAraM / pANayaparikrameNa du pAnakAkhyena parikareNaica / pacchA pazcimakA bhAvedi caturvidhAhAratyAgayogyaM svaM karoti kSapakaH // iAniH sUtrataH 20 aMkataH 40 // artha -- AcArya uparyukta kramase miSTAhArakA tyAga karAkara kSapakakako sAdhe bhojana meM sthira karate haiM. taba vaha kSapaka bhAta vagaire azana aura apUpa vagaire khAdya padArthoMko kramase kama karatA huA pAnakAhAra karanemeM apaneko udyukta karatA hai. isa prakAra hAninAmaka prakaraNa samApta huA AzvAsa 881 Page #902 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aAtha mUlArAdhanA -com 882 n katiprakAraM gAnaphamityArekAyAmAcare satthaM bahalaM lavaDamaleNDaM ca sasisthayanasitthaM / / chaviha pANayameyaM pANayaparikammapAoggaM / / 700 / lepaalpghnsvcchsikthaasikthviklptH|| pAnakarmocitaM pAnaM pohedaM kathitaM jinaiH // 728 / / vijayodayA-sastha sparacha ga pAna uNodaya sodhI / nitimIphAphArasaprabhRtirpha na anyl| dadhyAvika devaDaM lapamahita / balabaI alapasadita yantra hastAnalaM cintipani / sasitvagaM sikvahita, abhiga siktharahita / chaddhA poTApANagabhedaM patanyAmakamekA parikAmapAmo pAnakAsyatikarmapAyogyaM / __ avaM kRtAhAraparihAragonogamya apakasya satpravAsagAnavidhAna gAthAdazakanopadevanpUrva tayogyAnupAnakikarapAnirdizati mUlAga--sarcha svaccha godakAdikaM / bahalaM kAjikadrAkSApAna kAtitidIkAphilaramAdika / lAI hamnatalalepi dAdhacolAdika / alevarDa maMDamathitAdika / sasigaM pyAdikaM / asincha mudrasUpAdika / uddhA pottaa| pAnakake kitane prakAra haiM isa praznakA uttara -- artha svaccha yaha eka pAnakakA prakAra hai. garama pAnI, vagairahako svacha kahata haiM. vahala-kAMjI, drAkSArasa, imalIkA gAra, vagairaha gAra pAnaka. lebara jo dvAthako cipakatA hai esA patalA padArtha dahI vagairaha, alevaDa-hAthako na cipakanavAlA gAMDa tAka vagairaha, sikyasahita-jisameM bhAsa ke siktha rahate hai aisA pAnaka arthAta mAMDa sikthaga. bhAtake sivatha jisameM nahIM haiM aisA mAMDa A~sakthaga esA chaha prakArakA pAnaka Agama meM kahA hai. Aya cilaNa siMbhaM svIyadi pittaM ca utsama jAdi / vAdassa rakkhaNa8 ettha payattaM khu kAdavyaM // 7.1 / / AcAmlena kSayaM yAti zleSmA pittaM prazAmyati // paraM samIrarakSArtha prayatno'sya vidhIyatAm // 729 // Page #903 -------------------------------------------------------------------------- ________________ H AzvAsa mUlArAdhanA 883 vijayodayA-bhAyaMbileNa AvAglena / siMbhaM svIyadi eleSmA ayamupayAti / pittaM ca pitaM ca / uvasamaM jAdi upazamamupayAti / yAdassa yAtasya 1 ra.patraNa, rakSaNArtha / etya atra / payatta kha kAya prayatnaH kartavyaH / / kaphapitsavAttapratikAropAyamAha--- mUlArA--siMbho nIyadi ulemA kSayampayati / rakSaNa prabopanivAsaNA ! UPtha anyAmacamatyUke kSapake / payanaM prakRSTo yatnaH / yena pAta: kupirAH prazAmyati na vA na duniyA AyuSaMdAnusAraNopakramaH kamya evAnnAdhInasvAspittadhAtumalAdInAm / / ___ artha --AcAmlase kapha kA kSaya hotA hai. pittakA upazama hotA hai aura vAtakA rakSaNa hotA hai arthAt usakAmI prakopa hotA nahIM isaliye AcAmlameM prayatna karanA cAhiya. arthAt itara pAnakoMkI apekSAse AcAmla pAnaka kSapakakI prakRti ko anukUla hotA hai isaliye kSapaka vizeSatAse isako upayogameM lAve. ARITTENTREPRESENTENTRESTERSTANT pAmabhAvanottarakAlabhASina vyApAraM darzayati to pANaeNa paribhAvidarasa udaramalasodhaNicchAe madharaM pajjedavo maMDaM va vireyaNaM khabao // 702 // tato'saubhASitaH pAna Tharasya vizaddhaye / / malasya madhuraM maMdaM pAyanIyo virecanam // 730 // vijayodayA-to pazcAt / pANageNa pAnena / paribhAvido bhAvitaH kSaNakaH / madhuraM panjayo madhuraM pAyayi. tavyaH / kimartha ? uvaramalasoNice udaragatamalanirAsAya // pAnakasaMskArotaramupaka gAthAdvayenAimUlArA---paDokyo pAyayitavyaH / / pAnabhAvanottara kyA kriyA karanI cAhiye isakA varNana artha-pAnaka padArthakA sevana karanavAle kSapakako peTake malakI zuddhi karane ke liye mAMDake mamAna madhura recaka auSadha denA cAhiye. Page #904 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArApanA Azca ANAhabattiyAdIhi vA vi kAdaccamudarasodhaNayaM / / bedaNamuppAdeja hu karisaM atyaMtayaM udare // 703 // anuvAsAdibhistasya zodhyo vA jATharo malaH // anirasto gataH pIDAM mahatIM vidadhAti saH // 731 // vijayovyA-ANAhabattiyAdIhi anuvAsanAdibhiH kAdabya kartavyaM / udarasodhaNayaM udarasthamalamudarazandanocyate tasya nirAkriyA udagamalazodhanA / kimarthameva prayAsena mahasA malaM nirApriyata ityatrAcaSTe / vedaNamupAdejja ghu ghedanAmutpAdayedeva / uhare karissaga purIpaM atyaMtagaM sthitaM // mUlArA--ANAha anuvAsana / vAjikasvinabisnapatrAApanAho vA | vatti prtiH| saiMdhavAdimayI gudapaNeyA Adizabdena yApanavastyAdigrahaNa / karitraM purIyaM / atyaMtaya tiSyat // artha ---kAMjIse bhige hue billa papAdikoMse udarako sekanA cAhiye tathA seMdhAnamaka bagairaha padArthokI vartikA banAkara gudadvArameM usakA praveza karanA cAhiye aisA karanese satra udarakA mala nikalatA hai. aisA prayAsa kyoM karate ho isa praznakA uttara aisA hai ki, yadi udarameM mala saMcita honepara usako na nikAlA jAya to vaha vedanA utpanna karatA hai, parSa kRtodarazodhanasya kSapakasya yogya vyApAra niryApakasUrisaMpAdyamAdarzayati jAvajIva savvAhAraM tivihaM ca vosarihiditi // Nijjavao Ayario saMgharasa NivedaNaM kujA // 704 // ArAdhakastridhAhAraM yAvajjIva vimokSati // nivedhamini saMghasya niryApakagaNezinA / / 732 / / vijayodayA-jAyajjI jIvitAvadhikaM / sAhAraM sarvAhAraM vividha amAna, sthAna, svAdhaM ca / vokharihi ditti tyajatIti / NijayagA Ayario niryAgakaH muuriH| saMghassa NivedarNa kujA saMgha nivedayet // evaM vizodhitodarasya adhakamya yogya sUriyojyakamamupadizati-- mulArA--tibiha azanaM, khAdya, svAdyaM ca / vosarihiditi tyasyati kSapaka iti / rerence P Page #905 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA nAbAra yAmA AntaH kSamAvalAMstradhA nisa isa prakAra kSapakakA udara zodhanepara kSapakake dvArA konasI kriyA niryApaka sari karAte haiM isakA vivecana artha- yaha kSapaka aba azana, khAdya aura svAya, aise tIna prakArake AhAroMkA AmaraNa tyAga karatA hai aisA niryApaka AcArya saMpUrNa saMghako vidita karate hai. khAmedi tuma khabaotti kuMcao tassa ceva khavagassa / / dAvadevyo NedUNa savvasaMghassa vasadhIsu // 7.5 // kSapako vo'khilAstredhA niHshlpiibhuutmaansH|| kSAntaH kSamayate bhaktAH ! kSamAguNavicakSaNaH // 733 / / milyodayAmAdigA kAhayati / mujha yuSmAn / khayagotti kSapaka iti / tasla neba sakhagassa tasyaiva kSapakasya / ku~cago pratilakhanaM / vAdagyo darzayitathya khUNa nIsvA / savasaMghassa yasadIpa sarvasaMghasya vstiissu| sUriNA saMghasya nivedanavidhimAha mUlArA-khAmedi mAM bhAiyati / tumha yuSmAn / kuSago pratilekhanaM / dAvedabdho kSamayasi yuSmAnakSapaka iti bhApamANena brahmacAryAdinA sarvasaMbavasatiSu nItvA tatpratilekhana mUriNA darzayitavyamityarthaH / / artha--yaha paka Apa saba logoMko kSamA grahaNa karanekI prArthanA karatA hai isa abhiprAyakA bhASaNa sarva saMghameM jAkara AcArya brahmacArIke hAthameM kSapakakI picchI dekara kahate haiM. aura vaha picchikA sabako dikhAte haiM. arthAt kSapaka sarva munioka pAsa jA nahIM sakatA hai isaliye usakI picchikA sabako dikhAkara capaka Apa logoMse kSamA cAhatA hai aisA AcArya kahate haiM, tena saMghena zAtakSapakAbhiprAyeNa kartavyanityAyale-- ArAdhaNapattIya khavayassa vaNiruvasaggapatIya // kAosaggo saMghaNa hoi sabveNa kAdanvo // 706 // ArAdhanAsya nirvighnA samyaka saMpadyatAmiti // sa yAti sakalaH saMghastanUtsargamasaMbhramam / / 734 // 885 Page #906 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA bhAzca vijayodayA-bArAdhamapattI ratnatrayArAdhanA kSapakasya yathA syAdityevamartha / khavagassa NiruSasaggaettIya kSapakasyopasargA mA bhUcanevamartha ca / kAmosaggo kaayotsrgH| saMghaNa sabveNa sarvaNa sNghn| hodi phAyabvobhavati krtvyH|| evaM kSamitena saMbena kiM kartavyamityatrAha-- muchArA---ArAdhaNapattIyaM ratnatrayArAdhanA kSapakasya yathA syAdityevamartha / NiruvasAgapattIya kSapakanyopasarga mA bhUvaneyamartha ca / kSapakrakA abhiprAya jJAta honepara saMghakA usa samayakA kartavya kahate haiM --- artha -kSapakako ratnatrayArAdhanA prApta hove aura usako mamAdhimaraNa kI prApti nirvighna upasarga rahina honeke liye sarva saMghako usa samaya kAyotsarga karanA cAhiye. khavayaM paJcakkhAvedi tado sabvaM ca caduvidhAhAraM // saMghasamavAyamajjhe sAgAraM guruNiogeNa // 707 // taM caturvidhamAhAramAcAryoM vidhikovidH|| madhye sarvasya saMghasya sa prtyaakhyaanytttH|| 735 / / vijayodayA- khavarga kSapakaM / pazcakhAvedi pratyAkhyAna kArayati / niryApakaH suriH / tado pazcAt / savvaM sarva caduvidhAhAraM caturvidhAhAraM / saMghasamavAyamarI saMghasamahAyamadhye / sAgAra sAkAra guruniyogena / itara gurvnubhyaa| tataH sUmi kiM karotItyatrAha-- mUlArA--paradakhAnedi pratyAkhyAnaM kArayati / sAgAraM sabi / agragAthAnyAkhyAnApoM / guruNioSaNa gujJiyA // artha--tadanaMtara saMparka samudAyameM savikalpaka pratyAkhyAna arthAt cAra prakArake AhAroMkA niryApakAcArya rupakako tyAga karAte haiM aura itara pratyAkhyAna bhI gurUke AjJAsa vaha zvapaka karatA hai. utaratatATARNterstarARAMATRamanaPAL ahayA samAdhihedu kAyabvo pANayassa AhAro // to pANayapi pacchA bosaridavvaM jahAkAle // 708 / / Page #907 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pUrA AdhASTha THAKARANE trividhaM vA parityAjyaM pAnaM deyaM samAdhaye / / avasAne punaH pAna tyAjanIgaM paTIyasA / / 730 / / vijayodayA - ahavA athavA / samAthihardu sanAdhidiyatakAmyaM / tadadha kAdabbo karnavyaH pANagamma yAhAro pAnaka.mya vikalpaH / to pazcAt / pApAgaMpi pAnAmapi / kosaridaya nyakavya / jahAkAle yathAkAla nitarAM zaktihAnikAla / pUrdhamAthA caturvidhAhAranyAgaH kArya iti, yo'tizayara parIvahayAdhAkSamAstaM pratyukta anayA nu yona tathA bhavati taM prati vidhidhAhAratyAga isi vishyte|| evaM parivahasahiSkSapakApekSayA guruniyogena pAnavikalpavidhimAha-- mUlArA--samAdhihe cintasaMklezAnirAsArdhaM / AgAro AkAro bikalpaH / jahAkAle nitarAM zatihAnikAle / / artha--athavA kSaekake visakI ekAgratA honake liya pAnakako choDakara azana, khAdya aura svAdya aise tIna prakArake AhAroMkA tyAga karAnA cAhiye. aura jaba kSayakakI zakti atizaya kama hotI hai taba pAnakakA bhI | tyAga karanA cAhiye, jo parIpaha sahana karanameM khUba samartha haiM usako cAra prakArake AhAroMkA tyAga kaganA cAhiye. paraMtu jo upasarga sahana karane meM asamartha hai usake liye tIna prakArake AhAroMkA tyAga ratAyA hai. kIhakpAne tasya yogyamityatra jaM pANayapariyammammi pANayaM chaviMha samakkhAdaM // taM se tAhe kappadi tivihAhArasa vosaraNe / / 709 yannirdiSTaM pAnakarmAdhikAre dAtuM zaktaM tatsamAdhAnaratnam // poTA pAnaM yujyate tasya pAtuM tredhAhAratyAgakAle pavitram / / 737 // iti prasthArUyAnam / vijayAdayA - japAyariyAra cAya pAna viparidha mAnaka / mAInasAyAnaM / saraLa cAlanityAdikaM / saM tatpAna se sAmanA kara diyA jvaan| viniyAdArasya azanala svAvagya. vAyastha ca tyAMga // paJcamabANa / kITapAnaM tasya tadA yogyamityavAha .... Page #908 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mukAdhanA marati mUlaparA-taM paDvidhamapi / yathAstra / ne tasya / tAhe nadA / pratyAkhyAnaM sUprataH / 10 / atH|10|| koganA pAnaka usako yogya kA uttara artha- pAnaka parikrame prakampAdaka maMda banalAye . tIna prakArake AhArakA tyAga karAne ghara vaha pAnaka usako usa samaya denA yogya hai. pacavAya prakaraNa samApta huA. E to AyariyaubajhApasirasasAdhammige kulagaNe ya / / jo hojakalAo se tamahaM tiviheNa khAmeti // 710 // AcArya'dhyApaka ziSye saMdhe sAdharmike kule / / yo'parAcA bhavettredhA sarva kSamayate sa taM / / 738 / / vijyodayA- to pratyAzyAnocarakAle mAyariyauyajjhAyasissasAmipa AcArya, upAdhyAye.ziSye, sadha. miNi, kulagaNe va kule gA ca / jo hojja kasAbo yo saMvatkApAyaH krodho, mAno, lAbho vA / te savvaM giradharalesa taM sarva niravazeSa / tibiMdaNa nividhena / svAmadikSapati niraakroti| athaivaM pratipannabhaktapratyAkhyAnasyArAdhakasya samAdhimaraNasidhyarthaM caturvidhasaMghakSamApaNavidhi gAvAcatuSTayena DyAcaSTemulArA--kulaM dIkSAgurupUrvatripurupasatAnaH / sAo krodhAdInAmanyatamaH / khAmedi kSamayati || artha-pratyAkhyAnake anaMtara AcArya, upAdhyAya, ziSya, sAdharmika muni, kulamuni, aura gaNamuni inake vipayameM jo hRdayameM kaSAya hogA arthAt krodha, mAna, mAyA aura lobha hogA usa sarva kaSAyako bhapaka mana, vacana, kAyA vizuddha kara hRdayase nikAla detA hai. abbhahiyajAdahAso matthammi kadaMjalI kadapaNAmo / / khAmei sabbasaMgha saMvegaM saMjaNemANo // 711 // mUrdhanyastakarAMbhojo romAMcAMcitavigrahaH // tridhA kSamayate sarva savegaM janayannasau // 739 / / Page #909 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArAdhanA AzvAsaH 891 apramattA guNAdhArAH kurvantaH karmanirjarAm // amArataM pravartate vyAvRttI paricArakAH / / 743 / / vijayodayA-vati vartante | aparivaMtA aparidhAntAH / divA ya sado ya dine rAtrau ca / savyaparikamme sarvaparicaraNe | paddhicaragA niryApakAH gaNaharayA gaNAn dharmasthAn ghArayantIti gaNadharAH / kammarayaM karmAkhyaM rajaH / NijjaremANA nirjarayantaH // athavaM kRtakSamaNasya kSapakasya sarvatra samAhitamanaso thaTumakoTisaMcitAzubhakarbhanirjarAlakSaNaM kSamaNaM gAthApaMcakena myAcakSANaH pUrva tadardhasaMgrahagAdhAmupanyasyati mUlArA--svAbhiya kSamayitvA sarvasaMgha / verago niviSyaH / aNuvaraM utkRSTam / paphADito nirjaraban / biharadi pravartate // tathA prayatamAnasya sanyAsino niyopakA bayAdhuttya sutarI yatate ityA mUlArA-aparidatA apariprAMtAH / guNadharayA guNAnsvaparasthAndhArayantaH / kammarayaM karma duSkRtaM raja iva zarIrasya saurUpyAdiguNAnAmivAtmanaH saMjJAnAdInAM pratibaMdhakatvAtkacchUdruprabhRtInAmiva durgativipadA saMpAdakatvAca / NijjaremANA kSapakasyAtmanazcaikadezana kSapaNA prApayantaH / artha-yaha saMgha guNoMkA samUha hai. yaha karmoMkA nAza karake prANioMko muktisukha denevAlA hai. darzana, jJAna aura cAritrako ikahA karanevAlA hai. ataH isako saMgha yaha anvarthaka nAma prApta huA hai, artha- isa prakArase sarva saMghako kSamA karAnevAlA, utkRSTa vairAgyakI sImAko prApta huA, tapameM ekAgratAko prApta huA aisA yaha kSapaka aneka bhavameM duHkha denevAle karmakA nAza karatA huA ratnatrayameM vihAra karatA hai. artha-gaNako dharmameM sthira karanevAle AcArya aura paricAraka muni divasa aura rAtameM sarva kAryoM meM tatpara hokara kSapakakI zuzrUSA karate haiM, jisase unakI karmanirjarA hotI hai. yaha karma rajake samAna hai. - -- -- - jaM bahamasaMkhejjAhiM rayaM bhavasadasahassakoDIhiM // sammattuppattIe khavei taM eyasamayeNa // 717 // 851 Page #910 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 892 Best yajjanmalakSakoTIbhirasaMkhyAmI rajo'jitam / / tatsamyagdarzanotpAde kSaNenaikena hanyate / / 744 / / vijayodayA--jaM yat / yaddha rayaM bada rajaH karma / yathA rajaicchAdayati parasya guNa zarIrAdeH kacchUdadraprabhRtika dopamAvaiti / tadvadrodhAdiguNamavacchAdayati / saMpAdayati ca vicitrA vipadaH tena rajazva raja ityucyate / bhavasadasahassa koDIhiM bhavazatasahasrakoTibhiH / tadrajaH khatti ksspyNti| kena? sammattuppattIpa. shrddhaanotpttyaa| egasamapeNa pakenaiva samayena / tathA cokta- sampaTizrAvakaviratAnaMtaviyojakadarzanamokSapadogaDAkopazAsamosabhAkakSINamohajinAH kamazo'saMkhyeyaguNanirjarA iti / sarakAlovIrNasya sanyAsigastadupAsino ca zraddhAnasya mAhAtmyamabhiSTauti-- mUlArA-rayaM pApaM / kha veM ti gAlayati / kSapakatatparicArakA AvizeSeNaiva vA bhanyajIvA samyaktvabhUmimanu prAmAH / eyasamayeNa alpakAlena // artha-raja-dhUli zarIrako AcchAdita kara virUpa banAtI hai aura kharUja, dadU vagairaha rogako utpanna karatI hai. vaisA yaha karmaraja AtmAke jJAnadarzanAdi guNoMko AcchAdita kara usako durgatimeM loTatA hai ataeva isa baddha hue karmarajakI AcArya aura paricAraka muni kSapakazzupA kara nirjIrNa karate haiM, jaba samyagdarzana jIvako prApta hotA hai taba koTyavadhi bhavameM saMcita hue karmako bhI eka samayameM nirjIrNa karate haiM, kSapakakI zuzrUSA karanese samyagdarzanakI prApti hotI hai. jisase eka samaya meM asaMkhyeya guNI nirjarA hotI hai. tathA jo bhavya kSapapake darzanArtha Ate haiM unako bhI samyagdarzanakA lAbha honese unake karmakI nirjarA hotI hai. tatvArthAdhigama mahAzAkhau ' samyagdRSTi zrAvaka ityAdi ' mUtrameM samyagdRSTyAdi zrAvakAko pratisamaya asaMrUpeya guNita karma nirjarA hotI haiM aisA likhA hai, eyasamaeNa vidhuNAdi ubaujutto bahubhavajjiyaM kamme // aNNayaramma ya jogge paccakkhANe viseseNa // 718 // dhunIte kSaNataH karma saMcitaM bahubhirbhavaiH // vyAvRtto'nyatame yoge pratyAkhyAne vizeSataH // 745 // Page #911 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA bhAvAsa 893 vijayodayA-pagasamayaNa vidhuNAdi aspena kAlena nighunAti / uvautso pariNataH / ka aNNArammi ya yasminkamistapasi / ki? yadubhayajjiyaM kamma anekabhaSasaMcita kamma karma / paJcapakhANe upajuco biseseNa vidhuNAdi yASajjIpaM caturvidhAhAratyAge pariNataH vizeSeNa karmANi nirasyati // taptapovidhAnAdipariNAmasya mahimAnaM gAthAdvayena vyASarNayati---- mUlArA-dhvajutto prinntH| agadammi ya joge yatra kacidapi tapasi / paJcakkhANe yAvajjIvaM caturvidhAhAratyAge / visaseNa atizayana / / artha-jisa kisI tapameM jaba yaha AtmA ekAgratAko pAsa hotA hai taba vaha alpakAlameM hI aneka bhavameM saMpAdita karmakA nAza karatA hai. aura jo jIva yAvajjIva cAra prakArake AhAroMkA tyAga karatA hai vaha vizeSa rItIse phokA nAza karatA hai. evaM paDikamaNAe kAusagge ya viNayasajjhAe / aNupehAta.sa jutto saMthArago dhuNani kammaM , 19 // pratikrAntau tanUtsarge svAdhyAye vinaye rataH // anuprekSAsu pharmeti dhunIte saMstarAsthitaH // 746 / / vijayodayA - evaM uktana kameNa / paDikkamaNaye pratikramaNe kAussage ya / kAyotsarge ca / viNayasajmApa binayasvAdhyAyayoH / apechAsu ya jutto anuprekSAlu ca yukaH / saMthAragado saMstarAruraH / kammaM dhuNadi karma kSapayati / syaSaNaM gaI / mUlArA--jutto samAhitaH / dhuNadi saMmtarArUDhaH sampatyAdiyuktaH pApa nirasyati / vizeSeNetyanupartanAsatparicArakAdayo'pi iti vyAkhyeyam / kSapaNA savataH 32 / aMkata: 5 // tArA sanyAsasapArciSi rucirabare bhAva yaMgavInavyAlIdAH prAnyajanmArjitakalisamidho yAyajUka: sa junchan / sAndrAnaMdAmRtAzAdharavibudhamahAbhatryasaMbhogisevyaH / sphUrjatsarvajJamUrtiH pibatu muhurimA sUrizikSA sudhAvan / Page #912 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 894 ityAzAdharAnusmRtamaMthasaMdarbhe mUlArAvanAdarpaNe padaprameyArtha prakAzIkaraNapravaNe uttamArthamahodyogo nAma paMcama vAsaH " artha - - ukta kramase saMstarArUDa jo kSapaka pratikramaNa kAyotsarga, vinaya svAdhyAya, anuprekSA. inameM ekAgra hokara karmakA kSaya karatA hai. khavaNa sUtrakA vivecana samApta huA. ita uttaraM anuzAsanaM prayasyate iti nigadati - NijjavayA AyariyA saMthAratthassa diti aNusihiM // saMvegaM NivvegaM jaNaMtayaM kaNNajAvaM se || 720 // anazananirate tanubhRti sakalaM bhavabhayajanakaM vigalati kalilaM // anuhimakiraNe hRdayati taraNau kamalavikasane dhanamiva tamaH // 747 // kSamaNam / niryApako gaNI zikSAM saMstarasthAya yacchati // kurvansaMveganivedau karNe japamadhAnizam || 748 || anuziSTiM na ceddatte kSapakAya gaNAgraNIH // tyajedArAdhanAdeva tadAnIM siddhisaMphalIm // 749 // vijayodayA - NijjavagA AhariyA niryApakAH sUrayaH / aNusiMhiM diti zrutakhAnAnusAreNa zikSAM prayacchati / saMdhAratthassa saMstarasthasya / saMvega saMsArabhIrutAM / NibvegaM vairAgyaM ca jagatagaM utpAdayantaM / kaNNajAye karNApaM / se tasmai kSapakAya || zrImUlArAdhanAdarpaNe SaSTo'dhyAyaH / atha vIrajinaM natyA zrItiryApaka sUriNA / saMpAcA kSapakasyAnuziSTaH spaSTIkariSyate // 1 // midhyAtvaM nitarAM nirasya subhajansamyaktvamArAdhya sad - bhaktirbhAvanamaskRtAvabhirato jJAnopayogaM sadA // --------- AzvA 894 Page #913 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AbhAsaH phudhapaMcamahAnatAvanaparaH khargakapAyendriya mAma saMstaramAvasatyubhayathA dhanyastapasyuzcataH // 2 // athaivaM pratipannasannyAsasyottamArthasAdhanocavasya mumukSobhikSorniryApakAcAryeNa saMpAdyA zikSAM gAyAnAM saptasatasthadhikATazatyA vyAvayidhyannupakSepamAha - mulArA--Ni ve saMsArazarIrabhogavairAgyaM / kaNNa jAyaM karNasabhIpocAryamANaSacanamI kSapakAya anuziSTri vakSyamANamaMthapratipAyo davAti / karNajapaM ca karNajAhoccAryamANapaMcanamaskArAdiparamAkSararUpaM dadAtIti / matyatra zabdasya luptanirdiSTasyAzrayaNAt // taduktam niryApako gaNI zikSA saMstarasthAya yacchati // kurvansaMveganivedo karNejapaparo'nizam // artha-niryApaka AcArya saMstarastha-nAstA gamAyo jhunajhAko anusAra upadeza dete haiM aura saMvega / aura nivega utpanna karane vAlA karNajApa dete haiM. ko'sau karNajApo yaM te prayacchantIpatrAcaSTe Nirasallo kadasuddhI vijAvaccakaravasadhisaMthAraM // uvadhi ca sodhaittA sallehaNa bho kuNa idANi // 721 // zodhayitvopadhiM zayyA vaiyaavtykraanpi|| niHzalpIbhUya sarvatra sAdho ! sallegvanAM kuru // 750 // vijayodayA-Nistallo mithyAdarzanaM, mAyA, nidAnaM iti zrINi zalyAni tebhyo niHzAntaH / tattvazraddhAnena, RjutayA, moganispRhatathA vA kadasuddhI tAzuvinirmalatA ratnatraye yena sa kRtazuddhiH / vijjAvaccakaravasaghisaMthAraM vividhA Apat vipat ityucyate / vyAdhaya, upasargAH, parISadA, asaMyamo, mithyAzAnaM ityAdibhedena sasyAmApadi yatpatti vidhAna nayAvRta taskaroti yAtmanaH sa vaiyAvRdhakarataM / vasatisaMthAraM yasatisaMstaraM / upadhi pichAdikaM ca / sodhayittA vizothya | saMlahaNe sallekhanAM / kuNa kuru / idANi idAnIM / ki? saMpamAsaMyamavikakSAH asaMyama tridhA mano Page #914 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 896 yAjJAyaiH pariharanti na yeti parIkSya ayogya yAtyakarANAM svAgaH | yogyAnAM cAnumA pUrvaparAzesateH saMstarayo pakaraNAnAM ca zuddhiM kuruteti AjJApayatA macchuddhiH kRtA bhavati // tAtkAlikIM gurusaMpAdyAsanuziSTi mapacaviSyansAmAnyavizeSAbhyAM gAthAtrayeNa tAmuddizati / vatra sAmAnyata svAgat mahArA--somaittA vaiyAvRtyakarAdicatuSkaM saMzodhya suparIkSyAyogyAnAM tyAgo yogyAnAM cAnujhA vaiyA vRkyako zodhanA / zayyAdizrayasya ca vidhivikhanam / saheMdraNa savanA niSyatvAdigaNasya samyaktvAdibhAva nayA nirAkaraNaM / bhoH nRpakarAja | indrANi saMprati pratyAsanne maraNakSaNe / sutarAM prayatnavidhAnArthamidamucyate / artha - mithyAdarzana, mAyA, aura nidAna aise tIna zalya hai, tatvazradAnase mithyAdarzanakA, saralapanAniSkapaTanA, niSkapaTatAse mAyAzalyakA aura bhogAMneHspRhatAse nidAnazalyakA nAzakara jisane ratnatraya nirmalatA prApta kara lI hai aise he kSapaka mune! tU jo vaiyAvRtya karanevAle, vasatikA, upadhi aura saMstarakI zuddhi karake isa samaya sallekhanA karo. vyAdhi-roga, upasarga, asaMyama, mithyAjJAna aura parISahoMko vipati kahate haiM. aisI vipatti Anepara jo usakA pratikAra karanA usako vaiyAvRtya kahate haiM. isa vaiyAvRtya karanevAle paricArakoMko vaiyAvRtya kara kahate haiM. vaiyAvRtya karanevAle muni saMyama asaMyamake jJAtA hai yA nahIM isakA vicAra kSapakako karanA cAhiye. yadi ve ayogya ho to unakA tyAga karanA cAhiye. ve asaMyama kA mana, vacana aura zarIrase tyAga karate haiM yA nahIM isakI parIkSA karake ayogya ho to tyAga karanA cAhiye, aura yogya paricArakoMko vaiyAvRtya karaneke liye AjJA denI cAhiye. dinake pUrvakAlameM aura aparAnhakAlameM vasati, saMstara aura upakaraNoMkI tuma dararoja zuddhi karo aisI paricArakAko AjJA denI cAhiye. aisI AjJA denese usane unakI zuddhi kI aisA siddha hotA hai. micchattarata ya vamaNaM sammante bhAvaNA parA bhantI // bhAvaNamokkAraradiM NANuvajuttA sadA kuNasu // 722 // mithyAtvamanaM dRSTibhAvanAM bhaktimuttamAm // rati bhAvanamaskAre jJAnAbhyAse kurUdyamam / / 751 // bhAzva 6 89 Page #915 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA 897 vijayocyA missa va vamaNa midhyAtvasya vamanaM / sammale bhAvaNA tatvazraddhAne asakRtiH / parA utkRSNa bhaktiH / bhAvaNamokkAraravI namaskAro dvividhaH dravyanamaskAro bhAvanamaskAraH / namastasmai ityAdi zabdoccAraNaM, sAMgAvanatiH kRtAMjalitA cayanamaskAraH // namaskartavyAnAM guNAnurAgo bhAvanamaskArastatra ratiH // NANuvayogaM zrutajJAnopayogaM ca sadA kuNasu kurviti // sUtramidaM // tAmevAnuziSTa vizeSeNodizati mUlArA - yamaNaM tyAgaM / bhASaNA asakRdvRttiM / bhaktI bhakti | makramAdaIdAdiSveSa bhAvaNamokAraradI namaskaraNIyAdAdiguNAnurAgalakSaNe bhASaNAme AsAkaM / NANuvaogaM zrutajJAnapariNatiM // artha - he kSapaka ! tU sadA midhyAvakA vamana kara, arthAt mithyAtvakA tyAga kara aura samyagdarzana meM hamezA pravRtti kara. arhadAdi parameSThioM meM utkRSTa bhakti kara. bhAvanamaskAra meM Asakta hokara hamezA jJAnopayoga meM tatpara ho. yaha gAthArtha huA. gAthA mAvanamaskAra zabda hai. namaskArake bhAvanamaskAra aura dravyanamaskAra aise do bheda haiM. 'nama stasmai jinAya ' ' zrIjinezvarako namaskAra ho ' aisA mukhase kahanA, mastaka namra karanA, hAtha joDanA yaha dravyanamaskAra hai, jinako namaskAra karanA yogya haiM aise vyaktioM ke guNoMpara anurAga karanA yaha mAyanamaskAra hai. isa bhAvanamaskArameM udyukta rahaneke liye AcAryane isa gAthAmeM kSapakakI preraNA kI hai. tathA jJAnopayoga meM arthAt zrutajJAnameM pariNati kara aisA kSapakako kahate haiM. paMcamahavvayarakhA kohacaukkarasa NiggahaM paramaM // duitiMdiyavijayaM duvihatave ujjamaM kumaha // 723 || mune! mahAvanaM rakSa kuru kopAdinigraham // pIkanirjayaM dveSA tapomArge kuruzramam // 752 / / vijayodayA -- paMcamadAyarA paMcAnAM mahAvatAnAM rakSAM / koicaukassa rovacatuSkasya / NigrAhaM nigrahaM / paramaM prakRSTaM dutidiyavijayaM duhatendriyavijayaM / duvidha dviprakAre tapasi / ujjamaM udyogaM / kuNasu kuru // bhAvAra 6 80 Page #916 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvA6: mUlArAdhanA tathA-- gulAga-kopaca kAma krodhamAnamAyAlomAnA / duraMjidina vijye| gamyagdAminAnAM namIna vijJAna jayaH vazIkaraNamA artha--he mune ! sUpaMca mahAvratoMkA rakSaNa kara, krodha, mAna, mAyA aura lobha ina cAra kapAyoMkA nAza kara. duHkhasa jinakA damana kara sakate haiM aisa AMkha, kAna vagairaha iMgriyAko vizeSa prakArase na jIta le. vAdya aura abhyaMtara tupoMmeM tUM tatpara raha. ries HEA missa ssa ya yamaNaM vyAca ---- saMsAramUlahe, micchat savvadhA vivajehi // buddhiM guNaNNidaM pi hu micchattaM mohidaM kuNadi // 724 // bhavadrumamahAmUla mithyAtyaM muMca srvthaa| modyate saguNAM thuddhiM moneva mune ! lam // 753 // vijayodayA-manAra malA heca sArasya manaTa kAra : mijAnaM / samakSA manonayanAthaH / cinI hi vaya / yuguNamidaM gi hadi / guNagidapi guNAnvitAgadhi / mirarsa mithyAnya gohi mugdhA : karoti / atha vicAryata : kathaM prathamatA mithyAvasya? na hoI saMbhAcyane / anayamAdibhyo nizyAya prathamagupajAmagiti kutaH ? yathA miyAtyaM svanirminidhAnAvati. pAcamamaya gAyomIni kA samaya vamanA? dhanada dha dharmAnamoH prathama bhavati / zyAcA rimohAvImAsyetadapi asat / tadA karmASTaka bhAvAt / payaM sAmAnyataH sUtrakAraH 'mithyAdarza nAviralipramA35.pAyayogA baM dhA ' ti vacane mizyAtvaM caMbanuSu pUrvamupanyarataM paMthapuraHsarazca saMsAraH, saMsAramulAanAthyAtvaM buddhi ArthayAdhApayaridaguNasamanvitAmapi mithyA vipakIna karoti ityAda / anye tu nadati / bundrI guNayA pikhu zuthapAzravaNAdhAraNAvayo yugerguNAsta hetumapIti // mithyAtvava manavidhisUtraM vyAkata daza gAthAH sUtrayansaginA tattyAga vidheyatayopadizvApAyabhUyiSThatayA samarthayate / / mUlArA- saMsAra mUlahedu saMsArakAraNakarmabaMdhavAnavAraNa / gugapiNaI pi guNAnvittAmapi / zuzrUpAzravaNa 89. Page #917 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsa: mRgAgadhanA grahaNadhAraNavijJAnohApohatattvAminivezalakSaNAguNayuktAmapi / mohi mugdhA viparyAsa grahAvezena yathAva dastuparicchedaparibhraSTAm / atreyaM gAthAsUtre na zrUyate / mUlArA-- etAM vijayAcAryoM necchati / 'mithyAtvakA vamana karo' isa vAtrayakA vizepa spaSTIkaraNa karate hai artha saMsAra kA mUlakAraNa mizyAtva hI hai, arthAt mithyAzraddhAna hI saMsArakA mUla hai. isa mithyA syakA he kSapaka ! tU mana, bacana aura kAyase sarvathA tyAga kara, yaha nithyAtva guNoM se yukta aisI buddhIko bhI mugdha karatA hai. yahA~ zaMkA-mithyAtvako rAta kamoM meM prathama Apa kahate haiM vaha yogya nahIM hai. jaise mithyAsya apane kAraNAMse utpanna hotA hai vaitI asaMyamAdikoM kI bhI utpani apane kAmoMsa hotI hai anaH mithyAtvakA kAraNa darzanamohanIya karma prathama upana hovA hai anaMtara cAritra mohArdikozI utpatti hotI hai aimA bhI bahanA asan hai, kyoMki hamezA AsmAmeM ATo kamoM kA gadAra hai| uttara--sAmAnyataH mUtrakArane mithyAtvAviratipamAdakapAyayomA baMbAlavaH' isa matrameM mithyAtva ko prathama sthAna diyA hai. arthAta baMdhake kAraNoM meM mithyAstrakA prathama urakha hai. saMsAra baMdhapUrvaka hai. aura saMsAra kA mUla kAraNa mithyAirzana hai, yaha mithyAtva buddhIko viparIta karatA hai. yahAM kitaneka AcArtha aisA kahate haiM-zuzruSA-sunanekI icchA zAkhazravaNa karanA, zravaNakara usako hRdayameM dhAraNa karanA, kAlAMtarameM bhI dhAraNa kiyA huA nahIM bhUlanA ityAdika yuddhIke guNa haiM. mithyAtya inako bhI viparIta banAtA hai. arthAt buddhi aura usake zuzrUSAdikake kAraNa mI mithyAtvake sahavAsase viparIta hote haiM. apavastuni taGgapAvabhAsitA kathaM vidhAnasyetyAzaphAyAM viparyastamapi jJAnamudesi tanimittasamAcAdityAyaTa-- parihara ta micchattaM sammattArAhaNAe dddhcitto|| hodi NamokArammi ya NANe padabhAvaNAsu dhiyA // 725 // Page #918 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzcA mayataNhiyAo udayatti mayA maNNaMti jaha stnnhygaa|| sanbhUdaMti asanbhUdaM tadha maNati moheNa / / 726 // piya samyaktvapIyUSaM mithyAtvAviSamutsRja // nidhehi bhaktitazcitte namaskAramanAratam / / 754 // mithyAtvamohitAH satyamasatyaM jAnate janAH / / kuraMgA iva tRSNArtAH salilaM mRgatRSNakAm // 750 / / vijayodayA-mayasamiyA bhugataSNikAzana Adilyaravamayo bhaumenopmaNA saMpRktA ucyante / tA ajalabhUtA: 1 mayA maparNati udargati / mRmA manyata udakamiti / yathA sataNDamA tANAyaMtanoyanAH / tara panana ! mRgA ica narA api / asambhUda sambhUti magarNati moheNa attasyaupa satvamityavagamachanti darzanamohana hetunaa| svanimitasanidhAnAjJAnasya viparyAsaH syAditi dRSTAnnena samarthayate mulArA-mayataNihayA gRgatRSNAzabdena bhaumenopmaNA saMpRktAH sUryarazmaya uparyate / udayatti udakamiti / sanmadevi sadbhanamiti / moheSa darzanamohena // artha-he kSapaka mune : tU aise mithyAttrakA tyAgakara aura samyaktvakI ArAdhanAmeM apanako sthira kara paMca parameSThioNke namaskArase, jJAnArAdhanAmeM aura batAbhyAsameM tU dRDha ho. jo vastu jisa strarUpakA dhAraka nahIM hai jJAna usako anyarUpase kaisA jAnegA ? isa zaMkApara AcArya uttara dete haiM--- jJAna viparItabhI hotA hai kyoMki usako viparIta karaneke kAraNa milate haiM. isakA spaSTIkaraNa artha-maryake pracaMDa kiraNoMse jaba jamIna atyaMta garama ho jAtI hai. taca usakI uSNatA sUryake kiragose mizra hokara pAnI ke samAna dIkhatI haiM. pyAsase jinakI AkheM saMtapta ho rahI hai aise hAraNoMko usa sagaya sUryake kiraNoM meM jalakA AbhAsa hone lagatA hai. vaisA mithyAtva karmake udayase isa jIvako asatyapadArtha bhI satya bhAsane lagatA hai. atatvako mithyAtvagrasta jIva tavarUpa samajhatA hai. Page #919 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA AzvAsa mithyAtvajanyamohamAhAtmyaprakhyApanAyA micchattamohaNAdo dhattUrayamohaNaM baraM hodi / baDhedi jammamaraNaM dasaNamoho du Na du idaraM / / 727 // mithyAtvamohato tovara kamakamohanama / / datte mRtyusahasrANi prathamaM na para punaH / / 756 // vijayodayA-miccha tamoraNAdo mithyAtvajanyAnmohAt / dhatUrayamohaNaM unmasarasasedhAjanitamohana baraM hodi zobhanaM bhayati / kathaM ? vaTedi vardhayati / jammamaraNaM janmamaraNaM ca vicidhAsu yoniSu / kiM dasaNamohodarzanamohajanyaH kalaMkaH / Na duravara jammamaraNaM ghaDedi naiva dhatturakamohana janmamaraNaparaMparA Anayati katipayadinabhAvibhohasaMpAdanocataM anaMtakAlaSatiparItyajananakSama moddanaM atizayena nikamiti bhAvaH / tato janmaraNapravAhabhIruNA bhavatA tyAjya mithyAtvaM iti / mithyAtvajanyamohamahimAnamAvarzayati---- mUlArA--bahedi vardhayati / / mithyAtvase utpanna hue mohake mAhAtmyakA AcArya kathana karate haiM artha-micyAdarzanase jo moha pariNAma utpanna hotA hai usase dhatturakA sevana karanama utpanna huA moha arthAt unmanapanA acchA hai aisA hama samajhane haiM, kyoM ki darzanamor3anIbase utpanna huA moha aneka yonI Ama janma garaNoMkI yAda karatA hai. parantu badara khAnama utpamA pAgalapanA janmamaraNako nahIM baDhAtA hai. tathA vaha thoDa dinaparyaMtahI jIvameM raha sakatA hai. isaliye anaMtakAlanaka padArthoM kA viparIta svarUpa dikhAnavAlA darzana mohajanya mohapariNAma atyaMta nikRSTa hai aisA samajhAnA cAhiye. janma maraNa ke pravAhase DaranevAle he kSapaka na esa duSTa mithyAtvakA tyAga kara. nanu prAMgava parityaktaM mithyAtvaM takathaM idAnI tatyAgopadeza ityatrAzikAyAmAha jIvo aNAdikAlaM payattamicchattabhAvido saMto / aa ramijja hu sammatve etya payattaM khu kAdacvaM // 728 // Page #920 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 202 anAdikAlamidhyAtvabhAvito na pravartate // samyaktve'yaM manastena prayatnona vidhIyate // 757 / / vijayodaya-jIvo bhaNAdikAlaM payaptamicchattanAvize saMto jIvo 'nAdikAlapravRta midhyAtvabhAvitaH san / Na ramijja ra naiva ramesa / sammale sampattha atra samyak payakSaM prapratnaH / kAdavyaM khu kartavya eva / anaMkAle paribhASitaM mithyAtvaM duruyajaM tadeva duHkhayAjyaM / yathociraparicita chidraM nivAryamANo'pi valAtpravizati iti kartavyaM samyayatye dADhaye // mUlArA -- ettha atra samyak / kAdavvaM kartavya eva prayatnaH / nivAryamANo'pi jIvacirabhAvitaM mayAlamanuyAtyuragaeva chidramiti // artha- anAdikAlase jIva meM mithyAtva calA AyA hai isase yaha jIva samyaktvameM ramamANa hotA nahIM. isa mithyAkAhI svAda isako anAdikAlane Ajataka A rahA thA isa liye yaha jIva samyaktvameM nahIM ramegA, isa vA samyak prayatna karaneke liye jIvako pAravAra madhyAvakAtyAga karanekA AcArya upadeza karate haiM. anaMtakAlane midhyAtvakA abhyAsa honese usakA tyAga karanA baDAhI kaThina hai. jaise apane cirapariceta bilameM nivAraNa karane para bhI praveza karatA hai vaise isa jIva ko bhI bArabAra mithyAtva kA tyAga karaneke liye aura samyaktva dRDhatA lAneke liye vAraMvAra mithyAtvatyAgakA upadeza karanA ayogya nahIM hai. aggicisa kiNhasappAdiyANi dosaM Na taM karejjaNDU 11 jaM kuNadi mahAdosaM tibvaM jIvassa micchataM // 729 // vijayodayA - aggavisasippAdiNi anirbiyaM kRSNana utyAdIni / doza Na taM kareADa dopaM taM na kuryuH / jaM kuNadi yaM karoti / mahAbosa mahAMte zeSaM / jIvasta jIvasya nitI ki ? micchasidhyAnyaM azraddhAnaM // agnyAdibhyo mithyAstrasya viziSTAM duSTatAmAcaSTe -- mUlArA karejjaNDU kuryuH / tadeva spaSyati artha - Aga, viSa aura kAlA sarpa vagairaha padArthoMse bhI utanI hAni hotI nahIM. jitanI bar3I hAni tI mithyAtva jIvAMkI hotI hai. arthAt tasya meM azraddhAna karanese saMsAra meM bhramaNa karanA paDatA hai. bhAzvAsaH 901 Page #921 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mukArApanA AbhAsa aggibisakiNhasappAdiyANi dosaM karaMti eyabhave // micchattaM puNa dosaM karedi bhavakoDikoDIsu // 73. // viSAgnikRSNasAyAH kurvantyekatra janmani / / mithyAtvamAvahaddoSa bhavAnAM koTikoTiSu / / 758 / / vijayovA--samnyAdhibhiH kriyamANasya aspatAM mitrANona saMpAyara isasasnuparavAyA / ja. myAdInyekamayaduHkhadAni mithyAtvaM punado karoti bhavAno koTIkoTI // mUlArA--spaSTam / / artha-agni: vipa aura kAlA sarpa vagairaha padArthose jIvakI hAni eka hI bhavameM ho sakatI haiM paraMtu mithyAtvase aneka koTikoTibhavoM meM hAni hotI hai. AAP michattasallaviddhA tivbAo bedaNAo bedati // visalittakaMDaviDA jaha purimA NippaDIyArA / / 711 // viDo mithyAtvazalyena hInAM prApnoti vedanA // kAMDenava viSAktana kAmana niHpratikriyaH / / 759 / / vijayodayA-micchattasavitA mithyAvArupena zAhayana bidAH / tivyAzro vedagAbho tImA ghedanAH / vedati anubhavanti / visalisakaMciddhA vilina zareyA viddhAH / jayathA / purisA puruSAH / NippaDIyArA nissprtiikaaraaH|| mithyAtvatamapakAraM darzayati--- malArA-- vedanti anubhavati | jipadIvArA pratIkArarahitAH / acikitsyAH saMta ityarthaH / / artha--vipaliya mANa barIra meM ghusanepara usakA cipa sarva zarIrameM pasarakara manuSpa prANarahita hotA hai. arthAt usa puruSapara kucha ilAja ho nahIM sakatA, baimA mithyAtvazalyame viddha hue manuSya tIvra vedanAoMkA anubhava lete hai. jaravAjA Page #922 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA acchoNi saMghAMsariNo micchantaNikAcaNeNa paDidAI || kAlagado viya saMto jAdo so dIhasaMsAre || 732 // mizrayAsvotkarSanaH saMgha zrIsaMjJasya vilocane / galite prAptakAleopi yAto'sau dIrghasaMsRtim // 760 // vijayodayA acchINi akSiNI / saMgha liriNo saMgha zrIsaMzitasya micchaNikAca peNa midhyAtyaprakarSeNa / paDadANi patijanmani / kAlagadI viya saMto mRtyAdi / jAo so jAto'sI / vaha saMsAre dIrghasaMsAre // tadevopAkhyAnena yati I mUlArA - saMghasiriNo saMgha zrIsaMzitasyAmAtyamya micchattaNikAvaNeNa midhyAtva prakarSeNa | kAgado mRtaH // artha- saMghazrI nAmaka pradhAna kI AkheM tItra midhyAtva se naSTa huI aura maraNake anaMtara vaha dIrgha saMsArI huA. kartavyeti / kaDugammi aNivvalidammi duddhie kaDugameva jaha khIraM // hodi NihidaM tu Nivvaliyamma ya madhuraM sugaMdhaM ca // 731 || eghsoryni kSIraM yathA nazyatyazodhite // zodhite jAyate hRdyaM madhuraM puSTikAraNam // 761 / / yadi nAma upagatamidhyAtvo'smi tathApi durdharaM cAritramanuSThitaM mayA tadasmAbhistaraNe samarthamityAzA na vijayodayA kaDugammi dudipa kaTukAlAvyAM / aNivyalima azuddhAya viDide khIraM nikSitaM kSIraM / jahA kar3agametra hodi yathA phaTTakarasameva bhavati / evakAreNa mAdhuryavyAvRttiH kriyate / vizvalidammi ya zuddhAyAmalAyAM / nividaM nikSitaM kSIraM jada madhuraM doSa sugaMdhaM / yathA madhuraM bhavati surabhi // mithyAtvAviSTo'pi duzcaratapaJcAritrAdyAcaraNAdasmAbhistariSyAmItyAzAM nirasituM dRSTAMtapuraHsaraM gAyA nottaramAha mUlArA - aNimmalidammi azodhite / duddhieNe tuMbake / bhAvAsa 6 904 Page #923 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlAgadhanA AzvAsa yadyapi maiM mithyAtvayukta hai to bhI maine durdhara cAritra kA pAlana kiyA hai isaliye yaha dIrgha saMsArase merA rakSaNa karegA aisI AzA nahIM karanI cAhiye. aisA Azaya dikhAte haiM artha-gIrasahita kaTuka tUMbImeM DAlA huA dUdha kaDu hojAtA hai, arthAt usakA madhurapanA saba naSTa hotA hai. paraMtu zuddha arthAt gIrarahita tUMbImeM rakkhA huA dUdha kaDu hotA nahIM. vaha madhura aura sugaMdhita rahatA hai. taha micchattakaDugide jIve tavaNANacaraNabiriyANi // NAsAta batamicchattAmma ya saphalANi jAyaMti / / 734 // napojJAnacaritrANi samithyAtve tathAMgini / / nazyati bAMtamithyAtve jAyante phalavanti ca / / 762 / / vividhadaSaNakAri kudarzanaM laghu vimucya kumitramivAttamAH // sakaladharmavidhAyi mudarzanaM suvibhajati sumitramivAzanam / / 763 / / iti mithyAnvApohanam // vijayodayA- taha tathA / mikahatakAMgade mithyAtyena kadRchate jIye / tavaNANacaraNaviriyANi no, zAna,cAritra: vIryamityetAni NAsaMti nazyanti / samyaksvarUpavinAzAt / samIcIna, tapo,zAna, gharaNaM, bIyanigRhanaM ca muphtyupAyo na tapaHprabhUtimAtra / sA ca samyazraddhAvalenaiva nAnyathA / vaMtamicchammi nirastamithyAtve jIdhe saphalAni phalasamanvitAni tapaHprabhRtIni / jAyanti jAyante / kiM tapasaH phalaM? abhyudayasukhaM, niHzreyasasukhaM vaa| micchattassa ya bamaNaM itye. tavyAkhyAtaM / micchtt| mUlArA--NAsaMti nazyanti / samyakasvarUpavinAzAt // vaMtamicchattammi nirastamithyAtvajIve / saphalANi abhyudagganiHzreyasasukhakarANi | iti mithyAtvatramanam / / ___ artha-vaise mithyAtvase viparIta ruci arthAt viparIta zraddhAnI bane huye isa jIvameM tapa, jJAna, cAritra aura vIrya ye guNa naSTa hote haiM. arthAta mithyAtvarahita tapa, jJAna, cAritra aura bIrya ye muktI ke upAya hai paraMtu ekeka tapAdika muktIke upAya nahIM. jaba sambagdarzanakI prApti hotI hai taba tapAdikameM samyakapanA AtA hai. isake abhAvase tapAdikoMmeM samyakpanA A nahIM sakatA. mithyAtvakA tyAga jisane kiyA hai aise jIvameM-samya Page #924 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRtArAvanA AzrAma: gdRSTi meM tapAdika sadguNa saphala hote hai isa tapazcaraNase ihalokakA mukha aura iMdrapadakA prApti hotI hai aura mokSasukhakA bhI lAbha hotA hai. 'micchattassa pa vamaNaM' isa gAthAsUtrakA yahAM taka vivecana kiyA. 206 sammattaM bhAvaNA ityetasyAcaai mA kAsi te pamAdaM sammatte mavvadukkhaNAsayare // sammattaM khu padiThA NANacaraNadhIriyatavANaM / / 735 / / mA sma kArSIH pramAdaM tvaM samyaktve bhadravardhake / / tapAjJAmacaritrANAM sasyAnAmiva puSkaraM // 764 // vijayodayA--mA kAsi mA kAH / taM bhavAn / pamA pramAda / sammetta smpnce| sambaduHkhaNAmaNage sarvaduHstranirmalanodyate / kathaM samyakatvaM sarvaduHkha nAzakAri ? nanu hAnAdInyadhi sarvaduHkhani vRttinimittAni ityata Aha-- sammattaM khuzraddhAnameva tattvasya / paviThThA AdhAraHNANacaraNavIriyatavANaM vAnasya, caraNasya, bIryAcArasya, tapasazca / nanu sarya paya pariNAmaH pariNAmidravyAdhArona parasparamadhikaraNatAM yAti tataH kathamucyate samyaktvamAdhAra iti / yathA pariNAmidagnyamaMtareNa jJAnAtInAmamayasthitirecaM samIcInatA teSAM na darzanaM vineti daniyAdhAratA // samyaktva bhAvanAM gAthAekena hayAcakSaNa: apakaM tadavadhAnaparAyaNaM kartumAha. mUlArA-mA kAsi mA kApI / taM vaM | pamAda anavadhAnam / padidA pratiSThA Azya: |shaanaadiinaaN jIvavya vinAvasthitiriva samyaktvaM binA samIcInatA na syAditi tasya tadAdhAratoyate // ' sammattabhAvaNA' isa padakA spaSTIkaraNa karate haiM / artha - yaha sampagdarzana saMpUrNa duHkhoM kA nAza karatA hai. isaliye isameM he kSapaka tuma pramAdI mata bano. zaMkA-samyagdarzanase sarva duHkhA~kA nAza kaise hotA hai ? uttara -- yaha samyagdarzana arthAt jIvAditatvoMkA zraddhAna jJAna, cAritra, vIrya aura tapakA AdhAra hai, isaliye yaha saMpUrNa duHkhoM kA nAza karatA hai aisA samajhanA cAhiye. zaMkA-pariNAma pariNAmidravyake AdhArase rahate haiM isa vAste ve anyonya AdhAra hote nahIM. ataH samyaktva pariNAma jJAnAdi pariNAmoMkA AdhAra hai aisA Apa kyoM kahate haiM. uttara-jaise pariNamanazIla dravyake binA-AtmA Page #925 -------------------------------------------------------------------------- ________________ D mRbArAdhanA ke vinA jJAnAdika rahate nahIM paise jJAna, cAritra, vIrya aura tapa ko samyaka panA-samyagdarzanake vinA prApta hotA nahIM isa liye samyadarzanako AdhAra mAnA hai. AzvAsa: garassa jaha duvAraM muhasta cakkhU tamassa jaha mUla || taha jANa susammattaM NANacaraNavIriyatavArNa / / 726 / / sAraM dvAraM puraspeva bakasyeva vilocanam / / mUlaM mahIruhasyeva saMjJAnAdeH sudarzanam / / 765 / / balAni nAyakaneva zarIrANIva jNtunaa| jJAnAdIni pravateta samyaktvena cinA kutH|| 766 / / vijayodayA-garassa jaha duvAra nagarasya dvAramiva nagarapravezanopAyo yathA dvAra / tadA tathA sammattaM samya katvaM dvAraM / NAgacaraNavIriyatavANaM zAnAdInAM / evaM dizAnAdInyanupaviSTo bhavati jIvo yadi pariNato bhavetsamyaktve tadaMtareNa samyagjJAnAdyanuprayezasthAsaMbhayAt / na hi sAtizayamavadhyAdi, yathAkhyAtaM cAritraM, cataranirjarAnimitta bA tapaH pratilabhate jaMtuH samyakspaM binA / mubassa cakkhU jahA mukhasya cakSuryacA zobhAvidhAyi tathA hAnAdInAM sampatya vidhatte thaDAnaM / tarusta mUla yathA tarormUlaM yathA sthitinirvadhane, tathA samyaktvaM jJAnAdisthitinimittaM / zAnAdIni prati samyaktyasya pravezazobhAvahatva sthiti nimittatvAni varzayati mUlArA-duvAra dvAraNa paurajano nagaramiva samyaktvena jJAnAdiSu pravizati jiiyH| na sau sAtizayamacacyAdijJAnaM yathAkhyAtacAriya bahunaranirAnimitta vA pratilabhate jantuH samyaktvaM binA / / / artha--jaisa dvAra nagarameM praveza karanekA upAya 3. vaise samyagdarzana jJAna, cAritra, bIrya aura tapakA A tmAmeM praveza honeke liye dvArake samAna hai. arthAt jaba AtmAmeM samyaktvakI utpatti hotI hai taba usameM jJAnAdikoMkA bhI praveza hotA hai. samyaktvake binA samyagnAna, tapa, cAritrAdikoMkI prApti hotI hI nahIM. samyamdazanakI prApti na honese jIvako viziSTa avadhyAdika jJAna, yathArUpAtacAritra, karmakI atizaya nirjarA karanevAlA tapa prApta hote hI nahIM. mukhako AkhoMse jaisA sauMdarya prApta hotA hai tathA jJAnAdikoMmeM samyagdarzanase samyakpanA prApta hotA hai. jaise zAhako mUlase dRDhatA AtI hai vaise jJAnAdikoMmeM sthiratA aura dRDhatA sampagdarzanase prApta hotI hai. Page #926 -------------------------------------------------------------------------- ________________ wearera mUlArAdhanA bhASAsaH bhAvANurAgapamANurAgamajjANurAgaratto vA / / dhammANurAgaratto ya hohi jiNasAsaNe NicaM // 737 // dasaNabhaTo bhaTo dasaNabhaTssa patthi NivvANaM // sijjhanti cariyabhaTTA desaNabhaTTA Na sijhaMti / / 738 // daMsaNabhaTTo bhaTTo Na hu bhaTTo hoi caraNabhaTTo hu // dasaNamamuyattarasa cha paribaDaNaM Nasthi saMsAre // 739 // bhraSTo'sti darzanabhraSTo gratabhraSTo'pi no punaH / / patanaM yasti saMsAre na darzanamasuMdhataH // 767 // ye dharmabhAvamajjAzmirAgAnuraMjitAH // maine sati mate teSAM na kiMdhistu durlabham / / 768 // vijayonyA-saNabhaTTo maho darzanATo bhraSTatamaH | gharaNabhaTTho vicAritrabhaSTo'pi darzanAvabhraeH / Na huna ca / bhaTTo hodisi vAkyazeyaM pazvA saMbaMdhaH / na tu tathA aSTo bhavati cAriSabhaeH yathA varzamAeH / dasaNaM zraddhAnaM | amuyattassa anyajataH / cAritrAdraprasthApi parivaThaNaM saMsAra pAdhi khu paripatana saMsAre nAstyeva / asaMyamanimitArjitapApasahaterastyeSa saMsAraH / kimucyate paripatanaM nAstIti? ayamabhiprAya:-pari samaMtAtsarSAsu gatiSu catarapu saMbaraNaM jAstIti / svalpatvAsaMsAraH sannapi nAstIti vyavAhiyate / tathA hi svalpadrANo'dhana ityucyate / darzanAprabhraesya ardhapugalaparivartanaM bhavatyatimahatsaMsAramiti nikaTatamo darzanabhraeH // * ___ artha--kitaneka loka bhAvAnurAgI rahate haiM jaise jinadatta zreSThI. arthAt jo jinazvarane vastusvarUpa kahA hai| vaha satya hI hai aisA yakA zraddhAna karanevAlA manuSya tatvakA svarUpa mAlUma nahIM bhI ho to bhI jinezvarakA kahA huA tatvasvarUpa kamI mUThA hotA hI nahIM aisI zraddhA karatA hai isako bhAvAnurAga kahate hai. premayukta anurAgakA dRSTAnta _*dasaNabhaTTo bhaTTo isa gAthAse lekara ahiMsA, satya, acaurya mahAyata itane viSayokA varNana karanevAlI gAthAoMkI mUlArAdhanA paMjikA kAraMjAkI mUlapratImeM nahIM hai. bIcake patra hI naSTa hogaye haiM. ata: yahAMse hamane vijayodayA hI joDa dI hai. lasterATRAPAR 908 Page #927 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH mUlArAdhanA HIRORA maNicUla hai. isane apane mitrako-sagaracakravatIko bAra bAra samajhAkara bhogAdikoMse virakta kiyA thA. jisake Upara prema hai usako bArabAra samajhAkara sanmArgameM lagAnA yaha premAnurAga kahAtA hai. majjAnurAga yaha pAMvoM meM thA arthAta ve janmase lekara ApasameM atizaya snehayukta the, vaise he kSapaka tUM dharmAnurAgase jainadharmameM sthira rahakara usako kadApi mata choDa. artha--jo puruSa samyagdarzanase bhraSTa huA hai vaha bhraSTahI samajhanA cAhiye. darzanabhaSTa jIvako mokSakI prApti hotI nahI. cAritrabhraSTa jIva muktiko prApti kara sakate haiM paraMtu darzanabhraSTa jIvako muktilAbha hotA nahIM. artha--jo jIva darzanase bhraSTa huA hai usako bhraSTatama kahanA cAhiye. cAritrabhraSTa jIva darzanase bhraSTa nahIM mAnA jAtA hai. arthAt cAritrabhraSTa jIvase darzanabhraSTa jIva atizaya bhraSTa hai. jo cAritrase bhraSTa huA hai, paraMtu sambAda se pula hI bulA hai usako simapAnakI zrIti nahIM hai. zaMkA-asaMyamase utpanna hue pApake bhArase jIvako saMsArameM bhramaNa karanA par3atA hI hai ataH cAritrabhraSTa jIvakA saMsArapatana nahIM hai aisA Apa kyoM kahate ho ? isa praznakA uttara-cAritrabhraSTa jIva cAro gatioMmeM bhramaNa karatA nahIM. usakA saMsAra alpa rahatA hai ata: usako saMsAra nahIM hai aisA kahA jAtA hai. jaise kisIke pAsa thoDAsA dhana hai to bhI vaha dhanI kahalAtA nahIM, paraMtu darzanabhaSTa manuSyako ardha pudgalaparivartana kAlataka saMsArameM bhramaNa karanA paDatA hai isaliye vaha atyanta nikRSTa hai. pakakastha samyagdarzanasya mAhAtmyaM kathayani suddhe sammatte avirado vi ajjedi titthayaraNAmaM // jAdI du seNigo Agasi aruho abirado vi // 40 // zreNiko bratahIno'pi nirmalIkRtadarzanaH / / AhaMtyapadamAsAdya siddhisaudha gamiSyati // 769 // vijayodayA-surve zuddhe / sammatta samyaktve / zaMkAcaticArAbhAvAt / avirado ci apratyAkhyAnAvaraNa kodhamAnamAyAlobhAnAmudayAta hiMsAdinittipariNAmarahito'pi / titthayaraNAmakammaM tIrthakaratvasya kAraNaM karma arja yati / vinayasaMpannatAvirapi tIrthakaranAmakamago hetureva nataH ko'tizayo darzanasya iti cet darzane sasyeva teSAM tIrtha H Page #928 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH karanAmakarmaNaH kAraNatA / nAnyasyeti manyate / jAdo khujAtaH khalu / seNigo zreNikaH / Agamesi bhaviSyati kAle / thara ho aIn / avirado vi asaMyato'pi san / nanu zzeSiko bhaviSyatyAIn na tyahasyaM tasyAtItaM tena kathamucyate jAta iti / bhaviSyadardapaM na niSpannaM iti yuktamucyate jAta iti / akelA bhI samyagdarzana mAhAtmyayukta hotA hai aisA vivaMcana AcArya karate haiM artha- zaMkA, kAMkSA bagaraha aticAroMse rahita avirana samyagdRSTIko bhI tIrthakaranAma karmakA vadha hotA hai. apratyAkhyAnAvaraNI kodha, mAna, mAyA aura lobha inakA udaya honese pariNAmoM meM hiMsAdikoMse viraktatA utpanna na hone para bhI kevala niraticAra samyagdarzana dhAraNa karanevAle manuSyako tIrthakara karmakA baMdha hotA hai, zaMkA-vinayasaMpannatA vagairaha anya kAraNoMse bhI tIrthakaratvako prApti hotI hai. samyagdazanameM hI aisI kyA viziTatA hai ? uttara-samyagdarzana honepara hI binayasaMpannatAdika tIrthakara karma baMdhake kAraNa hote haiM anyathA unameM kAra* NatA nahIM haiM. kevala sabhyagdarzanake sAhAyatAse hI zreNika rAjA bhaviSyatkAlameM arahaMta huA hai. zaMkA-zreNika bhUpAla bhaviSyakAlameM aIna honevAlA hai usakA ahaMdAvasthA prApta hocukI hai aisA nahIM hai. ataH vaha ahaMta hogayA aisA kyoM kahate hai ? uttara-bhaviSya kAlIna arhatapana abhI niSpana nahIM huA hai isaliye vaha hogayA aisA kahanA yogya hai. kallANaparaMparayaM lahaMti jIvA visuddhasammattA / / sammahaMsaNarayaNaM Nagyadi sasurAsuro loo // 741 / / acchinnA labhyate yena kalyANAnAM paraMparA mUlyaM samyaktvaratnasya na loka tasya viyate / / 570 / / vijayonyA-rANaparaMparayaM kalyANaparaMparAM / raMdratvaM, sakalacakabanatAM, ahamihatvaM tIrthakasamityAdhika labhaMte jIvAH / bisuddhasammattA vizuddhasabhyazvAH / sammaIsaNArayaNaM samyagdAgaratnaM / Nagyadi sasurAsuro lobo sakalo loko mUlyatayA dIyamAno'pi na labhate samyaktvaratnamityarthaH // artha-isa nirmala samyagdarzanase iMdrapadavI, cakravartIpanA, ahamiMdrAvasthA aura tIrthakarapada esI kalyANa paraMparA uttarottara jIvako milatI hai. yaha samyaktva ratna itanA mUlyavAna hai ki deva aura asurAsahita yaha saMpUrNa Page #929 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlAraracanA 911 loka bhI pradAna kiyA to bhI usakI kImatakI bharapAyI hotI nahIM hai. arthAt saMpUrNa traileAkya denepara bhI samyaktvaratna milatA nahIM. sammattassa ya labhe telokkarasa ya haveja jo laMbho // sambhahaMsaNalaMbho varaM khu telokalaMbhAdo || 742 / / drUNa vi telokkaM parivaDadi hai parimidreNa kAlena || lavUNa ya sammataM akkhayasokkhaM vadi mokkhaM // 743 / / samyaktvasya ca yo lAbhastrailokasya ca yastayoH // samyaktvasya mato lAbhaH prakRSTaH sAravedibhiH // 771 // trailokyamupalabhyApi tataH patati nizcitam // akSaya labhate lakSmImupalabhya sudarzanam // 772 // dadAti saukhyaM vidhunoni duHkhaM bhavaM lunIte nayate vimuktiM // nihanti niMdAM kurute saparyA samyaktvaratnaM vibhAti kiM na // 773 // samyaktvaM / bhAiyeAkhyAnaM // sampanaM // vijayodayA spaSTArthatayA na vyAkhyAyate sAdhayam / artha -- eka samyagdarzanakA lAbha aura dUsarA trailokyakA lAbha ina do lAbhoM meM samyagdarzanakA lAbhahI zreSTha hai. trailokyA lAbha honepara bhI vaha thoDe kAlake anaMtara naSTa hotA hai. paraMtu samyagdarzanakA lAbha jIvako avinAzI sukha denevAle mokSakI prApti karA detA hai, ataH samyagdarzanakA lAbha trailokyalAbha se bhI zreSTha hai. samya katvakA varNana samApta huA. parAmatI ityetadvAkhyAnAya prabaMdha uttaraH arahaMtasiddhacediyapatrayaNaAyariya savva sAhU // tibvaM karehi bhattI bhivvidigiccheNa bhAveNa // 744 || mAvAsa: 6 811 Page #930 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH lArAdhanA 7.2 bhaktimahansa siddheSu caityovAcAryasAdhuSu // vidhehi paramA sAdho ! nizcayasthitamAnasaH // 774 // vijayonyA- araiMtasidacediyapavayaNaAyariyasabasAisu aItsiddheSu tanpratibiveSu, pravacane, prAcAryeSu sarvasAdhuSu ca / tiyyaM bhatti pharehi tIyAM bhAktiM kurviti / gividigicheNa vicikimsArahitega / bhAvena pariNAmena // parAbhattI isa padakA AcArya spaSTIkaraNa karate haiM artha- arahaMta, siddha, aura unakI pratimAyeM, Agama, AcArya, upAdhyAya aura sarvasAdhu inake Upara he kSapaka? tuma malinapariNAmoMkA tyAga kara tIya bhakti karo. .. 15 jinabhaktimAhAtmyaM kathayaMti - saMmajakiraNa girAhA maMdarogya NikkaMpA // jassa dRDhA jiNabhattI tassa bhavaM Nasthi saMsAre // 735 / / vijayodayA- saMvegajaNikaraNa saMsArabhInayA unmAditAtmAlAmA / NistAlA mithyAtvena, mAyayA, nidA. nena, ca gahatA / maMdaroca NikanyA maMdara iya nizcalA / jassa dabA jigabhasI yasya dRDhA jinabhaktiH / tasma saMsAra bhayaM Nasthi tastha saMsAranimittaM bhayaM naasti| jinabhaktikA mAhAtmya dikhAte haiM-- artha- saMsArabhayase utpanna huI, mithyAtva, mAyA aura nidAnase rahita, meru parvatake samAna nizcala aisI jinabhakti jisake aMtaHkaraNameM haiM usa puruSako saMsArameM kisI se bhI bhaya utpanna nahIM hogA. arthAt jinabhakti ke prabhASase usakA saMsAra naSTa hokara usako zIghra muktilAma hotA hai. eyA vi sA samatthA jiNabhattI duggaI NivAreNa // puNNANi ya pUreduM Asiddhi paraMparasuhANaM // 746 // taha siddhacedie pavayaNe ya AiriyasavvasAdhUsu // bhacI hodi samatthA saMsArucchedaNe tinvA // 717 // 912 Page #931 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulagidhanA AzvAsa 013 vijA vi bhattivaMtassa siddhimucayAdi hodi saphalA ya / kiha pu NivbudibIjaM sijhahidi abhattimaMtassa // 718. // jinaMdrabhaktirakApi niSe9 durgati kSamA / Asiddhilabdhi no dAtuM sArA saukhyaparaMparAm / / 775 // siddhacaityazrutAcArya sarvasAdhugatA praa|| vicchinati bhavaM bhaktiH kuThArIva mahIruham / / 776 / / neha sidhyA vidyApi FEE himA kiM punAnapatayAja bhaktihInasya sidhyati / / 777 / / vijayodayA-vira vidyApi / bhattiyaMtamma bhAtamataH sidbhiAvanAdi sisimupayAti / hodisakalA ya phalavatI ca bhavati / kidha ghuNa kathaM punaH / Nitrudiyo nirvategI mannatraya || sisahidi setsyati || amattimaMtassa bhAnirahitasya // ka? ahaMdAdiSu / artha -akelI jina bhakti hI durgatikA nAya kAna meM samartha hai. isameM vipula puNyakI prApti hotI hai aura mokSaprApti hone taka isase iMdrapada, cakravartIpada, ahamiMdrapada aura tIthakarapadake sukhoM kI prApti hotI hai. siddhaparameSTi, aura unakI pratimA, Agama, AcArya, sarvasAdhu, inameM kI huI tIvra bhakti saMsAra kA nAza karanameM samartha hotI hai. jo bhaktimAna hai usako iSTa padArthIkI dAtrI vidyA siddha hotI hai. adhIta usase iSTa padArtha bhaktimAnako milate haiM, jo bhaktihIna hai arthAt jo adAdikoMmeM bhakti nahIM karegA usako muktikA pIja jo ratnatraya baha kase prApta ho skegaa| tasiM ArAdhaNaNAyagANa Na karija jo paro bharti / / dhati pi saMjamaMto sAli so Usare vavadi // 719 // 'bhaktimArAdhanezAnAM yo'kurvaannstpsyti|| sa papatyUSare zAlInanAlocya samaM dhruvam / / 778 // Page #932 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdhAra mUlArAdhanA 211 ghijayovyA-tarsi yArAghaNaNAyagANaM aIdAdInAM ArAdhanAyA nAyakAnAM / Na karijja jo pAro bhAta yo naro bhArI na karoti / sa dhAti pi saMjamato nitarI saMyame udyato'pi zAlInUpare deze capati / Upare zAlivapanaM aphalaM yathA pharotyevaM duzvaraM saMyamaM caratyayaM aIdAviSu bhAktirahito mithyApi samiti bhAvaH // artha-- samyagdarzanAdi cAra ArAdhanAoM ke nAyaka aise aIdAdiparameDioMmeM jo puruSa bhakti nahIM karatA hai. vaha cAritrameM khupa tatpara rahanepara bhI kSAra mRttikAma zAlibIja bonevAle manuSya ke samAna hai. jaise zAlibIja kSArajamInameM bonase kucha phAyadA nahIM hai vaise mithyAdAnasahita hokara khuca napazcaraNa karanese mI muktiphala kI prApti honI nahIM. bIeNa viNA sassaM icchadi so bAsamabhaeNa viNA // ArAdhaNamicchanto ArAdhaNabhattibhakaraMto / / 750 // te barjina vinA sasyaM vAridena binA jalam / kAMkSanti ye vinA makti kAMkSAtyArAthanAM narAH // 771 // viyonyA- bIjegA dhiNA samlaM zasyamiti nIjana vinA / zasamambhAraNa ciNA vRSTi anaSa vitaa| kAraNena vinA kAryamikastAMti yAyan | ArAdhanAM ratnatraramika icchati / akurvanArAdhanAbhakti tubhUna artha-ArAdhanArUpa bhaktima karake hI jA ratnatrayasidvirUpa phala cAhatA he yaha puruSa bIjake vinA / dhAnyaprAptikI icchA rakhatA hai. athavA megha ke vinAhI jalavRSTi kI icchA karatA hai aisA samajhanA cAhie. vidhiNA kadasta sassarasa jahA NippAdayaM habadi vAsaM // taha arahAdigabhattI NANacaraNadaMsaNatadANaM // 751 // vidhinoptasya sasyasya vRSTiniSpAdikA yathA / / tathaivArAdhanAbhaktizcaturaMgasya jAyate / / 780 / / vijayodayA-vidhiNA kadassa vidhIyate janyate kAryamaneneti kAraNasaMdoho vidhiH / tena kAraNakalApana kRta 'syosasya / sarasassa zatyasya / vAsaM jahaNipAdayaM yadi varSa yathA phalaniSpAsa karoti / taha tathaiva / bhArAhagabhattI Page #933 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsa malArAdhanA bhArAhayabhattI ArAdhakeSu AIdAdiSu bhattI bhaktiH / NANacaraNadasaNatayANaM zAnasya, darzanastha, cAritrasya, tapasaca niSpAdikA bhavati / arma-dhAnya utpanna karaneke saMpUrNa kAyA~kA Azraya kara jamIna meM vIja boneke anaMtara jalavRSTi honasa phala niSpaci ho . se aIdAdi pUjya puslIvara mAta karanasa zAna, darzana, cAritra, aura taparUpI phala utpatra hotA hai. bhaktimAhAramya phaLAtizayopadarzanena kathayitukAmo'dhAkyAnamupakSipati gAdhAyAm ( vaMdaNabhattImiteNa mihilAhio ya paumaraho // deviMdapADiheraM patto jAdo gaNadharo ya // 752 // ) vaMdanAbhaktimAtreNa panako mithilAdhipaH / / deveMdrapUjito bhUtvA babhUva gaNanAyakaH / / 781 / / rogamAricIravairibhUpabhUtapUrvakANi / / bhaktirAza duHkhadA nihanti savitA'khilAni / / 782 // iti bhaktiH / vijayodayA-vaMdaNabhasImittaNa vaMdanAnurAgamAtreNa caiv| mihilAhiyo ya paumaraho mithilAnagarAdhipatiH pabharatho nAma / deviMdapADiharaM patto deveMdraphatAM pUjA prApavAn / jAdo gaNadharo ya gaNadharana jAtaH / bhattI / / viziSTa phalakA pradarzana karake bhaktikA mAhAtmya kahane kI icchA AcArya udAharaNa dete haiM--- / artha-vaMdanA karanekI tIna bhaktIse mithilA dezakA rAjA padharatha deveMdrase pUjAtizayako prApta huA | aura yaha vAsupUjya tIrthakara kA gaNadhara huA. bhaktI kA varNana huA.; ArAdhaNApurassaramaNapaNahidao visuddhalerasAo // saMsArasa khayakaraM mA mocIo NamokAra / / 753 // Page #934 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlAgagharA d d d ArAdhanApuroyAnaM mA smaikAgramanA mutra // zuddhalezyA namaskAraM saMsArakSayakArakam // 782 // vijayodayA-- ArAdhaNApurassaraM NamokAre mA montrIo ArAvanAyAsa namaskAra mA muMca kIDagbhUtaM saMsArasma khayakaraM saMsArasya paMcamitraparivartanasya jayakaraM / aNAdido ananyahRdayaH ananyagatacittaH san / visuddha lessA diyA pariSataH / tatra namaskAraH nAmasthApanA SyabhAvavikalpena caturddhA vyavasthitaH / tatra nAma namaskAroM yasya kasyacimaskAra prati kA saMjJA s nAmadheyaM yathA syAditi niyujyamAnaM paraM sarva sarvatra pravartate / namaskaraNavyAmRto jIvastastha svAMjalipuTasya yathAbhUte nAkAreNAsthApita mUrti sthApanA namaskAraH / namaH skAraprAbhRtaM nAmAsti graMthaH yatra nayapramANAdinipAdimukhena namaskAro nirUpyate taM yo veti na ca sAMprataM tasi / upayukto'nyagatacittatvAt sa namaskArayAthAtmyagrAhi zrutajJAnasya kAraNatvAdAgamadravya namaskAra ityucyate / no AgamadravyanamaskAra strividhaH, zAyakazarIrabhAvitayatiriktabhedAt / namakAraprAbhRtazasya yaccharIraM trikAlagocaraM tadapyaMtaraNa zrutajJAnaM nopajAyate iti zarIramapi kAraNaM tatrApi namaskArazabdaze vartate / tadbhUtazarIraM trivikalpaM vyuta vyAyitaM tyaktamiti / Ayu niHzeSagalanAdAtmanadanyutaM ekaM cetanasyopasargAdvA vyAtizabdenocyate / Ayu bhavamavetya bhrAtmanaiva yatyakaM tatyazabdenocyate / trivikalpaM pratyAkhyAnaM, prAyopagamanaM, iMginI maraNaM iti / teSvanyatamena tyataM vidhinA kAyakapAyasa lekhanApuraHsaraM pravajyAtaH prabhRti niryApaka gurusamAzrayaNadivasamaMtyaM kRtvA madhye pravRttAn jJAnadarzanacAritrANAM aticArAnAlocya tadabhimataprAyazvittAnusAriNaH vadhyabhAvasalekhanAmupagatasya vividhAdvArapratyAkhyAnAdikrameNa ratnatrayArAdhanaM bhaktapratyAkhyAnaM / iMginI maraNaprAyopagamane vakSyamANalakSaNe taiH parityaktaM tyaktamucyate / yameva tatsati jIye namaskAropayogaM prati jIvavadeva kAraNamAsInamaskAropayogasya tadeveyamiti tatrApi namaskArazastraH pravartate / namaskAropayogarUpeNa yo bhaviSyati sa bhASIti manyate / sthApanA aIdAdInAM AgamanamaskArajJAnaM bhAgamabhAvanamaskAraH / namaskriyamANAidA viguNAnurAgayataH mukulIkRta karakamalasya, praNAmo no bhAgamabhAvanamaskAra iha gRhyate / nirdezasvAmitvasAdhanAdhikaraNasthitividhAnairanuyogadvAre nirUpyate / adAdiguNAnurAgayataH Atmano vAkAyakriyAstamanazirovanatirUpo namaskAraH / samyagda zrAgamabhASanamaskArasya svAmIti I matidhuta jJAnAvaraNakSayopazamaH, darzana mohopazamaH kSayaH, kSayopazama vAdyaM sAdhanaM, abhyaMtara AtmA pratyAsannamadhyaH / Atmi vartate namaskAraH / aMzamuhUrta sthitikaH / aIdAdinamaskArya medena paMcavidhaH | mardavAdInAM pratyekamaneka vikalpatvAt namaskAro'pi tAvaddhA bhiyate / artha - yaha bhAvanamaskAra ArAdhanA puraHsara hRdayameM dhAraNa kara. isase pAMca parivartanazya saMsArakA nAza hotA hai. he kSapaka! tU ekAgra hRdayase aura vizuddha pariNAmase isakA svIkAra kara. isakA kabhI bhI tyAga na karanA cAhiye. AzrAmaH 6 916 Page #935 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA 917 isa namaskAra ke nAmanamaskAra sthApanAnamaskAra, dravyanamaskAra aura bhAvanamaskAra aise cAra bheda haiM. nAmanamaskAra - jisa kisIkA 'namaskAra' aisA nAma rakhanA yaha isa padArthakA nAma ho isa hetuse jo jo pada prayoga kiyA jAtA hai usako nAmanamaskAra kahate haiM. sthApanA namaskAra - namaskAra karanemeM tatpara hokara hAtha joDakara mastakapara jisane sthApana kiye haiM aise jIvI jaisI AkRti hotI haiM vaisI AkArayukta jo mUrti sthApI jAtI hai usako sthApanAnamaskAra kahate haiM. dravyanamaskAra -- namaskAraprabhRta nAmakA graMtha hai. jisameM naya pramANa aura nikSepa vagairaike dvArA namaskArakA nirUpaNa kiyA hai isa graMthakA jisako jJAna hai paraMtu isameM nirUpaNa kiye gaye artha meM sAMpratakAlameM jisakA yoga nahIM hai. arthAt meM jisakA anya padArthake tarapha citta gayA hai vaha puruSa ' dravyanamaskAra zabda vAcya hai. vaha puruSa namaskArakA yathArtha svarUpa pratipAdana karanevAle zrutAnakA kAraNa honese usako Agama dravyanamaskAra kahate haiM. no Agama dravyanamaskAra ke jJAyaka zarIra, bhASi aura tadvayatirikta, aise bheda hai. namaskAra prAbhRtake jJAtAkA jo trikAlamocara zarIra usameM bhI namaskAra zabda kA prayoga karate haiM. kyoMki zarIrake binA namaskAra zAstrakA jJAna jIvako hotA nahIM. isa liye zarIra bhI jJAnakA kAraNa hai. usameM bhI namaskAra padakA prayoga karate haiM. trikAlamocara zarIra meM jo bhUtazarIra nAmaka bheda hai usake cyuta, vyASita aura vyakta aise tIna bheda haiM. AyuSya pUrNa galane para jo zarIra AtmAse chUTa jAtA hai usako cyuta zarIra kahate haiM. upasarga honepara jo zarIra chUTa jAtA hai vaha vyAvita kahA jAtA hai. AyuSyakA abhAva huA hai aisA samajhakara AtmA ke dvArA jo zarIra tyAgA jAtA hai usako tyakta kahate haiM. isake tIna bheda haiM, bhaktapratyAkhyAna, prAyopagamana aura iMginImaraNa ina tIno bhedoM meM se kisIkA bhI Azraya kara yogya vidhIse zarIrakA tyAga hotA hai usako tyakta kahate haiM. bhaktapratyAsthAna -- munidIkSA leneke anaMtara dIkSA kAlase kapAya sallekhanA aura zarIra sallekhanA karake niryApakAcAryakA Azraya karaneke kAlaparyaMta bIca kAlameM jJAna, darzana aura cAritrameM jo jo aticAra hue haiM unakI AlocanA karake guruke diye huye prAyazcitta kA svIkAra karanA cAhiye. tadanaMtara dravya sallekhanA aura bhAvalekhanAkA Azraya karake tIna prakArake AhAroMkA tyAga kara ratnatrayakI ArAdhanA karanA isako bhaktapratyA Azvarasara 6 917 Page #936 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA vAsaH 018 khyAna kahate haiM. iMginImaraNa aura prAyopagamana maraNa aise do bhedoMkA lakSaNa AcArya Age kaheMge. ina maraNoM ke dvArA zarIrakA tyAga karanA usako bhI tyakta kahate haiM. jIva jaba thA taba vaha jaisA namaskArarUpa upayogako kAraNa thA vaisA yaha bhI zarIra namaskArake prati upayoga lagAnakA kAraNa yA jatApahI yaha zarIra hai aisA jJAna zarIrako dekhanese hotA hai isaliye bhUtazarIra meM bhI namaskArakA prayoga kara sakate haiM. jisameM bhaviSyakAlameM namaskArake prati upayoga hogA vaha bhAvi kahAtAhai. namaskAra viSayaka jJAnake tarapha jisakA upayoga lagA hai usako Agama bhAvanamaskAra kahate haiM. jinako namaskAra karanA yogya hai aise ahaMdAdika parameSThioM ke guNoM meM anurakta hokara apane do hAtha jisane kamalakalikAkAra kiye haiM tathA jo namaskAra kara rahA hai usako no Agama bhAvanamaskAra kahate haiM... isa namaskArakA nirdeza, svAmitva, sAdhana, adhikaraNa, sthiti aura vidhAna jhane anuyogoM ke dvArA varNana karate haiM ahaMdAdikI guNoM meM anurAgI hokara jo AramA vacanase stuti karatA hai aura mastaka namra karatA hai usakI / isa avasthAko namaskAra svAmI-samyagdRSTi isa no Agama bhAra namaskArakA svAmI hai. isa namaskArake ye sAdhana hai.- mati zrutajJAvaraNa karmakA kSayopazama, darzana mohakA upazama kSaya aura kSayopazama ye bAhya sAdhana hai AtmA antaraMga sAdhana hai, arthAt pratyAsammabhavya antaraMga sAdhana hai. AdhikaraNa--AtmAmeM yaha namaskAra rahatA hai. ataH vaha AdhAra hai. isakI sthiti antamuhatakI hai. aIdAdi paMcaparameSThioMke apekSAse isake pAMca prakAra hai, athavA ahaMdAdikoM meM aneka vikalpa haiM isa liye bhI namaskArake aneka bheda hote haiM. arhantake sAmAnya kevali aheta, gaNadhara kevali aIta, tIrthakara kevali aIta aise bheda haiM, siddhoMke bhI gati siddha tIrthasiddha, kSetrasiddha, liMga siddha aise aneka bheda haiM inakI apekSAse namaskArake bhI aneka bheda hote haiM. -..- .- - ..maNamA guNapariNAmo bAcA guNabhAsaNaM ca pNcphN|| kAraNa saMpaNAmo esa payastho NamokkArI // 759 // bijayodayA- namaskArasUtreNa ' Namo lora sayasAdhUNaM ' ityatra lokaprahaNaM sarvaprahUrNa pratyakamabhisaMgha 918 Page #937 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 919 dhyate / Namo loe sabbesi arahaMtANaM, Namo loe savvesi siddhANaM, Namo loesa AiriyANaM, Namo lopa savcasi uvajjhAyANaM " iti / arahaMtANamityAdi bahuvacananirdezAdeva sarveSAmadAdInAM grahaNaM siddhamato na kartavyaM sarvazandopibharateSu teSu videdeSu ye ataH siddhA, bAyAryA, upAdhyAyAH sAdhayazcAtItA vartamAnA, bhaviSyaMtaca teSAM grahaNArthaM sarvazabda upAsaH sAdaravizeSa sthApanArtha pratyekaM namaH zabdopAdAnaM / artha - namaskAra isa padakA artha isa prakAra hai. manake dvArA arddhadAdikoMke guNoMkA smaraNa karanA, vacanake dvArA arhadAdi paMca parameSTioke guNoM kA varNana karanA, zarIra paMca parameSTike caraNoMko namaskAra karanA yaha namaskAra zabdakA artha hai. mI arahaMtANaM ityAdi namaskAra sUtrameM ' gamo loe savva sAhUNaM aisA antima vAkya haiM. isameM loka zabda aura sarva zabda ina do zabdoMkA saMbaMdha pratyekake sAtha karanA cAhiye. arthAt Namo loe savvesi arahaMtANaM, Namo loe savvesiM siddhANaM, Namo loe savyesi AiriyANaM, Namo loe sabdhesi uvajjhAyANaM / zaMkA-arahaMtANaM, siddhANaM vagairaha meM bahu vacanakA prayoga honese hI sarva aIdAdikoM kA grahaNa hotA hai| ataH sarva zabdakI jarUrata nahI haiM. uttara - DhAI dvIpameM pAMca bharata pAMca airAvata aura pAMca videhoM meM jitane arhanta, siddha, AcArya, upAdhyAya aura sAdhu haiM, ho gaye haiM. aura hoMgeM unakA grahaNa karaneke liye yahAM sarva zabdakA prayoga kiyA hai. aura Adara vizeSatA dikhAne ke liye pratyeka ke Age namaH zabdakA prayoga kiyA haiM. arahaMtaNamokAro eko vi havijja jo maraNakAle // so jiNavayaNe diTTho saMsArucchedaNasamattho || 75.5 || ekopyanamaskAro mRtyukAle niSevitaH // vidhvaMsayati saMsAraM bhAsvAniva namazcayam // 784 // vijayodayA - aranaNamokAro batAM namaskAraH / vo maraNakAle bhavejjaeko vi| yo maraNakAle bhavede ko'pi / so saH / jivaNe vize jinavayana TaSTaH / saMsArucchevaNasamastho saMsArocchedanasamarthaH // AzvarasaH 6 999 Page #938 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yudArAdhanA 8.20 artha- maraNa samaya meM arahaMtoMko eka bhI yadi namaskAra kiyA to vaha bhI saMsArakA nAza karane meM samartha aisA jinAgamameM kahA hai. saMsAramucchideti yadyapi na spAkSamaskAra ityAzaMkAyAmAha - jo bhAvaNamokAreNa viNA sammattaNANacaraNatavA // te hoMti samatthA saMsAruccheda kA || 756 saMsAraM vinA zAktaM namaskAreNa sRvituM // caturaMgaguNopetaM nAyakeneva cidviSam / 785 / / vijayodayA jo bhAvaNamoSakAreNa viNA yo bhASanamaskAreNa vinA samyaktvaM jJAnaM cAritraM, tapazca / khu dazabda evakArArthaH / te saMsadakA sAtha hoti / na hi te saMsArocchedanaM kartuM samarthA bhavaMti // 35 samyaktva, jJAna, cAritra aura tapa saMsArakA nAza karate haiM isa liye namaskAra kI kyA AvazkatA hai ? isa praznakA uttara AcArya dete haiM- artha --- bhAvanamaskAra ke vinA samyaktvA jJAna, cAritra aura tapa saMsArakA nAza karane meM samartha nahIM hote haiM. nanu samyavazAyAti yatheyaM samyagda zenazAnacAritrANi mokSamArga iti sUtreNa vimabhyate / namaskAramAtrameva karmaNAM vinAzane upAya ityekamuktimArgakathanAdityAzaMkAyAmAda duraMgAe seNAe NAyago jaha pavattao hodi // taha bhAvaNamokAro maraNe tavaNANacaraNANaM // 757 // vidviSo nAyakeneva caturaMga balIyasA // saMsArasya vighAtAya namaskAraMNa yojyate || 786 // vijayodayA duraMgAe seNAe jAyago caturaMgAyAH senAyA nAyako / jaha pavapsago hojja yathA pravartako bhavati / taha bhAvaNamokAro tathA bhASanamaskAraH / maraNe maraNagocaraH / tavaNANacaraNANaM tapozAnavaraNAnAM kSAyika AzvAsaH 6 920 Page #939 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 921 samyaktvazAnadarzanacI guNAtmakA mahanta ityevaM zraddhAnAtmako bhAvanamaskAraH samyagdarzanAtmakatvAt / samIcInaM tapo jJAnaM, cAritraM ca pravartayati / na hyAptaguNazraddhAnaM vinA zabdabhUtasya prAmANyamayaM vyavasthApayitumIzaH / vaktRprAmANyAdvinA navacanAyAH na hondriyavijJAnamayathArthamidameta yathArthamiti vA vivektuM zakyate asmadAdinA / arthayAthAtmya dino vItarAgadveSasya ca yato vacastato yathArthameva vijJAnaM janayati, gAyathArthamiti samIcInavAnasya samya jJAnapurassaratayA caraNaM tapazca samIcInaM satkarmApanode nimittaM nAnyatheti pravartakatA bhAvanamaskArasya tataH prabhAvatvAdbhAvanamaskAraH saMsArocchedakArIti vyapadizyate // yadi Apa bhAvanamaskArase hI saMsAranAza hotA hai aisA kahate ho to 'samyagdarzanajJAnacAritrANi mokSamArgaH ' isa sUtra ke sAtha virodha utpanna hogA. kyoM ki namaskAra hI kevala kamakA nAza karanemeM upAya hai| aisA ApakA abhiprAya hai. samyagdarzanAdika tIno milakara mokSakA upAya hai aura Apake matase kevala namaskAra hI mokSopAya hai. isa zaMkAkA AcArya uttara dete haiM--- artha -- gaja, ratha, azva aura pAyadaLa isa prakAra cAra senAoMkA jaise senApati pravartaka mAnA jAtA hai. vaise yaha bhAvanamaskAra bhI maraNasamaya meM tapa, jJAna, cAritrakA pravartaka hai. zAyika samyagdarzana, kevalajJAna, kevaladarzana aura anaMtavIrya ye arhatake guNa haiM aisI zraddhA karanA yahI bhAvanamaskAra haiM. yaha namaskAra samyagdarzanAtmaka hI hai, isase hI munirAja ke jJAna, tapa, aura cAritra, karmanirjarA karanA, saMbara karanA ina kAryoMmeM mavRtta hote haiM. AptaguNAMvara yadi zraddhA na hogI to yaha bhAvanamaskAra zabdazrutakA prAmANya siddha karanemeM samartha na hogA. vaktA meM yadi pramANatA na hogI to usake bacana pramANabhUta kaise mAne jAyeMge. iMdriyajJAna se yaha yathArtha hai aura yaha ayathArtha hai isakA nirNaya kara nahIM sakatA, jinake rAgadveSa naSTa hogaye haiM aura jo padArthoMkA saccA svarUpa jAnate haiM unakA vacana arthAt Agama pramANabhUta mAnanA cAhiye usako apramANa samajhanA yogya nahIM haiM. samyagdarzanase jo jJAna utpanna hotA hai vaha samyagjJAna hai. usI taraha cAritra aura tapa bhI jaba utkRSTa nirdoSa hote haiM taba karmanAza karanemeM nimitta ho jAte haiM anyathA nahIM. isalie bhAvanamaskAra inakA pravartaka hai aisA sama jhanA cAhie. yaha bhAvanamaskAra prabhAvasapatra honese saMsArakA uccheda karatA hai aisA mAnanA ayogya nahIM hai 166 AzvAsaH 6 921 Page #940 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsa: mUlArAdhanA ArAdhaNApaDAyaM geNhaMtassa hu karo NamokAro // mallassa jayapaDAyaM jaha hattho ghenukAmassa // 758 // namaskAreNa gRhNAti devImArAdhanAM yatiH / / patAkAmiva hastena mallo nizcitamAnasaH // 787 // vijayodayA-bhArAdhanApatAkA grahItukAmasya mallasya bhAvanamaskAra paca karojayapatAkA prahItukAmasya hasta shvetyuttrgaathaarthH|| ___ artha-jo kSapaka ArAdhanArUpa patAkA grahaNa karatA hai usakA bhASanamaskAra hI hAtha hai. jaise jayapatAkAko malla puruSa apane hAthase grahaNa karatA hai. aNNANI viya govo ArAdhittA mado NamokAra / / caMpAe sehikule jAdo patto ya sAmapaNaM // 759 / / ajJAno'pi mRto gopo namaskAraparAyaNaH // campAveSThikale bhUtvA prapede saMyama param / / 788 // samastAni duHkhAni vicchidya sghH|| sukhAni prabhUtAni sArANi datvA // muvA sevyamAnaM vidhAnena mokSe / vivAdhAni datte namaskAramitram // 789 / / iti nmskaarH| vijayodayA-maIvaguNajJAnarahito'pi gopo dravyanamaskAramArAdhya mRtazcaMpApura preSThikula jAtaH / dhAmaNyaM ca prAptavAn iti ca dravyanamaskAro'dhyayaM vipulaM phalaM prayadAtIti bhAvaH / namaskAro dhyAkhyAtaH / nnmokaarN|| artha-subhaga nAmaka pAlAko aItake jJAnAdi guNoMkA svarUpa mAlUma nahIM thA. usane maraNa samayameM aItako dravyanamaskAra kiyA thA. maraNake anaMtara vaha caMpApuranagarameM vRSabhadattazreSThIkA putra huA. zramaNa avasthAko prApta hokara mukta huA. drazyanamaskAra bhI aisA vipula phala arpaNa karatA hai, namaskArakA vivecana huA. Page #941 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsa mUlArAvA NANoyaogarahideNa Na sakko cicaNiggaho kAuM / / gANaM akusamRdaM mattama hu cittahatyisma // 760 // na zakyate vazIkartuM binA jJAnena mAnasaM // aMkuzena vinA kutra kriyate kuMjaro vaze // 790 // vijayodayA-NANuyabhoga ityetatayAkhyAnAyottaraH prabaMdhaH--gANovogarahideNa zAnapariNAmarahitana puMsA / sako cittaNiggaho kArDa cittanigrahaH krtmshkyH| kasmAt jJAnamaMtareNa na zayazcittanigrahaH kartumityArakAyAM-zAne nimahakaraNe sAdhakatama tatastadaMtareNa na bhavati cittanigraha ityaavshe| gANaM aMkusabhUdamattassa hucittaisthissa zAnamaMkuzabhUtaM mattasya cihstinH| idamatra codyate-iha cittazabdena kimucyate ! anyatra sacittazItasaMvRtaityAdI cisaM caitanya - miti gRhItaM dadApi yadi tadeva tasya nigraho nAma kA ? azrocyate-ciparyayajJAnatayA azumadhyAnalezyAtayA yA pariNatiH prANabhRto yasya tasya nirodho yathArthajJAnapariNAmena kiyate / pariNAmo hi paripAAminaM niruNaddhi, pariNAmo'smadviruddhastvathA nAdAttazyaH iti / yathA mattI hastIna kacivayavatiSThate baMdhanamaInAdikaM binA tadabhisahastyapi yatra kutra canAzubhASa riNAma prayatate iti || artha-jJAnapariNAmase rahita puruSa apane cittakA nigraha karanameM samartha nahIM hotA hai. arthAta jJAna manako jItanemeM sAdhakatama hai usake binA mana anya upAyase nahIM jItA jA sakatA hai. asa mattahAthIko aMkuza vaza karatA hai vaise unmatta hue isa citarUpa hArthAko vaza karaneke liye vaha jJAna aMkuzake samAna hai. prazna-yahA~ cittazabdase kyA abhiprAya samajhanA cAhiye. 'sAcattazItasaMvRta' ityAdi sUtra meM cittazabdakA argha caitanya aisA mAnA hai. kyA yahAM bhI yahI artha mAnate ho? to- 'caitanyanigraha karanA' isakA kyA abhiprAya samajhanA cAhiye.. uttara--jo viparIta jhAnarUpa athavA azumadhyAnarUpa vA azubhalezyArUpa pariNati jIvakI hotI hai usakA nirodhahI AtmAke yathArtha jJAnarUpapariNatIse yukta hotA hai.pariNAma pariNAmIkA virodha karatA hai jaise hamAre viruddha tuma apane pariNAma dhAraNa karanA yogya nahIM hai. jaise macahattI baMdhana mardanAdikake binA kahAM parabhI sthira rahatA nahIM hai. vaisA yaha manarUpa hAthI bhI jisa kisI azubha pariNAmoMmeM pravRtta hotA hai. Page #942 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HOMENAME mUlArAdhanA bhAcA 524 vijA jahA pisAyaM suDa pauttA karedi purisavasaM // NANaM hidayapisAyaM sura pauttA karedi purisvsN|| 761 // svabhyastaM kumata jJAnaM mAnAnarthaparaM manaH // puruSastha vaze vidyA pizAcamiva durgraham / / 791 // ki gomayA-jya pattA jahA pisAya purisayasaM karedi / vidyA suSTu prayuktA samyagArAdhitA yathA pizAcaM puruSastha vazyaM karoti / tahaNANaM muhurajusa yasa karedi hidayapisAyaM ca / tathA zAnaM suSTu prayuktaM vazaM karoti / kiM ? hRdayapizAcaM / citaM pizAcavadayogyakAritayA jhAnaM samIcInaM asakRndhavartamAnaM zubhe zuddhe yA pariNAme pravartayati cetanAmiti yAvat // artha--pUrNa vidhIse vidyAkI ArAdhanA karane para pizAca caza ho jAtA hai vaise jJAnake tarapha pUrNa upayoga denesa yaha hRdayarUpI pizAca puruSake svAdhIna hotA hai. yaha hRdaya pizAcake tulya ayogya kArya karatA hai paraMtu jJAnopayogase puruSa isa hRdayako zubha athavA zuddha pariNAmoMmeM pravartA sakate hai. jaisa samyagdRSTi jIva vidyArAdhana karake pizAcako vaza kara usase dharmaprabhAvanA ke kArya karAtA hai vaise isa manako bhI he kSapaka tU jJAnAsadhanA kara zuddha pariNAmoM meM tatpara kara, Trender BESTE unasamai kiNhasappo jaha maMteNa vidhiNA pautteNa // taha hidayakiNhasappo suvajutaNa NANeNa // 762 / / jJAnena zamyate duSTaM nityAbhyastena mAnasam / / maMtreNa zamyate kiM na suprayuktena pnngH|| 792 / / vijayodayA - upasapadi kisahasappo upazAmyati kRSNasarpaH / jaha yathA / maneNa pajutteNa svAhAkArAMtA vidyA iti svAhAkAro maMtrazanocyate maMpreNa suSTu prayuktena / taha tathaiSa / hidakimahasappo uvasamayi hadayakRSNasara upazAbhyati / suyazuroNa jANegA suSTu pravRttena dhAnaparipAmena | azubhanimabahetutAsAnasya AghayA narathayoktA / dvitIyayA vittasya svavazakAritvaM zAnabhAvanayokaM / anayA tu azubhapariNAmaprazAMtikAritA mAnabhAvanayA nirUpyate // 924 Page #943 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArApanA AvAsa: 925 artha-yogya vidhIse sAdhya kiyA huA maMtra prayoga karanepara kRSNasarpako vaza karatA hai, arthAt maMtrake prabhAvase krodhase phutkAra karanevAlA sarpa zAMta hokara mAMtrikake vaza hotA hai, vaise yaha hRdaya rUpI kRSNa sarpa bhI uttama prakArase prayukta kiye jJAnapariNAmake dvArA peza kiyA jAtA hai. pahilI gAthAse jJAna azubha pariNAmoMko nigraha karanemeM kAraNa hai yaha dikhAyA hai. dusarga gAthAka dvArA citta svavaza karanekA upAya dikhAyA hai. arthAt bAnabhAvase citta vaza hotA hai aisA kahA hai, aura prastuta gAthAse jJAnabhAvanA-jJAnAbhyAsa azubha pariNAmoMkI prazAMti karatA hai yaha batAyA hai. STHAN AraNNavo vi matto hatthI Niyamijade varattAe // jaha taha Niyamijadi so jANavaracAe maNahatthI // 763 // niyamyate manohastI matto jJAnavaratrayA // hastI vAraNyakaH sadyo bhayadAyI varatrayA / / 793 // vijayonyA-AragaNaco vi matto hatthI araNyacArI matto istii| niyamija gharasApa niyabhyate nirupyate varapreNa yathA / tathA maNahatthI manohastI niyamyate / NAvarattApa sAnayaratreNa / prANinAmahitakAritayA, durnivAranayA ca mano hastIveti manohastIti bhayaMta / jJAnamazubhamavAhaM niruNaddhi / ityanayocyate / artha-araNyameM khacchaMdapanAse bihAra karanevAlA matta hAthI jaise bhajapUta zRMkhalAse bAMdhA jAtA hai vaise yaha mana prANioMkA ahita karatA hai aura durnidhAra hai ataH yaha hAthI ke samAna honese isako hAthI kaha sakate haiM. yaha manarUpI hAthI jJAnarUpI zrRMkhalAse bAMdhA jAtA hai, arthAta jhAna azubhasaMkalpoMke samUhako rokatA hai, manameM jJAnake prabhAva se azubha saMkalpa utpanna nahIM hote haiM. 925 jJAnayaraSayA niyamitasya manovyApAra nirUpayatyuttaramAthA jaha makkaDao khaNamavi majjhattho asthi, Na sakei // taha khaNamavi majjhatyo bisaehiM viNA Na hoi maNI / / 764 // Page #944 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 926 madhyasthoM na kapiH zakyaH kSaNamAyAsituM yathA // manastathA bhavenaiva madhyasthaM viSayairvinA // 794 / / vijayotrayA makkaDa khaNamavi mattho atthiduM Na jahA sakketi markaTakaH kSaNamapi madhyastho nirvikAraH san sthAtuM na zaknoti / tahA maNo visarahiM viyA majjhattho khaNamavi Na hodi tathA mano viSayaiH zabdAdinimittA rAgAdaya iha viSayazabdavAcyA viSayakAryasvAt / tato'yamarthaH, bhatra rAgadveSau vinA madhyasthaM mano na bhavati / jJAnabhAvanAyAmasatyAM rAgadvepayogI vyAra artha manasI madhyasthaM karotItyAkhyAyate / yasmAnmanaso'mAdhyasthyamasti saMnihitamanojJAmano viSaya rAgepasahacAritayA - jJAnarUpI zrRMkhalAse na baMdhe hue manakI ceSTAoM kA varNana -- artha - vAnara ekakSaNa paryanta bhI sthira arthAt nirvikAra ekasthAnameM rahatA nahIM. mana bhI viSayoM ke vinA sthira nahIM rahatA hai. hamezA viSayoM meM vicaratA hai. arthAt hamezA zabda rasa, sparza cagaire viSayoMkA nimitta pAkara yaha rAgadveSoMse yukta huA hI karatA hai. viSayoMse nivRtta hokara mAdhyastha bhAvameM yaha ramamANa hotA nahIM, satata jJAnakA abhyAsa na honese isakI rAgadveSameM pariNati ho rahI hai. paraMtu jJAnakA abhyAsa karanese mAdhyasthabhAva manameM utpanna hotA hai, manojJa iSTa viSaya aura amanojJa aniSTa viSaya ke sahavAsase manameM krama se rAgadveSa utpanna hote haiM, taba mAdhyastha bhAvakA lopa hotA hai. tA so uhaNa maNamakkaDao jiNovaraseNa // rAmadevatra yidaM to so do Na kAhidi se // 765 // sadA ramayitayo'sau jinavAkyavane tataH // rAgadveSAdikaM doSaM kariSyati tatI na saH // 795 // vijayozyAtA tasmAt / so maNakao manomarkaTaH / ukhaNo itastata ullaMdhanaparaH / rAmevyaNiyada sarvakALe ramayitavyaH ka jiNoSasamma jimaagme| to tato jinAgamarateH / so manomarkaTaH / dosa rAgadveSAdiNa kAhidi na kariSyati / se tasya jJAnAbhyAsakAriNaH // artha -- taba yaha manomarkaTa itastataH kUdane lagatA hai. isa manomarkaTako jinAgamake abhyAsa meM dinarAta tatpara karanA cAhiye, jisase yaha rAgadveSAdika vikArako choDa degA. AzvAsaH 6 926 Page #945 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AvAsa: mUlArAdhanA 927 yasmArakSAnAmyAse sati manomarkaTako doSaM gazubhapariNAma na karoti tamA NANuvaogo khavayassa visesado sadA bhaNido // jaha viMdhaNobaogo caMdayajjhaM karaMtassa / / 766 // jJAnAbhyAsastato yuktaH kSapakasya vizeSataH / / vivedhyaMkojastasya padakAmadhana gayA / 796 / / vijayodayA-talA NANuSamogo tasmAjJAnapariNAmaH / yAssa bisesado sadA bhANado bhapakasya vizeSataH savA niruupitH| jaya siMdhaNIvogo yathA vyadhanAbhyAso vizeSato maNitaH / kasya ? caMdayavemaM karaMtassa caMdrakaSedhaM kurytH| jJAnAbhyAsase paha manomarkaTa azubha pariNAma nahIM karegA aisA kathana artha --caMdraka yaMtrakA begha karane kI icchA rakhanevAlA vIra puruSa jaise hamezA lakSyavedha karane kA abhyAsa karatA hai. vaisA manomarkaTa vaza karaneke liye hamezA kSapaka ko jJAnAbhyAsakI AvazyakatA hai, NANapadIo pajjalai jassa hiyae bisuddhalessassa // jiNadiThamokkhamagge paNAsaNabhayaM Na tassatthi // 767 // zuddhalezyasya yasyAnte dIpyate jJAnadIpikA // taspa nAzabhayaM nAsti mokSamArge jinovite / / 797 // vijayocA-gANapadIbho dhyAnapradIpaH / pajjala prajvalati / yasya vizuddhalezvasya havaye / tasya saMsArAparte patiravA dinaSTo'smIti vinAzabhayaM nAsti / jidimokkhamagge jinahare zrute ratnatravRttirapi mokSamArgazabda ha zrutavRtti haaH|| artha--vizuddha pariNAmayukta aise jise kSapako hRdayameM jJAnarUpI dIpaka satata prakAzamAna rahatA hai usako jinezvarane kahe hue Agama meM nae honekA bhaya nahIM rahegA. arthAt satata jJAnAbhyAsa karanese jIvA dika padArthIkA jainazAstrameM jo nayoMke AdhArase aneka apekSAoM ko lekara svarUpavarNana kiyA hai usakA khUpa khulAsA hogA. paraMtu jisako jJAnAbhyAsa nahIM hai usako jinAgamakA rahasya mAlUma na hogA. Page #946 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUlArAdhanA AzvAsaH zAnaprakAzamAhAtmyaM kathayati jANujjovo jovo NANujjovassa Nasthi paDighAdo // dIvei khettamappaM sUro NANaM jagamasesaM // 768 // jJAnoyoto mahocoto vyAghAto nAsya vidyate / / kSetraM dyotayate sUryaH svalpaM sarvamasau punaH / / 798 // vijayodayA - NANujjovo zAnodyota patra dyoto'tizayitaH / kastasyAtizaya ityata Ai--NANujjorassa gasthi paDivAdo jJAnodyatasya nAsti pratighAnaH / vIvedi prakAzayati / khattamapaM svalpaM kSetra kaH? sUro AdityaH / NANaM jagamasesa zAnaM jagadazeSa / dIvedi prakAzayati / samastavyAjJiAnapradanyaH prakAzo nAstItyarthaH // jJAnaprakAzakA mahatva AcArya kahate haiM artha-jJAnarUpI jo prakAza hai vahI utkRSTa prakAza hai. isameM yaha vizeSatA hai ki yaha kisIke dvArA naSTa kara nahIM sakate haiM. havA vagairaha padArtha dIpakakA nAza karate haiM paraMtu jJAnadIpakA nAza karanevAlA jagameM koi bhI padArtha nahIM hai. sUryakA prakAza bahuta tIvra hai paraMtu yaha bhI alpakSetrako hI prakAzita karatA hai. paraMtu yaha zAnapradIpa samasta jagatako prakAzita karatA hai. samastako vyApakara jAnanevAle jJAnake samAna dUsarA prakAza jagameM nahIM hai, NANaM payAsao so vao tavo saMjamo ya guttiyaro // tiNhapi sabhAoge mokkho jiNasAsaNe dilo // 769 // zAnaM prakAzaka vRttaM goparka sAdhakaM tapaH // prapANAM kathitA yoge mitirjinazAsane // 799 / / vijayodayA-NANaM pagAsaga jJAna prakAzayati / saMsAra saMsArakAraNa, mukti muktikAraNa ca // so vo tabo nirjarAnimittaM tapaH / saMjamo ya guttiyaro saMyamazca guptikaraH / tiNipi trayANAmapi samAyoge sayoge mokyo mokssH| jiNasAsaNe vitto| jinazAsane dRSTaH / artha-jJAna saMsAra aura muktike kAraNoMko prakAzita karatA hai. bata, nirjarAke kAraNarUpa tapa, guptiko 928 Page #947 -------------------------------------------------------------------------- ________________ manArAdhanA utpanna karanevAlA saMyama aura ina tInoMkA saMyogarUpa mokSa jinakA svarUpa jainAgamameM kahA hai jJAna una sabako jAnatA hai. bhAcAha: 920 NANaM karaNavihUrNa liMgaggahaNaM ca desaNavihvarNa / / saMjamahINo ya tabo jo kuNadi NiratthayaM kuNadi // 470 // NAzujjoeNa viNA jo icchadi mokkhamaggamuvagaMtuM // gaMta kaDillamicchadi aMdhalao aMdhayArammi // 771 / / karaNena vinA jAnaM saMyamena binA tpH|| samyaktvena vinA liMga kriyamANamanarthakam / / 800 // jJAnodyotaM vinA yo'tra mokSamArge prayAsyati / / prayAsyati bane durge so'ndho'ndhatamase sati / / 801 // vijayodayA- NAgunoraNa viNA zAnodyoneja ghinA | jo icchavi yo cAMdati / movamaragamuSagaMtu cAritra nagadamya iha mokSamArga damyucyate nAvi tapazcopadA / n kaDiAlamiTigaM durgamiDani / kaH ? dhanazro adhaH / aMdhamArgamA dhamanAsi / yathA vRkSagagurumAdinidhine pradeza gAna anidurakara aprakAza sani / nantisAdiparihAge jIvanikAyAkule. duSkara iti mnyte|| artha- cAritrahIna jJAna, samyagdarzanarahita munidIkSA dhAraNa karanA, saMyamarahita tapa karanA, aise kArya vyartha hai, arthAt isase mokSakI prApti hotI nahIM. arthAt cAritrasahita jJAna aura prANimayama aura iMdriyasaMyama sahita tapa karanA cAhiye, samyagdarzanasahita munidIkSA dhAraNa karanI cAhiye taba mokSakI prApti hotI hai.. artha-- jJAnarUpI prakAza arthAta jJAnadIpakako tyAga kara mokSakA upAyabhUta aimA cAritra aura tapakI prApti karane kI jo icchA karatA hai vaha aMdhakArameM vRkSa tRNAdikoMsa vyApta aige durgamapradezama praveza karane vAle / aMdhamanuSya ke samAna samajhanA cAhiya. jaisa jIyoMga bhare hue pradezAma hiMsAdikoMkA parihAra karanA kaThina hai base / zAnaka vinA mokSamArgakI prApti kara lenA kaThina hai, Page #948 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA 930 jaidA khaMDasilogeNa jamo maraNA du pheDido rAyA // patoya sAmaNNaM kiM puNa jiNausasuteNa || 772 // saMgama lokana/nivArya maraNaM yamaH // yadi nItastadA kiM na jinasUtreNa sAdhyate // 802 // vijayodayA -- jaidA khaMDasilogeNa yadi tAvatkhaMDana lokasya / jamo rAyA bharaNAdo pheDido yamarAjA maraNA dapasAritaH / papto ya susAmaNNaM prAptabdha zobhanaM zrAmaNyaM / kiM puNa jiNauttasute / kiM punarjinokasUtreNa prAdhyaphale bhAvarya / vAcyamatrAyAnakaM ca taduktaM bhavA- anaghena jIvitArthinA yatkiM ciduktaM vacanaM zrutvA hAsyapareNa rAcA bhAvyamAnaM vadyApatsAraNe nimittaM vidayavedinAM vaco bhAdhyamAnaM kimabhilaSitaM na prApayati / artha-yama nAmaka rAjA lokake khaMDakA svAdhyAya karane se maraNakI ApattIse mukta huA aura utkRSTa nAstriko bhI prApta huA. svayaM banAye lokakhaMDase bhI vaha ApattIthe mukta hokara ujjvala cAritrako prApta huA to jinake adhyayana se utkRSTa phala arthAt mokSa kyoM na milegA. ( isa yamarAjAkI kathA ArAdhanAkathAkoSa meM dekho ) jaise eka rAjAne bhIkha mAMganevAle eka ajJa aMdhekA bacana sunakara isIse kaMThastha kiyA. usa vacana se usake Upara AI huI Apatti TalI. eka aMdhekA vacana bhI ApattI dUra hone meM nimitta hogayA to vizvake samasta padArtha jAnanevAle jina bhagavAna ke vacanoMkA abhyAsa karanese kyA abhilapita pUrNa na hogA ? avazya pUrNa hogA. svarUpasyApi tasya bhAvanA maraNakAle mahAphalaM dAtItyevaM tatkathayatisuppo sUladaha paMcaNamokkArametta sudaNANe || uvajutI kAlagar3ho devo jAvo mahaDIo || 773 // sUpase zUlasthA jAto devo maharddhikaH // namaskArazrutAbhyAsaM kurvANo bhaktito mRtaH // 803 // vijayodayA- suppo khUlo sUpa nAma cauraH zUlamArUDhaH / paMtraNa mokkArameta sudaNANe uvajuto AzvAraH 6 9.30 Page #949 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAdhA mUlArAdhanA 931 kAThagado paMcanamaskAra eSa bhutakAne upayuktaH san kAlagataH / mahadigo deyo jAvo mahAko devo jAtaH / svalpazrutakA abhyAsa bhI maraNakAlameM mahAphala denevAlA hotA hai isa kA vivecana-- artha-zUlapara caDhAyA duA ratazUrpa nAmaka cora paMcanamaskAra mAtra zrutajJAnameM cittakI ekAgratA karake maraNa ko prApta huA aura svarga meM mahARddhizAlI deva huA. PARAGRATANATREATRAKATARATMARATHITATEMBEtamatarBATAYB9480 Na ya tammi desayAle sabbo bArasavidho sudakkhaMdho / satto aNuciMteduM baliNA vi samatvaciceNa // 774 // mRtyukAle zrutaskaMdhaH samasto dvAdazAMgakaH // balinA zakticittena yato dhyAtuM na zakyate // 804 / / vijayo-sambo bArasAbadho yi sudapalaMdho tammi desayAle Na ya sako aNucitetuM baliNA vi samatthaniteNa soM dvAdazavidho'pi zrutaskaMdhastasminmaraNa deze kAle ca naiva zakyo'nusmatuM nitarAmapi samarthacittena / yahuzrutasyApi na dhyAnAlaMyanaM samastaM ki tu kiMcideva sUtraM / tathA yutaM 'pakAgracitAnirogho jyAnamiti' __ artha- maraNakAlameM sarva-vArA prakArakA zunaskaMdhakA ciMtana karanA balavAna aura samartha manakaM purupa dvArA bhI zasya nahIM hai. bahuzruta vidvAna muni bhI saMpUrNa zrutajJAna ko Apane dhyAnakA viSaya nahIM banA sakate haiM. arthAta kisI bhI kAlameM aura kisI bhI kSetra meM saMpUrNa zrutajJAna dhyAnakA viSaya hotA nahIM phira maraNa samaya meM saMpUrNa zrutajJAna dhyAnakA kaisA viSaya ho sakegA ? zrutajJAnakA koi eka sUtra dhyAna meM vicArA jA sakatA hai. isI vAste dhyAnakA lakSaNa ' ekAgracintAnirodho dhyAnaM ' aisA kahA hai. BASANTANTREAMIMARANASPAL ekkammi vi jammi paDhe saMvega vIdarAyamaggammi / / gacchadi paro abhikkhaM taM maraNate Na mottavvaM // 775 // ekatrApi pave yana saMvarga jinabhASite // saMpato bhajate tanna syajanIyaM tatastadA // 805 // Page #950 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlAgadhanA AzvAsaH jinapativacanaM bhavabhayamathanaM zazikaradhavalaM kRtayudhakamalaM / / tamiti hRdaye halamalanidhaye vitarati kuzalaM vidalati kalilam 806 iti jJAnam. vijayokSyA-taNa pakammi vi bhima pada garinakamisanagi baMda yuktH| saMvega gacchadi ratnatrayaM zraddhAmupaiti / abhilaM punaH punaH / taM tapanaM marane zInaganiyogakAla / mottavyaM na moktavya / NANucaoga ityetaddhazAkhyAtaM / NANaM gii| artha-- jisa eka padakA citana karanama AtmAmeM ratnatrayapara zraddhA utpanna hogI vaha pada bAra bAra ciMtA jAnA cAhiye. zarIrakA ghiyoga hone taka usakA tyAga he kSapaka ! tuma mata karo,'NANuvaogA isa' pada kA vivecana huA. paMcamahavyavara kyA ratyetadvayAcibhyAsurAdhamAyanaM pAlaye ti kathayati parihara chajjIvaNikAyabadhaM maNavayaNakAyajoehiM // jAvajjIvaM kadakAridANumodehiM ubajutto // 776 // yAvajjIvaM vimucasva yate / pajIvahiMsanam // zarIravayanasvAMtaH kRtakAritamoditaH / / 807 / / vijayodayA-parihara chajjIvaNikAyavaI paNNa jIvanikAyAnAM SadhaM / mA kRthA manodhAkkAyayomaiH pratyeka kRtakAritAnumatadhikarupaiH / kAlamamANamAha-jAvajIyaM yAvajjIpaM | sarvajIvaviSayasarvaprakArahiMsAparihArarUpatvAt / sarvasminneva bhavaparyAyakAle prasasvAdadisA basasya mahattA niSeditA / chajjIvaNikAya ityava vyaktayo jIvanikAyAnAM parigRhItAH / maNayayaNakAyomehi kadakAridA gumodahi ityanena hisAdhikaraNaH saMgRhItAH / jAyajjIpamityanena niravazeSamanujajIvitakAlapavaNaM | upajutto samidIsu iti zeSa upayukta samitiyu smaahitcinH| rakha vA sAvajja kiriyAparihAre rati shessH| saavdhkiyaapridvaarmnnihitcinH| pAMca mahAvatoMkA rakSaNa karanA cAhiye isa padakA AcArya vyAkhyAna karanA cAhate haiM. prathama he dhapaka tU ahiMsA mahAvratakA rakSaNa kara aisA usako kahate hai 932 Page #951 -------------------------------------------------------------------------- ________________ a ner .iromain...... ..... -"-- - AzvAta mUlArAdhanA artha-he kSapaka tU IyAdisamitioM meM ekAgra citta hokara arthAta saMpUrNa pApakriyAoMkA tyAga karake AmaraNa mana, vacana, aura kAyayogase tathA kRta, kArita aura anumati aise nau prakArase chaha prakArake jIvasamudAyoMkA vadha karanA choDa de. aisI pravRtti karanese terA ahiMsA mahAvrata pUrNa nirdopa pAlA jAyagA. sarva jIvoMkI hiMsA prAza hue isa manuSyaparyAya meM saba prakAra tyAgI jAtI hai isa liisako AmA nahAvata kahate haiM. 'chajjIva NikAya' isa padase jagata meM jIvoMke samudAya arthAta prakAra kitane haiM yaha dikhAyA hai. ba " maNavayaNakAyajogehi, kadakAridANumodehi "ina padoMse hiMsAke prakArakA kathana kiyA hai, arthAta hiMsA naU prakArasa hotI hai. 'jAvajjI' isa padase saMpUrNa manuSyAyuSyakA grahaNa kiyA hai, jaha te Na piyaM dukkhaM taheva tesipi jANa jIvANaM // evaM NaccA appovamivo jIvasa hodi sadA // 777 // yathA na te priya duHgya sarveSAM dehinAM tathA / / iti jJAtvA sadA rakSa nAnsvasvamiva ytntH|| 808 // vijayodayA-jaha te Na piyaM duHkhaM yathA tavana priyaM dukkhe / tadheba tesi pijIvANaM duHkha na piyatti tathaiSa teSAmapi jIvAnAM na du:kha mina miti / jANa jAnIhi / paccA papaM sAtyA / thappoSamivo AtmopamAnaH / sadA hohi jiivessu| paraduHsthAniyo bhayeti yAvat // artha-he kSapaka ! jaisa tugako dukha priya nahIM hai vaise anya jIvoM ko bhI duHkha priya nahIM haiM. aisA samajha kara sarva jIvoM meM tU Atmopama ho arthAta paraduHkha denese nivRtta ho. taNDAhAdipagdiAtrido ni jIvANa ghAdaNa kiccA // paDiyAraM kADhuMje bhA taM ciMtasu labhasu sadi // 778 / / kSudhA tRSNAbhibhUto'pi vidhAya prANipIDanam / / mA kArSIrapakAraM tvaM vapurvacanamAnasaiH / / 809 / / Page #952 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA AzvAsaH 234 vijayodayA-taNTAchudAdiparivAyado vitRSA, kSudhA, rogeNa zItena, Anapena bAdhito'pi san ! jIvANa ghAvarNa kizmA jIyAnAmupadhAtanaM kRtvA / paDimAra kArbuje tuDAdInAM pratikAraM kartuM / taM mA biteti mA kAryazcittaM / labhasu sudi labhasva smRti / piyAmi himazItalaM jalaM karpUrakSosyAsitaM / agAdha yA saraH surabhitarotpalarajoraguThitaM pravizya mAghasiMdhura va nimajanogamajjane karomi / lalATe, zirasi, dhule coraHsthala karakaprakaganipAto yadi myAidaM bhavet / kalhArasikatAdhikapallavazayanAmliAmacA jIvAmini bA / AnanimA divAniza tapa / apasAritatIkSAkarakaranikuruMyamiti vyajanatAntasamupanInazItamArutapAtena prayamazepamapAkupatu bhavantaH / himAnI patatu / yati mAtariyAna iti vA / bhrASTrapakkAnapUpAnsurabhighRptAna makSayAmIti / samyapha kathitaM. kSIraM zarkarAmizraM sukho piyAmIti ca / dhagadhagAvamAnaM khAvimagniM kuruta zItana sphuTanti mamogAni ityevamAvikA pratikriyA manasi na kAryetyarthaH / asadvaMdyodayaH sa no mahAniti nipatati, ko nu tasya pratIkAraH? tapazamakAlabhAvina pava bAhyadravyasaMpAdyAH pratIkArA iti mano nidhehi // artha-pyAsa, bhUkha, roga, zIta, uSNa, ityAdikase tumako pIDA hone para bhI tuma jIvoMkA ghAtakara pyAsa vagairahako miTAne kA prayatna karanekA vicAra kabhI manameM mata lAo. aise duHkhake samaya Agamake bacoMkA smaraNa karo aura Age kahA huA vicAra manameM mata lAo. kApUrakA cUrNa DAlakara sugaMdhita kiyA huA, varphake samAna zItala jala maiM pIUM, athavA sugaMdhita kamalarajose vyApta aise agAdha sarovarameM matta hAthI ke samAna praveza kara nimajjana karake snAna karU; lalATa, mastaka, vizAla chAtI inake Upara olekA samudAya paDegA to bahuta hI AlhAda hogA, kamala, zIta vAlukA, komala kopala, inakA kiyA huA bichAnA yadi mereko soneke liye milegA to me jIUMgA anyathA mere prANa cale jAyeMge aisA vicAra manameM nahIM karanA cAhiye. rAtameM aura dinameM pyAsa mereko satAtI hai isavAste sUryake tIkSNa kiraNoM ko yahA~se dUra karo. paravA vagairahake dvArA ThaMDI havA karo aura merA saMpUrNa zrama Apa dUra karo. barpha vRSTi hovo, vAyu bahane do. aisA vicAra nahIM karanA cAhiye. kaDhAImeM tale hue, sugaMdhita ghRtase gIle hue apUpa maiM bhakSaNa karUMgA, acchI tarahase pakA huA, khAMDamizrita sukhoSNa dha meM piUMgA aisA vicAra nahIM kare. dhagadhaga karatA huA kharakA agni jaldI tayAra karo. mere sarva aMga thaMDIse phUTa rahe haiM isa prakAra ke ilAjake vicAra kSapakako manameM karanA yogya nahIM hai. mere Upara asAtA vedanIya karmakA bahA roSa huA hai usako kyA ilAja hai, jaba usakA upazama honekA samaya AvegA taba bAhya padArthoMke dvArA ilAja ho sakate haiM aisA manameM vicAra karanA cAhiye. nahIM karanArako sone pahAsa BRATE Page #953 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArAdhanA AzvAsa 935 radiaradiharisabhayaussugattadINataNAdijutto vi // bhogaparibharogahedaM mA hi vicitehi jIvabaI || 17619 // hrssotsuktvdiintyrtyrtyaadisNyutH|| tvaM bhogapAraMbhogArtha mA kArSI vayAdhanam / / 81 / / vijayodayA- radiaradiharisabhayaussuganadImattANAvijutto'pi / zabdAdiviSayA motI ratiH / amanoviSayasamidhAne yA cimukhatA sA bharatiH / hAsyakarmodayanimittaH pariNAmo haH / bhaya, utsukatA, dInatetyevamAdibhiyukto'pi / bhogaparimogahetu bhogopabhogArtha vA jIvaSadhaM mA kRthA manasi / artha-sparzAdi viSayoMpara prema honA baha rati hai. aniSTa padAthA samayoga hone para jo vimugyatA hotI hai umako ati kahate haiM. hAsya karmake udayase utpanna hue pariNAmoMko hapa kahata hai. maya, utsukatA, dInapanA ityA dika pariNAma AtmAmeM utpanna hone parabhI bhogopabhogake liye he kSapaka nUM jIvadha karanekA vicAra mana mata kara, PERATORS mahakarisamagjiyamahaM va saMjamo thobathovasaMgaliya / / telokkasavvasAraM No vA pUrehi mA jahasu // 780 / / mAkSikaM makSikAbhirvA stokastokena saMcitaM // mA nInazo jagatsAraM saMyama na pUrayaH // 811 / / vijayodayA-mAkarisamaniyama va madhukarIbhiH samarjita madhiya / saMjama bAritraM / thovadhoSasaMgali stokastokenopacitaM / telokasaTvasAraM trailokyamya sarvasAraM viSTapatraye yadatizayarat sthAna, mAna, aizvarSa sukha vA tasya kAraNatyAt bhailokyasarvasAraM / mA jAsu mA syaakssiiH|| artha-madhumAvakhayA jaisA thoDA thohA madhu saMcita karatI hai vaisA thoDA thoDA karake saMcita kiyA huA yaha saMyama tU mata chor3a kyoMki trailokyameM jo atizaya utkRSTa sthAna, mAna, aizvarya aura sukha hai usakI isase prApti hotI hai, ataH aise mahAn saMyama kA he kSaSaka ' tU tyAga mata kara, Page #954 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sumAgaranA AzvAsa dukkhaga labhadi mANussajAdimadisavaNadasaNacaritraM // dukkhasjiyasAmanA kA jahA~ taNe va anajato // 781 // nRtvaM jAtiH kulaM rUpamipiM jIvitaM palam / / zravaNaM grahaNaM yodhiH saMsAra saMti durlabhAH // 812 / / vijayodayA-tukSeNa labhavi mANussajAdimadisavaNadasaNacaritaM duHkhana lamate manuSyajanmajaMtuH / sUtre yApi maNussajAdizabdaH sAmAmyavAkyupAttastathApi vizeSamayasApayati iti grAho / manujA hi catuHprakArA karmabhUmisamunthApa bhogbhuumibhvaamldhaa| aMtaradvIpajAzcaiva nayA samsaTimA iti / asirmapiH piHzirSa yANijya vyavahAritA // rati yatra pravartataM naNAmAjIvayonayaH / / prapa.vyasaMpa yaca nAphamaparA narAH murasaMgati yA sipriyAMti itshtrdhH| patAH pharma bhayo zeyA pUrSAkA daza paMca ca / / yatra saMbhUya paryApti yAMtite krmbhuumijaaH|| macodharAhArapAtrAbharaNamAtpadaiH / / gRhadIpamyotizasyaistarubhistatra jiissikaaH|| puramAmAdayo patra na nivezA na cAdhipaH / na kulaM karma zilpAni na varNAzramasaMsthitiH // yatra nAryo narAzcaiva maithunIbhUya niirujH|| ramaMte pUrSapuNyAnAM prApnuvanti paraM phalaM / / yatra prakRtibhanatvAt divaM yAMti mRtA thpi|| tA bhogabhUmayadhoktAstatra syu gabhUmijAH / / amApakA pakorukA lAgUlikaSipANinaH || AdarzamukhahastyazvavipudulkamukhA api // bayakarNagajakarNAH karNaprAdharaNAstathA // ityeSamAdayo zreyA aMtaradvIpajA nraaH|| Almaal Page #955 -------------------------------------------------------------------------- ________________ PARERANA mUlArAdhanA bhAvAma: 937 samudradvIpamadhyasthAH kNdmuulphlaashinH|| bedayate manuSyAyuste mRgopamaceSTitAH // karmabhUmiSucakAmahalabhRddharimabhujA skaMdhAdhArasamUheSu prayoJcArabhUmidhu / / zukrasiMghApAkalepmakarNadatamaleSu ca atyaMtAzucidezeSu sanasammunchanena the| bhUtvAMgundrasyAsasyeyabhAgamAtrazarIrakAH / / Azu nazyamtyaparyAptAta syuH sammuInA narA: 11 patepu karmabhUmijamAnayAnAM patra ratnapaya pariNAmayogyatA netaregAM iti tadeva manujajanma gRzyate / samdhe'pi tasmin zAnAvaraNodayAdisAhitaparIkSAyAM samarthA buddhina sulamA / tayA vinA lamdhamapi manujajamma viphalameya dRSTirahitamivAyataM locana, dakSiNasaMparya vinA kulInatvamiva, subhagatAmatareNa rUpamiva, yathArthatArahita Sacamamiva, satyAmAvi matI yadi nAptAnAM vacaH zruNuyAt sApi viphalaiya sarojarahitA sarasIpa / ihApi zraSaNa Aptavacanagocarameya gRhIta, zraSaNamapi zraddhAnarahita sulamameSa / yathA yana pratidita tathaiveti zraddhAnai durlabha darzanamohodayAt / satyapi zraddhAne nAritramohodayAt jJAte'bhirucite mArga pravRtsidurlabhA / evaM durayajijavasAmaNaM duHsvArjitadhAmaNyaM / mA jahasu mA tyAkSI / laNaM va agaNato tumiya agaNayan artha-isa prANIko duHstrama manuSya janmakI prApti hotI hai. uttama jAti, buddhi, munipanA, samyagdarzana, cAritra meM avasthAyeM uttaronara durlabha honasa mahAkaSTame prApta hotI haiM. gAthAmeM yadyapi manuSyatva, jAti ye zabda sAmAnyavAcI hai to bhI unase viziSTa manuSyatva, ucca jAti aisA athe grahaNa karanA cAhiye. manuSyake cAra prakAra hai. unakA varNana karmabhRmija. bhogabhUmija, antIpaja aura samUrchima aise manuSyake cAra bheda hai. jahAM asi-zastra dhAraNa karanA, mapi-bahI khAtA likhanA, kRSi-khetI karanA, pazupAlana karanA, zilpakAma karanA ardhAda hastakauzalya ke kAma karanA, vANijya-vyApAra karanA aura vyavahAritA-nyAyadAnakA kArya karanA. aise chaha kAryoMse jahAM upajIvikA karanI paDatI hai, jahAM saMyamakA pAlana kara manuSya tapa karane meM tatpara hote haiM aura jahAM manuSyAko puNyase mvarga prApti hotI hai aura karmakA nAza karanese mokSakI mAmi hotI haiM aise sthAnako karmabhUmi kahate haiM. ye karmabhUmi aDhAidvIpameM paMdharA hai. arthAt pAMca bharata, pAMca airAvata aura pAMca videha. Page #956 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AvAmaH mUlArAdhanA jahAM mAMga, tUryAga, vakhAMga, bhojanAMga, pAtrAMga, AbharaNAMga, mAlyAMga gRhAMga, dIpAMga, aura jyotiraMga aise daza prakArake kalpavRkSa rahate haiM. aura isase manuSyAkI upajIvikA calatI hai aise sthAnako bhogabhUmi kahate haiM. bhogabhUmimeM nagara, kula, asimaSyAdi kriyA, zilpa, varNAzramakI paddhati ye nahIM hotI haiM. yahAM manuSya aura strI pUrvapuNyase patipatnI hokara ramamANa hote haiM, ve sadAnIrogahI rahate haiM aura sukha bhogate haiM, yahAM ke loka svabhAvame hI mRda pariNAmI arthAta maMda kaSAyI hote haiM. isaliye maraNottara unako svargakI prApti hotI hai. bhogabhUmimeM rahanevAle manuSyAko bhomabhUmija kahate haiM, antaradvIpaja manuSyoMkA varNana--ye manuSya, amApaka gUMge, eka TAMgavAle, pUMchavAle, sIMgako dhAraNa karanevAle, aise aneka prakArake rahate haiM. yahAMke koI manuSya darpaNake samAna mukhayAle, hAthI, ghoDA, inake mukha samAna mukhavAle, bijalI aura ulkA sanAsa suravAta hase hai. phiI 2 manuSyoMke kAna hAthI aura ghoDoMke kAna sarIkhe rahate haiM. kitane manuSyoMke kAna itane bar3e hote haiM ki ve usako oha sakate haiM. ina saba manuSyoMko antadvIpaja manuSya kahate haiM. ye manuSya lavaNoda aura kAloda samudra ke cIcameM 96 antadvIpa hai unameM rahate haiM. unakA AcaraNa pazuke samAna rahatA hai. ve manuSyAyukA anubhava lete haiM. karmabhUmImeM cakravartI, balabhadra vagairaha baDe rAjAoMke menyoM meM, malamatroMkA jahAM kSepaNa karata hai aise sthAnopara, bIya, nAkakA mala, kapha, kAna aura dAMtoMkA mala aura atyaMta apavitra pradeza inameM jo tatkAla utpanna hote haiM. jinakA zarIra aMgulakA asaMkhyAta bhAga mAtra rahatA hai. aura jo janma leneke bAda zIghra naSTa hote haiM aura jo lamadhyaparyAptaka hote haiM unako sammUrchana manuSya kahate haiM. ina manuSyoMmeM jo karmabhUmija manuSya haiM unakA hI ratnatrayapariNAma kI yogyatA haiM. itaroMko nahIM haiM. isa bAste manuja zabase inakA hI grahaNa samajhanA cAhiya. ratnatrayakI yogyatAko dhAraNa karanevAlA manuSyajanma milane para bhI jJAnAvaraNakamake udayase hitAhita kI parIkSA karanevAlI buddhi prApta honA sulabha nahIM hai, esI buddhi yadi prApta nahIM huI to yaha manuSyajanma prApta hokara bhI niSphala hI huA samajhanA cAhiye. netra baDhe hokara bhI unase padArtha dIkhata nahIM hai, acche kulameM janma honepara mI padi saudarya prApta nahIM huA, bolane kI zakti prApta hokara bhI yadi asatya bolaneke tarapha hI pravRtti hone SHRESTANTaar Pela (30 Page #957 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcA mUlArAnA 239 lagI, to netra, uccakula, subhagatA aura vacanazakti saba prApta honA viphala hai. vaise uttama buddhi prApta honepara bhI yadi manuSya AptakA vacana nahI sunegA to vaha buddhi bhI kucha kAmakI nahIM hai aisA samajhanA cAhiye jaise kamalarahita sarovara suMdara nahIM dIkhatA hai vaisI Amavacana na sunanevAlI buddhi bhI zobhAhIna hI hai aisA samajhanA cAhiye. yahA~ zravaNa zabda kucha bhI sunanA isa sAmAnya artha kA vAcaka nahIM hai. paraMtu Atake vacana sunanA yahI zravaNa zabdakA artha hai. zravaNa bhI zraddhAna rahita sulabha hai. jaise jinezvarane kahA hai vaisAhI zraddhAnaguNayukta zravaNa jagatameM durlabha hai, darzanamohakA udaya honese yaha zraddhAna jIvako prApta honA kaThina hai. padArtha kA svarUpa jAna lenapara bhI aura zraddhA karanepara bhI cAritramohakarmakA udaya honepara ratnatrayAtmaka mokSamArgameM pravRtti karanA baDA hI kaThina hai. isaliye he kSapaka tumako yaha durlabha zrAmaNya-munipanAmI prApta huA hai ataH isako tRNake samAna jAnakara mata tyAmo. jIvaghAtayopamAhAtmyaM gAyAvayena kathayati telokajIvidAdo varehi ekadaramatti devehiM / bhANado ko taloka varija saMjIvidaM muccA 5782 // devairekaM vRNISva tvaM trailokya vinavyayoH // ityukto jIvitaM mukyA lokya ghRNutaMtra kaH 11 813 / / vijayodhyA- trailokyajIvitayorerka gahANeti devadhoditaH katralokya vRNIta / jIvasya jIvitaM tyakavA, jIvanameva prazItuM vAMchati / yasmAdevaM trailokyasya mUlyaM jIvitaM sarvaprANinastammAjjIvittamAto jIvasya jIvAdanyatrAvRtte jIvasyaha vacanamanArthakamiti cetra, utsareNa saMbaMdhAt / jIpasya iMtusralokyayAtasamo mahAndoSo mayatIti yAvat / / jIvaghAtase utpanna hue doSa kA mahattva AcArya do gAthAoMse dikhAte hai artha-gralokya aura jIvita ina donoMmase tuma koI eka grahaNa kara sakate ho aisA devoMke dvArA kahAjAnepara manuSya jIvana ko hI legA. kyoMki yaha jIvana trailokyakI kImatakA hai, arthAta saMpUrNa jIvoMkA jIvana trailokyake barAbarIkA hai. isa vAste jIvakA ghAta karanA trilokakA ghAta karaneke samAna hai. dAparya-jIvaghAta karanA yaha mahAn doSa hai. STOTRA 230 Page #958 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA pAzcAma: jaM evaM talokaM pAmvadi sabyassa jIvidaM tahmA // jIvidadhAdo jIvassa hodi lokaghAdasamo / 783 / / trailokyena yatA mulyaM jIvitavyasya jAyate // jIvajIvitaghAlostabalokyahananopamaH // 814 / / prahaNa duIbhasaMtApA maga sAdhakam // ekAgramAnaso rakSa nidhAnamica sarvadA / / 815 // artha-saMpUrNa jIvoMkA jIvita kyoMki trailokyake kImatakI barAbarIkA hai ataH jIvaka jIvitakA dhAta RgnA trailokyaghAtake samAna hai. ahiMsAtamahattA nivedayati Nasthi aNUdo appaM AyAsAdo aNUNayaM Nasthi / / jaha taha jANa mahalaM Na kyamahiMsAsamaM asthi / / 784 / / alpaM yathANuto nAsti mahadAkAzato yathA // ahiMsAtratato nAsti tathA paramurubatam // 816 // vijayodayA-tyi aNUlo mApaM nArayaNoraSa samyatkicidravyaM / AyAsAdo gaNUNayaM sthi / AkAzAyA anyanmanAsti yathA tathAnyataM ahiMsAto mahamnAsti / - artha-isa jagatameM aNu se choTI dusarI vastu nahIM hai aura AkAzase bhI baDI koI cIja nahIM hai. isI prakAra AhiMsA vratase dUsarA koI bar3A vrata nahIM hai, jaha pavvadesu merU ucyAo hoi sabbaloyammi / taha jANasu uvvAyaM sIlesu vadesu ya ahiMsA // 785 // sama Page #959 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAzvAsaH mUlArAdhanA 941 parvateSu yathA memazcakravartI gadhA naSu // jIvarakSAbataM sAraM sarvasminnapi te tathA / / 817 / / vijayodayA-jaha pabyadesu sarpamika parvatebhyo madhya pazcatAnAjIleSu ca unnatatameti jAnIhi / pratAnA, zIlAnAM, guNAnAM ca adhiSThAnamAI seti vadati // artha-jase sarva jagatameM samasta parvatomeM meruparvata baDA hai vaise yaha ahiMsA bata saMpUrNa zIla aura samasta vratoMmeM bahA hai. FASTARATAR savvo vi jahAyAse logo bhUmIe savvadIudadhI // taha jANa ahiMsAe vadaguNasIlANi tiThati // 786 // yathA'kAze sthito loko dharaNyAMdvIpasAgarAH // sarvavratAni tiSThanti jIvatrANavate tathA // 818 // vijayodayA-yathA sarvaloka UodhastiyagvikalpaH AkAzAdhikaraNaH / bhUmau ca sthitAH sarSe dIpA uvadhayazca / tathaiva jANa jAnIhi / patagugazIlAmyahisAyAM tiSThanti iti // yaha ahiMsA vrata, guNa aura zIla saboM ko AdhAra hai aisA kathana __ artha--uz2aloka, adholoka aura madhya loka aise lokaka tIna bheda haiM paraMtu yaha loka bhI AkAzameM hai. arthAt trailokyakA AdhAra AkAza hai. isa bhanalameM sarva dvIpa aura samudra Adheya hokara rahe haiM, vaise vrata guNa, aura zIla ye saba ahiMsAke Azrayase rahata haiM. kuvvatassa vi janta tuMbeNa viNA Na ThaMti jaha agyA // araehiM viNA ya jahA paThaM gemI du cakkarasa // 787 // yathA tiSThati cakrastha na tuMna vimArakAH // gatavinA na tiSThanti yathA cakrasya nemayaH / / 819 // 541 Page #960 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'mUlArAdhanA bhASA: 24NDHICE vijayokyA-kuzvanassa vi jasaM yatnaM kurvato'pi / piMDImatareNa yathA na tiSThantyarANi / ararSinA nemyavasthAnaM cakrasya yathA naasti| taha jANa ahiMsAe viNA Na sIlANi TaMti sabbANi // tiraseva rakkhaNa; sIlANi bar3hIva sassassa // 788 // tathA zIlAni tiSThanti na binA jIvarakSayA // tasyAH zIlAni rakSArtha sasyAdInAM yathA vRtiH // 820 / vijayodayA-taha ANa uthaiSa jAnIhi / mahisAM vinA sarvANi zAlAni na tiSThani / ahiMsAyA gava rakSArtha zIlAni vRttiriva saspasya / artha-kitanAbhI prayatna karo tuMbIke vinA cakrake Are nahIM raha sakate haiM, vaisa ahiMsAke vinA sarva zIloMkA pAlana karanekA kitanA bhI prayatna karo unakA pAlana nahI kiyA jAyagA. arthAta ahiMsAke binA zIlakI sthiti nahI hai, jaise dhAnyake rakSaNArtha bAda lagAte haiM tathA ahiMsAke rakSArthahI zIlavata haiM. kitanA bhI prayatna karo Are na hoMge to nemIkI sthiti nahI hotI hai vaise ahiMsAke vinA zIla nahIM Tika sakate haiM. -- . . - - ahiMsAvatamaMtaraNataraSAM naSphasyamAcaai-- sIla badaM guNo vA NANaM NirasaMgadA sahacAo // jIve hiMsaMtassa ha savve vi jiratthayA hoti // 782 / / vrata zAlaM tapo dAna maigrandhyaM niyamA guNaH / / sarve nirarthakAH santi kurvato jIvahiMsanam / / 821 / / vijayodayA-zIlAdIni hi saMparanirjarA codizyAnuSThIyate / hiMsAyAM nu satyAM na staH phalabhUte saMvaranirjare muktyupAyabhUte iti niSphalatA manyate / ahiMsAke binA ina vratoMko niSphalatA prApta hotI hai aisA kathanaartha-zIla, uta, guNa, jJAna, niSparigrahatA, aura vipasukhakA tyAga ye sarva AcAra jIvahiMsA Page #961 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA karanevAle ke viphala ho jAte haiM. zIlAdika AcAra kamakI nirjarA, aura saMvarake uddezyase kiye jAte haiM paraMtu hiMsA | karanese muktIke upAyabhUta saMvara aura nirjarA vyartha hote haiM. mAzvAsa 913 savvesimAsamA hiMdayaM mammI va sadasatyAgaM / / savvesi vadaguNANaM piMDo sAro ahiMsA hu // 790 // AzramANAM matI garbhaH zAstrANAM hRdayaM param / / piMDa niyamazIlAnAM samatAnAmahiMsanam // 822 / / vijayodayA-savesimAsamANa sarvebhAmAzcamANa hadayaM / zAstrAgAM grbhH| sarvegaM atAnA guNAnAM ca piMDabhUtaH sAro bhavatyAhiMsA // - artha-- yaha ahiMsA marva AzramAkA hRdaya hai, sarvazAstroMkA garbha hai, aura sarva vratoMkA nicoTA huA jamhA asaJcavayaNAdiehiM dukkhaM parassa hoditti // tapparihAro talA savve vi guNA ahiMsAe / / 791 // asUnRtAdibhiryuHkha jIvAnAM jAyate yataH / / parihArastatasteSAM ahiMsAyA guNo'khilaH / / 823 / / vijayovayA-jamA asamanavayaNAdigehi yasmAdasatyavacanena, adattAdAnena, maithunena, parigrahaNa ca parasya duHsva bhavati / tasmAtteSAM asatyavacanAdInAM parihAra iti sarvepi adisAyA guNAH // artha ---asatya bolanese, na dI huI vastu lenese, maithunase aura parigrahase parako duHkha utpanna hotA hai. paraMtu ahiMsAke pAlanese ina saba doSoMkA tyAga hotA hai. ataH satyavacanAdika ahiMsAke hI guNa haiM aisA samajhanA cAhiye. Page #962 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAdhanA AzvAsa 224 %ESMAD govaMbhaNitthivadhamettiNiyati jadi hare paramadhammo // paramo dhammo kiha so Na hoi jA savvabhUdadayA // 792 // / gostrIbrAhamaNabAlAnAM dharmo yadyastyahiMsanam // . na tadA paramo dharmaH sarvajIvadayA katham / / 824 // vijayodayA-- mobamaNiviyonagiryAta gavAM, bAmaNAnAM, kholo ba yadhamAtranivRttiyadi bhavedutkRSTo dharmaH paramo dharmaH kathaM na bhavati yA sarva jIvadayA / artha-gohatyA, brAmaNahatyA, strIvadha inase nivRtta honA yadi, utkRSTa dharma samajhA jAtA hai to sarva jIvApara dayA karanA yaha utkRSTa dharma kyoM nahIM mAnA jAyagA. hiMsAnivRti upAyana kArayaMti kRtApakAsa bAra bhAratamIhate janaH / taspareSAmasajyAmAntare pitaputrAdibhAvamupAgatAnA aMga ! mAraNamayuktaM ini padati-- sabve viya saMbaMdhA pattA sabveNa sabajIhiM / / to bhArato jIvI saMbaMdhI cetra mArai / / 793 // savaiH sarve samaM prAptAH saMbaMdhA jNtubhirytH|| saMbaMdhino nihanyate tatastAninnatA dhruvam / / 825 / / vijayodayA-sadhe piya sa'pi ca / sebaMdhA saMbaMdhAH prAptAH / samveNa sarveNa jovena / sabajIdi sarpajIvaH / to tasmAt / jISo mAraNodhataH saMbaMdhita evaM ghAtayati / / __upAyase hiMsAkA niSedha loka karate haiM. apane baMdhuoMne aparAdha kiye hoMge to bhI unako mArate nahIM. to aneka pUrva janmoMmeM jo pitA, putra ityAdika saMbaMdha ko prApta hue hoMge aise prANioMko mAranA kyA yogya hai ? nahIM isakA saSTIkaraNa artha--sarva jIvoMkA sarva jIvoMke sAtha pitA, putra, mAtA ityAdi rUpa saMbaMdha aneka bhavoMmeM huA hai. isaliya mAraneke liye udyukta duA manuSya apane saMbaMdhI ko hI mAratA hai aisA samajhanA cAhiye. jagatameM saMbaMdhioMkA ghAta karanA Atizaya nidha mAnA jAtA hai. Page #963 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 945 ta saMbaMdhinanaM loke atirniditaM / jIvahI appabaho jIvadayA hor3a appaNI hu dayA // bisakaMTaovya hiMsA parihariyavvA tado hodi // 794 // AtmaghAto'GginAM ghAto dayA tasyAtmano dayA // fasis iva tyAjyA hiMsAto duHkhabhIraNA // 826 // vijayodaya-jIvavo apyavaho jIvAnAM ghAta AtmaghAta evaM jIvAnAM kriyamANA dayA Atmana eva kRtA bhavati / sahadevajIvananocataH svayamanekeSu janmasu mAte / kRtaikajIvadayo'pi svayamanekeSu janma para rakSyate / iti vipaliTakavat parihAdilA dumkI artha- prANiokA nAza karanA yaha apanA hI nAza karanA hai aura pANipara dayA karanA hI apane Upara dayA karanA hai jo ekajanma meM prANIkA ghAta karatA hai vaha aneka janmoMmeM mArA jAtA hai aura jisane ekavAra bhI prANI ke upara dayA kI hai vaha aneka janmoMmeM itara prANise rakSA jAnA hai. aisA vicAra kara cipase lipta hue kaMTaka jaise loka dUra hote haiM vaise duHkhabhIru manuSyako isa hiMsAse dUra rahanA cAhiye. sAyamiva janmani darzayati- mArasIlo kuNadi hu jIvANaM rakkhasutra ubbegaM // saMbaMdhiyo vi Na ya vistaMbha mAritae jaMti // 795 // udvegaM kurute hiMsrI jIvAnAM rAkSaso yathA // tasya vizvAsaM jAtu kurvate // 827 // saM vijayodayA- mAraNasIlo hu mAraNazIlaH parainanodyataH / rAkSasa itra jIvAnAmudvegaM karoti / saMcino'pi nava upayAMta tasmindhake // isI janma meM hiMsAse hAni hotI haiM isakA vivecana karate haiM artha - jo manuSya dusaroMko mAranemeM udyukta hotA hai vaha rAkSasake samAna prANiko bhaya utpanna karatA hai. usake saMbaMdhi manuSya bhI usake Upara vizvAsa nahIM rakhate haiM. AzvAra 945 Page #964 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nUlArAdhanA 946 vadhabaMdharodhacaNaharaNajAdaNAoM ya veramiha cetra // nivvisayamabhojitaM jIve mArataMgo lamadi // 796 // vaha avaro yAtanAM dezaghATanam // hiMso baremabhogyatvaM labdhvA gacchati durgatim // / 828 / / vijayodayA - vardha mAraNaM, baMdhe baMdhanaM, rodhe utkoTakAdikaM rodhanaM dhanairaNaM, rikthoddAlana | yAtanAca kadarthanAni / bairaM vipayAdAdajaM bhojyatAM roSAdrAhmaNAdihananAt / bhAratako daMtA / labhadi labhate // artha---jo trAhmaNAdikA~kA vadha karatA hai vaha mAranA, bAMdhanA, rokanA, dhana haraNa karanA, aura aneka prakArase pIDA denA, vaira karanA, dezase nikAlanA, jAtise cyuta karanA, ityAdika duHkhAko prApta hotA haiM. kuDo paraM cadhittA sapi kAlena mAraijjate // hRdadhAdayANa Natthi viseso muttUNa te kAlaM // 797 // yato ruSTaH paraM hatvA kAlena zriyate svayam // hatostato nAsti vizeSataM kSaNaM vinA // 829 / / vijayodayA - kuparaM badhittA kruddhaH sanparaM anyaM vadhitvA / svayamapi gacchatA kAlena mriyate / itaghAtakayornAsti vizeSaH / muzrUNa taM kAlaM muktvA taM kAlaM / pUrvamasI mRtaH pazcAtsvayamiti // artha - - kruddha hokara jo manuSya dusarIko mAratA hai vaha bhI kucha kAla bItane ke anaMtara maraNako prApta hotA hai. isa vAste hata aura ghAtaka meM kucha pharaka nahIM hai. hAM phakta kAlakA hI aMtara rahatA hai. appAugarogidayA virudAbigaladA avaladA ya // dummeragaMdhadAya se hoi paraloe / / 798 // alpAyurdurbalo rogI virUpo cikalendriyaH // duSTagaMdharasasparzo jAyate'mutra hiMsakaH // 830 // zrAsa 646 Page #965 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA 947 vijayodayApAugarogivayAviruSA vigalA aghaladAya alpajIvita rogitA virUpatA, vikaledriyatA dutA / dummedhaSaNNarasaMgaMdhadA ya durmedhatA, durSaNatA, dUra sadurgaMdhatA ca se tasya / hodi bhavati / paraloma janmAntare / artha - hiMsA karanevAlA manuSya parajanmameM alpAyuSI, rogI, kurUpa, vikaleMdriya arthAt aMgha, bahirA, gUMgA, durbala, mUrkha, azubhavarNa, rasa gaMdhavAlA hotA hai. mAredi emavi jo jIvaM so bahusu jammakoDIsu // avaso mArijjato maradi vidhANehi bahuehiM // 799 // eko'pi hanyate yena zarIrI bhavakoTiSu || mriyate mAryamANo'GgI vidhAnairvividharasau // 831 // vijayozyA-mAradi iti / samadhi ekamapi / jo jIyaM yo jIvaM / so saH / vasu jabhyakoDI bahIpu janmakodie / atraso maradi mArijato bhayazo mAyamANo triyaM / vizrAhi bahumehiM bahubhiH prakArairmAryamANaH || artha- jo manuSya eka prANIko bhI mAratA hai vaha aneka koTyavadhi janmoMmeM avaza arthAt parataMtra ho kara nAnA prakArase mArA jAkara maraNako prApta hotA haiM. jAvaiyAI dukkhAI hoti loyammi cadurgAdigadAI // savvANi tANi hiMsAphalANi jIvassa jANAhi // 800 // durga yAni duHkhAni duHsahAni zarIriNAm / / hiMsAphalAni sarvANi kathyante tAni sUribhiH || 832 // vijayodayA jAvadiyAcaM yAvanti / dukhAI duHkhAni / phuMti bhavaMti ! caMduggarigadAhaM gaticatuSTaya gatAni / sabhvANi tANi hiMsAphalANi sarvANi tAni hiMsAphalAni / jIvassa jANAhi jIvasyeti jAnIhi // samajhanA cAhiye. artha -- isa jagata meM cAra gatioMmeM jo jo duHkha jIvako prApta hote haiM ve sarva hiMsAke hI phala haiM aisA AzvAsaH 6 947 Page #966 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA AzvA kA hisA nAma yasyA ime doza nirUpyate ityAcaSTe hiMsAdo aviramaNaM vahapariNAmo ya hoi hiMsA hu // tamhA pamattajoge pANavvakrovao NicaM // 8.1 // hiMsAto'viratihiMsA yadi ghA vaciMtanam / / yatApramattatAyogastataHprANaviyojakaH // 833 / / vijayonyA-hisAvo aviramaNa hiMsAto'virati seti saMbaMghanIyaM / prANAn prANino vyaparopayAmIti saMkalpakaraNa hiMsA ityarthaH / badhapariNAmo pA inmIti evaM pariNAmo SA hiMsA / tamA tasmAt / pamattayogo pramattatA saMbaMdhaH / pANathvadharoSo prANAnaenayati / Ni nityaM / vikathA, kaSAya ityeSamAdayaH paMcadazapariNAmA Atmano bhaavH| prANAnAM parasya ca vyabhAva mANAnAM viyojakA iti hiMsetyucyate / tathA coktam ratto vA duTho thA mUDho vA jaM payuMjadi paogaM // hiMsA vi tattha jAyadi tamA so hiMsago hoi / / 802 / / vijayodayA-- rakto viSTo mUho yA sandhayoga dhArabhate tasminhisA jAyate / na prANinaH prANAnAM viyojanamAtreNa Atmani rAgAdInAmanutpAdakaH so'bhidhIyate ahiMsaka iti / yasmAdAgAyutpattireva hiMsA / na hi jIvAMtaragata. dazatayA abhyatamaprANayiyogApekSA hiMsA, tadabhAvakatA vA ahiMsA, kiMtu bhAnmeva hiMsA AtmA ya ahiMsA / pramAdapariNata Atmaiva hiMsA apramatta eva ma ahiMsA / uktaM ca antA ceva ahiMsA attA hiMsatti Nicchao samaye // jo hodi appamatto ahiMsago hiMsago idaro // 803 // jIvapariNAmAyatto paMdho jIvo mutimupetu nopyAdvA / tathA vAbhANi ajhavasido ya baddho satto du marejja No marijjettha / / eso baMdhasamAsI jIvANaM NicchayaNayassa || 804 // jIvAstadIyAni zarIrANi zarIragrahaNasthAnayonisaMjitaM (?) gharAdhago veti tatsaMbhavakAlaM tatpIDAparihArakArasakRttapaHkriyAyAM lobhasarakArAyanapekSya pravRtto bhavatyahisakA / uktaMca 948 Page #967 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Mara . lArAdhanA AzvAsaH NANI kammassa khayatthamuDido Nodvido ya hiMsAe / adadi asaDho hi yatthaM appamatto avadhago so // 8.5 / / zubhayariMgabhasamanvitasyAyAmanaH sthazarIranimittAnyaprANiprANaviyogamAtreNa baMdhaH syAna kasyacinmukti syAt / yoginAmapi vAyukAyikavadhanimisayaMdhalaGkApAt / abhANi ca jadi suddhassa ya baMdhI hohidi bAhiragavatthujogeNa / / Natthi du ahiMsago NAma hodi vAyAdivaghahedu // 806 // tasmAnizvayanayAzrayeNa pANyaMtaraprANaviyogApekSA hiMsA jisake doSa Apa kahate haiM usa hiMsAkA kyA svarUpa hai / isa praznakA uttara artha-hiMsAse virakta na honA athavA hiMsA karaneke pariNAma honA arthAta maiM prANike prANoMkA ghAta karUMgA aisA vicAra rakhanA hiMsA hai. pramattayoga prANoM kA nAza karatA hai. vikathA, kaSAya vagaire paMdharA prakArake pariNAmoM ko pramAda kahate haiM, isa pramAdase yukta hue prANIko pramatta kahate haiM. aise pramattakA jo yoga arthAt manatracana aura zarIrakA vyApAra usako pramattayoga kahate haiM. isa pramattayogase apane bhAvaprANoMkA aura dUsaroM ke dravya prANa, aura bhAva prANoMkA nAza hotA hai, isaliye amaca yogako hiMsA kahate haiM. anya AgamagraMthameM hiMmAke vipaghameM aisA likhA hai - rAgI, drupI athavA mUha banakara AtmA jo kArya karatA hai usameM hiMsA honI hai. prANIka prANoMkA viyoga to huA paraMtu rAgAdika vikAroMse AtmA yadi usa samaya malina nahIM huA hai to usase hiMsA nahIM huI hai aisA samajhanA cAhiye. vaha ahiMsaka hI rahA aisA samajhanA cAhiye. anya jIvake prANoMkA viyoga honesehI himA hotI hai aisA nahIM athavA unake prANoMkA nAza na honesa ahiMmA hotI hai aisA bhI nahIM samajhanA cAhiye, paraMtu AtmAhI hiMsA hai aura yahI AhisA hai aisA mAnanA cAhiye. arthAta pramAda pariNataAtmA hI svayaM hiMsA hai aura apramatta AtmAhI ahiMsA hai. AgamameM bhI aisA kahA hai AtmA hI hiMsA hai aura AtmAhI ahiMsA hai aisA jinAgamameM nizcaya kiyA hai. apramatta arthAt pramAda rahita AtmA ko ahiMsaka kahate haiM, aura pramAdasahita AtmAko hiMsaka kahate haiM. jIvake pariNAmoMke adhIna baMdha Page #968 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 950 hotA hai, jIva maraNa karo athavA na kare pariNAmake vaza huA AtmA karmase caddha hotA hai aisA nizcaya nayase jIvake baMdhakA saMkSepa se svarUpa kahA hai. jIva, usake zarIra, zarIrakI utpatti jisameM hotI hai aisI yoni inake svarUpa jAna kara aura usake utpattikA kAla jAnakara pIDAkA parihAra karanevAlA aura lAbha, satkArAdikI apekSA na karake tapa karanevAlA jIvanajArA meM Agama meM vivecana hai jJAnI puruSa karmakSaya karaneke liye udyukta hote haiM ve hiMsA ke liye udyukta nahIM hote haiM. unake manameM za bhAva - mAyA nahIM rahatIM haiM aura ve apramata rahate haiM isaliye ve avadhaka-ahiMsaka mAne gaye haiM, jisake zubha pariNAma haiM aise AtmAkaM zarIrase yadi anya prANi ke prANakA viyoga huA aura biyoga hone mAtra se yadi baMdha hogA to kisI ko bhI mokSakI prApti na hogI, kyoMki yogioMko bhI vAyukAyika jIvoM ke badhake nimittase karmabaMdha hotA hai aisA mAnanA par3egA. isa viSaya meM zAstrameM aisA likhA hai yadi rAgadveSarahita AtmAko bhI bAhyavastuke saMbaMdhase baMdha hogA to jagatameM koI bhI ahiMsaka nahIM hai aisA mAnanA par3egA arthAt zuddha muniko bhI vAyukAyika jIvake vadhake liye hetu samajhanA hogA. isaliye nizcayanayake Azrayase dUsare prANIke prANakA viyoga honepara bhI ahiMsA meM bAdhA AtI nahIM hai aisA samajhanA cAhiye. gatikriyAvAnprarUpayati - pAdosiya adhikaraNiya kAyiya paridAvaNAdivAdAe // ede paMcapaogA kiriyAo hoMti hiMsAo || 807 // pikI kAyikI prANaghAtikI pAritApikI // kriyAdhikaraNI ceti paMca hiMsAprasAdhikAH || 834 // vijayodayA- pAvosiyAdhikaraNiya kAyiya paridAvaNAdivAdAra pAdosiya zabdenedAravittaharaNAdinimittaH kopaH pradveSa ityucyate / pradveSa paca prAdveSiko yathA vinaya eva cainayikamiti / hiMsAyA upakaraNamadhikaraNamityucyata / hiMsopakaraNAvAnakriyA adhikaraNikI kriyA / duSTasya sataH kAyena vA calanakriyA kAyikI / paritASo duHkhaM duHkho bhAvAsaH 6 950 Page #969 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lAgadhanA 951 tpattinimittA kriyA pAritAvikI kriyaa| AyureidriyANAnAM viyogakAriNI prANAtipAtikI kriyA / pade paMca pa. ogA te paMca prayogAH / hiMsA kiriyAo hiMsAsaMbaMdhinyaH kriyAH // hiMsAsaMbaMdhi kriyAoMkA varNana artha --- dveSase kriyA karanA, arthAt 6 kha dhanAdika padArthakA kisake dvArA haraNa kiyA jAnese jo krodha utpanna hotA hai usako pradveSa kahate haiM. hiMsAke upakaraNoMko grahaNa karanA, adhikaraNa kriyA kahate haiM. duSTa hokara zarIrake dvArA calana honA kAyikI kriyA hai. paritApa-duHkha-duHkhotpatti ke liye jo kriyA kI jAtI hai usako pAritApikI kriyA kahate haiM, Ayu, iMdriya, vala aura prANa inakA yAta karanevAlI kriyAko prANA tipAtikI kriyA kahate haiM. aise pAMca prakArake prayogoMko hiMsA kriyA kahate haiM. ---- tihiM caduhiM paMcahi thA, kameNa hiMsA samappadi hu tAhiM // dho visayA sariso jai sarimo kAiyapadoso || 708 // hiMsA tribhizcaturbhica paMcabhiH sAdhayanti tAH // kiyA yaMdhaH samAnena dveSikI kAyikI kriye // / 835 / / vijayodayA-tihiM caduhiM paMcA yA zribhimanovAkkAyaiH, caturbhiH krodhamAnamAyAlo bhaiH, paMcabhiH sparzanAdibhirindriyaiyA~ kameNa hiMsA samayadi khu kameNa hiMsA samAnimupaiti / tAbhirmanasA madveSo vacasA dize'smIti vacanaM yAradveSaH, kAyena mukhavaivarNyAdikaraNaM kAyadveSaH / manasA hiMsopakaraNAvAnaM, vAcA zastraM upagRAmIti hastAditADanaM iti. adhikaraNamapi vividhaM / manasA uttiSThAmIti ciMtA, vacasA uttiSThAmi iti daMtuM tADayitumiti uktiH / kAyena calana kAyikI / manasA duHkhamutpAdayAmIti ciMtA duHkha bhavataH karomi iti uktivAcA pAritiApaikI kriyA, hastAditADanena duHkhotpAdanaM kAyena pAritApikI kriyA / prANAnviyojayAmIti ciMtA manasA prANAtipAtaH, immIti vacaH vAkprANAtipAtaH / kAvyApAraH kAyikaprANAtipAtaH krodhanimitta kaliMcidapIti, mAnanimitA, mAyAnibhisA, lobhanimittA krodhAdinA zastrapraNaM krodhAdinimittaH kAyaparispaMda kodhAdinimitA paraparitApakaraNaM, prANAtipAto vA krodhAdinA bhavati / sparzanAdIndriyanimito vA dveSa, iMdriyasukhArtha vA phalapallaya sUnAvichedana nimitta sAdhanopAdAnaM tatsusvArthameva viSayapratyAsattimabhipretyAyataH kAyaparisvedaH / parasya vA gADhAliMgananakhakSatAdinA saMtApakaraNaM, mAMsAca vA prANiprANaviyojanamiti / kimetAbhihiMsAbhiH saMpAdyaH karmabaMdhaH samAna usa nyUnAdhikamAvaNe baMdhasyetyAzaMkAyAmAcaSTe bhAvAsa 6 951 Page #970 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RESS mUlArAdhanA AzvAsa 952 baMdho'pi karmabaMdho'pi siyA sariso syaatshshH| kartha ? javi sAraso yadi skhshH| kAyikapadoso kAyikI kriyA prakhe. pazca yadi samaH syAtkaraNasAmAgyAtkAryasyApi baMdhasya sAratha, abhyathA na sahazatA / tImadhyamavarUpAH pariNAmA tIya, madhya, maMdaM ca paMdhamApAdayanti / iti bhAvaH // artha-mana, vacana aura zarIra aise tIna yoga krodha, mAna, mAyA aura lobha ye cAra kapAya aura sparzanAdika pAMca iMdriyAM inake dvArA kramase hiMsA samApta hotI hai, manase dveSa karanA, maiM dveSayukta huA hUM aisA bacanase kahanA yaha vAgdeSa hai. zarIrake dvArA dvepa karanA arthAta mukha lAla honA, bhohe cakra honA vagairaha kAyadrUpa hai. manake dvArA hiMgAke upakaraNa lenA, maiM zastragrahaNa karatA hUM aisA bolanA, hAtha pAMca inyAdikase ThokanA. aise adhikaraNake tIna bheda hai, manase uThane kA vicAra karanA, vacanase maiM ThokU~gA. nADana karUMgA aisA bolanA, zarIrasa hilanA phiranA, yaha saba kAyikI kriyA hai. meM duHgya utpanna karUMgA emA manase vicAra karanA, ma tumakI dAgdina karUMgA ese vacanase bolanA, hastAdikAMpe tADana karanA yaha kAyakI kripA hai. prANoMse meM prANIko alaga karUMgA aisA vicAra karanA, maiM mArUmA aimA mRbase bolanA bAkmANAtipAta hai. zarIrase mAranakI kriyA karanA kAmikamANAtipAna hai, the pAMca kriyAye koI purUpa krodhasa, koI mAnamamAyAse aura lobhase karate haiM. krodhAdikara-zastra grahaNa karanA krodhAdi nimitta kAyaparispaMda kahA jAtA hai. krodhAdikame dUsaroM ko saMtApa utpanna karanA, kodhAdikase prANavadha karanA, sparzanAdi iMdriyoMke nimittase bhI dveSa utpanna hotA hai. iMdriyasu. khake liye phala, komala koMpala, puSpa vagarahakA chedana karanakA sAdhana grahaNa karanA, iMdriyasukhake liye hI viSayakA sAnidhya pAkara zarIrakI bahuta hAlacAla karanA, dUsaroMko gADha AliMgana denA, nakhoMse kSata karanA, mAMsAdikoMke liye prANioNko pANase viyukta karanA ye saba hiMsA kriyAyeM hai. isa hiMsAkriyAse utpanna honevAlA karmabaMdha samAna hotA hai athavA kama jAdA hotA hai. isa zaMkA kA uttara AcArya aisA dete haiM karma baMdha kathaMcit samAna hotA hai. arthAt zarIrake dvArA honevAlI kriyA aura pradveSa yadi samAna hogA to usase karmasaMgha bhI samAna hogA anyathA nahIM. kAraNoM meM sAmAnyatA yadi hogI to kArya meM arthAt karmabaMdha meM Page #971 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArApanA AzvAsaH 953 bhI samAnatA hogI. aura yadi kAraNoMmeM vizeSatA hogI to kAryameM-baMdha vizeSatA hogI hI. tIvra, maMda, aura madhyama rUpa pariNAma utpanna honepara tIva, maMda madhyama prakArakA baMdha hogA aisA abhiprAya samajhanA caahiye| adhikaraNa nAti vIsa pala tiNNi modaya paNNaraha palA taheva cattAri | bAraha paliyA paMca du tasi pi samo have baMdho // 809 // jIvagadamajIvagadaM samAsado hodi dubihamadhikaraNaM // attarasayabhedaM paDhamaM vidiyaM cadubhedaM // 810 // jIvAjIvavikalpena tatrAdhikaraNaM dvidhA / / jJAtamaSTottaraM pUrva dvittIyaM ca caturvidham / / 836 // vijayodayA-jIvagadamajIyagarda iti jIvagata iti jIvaparyAya ucyate | nahi jIvadravyatSamAtra peva hisAyAM upakaraNaM mavati / kiMtu jIvasya paryAyaH AsraSasya / hiMsAderjIvapariNAmo yukto'bhyaMtarakaraNaM / ajIvagataH paryAya: tudhyArthe hi ajIvadravyatvAkhyaH sadA savihitakAryaH syAtkAbAcitkatAM kathamiva saMpAdayati 1 paryAyastu svakAraNa sAnidhyAtkadAcideveti / yadA svayaM sannihitasahakArikAraNAstadaiva svakArya kurSanti |maamydeti yuktA kAdAcikatA kAryasyeti bhAvaH / samAsado duvidhamadhikaraNaM sebhapato vidhidhamadhikaraNaM / attarasayabhedaM aSTosarazatabhedaM / padama jIvagatamadhikaraNaM / vidiyaM dvitIyaM ajIghayatamadhikaraNa sambhavaM caturSikarUpaM // adhikaraNa bhedoMkA nirUpaNa karate haiM artha--prAdoSika vagairaha hiMsAke pAMca bheda Upara kahe haiM. pratyekake krodha, mAna, mAyA aura lobhake Azra | yase pAMca pAMca bheda hote haiM. arthAt krodhAdikake Azrayase prAroSAdikake vIsa bheda hote haiM. indriyoMkI apekSAma ina prAdoSikAdi pAMca kriyAoMke paMcavIsa bheda hote haiM. aura mana vacana, aura zarIra kI apekSAse ina kriyAoMke | paMdharA bheda hote haiM. ina saboMkA karmabaMdha samAna hotA hai. artha-adhikaraNake jIvAdhikaraNa aura ajIvAdhikaraNa aise saMkSepase do bheda haiM. jIvAdhikaraNa ke ekaso STATE Page #972 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlArAdhanA AyAma: ATha bheda haiM aura ajIvarAdhikaraNake cAra bheda hai. jIvAdhikaraNa arthAta kevala jIva dravya AsravakA AdhAra nahIM hotA hai. kiMtu paryAyasahita jIbadravya AsravakA AdhAra hotA hai. jIvake pariNAma hiMsAdikoMke liya kAraNa hote hai aura ye pariNAma abhyaMtara kAraNa hai. ajIvakA paryAyabhI AsravakA AdhAra hai. yadi dravya hI AsabakA AdhAra mAnA jAvegA to dravya to hamezA hI rahatA hai ataH usakA AsravarUpa kArya hamezAhI rahegA, usameM anityatA nahIM rahaMgI. paryAya apane 2 jANa milane 1 mahote. I. papAyoM kI sahakAra kAraNoMkA sAhAyya milatA hai taba ve AsavAtmaka kArya karate haiM anyathA karate nahIM. isa liye kAryameM phAdAcitkatA arthAta anityatA AtI hai, - prathamasya bhedAnirUpayati saMraMbhasamAraMbhAraMbhaM jogehiM taha kasAehiM // kadakAridANumodehiM tahA guNile paDhamabhedA // 811 // . vidhinA yogkopaadisNrNbhaadikRtaadyH|| bhidA bhavaMti pUrvasya guNyamAnAH parasparam // 837 / / vijayodayA-saMrabhasamAraMbhAraMbhayogehi taha kasApadi prANapyAropaNAdA pramAdayataH prayatnaH saMramaH / sA. bhyAyA hiMmAphiyasyAH sAdhanAnAM samAhAraH smaarNbhH| saMcitAhiMsAdhapakaraNasya AdyaH pranAma AraMbhaH / yogazadana manovAkAyacyApArAcyate te saMraMbhasamAraMbhAraMbhayogaH / tathA kamArahivASAyaiH kadakAridAyadhuloda hArAritA: moditaH / nahA guNidA tathA guNitAH / paDhamabhedA jIbAdhikaraNabhedAH / prayatnapUrvakatvAzetamAvato yazarAramyAdI saraMbhasya vacanaM / anupAyasAdhyasidina bhavati prayatnavalo'pita sAdhanasamA prayatnAdanatamiti samAraMbho yuktaH / sAdhya punaH upasAdhanasaMhatI satyAM pranamate dhiyAmiti mAramA pazcAdupandhataH / svAtaMtryaviziena AramanA yat kriyata prakiyate tat sa / parasya prayogamapekSya sintimupayAti yattatkArina / svayaM na karoti na ca kArayati, kiM svabhyupaiti yattadanumananaM camyupagamastatra saraMbhastAvaducyate krodhanimitaM svataMtrasya hiMsAviSayaH prayatnAveza kodhakRtakAyasaraMbhaH / mAnakasakAyasaraMbhaH, mAyAkRtakAyasaraMmA, lomakRtakApasaraMbhaH / zodhakAritakAyasaMraMbhA, mAnakAritakAyasaraMbhaH mAyAkArita kAyasaMraMbhA, lobhakAritakAyasaMraMbhaH zodhAnumatakAyasaraMbhaH, mAnAnumatakAyasaMraMmA, mAyAnumatakAyasaraMbhA, lobhAnumata. kAyasaMraMbhaH / iti dvAdazacA saraMbhaH / bodhakRtakApasamAraMbhaH, mAnakatakAyasamAraMbhA, mAyAhatakAyasamAraMbhaH, lobharatakAyasamAraMmAkodhakAritakAyasamAraMbhaH, mAnakAritakAyasamAraMbhaH / mAyAkAritakAyasamAraMbhA, lobhakAritakAyasamAraMbhaH ETaperHRESTH ATAASTAIT8683 Page #973 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAzcAma: mulArAmanA 995 ST krodhAnumatakasyasamAraMbhaH, mAnAnumatakAyasamAraMbhaH, mAyAnumatakAyasamAraMbhaH, lobhAnumatakAyasamAraMbhaH iti dvAdazadhA. samAraMbhaH / krodhakRtakAyAraMbhA, mAnakRtakAyAraMbhA, mAyAetakAyAraMbhA, lomakatakAyAraMbhaH / krodhakAritakAyArema: mAnakAritakAyAraMbhaH, mAyAkAritakAyAraMbhA, lomakAritakAyAraMbhaH / krodhAnumatakAyAraMbhaH, mAnAnumatakAyAraMbhaH, mAyAnumatakAyAraMbhaH / lobhAnumatakAthAraMbhaH / iti dvAdazadhA AraMbhaH / evaM pate saMviditAH kAyAraMbhAH padapriMzat ! ena sapiDitAH jIvAdhikaraNAsravamedA aSTottarazatasaMkhyA bhavanti / aba prathama jIvarAdhikaraNake bheda kahate haiM. artha-hiMsA, corI bagairaha pApakAryoMmeM pramAdI hokara prayatna karanA saraMbha kahAtA hai. hiMsAdika kArya karaneke liye zakhAdikoza maMTara karanA samapArI banAtA hai. aura saMcita kiye zastrAdikAse hiMsAdikArya karanA, zuru karanA usako AraMbha bolate hai. yoga zabdase manAyoga, vacana aura kAyayogakA grahaNa karanA cAhiya. saMraMbha, samAraMbha AraMbha, manoyoga, vacana yoga, aura kAya yoga. kRta, kArita aura anumodana aura kaSAya inake dvArA hiMsAdika pApa pravRttiyoMko guNita karanepara prathama jIvAdhikaraNake bheda hote haiM. caitanyavAn AtmA prayatnapUrvaka vyApAra karatA hai ataH prathama saMraMma kahA hai. upAyake binA sAdhya siddhi nahIM hotI hai isa liye prayatnake anaMtara upAyoMkA-sAdhanaukA saMgraha karanA isako samAraMbha kahate haiM. ataH saMraMbhake anaMtara samAraMbha kahA gayA hai. kAryakI zuruAta sAdhanokA saMgraha honeke anaMtara hotI hai. isa liye AraMbhakA usake anaMtara ullekha kiyA hai. svAtaMtrya viziSTa AtmA jo kArya karatA hai vaha kRta hai, dUsareke prayogakI apekSAse jo siddha hotA hai usako kArita kahate haiM. jo kArya svayaM karatA hI nahIM aura dUsaroMse karAtA nahIM paraMtu svayaM karane vAleko sammati detA hai usako anumodana kahate haiM. krodhase svayaM hiMsAkArya meM prayatna karanA usako krodhakRtakAya saMraMbha kahate haiM. mAna, mAyA aura lobhase svayaM hiMsA kAryameM zarIrake dvArA jo prayatna karanA usake mAnakRta kAyasaMraMbha: mAyAkRta kAya saMraMbha, aura lobha. kRta kAya saMrabha aise cAra bheda hue, krodha, mAna, mAyA aura lobhaka vaza hokara hiMsA kAryameM dUsaroMko zarIrake dvArA jo pravRtta karanA umako kramase krodhakArita kAyasaraMbha, mAnakArita kAyasaMrabha, mAyAkArita kAyasaraMbha aura lobhakAritakAya saMraMbha se cAra bheda hote haiM. - Page #974 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlArAdhanA AzvAsaH - - krodhAdika cAroMse hiMsAdi kAryoM meM svayaM pravRtta hue manuSyoMko zarIrake dvArA jo anumati denA usake bhI cAra maMda hai. yathA krodhAnumatakAyasaMraMbha, mAnAnumatakAyasaMgbha, mAyAnumatakAyasaraMbha aura lobhAnumatakAyasaMraMbha aise cAra bheda hai. matra milakara saraMbhake bArA bheda hue. samAraMbha bhI bAga bheda hote hai, unakA krama-krodhakRta kApasamAraMbha, mAnakRta kAya samAraMbha mAyAkRta kAyamAraMbha aura lAbha kRta kAya samAraMbha, krodha kAritakAyasamAraMbha, mAnakAritakAya samAraMbha mAyAkAritakAyasamAsaMbha, aura lobha kArita kAya samAraMbha, zodhAnumata kAya samAraMbha. mAnAnumana kAya samAraMbha. mAyAnumatakAyasamAramaM aura lobhAnumata, kAyasamAraMbha. AraMbha ke bhI saMrabha aura samAraMbha ke samAna yArA bheda hota haiM yathA-phAMdhakRtakAyAraMbha, mAnakRta kAyAraMbha, mAyAkUca kAyAraMbha aura lAbhakata kAyAraMbha. krodhakArita kAyAraMbha, bhAnakAritakArAraMbha, mAyAkArita kAyAraMbha, lobhAkarita kAyAraMbha mAyAnumata kAyAraMbha aura lobhAnumamata kAyAraMbha mAnAnumatakAyAraMbha, mAyAnumata kAyAraMbha aura lobhAnumata kAyAraMbha isa prakAra AraMbhake bhI pArA bheda hote haiM isa prakAra kAyake AraMbhataka chattIsa bheda hote haiM. isI prakAra vacanake chattIsa aura manake chattIsa milakara ekaso ATha bheda jIvAdhikaraNake hote haiM. ajIvAdhikaraNasya caturo bhedAnAcaSTe-- saMraMbho saMkappo paridAbakado have samAraMbho // AraMbho uibao savvabayANaM visuddhANaM / / 812 // Nivakhevo Nivvati tahA ya saMjoyaNA Nisaggo ya // kamaso cadu duga Tuga tiya bhedA hoti hu vidIyassa // 813 / / saraMbho'kathi saMkalpaH samAraMbho visApakaH // zuddhabuddhibhirAraMbhaH prANAnAM vyaparopakaH // 838 951 Page #975 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA nivartanA sanikSepA saMyogaH sanisargakaH 11 dvicaturvitribhedAH syurvitIyasya yathAkramam // 839 // vijayodayA--NikSo Nizyanti sahA ya saMjoyaNA Nisago ya nikSepacatuHprakAraH / nirvartanA ziprakArA! saMyojanA dvibhakArA / nisarganividha iti saMbadhyate // adhe--hiMsAdika kAryoMkA vicAra karanA saMkalpa hai. prANioMko saMtApa utpanna karanA samAraMbha hai aura Arabha sarva nirmala broMkA nAza karanevAlA hai... artha-nikSepa, niti, yojanA aura nisarga aise ajIcAdhikaraNake cAra prakAra haiM. nikSepake cAra bheda, nirvartanAke nAra bheda, saMyogake do bheda aura nisargake tIna bheda hai. nikSepasya caturo vikalpAnAbale sahasANAbhogiya duppamajjida apaJcaveka svaNikkhevo // deho va dumpautto tahovakaraNaM na Nivvatti // 814 // nirvartanApadhideho duHprabuto'bhidhIyate nikSepaH sahasAiSTaduSTApatyavekSaNI // 840 / / vijayodayA- sahasANAbhogiyaduppamajjida adhyAcaveSaNikyo mahAnikSepAdhikaraNaM, anAmoganidhapAdhi karaNaM, duHpramRnikSepAdhikaraNaM, apratyavezitanikSapAdhikaraNe ceti / nikSipyate iti nikSepaH | upakaraNa pustkaadi| zarIraM, zarIramalAni ghA sahasA zIrSa nikSipyamANAni bhayAt / kutazvitkAryAtarakaraNaprayuktena vA tvaritena padajIyani kAyabAdhAdhikaraNatAM pratipayaMse / asatyApi tvarAyAM jIvAHsanti na satIti nirupaNAmatareNa nikSipyamANaM tatropakaraNAvika anAmoginikSapAdhikaraNamucyate / dudhamupakaraNAdi nikSipya mANa tumamRnikSAdhikaraNa sthApyamAnAdhikaraNa vA duamRdhanikSapAdhikaraNa / mamArzanosarakAle jIvAHsanti na sastIti apratyavekSitaM yanikSipyate tadananyavekSitaM nikSepAdhikaraNaM / nirvartanAbhedamAca-daho ya dupapajuso duHprayuktaM zarIraM hiMsopakaraNatayA niyate iti nirvartanAdhikaraNaM bhavati / upakaraNAni ca sanichadrANi yAni jIvabAdhAnimittAni niyante tAnyapi nirvartanAdhikaraNa / yasminsIdhIrAvibhAjane pravizani niyante / nikSepake cAra bhedokA varNana-- RASTARATAARERARTHATARAMETANTSTAR038NSTAGetener Page #976 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 958 artha -- sahasA nikSepAdhikaraNa anAbhoga nikSepAdhikaraNa, duHpramRSTa nikSepAdhikaraNa aura amatyavekSitanikSepAdhikaraNa aise nikSepAdhikaraNake cAra bheda haiM. sahasA nikSepAdhikaraNa -- piMchI, kamaMDalu vagairaha upakaraNa, pustakAdika zarIra aura zarIrakA mala inako bhayase sahasA jaladI pheka denA, rakhanA kisI kAryameM tatpara honese athavA tvarAse piMchI kamaMDalvAdika padArtha jaba jamIna para rakkhe jAte haiM taba padakAya jIvoMko bAdhA denemeM AdhArarUpa hote haiM. arthAt ina padArthoMse jIva ko bAdhA pahuMcatI hai. svarA nahIM honepara bhI jIva haiM yA nahIM haiM isakA vicAra na karake, dekha bhAla kiye vinAhI upakaraNAdika jamInapara rakhanA, phekanA usako anAbhoga nikSezAdhikaraNa kahate haiM. upakaraNAdika vastu binA sAphasUpha kiye hIM jamInapara rakha denA athavA jisapara upakaraNAdika rakhane jAte haiM usako arthAt caukI jamIna vagairahako acchI taraha se sApha bapha na karanA inako duSpramuSTanikSepAdhi karaNa kahate hai. sAphasUpha karane para jIva haiM athavA nahIM hai yaha dekheM fear upakaraNAdika rakhanA apratyavekSitanikSepAdhikaraNa hai. aba nirvartanAdhikaraNa ke bheda kahate haiM-- zarIrako asAvadhAnatApUrvaka pravRtti karanA duHprayukta kahA jAtA hai aisA duHprayukta zarIra hiMsAkA upakaraNa bana jAtA hai isa vAste isako deha nirvartanAdhikaraNa kahate haiM. jIva bAdhAko kAraNa aise chidrasahita upakaraNa vanAnA isako bhI nirvartanAdhikaraNa kahate haiM jaise kAMjI vagairaha rakkhe hue pAtrameM jantu praveza kara mara jAte haiM, saMjoyaNamutrakaraNANaM ca tahA pANabhoyaNANaM ca // duNisiThThA maNacikAyA bhedA Nisamgassa // 815 // AhAropadhibhedena dvidhA saMyojanaM matam // duHspRSTAH svAntavAkkAyA nisargastrividho mataH // 841 // vijayodhyA -- saMjojaNamukhakaraNAnaM upakaraNAnAM picchAdInAM anyonyena saMyojanA zItasparzasya pustakasya kamaMDalyAdeva bhAtapAditena picchena pramArjanaM ityAdikaM sahA tathA / pANamojaNANaM ca pAnabhojanayozva pAnena pAnaM, AzvAsa: 6 958 Page #977 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / lArAdhanA AzvAsa DOORS bhojanaM bhojanena, bhojanaM pAnanetyevamAdika saMyojanaM yasya sampUchana saMbhavati sA hiMsAdhikaraNatyanAzepAtA na sA / tuNisiza maNavacikAyA tuSTupravRttA manovAkSAya mevA nisazadanAcyate // artha-pichI, kamaMDalu vagairaha upakaraNoMkA saMyoga karanA jaisa ThaMDasparzarAle pustakakA dhUpase saMtama kamaMDalu aura picchIke sAtha saMyoga karanA athavA dhUpase tapI huI pinchIse kamaMDalu pustakako svaccha karanA vargarahako upakaraNa saMyojana kahate haiM. jinarA sammUcchana jIvakI utpatti hogI aise payapadArtha dusare peyapadArtha ke sAtha saMyukta karanA. athavA bhojya padAthake sAtha saMyukta karanA, bhojya padAthake sAtha athavA peyapadArthako saMyukta karanA, jinase jIvoMkI hiMsA hotI aisA hI peya aura bhojya padArthoMkA saMyoga niSiddha haiM isase anya saMyoga niSiddha nahIM hai. mana vacana aura zarorake dvArA duSTa pravRtti karanA usako nisarga kahate haiM. ahisArakSaNopAyamAnaSTa jaM jIvaNikAyabaheNa viNA iMdiyakayaM suhaM tthiA tamhi suhe NismaMgo lamhA so rakkhadi ahiMsA // 816 // nAstIndriyasurva kiMcijjIvahiMsAM vinA yataH / / nirapekSastatastasminnahiMsAM pAti pAvanIm / / 825 / / vijayodayA--jaM jIvaNikAyaSaNa yasmAjjIranikAyaghAta vinA / iMbiyamudaM iMdriyasukha nAsti / strIvastragaMdhamAlyAdisevA vicitrA jIvanikAyapIDAkAriNI AraMbheNa mahatopArjanImatvAt / tasminidriyasukhe / NissaMgo yassa pAnyAhasAM neTriyasukhArthI / tasmAdidriyasukhAdara mA kRthA ityupadizati muuriH| ahiMsAke rakSaNakA upAya AcArya batAte haiM--- artha-jIvoMkA vadha kiye binA iMdriyasumbakI prApti hotI hI nahIM. strIsaMbhoga karanA, vasadhAraNa karanA, puSpamAlA gale meM dhAraNa karanA inase iMdriyasukha utpanna honA hai paraMtu khIgaMbhogAdi kAyama jIvahiMsA avazya hotI hai. sI bagaraha padArthokI prApti karanemeM mahAn AraMbha karanA par3atA hai. isabAste iMdriya sukhase ahiMsAkA rakSaNa honA nahIM. he kSapaka ! tU isa iMdriyasukhameM sneha mata kara jo iMdriya sukha meM icchA nahIM karatA hai vahI ahasA kA TH karatA hai| - 1.X.SAKAT - - Page #978 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAmA AzvAsaH jIko zAyadahulo saMto jIvANa ghAyaNaM kuNai // so jIvavaha pariharadu sayA jo NijjiyakasAo // 817 / / kaSAyakaluSo yasmAjjIvAnAM kurute vadham / / niHkaSAyo yatistasmAdahiMsArakSaNakSamaH / / 826 / / bijayodayA-hiMsA kaSAyaiH prava/te, tato'hisAmicchatA pate parihartadhyA ityuttarasUtrArtham / hiMsA kaSAyase utpanna hotI hai hiMsAko cAhane vAloMko apAyoMkA tyAga karanA cAhiye aisA Ageke gAthAmeM likhate haiM. artha--jIva jaya kapAyake vaza hotA hai taba vaha jIvoMkA mAratA hai, paraMtu jisane kaSAya jIte haiM vahI jIvavadhakA parihAra karatA hai. arthAt AhiMsAkA vahI pAlana karatA hai. pramAda arthAt kaSAya hiMsAmeM jIvako pravRtta | karane haiM isaliye AhaMsAtratako cAhanevAle usako dUrase hI tyAge.. AdANe Nikkheve bosaraNe ThANagamaNasayaNesu // savvattha appamacco dayAvaro hoTu hu ahiMso // 818 // kAesu NirAraMbhe phAsugamojimmi NANahidayammi / maNabayaNakAyaguttimmi hoi sayalA ahiMsA hu // 819 // shynaasnnikssepgrhcNkrmnnaadissu|| sarvatrApyamamattastha jIvantrANaM vrataM yateH // 827 / / vivekaniyatAcAraprAsukAhArasevini // manovAkkAyagupte'sti dayAtratamantraMDitam / / 828 / / vijayozyA--pramAdo hisAyAH pravartakaH sa parityajyo'hisAvatArthinA rati gAthArthaH / / vijayokyA-parityaktArabhasya prAsukamojino mAnabhAvanAvahite manasi guptiprayopete saMpUrNA bhavatyahiMsA iti suutraarthH|| Page #979 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsa mUlArAdhanA AI... isa uThA legA, rakhanA, choDanA, khahe honA, baiThanA, zayana karanA ityAdi samasta kArya karate samaya jinhoMne mAdakA tyAga kiyA hai aise zreSTha dayAke dhAraka sAdhujanoMsa ahiMsA pUrNatAse pAlI jAtI hai. artha-jisane AraMbhakA tyAga kiyA hai, jo prAsuka AhAra letA hai. jJAnAbhyAsa karane meM jisane apane IPL cittako sthira kiyA hai, tIna gumioMkA dhAraka aise munirAjameM yaha AIsA pUrNatAko prApta hotI hai. AraMbhe jIvavaho appAsugasevaNe ya agumodo // AraMbhAdIsu maNo gAradIe viNA carai / / 820 // AraMbhabidhe janturamAsukaniSetraNe / / pravarnata numAye ca zamdamjAmarati vinA / / 829 / / vijayodayA-pRzivyAdiviSayo vyApAra AraMbhaH / tasminsati tadAzrayaprANyupadrava iti jIvanadho bhavati / udgamAdidoSopahRtasya thAhArasya bhojana jIyanikAyadhadhAnumodo bhavati / zAnaratimaMtareNa AraMbhe kaSAye ca manaHpravartate / ___ artha--pRthivI, jala, ityAdikake Azrayase Arama hotA hai. arthAt jamIna khodanA, pAnI sIMcanA. vRkSa tohanA ityAdi kriyAoMko AraMbha kahate haiM. aisA AraMbha karanese unake Azrayase rahanevAle jIvoMkA ghAta hotA hai. udgamAdidopamAhita AhAra lenara, jIvanikAyake ke liye sammati dI hai aisA samajhA jAtA hai, aura jJAnAbhyAsa meM yadi prema na ho to mana AraMbha aura kaSAyameM pravRtta hotA hai. tamhA ihaparaloe dukkhANi sadA aNicchamANeNa // uvaogo kAyavvo jIvadayAe sadA muNiNo // 821 / / muninAnicchatA loke duHkhAni dhRtaye sdaa|| upayogo vidhAtavyo jIvatrANavate paraH / / 830 / / vijayotyAH---namA sAm / AraMbho bhavatA tyAjyaH, mAsukabhojanaM bhojya, zAne aravi apAkAryA iti kSapazikSA / AIsA jIvadayA tasyAH phalamupavarzayati-talA ityamayA ubhaSalokagataduHsaparihAramicchatA dayAbhASanA kA iti kathayati / Page #980 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AvAsa mUlArAdhanA artha-isa vAste he kSapaka! yadi tuma ihapara lokameM duHkhako nahIM cAhate ho to hamezA jIcadarA karane meM apane cicako sthira karo. prAmuka bhojana grahaNa karane meM yadi arati utpanna huI ho to usako dUra karo. kSapakasya svalpakAlavayapi ahiMsAvataM karotyAtmano mahAntamupakAramityAkhyAnaM kathayati pANI ci pADiharaM patto chUDho vi susumArahade / / egaNa ekadighasakkadeNa hiMsAvadaguNeNa // 822 // apyekAhapakena prakRSTaH pAtaH pANaH prAtihArya murebhyaH / / ganava prANirakSAtratena kSimaH Rro'nekanakaughamadhye // 31 / / parAMsaparyA dadatI niratyaye nibaMzayantI budhayAcita pade // karInya hiMsA jananIva pAlitA mukhAni sarvANi rajAMsi dhuvatI / 3 / / iti ahiMsA vijayodayAH-pANI dhi caMDAlo'pi pADiheraM mAvihArya patto prAptaH / susumArada zizumArAkule nhade niziso'pi / ekkeNa hiMsAyadaguNeNa pakenaiva ahisAnatAlyena guNena / appakAlakadena alpakAlarusena // AIsA / / svalpakAlataka pAlA jAne para bhI yaha AhaMsAvata prANIpara mahAn upakAra karatA hai-- artha-zizumAra hRdameM pheke gaye cAMDAlane alpakAla takahI ahiMsA pratakA pAlana kiyA thA paraMtu vaha isa vratake mAhAtmyase devoMke dvArA pUjA gayA. isa prakAra AhiMsA vratakA varNana pUrNa huA. dvitIyatratanirUpaNAya uttaraprabaMdhaH parihara asaMtavayaNaM sabba pi cadunvidhaM payatteNa // dhattaM pi saMjamito bhAsAdoseNa lippadi hu // 823 // muMcAsatyaM vacaH sAdho! caturbhedamapi vidhaa|| saMyamaM vidadhAmo'pi bhAvAdoSeNa yAdhyate / / 833 // Page #981 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA vijayodayA-parihara parityaja / asaMtayayaNaM asad azobhanaM vacanaM / yatkarmanibaMdhanaM yacastadazobhana / 12AzvAsaH nathA coktaM-'asadabhidhAnamanRtaM 'nanu vacanamAtmapariNAmo na bhavati / dravyAMnA hi tatpudgalAkhyaM, AtmapariNAmo hi. tyAyo yo vedhasya paMdhasthitarvA nimittabhUto midhyAtvamasaMyamaH kamAyo yoga ityeyaMprakAra | tasmAdasaTUcanaparihAropadezo'nupayogI kasmAtkRta iti atrocyate-asaMyamo hi tripakAraH kRtaH kArito'numatazca / ipamasminnasaMyame pravartayAmi anena vacanana pravRsaM vAnujAnAmi / ityabhisaMdhimataraNa vAsya vacanasyApravRttestadvannanakAraNabhUto'bhisaMdhirAmapariNAmo bhavati karmanimittamiti parihAryastasya paridvAre tatkArya cayanamapi parihataM bhavati / na vasati kAraNa kAryapratipattirityasadacanaparihAro'nenana krameNopanyasta iti svayamasahacanaikadezaparihAre'pyapahRtamasadvacanaM bhavati ityAzaMkA pariharati sabyamiti ca duvidhamiti tdiiymevopnyaasH| payatteNeti / rAtra apramattatAmupavizati / dhattaM pi saMjamato nitarAmapi saMyamamAcaranapi / bhAsAvoseNa bhAgAvacanaM tannimittatvAdvAgyomAgya yAtmapariNAmo bhaassaashbdenocyte| bhASAdupaH bhASAdoSaH / vAgyogena tuSTena nimittena jAtaM yatkarma tem| lippani lipyata eva saMyadhyata eSa mAtmA / etena karmabaMdhanimiH satAdopakathanena asaddhacanaparihAre bAyeM karoti kSapakasya / dusare satyamahAvratakA nirUpaNa karane ke liye AcArya prAraMbha karate haiM. artha-asatya bhASaNa kA he kSapaka! tU tyAga kara kyoM ki vaha baMdhana kA kAraNa hai. tatvArdhAdhigamameM * asadabhidhAnamanRtam' isa sUtra meM yahI abhiprAya kahA hai. zaMkA-bacana arthAt bolanA yaha AtmapariNAma nahIM hai. baha pudgala nAmaka dravyakA pariNamana hai. jo AtmapariNAma baMdha athavA baMdhasthitikA nimitta hai vahI tyAjya hai. mithyAtva, asayama, kaSAya, yoga ye AtmapariNAma karmabaMdhake kAraNa honasa tyAjya hai. isa liye asatya vacanakA parihAra karanA, tyAga karanA kucha upayogI nahIM hai. ataH usakA tyAga karanekA upadeza kyoM kiyA? uttara-asaMyamake kRta kArita aura anumata aise tIna prakAra haiM. isa manuSyako isa asaMyamameM maiM pravRtta karUMgA athavA vacana ke dvArA svayaM asaMyamameM pravRtta hue isa manuSyako maiM anumodana deUMgA. isa prakArake saMkaspake binA vacanakI pravRtti hotI nahIM. isavAste aise bacanakA kAraNa AtmapariNAma hai. yaha AtmapariNAma karmabaMdha hone meM kAraNa hai ataH tyAjya hai. isake tyAgase isakA kAryabhUta bacana bhI tyAgA jAtA hai. yadi kAraNa na ho to kAryakA jJAna kaise ho sakegA. isa liye asatya vacanakA tyAga isa kramase AcAryane dikhAyA hai. asatya vacanake-AcAryane cAra bheda kiye haiM. ina saba bhedoMkA tyAga he kSaeka! tUM prayatnase kara. kyoMki yA saMyamakA AcaraNa karatA huA mI muni mApAdoSase utpanna hue karmase lipta hotA hai. arthAt duSTa vacana yogase jo / Page #982 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzcAra karmAstrava AtA hai usase vaha lipta hotA hai, duSTa vacana karmabaMdhakA nimitta hotA hai isaliye he kSapaka tUM usakA tyAga kara. matimAtaM cAturvidhyamAcaze paDhamaM asaMtavayaNaM saMbhUdatthassa hodi paDiseho // sthi Narassa akAle maccutti jadhevamAdIyaM // 824 // prathamaM taduco'mA yata sataH nirobhnaa| akAle maraNaM nAsti narANAmiti yadvacaH / / 834 // ghijayodayA-paDhamaM asaMtaSayarNa caturyu AdyamasadvacanaM saMbhUdatthassa hodi paDiseho sato'rthastha pratiSedhaH / satAM sato na vanarma asaddhacamityeko'rthaH / tasyodAharaNamAi-tdhi parassa akAla maccutti pathamAdikaM nAstyakALa manuSya smRtiriti pavamAdikaM yacanaM / AyuSaH sthitikAlaH kAla ityucyate / tasmAnkAladamyaH kAlo'kAlaH / tasminna kAle / nanu ca bhogabhUminarANAmanapavaryamAyurataH akAle maraNaM nAstyeSa ato yuktamucyate jandhi paramsa akAle makamyukti / narazamdasya sAmAnya bAcimcAtsarvanarAviSayaH akAlamaraNAbhASo'yuktaH kepucikarmabhUmijeSu tasya sato nissedhaadisyaabhimaayH| artha-cAra asatya vacanoMmeM pahilA asatya vacana isa prakAra samajhanA cAhiye-astitvarUpa padArthakA nizva karanA yaha prathama asatya vacanakA bheda hai. jaise manuSyako akAlameM mRtyu nahIM hai, Ayupyake sthiti kAlako yahA~ kAla kahanA cAhiye. isa kAlase jo anya kAla usako akAla kahate haiM. zaMkA-manuSyako akAlameM mRtyu nahIM hai yaha kahanA satyahI hai kyoMki bhogabhUmike manuSyoMkA AyuSya vipa zakhAdise kama hotA hI nahIM ataH unako akAlameM maraNa nahIM hai yaha kahanA yogyahI hai. usara-nara zabda sAmAnyavAcI honese saMpUrNa manuSyoMkA vAcaka hai. isa liye akAla maraNa nahIM hai aisA kahanA ayogya hI hai. kitane karmabhumIke manuSyoM meM akAla mRtyu hai usakA yahA~ niSedha kiyA hai. ataH akAlameM manuSyoMko maraNa nahIM hai yaha kahanA satpadArthakA-vidyamAna padArthakA niSedha karanevAlA honese avazya asatyahI hai. 164 PAARE Page #983 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa 6TREET - ahavA sayabuddhIe paDisedho khettakAlabhAvahiM // avicAriya Nasthi iha ghaDotti jaha evamAdIyaM // 825 // kolIti gadbhute dravyAdInAM catuSTayam // apolocya yatmoktamabhUtodbhAvaka jimaiH / / 836 / / vijayonyAH-athavA vidyAdavuddhAra paDisadhe zakAlabhAvahiM avinAriya bhAvamiti zeSaH / mvadbhayA kSetra kAThamAyabhAyamavicAryamANa atra nAsti idAnI na vidyate / zaklakRSNarupo na vetyanirUpya ghaTasya bhAva ithaM anana prakAraNa paridha ghaDo jA evamAdINaM nAsti ghaTa ityevamAdikaM / pato ghaTasya avizeSeNa asaMtavacanaM asAcanabhityudAhaggAmtaramidaM / artha--athavA dravya, kSetra, kAla aura bhAva ina apekSAoMse vicAra na kara yahAM ghar3A nahIM hai. ityAdi rUpa vacana apanI buddhIse kaha denA. abhiprAya yaha hai ki kisI apekSAse ghaTakI sattA hone para bhI ghaTa sarvathA nahIM hai aisA kahanA yaha bhI asatya vacana hI hai. jaisa kAlA ghara nahIM hai paraMtu gharameM yadi zvetaghaTa hai to ghaTa hai hI nahIM esA kahanA kaisA yogya hogA? kSetrakI apekSAsa eka kSetrameM ghaTa na hogA. to dUsare kSetrameM usakA sadbhAva hogA. paraMtu svakSeca parakSetrakA vicAra na karake ekadama ghaTa hai hI nahIM aisA kahanA asatya hI hai. vaha apane svarUpameM rahatA hai paraMtu svastrarUpakI apekSAse bhI nahI hai aisA kahanA. yaha asatya hai. mRtakAlakI apekSAse koI ghaTa na honepara vartamAna kAlakI apekSAse bhI usakI sattA nahIM mAnanA yaha kAlakI apekSAse niSadha karanA hai ityAdika pahile asatya ke udAharaNa haiM. jaM asabhUduSbhAvaNamedaM vidiyaM asaMtavayaNaM tu // asthi surANamakAle maccutti jahevamAdIyaM // 826 / / dvitIyaM tadvaco'satyamabhUtodAvana matam // astyakAle surANAM ca mRtyurityevamAdi yat / / 836 / / Page #984 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA bhAvAma: vijayodayA-jaM asamRnumbhAvaNamedaM vidiyaM asaMtavaNaM tu / yadasadubrAyana dvitIyaM asadacastasyodAharaNamuttaraM / adhi surANamakAle maccutti jayamAvIyaM / surANAmakAle mRnyurastItyevamAdikaM yA asadeva akAlamaraNamanenocyate ityasadvacanam // artha-jo nahIM hai usako hai kahanA yaha asatya vacanakA dUsarA bheda hai jaise 'devoMko akAla mRtyu nahIM haiM aisA Agama kahatA hai paraMtu devoM ko akAla mRtyu hai aisA kahanA. ityAdi rUpa asatyakA dUsarA prakAra hai. ahavA jaM umbhAvedi asaMtaM khettakAlabhAvahiM // avidhAriya asthi iha par3oti jaha zvamAdIyaM // 827 / / vijayodayA-athavAjaM umbhASedi yadvacanaM udbhAvayati / asaMtaM ghaTaM / kathamasataM? khesakAlabhAvahiM kSetrAMtara saMyaMdhitvena saMta rahasya ghaTa kAlAMtarasaMpaMdhena asIte anAmate yA asaMtaM bhAvAnarasaMbaMdhivena ruSNAvAdinA saMta / avidhAriya adhincArya itthaM sat itthamasat ini asti ghaTa ityevamadikaMsaryavAsniyamasApayatIni asahayane / / artha--athavA dravya kSetrakAlAMtarase ghaTa na hone para bhI binA vicAraka sarva dravyakSetrakAlApakSayA ghaTa hai aisA kahanA yaha dUsarA udAharaNa hai. jaisa eka koTarImeM ghaTa hai paraMtu dUsare koTharImeM na honapara bhI dUsare koTharI meM hai aisA kahanA. sapheta ghaTa hai paraMtu kAlAbhI hai aisA kahanA. para rUpase ghaTa nahI rahatA hai paraMtu usake gharUpama bhI vaha hai. aisA kahanA, vartamAnakAlameMhI ghaTa kI sattA honaparabhI bhUtakAlameM bhI thA aisA kahanA yaha saba amanya ke dUsare makArake udAharaNa hai| tadiyaM asaMtavayaNaM saMtaM je kuNadi aNNajAdIgaM // avicArittA goNaM arasotti jahevamAdIyaM // 828 / / tRtIyaM tadvacA'satyaM yadanAlocya bhASate / / padArthamanyajAsIyaM gau jItyevamAdikam / / 837 // vijayodayA-tadiya asaMtavayaNaM tRtIyamasavacanaM / saMta je kuNadi aNNajAdIgaM satkaroti anyajAtIyaM / aSicArittA goNaM assotti jaDeyamAvImA / azvamityevamAdikaM / sato balIpaItvAt azvatvaM asattasya pcnN| 15 Page #985 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA artha-eka jAtIke satpadArtha ko Aga jAgIkA suparahanA asAdhakA tIsarA maMda hai. jaise baila hai isakA vicAra na kara yahAM ghoDA hai aisA kahanA. yaha kahanA viparIta sat padArthakA pratipAdana karanese asatya hai. AzvAsa caturthamasatacanamAcale jaMbA garahivayaNaM je vA sAvajasaMjadaM bayaNaM // jaMvA appiyavayaNaM, asattavayaNaM cautthaM ca // 829 / / sAvacaM gaDhitaM vAkyamapriyaM ca manISibhiH // triprakAramiti proktaM turIyakamasUnRtam / / 838 / / vijayodayA-jevA garahivayarNa yadvA gardita bacanaM / je cA sAvajasaMjudaM vaSaNaM / yadvA sAcadyasaMyutaM vacanaM / jeza appiyayayaNa yahA apriyayananaM / tat cautthaM caturtha vaSarNa asaMtaSayaNaM asavacana // asatyakA cauthA prakAra kahane hai artha-jo nidhavacana bolanA, jo pApayukta bacana polanA aura jo apriyavacana bolanA baha saba cauthe prakArakA asatya vacana hai. teSu vacaneSu gativacanamAca kakarasavayaNaM NiguravayaNaM pesuNNahAsabayaNaM ca // jaM kiMci vippalAvaM garahivayarNa samArapeNa // 850 // karkarza niSThura hAsyaM pampaM pizunaM vacaH // IyAeramasaMbaMdha gAhana sakalaM matam / 830 // visyodayA-savaya karkazavacanaM nAma magaramiti phecidvadantyanye asatyamiti / Niharavayanika rakhacanaM / paMsuNNahAsavayarNa va paravoSasUcanAparaM vacanaM / paizUpavacanaM dvAsAvaI vacanaM / ja kiMci bipalAyaM yankivimala Page #986 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlApatA 168 Noorsa artha-karkezavacana- garvayukta bhASaNa ko karkazavacana kahanA cAhiye aisA koI AcArya kahate haiM. koI zaka vacanako karkazvacana kahate haiM. niSThura bhASaNa dUsaroMke doSa dilAnevAlA vacana upahAsakA vacana jo kucha bhI ghaTa karanA abhI bAcA bAka cAhejasA bolanA garhita vacana hI hai. vacanaM nirUpayati jato pANabadhAdI, dosA jAyeti sAvajjavayaNaM ca // avicAritA yeNaM gheNatti jahevamAdIyaM // 81 // prANighAtAdayo doSAH pravartate yato'khilAH // sAvato jJeyaM pavighAraMbhaparNakam // 84 // bijayozyA-jatto pANavadhAtrI dolA jayaMtIti yasmAdvacanAtoH prANayadhAtyo doSA jAyate / sAvavaNaM taM sAdhaM vacanaM tat pRthivIM khana / sahinI pItodakAMpanA pratya prasUnAni ucinu ityevamAdikAni avivA rittA avicArya kimevaM vaktuM yuktaM mameti / athavA doyo'nena vacasA nayati aparIdaya cora coroyamiti kathanaM / artha - jisa bhASaNa se prANihiMsA vagairaha doSa utpanna hote haiM aisA bhASaNa bolanA usakI sAvadya vacana kahate jaise isa jamInako khodo, isa bhaisane pAnI piyA hai aba isako pAnI se dho DAlo- puSpa toDo. ityAdika vacanoM ko sAvadha bhASaNa kahate haiM. merA bolanA yogya hai yA nahIM isakA vicAra na karake athavA aise bhASaNa sadoSa haiM yA nirdoSa haiM kucha vicAra na karake parIkSAke vinAhI kaha denA yaha saba sAvadha vacana hai. jaise corako yaha cora hai aisA kahanA paru kaDuyaM vayaNaM veraM kalahaM va jaM bhayaM kuNai // uttAsaNaMca hINamappiyatraNaM samAseNa || 832 / / hAsabhaya lohako happosAdIhiM tu me payateNa // evaM asaMtavaNaM pariharidavvaM viseseNa // 813 || AzvA 6 968 Page #987 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH avajJAkAramaM vairakalahatrAsavarddhakam / / aavyaM kadakaM jeyamapriyaM vacanaM badhaiH / / 851 // rAgadveSamadamodhalobhamohAdisaMbhavaM / / citartha vacanaM heyaM saMyatena vizeSataH || 12 // vijayodayA-hAsamaya-hAsthana, mayana, lobhena. dhina. propaMgatyevamAdinA kAraNena / pavaM asanavayaNaM etadamocana svayA pattaNa prayannena / parihagvidhvaM parihartavyaM / visa vizeSaNa || artha-marmaccheda karanevAle bhASaNako paruSa kahate haiM jaise tUM aneka doSoMse duSTa haiM. manako udvigna karane vAlI bhASAko kaTu bhASA kahate hai jaise tU niMdha jAtImeM paidA huA hai, ne dharma rahita pANI hai. ityAdi. vaira utpanna karanevAlA bhASaNa jaise gadhA hai, tarako kucha bhI jJAna nahIM haM. tara samAna mUrkha isa saMsArameM dasarA koI nahIM hai. ityAdi. jisase kalaha ho jAtA hai vaha kalahakAri vacana kahate haiM. manako trAsa pohocaMgA kleza hogA vaha vacana upAsanakara hai. dasaroMkI avajJA karanevAle zabda bolanA vaha hIlana vacana hai. jaise tumako dhikkAra ho. isa taraha apriya bacanakA saMkSepase varNana kiyA. hAsya, bhIti, lobha, krodha, dveSa ityAdi kAraNAMsa jo asatya bhASaNa kiyA jAtA hai he kSapaka ! usakA tUM prayatnase vizeSa tyAga kara. evamasadriyAvaM parihAryamupaviSya saspaSacanalakSaNabhuktAsacanalakSaNatayA varzayati tavibarIdaM sabbaM kajje kAle midaM saksie ya // bhattAdikahArahiyaM bhaNAhi ta ceva suyaNAhi / / 834 // viparIta tataH satyaM kAle kArya mitaM hitm| nirbhaktAdikathaM hi tadeva vacana zRNu // 843 // cijayodayA-tasbiyarI asAcana viparItaM / sanma sanya bhaNAhi bhaNa / kaje kArya zAnAcAritrAti zikSAlakSayo / asaMgamaparihAre pAsya vA sanmArgasthApanArUpe kAle / AvazyakAdIna kAlAdanyaH kAla ityakAlavAdamocyate / athavA kAlazabdena prastAya ucyate / midaM parimitaM vacanaM / sacisaNa ya bhavato jJAnasya viSaye pravRttaM vacanaM / bhaNAhi bhaNa / manAdikathAra hidaM bhaNAhi ta nedha ya supAhi bhaktacorastrIrAjamathAvirahitaM / taM ceva ya tathAbhUtameva 166 7 . Page #988 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA zrAvAsa vacanaM suNAdi thuNu / ayamayogyaM na pravIti etAvatA satyavataM pAlitamiti AzA na kAryA / pareNocyamAnamasavacanaM zRpavato mano'zubhatayA ca karmabaMdho mahAniti bhAvaH / asatya bhASaNakA tyAga karane ke liye Upara AcArya ne upadezakiyA aba matyavacanakA svarUpa kahate hai.. 4. alalya bhAna tine prakAra para kaha hai unake viruddha jo jo bhASaNa hai vaha 2 ha pakatuma bolo. jJAna, cAritrAdikoM kA upadeza denevAlA, asaMyamase parAthana karanevAlA, anya sAdhujanoMko samaya sthira karanetrAlA emA bhASaNa he kSapakA tuma colo. sAmAgika, pratikramaNa, vaMdanA stuti vagairaha AvazyakoM ke kAlake sivAya anya samayako yahAM kAla samajhanA cAhiye arthAta yogya kAla prasaMgako jAnakara pragaTa honevAlA aisa bhASaNako yahAM satyabhASaNa kahate haiM. aisA satya mASaNa he kSapaka ! tU mitahI vola. vaha bhASaNa bhaktakathA, rAjakathA cora kathA vagairaha vikathAoMse varjita honA cAhiye. aisA bhASaNa tU bola aura anyakA bhI vikathAvarjita bhASaNa suna. yaha vaktA ayogya bolatA nahIM hai etAvatA isane satyagrata pAlA hai aisA tUM mata samajha. vUsarekA asadbhASaNa sunaneparabhI mana meM azubha saMkalpa utpana hokara mahAnakarmabaMdha hotA hai aisA jAnakara dUsaroMkA asatya bhASaNa he vaSaka! tU mata suna. satyaccanaguNaM hRdaranirvANa khyApayati gAyottarA spaSTara jalacaMdaNasasimuttAcadamaNI taha Narassa NivvANaM // Na karaMti kuNaijaha atyanjuyaM hidamadhuramiyayaNaM / / 835 // narasya caMdana caMdracaMdrakAtamaNirjalam / / na tathA kurute saukhyaM vacanaM madha yathA // 855 . satyavacana meM hRdayako mukha denekA guNa hai isakA vivacana artha-pAnI, caMdana, caMdra, motI, aura caMdrakAMtamaNi ya padArtha logoMko utanA AnaMda utpanna karanema asamartha haiM jitanA AnaMda arthayukta hitakara aura madhura bhASaNa utpanna karatA hai. arthAt pAnI, caMdana aura caMdrAdikAsa bhI satyavacana jIvoMko adhika AnaMda detA hai. Page #989 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH mUlArAdhanA 971 na satyamityetApato pacanaM vaktavyaM, satyameSa sadeva vaktavyameva neti pravIti aNNassa appaNo vA vidhammie biddavaMtae kajje // jaM a pucchijjato aNNehi ya pucchio jaMpa // 836 // svakIye parakIya bA dharmakRtye vinazyati / ! svamapRSTo vadAnyanna pRSTa evaM sadA vada // 845 // vijayodayA-asya apaNo vApi anyasya Atmano vA dhArmikakArya vinazyati sati apTho'pi vRsstti| anatipAtini kArye pRSTa eca bada nApRSThaH // jo satya hai vaha bolanA cAhie aisA nahIM paraMtu satya hokara jo prANioMkA kalyANa karatA hai vaha bhASaNa bolanA cAhie yahI abhiprAya AgekI gAthAmeM kahA hai artha-dUsaroMkA athavA apanA dhArmika kArya naSTa hone kA prasaMga Anepara binA pUche hi bolanA cAhiye. yadi kArya vinAzakA prasaMga na ho to jaba koI pUchagA taba bolA, nahIM pachegA to bolanA nahIM. samanaM vadaMti risao rimIhiM vihidAu savva vijjaao| micchassa vi sijhaMti ya vijAo maccavAdissa || 837 // gadAMta RSayaH satyaM yadviyA nikhilAH kRtAH // tanmle syApi sidhyanti sarvadA satyavAdinaH / / 846 // vijayodayA-sacce ghavaMti risao satyaM vadaMti yatayaH / risIhiM vihidAmo yatibhirvihitAH sarvavidyAH / miccharasaci mlecchasyapi simaMti sidhyanti / vigjAo vidyAH / savvayAdissa satyavAdinaH // artha-RSigaNa satyabhASaNa karate haiM. RSiyoMne sarva vidyAyeM utpanna kI hai. jo satyavAdI hai aise mleccha ko bhI vidyAyeM siddha hotI haiM. Page #990 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH Na Dahadi aggI sacceNa paraM jalaM ca taM Na buDai // saccabaliyaM khu purisa Na vadi tikkhA giriNadI bi / / 858 // dayate na hutAzena na nimajjati vAriNi // dhanyaH satyayalopeto naro nadyApi noyate / / 847 // vijayogyA-Na uhadi abhI garaM na dahatyagniH satyena naraM / jalaMcatA yudhi jalaM ca tana nimjjyti|| savaliyaM satyameva balaM tadyasyAsti taM na yahati nAkarSayati / tiksA girinadIyi tImadhegA girinapi // artha-satyavAdI ko agni jalAtI nahIM. pAnI usako bone meM asamartha hotA hai. satyabhASaNa hI ji. sakA sAmarthya hai aise manuSya ko baDe vegase parvataparase kUdanevAlI nadI bhI nahIM yahA sakatI hai. sacceNa devadAvo Navati purisarasa ThaMti ya vasammi / / sacceNa ya gahagahidaM moeDa kareMti rakkhaM ca // 839 // vajhyA bhavaMti satyena devatAH praNamanti ca / / vimocayanti satyena grahataH pAMti ca sphuTam // 858 // vijayodayA-sayegA devadAoNamati satyena devatA namabhyaMni / purisassa Tasi ya vasammi purapamya ca vaze titi / gaha gahida maNa moera pizAca grahaNaM mocayani satyega / kati sazaMNa rakyaM ca kurvanti satyena grhaadirkssaa| artha satyake prabhAvase devatAyeM satyavAdI ko baMdana karatI haiM. aura usake vaza hotI hotI hai. satyake prabhAvase pizAca bhAga jAtA hai. aura satyake prabhAvase devatAye rakSaNa karatI hai. arthAta satyavAdIpara Aye huye saMkaTa dUra karatI hai, 982 mAyA va hoi vissassaNijja pujjo gurutva logarasa // puriso hu saccatrAdI hodi hu saNiyallaovva pio / / 84 / / Page #991 -------------------------------------------------------------------------- ________________ me AzvAsa mUlArAdhanA naro mAteva vizvAsyaH pUjyo gururivAkhile / / satyavAdI priyo nitya svabaMdhuriSa jAyate / / 819 // vijayodayA-mAdAya hodi yissassaNijjamAteva bhavati vizvasanIyaH / pujjo gurumya logarasa pUjyo gurucallokasya / kaH samavApI puriso satyavAdA puruSaH / pino ko sANapoya prayo vA pariva // artha-satyavAdI ke Upara loka mAtAke samAna vimAsa rakhate haiM. satyavAdI loka gurUke samAna pUjya samajhe jAte haiM. satyavAdI manuSya svajanake samAna lokoMko priya hotA hai. saccaM avagadadosaM vuttUNa jaNasta majjhayArammi / / pIdi pAvadi paramaM jasaM ca jagabissudaM lahai / / 841 // bhASamANA naraH satyaM labhate prIlimuttamAm // ghudhAnaMdakarI kIrti zazAMkakarasuMdarAm / / 850 / / vijayodayA-sacca bunUNa satyavacanamuktvA ! kohagbhUtaM? agadadosa doSarahitaM / va? jaNasta mahAyArammi aramadhya / pIdipAvani paramAM prIti hAmroni parAM / jasaM labhavi yazazca lamate / javismurda jagati pizrutaM / __artha-doparahita satyabhApaNa loka samudAyameM bolaneme manuSya utkRSTa Adarako prApta honA hai. aura ganama usakA yaza praSiddha hotA hai, 973 saccammi tabo saccammi saMjamo taha vase sayA vi guNA / / saJcaM NibaMdhaNaM hi ya guNANamudadhIva macchANaM // 842 // guNAnAmAlayaH satyaM matsyAnAmiva niirdhiH|| pramANamasti sasyena varjito'pi guNaH paraiH / / 851 // ghijayopayA saccammi tapo saphacammi saMjamI satyAdhArau tapAsaMyamo, zeSAca guNAHsaccaNigraMdhaNaM guNANaM sanyaM guNAnAM nibaMdhanaM / saccaM mandrANa udadhIva satyaM matsyAnAmudhiriSa / / Page #992 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA artha-satyake Azrayase tapa aura saMyamakI vRddhi hotI hai. isa satyakA AdhAra pAkara hI sarvaguNa apanI vRddhi kara sakate haiM. samudra jaise macchoMkA AzrayasthAna hai vaise saMpUrNa guNoMko satya Azraya sthAna hai, AzvAsaH sacceNa jage hodi pamANaM apaNo guNo jadi vi se Natthi / / adisaMjado ya mose Na hodi purisesu taNalahuo / / 843 / / saMpadyate guNAH satye saMyamo niymaapH|| saMyato'pi mRSAvAdI jAyate tRNato laghuH / / 851 // vilayodayA-sacceNa jage hodi satyena jagati bhayati / pamANa pramANaM / yadya yanyo guNo nAsti / atIva saMyato'pi satAM madhye tRNavallaghurbhavati mRpAvacananani gAvArthaH // artha-puruSameM satyaka sivAya anya guNa na honepara bhI sanyaguNasa hI yaha pramANa mAnA jAtA hai. mahAna saMyamI muni bhI satpuruSa ke samadAyameM asaragha vacana bolanese upapake mamAna tuccha hojAtA hai. hodu sihaMDI va jaDI muMDo vA Naggao va cIvaradharI / / jadi bhaNadi aliyavayaNaM vilaMbaNA tassa sA savvA / / 844 // muMDo jaTI zikhI namazcIgharI jAyatAM naraH / / vizaMpanAkhilA sAsya vitathaM yadi bhASate / / 853 // vijayodayA-hodu siiMDI bhavatu nAma zikhAyAn / jaDI muMDo yaa| nagnazcIvaragharo yA palIkaM cadani tasya sA sarcA visapanA || artha-manuSya zikhA rakhanevAlA ho, jaTA dhAraNa karanevAlA. ho, muMDana karanevAlA nama athavAcIvaradhArI, ho. yadi vaha asatya bolatA hai to yaha sarva usakI viTevanAhI samajhanI cAhiye. jaha paramaNNassa visaM viNAsayaM jaha va jovvaNassa jarA // taha jANa ahiMsAdI guNANa ya viNAsayamasaccaM // 845 // Page #993 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 kArAnA 975 kAlakUTaM yathAnnasya yauvanasya yathA jarA // guNAnAM viddhi sarveSAM nAzakaM vitathaM tathA / / 854 // vijayodayA -jaha paramaNNassa yathA paramAnnasya vinAzakaM vi yathA yA jarA yodhanasya, tathA jAnIhi ahiMsAdiguNAnAM vinAzakaM asalaM // artha---jaise utkRSTa amRtopama anako viSa naSTa kara detA hai. vRddhAvasthA tAruNyako naSTa karatI hai vaise yaha asatya bhASaNa ahiMsAdi guNoMko naSTa karatI hai. mAdAe viya beso puriso alieNa hoi ikkeNa // kiM puNa avasesANaM Na hoi alieNa satuvva // 846 // svamAturapya vizvAsyo mRSAbhASaNalAlasaH // zeSANAM kimu lokAnAM na zatruriva jAyate // 855 / / zatruriya || bijayA - mAdAra vi ya mAturaSyavizvAsyo bhavatyalIkena ekena puruSaH / zeSANAM punarna kiM bhavedIkena artha--Tha bolanevAle manuSyapara mAtA bhI vizvAsa nahIM rakhatI hai. phira isa eka asatya bhASaNa dIpase anya loka usako zatrusamAna kyoM nahIM gineMga aliyaM sa kiM pi bhaNidaM ghAdaM kuNadi bahugANa savvANa | adisaMkido yayamavi hodi aliya bhAsaNo puriso || 847 // ekenAsatyavAkyena satyaM hnapi hanyate // sarvatra jAyate nityaM zaMkito'satyabhASakaH // 856 // bijayorayA - aliyaM sa kiMpi bhaNiyaM sadapyukta alIkaM satyAni bahUni nAzayati / alIkavAdI puruSaH svayamapi zaMkito bhavati nitarAM // gA: 6 975 Page #994 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsa mUlArApanA karNAvatabhI dolAyamapara bhASaNa aneka cAra vAle hue satyabhASaNoMkA saMhAra karatA hai. asatyavAdI puruSa svayaM bhI manameM DaratA hai. zaMkAyukta rahatA hai. merA asatyabhASaNa yadi prakaTa hogA to merA nAza hogA aisI bhIti usake manameM utpanna hotI hai, appaccao akittI bhaMbhAradikalahaverabhayasAgA // badhabaMdhabhedaNANA sabve mosammi saNNihidA / / 848 // apratyayo bhayaM vairamakIrtimaraNaM kaliH // viSAdo matsaraH zokaH sarve'satyasya bAMdhavAH / / 857 / / AgAsarasanAchedasarvasvaharaNAdayaH / / ihAsatyena labhyate paratra narakAvaniH // 858 / / vijayoda-bhapao apratyayaH / akIrtiH, saklezaH, aratiH, phalaho, vairaM, bhayaM, zokaH, vadho, badhaH, manabhedaH, dhana nAsayamI doSAH sanihitA pavacane / artha- avizvAsa, arkAti, saklezapariNAma, tiraskAra, kalA ya, zoka, vadha, baMdha, svajanameM phUTa, aura dhanakA nAza aise pApa satyabhASaNase utpanna hote haiM... pAparasAgamadAra asaccavayaNa bhaNati hu jirNidA // hidaeNa apAvo vi hu moseNa gado basU NirayaM // 849 // kalilasyAsraghadvAraM vitathaM kathitaM jinaH / / niSpAro hi vasustena zritena narakaMgataH // 85 // vijayonyA-pApasyAgamadvAramiti ghanatyasatyaM jinaMdrAH / hRdaya arApo'pi mRSAmAtreNa amargato narapha ityAkhyAnakaM vAcyaM / artha-jineMdra bhagavAna asatya mApaNa pApa karmake Asaba daravAjeke samAna hai aisA kahate hai arthAda Page #995 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArAdhanA AkhAsaH asatya bhASaNa pApAnavakA kAraNa hai. idayameM pAparahita basu rAjA asatyabhASaNase narakameM calA gayA. paralogammi vi dossA te ceva havaMti aliyavAdissa // mosAdIe dose jatteNa vi pariharaMtarasa // 850 // asatyavAdino doSAH paratrApi bhavanti te / / muMcato'pi prayatnena mRSAbhASAdiSaNam // 860 / / bijayodayA-paralogammi ci DosA parabhave'pi doSAsta eva apratyayAdaya eva mvyliikvaadinH| yatnenApi paridarataH / kiM ? mosAdige dose mRSAdikAmdopAna / mRSA AdiyaghAM ste yAtApariyahANAM te mapAtayaH / atagaNasaM. paritarataH / ki ? mosAdigAmApAriharato'pItyarthaH doSa paralokameM bhI prApta ho artha-asatya bolanevAle puruSako avizvAsa vagaire doSa paralokameM bhI mApta hote haiM. asatya bhASaNa corI medhana, parigraha vagairaha pApoMkA tyAga karanepara bhI, paralokameM ina dopoMkA yaha puruSa kartA hai aisA mAnA jAtA hai. pamjanmameM bar3e prayatnase inakA tyAga karane para bhI ina dopoMkA usake Upara Aropa AtA hai. bhavatu nAma apratyayatvAdikA mRSAvAdasya doSAH karkazavacanAdinA parabhave isa cAya ke doyA rastrAcaSTa ihaloiya paraloiya dosA je hoMti aliyavayaNasta // kakkasavadaNAdINa vi dosA te ceva NAdavvA // 851 / / ye santi bacane'lIke doSA duHkhavidhAyinaH 11 ta eva kathitA jainaiH sakalAH karkazAdikAH / / 861 / / vijayonyA-dahalogiga dosA asmi agAni paratra ca ye doSA bhavati aTIkayAdinaH / karkazavacanAdInAmapi ta pava dopA iti vAtavyAH // asatyavacana bolanesa avizvAsa vagairaha doSa utpanna hote haiM paraMtu karkazavacanAdikase paramavameM athavA isa bhavameM konase doSa utpanna hote haiM ? isa praznakA uttara--- ranAPADARANAMATA 977 Page #996 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - AzvAsa: mUlArAdhanA artha-asatya bolanese ihapara lokameM jo doSa utpanna hote haiM ve hI doSa karkazavacanAdikase bhI utpanna hote haiM aisA samajhanA caahiye| -- 978 - upasaMhAragAthA edesi dosANaM mukko hodi aliAdivavidose // pariharamANo sAdhU tanvivarIde ya labhadi guNe // 852 / / asatyamocino doSA muMdhati sakalA ime / / tadvipakSA guNAH sarve labhyante budhapUjitAH // 862 // bhavabhayavicayanavitadhavimocI nirupmsukhkraajinmtraacii|| paramaM davayati kalilamazeSaM ghazathati muninutavacanavizeSam // 16 // iti satyam / / vijayodayA-pataMbhyA donabhyo mukto bhavani vyaLIkAdiyacane yopAnyaH parihAti sAdhuH / labhani nacina rIde tenApi doSapratipakSabhUtAnyatyayitAvAdiguNAn / pranyayaH, kIrtiH, asaMkaMdA, ratiH, kalahAbhAvaH, nirbhayanAdikazca / sc|| upasaMhAra gAthA artha-asatya bhASaNa, kazAdibhASaNoMke doSAkA jo tyAga karatA hai vaha puruSa ina doSAka pratipakSarUpI guNoMkI prApti kara letA hai. arthAt jagameM vizvAsa, kIrti, asaMklaza, kalahakA abhAva, nirbhayatA vagaraha guNoMkA usako lAbha hotA hai. satyamahAbatakA varNana huA. -- - --- - 578 vyAkhyAtha satyavataM sRtIyavataM nigadati- . mA kuNa tumaM buddhiM bahumappaM vA parAdiyaM ghettu // daMtaMtarasodhaNayaM kaliMdama pi avidiNNaM // 853 // Page #997 -------------------------------------------------------------------------- ________________ PereremergRNATAKATA AzvAsa mUlArAdhanA 979 bahvalpaM ca paradravyamadattaM mA grhiistridhaa|| pratasya dhvaMsane zaktaM detAnAmapi zodhanam / / 864 / / vijayodayA-mA kuNasu tuma burvimA kRthAratvaM buddhi / kIdazI parAdipa ghetuM parakIyaM vastu grahItuM / parakIyavastucizeSaNamAca-bahumappaM vA mahadalpa vA / alpadravyaparimANamabhidadhAti-daMtaMtarasodhaNagaM karidamettapi daMtAntarazuddhikAri tRNazalAkAmAghamapi / avidiNaM adattaM // acauryavratakA varNana artha-he kSapaka ! tuma dusaroMke dvArA nahIM dI gaI choTI gA moTI vastu kadApi mata grahaNa karo. jisame dAMtoMmeseM mala nikAlA jAtA hai aisI taNazalAkAmI grahaNa karanA yogya nahIM hai. jaha makkaDao dhAdo vi phalaM daNa lohiMdaM tassa // dUratthassa vi Devadi cittUNa vi jai vi chaMDedi !! 854 // dUrasthitaM phalaM raktaM yathA sapto'pi mrkttH|| grahItuM dhASate pRSTvA bhayo yapi mokSyati / / 865 / / vijayodayA-jA makaDamo yathA markaTo vAnaraH / dhAdo vi tRto'pi / daLUNa phalaM dRSTyApi phale / lohida raktaM / sassa dUratthassa vi DeyaDi dUrasthamapi phalamudizyolaMghanaM karoti / jadi vi ghintUNa ThaMDedi yari gRhItvA tyjti| artha-jaise makaTa-vAnara tRpta hokarabhI lAlaraMgakA phala dekhakara darase grahaNa karane ke liye dauDakara AtA hai. yadyapi vaha grahaNa kara usako choDa degA tobhI prathama lomayukta hokara use grahaNa karatA hai. dArzanti ke yojayati evaM jaM jaM passadi davvaM ahilasadi pAvid taM taM // savvajageNa vi jIvo lobhAicho na tipredi / / 855 // Page #998 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa: 68. tathA nirIkSate dravyaM yadyattattajjighRkSati // jIvastrilokalAme'pi lobhagrasto na tRpyati // 866 // vijayodayA---evaM jaM jaM passadi gavaM yatpazyati vyaM / taM taM pAbihilasadi / tattavyaM prAptumabhilapati / sacajaNa vi saNApi jagatA / lobhAiTTo jIvo Na timpedi jIvo lobhAriSTo na tRptyati // dArzantikameM UparakA Azaya saMghaTita karate haiM artha-vaise lobhI manuSya jo jo vastu dekhatA hai vaha vaha prApta kara lene kI icchA karatA hai. lobhavaza huA manuSya sarva trailokyakI prApti honeparamI tRpta hotA nahIM. DO jaha mAruvo pabahai khaNaNa bittharaDa abbhayaM ca jahA // jIvassa tahA lobho maMdo vi khaNeNa vittharai // 856 // yathA vivaddhate vAtaH kSaNena mathate yathA // prathate kSaNato lobhastathA maMdo'pi dehinaH 11 867 / / vijayokyA-jaha mAyabho paghaTTa yathA mArataH prbrddhte| khaNeNa kSaNena vittharadi vistINoM bhavati / abhayaM ca jahA yathA cALa / jIvassa jIvasya / taha tathA lobho maMvo'pi bhaNenaiva vistIrNatAmupayAti / artha--jaise maMda vAyu eka kSaNake anaMtara badakara vistIrNa hotA hai. athavA jaise AkAzameM megha prathama thoDe rahate haiM aura anaMtara bar3hate bar3hate sarva AkAza vyApta kara dete haiM evaM jIvakA lobha prathama maMda hotA hai naMtara kSaNase vistINa hotA hai. bAdhyasannidhimapekSya lobhakarmaNa udayo jAyate tasya lobhaH saMvarddhate tadavRddhau nAyaM doSa iti vyAca lobhe ya baDhide puNa kajjAkajaM Nage Na ciMtedi // to appaNo tri maraNaM agaNito coriyaM kuNai // 857 // pravRddhe ca tato lobhe kRtyAkRtyavicArakaH // svasya mRtyumajAnAnaH sAhasaM kurute paraM / / 858 // Page #999 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Ana 985 vijayodayA-- lobhe ya yadei puNa lobhe ca vRddhimupagate punaH / kajAkajjaM dhAro priSi kArye akArya ca na manasA nirUpayati / idaM kartuM yukaM na veti / to tataH yuktAyukta vicAraNAbhAvAt / appaNo maraNamapi agaNitA Atmano mRtyumadhya gaNayya | coriyaM caurya karoti / baMdIgrahaNaM, tAlodvAdanasaMprayezAdikaM ca / bhayaM mRtyoH kaSTataramavasthitamapi na gaNayati naravIrya pravRta iti bhAvaH // padArthoMkA sAnnidhya prApta karake jaba lobha karmakA udaya hotA hai taba lobha vRddhiMgata hotA hai. lobha baDhane Age likhe hue dopakI vRddhi hotI hai--- artha - lobha kI vRddhi honepara manuSya karane yogya athavA na karane yogya kAryakA manase vicAra hI nahI karatA hai athavA akArya bhI usako yogya jacatA hai. yuktAyukta vicAra ke naSTa honese jisase maraNa prApta hogA aisA bhI sAhasakarma karaneke liye udyukta hotA hai. corI karatA hai. corI karanese kArAgRha meM duHkha bhogatA haiM. zrImaMta varakA tAlA kholakara aMdara praveza karatA hai. mRtyukA kaSTatara bhaya upasthita honeparabhI lobhAviSTa manuSya kucha parcA nahIM karatA hai. na kevalamAtmana evopadravakAri caurya api tu pareSAmapi mahatImAnayati vipadamiti kathayati - sabdho ubahidabuddhI puriso atthe hide yaso vi // sattippahAraviddho va hodi hiyamaMmi adiduhido // 858 // sarvocya hRte dravye puruSo gatacetanaH // zaktividdha va svAnte sadA duHkhAyate tarAm // 869 // vijayodayA samyo uhabuddhI sarvo janaH upahitabuddhiH sthApita khitaH / athe vastuni evaM sthiti / Adideya sacco ci sarvo'pi jano badhe hate / atiduddido bhatIva duHkhito bhavati / kimiva satippahAraSiddho diye zaktyAkhyena zakoNa hRdaye vitta iva / corI karane se corakohI upadrava hotA hai aisA nahIM. anya logoMke Upara bhI usase bar3I vipatti AnI hai. artha - sarva lokoMkI buddhi dhanameM Asakta rahatI hai. isaliye aise dhanakA corakedvArA haraNa honepara unako maraNatulya duHkha hotA hai. hRdayapara zaktinAmaka zakhakI voTa laganepara jaisA duHkha hotA hai vaisA dhanaharaNa honese duHkha hotA hai. mAzvAsaH 6 981 Page #1000 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAhA .982 athammi hide puriso ummatto vigayaceyaNo hodi // maradi va hakkArakido attho jIvaM khu purisassa // 859 // draviNe ahilIbhUya mriyate'tha hRte naraH / / hAkAramukharaH kSimaM nRNAmoM hi jIvitam // 877 / / vijayodayA--asthamma hide atheM hate pareNAtmIye / puriso purussH| ummatto vigadacayapo hodi unmatto vicetano bhavati / cetanAvizeSe jJAnapIye cetanAzado ghartate naejJAno bhavatIti yAvat / anyathA caisamyasya vinAzAbhAcAt / / maradi va mriyata yA // arathe hakArakido ardhe hAravaM kurvan / yastho jIvaM khu purisassa puruSasya jiicitmrthH|| artha-dUsareke dvArA apanA dhana lUTA jAnepara manuSya unmatta arthAt pAgala banatA hai, jhAnarahita hotA hai, merA dhana merA dhana aisA bArabAra kahatA huA prANoMkA bhI tyAga karatA hai. isaliye 'dhana manuSyakA prANa hai' aisI jo lokokti jagameM pracalita huI hai usameM satyatA hai. - aDaIgiridarisAgarajuDAgi ati asthalobhAdo // piyabaMdha cevi jIvaM pi NarA payahaMti dhaNahedaM !! 86 // vizaMti parvate'mbhodhau yuddhadurgavacanAdiSu // tyati dravyalobhena jIvitaM bAMdhavAnapi / / 87 // ghijayodayA-ajuIgiridarisAgara araboM, darI, giri, sAgara, yuddhaM pravizanti arthalobhAt / priyAbaMdhana jIvitaM ca narA jahati dhananimittaM / sarvebhyo dhanaM priyatamaM yatastadArthanaH sarvaM tyajanti iti bhAyArthI maathaayaaH| artha--vanake lobhase manuSya jaMgala, parvata, samadra aura yuddha meM praveza karate hai. ghanake nimicase apane priyavadhuokA aura prANoMkA bhI tyAga karate haiM. priya bAMdhava aura prANoMme bhI dhana manuSyako atyaMta priya hai kyoM ki isake liye dhanArthI saboMkA tyAga karate haiM. atthe saMtammi suhaM jIvadi sakalataputsabaMdhI / / atthaM haramANeNa ya hiMdaM havadi jIvidaM tesi // 861 // 282 Page #1001 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA AdhA vidyamAne dhane lokA jIvanti sahapaMdhumiH // tasminnapahRte teSAM sarveSAM jIvitaM hRtam / / 872 // vijayodayA-pratya saMtarima suI arthe sati sukhaM / jIvadi sakalasaputsasaMbaMdhI jIvati saha kalarbhAyAbhiH, purbadhubhizca / artha haratA teSAM kalAdInAM jIvitameva kRtaM bhavati / ... ... artha-corake hRdayameM dayA, lajjA, dama, riyAsa regu nikAlahI karata hai. corako dhanake liye kucha bhI akartavya nahIM hai. arthAt ayaMta niMdya, aura krUra kAryabhI vaha dhanake liye karatA hai, --- -- -- - corassa patthi hiyae dayA ca lamjA damo va vissAso / / corarasa atthaherdu Natthi ya kAdavvayaM kiM pi 862 / / na vizvAso dayA lajjA santi caurasya mAnase // mAkRtyaM dhanalubdhasya tasya kiMcana vidyata / / 873 / / vijayodayA-corassa patthi hiyapa caurasta nAsti hadaye / dayA, lajjA, damo, vizvAso vA / caurasya nAsti akartavya kicit / aArthina iti bhaavaarthH| artha-dhanase iMdriyasukhakI prApti hotI hai. dhanase manuSya patnI, putra aura saMbaMdhI janoMke sAtha jI sakatA hai. aura yadi usakA dhana corane haraNa kiyA to usane usakA aura usake paranI putrAdikoMkA jIvita haraNa kiyA aisA samajhanA cAhiye. logammi asthi pakkho avaraItassa aNNamavarAdhaM // NIyallayA bi pakkhe Na hoti corika sIlassa || 863 // aparAdhe kRte'pyanna pakSe loko'pi jAyate // ghaMdhavo'pi na cArasya pakSe santi kadAcana // 871 / / vijayodayA-loyammi atthi pakkho loke'sti pakSo'yamaparAdhaM hiMsAdikaM kurvato baMdhayo'pi na pakSatAM H pratipadyate ye cauryakAriNaH // Page #1002 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [mAgAdhanA AzvAsaH artha--hiMsAdika anya aparAdha karane vAloMka pakSameM loka rahate haiM. paraMtu baMdhubhI corI karane vAloMke pakSame rahanA nahIM cAhate haiM. aNNaM avarajjhatasta diti Niyaye gharammi AvAsa // mAyA vi ya ogAsa // dei coriksIlassa // 864 // vitati janAH sthAnaM doSe'nyatra kate sati // steye punane mAtApi purupAtakavAyini / / 875 // vijayodayA-aNNa avarajAtassa anya aparAdhaM kurvataH badati svASAse avakAzaM / mAtApyavakAzaM na dadAti dhurAyAM pravRttasya // artha- anya aparAdha karane vAloMko loka apane gharameM Azraya dete haiM paraMtu loka to kyA corI karanevAle manuSyako usakI mAtA bhI Azraya detI nahIM. paravaharaNamedaM AsabadAraM khu ti pAbassa // sogariyavAhaparadArayehiM coro hu pApadaro // 765 // dravyApaharaNaM dvAraM pApasya parabhiSyate / / sarvebhyaH pApakAribhyaH pApIyAMstaskarI mataH 876 / / vijayodayA-garadathvaharaNameda paradavyApaharaNametat pApasyAnavadvAra budhati / zaukarikAta, myAdhAt, paradAraratipriyAnna cauraH pApIyAna // artha-paradanya haraNa karanA yaha pApa AnekA dvAra hai. muara kA ghAta karanavAlA, mRgAdikAko pakaranevAlA aura parastrI gamana karanevAlA inase bhI cora adhika pApI ginA AnA jAtA hai. sayaNaM mitta AsayamallINaM pi ya mahallae dose // pADedi coriyAe ayase dukkhammi ya mahalle // 866 / / 984 Page #1003 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .--. - mUlArAdhanA AzvAsaH AzrayaM svajanaM mitraM darAcAro malimlacaH // sarca pAsayate dope duSSame duryazasyapi / / 877 // vijayodayA--sayA mittaM baMdhUnmitrApi AzrayabhUtaM samIpasthaM ca mahati doghe baMdhavadhadhanAparaNAdike pAtapati caurya / mahasyayazasi dase ca nipAtayati / artha-corake jA svajana, mitra, aura Azrayasa rahanavAlaM anya lAgAMko bhI yaha cArI baDhe saMkaTameM girA detI hai. arthAt corake sAtha usake svajana mitrAdikAkAbhI loka bAMdhate haiM, unake avayava toDate haiM, unakA dhana chIna lete hai. bahI apakIrti aura duHkhameM girAte hai. baMdhavadhajAdaNAo chAyAghAdaparibhavakvayaM soyaM / / pAvadi coro sayamavi maraNaM sabvassaharaNaM bA // 867 // yacaM baMdhaM bharya rodhaM sarvasvaharaNaM, mRtim / / viSAdaM yAtanA loke taskaro labhate svayam // 878 / / vijayokyA-dhaMdhavadhajAvaNAbho baMdha, dhadha, yAtanAna, hAyAghAta, paribhayaM, bhayaM, zoka prAmoti / svayamapi boro maraNaM sarvasvaharaNaM yA // artha-avayava tohanA, bAMdhanA, aneka prakArase pIDA denA, parAbhava karanA ityAdika prakAroMse loka coroMko takalIpha dete haiM. zoka, sarvasvaharaNa aura maraNa ina duHkhoMko cora prApta hotA hai. NicaM diyA ya rattiM ca saMkamANo Na Nihamuvalabhadi // te tao samatA ubbiggamao ya micchato // 868 // zaMkamAnamanara nidrA taskarI jAtu nAzte // kuraMga iva vitrasto vIkSale sakalA dizaH // 879 // vijayodayA-Ni diyA va rati ca saMjhamAgo nityaM divArAtri zaMkAmAnaH na nidrAmupalamate cauraH / samaMtA. prekSata udvignahariNa iva / / Ganpam Page #1004 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArASatA artha-corake manameM dinarAta bhaya rahatA hai. usako bhayake mAre nidrA bhI AtI nahIM. vaha hamezA cAroM tarapha bhayayukta hariNake samAna dekhatA rahatA hai. AvAra saMdarakaMdapi saI succA parivevamANasavvaMgo // sahasA samucchidabhao ubbiggo dhAvadi khalaMto // 869 // AkarNya mUSikasyApi zabdaM zaMkitamAnasaH / / dhAvate sarcataH sadyaH svalansvamaraNAkulaH / / 885 / / vijayodayA-uMdara kadapi saI mUSakacalanakRtamapi zabdaM zrutvA prasphuratsaryagAdhaH | sahasotyabhayodvigno dhAvati 1 skhalampaye pre| artha-bhAgate hue mRSakakA arthAt cUhekA dhvani sunakara cora bhItIse tharathara kAMpane lagatA hai aura Darakara dauDane lagatA hai. daurate samaya gayaDIse girajAtA hai. dhatiM pi saMjamaMto ghettUNa kiliMdamecamavidipaNaM / / hodi hu taNaM va lahuo appaccaio ya coro bva / / 870 // adatte tuNamAtre'pi gRhIne saMyato'pi naa|| apratyayo yathA stanastRNato jAyate laghuH / / 881 / / vijayodayA-dharti pi saMjamato nitarAmapi saMyama kurvan / adattaM tRNamAtramapi gRhItyA tRpyavallaghurbhavati, apratyayitazvIra saca || artha-mahAn saMyama dhAraNa karake bhI sAdhu na diyA huA tRNamAtra bhI grahaNa karake corake samAna avivAsI bana jAtA hai aura tinake ke samAna halakA ho jAnA hai. paralogammi ya coro karedi girayammi appaNo basadi / / tivAo vedaNAo aNubhavahidi tattha suciraMpi // 871 / / Page #1005 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvA malArAdhanA 987 vidhAya puruSaH steyaM nArakI vasatiM gtH|| sahate vedanAstatra cirakAlaM sudAsahAH / / 882 / / vijayodayA-paralogammi ya coro karedi paraloke cauraH karotyAtmano narake vasati / kIharabhUto yatra narakeSu muciraM dIrghakAlaM pacyamAnaH tIvaSevanA anubhavati / artha-corIke pApase marakara cora narakameM jAtA hai, utpama hotA hai. aura dIrgha kAlataka pacatA huA tIna vedanAoMkA anubhava karatA hai. tiriyagadIe vi tahA coro pAuNadi tibbadukkhANi // pAeNa NIyajoNIsu ceva saMsarai sunirapi // 872 / / labhate dAruNaM duHkha stanamtiyaMggatAyapi / prApnoti prAyazaH pApo yonI nIcAmamA ciram / / 883 / / vijayodayA-timyigadI ti dahA tiryagganAyapi cauraH nApnoti tIvANi duHkhAni / prAyeNa nIcayogiyaya saMsarani suciramapi // artha-cAra pApakarmase pazugati meM janma lekara tIva duHkhoMkA dIrgha kAlataka anubhava latA huA bhramaNa karatA hai aura prAyaH nIca pazuome--athAta kuttA, suvara, gadhA ityAdikAma tathA vikalatrayAdika yonimeM bhramaNa karatA hai, mANusabhave bi asthA hidA va ahidA va tarasa NassaMti // Na ya se dhaNamuvacIyadi sayaM ca oladi dhaNAdo / / 873 // natve'hatA hUtA cArthAH palAyaMte'khilAH svayam // na cIyaMte prayatne'pi svayaM yAsyati vA tataH / / 881 / / vijayokyA-mANusabhaye vi manuSyamaye'pi tasya ardhA tazyanti hatA thA aSTatA thaa| na copayAti saMcaya dhanaM, tasya upacite'pi dhane svayaM talAdapayAti dhanAt // Page #1006 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 9.88 artha - manuSyamavameM bhI vaha cora janma lenepara usakA dhana pUrva pApakarmake udayase harA jAtA hai. athavA vaha daridrI ho jAtA hai. kitanA bhI prayatna karanese usake pAsa dhanasaMcita hotAhI nahIM athavA dhana saMcita honeparabhI vaha svayaM usase dUra calA jAtA hai. arthAt antarAya karmake upArjanase vaha ghanakA upabhoga le nahIM sakatA. paradavvaharaNabuddhI siribhUdI NayaramajjhayArammi | hovUNa hRdo pado patto so dIhasaMsAraM // 87 // zrIbhUtirmahatI prApya puramadhye viDambanAm || paradravrato dInaH pradIrgha vijayodayA - padavvaharaNabuddhI paradravyaharabuddhiH sigbhUidI zrIbhUtirnagaramadhye tADitaH mahatazca bhUtvA . dIrghasaMsAraM prAtaH // artha - paradravyaharaNa meM jisakI buddhi pravINa thI aisA zrIbhUti nAmakA brAhmaNa jo ki rAjAkA purohita thA vaha nagara meM pITA gayA aura mArA gayA. isa corI ke doSa se usane darghi kAlataka saMsAra meM bhramaNa kiyA. dattAdAnadoSAnupada isa yogyaM gRhANeti vyAcaSTe evaM save dosA hoti paradavvaharaNaviradarasa || tavivarIdA ya guNA hoMti sadA dattabhoissa || 875 // deviMdarAyagahavaidevadasAhammi uggahuM tamhA || uggahavihiNAdiSNaM gehasu sAmaNNAsAhNaye // 876 // ete doSA na jAyate paradravyavivarjane // tadvipakSA guNAH santi suMdarA vattabhojinaH // 886 // iMdra rAjagRhasvAmidevatA samadharmibhiH // bitIrNa vidhinA prAcaM ratnantritayavardhakam // 887 // AzvAsaH 6 988 Page #1007 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArAdhanA AzvAsa vimuMcate yaH paravittamaasA nirakSyimANaM sadRzaM mRdA sadA // ananyasAdhAraNabhUmibhUSitaH sa yAni nirvANamapAstakalmaSaH // 888 / / iti asteyam / / vijayovyA-devidA jAdA deteMdrANAyAM gRhAtIna, rASTrakUTAnAM, devatAno, sadharmaNA va priprii| upamahavihiNA adhapravidhinA / diNNaM dattaM / giNhamu gRhANa / sAmaNNasAiNaya dhAmaNyasAdharma jJAnasaMyamasya pA sAdhanaM / adarsa // ___AcAryane adacAdAnake-corIke doSa dikhAye aba yogya dI huI vastUkA tU grahaNa kara aisA Apakako upadeza karate haiM. artha-uparyukta doSa corIkA jisane tyAga kiyA haiM aise mahApuruSa meM nahIM rahate haiM. paraMtu usa mahApurupameM uparyukta dopoMke viruddha guNa utpanna hote haiM. diyA huA padArthakA upabhoga lenavAla usa mahA purupa meM acche acche guNa prakaTa hote hai. deveMdra, rAjA, gRhastha, rAjAdhikArI, devatA aura sAdharmika sAdhu inhoMne yogya vidhIse diyA huA, munipanAkI siddhi karanevAlA, jisase jJAnakI siddhi hogI aura saMyamakI vRddhi hogI esA padArtha he kSaSaka tUM grahaNa kara. AcArya mahAvatakA varNana pUrNa huA. kI siddhi hogA Apa saMyama kA pAdatoMne yogya vidhIsa diyA huA caturthaM vrataM nirUpayani rakvAhi baMbhaceraM adhyabhe savidhaM tu dhajjitA // pinacaM piappamatto paMcavidhe itithavaragge // 877 // abrahma dazadhA tyaktvA rAmAvairAgyapaMcake / / nivezya mAnasaM pAhi brahmacaryamanAratam / / 889 // vijayodayA-rakvAhi yabhaMvare pAlaya brahmacarya / abrahma dazaprakAramapi varjayinyA niyamApramattaH paMvavidha strIvairAgye // Page #1008 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA " AzvAsa 998 artha-he kSapaka : tU dasa prakArake abramoMkA tyAga kara, brahmacaryakA AcaraNa kara. hamezA brahmacaryake pAlana meM sAvadhAna rahanA cAhiye. aura pAMca prakArake strIvairAgyameM he kSapaka! tuma tatpara raho. vaya pAlayetyuktaM nadeva na jhAyate ityArekAyAM tayAcI jIvo caMbhA jIvammi caiva cariyA havija jA jadiNo / taM jANa baMbhaceraM vimukkaparadehatittissa // 878 // nirastAMgAMgarAgasya svadehe'pi virAgiNaH / / jIca brahmaNi yA caryA bagmacarya tadIyate / / 850 / / vijayodayA-jIvo baMbhA brahmazabdana jIvo bhaNyate / zAnadarzanAdirUpaNa baIte iti paa| yAtralokAkAzaM vardhate lokapUraNAsyAyAM riyAyA iti vA / jIvammi neva bahAyava caryA / jIvasvarUpamnataparyAyAnmaka paye nirUpayato vRttiyo / taM jANa jAnIhi / vamayariya brahmacarya | vimuttaparadahatittissa vimuktaparavehavyApArasya / / mUlArA yA brahmaNi svAtmani zuddhabuddhezcaryA pAradravyamucaH pravRttiH / tadbrahmacarya pratasArvabhaumaM ye pAMti te yAMti para pramodama // brahmacaryakA rakSaNa kara aisA Apane kahA parantu brahmacarya kA svarUpa kyA hai ? aisI zaMkAkA uttara AcArya dete haiM.. artha brahmacarya isa sAmAsika zabdameM jo brahma zabda hai usakA artha jIva aisA hotA hai, athavA bRha dhAtUkA artha vRddhigata honA yaDanA aisA hai. isa bRha dhAtUse brahma zabda siddha hotA hai. jJAna aura darzana rUpase jo vRddhiMgata hotA hai usako brama kahate hai. jIva ina guNoMse sRddhiMgata hotA hai isa vAste isako bama kahate haiM. athavA lokapUraNa samuddhAtameM yaha AtmA saMpUrNa lokAkAzameM apane pradeza pasAra kara baDhatA hai isa liye jIvako brama kaha sakate haiM. isa jIvakA svarUpa anaMta payoyAtmaka hai aisA samajhakara usake svarUpameM jo ramAmaNa hone kI kriyA usako brahmacarya kahate haiM. itaroMke zararimeM pravRtti karanA arthAt usake dehako AliMgana karanA vagaire kriyAoMse jo virakta huA hai vaha muni apane AtmAke svarUpakA-usake jJAna, darzana cAritra vagaira zuddha guNoMkA vicAra kara usameM hI tRpta hotA hai isaliye aise munikA brahmacarya vizuddha hotA hai. 950 Page #1009 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAyAma mUlArAdhanA 996 manasA vacasA zarIreNa parazarIragobarabyApArAtizayaM tyaktavataH parAvidhAnAtyAgAt dazavidhaM brahmacarya bhavatIti vaktukAmo brahmabhedamAcaSTe-- ijitrisyAbhirAlo bahiniyaloNiyarasasevA // saMsattadavasevA tadidiyAloyaNaM ceva // 879 // vijayovyAdasthivisayAmilAso strIsadhino ye iMdriyANAM viSayAstAsAM rUpaM, tadIyo'dhararasaH tAsAM vakAmaco gaMdhA, tAsAM kala gItaM, hAso, madhura banA, sRsparzazca tatra abhilASaH / AtmA svarUpaparidhAnaparipatilakSaNaM brahmacarya vahatIti AtmA brahma tato'nyo pAmalocanAzarIragato rUpAdiparyAyaH so'Sa bhaNyate'grahAzameva tatra caryA nAmAbhilASapariNatiH / yasthivimokyo mehanavikArAnivAraNa / paNidarasasavA ghRNyA. hArarasasevanA / saMsattadavasevA khIbhiH saMsaktAnAM saMvadAnAM zayyAdInA sevA tadaMgasparzavadeva kAminAM tanuzAptavyasparzo'pi prIti janayati / tadidiyAloyaNa ceSa tAsa gharAMgAvalokana ca // kiM taddAvidhaM brahma yatparityAgAcadvilakSaNaM dazaprakAraM brahmacarya bhavatIti jijJAsAyAmabrahmabhedAndaza gAthAyena nirdizati mRdArA isthivisayAmilAso strINAM saMbaMdhinI ye viSayA iMdriyANAM gocarAH khiyAH sundaraM rUpaM, tadhararasa statsurabhimukhazvasitAdigaMdhastatkalagItahasitamadhuramanmanavacanatatkucAdisparzazcaiSu abhilAyo grahItumautsukyaM / basvivimokkho liMgavikArakaraNa / paNidarasasevA vRSyadravyarasopayogaH / saMsattadavasevA strIsevitazayyAvastrAgupabhogaH kAminItanumparzavakAminAM tatsaMyuktadravyasparzo'pi hi prAtimutpAdayati / tadidiyAloyaNaM strIvarAMganirIkSaNa // manase, vacanase aura zarIrase parazarIrake sAtha jisane pravRtti karanA choTa diyA hai aisA muni daza prakArake abrahmakA tyAga karatA hai. taba vaha daza prakArake brahmacaryokA pAlana kara sakatA hai. graMdhakAra anajhake dasa prakAraoNkA varNana karatA hai artha-strIsaMbaMdhI jo iMdriyoM kA viSaya haiM unakI abhilASA karanA arthAt unakA sauMdarya, unakA adhara rasa, unake mukhakA gaMdha, unakA manohara gAyana, haMsanA aura madhura bhASaNa, tathA unake zarIrakA mRdusparza inakI abhilASA karanA. yaha anAma hai. AtmAke zuddha svarUpako jAnakara usameM pariNati karanA arthAt prazasa karanA brahmacarya hai. isa brahmacarya ko dhAraNa karanevAle AtmAko prama kahate haiM. isa brajhase viruddha jo khIke zarIrake rUpAdi / Page #1010 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 992 paryAya unako abrahma kahate haiM ese abramameM caryA karanA arthAt abhilApA karanA yaha agramacarya hai. mazviAsaH 2 batthiAya mokyo-apane iMdriyameM vikAra honA, arthAt apane liMgameM vikAra honA yaha sthira aura II haha honA. 5 vRSyarasasevA-jisase zarIrameM cala baDhegA, vIryavRddhi hogI, aisA AhAra aura ese rasoMkA sevana karanA. saMsaktadravyasevA-viyoMke zayyA vagairaha padArthoMkA sevana karanA-upabhoga lenA. strIke zarIrakA sparza jaise kAmiyoMko prIti utpanna karatA hai vaise unake zamyAdika padArthoM kA sparza bhI kAmioMko harpa utpanna karatA hai. 5 tAridigAlocana---pariyAka suMdara aMgokA avalokana karanA. sakAro saMkAro adIdasumaraNamaNAgadamilAse / / ibisayasevA vi ya abbabhaM dasavihaM edai // 880 // gadya-strIrupAyabhilASaastimokSaNavRSyAhArasevanatatsaMsaktadravyAnurAgatadvarAMganirIkSaNasatkArasaMskArAdaratAtItaratasmaraNAnAgatAbhilaSaNeSTa viSayaniSevaNasvarUpaM dazavidhamanbrahma matavyam // 891 // vijayodayA sakAro satkAraH sanmAnanA / satra tanurAgapratitaH saMkAro saMskAraHtAsAM vanamAlyAdibhiH / adIdasumarapAM atItakAlavRttiratikrIDAsmaraNaM / bANAgadabhilAsA bhaviSyati kAle evaM tAbhiH kIr3o kariSyAmi iti spamilASaH / yisayasevA vi yAviSayasabApi ca / adharbha dasavidha padaM bhAmA dazaprakAramAhItat / akSINarAgasya padabyopayogAdAgavatI bhavataH / tena savasyozyogaH, paradrapAlayana, zAnazraddhAnamiti vItarAgatAdiSu caraNa brahmacarya tato'syadidaM vazavidhamanamheti nirUpitaM / / / mUlArA-sakAro pUjA / sammANo praaNbraabhrnnaadhupcaarH| adIvasumaraNa atItakAladhRttasaMbhogasmaraNaM / aNAgadabhilAso bhaviSyati kAle tAbhiH saIvaM kriivicyaamiityevmaadimnorthH| chuSisayasevA manovAMchitasaudhodhAnAyupayogaH / tathA cAbocAma dharmAmRte mA rUpAdirasa pipAsa surazA mA bastimokSaM kRthAH / / dRSyaM zrIzayanAdikaM ca bhaja mA mA dA parAMge shN|| Page #1011 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AmAsa 993 mA zrI satkRha mAtra saMkhaka rasaM vRttaM smara smArya mA // vaya'nmekacha juSasva meSTaviSayAn dvipaMcadhA brahmaNe / / dazavidhamapyanA mumukSuNAtyatApakAratvAtyAjyamityupadeSTuM tahopAnAha artha-satkAra-striyoMkA satkAra karanA sammANo-unake dehapara prema rakhakara vastra, mAlA vagairaha padArthoMse unakA satkAra karanA. unako alaMkArAdika padArtha arpaNa karanA. atItasaraNa-bhUtakAlameM kiye hue ratikrIDAoMkA smaraNa karanA. anAgAmilApa-bhaviSyakAlameM unake sAtha aisI 2 ratikrIyA karUgA aisI abhilASA manameM karanA, iSTaviSayaseSA --manovAMchita sIdha, udyAna vagairahakA upayoga karanA. jisake rAmabhAva mabala haiM aise puruSa ke paradravyoMke sevana se rAgadveSa prabala hote haiM. jJAna, zraddhAna, aura vItarAgatA ityAdikoMmeM pravRtti karanA amacarya hai. isase viruddha abajhake dazaprakAra kahe hai. evaM visaggibhUdaM abbabhaM dasavihaMpi NAdavvaM / / AvADe madhurambhiba hodi vivAge ya kaDuyadaraM // 881 / / ApAse madhuraM ramyamabahma dazadhApyadaH // vipAke kA heyaM kiMpAkamiSa sarvadA / / 812 // vijayotyA evaM visaggibhUrva viSAgninA sazaM ztavabrahma yazaprakAraM hAtabhya / bhApAte madhuramiSa bhavati vipAke tu kaTukatamaM / mUlArAdhanA--visampibhUrda tripabadabhiyata saMtApamohImaraNAvikaraNAt / ASAde ApAte sevopakrame / vivAge bipAke viramaNakSaNe / kaDugadaraM atyaMtadustyajatvAdatikaSTam // artha--yaha daza prakArakA abrahma vie aura anike samAna hai esA samajhanA cAhie. yaha abrahma prArambha meM bahA miSTa mAluma hotA hai parantu anta meM atyaMta kaDavA hai. Page #1012 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AdhAra RATARA / strIviSayo rAgo'brahma sa ca tatpratipakSabhUtavairAgyena nAzayituM zakyata iti matyA vairAgyopAyakathanAyA bare kAmakadA isthikadA dosA asucittabudrusevA ya // saMsaggIdosA vi ya karaMti itthIsu veraga // 882 // doSAH kAmasya nArINAmAzIcaM vasaMgatiH // saMgadoSAzca kurvati strIvairAgyaM tapasvinaH // 853 // vijayodayA-kAmakadA sthikadA kAmakRtAH strIkRtAca doSAH / azucitva, vRdaseSA, saMsargadopAva kurvanti strISu vairAgyaM // strIviSayarAgalabhaNamabrahma zrIvairAgyAtmakatatpratipakSabhAvanASaSTabhAniSThApayituM zakyate iti strIvairAgyopAyapaMcakamuptaratra prabaMdhana prapaMcayitumAdau tadudizati mUlArA0-kAmakayA phaMdarpaNa nirmitAH / dosA aparAdhAH / puMso'vakArA ityarthaH / asucina amedhyatvaM dehasya / buTTaseghA jhIlaghuddhAnAmupAsanA / saMsammIdosA svIsAMgatyakRtApakArAH / ete paMcataye bhAgyamAnAH strISu vairAgyaM janayanti / moka: kAmAMganAMnAsaMgadopAzIcAni bhAvayana // kRtAvasaMgatiH zrIpu virakto prala bRhayA // evamupakSepagAdhAH pad // strIviSayake rAgabhAvako abrAna kahate haiM yaha isake pratipakSabhUta vairAgyase naSTa hotA hai. aisA samajhakara vairAgyake upAyoMkA AcArya kathana karate hai. (artha-kAmadopa, svIkRta dopa, zarIrako apaztritA, padoMkI mevA, aura saMsagadoSa ina pAMca kArapAseM khiyAmeM vairAgya utpanna hotA hai.) kAmakatadopanirUpamA uttaraNa prayoga kiyo jAtraiyA kira dosA ihaparaloe duhAvahA hoti / / san vi Avahadi te mehuNasaNNA maNussassa // 883 // 104 Page #1013 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzrAma: 995 dRzyate bhuvane doSA yAvanto duHkhadAyinaH // puruSasya kriyante te sarva maidhanasaMjJayA / / 894 / / ghijayodayA-jAdiyA kira dosA ityAdinA yArthataH kila unmasya / duDhAbaddA duHlAvahA bhatrati doga hiMsAdayastAsarvArapi Avahati maithunasaMjJA manuSya sya / kAmadopAngAthApaMcapaMcAdAtottarabaMdhana vyAcicyAyugadI tallAmAnyasaMyamAthAgAhamUlArA-dosA hiMsAdayaH / AvahAda karoti / mehuNasaNNA yonyAdau raMtumicchA kAma iti yAvatra : kAmakRta doSoMkA varNana AcArya vistArase kata hai artha--- ihaloko aura paraloka meM jitane duHkha denevAle hiyAdika doSa utpanna hotA hai ya gaya kAma saMtrAsa athIta mathuna kI icchAma utpanna hone haiM. Pawar macAyA / kAmAdurola dhyAya soyadi vilapadi paritappadIya kAmAduro visIyadi ya // ratidiyA ya gidaMNa lahadi pajjhAdi vimaNo ya // 884 // dhyAyani zocati sIdati roditi, valgati bhrAmyati natyati gAyati / klAmyati mAdhati rukSyati tuSyati, jalpati kAmayazo vimanA yahu // 55 // sthiyate vidyate tapyate mudyate, yAcate sevate modate dhaavte|| muMcate gauravaM gAhate lAparva, kiM na mayoM vidhata mnojaaturH|| 896 // vijayokyA soyadi vilapadi zocate, bilapati / paritapyate / kAmAturo visIyavi ya kAmAturo vipIdati ca na vinaM nihAM na labhate / pasAdi ghimagarako bhavati / / kAmAta idamidaM karotIti prabaMdhenAbhidhatte mUlArA0-soyadi zoka yApti / vilavadi bilApaM karoti / visIdadi visUrayati / pajamAdi prabaMdhana smara tISTaniyaM, vismarati yA dharmAdikam / artha-kAmase pIDita manuSya zoka karatA hai, rotA hai, pazcAttApa karatA hai aura khimna hotA hai. usako NEWS Page #1014 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAra senA rakhIkA hI tada karatA hai. aura kalyANakAraka dharmako dinameM aura rAtameM mAtA AtInahI bhUla jAtA hai. smRmi: mRlArAdhanA 4 sayaNe aNe ya sayaNAsaNe ya gAme ghare va rapaNe vA / / kAmapisAyaggahido Na ramadi ya taha bhoyaNAdIsu // 885 // Asane zayane sthAne nagare bhavane vane // svajananyajane kAmI ramate bhAstacetanaH / / 897 // vijayodayA-sayaNe jaNe ya rakhajane, parasane, zayoM, bhAsane, grAme, gRhe, araNye, bhojanAdhikriyAsu ca na ramate kAmapizAca gRhItaH // mUlArA0- sagaNe svajane / jaNe parajane // artha-kAmAtura manuSya, apane saMbaMdhI janoMmeM, athavA parakIya logoM meM, tiSThatA huA hamezA khinnahI rahatA hai. gAmameM, gharameM, araNya meM, aura bhojanAdi kriyAoMmeM bhI usakA mana khuza nahIM rahatA hai. usako hamezA kAmarUpI piMdyAca satAtA rahatA hai. mA kAmAdurasma gacchadi khaNo bi saMvaccharo ba purisarasa // sIdati ya aMgAI hodi a utkaMThio puriso // 886 / / na rAmro na divA zete na bhuktaM na sumbAyate / / daSTaH kAmabhujaMgena na jAnAti hitAhita / / 898 / / kAmAkalitacittasya maSToM vatsarAyate // sarvadotkaMThamAnasya bhavanaM kAnanAyate // 899 // vijayodayA-kAmAturassa gachavi khaNo vi kAmavyAdhitasya gamchati kSapo'pi / sazsara iSa aMgAni ca sIdati / bhavasyutkaMThitazca puruSaH / / 996 Page #1015 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAcAsaH mUlArAvanA 997 mUlArA-uThiyo iSTakAminI pratyutyukaH / artha-jo manuSya kAmapIDita huA hai usako eka kSaNa bhI vaSake samAna bhAsane lagatA hai. usake saMpUrNa aMga kA hote hai. aura vaha kisIkI mArgapratIkSA kara rahA hai aisA dikhatA hai. athAt utkaMThitasA dIkhatA hai. arthAta priyasIkI utkaMThAse vaha vyAkula hotA hai. / tand pANidaladhAradagaMDo bahuso ciMtedi kiM pi vINamuho / sIde vi NivAijai vebadi ya akAraNe aMga // 887 // hastanyastakapolo'sau dIno dhyAyati saMtatam / / prasthipati tuSAre'pi kaMpate kAraNa vinA / / 900 / / vijayodayA-pANivalayaridagaDo pANitaladhRtarga, bahuso ciMtevi bahuzadhitAM kroti| kimapi dInamukhaH // zIte'pi khicate / bepatte ca aMgaM kAraNamamyavaMtareNa / mUlArA-pANidaladharidagaMDo istavalanyastaphapolaH / NivAijadi prasviti / / artha-kAmarUpI rogase pIDita huA manuSya apanA gAla hAthake Upara rakhakara dInamukhase atizaya ciMtAyukta hotA hai. isa ciMtAse ThaMDIke dina meM bhI usake sarva avayava khadAse gIle hote hai. aura usake avayava binA kAraNake thara thara kAMpane lagate haiM. bhIti athavA ThaMDI graha avayava kaMpake lie kAraNa haiM. paraMtu inake cinA bhI isake avayaca kaMpane lagate haiM. kAmummatto saMto aMto Danjhadi ya kAmaciMtAe / pIdo va kalakalo so radaggijAle jalatammi // 888 // artygnishikhaajaalaijvlnirnivaaritH|| sontarvidasyate pItaistaustAnadravairiva / / 901 // vijayodayA-kAmummatto kAmonmattaHkAmardhitayA ciraM dhyte| pItatAnava iv| araspandIlAsu jvltiissu| 997 Page #1016 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArApanA mUlArA-saMto san / kalalaye agnitAmatAmAditrave / aratyagnijAle pItAgnitaptatAmradraya ivAntavalati sati kAmaciMtAbhirviziSTaH san kAmamahAviSTaH puruSaH paritapyate / iti padaghaTanA / uktaM ca kAmonmatto bhavazcice ciMtAbhirdahyate nrH|| aratyagnau jvalatyuccaista tAmradrayo yathA / / mUlArA-bayaNapahicattikusalattaNaM bacanapratipattivAkpATavaM / kuzalatvamarthanaipuNaM bacanapratipattau vAgupanyAse prAvINyaM vA / satthapahadA zAstrakSuNNA / tikkhA tIkSNA / / artha-kAmavedanAse manuSya unmatta hokara ciMtAme hambha hotA hai. jaise zamI tapAhuA tAMbekA molA jalatA hai vaisA yaha kAmIpuruSa kAmaciMtAse aratirUpa agrAmeM hamezA jalatA hai. SANSKRIT kAmAduro Naro puNa kAmijate jaNe hu alahaMto // dhattadi mariMduM bahudhA maru pavAdAdikaraNehiM // 889 // maMdAyate matiryAti sadyo bacanakauzalaM // madanena jvareNeva bAdhitasya vitApinA / / 902 // kAmyamAnaM janaM kAmI yadA na labhate kudhIH // mumUrSati tadodvigno nagaprapatanAdibhiH // 903 // vijayodayA-phAmAduro kAmAnurI naraH / svAbhilarita ane alamAna caSTata yahudhA martu / parvatodadhinipAtana tarazAkhAvalaMbanana, agnipravezAninA vA || mulArA-ghattadi ceSTate / gopati vA / maruSpavAdAvikaraNehi giriprapAtAzupAyaiH / ukta ca kAmyamAnaM janaM kAmI yadA na labhate kudhIH // mumUrSati tadodvigno jagaprapatanAdibhiH / / . artha-kAmAtura manuSya ko apanA miya manuSya na milanesa arthAta usako iSTa strI kI prApti na honese Page #1017 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA vaha parvataparase girakara marane kI icchA karatA hai. samudra meM praveza kara prANa denA cAhatA hai. jhArakI zAkhAmeM phAMsI lagAkara maranA cAhatA hai aura agnipravezAdika se prANatyAga karanekI icchA karatA hai. AzviAsaH - 959 saMkappaMDayajAdeNa rAgadosacalajamalajIheNa / ' visayabilavAsiNA radimuheNa ciMtAdirAseNa / / 89. / / saMkalpAMhakajAlena viSayacchidradhAsinA // rAgadvaSadvijilena vRddhacilAmahAkrudhA / / 501 / / vijayodayA-saMkapDayajAveNa saMkalpAMjaprasUtena / rAgavepannalayamalajihvena / viSayacilavAsinA ratimukhena citAtiroSeNa // galArA-saMkApa iSTAMganAdarzanAcA pratyutkaMThAgarbhAvyavasAyaH / jamalaM yaM / vitAdiroseNa iSTAMganAguNasamarthana tahopapariharaNArthavicArAtmaciMtanAtikodhana / / artha-yaha kAmarUpI sarva saMkalpa rUpI aMDase utpanna hotA rAga aura dveSa aimI do jihA usako hai. yaha vipayarUpI bilameM rahatA hai. viSayAsakti hI isakA mukha hai, aura yaha ciMtArUpa ropase yukta hai. kAmabhujageNa daTTA lajjANimmogadappadADheNa // NAsaMti NarA avasA aNeyadukkhAvahabiseNa / / 851 // dRSTakAmabhujagena lajjAnirmokamocinA / / varpadaMSTrAkarAlena rativaktreNa nazyati // 905 // vijayodayA-kAmabhujageNa kAmasarpaNa / lajjAsvanimocanakAriNA, darpadaMraNa daza anekaduHsvAvadadhiSaNa narA nazyanti / mUlArA-sajjANimbhoga lajaiva nirmokaH kaMcuko yasya mocyatvAn / lajAnirmokamocinetyarthaH / aNegaduksapagaSiseNa anekaduHsvAtmakaviSeNa // Page #1018 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlArAdhanA artha-yaha kAmarUpI sarpa lajjArUpa kAMcalIkA tyAga karatA hai. unmattatArUpa dAdase yaha mahAbhayaMkara || dIkhatA hai. aisA yaha sarpa japa daMza karatA hai taba aneka duHkharUpI viSa manuSya vyApta hokara naSTa hote haiM. AcAma: . 6 Dotos AsaraviNa avaruddhassa vi vesA ivati sa // sakSeti pugobhemA kAmamubaMgAmasvasta / / 899 // AzIviSeNa daSTasya sagAH zarIriNaH // / vaSTasya smarasapaNa jAyateza siMhalaH // 906 // vijayodayA-AmIdilamA: AzIvideza manAyA ipasyApi maSa vegA bhavanti / kAmabhujaMgena daSTasya dazavagA bhavanti / mUlArA--AmIviseNa srmaaprpyaa| avarakarUpa varUpa / begA vissokaa|| samana // basathA "pUDhe ekadA kele juSTaM isasIsamAsyasak // vApatA nevavakAdau sarpantIva ca kITakAH // dvitIye granthayo bege tRtIye murddhagaurava // hamodho dezaviSledazcaturthe chIvana kamiH / / saMdhivizleSaNa taMdrA paMcame parSabhedanam kAhI hidhamA ca pAhepIlA gAvagauravam // acchoDaviSAkoDatIsAra: prAdhya sukaM tu saptame / / dhAkalImaMghaH savitA niyanam // artha-jisako sarpa daMza karatA hai usa mamuSyako mAra viSavega utpanna hote haiM. arthAta sarpake viSase usa manuSyako sAta avasthAyeM kramase prApta hotI haiM. paraMtu kAmarUpI sarpake daMzase manuSyako dasa avasthAoMko bhoganA paDatA hai. Page #1019 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsa mUlArAdhanA 1001 tAmvazApi vegAnkameNa varzayati-. paDhame soyadi vege,daI ta icchade vidiyavege // .. hissasadi tadiyavege. Arohadi jaro cautthammi || 893 // zocati prathame dhege dvitIye tA dikSate / / tRtIye migasicaLagAyata / / || vijayodayA-paDhame soyadi yene prathame vege zocati / dvitIye dhege sa taM draSTamicchati / niHzvasiti ca tRtIye yaMge / Arohati jvarazcaturthe vege / / ke te dAvegA ityatra gAthAtrayamAD-- mUlArA-paSTam / una daza vegoMkA varNana kamase AcArya karate haiM artha--kAmayegakI pahilI avasthAmeM vaha kAmI puruSa zokayukta hotA hai. dusarI avasthAma iSTa strako dagbanekI icchA karatA hai. tIsare vegameM dIrgha zrAsAMcyAsa karanA hai. cauthe vegameM usako jvara caDhatA hai. PAAAAAPurseAns TOSRASPARAMATTATRAPATAR-R RB Dajhadi paMcamakeMge aMgaM chaThe Na rocade bhattaM / / mucichajjadi sattamae ummatto hoi ahamae // 894 // dAte paMcame gAtraM bhakaM paThena rocate // prayAti saptame mUrchAmunmatto jAyate'STame / / 908 // vijayodayA-umavi paMcamavege paMcamavege vadyate / bhaktAruciH paThadhege | saptamage mUharSati / unmaso bhavatyaSTame // mUlArA-paSTam / .... artha-pAMcave vegameM usake aMgameM dAha utpanna hotA hai. chaThe vegameM usako anAdikoMmeM aruci utpama | hotI hai. sAtave vegameM yaha mUJchita hotA hai. AThave vegameM usako unmatAvasthA prApta hotI hai. 126 Page #1020 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA mAyAmA 1003 pavame Na kiMci jagadi dasame pANehiM muccadi sadadho // saMkappavaseNa puNo vegA tivvA va maMvA vA // 895 / / na votta nabame kiMcidazame mucyte'subhiH|| saMkalpatastato vegAstIbA maMdA bhavaMti vA / / 909 // vijayodayA-navame nAtmAnaM vetti / dazame dhege prANacimucyate / mavAndhasya saMkalpayazena punastImA maidA vA bhavanti gaaH| mUlArA-mabaMdho kAmAMdhaH // artha navave vegameM vaha apane ko bhI jAnatA nahIM hai aura dazameM vegameM vaha prANa choDa detA hai. ye dazabaMga saMkalpakI jaisI tIvratA athavA maMdatA hogI vaise tIvra yA maMda hote haiM. - aTTAmUle joNhe sUro vimale Nahammi majjhaNhe 11 Na Dahadi taha jaha purisaM Dahadi vikatau kAmI // 896 // jyeSTha sUraH site pakSe madhyAha vimalembare // naraM dahati mo tadvadrdhamAno yathA smrH|| 510 / / vijayodayA-jevAmUle jyeSTamAse zuklapakSa vimale nabhasi madhyAke raviH sa na daddati tathA yathA puruSa yahati pracaImAnaH kAmaH || mUlArA-jeThe jyeSThamAse | mUle mulanakSatre / joNhe zuklapakSe / Nahammi AkAze // artha-jyeSThamAsake zukla pakSameM nirabhra AkAzameM madhyAsasamaya meM sUrya bhI utanA puruSako saMtapta nahIM karatA hai jitanA yaha kAma saMtapta karatA hai. arthAt jyeSThamAsake sUryatApase bhI isa kAmakA tApa pracaMDa aura asahya hai. suragI Dahadi divA ratiM ca diyA ya Dahai kaamgii|| sUrasma asthi ucchAgAro kAmaggiNo Natthi // 897 // Page #1021 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvAma mnaaraapnaa| 1003 divase ploSate sUryo manoghAsI divA nizam // asti pracchAdanaM sUrya manovAsini no punaH // 915 // bijayodayA-sUragmI Dahadi diyA sUryAmiti viyA, naktaM vidhA dakSati kAmAptiH / sUryasyAcchAdanakArI utrAdikamasti na kAmAneH // mUlArA-ucchAkAro AcchAdanakAri chatrAdikaM / / artha-sUryarUpI agrIkA tApa lokoMko dina meM hI saMtapta karatA hai. paratuM yaha kAmAmi rAtameM aura dinamabhI cobIsa ghaMTe jIvAko satAtA hai. sUryasaMtApa satrAdikase dUra kara sakate haiM paraMtu isa kAmApIko loka zAMta nahIM kara sakate haiM. STOTRAVEL vijjhAyadi suragI jalAdiehiM Na tahA hu kAmaggI / / sUragI Dahai tayaM ambhatarabAhiraM idaro // 898 // vanhirSidhyApyate nIrairmanmatho na kadAcana // prazloSate pahihihirantazca manmathaH // 912 / / vijayodayA-vijjAyani sUragI vidhyAti sUryajanitastAro jalAdimirna tayA jalAdibhiH kAmAgniH prazAmyati / sUryasyoSNatvaM tvacaM dahati / kAmAgniraMtarbahizva dahati / mUlArA--sUramagI sUryajanitastApaH | tayaM tvacam / / artha- sUryarUpI agrIkA saMtApa jalAdika zItopacArase dUra kara sakate haiM. paraMtu kAmAgniko bujhAne ke liye koI upAya nahIM hai. sUryakI uSNatA svacAko jalAtI haiM paraMtu kAmAgni isa zarIrako aura AtmAkobhI jalAtI haiM. 1003 jAdikulaM saMvAsa dhammANi ya baMdhavammi agaNittA / / kuNadi akajaM puriso mehuNasaNyApasamUDho // 899 // Page #1022 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsA baMdhuM jAti kulaM dharma saMvAsaM madanAturaH / / avamanya naraH sarva kurute karma niMditam / / 513 / / vijayodayA-jAdikulaM mAtRpitRvaMza / saMghAsa sahayasanaM / dharma bAMdhavAnapi avagamya puruyo'kArya karoti mathunasaMjJA mUDhaH mUlArA-saMvAsa sahayasano janAna mitrAdIna // artha-kAmechAse jaba manuSya vyAkula hotA hai taba ApakI jAti aura kulakA vicAra nahIM karatA hai. apane sAthIdAroMkA apane dharmabaMdhaoMko bhI bacana mAnatA nahIM hai arthAta vaha nilajja hotA hai. aura akArya kara baiThatA hai. kAmapiyaragahido hidamahidaM bA | appaNo muNadi / / hoi pisAyaragahido vasadA puriso aNappavaso / / 900 // pizAyameva kAmena vyAkalIkRtamAnasaH // hitAhitaM na jAnAti nirSiSekIkRto'dhamaH // 914 // vijayovayA-kAmapisAyaggahidI kAmapizAcagRDIta- hitamahitaM vA na si, pizAvena gRhItaH puruSa iba savA anAvazo bhavati / / mUlArA-spaTam // artha-pizAcagrasta manuSya jaisA ApemeM nahIM rahatA hai vaisA kAmapizAcake vaza huA manuSya hitAhita jAnavA nahIM. vaha buddhibhraSTa hotA hai. NIco va Naro bahugaM pi kadaM kulaputtao vi Na gaNedi / kAmummanto lajjAluo vi taha hodi Nillajjo // 901 // nopakAra kulIno'pi kRtaghna iva manyate // lajAlurapi nilejo jAyate madanAturaH // 915 // 2004 Page #1023 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArApanA AzvAsa 1005 vijayodayA-NIco va garo mIna eva naraH chatamapi yamupakAraM na gaNayati / kulaputro'pi sankAmonmatto lajjAvAnapi pUrva ripatalagjo bhavati / - mUla- -- . godo madhulona iva / attayo TInA / / artha-nIca manuSya sajjanone kiye hue upakArako bhUla jAtA hai vaise kAmapIDita manuSya prathama lajjAbAna hotA hai parantu anta meM vaha lajjAko tilAMjali detA hai. kAbhI susaMjadANa vi rUsadi coro va jaggamANANaM // picchadi kAmagdhattho hidaM bhayaMte va satta va // 902 // stano yA jAgarUkebhyaH saMyatebhyaH prkupyti|| hitopadezinaM kAmI dviSantamiva pazyati / / 916 // vijayodayA-kAmI susaMjadApa bi kAmI susaMyatAnAmapi hacyati / jAgratA cora va kAmaprastaH, prekSate hitaM pratigAdayataH zatruriya // mulArA- kammagyastho kAmaprastaH / / artha-kAmI manuSya saMyamI manuSyoMpara ruSTa hotA hai jaisA cora jAgaraNa karanevAle puruSa para ruSTa hai. jo manuSya usako hitakA upadeza karate haiM usako kAmIpuruSa zatruke samAna ginatA hai. AyariyaubajhAe kulagaNasaMdhassa hodi paDiNIo // kAmakaliNA hu vattho dhammiyabhAvaM. payahidaNaM || 903 // sUryopAdhyAyasaMghAnAM jAyate pratikUlikaH // dhArmikatvaM parityajya preryamANo manobhuvA / / 917 // vijayodayA-agariyauvajhAyaga AcAryANAM adhyApakAnAM, kulasya guruziSyavargasya, gurudharmabhrAtRziSyANAM vaa| cAturvarNyasya yA saMyasya ca bhavati pratikula kAmakalinA grastaH dhArmikatvaM vihAya // 16. Page #1024 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 2006 yUrANa adhyAya gurumaM bhrAtRziSyo vA / gaNa svaziSyavRdaM / saMgha caaturvrnnym| pariNIo pratikUlaH / kali doSaH || artha -- kAmadoSa se vyApta huA puruSa AcArya, upAdhyAya, guru aura ziSyavarga aura apane sahAdhyAyI, cAturvarNya aura saMgha pratikUla hotA hai. kAma tyo puriso, tiloyasAraM jahadi sudalAbhaM // telokapUidaM pi ya mApaM jahadi visayaMdho // 904 // ramyaM tyajati viSayAMghaH // mAhAtmyaM bhuvanasyatiM zrutalAbhaM ca sucati // saMtRNAvayA sAraM mohAcchAditacetanaH // 918 // vijayodaya-kAmagyatyo kAmagrastaH / trailokyasarvasAramapi ghusalAmaM jahAti / vailokyena puMsita mAhA mUlArA-- spaSTam / artha -- kAmagrasta manuSya trailokyameM sarvotkRSTa aura sArarUpa aise butajJAnake lAbhako chor3atA hai. trailokyase pUjanIya aisA bhI apanA mAhAtmya vaha kAmagrasta hokara kho baiThatA hai. taha bisayAmi saghattho, taNaM va tavacaraNadaMsaNaM jahara | visayAmisagirasa hu, gatthi akAyavvayaM kiMci // 905 // jIrNa tRNamiya mukhyaM caturaMga vimucataH // nAkRtyaM vidyate kiMzvijighRkSorviSayAmiSam // 969 // vijayodayAta cisAmittho viSayAmipalaMpaTaH tRNamiSa tapazcaraNa darzana va jahAti / vizyAmi palaMpaTasya nAstyakA kiMciyaH // mUDhAMrA-- Amisa AhAraH / catyo padaH // avAsaH 1006 Page #1025 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH kookaakaakaakaakklaakaakk kaakkkkkkpaapaakaataataakaakaakaakaakaavaakaatu artha-viSayarUpI AhArameM laMpaTa hokara kAmI puruSa ratnatrayako tinakeke samAna tyAga detA hai tapa choDatA hai. usake lie akArya kucha bhI nahIM hai. arahataliddha Ayariya uvajjhAya sadhavaggANaM / / kuNadi avaNNaM Nicca kAmummanto vigayaveso // 906 // gRhAtyAyamA mesinaH / / akRtyaM kurbatastasya maryAdA kAminaH kutaH // 920 / / vijayoDavA-arahatasiddhaAyariya arhatA. siddhAnAM, AcAryANAM, upAdhyAyAnA, sarveSAM gatInAM paathrnnvaad| karoti nitya vikRtaveSaH // mUlArA--aba akIsi / vipadabeso vikRtaveSaH / vinaSTayanirUpa ityrthH|| artha-kAmI puruSa araiMta, siddha AcArya, upAdhyAya aura saveM munioMkI sadA niMdA karatA hai. aryAta unameM doSa na honepara bhI doSAropaNa karatA hai. aura yadi svayaM vaha pati hogA to yatiphnA choDakara anya veSa dhAraNa kara yathezacaraNa karatA hai. -RTHTTP : ayasamaNatthaM duHkhaM ihaloe duggadA ya paraloe // saMsAraM pi aNataM Na muNadi visayAmise giDI / / 9.7 // sa duHsvamayazo'nartha kalmaSaM draviNazyam / / saMsArasAgara naMte bhramaNaM ca na manyate // 921 // vijayodayA-ayasamaNadhaM ayazaHamartha / duHkhaM cehaparaloka duSTo gati, saMsAramapyanaMnaM bhAcinaM na yatti ghiSayAmiSe mRvH|| mUlArA-pASTam // artha-viSayarUpI AhArameM Asakta hokara vaha kAmI ayaza, "anartha, duHkha, iha paralokameM azubhagati. 7. 7 Page #1026 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA ! 1008 aura anaMta saMsArakI vRddhi ina bAtoMko vaha jAnatAhI nahIM arthAt maiM viSayalaMpaTI banane se merI burI hAlata banegI. mereko saMsArameM anaMtakAlataka durgati dhAraNa kara apakIrti ke sAtha bhramaNa karanA paDegA ina bAtoMkA vaha vicAra hI nahIM karatA hai. NIca pi visayahetuM saMvAda ucco vi visayaluddhamadI || bahugaM piya avamANaM visayaMdho sahai mANIvi // 908 // uvo'pi sevate nIcaM viSayAbhiSakAMkSayA // smarAtaH sahate vajJAM mAnavAnapi mAnavaH // 922 // / vijayodaya - NI pi bisayahetuM jJAnakulAdibhiratIya nyUnamapi sevate kulIno buddhimAnapi viSaya ludhdhamatiH / paribhavaM mahAMtamapi dhanibhiH kriyamANaM sahate viSayAMdhaH // mUlArA - avamANaM dhanibhiH kriyamANaM parAbhavaM / mANI vi mAnavAnapi / artha -- viSayasevanake lie vaha uccakulIna aura buddhimAna hokara bhI viSayameM lubdha hokara jJAna, jAti aura kulAdise hIna aise nIca puruSoMkI sevA karatA hai tathA usakA mAnA svabhAva hote hue bhI vaha viSayAM nase kiye gaye aneka apamAnoMko aura dhanijose kiye gaye apamAnoM ko sahatA hai. pi kudi kammaM kulaputtaduguchiyaM vigadamANo || vAtio vikammaM akAsi jaha lAMghiyAheduM // 909 // kulIno niMditaM karma kurute viSayAzayA // jivRkSukoM vRttaM cAritraM tyaktavAnna kiM // 923 // vijayodayApa kuNadi nIcamapi karoti karma ubhiebhojanAdikaM kulInaniditaM vinAbhimAnaH / vAratigo nAma yatiratigarhitaM karma kRtavAn yathA kulInaH strInimittaM // mUlyarANI bhojanAdikaM / vAratao vAratrako nAma yatiH / akAsi akArSIn kRtavAn / vivAhetuM nartakInimittama / " AvArA 6 2008 Page #1027 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlana AzvAsa artha-kalIna jisakI niMdA karate haiM aisA karma-kRtya vaha viSayI puruSa abhimAnako tilAMjalI dekara karane lagatA hai. ucchiSTabhAjanAdika kArya nIca kArya hai. aise kArya vaha karatA hai. kulIna aisA vAratrika nAmaka yatine nAcanevAlI strIke nimitta niMdyakarma kiye the. yaha udAharaNa hai, sUro tikkho mukkho vi, hoi basio jaNassa sadhaNassa | visayAmisammi giddho mANa rosaM ca mottUNaM / / 910 / / kAmI zaro'pi tIkSNo'pi mukhyopi bhavati sphuTam / / vigarcaH zrImato vazyo vaidyasya gavAniva / / 924 / / vijayodayA-suro tiphno mukkho ki hoi sUrastIkSNo musyo'pi dhanino janasya ghazavartI bhavati / viSayAbhilASe lubdhaH vaH abhimAna ropaM muphvA // mUlArA-tikkho asahanaH / mukkho mukhyaH, pradhAnaH, basigo vazavartI // artha-viSayAbhilASI hokara zUra, nipuNa aura mukhya aisA bhI puruSa viSayavaza hokara mAna aura roSako choDakara dhanika jaise nacAte haiM vaisA nAcatA hai. mANI vi asarisaratavi caDuyamma kuNadi Niccamavilajjo // mAdApidare dAsaM vAyAe parassa kAmeMto / / 911 / / vidhatta ghATu nIcasya kulIno mAnavAnapi / / mAtaraM pitaraM vAcA dAsaM kurvannapatrapaH // 925 // vijayodayA-mANI vi asarisasma vimAnI asazasyApi / cATuM karoti / vAcA AtmIyAM mAtA pitaraM vA dAyamApAdayati / tavAhaM dAmo gRha mantrAmIti badamparaM kaamymaanH|| lAga---amaribhAsa binIcasyApi / baTukamma cAdakArapUrvaka kama pAhamardanAdika / avilajI nirlajaH nA / kAmetA kAmayamAnaH kuvana ityarthaH / mama gAtA naba dAsI mama pitA tama dAsa iti kathayana / ukta ca Page #1028 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH mAnI ca karoti sadA caTukarmA lacito'pyasahazasya / / mAtApinarI dAlamya kathayati lokamya kAnAMdhaH // imAM gAthAM TIkAkAro necchani / / atha-mAnI manuSya bhI hIna jAnIya logoMkIbhI viSayalaMpaTa hokara vazAmata karatA hai. unaka para dAmanA zarIra madana karanA vagairaha kArya karanA hai. aura nilaMjja hokara maiM dAsa banakara tarI savA karuMgA emA kahatA hai. merI mAtA aura pitAmI tumAre dAsa caneMge esA kahatA hai. bayaNapaDivattikusalattaNe piNAsai pArassa kAmissa // satthappahabba tikkhA vi madI maMdA tahA habadi // 912 // vijayodayAnvayaNapaDiyattakusalattaNaM pi cane pratipattau ca kuzalatApi binazyati kAmino narasya / zAstramahatA zAskhe ghaTitA atitIpaNApi matiH kuMThitA bhavati / / artha-kAmI manuSyakA bacana-cAturya aura usakI buddhIkI caturatA naSTa hotI hai. zAstroM kA nirUpaNa karane bAlI atizaya cAturyayukta bhI usakI buddhi maMda ho jAtI hai. hodi sacakkhU vi acarakhuva badhiro vA vi hoi suNamANo / dukaregupasatto vaNahatthI ceva saMmUTo // 913 // na pazyati sanenApi sazrotro'pi zRNoti na / kAmAtaH pramavAkAMkSI denIva hasacetanaH / / 526 // vijayodayA-hodi samayasUci acaklava cakSuSmAnapi acakSuridha bhavati / paraM samIpasthamapi yato na I pazyati / yahiro vA vi dodi badhira ica zyati / suNamAyo zAyanApi avyakta.zravaNAt / dukagaNupasattA tuSkariNIprasaktaH / yAvatthI va vanahastIva / saMmUdaH / mUlArA-acakkhuba aMdha iba samIpasthamapi yato na pazyati / suNamANo Nyannapi / badhira ica bhavatyavyakta zravaNAn / vanaitthI reva banagaja iva / / Page #1029 -------------------------------------------------------------------------- ________________ i / PHOTIPORNTr bhAvAsA mUlArAdhanA 1011 artha-vaha kAmI manuSya netrayukta hokara bhI aMdheke samAna hotA hai. apane pAsakI bhI vastuko vaha dekhatA nahIM. sunakara bhI bahireke samAna anasunI kara detA hai. jaise vanakA unmaca hAthI duSTa hAthinIke vaza hokara mUha bana kara kucha sunatA nahIM kucha dekhatA nahI caisI hI kAmI puruSako sthiti hotI hai, ve hitakI bAteM sunanA nahIM cAhate haiM. aura hitakara jinamRrti, muni vagaroMko darzana karanA nahIM cAhate hai. EDnna salilaNibuDhobba Naro bujhaMto vigayaceyaNo hodi / dakkhI bi hoi maMdo, bisayapisAovahadacitto / / 514 // salileneva kAmana sadyA jAvyavidhAyinA // dalo pi jAyate maMdo nIyamAnaH samatataH // 127 / / vijayodayA- salilo bugyato pAnIbya salilanimagnaH pracAhaNohAmAnoM naro yathA / vigayanayaNo vipata. netanyo bhavati / navakhA zikSA kSodi sacArya prANo'pi jo bhanAti / yisayapisAmonyAzcitI gigApikAlopanadhisaH vinayA samAjamotribhAnurakSAmpizAbA gativiSayAH pizAcA ityuktAH / / masAra:-sanI parAga mAnaH / kAmakArakIraH / vinayavinAmobadavittI piy| sapA vibhAga ina canAvinapatutvAta padanAmAH / artha-jise pAnIko pravAha DyA huA aura bahatA jA rahA hai aisA manupya batanArahita arthAta madina hotA hai. basa pAMcoM indriyoM ke viSayarUpI pizAcasa vana huA manuSya yadi kArya kuzala ho to bhI yaha maMda buddhi hotA hai, arthAt rUpAdi padAthAI / usakI buddhi dAMDatI hai ataH itara kAryoM meM vaha maMdasA hotA hai. bArasavAsANi vi saMbasittu kAmAduro Na NAptIya // pAdaMguimasaMtaM gaNiyAe gorasaMdIvo // 915 // parpadvAdazakaM vezyAM niSevyApi smraaturH|| nAjJAsIhorasaMdaviHpadAMguSThamazobhanam // 928 // 2011 AND Page #1030 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA bAvAda vijayovayara-bArasaSAsANi dAdazavarSamAtra sahoSitvApi kAmAduropi / kaamaaturopi| maprAsayAgorasaMdhIpaH / kiM ? gaNikAyAH pApAMguSThamasantaM // mUlArA-saMyasisu sazvAsaM phatvA / Na NAsIya na zAtavAn / asaMtaM aSiNamAnaM azobhanaM vA zIrNamityarthaH / gaNiyAe vezyAyAH kAyasuMdarInAmnyAH / gorasadIyo muninAmedaM // artha-gorasaMdIva nAmaka ani bArA varpataka eka kAyasuMdarI nAmaka gaNikAke sahavAsameM rahA thA paraMtu usa maNikAke pAvako aMguThA nahIM thA yaha bAta usako mAlUmahI nahI thI. RAANATARAMATARA 1012 sIdaM uNhaM taNhaM khuhaM ca dusseja bhatta paMthasama // sukumAro vi ya kAmI sahai bhAramavi garuyaM // 916 // sInamuraNaM sAra za lA pani asAra / / duHzayAM sahate kAmI bahane bhAramulyaNam // 125 // vijayodayA-nIda ugaI taNThaM zIrta, gaNaM, tANAM 1 zudhA duHzayanaM. dugahAraM kRtaM, adhvagamanazramaM ca shte| kaa| samAropi gurumapi bhAvahati // gulArA-dusseja bhakta duHzayanaM duhAraM ca / paMtha samaM mArgagamanakhadapa // artha-ThaMDI, Una, pyAsa, bhUkha, kharAva zayyA, kharAba AhAra, aura mArgazrama ina sabako kAmI manuSya sahatA hai. vaha mukumAra honepara bhI bahA bhAra dhAraNa karatA hai.. gAyadi pAccadi dhAvadi kasai vavadi lavadi taha malei Naro / / tuNNai uNNai jAcai kulammi jAdo vi visayavaso // 917 // kSupyate kRSyate lUyate pUyate prApyate pAyate sIpyate pizyate / jiyate bhidyate krIyate dIryate ravyamyate rajyate sajyate kAminA / / 930 // bijayodayA-gAyadi pAdi-gAyati, nRtyati, dhAvati, RSati, dhapati, lunAti, maIyati, sIvyati, paTTayamAdivayanaM karoti / yAcate kulaprasUto'pi sambiSayamupagata bhAtmAnaM mAs ca poSayituM / / Page #1031 -------------------------------------------------------------------------- ________________ S H . .. . mUlArAvanA bhAbhAsa mUlArA---kisadi kRpati kSetraM vAhayatItyarthaH / layadi lunAti, maledi mardayati / tuNNedi tuNNayati / viNadi vayati / / artha-viSayavaza uccakulIna manuSya gAtA hai, nAcatA hai. daur3atA hai, vIja botA hai, jamIna nAMgaratA hai. mahana karatA hai, kapaMDa sItA hai, kapaDe bunatA hai, apanA aura patnIkA poSaNa karane ke liye upayukta kArya karatA hai. sevadi minAdi khadi gopaDimimajAviyaM hayaM hathi / / vabaharadi kuNadi sippaM siNehapAseNa vaDhabaddho / / 918 // gomahiSIhayarAsabharakSI kASThatRNodakagomayavAhI / / preSaNakaMDaNamArjanakArI kAmanarendrasyAsti manuSyaH // 931 / / AyudhairvividhaiH kIrNA raNakSoNI vigAhate // lekhanaM kurute dInaH pustakAnAmanAratam // 932 // saMyukAM karSati nANI garbhiNImiva yoSitam // adhItya bahuzaHzAstraM kurute zizapAThanam / / 933 / / zilpAni yahubhedAni tanuta paratuSTaye / / vitta vacanAM citrA vANijyakaraNoyataH // 34 / / avamanya bhavAmbhodhau patana bahuvIcike / / / kiM kiM karoti no karma mayoM madanalaMdhitaH / / 935 / / vijayodayA-sevadi NiyAdi-savati sasyAMtargataM tRNAdikamava / nijati, rakSati gAM, mahiSI, ajAH, Adhika, ha, hastino vA / vANijyaM karoti / samastanaipuNyaM atIva tatkAdikaM karoti kAminIgatasnehabhAvena rahayataH // mUlArA-sevadi giyAdi sevate nIcAdika / adhavA sevadi rAjAdisevAM karoti / NiyAdi nidayati sasyAMtagaMta tRNAdikamutpATayatItyarthaH / ajAvigaM chAgame / babAharadi yANijyaM kroti| sippaM zilpa karakauzalaM kASThacitrAdikarma / Leval Page #1032 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AyAsaH artha--khIke snehapAzase jakhaDA huA vaha kAmI manuSya nIca manuSyakI athavA rAjAkI sevA karatA hai. dhAnyake bIca meM utpanna huA tRNa nikAlatA hai. gAya, bhaisa, bakarA, hAthI, ghoDA vagairaha prANioMkA rakSaNa karatA hai. vyApAra karatA hai, hastakauzalyake kArya karatA haiM. arthAt nAnAprakArake kAThake citrAdika banAtA hai. - - beDhei visabahedu kalasta pAsehiM dayimopahiM / koseNa kommiyAruva dummadI Nicca appANaM // 519 // damAMcaH kAginIpArI kAmI veSTayate dhIH / / lAlApArivAtmAnaM kAMgakArAmaH svayam // 26 // vijayodayA-vaDhe visayATuM yayati viSayahenunimittaM / AtmAnaM kalatrapAmAMcayinubhazakyaH kozena kozakArakITa ca durmtiH|| mUlAga-beni dhebhyati madhnAti / durimohiM mocayitumahAvayaH / koseNa sAlAtatujAlena / artha-viSayasukha bhoganekI icchAse jisakA chuTanA azakya hai aise strIke snehapAzase kAmI manuSya apaneko ceSTita karatA hai, jaisa rezamako utpanna karane vAlA kIDA apane mukha se nikale hue taMtuoMse apanako veSTita karatA hai. | - ATTA sago doso moho kasAyapemuNNa saMkileso ya / / IsA hiMsA mosA sUyA teNika kalaho ya // 920 // rAgo dveSo mavo'syA paizUnyaM kalaho ratiH // bacanA parAbhUtirdoSAH santi smarAture // 537 / / vijayodayA-rAgo doso rAgo dveSaH, azAnaM, kavAyAH, paradoSasaMstavanaM, saMklezA, yA, hiMsA, mRga, paraguNAsaMhanaM, stainyaM kalahazca // mUlArA-moho ajJAna / pesuNNaM paravoSasUcanaM / mosaM asatyaM / asUyA paraguNAsahanaM / teNika caurya / / Page #1033 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mahArASanA 1015 paNa paribhavaNiyaDipAravAdaripurogasogaghaNaNAso // visayAulammi sulahA, sacce dukkhAvahA dosA // 929 // vijayodayA - jaMpaNaparibhaya jalpanaM parimayaH / yaMvanA parokSe'pavAdaH / zatruH, romazokI, dhananAza ityAdayaH / bisAulammi sulahA viSayAkule sulabhAH sarve'pi duHkhAvar3A doSAH || mUlAza - paNa doSoddhoSaNaM / niyaDi niSkRtiH vaMcanA / parivAda parokSa apavAdaH / visayAulambhi viSayA kule puti // artha -- jo viSayase duHkhita hai aise manuSyameM rAgadveSa, moha, ajJAna, kapAya, paradoSoMkA kathana karanA, pariNAma, ipI, sparddhA, hiMsA asatyabhASaNa, anyoMke guNa sahana na karanA, corI aura kalaha aise dopa utpanna hote haiM. baDabaDanA, parAbhava, phasAnA: parokSameM niMdAkaranA, roga, zoka, dhananAta vagairaha doSa utpanna hote haiM prAyaH ye sUtra doSa kAmI manuSya meM sulabhatayA utpanna hote haiM na kevalamA patra mikaroti kAmIti vadati-avi ya yaho jIvANaM mehuNasevAe hoi bahugANaM // tilaNAlIe tattA, salAyaveso ya joNIe || 922 || tilanAyAmiva zriyaM saptalohapravezanaM // tilAnAM dehinAM pIDA yogyAM liMgapravezane // 938 // vijayodaya adhiya ho jIvANaM / api ca vahanAM jIvAnAM zradho bhavati / maithunasevayA / joNI yogyAM / tilaiH pUrNAyAM nAyikAya namaHzalAkApraveza cha / dArA - api ya api ca / na kevalaM maidhuna bhajannAtmAnametra vaistairdovaiH kadarthayati kiM tarhi yonijaMtU napi bahUn hinasti ityadhikamucyate ityarthaH / tattAya saMpavese va tahAkAyAM pravezyamAnAyAM vilapUrNanAlikAyAM milAnAM vAdhA yatheti saMbaMdhaH // uktaM ca linAyAmiva zriyaM tapta lohapravezane // tilAnAM dehinAM pITA yogyAM liMgapravezanAt // bhAzvAsa: 1015 Page #1034 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mukArAdhanA bhAvAma: kAmI puruSa svayaMhI itane dopase pIDita hotA hai aisA nahIM paraMtu dusaroMphobhI upadrava karatA hai artha-maithuna sevana karanese yaha anekajIvoMkA padha karatA hai. jaise tilakI phallI meM agnise tapI huI salAI praviSTa honese saba tila jalakara khAka hote haiM vaise maithuna sevana karate samaya yonImeM utpanna hue jIvoMkA nAza hotA hai. 2016 Siate CATAMOLAPADAme kAmummatto mahilaM gammAgammaM puNo aviNNAya / / sulahaM dulahaM icchiyamaNicchiyaM cAvi patthedi // 923 / / ijahArImanilyA strI duryalAM durlabhAM kudhIH // ajJAtvA yAcata kAmI sarvAcArayahirmayaH / / 0.39 // vijayodayA-kAmummattA kAmAmmano / ligAH zarIramAtmanazca gamyaM bhogya utasthivagamyamabhogyamiti avisAya ida manthamazuci iti bravIti / sulabhA durlabhA zrAtmanyamindApayatI nirabhilAyAM ca prArthayate // mUlArA-gammAgarma khicA:zarIramAtmanazna gamyaM bhogya tasvidagamya abhogyaM ityavijJAya yathAsvamanirUpya, malabhAM durlabhAmAtmanIcchAvatImanicchAvatI vA kAmonmattaH khiyaM prArthayate iti TIkAkAraH / anye tu sammAgammamityapi mahilAvizeSaNamAhuH / tathA ca tadgrantha:-- ___ kAmonmatto gamyAmagamyarUpAM ca durlabhAM sulabhA / / ajJAtvA prArthayate bhoktuM secchAmathAnicchAm // artha-kAmavikArase unmatta huA manuSya khIkA zarIra aura apanA zarIra bhogya hai yA abhAgya hai isakA kuchabhI vicAra nahIM karatA hai. yaha zarIra pavitra hai yA apavitra hai isakA bhI vaha vicAra nahIM karatA hai. yaha khI durlabha haiM yA sulabha hai, yaha strI merI abhilApA karatI hai yA nahIM isakA binA vicAra karake hI usakI vaha prArthanA karane lagatA hai SATTA 1016 dRNa parakalattaM kihidA patthei NigviNo jIvo / Na ya tattha kiM pi sukkhaM pAvadi pAvaM ca ajjedi // 924 // Page #1035 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRtA rAvanA AvAsa: parakIyAM striyaM iNTA kiM kAMkSati vimUDhadhIH // na hi tAM labhate jAtu pApamarjayate parama / / 540 / / vijayodayA-daNa parakalattaM pareSAM kalatraM httaa| kathaM vA tatprArthayate jIyo nirastalajjo mameyaM bhavatIti / patamA prArthanAmAtrAdadhigatAyo duHsva prAmoti / pApaM niyogenArjayati / paradArAnprArthayamAnaM jugupsatemalArA-kidadhA kathaM tAvat / Niniyo nirlajaH / tattha prArthanAmAtraprApre parakalane / ca adi upArjayatyeva / / artha--paratIko dekhakara yaha manuSya nirlajja hokara kamI prArthanA karatA hai. yahI merI hogI aisA gamajhakara kyoM prArthanA karatA hai? prArthanA karane se tathA vaha prAma hone parabhI duHkhahI prApta hogA aura niyamase pApopArjana homA. AhaTTidUNa ciramavi parassa mahilaM lamittu dukkheNa // . uppitthamAvisatthaM aNindaM tArisa ceva // 925 / / abhilaSya ciraM lamdhvA paranArI kathaMcana // anirSasamaSizvasta sevane tAhageSa saH // 941 / / vijayodayA-AhiNa ciramadhi cirakAlamabhilaSyApi / parassa mahilaM parasya mahilA parasya khiyaM / dukkheNa labhitu klezena labhyA / upipasthaM vyAkuladhavizvastamanirvRtaM caraNaM rati kriyAvizeSatvena neyN| tAriso bheSa yathA tavaivAmApteH pUrvamahaptAdayaH pazcAvapi tathaivAsasavandayatvAsAdRzAnyuruyate // parakhIsa vinamanuzocati malArA-AhidUNa abhilaSya / vigaM sovAsa / upicchaviti pADhe'pi sa evaarthH| avIsatthaM avizvA|| samAkulaM vA / aNibbudaM asaMtuSTaM / sevamAna ityadhyAhArArthakriyAyAstrINyapi vizeSagAni / tAriso ceva pUrvapadavivRtacitta evaM bhavati / uktaM gha-- abhivya ciraM labdhAM paranArI kathaM na ca / / anirvattamavizvasta sevane tAhageva maH / / Page #1036 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA 1018 artha- cirakAla parastrIkI manameM abhilASA karane para bhI kadAcit usakI prApti hotI bhI nahIM. athavA kaSTase milabhI gaI tobhI usakA bhoga lete samaya mana meM bhaya utpanna hotA hai manameM avizvAsa utpanna hotA hai. jisase sukha kI prApti hotI nahIM- arthAt milaneke pUrva jaisA vaha atRpta thA vaisA milanepara bhI bhayAdi vikAra utpanna hone se atRptahI rahatA hai. kahAve tadhavAre saMpato jattha tattha vA dese // kiM pAvadi raisukkhaM bhIdo turido va ullAvo // 926 // yatra tatra pradeza tAmaMdhakAre kathaMcana / avApya svarito bhIto ratisaukhyaM kimabhute // 942 // vijayodayA-- kathamapi tamaMdhakAre kenacitkAreNa parabaMdhanAM zAsthA | aMdhakAraM saMprAptaH / tAM yatra tatra vA deza, zUnyagRhe zUnyAyatane, aTavyAM ca kiM prAptosi ? ratisaukhyaM / prakAze syAbhilaSitAnavayavAMstasyAH pazyato mRduti zayanatale bigatamanovyAkulasya sukhaM bhavati / nAnyatheti bhAvaH / kiM prApnoti ratisukhaM bhItaH san rAjapuruSebhyastasya / yA saMbaMdhibhyaH / pazyaMti mAM pare vanaMti mAM parapatnIti yA saMbhASaNaM api tayA tvaritaM kiM punA ratam // parastrIsevAyAM tameva sukhAbhAvamullikhati mUlArA - taM paramahilAM / jatthatattha zUnyagRhAdau / bhIdo natpatirAjapuruSAdibhyastrastaH / turido uttAcakaH / vivo vigata saMbhASaNaH / prakAse tanmanojJAvayavAnpazyato mRduzayanatale tadAliMganAdi kurvata nirbhayanirAkulA bacanahasanAdikamanubhavata sabhogasukhaM bhavatIti bhAvaH // artha - dusarA ko phasAkara kisI taraha aMdhakArameM usakI prApti bhI ho gaI to zUnya gharameM zUnya devAlameM athavA jaMgalameM usake sAtha ramamANa honese kyA ratisAMkhya milegA arthAt usake manameM yadi isakA pati hama donoM ko dekhegA, athavA rAjAdhikAriyoMka najara meM hama AjAyeMge kiMvA parastrIke koI saMbaMdhI yadi hamako dekheMge to ve hamako bAMceMge. mAreMge aise vicArase usake sAtha usako bhASaNa karane ke liye bhI nirvyAkulatA nahIM rahatI haiM to usake sAtha ravimukhakI prApti kaisI hogI? zatisukha kI prApti hone para bhI vaha sukhI nahIM hotA hai. prakAza meM vyAkulatArahita mRduzayyApara parastrIke sarva avayava dekhanese usake sAtha krIDA karanese sukha hogA anyathA nahIM. ata AkhAma 6 1018 Page #1037 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lAgAdhanA parastrIke sevana meM sukha nahIM. usake vicArase azubha karmake Asrava Ate haiM jisase AtmAko kugama dAruNa duHkha bhogane par3ate haiM. paramahilaM sarvato vere vadhabaMdhakalahadhaNanAsaM / / pAvadi rAyabalAdo tisse NIyallayAdo cA! 927 / / sarvasvaharaNa rodhaM vadhaM yaMdha bhayaM kalim / tajjJAnipArthivAdibhyo lamate zaradArikaH / / 945 / / vijayovyA-paramahilaM sevaMto parastriyaM sevamAnaH, baraM, , baMdha, kalaha, dhananAzaM ca prApnoti rAjamUlAt tasyAH vajanAvara || parastrIbhAjo'pAyAnAimUlArA--timse tasyAH / artha-parastrIkA sevana karane vAlAko rAjAse athavA parastrIke saMbaMdhioMse vaira, ratha, baMdha, kalaha, dhananAza vagairaha Apatti prApta ho jAtI hai, jadi dA jaNei mehuNasevA pAvaM sammi dArammi / aditivvaM kaha pAbaM Na hujja paradArasevissa // 928 // anarthakAraNaM puMsAM kalane svepi maithune / / karoti kalmaSaM ghoraM parakIye na kiM punaH / / 944 / / vijayodayA-jaditA jaNa yadi tAvanjanayati maithunakarmasayA ki pApaM khabhAyaryAyAM / atitIvaM pApaM kathaM na bhavet paravArasevissa parastrIsedhinaH / adattAdAnamahati dvA yato doSI // paravArasevinastIvrattarapApadhaMdhamAhamUlA:--aditivyaM adattAdAnAbamAsevanadoSadvayAvezAdatra tIyataratvamiti bhaavH| Page #1038 -------------------------------------------------------------------------- ________________ manArAdhanA AzvAsa artha-apanI patnI bhI yadi maithunasevana karanese pApa utpanna hotA hai. to parastrIke sAtha maithana sevana karanese parastrIsevI manuSyako tani pApakarmakA kyoM baMdha na homA. parastrIsevana karanameM corI, brahmacaryavinAza aise do doSa utpanna hote haiM. parastrI na dI huI vastu hai. mAdA dhUdA bhajjA bhagiNIsu pareNa vippayammi kade // jaha duvakhamappaNo hoi sAtA apArasa digara / yathAbhidrUyamANAsu svasamAtRsutAdiSu // haravaM saMpaSate khasya paraspApi tasa na kim / / 945 // vijayodayA-mAdA dhUvA mAtari hitari bhaginyAM pareNa vidhiye kRte karmaNi pathA :samAtmano bhavati / tathA tasyApi narasya kutraM bhavati / sanmAtrAviviSaye asayavahAre sati // svastheva parasyAmi pareNa mAtrAviSu durAcArakaraNe duHkhaM bhavatItyevaMvidhavicArarahitaH pAradAriko'sapAhAtitItrapArya saMcinotItyetadgAdhAnyenAi mUlArA-dhUdA putrii| artha-mAtA, lar3akI, apanI patnI, aura apanI bahina, inake sAtha kisIne kucha durAcAra kiyA to se apaneko daHkha hotA hai vaise anya puruSakI mAtA, patnI bahina aura laDakIyoMke sAtha asadayavahAra karanese usakAbhI duHkha hotA hai aisA samajhanA cAhiye. . evaM parajaNadukkhe hiravekkho dukkhabIyamajjedi / NIyaM goda icchINauMsavedaM ca aditivvaM // 10 // ityamarjayate pApaM parapIDAkRtodyamaH // zrInapuMsakavecanInagotraM damatarama 146 / / vijayodayA-evaM parajaNadu:kha evamanya janavuHkha nirapekSaH paradAraratipriyo duHkhabIjaM saMcinoti / ki? asaddhedya karma, nIcairgotraM, strIba, napuMsakatvaM ca // . 1. SHREE Page #1039 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA 5021 mUlArA - Niravektro nirvicAraH paradAraratipriya ityarthaH // dukkhaghIyaM asadvegaM / NIcAgadaM nIcairgotram // artha -- jo dUsaroMke duHkhakI parvA nahIM karatA hai usako duHkhakA bIja aisA asAtAvedanIya karmakA baMdha hotA hai aura nIcagotra, strIpanA, napuMsakapanA aisI avasthAoMkI prApti hotI hai jamaNicchaMtI mahile avasaM paribhuMjade jahicchAe // taha ya kilissar3a jaM so taM se paradAragamaNaphalaM // 939 // bhujyate yadanicchaMtI kizyamAnAMganAcazA / / tadetasyAH purAnanyAH paradArarateH phalam // 947 // bhImakhayabhujyamAnA yantizya ti vijayodayA---jamaNicchI tattasyA janmAntarAtraritaparadAragamanaphalaM // prAtanaparadAraratyupArjitastrItvo jIvaH strIparyAyamApanaH parapuruSeNa balAdupabhujyamAnaH phrezamupaitItyAhamUlArA-jaM yat / aNicchaMtI motAramakAmayamAnA / paribhujade parapuruSeNa balAtparibhujyamAnA sA strI hizyate / taM se tattasya janmAMtaraM paradAramutiphalamiti saMbaMdhaH // utaM - bhujyate yadanicchaMtI DizyamAnAMganAzA // tadetasyAH purAtanthAH paradArarateH phalam // anye jamaNicchata mahilAM asaM pari muMjave jahicchArA // taha vi kilissadi so iti paThitvA evaM vyAcakSate - yadanicchaMtImavaza mahilAM paribhukte yathecchayA yakSa tathA paribhuMjAno'sau nirvRtiM na prApnoti tattasya klezapratirUpaM parastrImuktiphalamiti / tathA coktam-yadayamakAmayamAnAM kAmayate yoSita valAdavazAm // klezamupaiti tathAsau tadasya paradAragamanaphalam || artha - puruSakI icchA na karanevAlI paraMtu puruSa ke dvArA jo balAtkAra kiyA gayA usase saMklezapariNA mose yukta hotI hai. vaha usakA pUrvajanmameM parastrIbhogakA phala haiM aisA samajhanA cAhiye. arthat jisane pUrva janma meM jabaradastI bhAvAsaH 6 1021 Page #1040 -------------------------------------------------------------------------- ________________ parakhIkA upamoga liyA thA vaha purupa isa janmameM strIparyAyako prApta hotA hai taba vahamI balAtkArase mogA jAtA hai. -mUlArApanA AzvAsa 1022 mahilAvesavilaMbI jaM NIcaM kuNai kammayaM puriso // taha viNa pUraha icchA taM se prdaargmnnphlN|| 912 // yoSAveSadharaH karma kurvANo na yadaznute / / kAMkSitaM zarma tattasya paradArarateH phalam / / 548 // vijayodayA-mahilAsacilaMcI strIveSavilaMbanaeraH puruSo yatIcaM karma karoti / tathApi na pUryate icchA tattasya paMDhatvaM paravAragamanaphalam // janmAMtaraparakhImuktyumAnitanapuMsakaveyI jAyo apuMsakaparyAyamApannaH strovevaM dhArayan yatra tatra kAmakrIDAM kubanapi na sRSyatItyupadizati-- mUlArA-mahilAvesavilaMbI strIveSadhArI / kammarya kAmakrIDA / taM se tatSaMDhatvaM tasya strIvepadhAriNaH / / artha-vIveSa dhAraNA karanevAlA puruSa arthAt napuMsaka nIca karma karatA rahatA hai to bhI usakI icchA pUrNa hotI nahIM. yaha usakA napuMsakapanA pUrva janmameM parakhIsaMbhoga karanekA phala hai. arthAta parastrIsaMbhoga karanevAle puruSa anya janmameM napuMsaka hote haiM. bhajjA bhagiNI mAdA sudA ya bahuesu bhavasayasahassesu / / ayasAyAsakarIo hoti visIlA ya piccaM se / / 913 // jananI bhaginI bhAryA dehajA bhujnmmu|| AyAsAkIrtikAriNyastasya saMni vizIlikAH / / 15 / / vijayodayA-majjA bhagiNI mAtA bhAryA bhaginI mAtA sutA ca cahuSu bhavasahasreSu dhayazaH AyAsa kurvantyo bhavanti nityaM vizIlAstasya / pAradArikasya bahuSu bhaveSu bhAryAdayo vizIlAH saMpadyante ityAha sna Page #1041 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA AzvAsa: mUlArA-paSTam // - artha-parakhI sevana jisane pUrva janmameM kiyA thA usakI patnI, bahina, mAtA aura laDakI lakSAvadhi janmAmeM apakIrti karanevAlI, duHkha denevAlI aura hamezA vyabhicAriNI ho jAtI hai. 1023 hoi sayaM pi visIlo puriso adidubbhago parabhavesu // pAvai vadhabaMdhAdi kalaha Nicca adoso vi // 936 // vizIlo durbhagomutra jAyata pAradArikaH / / nidoSo'pyanute yaMdha saMkzaM kalahaM vadham // 550 / / vijayodayA-Thovi sa pi bhavati svayamapi vizIlaH, purUpI dharmagaca prAmIti nityaM ca vadhadhaM AnA sakalahaM ca dosso'pi| parastrIbhAjo vizIlabhAvAdilAbhamAha-- mUlArA spaSTam / / . artha- vaha paradArasevI puruSa bhI vizIla-zIlavata rahita hotA hai aura karUpa hotA hai. nidoSa honepara bhI vadha, baMdha kalaha ityAdi duHkhoMko vaha prApta hotA hai. : R ASATARATAFATAR ihaloe vi mahallaM dosaM kAmarasa vasagado patto / / kAlago viya pacchA kaDArapiMgo gado girayaM / / 935 // mahAntaM doSamAsAdya bhave'pra smaramohitaH // mRtvA kahArapiMgo'gAcchvanaM duHsahavedanama / / 951 / / vijayodayA-ihaloe vi mahala kahAra paMgo ihaloke'pi mahAntaM doSaM prAtaH kAmavazaMgataH / kAlaM tyA pazcAnnarakeSu praviSTaH | cAcyamatrApAnakam // uktamevArthamAkhyAnena yApayannAha - OM 1803 Page #1042 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmAgatA mUlArA-mpATama // H: AzvAsaH artha-isa lokame bhI karArapiMga nAmaka rAjaputra kAmavaza hokara mahAn dopase dUSita huA. aura mara- II mottara narakameM utpanna huA. ( ArAdhanA kathA koSameM isakI kathA prasiddha hai.) ede samve dosA Na hoti purisassa baMbhacArissa // tabivarIyA ya guNA havaMti bahugA virAgissa // 936 / / bhavaMti sakalA doSA naivAmI brahmacAriNaH / / saMpacaMte guNAcitrAstadvipakSA virAgiNaH // 952 // 'bijayodayA-ye savve ete sabai yoSA na bhavanti brahmavAriyaH puMsaH / tadviparItAzca guNA bhavanti baDayo viraagsy|| evaM kAmadoSAnpradaya tadabhAvaM prakRte bhASayatimUlArA spaSTham / / uparyukta sarva doSa brahmacArI puruSako sparza nahI karate haiM. phAmasevanase virakta aise brahmacArImeM kAma || doSase viruddha bahuta guNa nivAsa karate haiM. artha-jisakA rAgabhAva naSTa ho cukA hai aisA brahmavArI muktajIva ke samAna prekSaka hokara dItra kAmAgnIsa dagdha hone vAle isa sarva jagako dekhatA hai. kAmAmnIke kaSTase brahmacArI mukta hotA hai. aura cItarAga hotA hai. arthAt kAma vikArasa dUra rahanA yahI sacce mukha kI prAptikA upAya hai. kAmakRta doNakA varNana samApta huA. - - * kAmaggiNA dhagadhagataNa ya DajhaMtayaM jagaM savvaM // picchai pinchaabhUdo sIdIbhUdo vigadarAgo // 937 // kAmAvanA kuSaphalAni niSevamANA ramye niyaviSaye lalanAnadInAma / / vizramya cAruvadanAmbu nipIyamAnAH saukhyana mArakapurI pravizaMti nIcAH // 953 // - PREET Page #1043 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH naro virAgo budhavRdavaMdito jineMdravadvastasamastakalmaSaH // vidayamAnaM jvalatA divAnizaM smarAgninA lokamavekSate'khilam // 954 // iti kAmadoSAH // vijayodayA-kAmaggiya kaamaagrinaa| dhagadhagAyamAnena vazyamAmena / dayamAnaM jagatsarva prekSate prekSakabhUtaH svayaM viratIbhUtaH / kaH? vItarAgaH // brahmacAriNaH mukhAtizayamAha-- bhUlAga-pacchagabhUdo prekSaka iva / deva na naskaSTAviSTha iti bhAvaH / sIdIbhUdo mirvato muktAtmavana / / iti kAmadoSAH // ityikathA ityetadyAkhyAnAyottaraH prabaMdhaH // kAmakadA / mahilAkulasaMvAsaM padi sudaM mAdaraM ca pidaraM ca // visabaMdhA agaNaMtA dukkhasamuddammi pADei // 938 / / jananI janaka kAMtaM tanayaM sahavAsina / / pAtayati nitaMbinyaH kAmArtA duHkhasAgare / / 955 / / vijayodayA--mahilA ekhasamudre pAtayati viSayAMcA agnnyntii| ki? kula sahavAsinaH pati, suta, mAnaraM c| evaM kAmadoSAnprabaMdhana vyAkhyAyedAnI strIdoSAdhyAcikhyAsurgAthAH paMcaSaSTimAhamUlArA--saMyAsaM sahavAsinaM / visaryadhA kAmArtA / pADedi patyAdIna dhipati / / artha-viSayAMdha duI sI kula, sahavAsI, pati, putra, mAtA aura pitA inakA Adara nahIM karatI hai aura sabako duHkhasamudra meM DubA detI hai. - mANuNNayassa purisAmassa NIco vi Aruhadi mIsaM 11 mahilANisseNIe NiraseNIe vva dIhadumaM // 539 / / 1. 5 - Page #1044 -------------------------------------------------------------------------- ________________ manAsaMga AvA svaniHzreNyonnatasyApi durArohasya lIlayA / / mastaka naravRkSasya nIco'pyArohati dutama // 956 // bijayodayA-mANuNNa yassa mAnonnatatya pusamasya zira Arohati nIcapuruSo'pi mahinTAniHNyA dIrghamiva dumN|| mUlAga--digbaduma puccabham // artha-strI rUpI nasenIke Azrayase naci puruSa abhimAnase unnata aise puruSarUpI vRkSake mastakapara car3ha baThatA hai jaise nasenIke dvArA UMce vRkSapara loka cahate haiM. abhiprAya yaha haiM. nIca puruSakA Azraya kara apane patikA abhimAna maTTI meM milA detI hai. usake kIrtika kSaya kara detI hai. pavvadamittA mANA puMsANaM hoMti kulabaladhaNehiM // balirahiM vi akkhohA girIva logappayAsA ya // 14 // mAnyA ge saMli mAnAmakSobhyA calinAmapi / / sarvatra jagati syAtA mahAMto maMdaga iva / / 957 / / vijayodayA--padhyavAmittA mANA bhavanti mAnAni puruSANAM kulacaladhanaiH / balibhiH akSobhyANi girivaloka prakAzabhUtAni c| - mUlArA--maraNA ahNkaarsH| yaliehi vi balavadbhirapi / aklomA cAlavitumazakyAH / girIgha logapagAsA jagati nyAtA meravo yathA / atra parvatasAmAnyArthA'pi girizabdo girIMdravRttirgRhyate tAbizeSaNayogAn / uktaM ca parvatasadazA mAnA kulabalavibhavairbhavanni puruSANAm / / giriMgajavatprakAzA ye cAkSobhyA mahahiradhi // ardha-ucca kula . bala-sAmarthya, aura dhanase purupoMkA mAna parvata tulya baDA honA hai. unake mAnakA dhvaMsa karanake liya baliSTha puruSa bhI asamartha hote haiM. aura jagatame unakA mAna parvatake samAna mavatra prasiddha hotA hai te tArisayA mANA omacchijjaMti duThamahilAhiM // jaha aMkuseNa NissAijjai hatthI adibalo vi // 941 // Page #1045 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AbhAsa mUlArAdhanA 1827 zaThaste khIjanastIkSNairnAmyante kSaNamAtrataH / / nitAMtakuTilIbhUtairaMkuzairica daMtinaH // 958 // vijayonyA-te tArisagA mANA tAni tathAbhUtAni mAnAni acamathyante duSTastrIbhiH / yathA aMkuzena nigadyA kAryate istI atibalo'pi // mUlArA-omakichajjati vinAzyate / NisiyAvijjadi upavezyate / artha--aise puruSoMkAbhI mahAmAna duSTa khiyoMke dvArA dhvasta naSTa kiyA jAnA hai. arthAta apane hInAcAra se ba apane patIkA amimAna dhRlameM milAtI hai. jaise hAthI baDhAbhI ho tomI choTA aMkuza umako balAtkAmme jamInapara biThA sakatA hai. AmIya mahAjudAI isthiherdu jaNammi bahugANi // bhayajaNaNANi jaNANaM bhArahAmAyaNAdINi || 942 // AsanrAmAyaNAdIni strIbhyo yuddhaanynekshH|| malinAbhyo'bdamAlAbhyaH salilAnIva vissttpe|| 959 / / vijayodayA-AsIya mahAjudvANi AsanmahAyuddhAni jagati strInimittAni bahUni bhaya jananAni janAnI bhAratarAmAyaNAdIni / mUlArA-Asana vRttAni / artha-isa jagatameM isa strIke liyehI bhayAnaka rAmAyaNa, mahAbhAratake samAna manuSyoMkA mahA kSaya karane vAle aneka caDe yuddha hue haiM, mahilAsu Natthi vIsaMbhapaNayaparicayakadaNNadA ho // lahumeva paragayamaNAo tAo sakulaMpi ya jahaMti // 943 // vidhemasaMstabasnehA jAtu saMtina yossitH|| . tyajanti vA parAsaktAH kulaM tRNamiva drutam / / 960 // Page #1046 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsa vijayonyA-mahilAsu sIpuna saMti vibhapraNayAH, paricayaH, laganA, saMdazva | sahasA paragatacittAratAH manarAvanAku laM jahAMna / mAga-- prasAdaH / daNadA kRtajJatA / sakun svakulaM kulIne yA! 1028 artha--triyoM meM vizvAsa, prasAda, paricaya, kRtajanA arthAna kiye upakAgekA smaraNa rakhanA-kRtasa na jananA, aura snaha ye guNa nahIM rahate haiM. ce jaba parapuruSAsakta ho jAtI haiM taba apane hina karanevAla patikAbhI chor3a danI hai. apanI kulInatAko choratI haiM. nIcoMkA hAtha pakaDatI haiM. purisassa du vIsaMmeM karedi mahilA baTTuppayArehiM / / mahilA vIsabhedu bahuppayArehi dhi Na sakkA // 944 // visaMbhayanti tA matya prakArairvividhalaghu / / visaMbhaH zakyate kartumetAsAM na kathaMcana / / 961 / / vijayodayA-purisassa du bIsaMbhaM puruSasya visramaM janayaMti khiyo bahubhiH prakArayuktIvinaMbha natuM na zaktAH pumaaNsH|| mUlArA-vIsaMbha vizrAsaM netuM // artha-aneka kapaTa prayogAsa ve dhurupake mana meM vizvAsa utpanna karatI haiM arthAta apane hAvabhAva, madhura bhApaNa. agarahase apane meM anurakta karatI haiM, paraMtu puruSa usako apanemeM anurakta nahIM kara sakatA hai -- adilahuyage bi dose kadammi sukadassahassamagaNaMtI // pai appANaM ca kulaM dhaNaM ca NAsaMti mahilAo // 945 // svalpe'pi vihita doSe kRtadoSasahasrazaH // upakAramayajJAya svaM nimnanti pati kulam // 962 / / samAna Page #1047 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA bhASAmA vijayonyA-adilahuyage vi dose svalpepi doSe kRte surutazatamapyagaNayya pati, bhAtmAnaM, kulaM, dhanaM ca nAzayati yuvatayaH // mUlArA-adiva atIva / sugadasadaM upakArazata / artha-patike dvArA choTAsA bhI aparAdha huA to usake hajAro upakArabhI vaha bhUla jAtI hai aura usakA, kulakA, aura dhanakA aura apanAbhI nAza kara DAlatI hai. AsIviso vva kuvidA tAjo rebha nnisaacaao| raThTho caMDo rAyAva tAo kuvaMti kulaghAda // 946 / / AzIviSA iva tyAjyA darato nItihetavaH / / duSTA nRpA iba kruddhAstAH kurvanti kulakSayam // 563 / / vijayodayA-AsIviso bba azIviSa iva kupitastA dUreNa daukituM na zakyAH | ruevaMDo rAjadha tAH kurvanti kulagyataM // mUlArA-dUreNa tyAjyA iti zeSaH zihudapAvAo pracchannapAtakAH / dUreNAdAgid sakkA dUrAdapi nAzyA ityarthaH / artha---bhayaMkara sarpakA jaise dUra se hI tyAga karanA hitakara hai vaise duSTa khiyoMkA dUrase hI tyAga karanA kalyANa karaka hotA hai. jase kruddha rAjA aparAdhIke kulakA samULa nAza karatA hai vaise duSTa khiyAM bhI apane pAke balakA pUrNa nAza karanI hai. -A ED akadammi bi abarAdhe tAo vIsaccamicchamANIo / / kubvati vahaM padiNo sudassa sasurassa piduNo vA / / 947 // akRtapyaparAdhe tA nIcAH svacchaMdavRttayaH / / nighnaMti nighRNA:putraM zvazuraM pitaraM patim // 965 / / vijayodayA-bhakadammi vi akRte'pi / avagathe aparAdhe / tAmo tAH / causamchamicchamANIzro svecchA Page #1048 -------------------------------------------------------------------------- ________________ I mUlArAdhanA AzvAsaH pravRttimabhilamantyaH / padigo vadhaM kubyati patyurvadhaM kurvanti, sudassa zrutasya, sasurassa zvazurasyApi / piduNo yA piturga vardha kurvanti / / mUlArA-vIsatyaM svarasAvarti // artha--svacchaMda pravRtti karanevAlI khiyA niraparAdhI patikA, acche jJAnakA; apane sasurakA aura pitA / kAbhI ghAta karatI hai. jo jo apane svacchaMda pravRtAMmeM bAdhaka hogA aisA samajhatI hai unakA 2 ve ghAta karatI haiM. Honerota sakAra uvakAraM guNaM va suhalAlaNaM ca ho vA // madhuracayaNaM ca mahilA paragadahidayA Na ciMtei // 948 // upakAraM guNaM snehaM satkAra sukhalAlanam // na manyate parAsaktA madhuraM vacanaM striyaH / / 565 // vijayonyA-sakAraM satkAraM sanmAnaM / ukyAraM upakAra, guNa kularUpayauvanAdikaM guNaM ca patyu / suhalAlaNaM mukhena poSaNaM ca / ho pA sehaM ca / maduravaraNaM ca madhuravacanaM ca / mahilA yuvatiH / paragadahidayA parapuruSAnu raktaSitA / citera na ciMtayati // ___ mUlArA-guNaM phularUpayauvanAdikaM patyuH / muhalAlaNaM sukhena poSaNa / artha-AdarasatkAra, upakAra, guNa, kula, tAruNya aura sauMdarya ityAdi guNoMse patiyukta honepara bhI-yadi Sil khI java parapuruSapara anurakta hojAtI hai nava patike itane guNoMkA kuchabhI vicAra nahIM karatI hai. patIne bar3e pyAra meM usakA popaNa kiyA, usane sneha dikhalAyA aura madhura vacana bhI bole to bhI ina pAnokA vaha kulabhI vicArakara tI nahIM hai, RA sAkedapurAdhivadI devaradI rajjamukkhapanbhaTTo // paMgulahetuM chUDo NadIe rakSAe devIe // 949 // Page #1049 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AvAsa: sAketAdhipatirdevaratiH pracyAvya raajytH|| devyA madInahade kSipto raktayA paMguraktayA / / 566 / / vijayodayA-sAphevapurAdhivadI sAketapurasya svAmI / devaradI devaratisaMzitaH / rajasoksapa bhaTTo rAjyena sauspena ca nitarAM bhraSTaH | paMgulahedaM paMgulanimitta gaMdharcapravINena paMgunA saha jIvinumabhilapantyA / yo vikSiptaH / gadIpa nadyA / rattApa devIpa raktAnAmadheyayA devyA / / mUlA:--sAda agedhyA / ranikSaH : rahe gAMdharvaprANana paMgunA saha jIvitumicchannyA / bUDho prabhinaH / ranAe rasAsaMjJayA / / artha-sAketa nagarakA devaranI nAmaka rAjA thA. usako rattA nAmakI atyaMta priya rAnI thI. rAnIka snehase usane rAjyakA aura sukhakAbhI tyAga kara diyA. tathApi gAnavidyA pracIpA aise eka paMguke Upara vaha prema karane lagI. usake sAtha rahanakI icchAse usane apane patiko nadImeM Dhakela diyA. kara nadImeM Dhakela vANa aise eka panI thI. rAnIka IsAluyAe govavadIe gAmakUDadhUdiyA sIsaM / chiNNaM pahado tadha bhallaeNa pAsammi sIhavalo / / 950 / / gopayatyA RdhA chitvA grAmakUTasuptAziraH / / rAjA siMhabalaH kukSI zaktyeAparayA hataH // 967 // vijayodayA-IsAluyApa iyatyA / gobayadIe gopavatInAmadheyayA / gAmaphUTadhUdiyA prAmakUTasya duhituH / sIla chipaNe ziradinnaM / pado prahatastathA / bhalaeNa zaphtyA / pAsamima pArzvadeze sIgalo siNhylsNshitH|| mUlArA--IsAlugAe, IyayasyA / govatradIpa gopavatasiMjJayA / gAmakuDadhUdiyAsora prAmakUTaduhituH zIrSa / bhallaeNa zaktvA / kuMtavizeSeNesaparaH / pAsammi pArzvadeze / sIhavalo siMbalo nAma / / artha-siMhabala nAmaka manuSya ko gopacatI nAmaka duSTa ibhyAlu lI thI. usane apane saunakA mastaka toDakara apane patikobhI bhAlese mAra DAlA, Page #1050 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jAgavatA 35 dAdA Alavize bhavitaH // bIramadIe sulagada coradoDigae vANiyao | pado datto ya taha hiNNo oDoti Alavido // 959 // vIrasthistena vinA nijaH // oma pApayetyuditaM mRSA // 568 // muhA--yahUdI lambaradAdharayA | vANiyo yatA tathA / diyo hoti gopucchedo'nena kRtaH iti ca / mAra dI dasanAmA briNo uti anena chinno mama iti Alavido AtaM prAcinaH // artha -- zUlapara car3hAye hue corake dvArA jisakA oSTha khaMDita kiyA gayA thA aisI vIramati nAmakI strIne dattanAmaka mere patIne merA oSTha china ki meM aisA bAra aura usake dvArA apane patIkA usa duSTAne ghAta karavAyA. vagdhaviMsacoraaggI jalamattagayakaNhasappasattU // so vIsaM gacchadi / vIsaMmadi jo mahiliyAsu // 952 // yA viSe jale sarpe zatrI stene'nale gaje // sa vizvasiti nArINAM yo vizvasiti durmanAH // 969 // vijayodayA - bagghavisancora aggI jalama lagaya kiNDa sappasa dhyAghre, vitre, core, anau, jale, mattagaje, kRSNasa, zatrau na / so vissaMbhaM gacchadi sa vizramaM gacchati / tristaMbhadi jo mahiliyAsu visraM yaH karoti vanitAsu / mUlArAvIsaMbhadi vizvasiti / artha- jo puruSa striyoMpara vizvAsa karatA hai vaha vAgha, viSa, cora, Aga, jalapravAha, madavAlA hAthI. kRSNamarpa aura yAtru inake Upara vizvAsa karatA hai aisA samajhanA cAhiye. bAbAsa 1032 Page #1051 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / mUlArAdhanA AzvAsa: 1033 S TRATORS 2 | bagghAdIyA ede dosA Na parassa taM karijjaNhU // jaM kuNai mahAdosaM duTTA mahilA maNussassa // 953 // vyAdhAdayo mahAdoSaM kadAcittaM na kurvte|| lokadvayavighAtinyo yaM khiyo bkrmaansaaH|| 970 // vijayodayA-vyAmAdiSu vinaMbhagamanAtyApIyo yibhagamanaM vanitAspiti kathayatyuttaragAthA / vAdIyA vyAghadhipAdayaH pUrvasatranirvizaH / dose dopaM / narasta narasya / taM Na karijAina kuryuH / jaM kuNadi mahAdosa yaM karoti mahAMnaM dopaM / duTTA mahilA duSTara vanitA / maNussassa manuSyasya / / mUlArA-karijaNTu kuryuH / / artha-vyAghrAdikoM meM vizvAsa karane se jitanA nukasAna manuSyakA hotA hai usase bhI atyadhika nukasAna dRSTa mahilAoMse hotA hai. arthAt mAdioMmeM vizvAsamA pani acchA mAnA jAyagA paraMtu duSTa strIpara vizvAsa karanese sarvathaiva apanA ghAta karalenA hai. pAusakAlaNadIbovva tAo NicaMpi kalusahidayAo // dhaNaharaNakadamadIo coroba sakajaguruyAo / / 954 // sakazmalAzayA samAH pAvRSeNyA ivaapgaaH|| stenavatsvArthatamiSThAH sarvekhaharaNodyatAH // 571 / / vijayozyA-pAusaphAlaNavIdhokha prAvRdkAlasya naya iy| hAo tAH / Ni pi nityamapi / kalusahinyAo karalupadayAH / strISu hatyazamdena cittamucyate / nadIcyabhyaMtara / rAgeNa, deSeNa, mohena, IyayA, masUpayA, mAyayA yA kalapIkatameya cittaM tAlA / coroba corabA sakajjaguragAmo khakArye guya: / ghaNaharaNakadamavIo dhanApaharaNe kRtabuddhayaH / caurA api kazcamasmAbhiridamesadIyamAtmasAskRtaM bhavatIti kRtabuddhayaH / tA api madhurapabanena ratikrIDAnukUlatayA vA puruSasya drvymaahrtumudytaaH|| mUlArA--kalusahidayAo rAgadveSamoheAsUbAmAyAviSTacittA AbilamabhvAzca / sakajagurugAo svakArya gurvyaH / artha--varSAkAlakI nadIkA madhyapradeza malina pAnI se bharA rahatA hai. aura khiyoMkA cittabhI rAga, dveSa, moha, iyA, asUyA. kapaTa ityAdika duSTabhAvoMse malina hotA hai. cora jaisA manameM ina logoMkA dhana kisa upAyase TRINAS50MAHARA SAMPARANAA+AAAT TATASHARE 130 Page #1052 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA grahaNa kiyA jAvegA aisA vicAra karata bhI liyA jI pAraNa saraMca nipuNatI. arthAta ve madhuravacana colakara, ratikrIDAmeM anukUlatA dikhAkara puruSakA dravya haraNa karane meM udyukta rahatI haiM. apane kAryameM hamezA tatpara rahatI hai. - rogo dAridaM vA jarA va Na uvei jAra parisassa // tAba pio hodi Naro kulaputtIe bi mahilAe // 955 // dAri visasA vyAdhi yAvAmoti maanvH|| jAyatesAvadevAsyAH kulaputryA api priyaH / / 972 // vijayonyA-rogo vAriI vA vyAdhidArizca cA jarA yA / Na upedina Dhokate yAvatpuruSa / tApa pilo honi jaro tApattiyo bhavati nrH| kulaputIra vikulapujyA bhapi / mahilAe kAMtAyaraH / kuLapuSISu dhAmyaH kimasti sAbhyo hi prAyeNa kulaputhaH patimedha yati manyamAnAH priyaM sajatIti / / mUlArANa uvedi nAyAti / artha-roga, dAridha, athavA vRddhAvasthA jastaka puruSako prApta hotI nahIM tabataka khIko apamA pati priya hotA hai. jaba usakA zarIra rogase pIr3ita hotA hai, vRddhAvasthA usake zarIrako jarjara karatI hai taba vaha strIko | apriya hotA hai. sAdhAraNa striyoMko ho dAriyAdi avasthA meM yaha apriya mAlUma hotA hai aisA nahIM. kiMtu jo pati ko deyatulya samajhatI haiM aisI kulIna striyA bhI patIko apriya samajha kara tyAga karatI haiM. juNNo va darido vA rogI so cetra hoi se veso || NippIliovva ucchR mAlAba milAya gadagaMdhA // 956 / prasUnamiva nirga, dveSyo bhavati nirdhanaH / malAnamAleca varSiSTho rogIkSariva nIrasaH / / 273 // . vijayodayA-juSNo vRddho vA / dariho daridraH / rogido vyAdhittaH / so ceva sa eSa yuvatve dhanitve nIrogasya ghAyaH miyaH sa eva hodi bhavati / se tsyaa|| veso deSyaH / NippIlidovva niSpIDita iva ucchU ikssuH| Page #1053 -------------------------------------------------------------------------- ________________ EXAM mUlArAdhanA AdhAmA mAlAba milAya gavagaMdhA mAleva mlAnA npugNdhaa| apahatarasa ikSuH zobhArahitanigaMdhamAlA ca ythaa'priyaa| yodharma, dharma, bhaktibha puMso'tizayakatavaparaye maivAsASicyate striimiH|| mUlArA--so gheSa sa eva / yo yuvasve dhanitve nIrogatve ca sati priyaH / se tasyAH / vesso dveSyaH / ukaDU inuH / milAdagadagaMdhA mlAnA naSTagaMdhA ca // artha-puruSa taruNa, zrImAna aura nIrogI jabataka rahatA hai tabataka vaha khIko priya lagatA hai paraMtu vahI jaba pRddha, daridrI aura rogI banatA hai taba vo usakA dveSa karatI hai. jaise rasahIna Ikha manuSya tyAga dete haiM athavA zobhArAMheta nigadhamlAnapuSpAMkI mAlA jaisI loka tyAgate haiM basa dhanahIna, yuddha aura rogI patikI strI icchA nahIM karatI hai. tAruNya, dhana aura sAmarthya ye cAte purupameM vizeSatA utpanna karatI haiM. jisameM ye bAteM pAyI jAtI haiM vaha strIko priya hotA hai. inakA nAza honese vaha unako apriya lagatA hai. mahilA purisamavaNNAe ceva vaMcei NiyaDikavaDehi // mahilA puNa purisakadaM jANai kaNDaM avaNNAe // 957 // vaMcayanti narAcAryaH samastAnapi helayA ! jAti vacanaM paulaM tadIyaM na narAH punaH // 974 // vijayodayA-mahilA purisamavaNNAra yanitA puruSamanAdareSa yaMcayati / nikRtyA kapaTatayA ca sIbhiH kRtA nikRti vaMcanA zaThatAM ca na jAnati pumAMsaH / mahilA puNa zamalocanA punaH jANadi jAnAti / kiM kapaTazataM purisakada puruSeNa kRtaM / aSaNAe adhamayA bhauvAsInyenaiva bhaklezeneti yAvat // mUlArA- aSaNNAe theSa avajaya azenaivetyarthaH / NiyahikapaDehi mRSAmitajalpitajhapayakopakathAbhiH strIbhiH kRto nikRti vaMcanA kapadaM pa zaThatAM narA na jAnaMti iti bhAvaH // artha-zrI puruSako AyAsa ke pinara phasAtI hai. arthAda zUTA hAsya, asatya mASaNa, zapatha, asatya kopa, aura madhura bhASaNa ityAdikoMse ve puruSako anAyAsase phasAtI hai. svIkA kiyA huA kaparaprayoga puruSa nahIM jAna sakate haiM. paraMtu strI puruSake kapaTa tatkAla jAna letI hai. Page #1054 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulAyadhanA AzvAsaH 1636 naro hAvaM manyate niyo'hametamyA iti na cAso priya ityAca . jaha jaha bhaNNei Nage taha taha paribhavai taM NaraM mahilA // jaha jaha kAmei garo taha taha purisaM bimANei / / 958 // yathA yathA strI puruSeNa manyate tathA tathA sA kurute praabhvN|| yathA yathA kAmavazana manyate tathA tathA sA kurute viTaMbanAm / / 575 // vijayodayA-jaha jaha maNNe jaro yathA yathA mAmayati naraH tathA tathA paribhavati taM naraM suSatiH / jaha jaha kAmedi Naro yathA yathA kAmayate manuSyastathA tathA purisaM vimANedi tathA tathA puruSaM vimAnayati // mUlArA-vimANedi avakAhasaM karoti / / mai isa strIkA piya hUM aisA puruSa samajhatA hai paraMtu vAstavika vaha usakA priya nahIM haiM isa viSayakA vivacana ardha-jaise jaise puruSa khIkA Adara karatA hai vaise 2 vaha usakA anAdara karatI hai, tathA jaise 2 puruSa usakI icchA karatA hai vaise 2 vaha usakA tiraskAra karane lagatI hai. matto gauvva NiccaM pi tAu madavibhalAu mhilaao|| dAseva sage purise ki pi ya Na gaNeti mahilAo // 959 // bhavati sarvadA yoSA mattAstaMberamA iva // svaM dAsamiva manyate puruSa muuddhmaansaaH|| 976 / / zIlasaMyamatapodhahi vAstA narAMsaraniviSThamAnasAH || ciMtayanti puruSasya sarvadA duHmvamugramapakAriNo yathA // 977 / / vijayodayA-matto gaovva mattagaja va / NicaM nityaM / tAo madavibhalAo madena vijJalA yuvatayaH / dAse va saMga parisa dAse vA svapuruSe vA / kiMcipi phinidapi vizeSajAtaM / Na garNati naiva gaNapati kulIno mamAnyo bhartA svaamii| dAmyAH mo'yaM jaghanyaH ahamabhya svAminIti vidhekaM karoti // mUlArA-kicidanyataraM / ayaM dAsIputro'yaM ca kulIno mAnyo mama svAmIti na vivecayaMti madAMdhAH pramadAH kiM tu mama dAsyAH putro'yaM nikRSTo'hamasya svAminI mahAmAnyeti hAyanti / uktaM ca--- BRU 1036 FEBRAN Page #1055 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SRO mUlArAdhanA bhAvA: 1037 Maste . .. . maitto gajapaniyatA nityamatiSihalAH / / dAse vA svapatau vApi vivaka naiva kurvate / / dAseSa sage purise iti pAThe ayaM kulInaH svAmItyAdi viSeSaNa jAtaM / vAsa iva svapuruSe na gaNayati dAsavattaM manyate ityarthaH / uktaMca. ___ bhavatyaH sarvadA yopA mattAH staMberamA iva // khaM dAsaniva manyate puruSa muuddhmaansaaH|| artha jaisA matta hAthI madase vihvala hotA hai vaisI garviSThastriyA bhI garvase apane patiko aura dAsako naukarako samAnabhAvase dekhatI hai, arthAt naukarake samAna apane patiko ve mAnatI hai. pati meM nokarase kucha vize patA hai aisA ve jAnatI nahIM. merA pati merA svAmI hai aura kulIna hai aura yaha dAsa dAsIkA putra hai. yaha hInajAtikA hai maiM usakI svAminI hU~ aisA viveka unake ataHkaraNameM utpanna hotA nahIM. aNihudaparagadahidayA tAvo bagdhIba duihidayAo // . purisassa tAva sattUba sadA pAvaM vicitaMti // 96. // kurvanti dAruNa piiddaamaamissaashnlaalsaaH|| aparAdhaM vinApyetAH puMsAM vyAmA icAdhamAH // 978 / / vijayodayA-aNihudaparagadahidayA tAo anibhRtaM paragataM hRdayamAsAmiti anibhRtaparagatAdayA bhavanti / aniyaritaparAsaktacittatAvoSAH / bagghIya ehadayamAsAM bhakRte'pyapakAre yathA vyAprI paramArayitumeva kRtacitteti dumaptavayA padhamimA api / purisasta tApa puruSasya tAvat / sanaSa sadA pAvaM vicitaMti / zatruriva sadA pApameya azubhameSa cetasi kurvanti / yathA yo ripuH kazcitkasyacitsarvadA dhanamasya vinazyatu, vipado'sya bhavanisvati cisaM karoti tathaiva tA api // mUlArA-aNihudaparagadahiMdavAo anivAritapApAsaktacittA / anye anibhRtamati caMcalamAhUrasaMghRtamityapare / duhityAo akRte'pyaparAdhe mAraNocattacittAH / pAvaM azubhaM / dhanamasya rinazyatu vipado'sya bhavantyityAdi / Page #1056 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AmAsA artha-striyA parapuruSameM Asakta hue apane hRdayako parAvRtta nahIM karatI hai, vyAghrI jaisI apakAra na karane para bhI manuSyako mAra DAlatI hai vaise duSTa biyA niraparAdhI patiko bhI mAratI hai. jaise zatru apane prati pakSIkA azubha honekA hI ciMtana karatA hai. vaise ye duSTa striyA bhI apane patikA azubha kapa hogA isakA hI vicAra karanI haiM, zatru pratipakSakA dhana naSTa honekA ciMtana karatA hai vipattioMkA vicAra karatA hai vaise hi buSTa vicAra ye duSTa striyA apane manameM karatI hai. T saMjhAva Naresu sadA tAo huti khaNamettarAgAoM / / bAdoSa mahiliyANa hidayaM adicaMcalaM NiccaM // 961 // zaMpeva caMpAmArI saMdhyeca kSaNarAgiNI / / chidrArthinAM bhujagIva zarvarIva tamomayI // 979 // cijayodayA-saMsAva garesu sadA tAmao haoNti saMdhyA va nareSu sadA tA bhavati / khaNamittarAgAtro alpa kAlarAgAH / asthirarAmatA nAma dopaH prakaTitaH / yathA saMdhyAyA raktatA cinAzinI / mahiliyANa hidayaM adicaMcala Ni / khINAM huzyaM aticaMcala nityaM / kimiva bAdo gha vAta raba / mUlArA-rAgAo rAmaH prIti nAvarNazca // artha-saMdhyAkAlakA lAlaraMga kSaNamAtra TikatA hai anaMtara vaha jaisA naSTa hotA hai vaisI striyoMkI prIti kSaNamAtra rahatI hai arthAta alpakAla prema karanA yaha doSa trioMmeM rahatA hai. striyoMkA hRdaya hamezA vAyuke samAna atizaya caMcala rahatA hai. jAvaiyAI taNAI vIcIo vAligAtra romAI // loe haveja tatto mahilAciMtAI bahugAI // 962 // sikatAtRNakallolaromANi bhuSanatraye / / yApanti santi sAvanti mAnasAni mRgIrazAm // 980 // Page #1057 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA AzvAsa vijayovayA-jAyacyAI rAti mRNAni, bIcayA, vAlukAH, romANi ca jagati tatto yuvatInAM ciMtA bnch| mUlArA- tapto tebhyo'pi / artha-jagatameM jitanA tRNa hai, jitanI samudrakI aura nadIkI lahareM hai, jitanA bAlukAsamudAya aura | prANioMkA kezasamUha hai unase bhI adhika taruNA striyoM ke manameM vicArasamudAya utpanna hotA hai. AgAsa bhUmi udadhI jala merU vAuNo bi parimANaM // mAdu sakA Na puNo sakA itthINa cittAI // 961 / / magabhUminabho'mmodhisalilAmabhAsvatAm / zakyate parimA kA strIcittAnAM na sarvathA / / 981 // vijayodayA-AgAsabhUmi AkAzasya mUmerudherjalasya, merorvAyokSa parimANamasti / strINAM citaM punarmAtuM na zakyamati // mUlArA- AgAsetyAdi / AkAzAdInAM parimANamasti / ata eva te mAtumiyattayAvadhArituM zakyAH, 'na punaH strIcitAni parimANAbhAvAt / niraMsaraM nAnAprakAravikalpajAyAkulatvAseSAM // uktaM ca . nagabhUminabho'mmodhisalilajhanabharavatAm // zakyate paramA kartuM strIcittAnAM na sarvadhA / ardha--AkAza, jamIna, samudra, pAnI, meru aura vAyu ina padArthokA kucha parimANa hai paraMtu strIke citakA arthAt unake manameM niraMtara utpanna honevAle saMkalpa vikalpoMkA parimANa jAnalenA azakya haiM. ciTThati jahA Na ciraM vijuJjalabubbudo va ukkA vA / / taha Na ciraM mahilAe eke purise have pIdI // 964 // yathA samIraNolkAbhovuyudAzcirarociSaH // ekatra nAvatiSThate tthaitaashclvRttyH|| 582 // Page #1058 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRmArAdhanA AcAha ..-20 vijayodayA-jahANa ciraM citi yathA na ciraM tiSThaMti vidyutaH / jalabudabudA ulkAzca tathA ghanitAnAM na / kasmizcitpuruSa prItizciraM tiSThati // nalArA- ciTuMti tiSTati / jalayumudo jasabubudaH / ukA ulkA / kamhiSi kasminnapi // - sI. pIlA , aura ulkApAta ya padArtha zIghra naSTa hote hai. vaise siAkI kisI puruSapara prIti dIrya kAlataka nahIM rahatI hai. mA paramANU bi kahaMcivi Agacchejja gaNa maNussassa // Na ya sakA ghettu je cittaM mahilAe adisaNhaM / / 965 / / grahItuM zakyate jAtu paramANurapi dhruvam / / na sUkSma yoSitAM syAntaM duSTAnAmiva caMcalam / / 983 / / vijayodayA-paramANurapi kathaMcizmanuSyasya grahaNamAgacchet / banitAnAM vittaM punaH prahItuM na zakyamati mUlArA- Agaccheja gahaNaM AgacchetmahaNaM / prAjho bhavedityarthaH / Na ya sakA ghermu je prahItuM na zakyaM // artha-paramANu ko bhI manuSya kisI upAya ke dvArA grahaNa karegA. paraMtu siyoM kA atyaMta sUkSma citta | usake dvArA grahaNa kiyA nahIM jAtA hai. / sUkSma / kuvido va kiNhasappo dulo sIho gao madagalo vA // sakkA hajja ghettuM Na ya cittaM duTThamahilAe // 966 // kruddhaHkaMThIravaHsarpaHsvIkata jAtu zakyate / na cittaM duSThavRttInAmanAsAmati bhISaNam // 281 // ghijayodayA-kudhido va kupitaH / kRSNasarpaH / duTaH siMho, madamaso vA prahItuM zakyate / na tu praddItuM zakyate / duevnitaavitm|| Page #1059 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA bhAvAsaH mUlArA-mada galo mattaH / / artha--Atazaya kruddha huA kAlA sarpha, duSTa siMha aura unmatta hAthI ko mI manuSya pakaDane meM samartha haiM. paraMtu duSTa strIkA mana pakaDane meM ke samartha nahIM haiM. sakkaM havija duI vijujjoeNa rUvamacchimmi // Na ya mahilAe cittaM sakkA avicaMcalaM NAd // 967 / / rUpaM satamasau draSTuM vidyotena pAryate // vetazalasvabhAvAnAM yoSANAM na kathaMcana // 985 // vijayotpA-sAkaM davejja vidyuyotena bhamithaM rUpaM draSTuM zakya na.punarputicisamatistrAela avamatuM shktrm| mUlArA-achili netre sthitaM / netrarUpamityarthaH / acchIhi iti pATha akSibhiryasthaH kasyacigupaM vidyutprakAzena draSTuM zakyamiti. vyApyeyam // artha-vijalIke atyalpa prakAzase bhI netrakA rUpa dekhanA zakya hai paraMtu atizaya caMcala aisA taruNa khIkA mana jAna lenA ati kaThina hai. aguvattaNAe guNavattaNehiM cittaM harati purisassa / / mAdA va jAva tAo rattaM purisaM Na yANati // 968 // aliehiM hasiyavayaNehiM aliyaruyaNehiM aliyasavahehiM // purisassa calaM cittaM haraMti kavaDAo mahilAo / / 969 // mahilA purisaM vayaNehiM haradi pahaNadi ya pAvahidaeNa // vayaNe amayaM ciDhadi hiyae ya visaM mahiliyAe // 970 / / 104 Page #1060 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lAgadhanA mAdhAsaH 1042 lokAnamA zapathalicatasaH // 1. hAMti mAnasaM rAmA narANAmanuvartanaH / / tAvadyAvanna jAti raktaM kuTilacetasaH // 986 / / hasita rodanairvAkyaiH zapathairvividhaiH zaThAH / / alIkairmAnasaM puMsAM gRhanti kuTilAzayAH // 987 / / harati puruSa cAcA cetasA praharaMti tAH / / vAci niSThati pIyUSaM virSa catasi yoSitAm / / 988 / / vijayodayA-mahilA purisaM vayaNehi banitA puruSaM vacanaI rati / iti ca pApena hadayena / vAkye madhu tiSThati / hRdaye virSa yuvatInAm / mulArA-aNuvattaNAe chaMdAnuvanyA / guNavayaNehi guNakIrtanaiH / haranti gRhanti / anuraMjayanti / mAdA vA mAtA yathA bAlasya / / mUlArA-aliehiM asatyaH / ete he. api gAthe TIkAkAro neti // mUlArA- vAcAra vami // artha-puruSake chedakA anusaraNa karake, aura usake guNoMkA varNana karake ve puruSakA mana haraNa karatI haiM. jaba taka puruSa apanemeM anurakta huA nahIM taba taka ve usakI guNaprazaMsA, usake chaMdAnukUla pravRtti karatI haiM. striyA mithyA hAsyavacana, mithyA ronA, mithyA sogaMda khAnA ityAdi kapaTayuktioMse puruSakA mana haraNa karatI hai. strI puruSakA cipsa madhura bacanasa coratI hai aura pApayukta hRdayase usakA ghAta karatI hai. striyoM ke bacanAmeM madhu rahatA hai aura hRdayameM viSa rahatA hai. to jANiUNa ra purisaM cammadvimaMsaparisese / / udyAhaMti vadhatiya baDisAmisalagAmaccha va // 971 // udae pavejahi silA aggI Na Dahijja sIyalo hojja / Na ya mahilANa kadAI. ujjayabhAvo Naresu have // 972 / / Page #1061 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1043 pASANo'pi taretoye na dahedapi pAvakaH // na cittaM puruSe strINAM prAMjalaM jAtu jAyate // 989 // vijayodayA - udapa pavejja khu udake tarevapi zilA, agnirapi na dahet zItalo ghA bhavet / naiSa yanitAnAM kadAcireSu Rju bhavati manaH // mUlArA- udorhati niSkAzayati / etAM TIkAkAro necchati || lArA- udaye jale | pavejja su taradabhi + kadAda kadAcit / ujjugabhAvo prAMjalapariNAmaH // artha -- apanepara Asakta huA puruSa dharma, haDDI aura mAMsa hI zepa jisakA bacA huA hai aisA dekhakara malako lage hue marasya ke samAna usako mAra detI hai athavA usako apane ghara se nikAla detI haiM. puruSake pAsa dhana nahIM rahatA hai taba striyA usako apane detI hai yA usako mAra DAlatI hai, kadAciva pAnI meM zilA tarane lagegI. agnI apanA dAhaka svabhAva choDakara ThaMDI hogI tobhI triokA mana kabhIbhI kapara choDakara saralatA nahIM dhAraNa karegA. ujjuyabhAvammi asantayasmi kidha hodi tAsu vIsaMbho || virabhamma asaMta kA hojja radI mahiliyA // 973 // prAMjalatvaM vinA strISu vibhAM jAyate katham vizrameNa binA tAsu jAyate kIdRzI ratiH // 990 // vijayodayA - ujjugabhAvami RjumAce asati kathaM bhavati tAsu visaMbhaH / asati bisaMme kA vanitAsu ratiH // mUlAga- spaSTam // artha - strioMge saralapanA nahIM rahatA hai. ataH ve puruSoMpara vizvAsa rakhatI nahIM. vizvAsake abhAva meM unakA prema bhI sthira nahIM rahatA. gaccha samuisa bi pAraM puriso taritu oghavalo // mAyAjalambhi mahilodadhipAraM Na ya sakkade gaMtuM // 974 // AzvAsaH 6 1043 Page #1062 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH 2044 bAhubhyAM jaladheH pAraM tIrkhA yAti paraM bhuvam // na mAyAjaladhe strINAM bahuvibhramadhAriNaH // 991 // vijayodayA-garichajja gacchet samunasya api para pAraM tI| mahAbalaH / mAmAjalapanitodadhipAraM naiSa garnu zaknoti // mulArA--taritu tILa / odhathalo mahAbalaH / bAhubala ityanye // artha-sAmarthyavAn manuSya samudrakA dUsarA kinArA prApta kara sakatA hai, paraMtu kapaTarUpI jala jisameM hai aisA strIrUpI samudrako tIrakara dUsarA kinArA puruSake dvArA prApta nahIM kiyA jA sakatA hai. radaNAulA savaradhAva guhA gAhAulA ca rammaNadI / madhurA ramaNijjAvi ya saDhA ya mahilA sadosA ya !! 975 / / savyAgheva guhA ratnadubhedaivirAjate / / ramaNIyA sadoSA ca jAyate mahilA savA // 992 / / vijayovayA-radaNAulA rakhasaMkIrNA savyAghrA guheva ramyA nadI grAhAkuleca madhurA ramyA zaThA sadoSA ca | ynitaa| mUlArA--- rayaNAulA ratnAkIyo / vA yathA / gAhAulA makarAdisaMkulA rammaNadI ramaNIyApagA / / artha-parvatakI ratnapUrNa guhA suMdara dIkhatI hai paraMtu usake aMdara vyAghrakA nivAsa honese baha bhayAnaka bhI hai. nadIkA svarUpa Uparase ramaNIya dIkhAtA hai, paraMtu aMdara makarAdi krUra aMtuoMkA nivAsa honese vaha mayAvaha hai. vaise sI bhI madhura aura suMdara hone parabhI kapaTamaya aura doSoMse bharI huI honesa ahita karane vAlI hI hai. vi pi sambhAva paDivajadi NiyaDimeva udi|| modhANulukkamicchI karedi purisarasa kulajAvi // 976 // naSThamapi saddhArtha cakradhIH prtipyte| godhAntaddhi vidhatte sA puraSe kulapuzyapi // 993 // Page #1063 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA bhAvAsa vijayodayA--vipi emapi na pratipadyate sahA nikRtimeSopanyasyati // mUlArA- dvivapi pareNATokitamapi / sambhAvaM doparUpaM / uddedi upanyasyati / ayamarthaH pareNa dRSTamapi dopaM satyaM na pratipadAte strI, astyayaM doSa iti na manyate kiMtu nAssvayaM na kRto mayeti vacanAmevAvaSTabhnAti / atraipArtha naSTAMtArA-godhAgulakaM godhAyA iva prAI puruSaviSaye kulaputrikApi karoti / yathA godhA svAvaSTabdhAM bhumi casAkAraNAra tyAcamAnA na tyajani nathA yopidapi mvagRhItaM parvana muMcani / yatnazanenApi tyAdhyamAnA / anye tu gAMdhANulukka godhAntardhAnamAhuH / yathA godhA purupaM dRSTvA tata AtmAnaM gopAyati / tathA yoSipi yathepa mAM na pazyati tathA karomIti / athavA godhAyA anna karoti prAheNa govAmapi tiraskarotItyarthaH / tathA coktam na dRSTamapi sadA vakradhIH pratipadyate / / jodhAtari vimA puno mAra // ____ athavaivaM vyAkhyeya-pareNa kriyamANaM zobhanamapi arthamAtmanA dRSTamapi na pratyeti zrI, ki tarhi tamazobhanaM bakatayA pratyeti / tathA puruSasya saMbaMdhisvenAtmAnaM gopAyati / tathA coktam - pratyati na sadAya dRSTvApi hi paTanATakaM tanute // godhAMgurti yoSA vidadhAti narasya kulajApi artha-dUsare manuSyane strIkA kucha dopa dekhA ho tobhI vaha meremeM yaha doSa hai athavA maiMne yaha doSa kiyA hai aisA kabhI nahIM kahegI. kapaTase usa doSakA AcchAdana hI karegI, jaisA goha nAmaka prANI kisI sthAnakA Azraya lekara usakI itanA cipaka jAtA hai ki usase koIbhI alaga nahIM karasakate haiM, vaise duSTa strI aparAdha karake bhI maine yaha aparAdha kiyA hai aisA kabhIbhI svIkAra na karegI. purisaM vadhamubaNeditti hodi bahugA NiruttivAdammi / dose saMdhArdidi ya hodi ya itthI maNussassa // 977 // doSAcchAdanataH sA strI vadhUrvadhavidhAnataH / / pramadA gaditA prAjJaiH pramAdabahulatvataH // 994 / / Page #1064 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA 1046 vijayosyA-- purisaM vadhamucaditti purupaM badhamupanayatIti cadhUriti nirucyate / manuSyasya doSAnsaMhatAnkaro tIti strIti nigadyate // strIvAcakazabdaniruktidvAreNa tadopAnAha mUlArA - purimamityAdi / NiruttivAdammi vyAkaraNaM / dorsa saMghADetti dopAnsaMghAtIkaroti / puruSaM vamupanayatIti vadhUriti vyapadizyate yossit| tathA manuSyasya dopAnsaMhatIkaroti iti strIti ca // ' artha - strI puruSako mAratI haiM isa vAste usako 'baghu kahate haiM. puruSameM yaha doSoMkA samudAya saMcita karatI haiM isa vAste isako 'strI' yaha nAma hai. tirucyate // tArisao pAsthi arI garaesa jaNNeti umda pArI purimaM sadA pamattaM kuNadittiya uccade pamadA // 978 // nAriryataH parIstyasyAstato nArI nigadyate // yato vilIyate dRSTvA puruSaM vilayA tataH // 995 // vijayodaya-tArisabha tADaganyo narasya nArirastIti gArIsyucyate / puruSaM sadA pramataM karotIti pramadeti mUlArA -- tAdRgantho naramya nArirasIti nArI pada puruSaM pramattaM karotIti zramadA || ( artha - manuSya ko isake samAna dusarA zatru nahIM hai ataH isako 'nArI' kahate haiM. yaha puruSako pramatta arthAt unmatta banAtI hai isa liye isako 'pramadA' kahate haiM. galae lAyadi purisasa, apatyaM jeNa teNa vilayA sA // jojedi pAraM dukkheNa teNa juvadI ya josA ya // 979 // abalatti hodi ja se Na daDhaM hidayammi dhidibalaM asthi // kummaraNopAyaM jaM jaNayadi to uccadi hi kumArI // 980 // AbAu: 1046 Page #1065 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA mAdhAsA AlaM jaNedi purisassa mahallaM jeNa teNa mahilA saa|| evaM mahilANAmANi hoti abhAgi savA 28 / / Nilao kalIe aliyasta Alao aviNayassa AvAso // AyamassAvamadhI mahilA mUlaM ca kalahassa // 982 / / kutsitA nuryato mArI kumArI gaditA nataH // bibheti dharmakarmabhyo yato bhImastato matA // 996 / / yato lAti mahAdoSaM mahilAbhihitA ttH|| abalA maNyate tena na yenAsti balaM hRdi / / 997 / / juSate mInitaH pApaM pano yoSA tato matA / / yato lalati durvRtta lalamA bhaNitA tataH / / 518 // mAmAnyapi durarthAni jAyate yoSitAmiti // samastaM jAyata prAyo niMditaM pApacetasAm // 599 / / matsarAvinayAyAsakrodhazokAyazobhiyAm / / sarvAsA kAraNaM rAmA viSANAmiva sarpiNI / / 1000 / / vijayokyA-Nilo kalIe kalenilayaH / vyalIphasyAlayaH / acinayasyAkA / mAyAsasthAvakAzaH / kalahasya mUlaM yuvatiH / mUlArA--puruSasya gale'nartha lAgayatIti, puruSaM vA idA bilIyate iti rilayA kathyate / jojadItyAdi naI duHkhena yojayatIti yuvatiryoSA ca // mUlArA--acalatti nAsti hRdaye dhRtibalamasyA iti abalA / kumArI kusmitaM maraNopAyaM janayati iti kumaarii|| mUlArA-mahilA puruSasya mahAntaM AlaM janayati iti mahilA / etanAthAtrayaM zrIviSayAcAryoM necchati / / mUlArA-kalIe rAgadveSayoH / Agaro AkaraH / Avasadho bhASAsaH / / 1047 Page #1066 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - AdhAra artha purupake gale meM yaha anarthoM ko bAMdhanI hai athavA puruSako dekhakara usameM yaha lIna hojAtI hai ataH isako 'vilayA karate haiM. yaha khI purupako duHkhase saMyukta karatI hai ataH 'yuti ' aura 'yoSA' ese do nAma isake haiM, isake hRdayameM dhairyarUpI bala hada rahatA nahIM ataH isako abalA kahate haiM. kutsita aisA maraNa kA upAya utpanna karatI hai isa liye isako kumArI kahate haiM. yaha puruSake Upara doSAropaNa karatI hai usa liye isa ko mahilA kahate haiM. ese striyoMke jitane nAma haiM ve sarva azubha hI hai. striyA gamadveSakA nivAsasthAna hai. asatya bhASaNakA ghara haiM, avinayakA sthAna haiM aura yuHkhoMkA kAraNa haiM. aura kalahakA mUla haiM. ) . sogarasa marI verarasa khaNI Nivaho ki hoi kohasta // Nicao NiyaDINa Asavo ya mahilA akittIe // 983 / / kulajAtiyazodharmazarIrArthazamAdayaH // nAiyaMte yoSayA sarve vAtyayA toyadA ica / / 1001 // vijayodayA-sogarata sarI zokasya nahI / baigsthAvaniH / nivahaH kopasya / nitrayo nikRtInAM / akIta. rAzrayo yuvtiH|| mulA-marI nadI, khaNI vAniH, nivaho saMghAtaH / Nivao rAziH || artha-vI zokakI nadI hai. paira kI bhUmi-arthAta uspati sthAna hai. strI kopakA samudAya rUpa hai. kapaTAkA mamUha hai aura akIrtikA AdhAra hai. 00 - --- - NAso attharasa khao dehama ya dugadIpamaggoM ya / / AvAho ya aNatyassa hIha pahavI ya dosANa // 983 // pAvakaH sukhavAsaNI adhisio duHkhapApasAe / pradhyayo prasarasnAnAmanarthAnAM niketanam // 1002 // AREADER 1018 Page #1067 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhana AvAe vijayodayA-pAsI anthamsa arthasya nAzaH devasya kSayaH / durgrmaargH| anarthasya kulyA / doSANAM prbhvH|| mUlArA--AvAho gayAdInAM jalapAnamthAnaM kulyetyaparaH / patrAho pravezaH // artha-strI dhananAzakA kAraNa hai. dehameM kSayaroga utpanna karatI hai. durgatikA mAga hai aura anarthAkA nitrAma hai aura dorSoMkI utpattimdhAna hai. earni mw .. mahilA viggho dhammamsa hodi pariho ya mokkhamaggasa / / dukkhANa ya uppattI mahilA sukkhANa ya vivattI / / 985 // akhatyAnAM gRhaM pASA nAcamAnAM yadhuMdharA / / kaTArI dharmavRkSANAM sindrisodhapadArgalA ! // 1.03 // doSaNAbAlayo mA mInAnAbhina nAdinI / / gaNAnAM nAzikA nAza nAnAvina jAyate / / 1004 / / mipAna - jamA simmIkinA binAnimAmya / pariyomosamAgamya / pAnAMcoga - sAmAnA / mRdAga--pati pti| 'aretyarthaH / vivagI ciMgA: / / artha-sI dharmAcaraNa meM vipna samAna hai. mozamAgama yaha agalAke samAna pratibaMdhaka hai. daHkhoMkI utpa. vidhAna hai aura mukhoM kA nAza karanavAlI hai.. mammar-e-..-.. Amir..- ... ... ... pAlo va vaMdhidai ja chenu mahilA asIca purimAsa // silaM da vidhi9 je paMkoba nimajiTuM mahilA // 986 / / paMdhane mahilA pAzaH bagaH puMsAM nikartane // chadane nizitaH kutaH paMkomAdho nimajjane / / 10.5 / / vijaphodayApAsoba vaMcid je pAza iva paMdhita / sugamA gAthA amAdaro vyAkhyAne / / Page #1068 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA AzvAsaH mulArA-paMdhiPS je barcha / vidhiduM je chettuM / pako paNako nAma kardamabhedaH / NimajirTa aDita // ___ artha-strI puruSako baMdhanekeliye pAzake samAna hai. puruSako todane ke liye kunhA ke samAna hai aura viddha karane ke liye prANa ke samAna hai. aura dupAne ke liye kIcaDake samAna hai. 2050 sUlo iva bhittu je hoi paboDhuM tahA giriNadI bA // purisassa khuppahU~ kaddamova madhkSubba marihu~ je / / 987 // agnIvi ya Dahidu je madova purisassa mubhidu mahilA // mahilA Nikattidu karakacoba kaMDUva pauledu // 988 // pAidaM parasU vA hodi tahA muggaro ba tADedu / avahaNaNaM pi ya cuNNeduM je mahilA maNussassa / / 989 // caMdo habijja uNho sIdo sUro vi dhaDDumAgAse / Na ya hojja adosA bhadiyA vi kulabAliyA mahilA / / 990 // ee aNpoya bahudose mahilAkade vi ciMtayado // mahilAhiMto vicittaM uvivayadi visaggisarasIhiM / / 991 // vagghAdINa dose gaccA pariharadi te jahA puriso // taha mahilANaM dose duI mahilAo pariharai // 992 // mahilANa je dosA te purisANaM pi huMti NIcANaM // tatto ahiyadarA bA tesiM balasattijuttANaM // 993 / / Page #1069 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AvAsaH - - - - - - jaha sIlarakkhayANa purisANaM kiMdidAo mahilAo // taha sIlarakkhayANaM mahilANaM jiMdidA purisA // 994 // kiM puNa guNasahidAo icchIo asthi vitthaDajasAo / / jaralogadevadAo devehiM vi vaMdaNijjAo // 995 // titthayaracakradharaghAsudevabaladevagaNadharavarANaM // jaNaNIo mahilAo suraNAvarehi mahiyAo / / 296 // egapadivbaikaNNAvayANi dhAriti kitimaahlaao| bedhavyativadukkhaM AjIvaM Niti kAo vi / / 997 / / sIlavadIvo succati mahIyale pacapADiherAo / sAvANuggahasamatthAo vi ya kAova mahilAo. // 998 // uggheNa Na bUDhAo jalataghoraggiNa Na davAo / / sappehiM sAvajjehiM vi haridA khaddhA Na kAo vi 999 // satvaguNasamaggANaM sAhuNaM purisapavarasIhANaM // caramANa jaNaNittaM pattAo havaMti kAo vi // 1... / / mohodayeNa jIvo savvo dussIlamailido hodi / so puNa sambo mahilA purisANaM hoi sAmaNNA // 1001 / / tahmA sA pallavaNA paurA mahilANa hodi adhikiccA // sIlabadIo bhaNiye dose kiha NAma pArvati / / 10.2 / / ithigadA Page #1070 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAmanA 27974: merence / narANAM bhedane zalaM bahane nagavAhinI // mAraNe dAruNI mRtyumalinIkaraNe madhI // 1.06 / / analA dahane pusAM mudrazcUrNane prH|| jvalaMtI pacane kaDUH karapanavipATane // 10.7 // uSNazaMdro raviH zIto jAyate gaganaM dhanam / / nAdopA prAyazo rAmA kulazyapi jAtu cit // :008 // sarpiNIva kuTilA bibhISaNA vairiNIya bahudoSakAriNI // maMDalAva malinA nitaMcinI cATukama vitanAMti yacchatam // 10.5 // nArIbhyaH pazyato doSAnetAmanyAMzca sarvadhA / cittamudvijate puMso rAkSasIbhya iva sphuTam // 1.10 // yoSAssyajati vidvAMso doSAnjhAtveti dUrata : dhyAdhIriva kRpAhInAH parAmiSaparAyaNAH // 1.11 / / doSA ye saMti nArINAM narANAM se vishesstH|| draSTavyA duSTazIlAnAM prakRSTayalatejasAm // 1012 // vyAghrA iva parityAjyA narA dUraM kucetasaH / / rAmAbhiH zuddhazIlA jI rakSatIbhirnijaM vratam // 1013 / / yathA narA vimucata banitA brahmacAriNaH // tyAjyAstAbhirnarA brahmacAriNIbhistathA sadA // 1014 // na rAmA nikhilAH saMti doSavantyaH kadAcana || devatA iva dRzyaMne baMditA bahavaH striyaH / / 1.15 / / mAtarastIrthakartRNAM bhuvanoyotakAriNAM // jAyate panitA dhanyAH zakrapaMdyakramAbujAH // 1.16 // 1052 - Page #1071 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsa mUlArAdhanA zalAkApuspAstAminyate bhukhmaanycitaaH| dhAtrIbhiriva zuddhAbhirmaNayaH purusejsH||1.17|| / puratnAni na jAyate zuddhazIlAH khiyo vinA // vinA nIradamAlAbhiH pAnIyAnAM ka saMbhavaH // 1.18 // Ajanma vidhavAH kAzcidrahmacaryamakhaMDitam / / dharaMti durdharaM dhanyA jvalahIpamiyojjvalam // 1015 // kalyAbhirAryikAbhizca cIyate duzcaraM tpH|| vicchindya zamazaraNa manmathaprativandhakam // 1020 / / dhriyate zuddhazAlAbhiryAvajjIvamaSitam / / patibanataM strIbhiH parAbhiH pUjitaM satAm // 1021 / / devebhyaH prAtihAryANi prAptA vikhyAtakIrtayaH / / yoSAH zIlaprasAdena zrUyate Sahavo bhuvi // 1 // 22 // zIlabatyo vilokyaMte tA dhanyA budhayaMditAH // samarthAH zItalIkartuM yA jvalaMtaM hutAzanam // 1023 // sarvazAstrasamudrANAM baMditAnAM jagattraye // savitryaH santi zIlAcyA sAdhanAM caramAginAm / / 1024 / / nimajjyate na pAnIya yaMte na nadIjalai: 11 saspo byAlenaM bhakSyante na vavanta hutAzanaiH // 1025 // bhohodayena jAyate strIpuMsAmazubhAzumAH / / pariNAmA iti jJAtvA moho niyo na jantavaH / / 1026 // sAdhAraNe'tra sarveSAM jIvAnAmanivArite // duSTAH santi parINAmAstataH kAryo'sya nigrahaH / / 1027 // Page #1072 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakAzavanA 1054 lAcyA bhavati nAryo'pi zuddhazIlA mahIyasA // strI pumAniti kurvanti zemuSIM maMdamedhasaH || 1028 // sAmAnyena tato neha niMditAH santi yoSitaH // zuddhazIlA na gaccheti dUSaNaM hi kadAcana / 1029 // zuddhazIlakalitAsu jAyate nAMganAsu caritaM malImasaM / AspadaM hi vidadhAti sAmase haMsarazmiSu kadAcanApi kiM / 1030 // iti strI doSAH // iyi gadA || mUlArI - sUlo viya zUlamiva / pavoDhuM pravAdayituM saMsArArNave pAtayituM / maccuva mRtyuriva // 1 mUlArA -- agaNivi ya amirikha hidu je dagdhuM / madoSa macAdijanitacinavikAra iva / manduiM mUDhIbha vituM / nikici khaMDavituM / kerakacova karapatramiva kaMDU kaMDuH / vedanikA / paule svedayituma / paktumiti zrAvana / mUlArA - pADe vArayituM parasU kuThAraH / avahaNaM lohakArasya vanaH / / mUlArA - ghaTa svayaM, kaThinaM bhaddiyA bhadrikA | akrUrA | mUlArA-- mahilAhiMto strIbhyaH / ubbiyadi jite // mulArA spaSTam / evaM strISu doSAnpradarzya nIcapuruSeSvapi teSAM tAbhyo'dhikatarANAM vA sadbhAvaM bhAvayati / / mULArA -- bala anAdijanitasAmarthyaM / santi zaktiH vIryamacinyaprabhAvamityarthaH / tAbhyAM sahitAnAM strIbhyo'dhikataramityatrApi liMgAdipariNAmenAnuvartyam // zIlarirakSiSayA puMbhirduSTAH striya iva lIbhirapi duSTapumAMso jugupsyA iti darzayati gUlArA --- jiMdidA niMyA tyAjyA ityarthaH / sIlarakiyANaM cicaritaM rakSitAnAM // nanu ca sIlarakiyANa mityeta doSai kamayatva pratipAdanapareNa pUrvoktaprabaMdhena strINAM virudhyate tatkimidAnI kAbicchIlavatyo'pi striyaH saMbhaveyuriti paryanuyuMjAnaM prati savismayaM zrImatallikAnAM guNabhAmasadbhAvakhyApanArthamAha bhAvAsA 1054 Page #1073 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArApanA TAARE bhAvAsA 1055 __ mUlArA-kiM puNya kiM punarvaktavyam / / yadyapi jAtimAtreNa saMsArazarIrabhoganirviNarmokSasukhakarasikaiH saMyamimistathApi kAzcidguNAtizayazAlinyasteSAmapi stutipadaM bhavantIti vismayadyotanArthametat / yataH guNetyAdi / vitthaDajasAo vistIrNa kiirtyH|| vizepeNAha mUlAga--gaNadharavarANaM tIrthakarAmaziSyANAM vRpabhasenapurassarendrabhUtiparyaMtagaNadharapradhAnAnAM / suraNarapabarehi saudhrmendraadidevendrbhrtckvaadinrendrH|| zrIvizeSANAM zIlapAlanAtizayamunmudrayati-- mUlArA-egapadibbada ekapatimrataM devAmigurusAkSikapANigrahaNapratipanne bhartari pravRtti / kaNNAvada kanyAvrataM kaumArabrahmacAritraM / kitimAlAo yazobhUSaNAH / kittimahilAo iti pAThe kIrtiyuktAHtriya ityarthaH / / vaidhavyatibadukvaM raMDAtyaduHsahamahAvuHsya / jIvaMtaM jIvitaparyantaM ti nayanti prApayanti / kAbo kAcin / tathA kAzcicchIlaballAdabhivyaktazApAnumazaktayo'pi loke bhUyate ityAha--- mUlArA-surucaMti azte / pattapAdiherAo devatAdibhyaH pratilaJcayApatpratikArasatkArAH / sAbAguggahasamma sthAo AkrozopakArasamarthAH / kAyo vi kaashcissiitaadyH|| kAzvica zIlAlapratibaddhatattaddhoravyApattayo'pi yaMte ityAhamUlArA-ogheNa mahAnadI jalapravAINa / Na bUDhAo na nItAH / kAyo vi kAzcana zIlavatyaH sulocnaadyH| tadbhavamokSagAmipuralaprasUtvena satyApitanijasucaritanirvAhAH kAzvicaryate ityupadizatimUlArA-parimANaM caramadehAnA / jaNaNi savitrIbhAvaM / kASo vi sunNdaadyH| kiMca sarve'pi jIvAH prakRtyaiva zuddhacuvasvabhAvAH zIlabhAlinyaM tu mohodayaikanimittameSAM sa pa sarveSAM saMsAriNAM prAyeNa sAdhAraNa iti moha eva niMdanIyo na jaMtaba itti zikSayagAthAhayena prastutamupasaMharati mUlArA spaSTam / mUlArA--sA bhAguktA / vaNavaNA doSaprakhyApanA 1 pavarA mahilA pravarAH striyaH adhikRtya na bhavatIvi saMbaMdha: kuta ityAha-bhaNidA prtipaaditaan| kidha NAma kayamaho na kathamityarthaH / strIdoSaH / Page #1074 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HAIRTEAM AzvAsa mRlAsapanA 1056 H artha-strI puruSako zUlake samAna bheda karatI hai. jase parvata parase nIce giranebAlI nadI padArthako aDe jo apane sAtha bahAtI huI samundra meM le jAtI hai vaise khI bhI puruSako bhavasamudra meM pheka denI hai. jaise pola hinA ne bhI bhI apane jIvana masAna hai. lopa pavamo mAranA zrIpikA, zazi jamAna strI puruSako jalAtI hai, mAsa dinama pisAra panna akAla kI bhI samaya nikAmI.. karAta jasA kATIko bhADatA hai base pAnI bhalu . hayA dubhAgaNa aura sAmya nyabahAmanItI . sujalAsa jaisa saba aMgara kaMDa khujalI utpanna hotI hai baiMga irAkaM sahavAsase zAMti nahIM milatI hai. yaha pAzuka samAna phADatI hai va sugarake samAna durAcaraNase puruSa ke hRdayapara AdhAta utpanna karatI hai. purupake cUrNa karane ke liye strI lohake dhana samAna hai. caMdra kadAcit zItalatAko tyAgakara uSNa banegA, kArya bhI thahA hogA. AkAza bhI loipiMDake samAna ghana hogA. paraMtu kulIna baMzako bhI strI kalyANakAriNI aura sarala svabhAvakI dhAraka nahIM hogI, Upara kahe hue dopoMke sAtha aura aura bhI aneka doSa striyoM meM haiM. unakA yadi puruSa vicAra karegA to va! striyA usako vipa aura anike samAna bhayAnaka dIkheMgI aura unase unakA citta lauTegAhI. vyAghra, sarpa vagaire kura prANIoMke doSa jAnakara jaise manuSya unase dUra rahatA hai vaise striyoMmeM doSa hai aisA jAnakara puruSako unakA tyAga karanA ucita hai. triyoM meM jo doSa hai ve hI doSa nIca puruSoM meM bhI rahate haiM. itanAhI nahIM striyoM se bhI unakI annAdikoM se utpanna huI zakti adhika rahanese unameM adhika doSa rahate haiM. zIlakA rakSaNa karanevAle puruSako strI jaise niMdanIya arthAt tyAga karane yogya hai vaise zIlakA rakSaNa karane vAlI striyoMko bhI puruSa niMdanIya arthAta tyAjya hai. saMsAra, zarIra aura bhogame vika munioMke dvArA striyA niMdanIya mAnI gaI hai tathApi jagAmeM koI striyA guNAtizayama zobhAyukta honase munioMke dvArA bhI stuti yogya huI hai. unakA yaza jagatameM phailA hai. emI striyA ganupyAlIko devatAka samAna pUjya huI hai. deva unako namaskAra karate haiM. nIrthakara, cakravartI, nArAyaNa, balabhadra aura gaNadharAdikAko prasayanavAlI striyA deva, aura manuSyoMme jo pradhAna byakti haiM unase baMdanIya hogaI hai, kitaneka striyA eka pativrata dhAraNa karatI hai, kitane amwand Page #1075 -------------------------------------------------------------------------- ________________ |AzvAsa 1057 striyA Ajanma avivAhita rahakara nirmala brahmacarya vrata dhAraNa karatI haiM. kitaneka striyA vaidhavyakA tI duHkha Ajanma dhAraNa karatI haiM. zIlavata dhAraNa karanese kitaneka striyoM meM zApa denA aura anugraha karanekI bhI zakti prApta huI thI aisA zAstroM meM varNana hai. devatAoMke dvArA aisI striyoMkA aneka prakArase mAhAtmya bhI dikhAyA gayA hai. aisI mahAzIlavatI khiyAko jalapravAha bhI mahAneko asamartha hai. agni bhI inako nahI jalA sakatI hai. yaha zItala hotI hai. aisI strioMko sarpa jyaghrAdika prA khA nahIM sakate haiM. athavA muhameM lekara anyasthAnameM nahI pheka dete haiM. saMpUrNa guNoMse paripUrNa, zreSTha purupameMbhI zreSTha, tadbhava mozvagAmI aise puruSoMko kitanepha zIlavatI simone janma diyA hai. mohodayase jIva kuzala dhanate haiM. malina svabhAvake dhAraka banate haiM. yaha mahodaya sarva khiyoMmeM aura puruSoM meM samAna rItAse hai. jo pIche striyoke dopoMkA vistArase varNana kiyA hai vaha zreSTha zIlavatI sigoMke sAtha saMbaMdha nahIM rakhatA hai arthAt vaha saba para kuphIla siyA rAya nA pAhie. pAkiH zIlavatI striyA guNoMkA puMjasyarUpahI hai. unako doSa kaise chU sakate haiM. strIkRta doSona yahATaka varNana kiyA / sIgatAnyopAnamivAya azucinirUpaNArtha usaramabaMdhA dehassa bIyaNippattivettaAhArajammavuDIo // avayavaNiggamAsuI picchasu vAdhI ya adhuyattaM / / 10.1 / / / / deharUpa pIjaniSpattikSetrodhojanmavRddhayaH / / . aMsAca nirgamo'zAcaM jJeyaM nyaadhirnitynaa|| 1031 // vijayodayA-hasya cIja ityAdikaH / dehasya pIja, niSpattiH, kSetra, AhAraH, janma, vRddhiH, adhayayaH, niryamaH, azuciH, vyAdhiradhruvasetyetAmpazyeti saridhIti kSapakaM // evaM strIdodhAnyAkhyAyedAnI vedAMzucitvaM sAptaSaSTayA vyaacsstte| tatrA zarIrasya zIjaM, niSpattiH, kSetramAhAro, janma, vRddhiravayavanirgamAzucitvamasAratvaprekSaNa, vyAghayo'bhuSatvaM cepti dvAdaza prabaMdhana vyApakIrSuH kSapaka pratyudizati 1057 Page #1076 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mubArAdhanA AbhAsaH 1058 mUlArA-dehassa prakaraNAnmanujAnAmiti draSTavyaM / Nipatti niSpakSamAnatA / janma prasavaH / yuTThI janmakSaNotarakAlabhAvyupacayaH / nigama karNAcaMgebhyo nirgacchantIti nirgamAH karNamalAvayaH / pecchasu aho mahAsatva, karmakSapaNo sAta, mumukSo / brahmacaryaprasasiddhayartha devasya cIjAdIni prekSasya / / apavitratAkA varNana karane ke lie aba uttara prabaMdha hai- . artha--dehakA cIja, utpatti, kSetra, AhAra, janma, vRddhi, avayuva, nirgama, azuci, vyAdhi aura nazvaratA itane prakAroMko he kSapaka tuma dekhA aisA AcArya kSapakako kahate haiM. 1 dehake bIja, utpatti vagairaha viSayoMkA vive. cana yahAMse AcArya kreNge| SHAREF / RESents desya bIjamitayANyAMnAyottaraMgAyA .... ............. ... ..dehasta sukkasoNiya asuI pariNAmikAraNaM jamA ! ! ... ... . .: deho- vi hoi asuI amejhaghadapUravo va tdo|| 1.04 // ......... ....... vehasyAzacinijaM yato lohitrtsii||. . . . ..... sato'sAvazuciyo yathA gUthAjyapUrakara 1752 // ... . ....: vijayodayAndehasya bIjaM manujAmA zukazoNitaM / azuci zukra puMsaH, zoNitaM ca vanitAyAH pariNAmi kAraNaM / jamA yasmAt / pariNAmikAraNa zarIratvena tadubhayaM pariNamati:ptasmAtpariNAmikAraNaM / devoSi asui. zarIramapi azuci tata eva / amejhaghaTapUramogha amedhyaghRtapUraka iva / yavazucipariNAmi kAraNaM tadadhuci yadhAmedhyaghRtapUraka azucipariNAmakAraNaM ca zarIraM iti svArthaH // .. dehayIjaM gAthAtrayeNa vyAcakSANaH prathama mAnuSayapuSo azucyupAdAnakAraNakatvena azucitvamupapAdayati mulArA-sukhasoNidaM zukra garbhayogya puMso retaH zoNitaM ca zukrazoNitaM / mamAhAradvaMdvasya mahatapradhAnatyAta kiMcigarbhaprarohaNayomyaM tAyikamayasthAMtaramApannaM zukArtavamityarthaH / tathA cokta aSTAMgahadaye zuddhe zukrAtace satvaH svkrmkleshcoditH| garbhaH saMpadyate yukivAdagnirivAraNI / / 2058 Page #1077 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAdhanA AbhAsaH pariNAminAmINamate vizi parivArakAraca janaka pariNAmikAraNaM upAdAnakAraNaM / tallakSaNaM yathA-- tyatAtyakAtmarUpa yatpaurvAparyeNa partate // kAlatrave'pi tadravyamupAdAnamiti smRtam / / ameghadapuNNagova amedhyaghRtapUraka iSa / tathA coktam zukrazoNitamaMgasya yadupAdAnakAraNaM / / .. azucyaMga tato yabadamedhyayatapUrakaH / / prayogaH--yadazuci pariNAmikAraNa tadazuci, yathA'medhyaMghRtapUrakaH / azucipariNAmikAraNaM ca zarIraM tsmaadshuci| dehake bIjakA do gAthAoMse varNana-- artha-jisase dehakI utpatti hotI hai aisA yaha vIrya aura rakta apavitra hai. ataH inase utpanna honevAlA deha pavitra kaise ho sakatA hai ? rakta aura vIryase hI zarIrakA pariNamana hotA hai ataH zarIra apavitra hai. viSThAse dhane hue ghRtapUrake samAna zarIra apavitra hai. apavitra padArthoMkA pariNamana jisake kAraNa hai vaha padArtha apavitra hotA hai. jaisA apavitra viSThAkA ghRtapUraka apavitra hotA hai vaisA zarIra bhI apavitra kAraNoMkA hI pariNamana honese apavitra hai, aisA isa gAthAkA abhiprAya hai daI vihiMsaNIyaM amejjhAmiva saMkudo puNo hojja // ojigghidumAlabuM paribhottuM cAvi taM bIyaM // 1005 // draSTuM ghRNAyate deho vaqarAziriva sphuTam // spaSTanAligituM bhoktuM laDIjo bhujyate katham // 1033 // vijayodayA-balu pi ya draSTumapi / vihisaNIya jugupsanIyaM / amejhamiya amedhyamiSa / saMphudo puNo hoja moDigghig kutaH punarbhavedAmAtuM / mAla mAkigituM / paribhoktuM yASi paribhoktuM cApi pIja tat zukazoNitAca bIjaM / tatpariNAmatyAccharIramapi tadeva boamidaM zarIramiti bhatyA vIjamiti uktaM / 1052 FACE SHOTOS Page #1078 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH 1060 zarIrasyAvizukrAtavamayatvenAzucitvAdatyatIpekSaNIyatvamanuzAstimUlArA-amejhabhiva gUthamiva / vihiMsaNijja jugupsanIya / ujighi AmAtu // AlaTuM AligituM choptuM vA / parimotu upabhoktuM taM bIja zarIramityarthaH / tamachumazoNitAkhyaM bIjaM tatpariNAmatvAccharIraM ityarthaH / athavA tabbIjamiti pAThaH / tatra tacchukazoNitaM bIjamasyeti tadvI zarIramityarthaH / atredamaidaparyam--yataH zarIraM draSTumapi purIpamiva ghRNA kriyate tataH kutaH punarAdhANAdiyogyaM bhavet / tathA coktam draSTuM ghRNAyane deho va!rAzirica sphuTam / / spaSTumAligituM bhoktuM nahIjo yujyate katham // artha-yaha zukra aura rakta dekhane ke liye bhI ayogya hai. viSThA jaisI dekhane yogya nahIM hai. isaliye inakA AliMgana karanA, upabhoga lenA kaisA yogya samajhA jAyagA ? jaba zukra zoNita arthAt rakta vIryakI aisI apavitra anupabhogya avasthA hai taba unase banA izrA zarIra bhI AliMganayogya aura bhogane yogya nahIM hai aisA samajhanA cAhiye. pariNAmikAraNazuruyA tatpariNAmarUpa kArya zuddhaM bhavati / zarIraM na saMpatti kathayati samidakado ghadapuSaNo sujhadi suhattaNeNa samidassa" asucimmi tammi bIe,kaha deho so have suddho // 1006 // kaNikAzuddhitaH zuddhaH knnikaatpuurkH|| varSoSIjaH kathaM ho vizujUcatikavAcana / / 1030 / iti bIjam / bijayodhyA-samikSakado dhapuNNo sujjhavi kaNikAkataM ghutapUrNakaM sujasadi zusyati / sunasaNe mushtyaa| samidassa kaNikAdravyasya / sucimmi tammi bIpa acibIje tasmiMmsyite / kA veho so ye sujo behaH pariNAmaH kathaM zuddhayati // dhIya // pariNAmikAraNazuddhayA satpariNAmAtmakasvAtkAryamapi zuddha bhAvazuddha kaNikAdhUtapUracA punarmanuSyazarIraM taddhiparyayAdityAvedayati-- 1060 Page #1079 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH mUlArAdhanA mUlArA- samidakado ityAdi-samiyA kaNikAdravyeNa to nirdRtaH / pIe utpana ityAcyAhAraH / kAryarUpase pariNata honevAle kAraNameM yadi zuddhatA ho to usase utpama honevAlA kArya bhI zuddhatAyukta dIkhatA hai. zarIra zuddha nahIM hai kyoMki usakA kAraNa azuddha hai isa viSaya kA vivecana artha-gehUMke ATese banAyA huA ghRtapUraka pavitra hai kyoMki, gehakA ATA pavitra hai. vaise vIrya aura ratta ye padArtha pavitra nahIM hai bhanaH inase unpanA honena lA padArtha arthAta zarIra para kaisA mAnA jAyagA arthAt vaha azuddha hI hai. zarIraniSpattitrAmanirUpaNArtha uttaraprabaMdhaH / kalalagada dasarataM acchadi kalusIkadaM ca dasarat // thirabhUdaM dasarataM acchavi gammammi taM bIyaM // 1.07 // ) dazAhaM kalilIbhUtaM vazAhaM kaluSIkRtaM // dazAhaM ca sthirIbhUtaM yIjaM garbhe'vatiSThate / / 1.35 / / vijayodayA-kalalagada kalalatvaM nAma paryAyaH taM gataM prAsaM bIjaM daza vinamA / achadi vAste / kalusIkarda ca kaluSIkRtaM ca / vaza rAvamA atiSThate / thirabhUrda sarasa sthirabhUtaM yAvadazadinamAtraM / acchadi Aste / gAmammi garma taM bIjaM tdvii|| nRvehanimpattikama gAthApaMcakena zyAcaSTe mUlArA-kalalagadeti / phalalagadaM vilInatAmrarajatadravyakalpakalalatvaparyAyaM prAptaM / isarataM dazAhorAtrAn / kalusIka mibhitaM / thirabhUdaM dRdvIbhUtaM / gambhammi grbhaashye| . artha-mAtAke udarameM vIryakA pradheza honepara yahAM daza dinataka pAryakI kalala nAmakI avasthA hotI haitadanaMtara dasa dina paryanta vaha kaluSa hotA hai. isake anaMtara vaha dasa dinataka sthirapanAko prApta hotA hai. abhiprAya yaha hai ki, male hue tAmra aura cAMdIkA rasa paraspara milAnese jo avasthA una donoMkI hotI hai vahI avasthA mAtAke raktase saMyoga honepara vIryakI hotI hai, usako kalalAvasthA kahate haiM. tadanaMtara vaha kAlA hotA hai usake isa 1061 Page #1080 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA arasthAkA nAma 'kaluSa' hai. isake aMnatara vaha sthira hotA hai. aisI tIna avasthAyeM kramase vIryako prathama mAsameM mAsa hotI hai. AkhAsa tatto mAsaM bubbudabhUdaM acchadi puNo vi ghnnbhuudeN| jAyadi mAseNa tado maMsappesI ya mAseNa // 1.08 // mAsena puSudIbhUtaM tanmAsena dhanIkRtam / / mAMsapezIca mAsena jAyate garbhapaMjare // 1036 // vijayotyA-tatto sthirabhAghosarakAlaM | mAse khuda bhUtaM acchadi mAsamAtra bud khuda va Aste / puNo vi pUnama namU.jAyamAna jAyate mAsena tato'pi ghnbhaavaanustrkaalN|maaspaa mAsena / maMsappesIya mAMsapezI bhavati // mUlArA-tatto iti-sthirabhAvottarakAlaM / bubbudabhudaM bunduda iba / ghaNabhUdaM kaThipatvaM praa| maMsapesI huMDasaMsthAno mAMsa piMDaH // artha-prathamamAsake anaMtara dUsare mAsameM bIryako babulakI avasthA-bubudAvasthA prApta ho jAtI hai. punaH eka mAsataka vaha ghaDU bana jAtA hai. isake anaMtara caturtha mAsameM usako mAMsapezIkI AkRti prApta hotI hai. mAsaNa paMca pulagA taco huti hu guNo vi mAseNa // aMgANi ubaMgANi ya Narassa jAyati gambhammi // 1.09 // mAsana pulakAH paMca bhAsanAMgAni sssstthke| upAMgAni pajAyaMte grbhvaasnivaasinH||1.37|| vijayodayA-mAseNa paMca pulagA mAsena paMca pulakA bhavanti / puNo thi mAseNa punaruttareNa mAsena / aMgANi urSagANi ya aMgAnyupAMgAni ca / zarassa jAyati gambhammi marasya jAyante garne / mAseNa-pukhyA pulakAH / nalakabAhuzirodezeSyakurAH / aMgANi donalako, niyo, do vAhU, uraH pRSTaM, zirazcetyaSTau / varSamANi upAMgAni aMgAnyupagavAH karNanAsAgaMDoSThanetrAMguLiprabhRtyavayavAH / uktana-- 1062 Page #1081 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa HARSHA NalayA bAhU ya tahA NiyaMtra puTThI uro ya sIsoya // . ava du aMgAI dehe sesA ubNgaaii|| ----pAMpabe mAsana usa mAMsapezIko pAMca pulaka arthAt pAMca aMkura utpanna hote haiM. inase nIcake do aMkuroMse do paira, uparake tIna aMkuromama bIcake aMkurama mastaka aura pAvake do aMkuroMse hArthokI utpatti hotI hai. ina avayavoMkI yaha aMkura pUrvAvasthA hai. tadanaMtara chaThe mAsameM hAtha, pAya aura mastakakI racanA hotI hai aura upAMga - A~kha, kAna, netra ityAdika aMgoMkI racanA hotI haiM. isaprakAra marbhastha bAlakaka avayavoM kI racanA hai. mAsammi sattase tassa hodi cammaNaharomaNippattI // phaMdaNamaTThamamAse zavame dasame ya NiggamaNaM // . 1010 // dharmaromANi jAgate mAse tasyAtra samplame // .. ..paMvoSTame vinirmANa naSameM vazame tataH / / 2038 / / vijayovyA-mAsammi sattame saptame mAse / tassa tasya garbhasthasya / cammaNaharomaNippattI carmanaravaromaniSpatibhavati / phaMdaNamakamamAse spaMdanamIpazcalama bhaema mAse / jayame vasame ya NimAmaNa naSame vazame codarA nirgamanaM bhavati // mulArA-mAsammi iti daNaM, saMcalana niyAmaNaM mAtR rudrAbhiHsaraNaM prasutirityarthaH / ........ ... . isake anaMtara artha-sAMtave- mahinameM um garbhaka avayoM para carma aura romakI utpatti hotI hai, aura hAya aura paira ke nakha utpanna hote haiM. AThameM mAsameM usa marbha meM calana valana hone lagatA hai. navavA aura dasavA ina do mahinA meM garbhasa cAlaka bAhara AtA hai arthAta usakA janma hotA hai.'' T ha! NAHI, Motiy sabbAsu abasthAsu vi kalalAdIyANi tANi savvANi / / asuINi amijjhANi ya vihiMsiNijjANi NiJcapi // 1.11 // 1063 Page #1082 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlArAdhanA AzvAsa ' yato'zunIni sarvANi kalalAdIni kAraNam // . vaziyattato dahI jugupsyo mahatAM sadA // 1039 // . iti nisspttiH|| vijayodayA-savvAsu avasthAsu bi sa svadhyayasthAsu shubhshossityoH| kalalAviyANi kalalamadamityAdikAni / sabvANi basuraNi sarvANi azucIni / amejhANiva amedhyamiva / vihiMsaNijjANi jugupsanIyAni / NicaM pi nitympi|| sadhyAsuH iti asthAsu pratisamayabhAvinI zukrAmaviSapariNAmiSu amenmANi va gUthAni yathA | mi. rUpattiH // : -martha-traka.aura vIrya kI prathama mAsase AraMma kara isa mAsa taka jo vo avasthAyeM hotI hai vaha sarvahI apavitna hI haiM. jaise viSThA nitya jugupsA karane sabaka hI hai. niSpatti nAmaka prakAra kA varNana huA, garbhavasthA zubhaM kathayasyuttaragAyayA / pippati - AmAsayammi pacAsayasa uvAra amejjhamajjhammi / / vasthipaDalapacchaSNo acchai gambhe huNavamAsaM ! 1012 / / siSThasyAmAzayasthAdha Urdhva pakAzayasya sH|| jarAyurveSTito mAsAmayAtrAmedhyamadhyagaH // 1010 // bijayodayA-AmAsayammi bhAmAzaya mAmamucyate bhukamazanamudAgninA sarakaM tasya AzayaH sthAna sasmin / pakAsayassa ughari jATharaNa agninA pakka AddAra pakaM tasya yAzayaH sthAna / sata upari / amejhamajhamima amadhyayoH pakApakayomadhye / gambho atyadi Aste garbhaH / kITaka vatthipaDalapacchaSNo vitataM mAMsazoNitaM jAlasaMsthAnIyaM varithapaDalazabdanocyate tana raticchannaH / kiyata kAlamArate ? NaghamAsa upalakSaNa navamAsagrahaNa dazamAsamAtramapyavasthAnAt / nRdeha nimpattikSetra gAthAtrayeNa nirUpayiSyangarbhavasthAmakramamazobhanaM tasyAbhidhatte. mUlArA--- AmAsayammi - udarAjyapakabhuktAnasthAne | pakkAsayasa jaTharAgniekabhuktAhArasthAnasya / amejjhamajjhammi amedhyayoH pakApakayomadhye / batthipaDalapacchapaNI pastipaTalaM jAlasthAnIya vitatamAMsazoNitaM tena pracchAditaH / 1064 Page #1083 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa gambho hu agra pAThe AmAzayAvadhaH pakvAzayAcorddha navadazamAsAna jarAyupracchAdito garbha Aste iti sUtrAdhaiH // gambhA- | zAyammi iti pAhe nage naradevo vA garbha titIti vyAkhyeyaM / pavamAse upalakSaNAdazApi / / garbha meM cAlaka kisa sthAna meM rahatA hai isakA viyenana artha--AmAzaya aura pakvAzaya ina donoM ke bIcameM jAleka samAna mAMsa aura raktase lapeTA huA vaha garbha nada mahine taka rahatA hai. gvAyA huA anna udarAgniye jisa sthAnameM thoDAsA pacAyA jAtA hai vaha sthAna AmA zaya kahA jAtA hai. aura jisa sthAnameM pUrNa pakAyA jAtA hai vaha sthAna pakkAzaya hai. ye dono sthAna apavitra hai. pakkAzagaka Upara aura apakkAzayake nIce arthAta donoMke bIca meM garbhakA sthAna rahatA hai. gAthAmeM vimAsa' yaha zabda upalakSaNavAcI hai. isase dasa mAsakA bhI grahaNa hotA hai. arthAt koI garbha dasamAsataka bhI mAtAke udarameM rahatA hai. azucisthAne avasthitaH svalpakAlaM yadi jugupsyate cirAdhamiyataH kathamayaM na agupsanIya rasmAyaSTa amitA asamajhe mAsavi samasvabhatti hodi hu vihiMsaNijjo jadi vi hu NIyallao hoja // 1.13 / / mAsamekaM sthito'dhyakSa varSAmadhye jugupsyte|| nijo'pi na kathaM garbha vAMta navavaza sthitaH // 1.41 // iti kSetraM // vijayodayA-vamidA amejjhamajame yAMtasa amedhyasya madhye / mAsapi mAsamAdhapi samakkhamasthido svapratyakSatayA sthitaH puruSaH / khuzabda payakArArthaH sa ca kriyApadAtparo pyaH / vihiMsaNiUjo ityataH parataH / vihiMsajIo hodi iti jugupsanIya patra bhavati nAjugupsya iti yAvat / jadi vi huNIyalayo hoja yadyapi baMdhubhavam // . svalpakAlaM yazamezyamadhyamadhyuSito baMdhurapi jugupsyate tatkathamayaM deha zciraM tatra sthito na jugupmya iti gAthAdvayenAha mUlArA-amiyA iti-amiyA amejhamajjhasmi tasya amedhyasya ca madhye / sasamakkhaM AtmapratyakSaM / di vi yadyapi / zivalao baMdhuH // Page #1084 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH apavitrasthAnameM svalpa kAlataka rahA huA manuSya bhI jugupsA yogya mAnA jAtA hai to cirakAla yahAM rahA huA kyoM jugupsA yogya nahIM mAnA jAyagA? isa praznakA uttara artha--vAnti aura viSThAMka bIcameM apanA koI saMbaMdhI manuSya eka mAsatakabhI rahA huA apane pratyakSa huA to hama usakI glAni karate hI hai. yadyapi yaha hamArA svajana bhI ho to bhI usakI glAni hamAre manama hogI hI. HTRATE kiha puNa NavadasamAse usido vamigA amejhamajjhamni / hojjama vihiMsaNijjo jadi vi hu NIyallao hojja 1014 // vijayodayA-kiDa puNa kathaM punaH / na hojjJa visiNijjo na bhavejjugupsanIyaH / jabadasamAsa usido navamAsaM dazamAsaM vAvasthitaH / vamigA amejsamamammi mAtrA upayukta AhAro vamigAzabdenocyate 1 zeSaH sugamaH / / khi garda // mUlArA.....kidha-usiyo sthitaH / mig2A jananyopayukta AhAraH / kSetram // . . artha-to jisane garbha meM nau dasa mahinetaka nivAsa kiyA hai aura mAtAkA bhakSaNa kiyA huA AhAra khAkara jo vRddhiko prApta huA hai vaha kyoM na glAnikA pAtra banegA ? arthAt vaha avazya ghRNAkA pAtra hai. RASTRA yenAhAraNAsAyupacitazarIro jAtastamAca - daMtehiM cavvidaM vIlaNaM ca simeNa melida saMtaM / / mAyAhAriyamaNNaM juttaM pitteNa kaDueNa || 1015 / / picchilaM carvita danmamizritaM saMpmaNA ca yat / / anaM mAtrazitaM yutaM pittana kaTukAtmanA / 1.42 / / vijayodayA-daMtehi canvidaM daMtezcUrNitaM / bIlaNaM picchila / kathaM, simeNa melidaM zleSmaNA mizrita sat / mAvAhAridamaNaM mAtrA bhuktamajha / kaDapaNa pitteNa juttaM kaTukena pittena julai // yenAhAreNopacitazarIro naraH saMpannastaM gAthApaMcakena vyAcaSTe-- RSSETal Page #1085 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA 1067 mUlArA --- daMtehiM iti SINaM picchilaM mili saMtaM mizritaM sat / bhAdAiridaM mAtRbhuktam / jisa AhArase usakA zarIra puSTa hotA hai usakA varNana AcArya karate haiM. - artha -- dAMtoM se cabAyA gayA, kaphase gIlA hokara mizrita huA aisA mAtAne khAyA huA akSa udarameM pisake mizraNase kaDavA hotA hai. vamigaM amejhasarisaM bAdaviojidarasaM khalaM ganbhe // AhAredi samatA uvIreM thiSpaMtagaM Nicca // 1016 // samIreNa kRtam // Urdhva kaTukamAti vigalaMtamasau rasam // 1043 // vijayodayA - vamigaM yAMtaM / amisarisaM amedhyena sadRzaM : vAithiyojidarasaM khalaM vAtena pRthataM rasaM khalabhAga AhAredi NicaM nityaM garbhaspo bhuMkte / samaMtA smNtaat| uvariM upari thiSyaMtamaM cigaladvidukaM tenAnnara samAharatIti jJAyate // mUlArA - babhiyaM iti -- bamiyaM antaracchardirta / vAdavijojiMdarasakkhalaM vAyuSTathaskRtarasakhaLabhAgaM / Aharadi bhuMkta garbhastho manuSyaH / sabhato satataH / sarvAgairityarthaH // zriyaMta viladvidukaM / etenAnnarasamAharatIti jJAyate / uktaM ca aMdhaso mAtRsya Smamizrasya picchilaM // cUrNitasya bhRzaM taiH pittasaMgamupeyuSaH || amedhyasadRzaM vAMtaM samIreNa pradhakkRtaM // Urdhva kaTukamAti vigatamasau rasaM // artha - vAMti aura vizake samAna, bAtase jisakA rasabhAga aura khalabhAga alaga kiyA gayA hai aise AhArakA Uparase aura cAro taraphase eka eka biMdu jaba girane lagatA hai taba vaha garbhastha jIva usako nitya grahaNa karatA hai. agalaka zarIrameM nAbhi utpanna nahIM hotI hai taba taka yaha jIva cAroM taraphase mAtRmukta AhAra zarIrake dvArA grahaNa karatA hai. bhAvAsA 6 1067 Page #1086 -------------------------------------------------------------------------- ________________ marwarimaani AzvAsa to santamammi mAse uppalaNAlasarisI havai NAhI // tatto pAe bamiyaM taM AhAredi NAhIe / / 1017 / / tanAsti saptane mAse nAbhIyutpalanAlabat / / tato nAzyA tagA vAntaM tadAdatte sa grbhgH||1.44 / / vijayodayA-teSAM mAsAnAM rattaM sattamammi mAsa rakta saptamamAse / uppalaNAlasariso nAhI davai utpalanAlasarazInAbhirbhavati tano nAbhiniSpatyusarakAle / dhamiga saM AhArevi NAbhIe SAMtamAhArayati nAbhyA / / mUlArA-to sattama iti-tatto pAe tataH prabhRtiH // artha-sAtave mahinemeM zarIrameM kamalake DaMThalake samAna dI nAla paidA hotA hai. tabase yaha jIva mAtAkA khAyA huA AhAra dIrdhanAlase grahaNa karane lagatA hai. vamiyaM va amejjJa vA AhAridavaM sa kiM pi sasamakvaM // hodi hu vihiMsaNijo jadi vi ya NIyallao hoja // 1.18 // amedhya bhakSayaneka mAsaM haSTI jugupsyte|| nijopi na kathaM garbha mAsAnnavadazAnasau // 1045 / / ityNdhH|| vijayodayA-yamiga va amijha vA timadhyaM yA / AdArida vA bhuktAm / sa kiM pi savapi ekavAraM / sasamakkhaM khapratyakSe / hodi khu cihisaNijja bhavati jugupsanIyo / yadi viyaNIyallio hoUja / yadyapi baMdharbhavet // mUlArA--bamiyatini-AhAridavaM bhukavAn / sa kipi ekavAramapi / artha--koI manuSya apane sAmane bAMti aura viSThAko yadi khAgayA to usako dekhakara manameM slAni paidA hotI hai. yadi vaha manuSya apanA saMbaMdhI mI ho to bhI glAni utpanna hue binA nahIM rahegI. kiha puNa NabadasamAse AhAredUNa taM Naro bamiyaM / / hojjaNa vihiMsaNijjo jadi vi. ya. NIyallao hojja // 1019 // 1068 AndersotARALA Page #1087 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - ----- bhAvAsa mUlArAdhanA -- 2.. vijayodayA-posana gAthA 1 AhAragada samma // AdAro nirUpitaH // mulAsa-kiheni-AhAredUNa bhuktvA || AhAraH // 5 // artha-punaH jo nau dasa mahine naka bAMti khAkara dbhigata huA hai vaha apanA saMbaMdhI bhI ho to bhI / vaha jAkiH pArasaga yA Adara kA prakaraNa samApta huA. janmanirUpaNAyottama gAthA asRciM apecchaNijja duggaMdha mutasoNiyaduvAra // vottuM pi lajjaNijja poTTamuhaM jambhabhUmI se / / 1020 // zoNitaprasaSadvAraM durgaMdha jaTharAnanaM / / avAcyajanmabhUtasya lajjanIyamazIcakam // 1046 / / vijayodayA-asuci anutri / apecchANijja aprekSaNIyaM / muggaMdha durgadhaM / muttasoNiyaduvAraM mUtrasya zoNitasya ca sAraM / ghornu pi daraNirja paztumapi stranAsA sajjanIyaM / pohamuha uvaramukha parAMgaM / janmabhUmI se janmabhUmistasya / malArA-asucimiti-apekhnavaNIya adraSTavyaM / yo pi kathayitumapi prasiddhanAmdA / poTTamuha udaramukha yonirityarthaH / se tasya narasya naradehasya vA / artha--prANI kI janmabhUmi jisako udarakA mukha kahate haiM yaha apavitra hai, dekhane lAyaka nahIM hai, vaha durgadhayukta aura mutra tathA rakta bahanakA dvAra hai. usakA nAma lekara varNana karanese lajjA utpanna hotI hai. jadi dAva vihiMsijjai vatthIe muhaM parassa Ala // kaha so bihisaNijjo Na hojJa sallIDhapoTTamuho // 1021 // parI pastimumbampI mahadbhinidyate yadi // udaradvArasaMspazI viniyo na tadA katham / / 17 iti jnm| Page #1088 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA 1070 - vijayozyA--jadi dAva vihiMsajjadi yadi tAvajjugupyate / catthI muhaM vastimukhaM / parasta Ala draSTuM / kidha so visiNijjo na dojJa kathamasau na jugupsanIyo bhavet / sallI syAditayarAMgaH // mUlArA---jadidA iti / bathIe muhaM bastimukhaM, apAnaM yoni vA ATha praSTuM vRttaH | sITa samAsvA ditaM // janma || artha-- aise apavitra yonIko dekhanevAlA manuSya glAnikA viyaya hotA hai to jo isa avayavakA zra svAda letA hai vaha kyoM na glAnikA viSaya na hogA ? janmavRddhiM nirUpayati- bAlo vihiMsaNijjANi kuNadi taha ceva lajJjaNijjANi || jhAme kajjAka kiMciviM ayAto // / 1022 // parasya nidhAne lajjanIyAni karmANi kurute zizuH // kRtyAkRtyamajAnAno sevyAsevyaM ca mUDhadhIH // 1048 // vijayodayA - pAlo viddisaNijANi kuNadi bAlo jugupsanIyAni karmANi kurute / tathA ceva lakhaNijANi tathA caitra lajjanIyAni / bhejjhAmejyaM zucyazuci / kajAkajaM kiM vidhi agANaMto kAryAkArya vijAnan // mUlArA - bAlo ini kudi karmANi iti zeSaH / kiMciva kiMcidapi / janma vRddhikA vivecana karate haiM artha - yaha bAlaka glAni utpanna karanevAle kArya karatA hai tathA jisase lajjita honA paDegA aise bhI kArya karatA hai. yaha kArya uttama hai athavA yaha kArya ayogya haiM isakA usako thoDAsA bhI jJAna nahIM rahatA hai. 7 aSNassa appaNo vA siMhANayakhelamuttapurisANi || cammavisApUyAdINiya tuMDe sage chubhadi // / 1023 // sa dharmapumAMsAsthivarSomUtrakakAdikaM // svasyAparasya vA va kSipate vigatantrapaH || 1049 // AbhAsaH 6 w h w ' Page #1089 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 malArAdhanA AzvAsa vijayodayA-aNNassa appaNo vA anyasyAtmano vA / siMghANagaM shlessmaann| mUtra, purI, cammaThiyasApUyANi. yA carma asthi vasA pUyAdikaM vA / sage tuDe cumani AtmIye mukhe kSipati // mUlArA-aNNassa iti-siMghANaya zleSmA / khela thukkaM / purisa puriyaM / tuMDe mukhe / artha-dUsarekA athavA apanA zleSmA-kapha, mUta, viSThA, carma, haDDI, basA, pISa, apane mukhameM DAlatA / hai. isa kArya ko karate samaya usako glAni nahIM AtI hai. jaM kiM ci khAdi jaM kiM ci kuNadi jaM kiM ci jaMpadi alajjo / jaM kiM ci jattha tattha va vosaradi ayANago bAlo // 1024 // patkicitkurute cUte bAlaH svAyatyalajjitaH // havate vigatajJAnaH pradeze yatra tatra vA // 1050 / / vijayodayA--OM kiM ci khAdi. yatkiMcidatti, yaskicitkaroni / yatkitri ujalpatyalajjaH / jaMka vi jattha tatya yi yakiMcidyatra tatra vA zuvAvazucI vA deze / yosaradi vyutsRjati / ajANago bAlo aso vAlaH // mUlArA-- iti--jaM vici yatkicidbhakSyamabhakSya thA / jaratha tattha yatra tatra zunAvazucau vA pradeza / ghosaradi guMcati mUbapurIpAdikaM / / artha-jo kucha bhI padArtha bAlaka khAtA hai. manameM jo AyA yaha kArya karatA hai. mUhameM jo ArA vaha bolatA hai. jagaha pavitra ho athavA apavitra hoM vahAM ajJa vAlaka malamUtrakA visarjana karatA hai. bAlattaNe kadaM sabyameva jadi NAma saMbharijja tado // appANammi vi gacche Nibveda kiM puNa paraMmi // 1025 // pAle yadi kRtaM ko'pi kRtyaM saMsmarati svayam / / tadAtmanyapi nirvedaM yAtyanyatra na kiM punaH // 1051 // vijayodayA-bAlasaNe kaI bAlatve kRtaM / sarvameva yadi smarettataH Atmanyapi gacchenirvedaM kiM punaramyasmin / nuDi // Page #1090 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdhAma: manamanA nalAga--varalattaNe ini--bhabhareja mmaret / apANammivi Amanyapi / gar3he galchana / Niveda vairAgya / parahimpIzarIgadI / / dbhiH // artha--manuSya vAlapana meM jo jo kRtya karatA hai usakI yadi usa ko smRti hogI to vaha apanI bhI mlAni karegA kira anya ke viSayamai arthAt strIke zarIra vagairaha meM usako glAni hogI isa viSaya meM kahanA hI - - SRITAMALPATIALASEAAddbAARADARAMARADASE kuNimakuDI kuNimehi ya bharidA kuNimaM ca savadi savyasto / / tANaM va amejjhamayaM amejhabharida sarIramiNaM / 1.26 // amedhyastha purI gAnAzanAre amedhya savate chidraM amedhyamica bhAjanam / / 1052 // iti vRddhiH / / vijayodayA-kuNimakuDI kuthitA kuDI, phurNimehi bharidA phuthitamaritA / kuNimaM yA savadi samdhaso kudhita sarvataH sapati samaMtAt / tANa va amejhamaya tAmiva amejhamaya amedhyamiva 1 amejyabharida amedhyapUrNa / parIramima zarIramidaM // avayavAnnAthAbhicaturdazabhirvyAcakSANaH prathamamavayavinaM lirdizati mUlArA-kuNimeti dhuNimakuDI kuNiga kuthita durgadha nanmayagRhaM / ima idaM mAnavIya / enAM gAthA zrIvijayAcArya: pAcAtyamatra paThati / / artha yaha zarIra durgadha hai, durgadha vastuoNma bharA hai. isama durgadha mbada mutrAdi padArtha nikalate rahate haiM. yaha zarIra viSTAse bharI huI vRNakI banI jhoSIka samAna durgaMdha hai. pRddhikrama nirUpya zarIrAvayavAnAca aTThINi hu~ti tiNNi hu sadANi bharidANi kuNimamajAe // sabvammi ceva dehe saMdhINi havaMti tAvadiyA // 1027 !! - Page #1091 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1073 zatAni zrINi saMtyasthanAM majjApUrNAni vigrahe // saMghInAmapi tAvanti santi sarvatra mAnuSe / / 1054 // vijayodayA- aTTaNi huni tiriNa du sadANi trizatAnyasthIni / bharidANi kuNimamajjAra pUrNAni kutina majjAsaMjJitena satyammi kSetra dehatisarvamiva dehe zarIra / saMghINi irvati tAvadigA / saMdhipramANamapi trizatameva // mRdehAvayavettAvadhAraNArthamuttarabaMdha mAha- mUlArA -- aTTaNi iti tAvadiyA vizanapramANA: / / vRddhike kramakA nirUpaNa kara zarIra ke avayavoMkA vivecana karate haiM--- artha -- isa manuSya ke dehameM tIno asthi haiM. ve durgaMdha majjA nAmaka dhAtuse bharI huI haiM. aura tIna se zrI saMdhi hai. 135 ( "hArUNa NavasadAI sirAsadANi ya havaMti satteva // dehammi maMsapesINa huMti pacetra ya sadANi // 1028 // mAMsapezIzira snAyuzatAnyaMge yathAkramam // paMca sapta nava prAjJAH sarvadApi pracakSate // 1055 // vijayodayA- hAruNa pAyasadAraM snAyUnAM navazatAni sirAsavANi ya bhavati saseSa sirANAM saptazatAni / dehammi maMsapesINa iyaMti paMdhe ya sahAni paMcazatAni zarIre mAMsapezyaH // mRtyArA - hArUNa tihArUNa snAyUnAM / chirA zirAH // " artha - dehameM use snAyu haiM tathA sAtaseM sirA haiM aura isa zarIra meM pAMcase mAMsakI peziyA haiM. ' catvAri sirAjAlANi huMti solsa ya kaMDarANi tahA // chacceva sirAkuccA dehe do maMsarajj ya / / 1029 // zirAjAlAni catvAri kaMDarANi ca SoDaza // zirAmUlAni SaT caiva mAMsarajjudvayaM tathA / / 1056 / / mAzvA 1073 Page #1092 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1874 vijayodayAcAri sirAjAbANi catvAri zirAjAlAni zirAsaMdhAtAH / solasa ya kaMDarANi thaa| SoDaza kaMDara saMzitAni / tayA chaceca sirAkucA paDeca zirAmUlAni / deze do maMsarajjU ya zarIre mAMsarajjUzyaM // mUlArA -- cattAri iti sirAjAlAgi zirAsaMghAtAH / kaMDarAo raktapUrNa mahAzirAH / kaMDarANi tahA ityapi paThanti / zirAkukhA zirAmUlAni / sarajjU pRSThodarAzrite / artha - zirAoMke cAra jAla haiM. solaha kaMDarA hai. chaha sirAoMke mUla haiM. aura dehameM do mAMsarajju haiM. svAdhA satta tathAo kAlejjayANi satteva hoMti dehammi || dehammi romakoDINa hoMti sIdI sadasahassA // 1030 // kAyakAni saptAMge tvathaH sapta niveditAH // sarvatra koTilakSANAmazItI romagocarA / / 1057 / / vijayodayAsata tathAo saha tvacaH / kAlejagANi satteva dauti dehammi saya kAleyakAni dehe / devammi romakoDI hA~si saudI sadasahassA zarIre romakoTImAM azItizatasahastrANi // mUlArA - santa tayAo iti / tayA tvacaH / kAlejayANi kAleyakAni mAMsakhaMDAni / asIdi azIti / sadasahassA lakSANi // : artha - isa zarIra meM sAta tvacA haiM. aura sAta kAleyaka hai. aura assIlAkha koTi roma haiM. kAmayAsayatthAya aMtaguMjAo solasa havaMti // kuNimasta AsayA satta huMti dehe manussassa || 1031 // } AmapakAzayasthAnaM poTazaivAMtrayayaH // kuthitasyAzrayAH rUta zarIraM santi mAnuSe / / 1058 / vijayodayApakAmayAsayatthA pakAzaye AmAzaye avasthitAH / aMtaguMjAo kSetrayayaH 1 solasa havaMti SoDazaigha bhavanti / kuNimasta AsayA kuthitasya AzrayAH sapta bhavanti dedde manujasya // AzvAsaH 6 1074 Page #1093 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA Azcama 1075 mUlArA-pAmagAsayatthA iti-pakAmagAsayatthA pakAzaye AmAzaye ca sthitAH / aMtaguMjAo aMtrayaSTayaH1 kuNimassa kuthitasya / AsayA aashryaaH|| / artha- pakvAzaya aura AmAzayameM solaha AteM rahatI hai. manuSyaka dehameM durgadha malake sAta Azaya haiM. ' * thUNAo tiNNi dehammi hoMti sattuttaraM ca mammasadaM // Nava hoMti vaNamuhAI Nicca kuNimaM savaMtAI // 1032 // nava saMti vraNAsyAni mucyamAnAni kazmalam / / timraH sthUNAzataM dehe marmaNAM saptasaMyataM / / 1:59 // vijayodayA-dhUNAyo tiNi dehammi hoti sthUNAstisro bhavanti / vahe sattuttaraM ca mammasada marmaNAM zataM samAdhikaM / Naba hoti vaNamuhAI vraNamukhAni nava bhavati / Niza kuNima nityaM kuthitaM navanti / mUlArA-cUNAo iti / thUNAo vAtapittazlaSmANaH / mammasada marmazataM / sabatAI yati savati sati / / artha- isa dehameM tIna sthUNA haiM. aura ekaso sAna marmasthAna hai. aura nauvaNamukha haiM jisase nitya durgaMdha sravatA hai. dehammi macchurliMgaM aMjalimittaM sayappamANeNa // aMjalimitto bhedo unovi ya tattio ceva // 1033 // zukramastiSkamedAMsi pratyeka sUrayo viduH|| svakIyAMjalimAnAni manuSyANAM kalevare // 1.60 // vijayodayA-cehammi zArIre / maccAliga mastiSka aMjalimitto sagapaemANeNa khAMjalipramANaM paricchinna / medo'dhyaMjalipramANaM / ojoSi tatsigo pretha / zukramapi tAyammAzrameva // mUlArA-dehammi iti / macchuliMga mastiSka dahiyalItyarthaH / sagA svkiiyN| ojo zukra / tattigotAvanmAtra taktaM pa-zukramastiSkamedAMsi pratyeka sUrayo viduH / svakIyAMjalimAnAni manupyANAM kalevare // 75 Page #1094 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3SEX mUlAgatanA Ara - 1076 / ! artha- isa dahameM mastiSka eka aMjalipramANa hai. arthAt vaha apane aMjalipramANa jAnanA. meda aura oja' arthAt zukra ye donoM bhI svAMjali pramANa samajhane cAhiye. ) tiNi ya vasaMjalIo chacceva ya aMjalIo pittassa || siMbho pittasamANo lohidamadADhagaM hodi // 1034 // SaDaMjalimitaM pittaM vasAMjAlanayamamA / / / zleSmA pittasamo raktama DhakamitaM matam / / 1061 // bisayodayA-tiviNa ya vasaMjalIyo timro yasAMjalayaH / characeyAya aMjalIyo pittassa vaDajalayaH pittasya / siMmo pitsasamANo leSmA pittapramANaH / lohidamasAdagaM hodi lohito'pyardhATakaM bhavati // mUlArA--tiNi iti-basaMjalIo vasAyA aMjalayaH / addhAhagaM dvAtriMzatpalamAtra / / artha-vasA nAmaka dhAtu dehameM tIna aMjalipramANa rahatI hai, pittakA pramANa chaha ajuli hai. zleSma arthAta kaphakA bhI itanA hI pramANa hai. rudhirakA pramANa AdhA ADhaka hai. muttaM ADhayame uccArassa ya havaMti uppacchA / / vIsaM mahANi daMtA battIsaM hoti pagadIe || 1035 // SadamasthapamitaM bacoM mUtramAdakapramam / / mambAnAM viMzatirdantA dvAtriMzatprakratA bhatAH / / 1062 // vijayodayA-musaM ADhayametaM mUtra ADhakamAtra / uccArassa yati chaecchA padaprasthapramANa uccAraH / vIsa pahANi vizatisaMkhyA nakhAnAM / daMtA basIsa hoti dvAtriMzadrayanti vatAH / pagadIe prakRsyA || mUlAra'-muttaM iti / uccArassa purIpasya / chApacchA SaTprasthAH prasthaH poDazapalAni / pagadIe prakRtyA antapikamidaM // Page #1095 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulAzacanA AyA artha-mUtra eka ADaka pramANa hai aura uccAra-viSTA yaha chaha prastha pramANa hai. nakha bIsa rahate haiM aura dAMta battIsa hote hai. svabhAvataH zarIrameM ina avayavoMkA pramANa kahA he. kimiNo va vaNo bharidaM sarIraM kimikulahiM bahugehi // savvaM daheM aphadidUNa vAdA ThidA paMca // 1036 // kAyaH kRmikulAkIrNaH kRmiNo yA vraNo'khilaH // taM sarva sarvato vyApya sthitAH paMca caraNyavaH // 1063 / / yijayodayA---kimiNo va vaNo saMjAtakrimitraNavat / bahugehi kimikulehiM bharida sarIramiti saMbaMdhaH / bahumiH krimINAM kulabharitaM / sacvaM vehaM aphaidikUNa pAtA liMdA paMca samastaM zarIraM vyApya paMca vAyavaH sthitAH // mUlArA--kimiNo iti-krimiNo bagovya saMjAtakrimitraNa iva / adidUNa vyApya / paMca prANodAnamyAnamamAnApAnAH / / artha-vraNa jaisA krimiyoMse bharA rahatA hai. vaisA yaha deha bhI sarvatra krimioNse bharA hai. isa dehako vyApakara pAMca vAyu rahate haiM. evaM sabve dehammi avayatrA kuNimapuragalA ceva // eka pi Nasthi aMgaM pUrva suciyaM ca ja hojja | 1037 / / ityaMgaJcayavAH santi sarve kuthitapuGgalAH / / naiko'pyavayavastatra pavitro vidyate zuciH 1064 // pijayodayA-payaM uktena prakAreNa / dehammi samve apayavA zarIrAdhArAH sarva avayayAH / kuNimapuraMgalA ceva amapudgalA eca 1 ekaM rinthi aMga eko'pi nAstyatrayavaH / je pUrva suciyaM ca hojja / yo'yayayaH pUtaH zuciryA bhvet| mUlArA-evaM iti-kuNimapoggalAH kuthitAH pudralA yeSAM te / pUrva pavitra 1 suci zuddha manoja vaa| TIpa-1 vaaytrH| Page #1096 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA 1078 artha - Upara kahe prakArase isa dehake sarva avayava azubha pudgaloMse bane haiM. isameM eka bhI aisA avayava nahIM dIkhegA jo avayava pavitra aura zuci haiM. parisavyacammaM paMDuraga muyaMtavaNarasiyaM // sutra vi daidaM mahile dapi Naze Na icchejja || 1038 // daraniHzeSacarmANa pAMDuraMga galadrasAM || fees no ko'pi vallabhAmapi vallabhaH // 1065 / / vijayodayA - parisavyacammaM parito dagdhasatvarUpaTalaM paMDaragarna pAMDuragAtraM pAMharatanuM / suyaMnavaNarasi gila / Thuvi dadaM maddile priyatamAmapi vinatAM / dahuMpi senTumapi narona vAMchati / mUlArA- paridaDa iti savaMtavaNaramiyaM mantraNaraso yasyAnAM savadUgarasikAM / suvida avibhAmapi // artha- jisakI dehakI tvacA agnIse jala jAnese sapheda dIkha rahI hai. jisase rasa sadA jharatA hai. aisI strI yadi pUrva meM atizaya priya thI to bhI usakI Upara likhe prakAra glAni utpanna karane vAlI avasthA dekhakara manuSya usako dekhane ko bhI cAhatA nahIM. jadi hojja macchiyApattasarasiyAe tathAe No dhagidaM // ko nAma kuNimabhariyaM sarIramAlaDumicchejja || 1039 // abhaviSyanna cedrAtraM pihitaM sUkSmayA tvacA // ko nAmedaM tadAsmakSyanmakSikA patratulyayA / / 1066 / / ityaMzAH // vijayodayA jadi hojja tayAra Na thamidaM yadi tvacA na sthagitaM bhavet / kIdRzyA macchigApa sasarisiyAe makSikA patravaditi / tadA ko nAma icchena kuNimasariva sarIraM ko nAma vAMchet / kiM kuthitapUrNa zarIraM Ala spraSTuM // avayavAH // AzvAsaH 6 1078 Page #1097 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA 1079 mULArA-jadi iti-macchiyApatta sarisiyAe manikApakSmatulyayA / Au spaSTuM AliMgituM vA / avayavAH || artha- makkhIke paMkha ke samAna patalI tvacAse yaha zarIra yadi nahIM DhakA hotA to durgaMdha se bhare hue isa zarIrako sparza karanekI kisako icchA hotI ? arthAt koI bhI isako chUnA nahIM cAhatA kaNNesu kaNNagRdho jAyadi acchI cikaNasUNi / sAdhosiMghANayaM ca NAsApuDe tahA // / 1040 // karNayoH karNo'sti tathAkSNormalamazru ca // mitrANakAvo niMyA nAsikApuTayormalAH // / 1067 / / vijayodayA karaNe karNayoH kalpaNagRdho karNamUthaH / jAyadi jAyate / aru diva / NAsAdho nAsikAmala siMghANa va siMghANakaM va NAkhAsu nAsApuToH / mahArA- kaNNesu iti kaNNe karNavivarayoH / kRSNagRdho karNodbhavo malaH / cika duussikaa| jAmAgUno nAsiko vo maTaH / siMghANayaM nAsA srAvI zreSmA || NoH cikaNi malama artha- kAnameM karNagUtha arthAt karNamala paidA hotA hai. AkhAMmeM netramala hotA hai, aura AMsu utpanna hote haiM. nAkarme ghaTTamala aura patalA mala utpanna hotA hai. khelo vitto siMbho vamiyA jinbhAmalo ya daMtamalo // lAlA jAyadi tuMDammi muttapurisaM ca sukkamidaratthe // 141 // lAlAniSThIvana zleSmapurogA vividhA malAH // jAyaMte sarvadA va vaMlakIdAkulatraNe // 1068 / / ye mehaguvayoH santi varSomUtrAdayo malAH // na vaktumapi zakyate vIkSituM te kathaM punaH / / 1069 / / AzvAsaH du 1079 Page #1098 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUlArAdhanA 1080 spaSTArthottaragAthA-..:. sedo jAdi sileso va cikkaNo savvaromakUbesu // jAyeti jUvalikkhA chappArdayAo ya sedeNa // 1042 // cikkaNo romakUpeSu svedaH sarveSu srvtH|| yukAH SaTpavikA linA jAyate sarvadA hataH // 1070 // vijayodayA-sedo jAdi khado jAyate |sileso pa cikaNo camakAralamayazcimakaNaH / sabalomAbesu sarcalomakRpeSu jAyaMti jAyate / jUkA yUkAH / likkhA lizAdha / TuppArdagAo ya carmayukAzca / seveNa hetunA khadena hetumA gatAyatA prabaMdhena zarIrAvayavA vyaakhyaataaH|| evaM dehasvAya yavAnprabaMdhana vyAkhyAyedAnI nanigamacyAkhyAnAya gAthAcatuzyamAhamUla-khelo iti-udarastha mehanayonigudayoH / mUlArA--saMdo iti / sedo pramvedaH / jAdi prAdurbhavati / sileso vA banalepa iba / zreSmeva thaa| chApadiAo paTmAdikAcarmayUkAH // artha-nAkakA mala, thUka, pitta, kapha, vamana, jivhAkA mala, dantamala aura lAlA ye mala mukhameM utpanna / hote haiM, mUtra, viSThA aura vIrya the udara meM hoteM haiM. artha -zarIrake saMpUrNa romaraMdhroMse 'pamhArake yahA~ka sacikaNa padArtha ke samAna sveda nikalatA hai. isa svaMdase yUkA, likSA tathA carmayakA utpanna hotI haiM. yahAMtaka zarIrake avayavoMkA varNana kiyA hai. jigamaNaM / nirgamanavyAkhyAmAyAcaTe viThThApuNNo bhiSNo va ghaDo kuNima samaMtado galai // pUdiMgAlo kimiNova vaNo pUrdi ca bAdi sadA // 1043 // gArmucati vAsi vigraho nimvilairapi / / gUthapUrNo ghaTo gUthaM chidrito vivarairiva // 1.71 // Page #1099 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAmA mAvAsa ms-....-ren Kamarurinamain ramm- guaurnngii| mINAM nizciIdhImalaH / / sArAsAramaSTAnAM mAnasaM hiyate katham // 1072 // lajjanIyatibIbhatse mUDhadhI ramate katham / / yAnI kina pravadrakta niMye kRmirica varNa / / 1073 / / aMgArasyava kAyasya bahiraMtazca zyate / / naikApyavayavaH zuddha sarvathA malinAtmanaH // 1.75 / / iti nirgmH| vijayodayA-vAyumaNo vidhAbhiH pUgI / bhigaNI va yo bhinnaghaTa inna / kuNima kucit| samatado samatAn / galadi pragati / TaMgAlAvaNo galanyUni nicinakrimivaNavat / pUdi ca vAdi sadA durabhivAti sadA / viragamaNa sammataM // evaM pralaMgamalanAcitramAkhyAya dehasya sAmastyena dugaMdhodAvitvaM cAha mUlArA-bidrApuNo iti-galadi avani dehaH / pUdiMgAlo durgadhodgArI / kimiNo kriminicitaH / vAdi muMcati dehaH / etAM gAyoM kecibuttaratra paThanti / nirgama: artha-viSTAse pUrNa ghaDA jaisA cAro taraphase durgadhako sravatA hai, athavA krimioMse bharA huA brapA . mur3akara jaisA galane lagatA hai vaisA isa dehase bhI hamezA dugaMdha malamUtrAdika padArthoMkA srAva hotA rahatA hai. .. iMgAlo dhovate Na sujjhadi jaha mahApayatteNa // savvehi samuddehimmi sujjhavi deho Na dhuvvato // 1044 / / siNhANubhaMgubbaTaNehiM muhRdaMtaacchidhuvaNehiM / / Nizcapi dhovamANo bAdi sadA pUdiya deho // 1045 // kAyo jalaiH payodhInAM dhAnyamAno'gvilairapi / / svabhAvamalino jAtu mAMgAra iva zudhyati / / 1575 / / ww- " " 16 Page #1100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRlaaraadhn| AzvA abhyaMgodvartanastAnamukhadaMtAkSidhAvanaiH // zazvadvigodhyamAno'pi durgadhaM vAti vigrahaH // 1076 // vijayodayA-sihAgumbhaMguSpaTTaNehi ya snAnena, abhyagena, utanena / mudataachidhuvaNe imukhasya daMtA nAmakSaNozca prakSAlanena / Niccapi dhuzcamANo nityamapi kriyAmANazaukhaH / vAti sadA pUdiMga dedo / durabhigaMdhatAM na tyajati dehH|| evaM nirgama vyAkhyAya dehasthAzucitvaM gAthAcatuSTayena vyAcaSTemUlArA-daMgAlo iti-iMgAlo aMgAraH / dhovvaMto dhAnyamAnaH, zodhyamAnaH / / siNDANeti-siNhANabhaMgubyaTaNehi snAnAbhyagovarsanaiH / dhuvaNe hi prakSAlanaiH / pUdigaM durabhigaMdhe / / artha-jaise kolA prayatnapUrvaka dhonepara bhI svaccha arthAt sapheta raMgakA nahIM hotA hai vaha kAlA hI rahatA hai. vaisA yaha deha saMpUrNa samudra ke pAnIse jo sAmane para bhI vidhAnapadI zepa rikahI rahatA hai. isa zarIrako snAna, abhyaMga snAna, ubaTana bhI svaccha nahIM kara sakate haiM. muMha, dAMta aura AkheM bAra bAra ghone para bhI azuddha hI bane rahate haiN| yaha deha hamezA durgedhatAko cAhara chor3atA hI rahatA hai. pAhANadhAduaMjaNapuDhavitayAchallivallimUlehiM // muhakesavAsataMbolagaMdhamaLehiM dhUbehiM / / 1046 // mRttikAMjanapApAgadhAtutvaGmUlavalliAbhiH / / kezAsthavAsatAMbUladhUpapuSpadalAdibhiH / / 10.77 / / vijayodayA-pAhApAdhAaMjaNapuDhavitayAchallibAlimUlahiM / pApANazadvena ratnAnyucyate / dhAturjale ! aMjaNa aMjanaM sauvIraM ca / puDhacI mRttikA / tayA tvaka / mukhabAsaH / mukhe vAsyate mukhaM gaMdhatA nIyate yenAso mukhabAsaH ! kezAH sugabhitAM nIyaMne yenAsA kezavAmaH, rataiH pApAgAdimiH // manovaM asaMtAprativiveyadaunadhya: kAyastaskartha lokaH sevyate ityatra gAthAdvayamAda malArA--pAsAge iti-pAmANa ratnAni / dhAdu hemAdikaM jalaM vA / aMjaNa sauvIrakanjalAdi / puDhavi syadikAdi / tavA madhyasthaka / challi vAzayakalaM / muhaphesavAsA vAsyate surabhIkriyate mukha kezAzca yenAsI / gaMdha kastUrikAdi / mallaM puSpamAlA / Page #1101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA liighaass 1083 artha-pApANa zabdase ratna yaha artha lenA cAhiye. dhAtukA artha jala aisA hotA hai. athavA suvarNAdikako dhAtu kahate haiM. aMjana, mRttikA svacA, mukha sugaMdhita karane vAle padArtha, kezako mugaMdhita karane vAle padArtha, arthAt ratna, suvarNAdi dhAtu, aMjana, mRttikA, banaspatioMkI chAla, mukha aura ke.zoko sugaMdhita karanevAle padArtha, tAMbUla, puSpamAlA, itra, ina padArthoMse abhibhUdadudhvigaMdha paribhujadi mohiehiM paradehaM / / paribhujadi paiyama saMjuttaM jaha kaDagabhaMDaNa // 1047 // pracchAdya niditaM gaMdhaM bhujyate'nyakalevaram // hiMgvAdibhiritra danyaH zitaM bighRNAtmabhiH // 1078 // mijayotyA-abhibhUci gaMdho nirastAzubhagaMdhaH / paradeha sejuttaM parasya dehaH saMyuktaH / moddidahi mUraiH / pari. bhujyate / paribhujadi yagaM mAMsa yathA yuktaM saMskRtaM / kahugabhaMDeNa maricehigvAdibhizca || muLArA--abhibhUyeti-abhibhUya nirasya / duThiyagaMdha dussahaviruddhagaMdha / upalakSaNAdvIbhatsabhAvaM ca / ramaNIyatAmApAdotyarthaH / abhibhUdaduvvigaMdho iti SA pAThaH / kahugarbhagehi maricahiMgvAdibhiH / azucitvaM // ____ artha ina padArthose jisakA durgadha dUra kiyA hai aisA parakIya deha mohita logoM dvArA bhogA jAtA hai. jaisA apavitra, dugaMdha mAMsako hiMga, jIrA, miraca vagaire padArthAse choka dekara jaise mAMsalubdha loka khAte hai vaise parakIya dehakA kAmI loka upabhoga lete haiM. abbhaMgAdIhi viNA sabhAvado ceva jadi sarIramimaM / / sobhejja moradehavva hojja to NAma se sobhA // 1048 // mayUra dehabadeho yayabhAra abhaviSyattadA zobhA tsminiikssnntossinnii||1075 / / vijayodayA-abhaMgAdAhiM biNA sugaMdhatailena mrakSaNa, uddhartana, mAnamAlepanamityAdibhirdhinA / sabhAvado cava / Page #1102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSThAdhanaka 187 yadi sobhe ise zarIra svamAta e yadi zobhata ivaM vIraM / moradeva mahat / hoja to NAma se sobhA saMta kuTaM dehasya zobhA ekacatvaM dhanya dehasyAsavAkSaNArtha gAthAcatuSTayamAcaiti imaM mAnuSaM / gAma || mArA artha- sugaMdha tela lagAkara snAna karanA. ubaTana lagAnA, snAna karanA, lepa karanA ityAdikAM kI apekSA kevinAhI mayUra dehake samAna yaha deha svabhAvataH suMdara hotA to hI manuSyadeva suMdara hai aisA kaha sakate paraMtu bAhya padArthakaM binA suMdaratA AtI nahIM hai. jadi dA vihiMsadi paro AlaDaM pADadamappaNo khelaM // kadA lipibeja bubhage mahilAmuhajAyakuNimajalaM // 1049 // AtmanaH patito khelo yadi spaSTuM ghRNAyate // tA rAmAsukhAM bhI hi pIyate kathitaM katham // / 1080 // vijayodayA--jadidA vihiMsadi paro AlaM paNa khalaM yadi tApajhase jugupsate spaSTumAtmano'pi kAsaM / kadApi budho kathamidAnIM pivedudhaH mahilAmuddajadikuNimajalaM yuvatimukhasamudbhavamazucijale // -jadidA iti dANi idAnIM / pivejja pivet / kuNimajalaM azubhaH / lAlAbhivyaH // mUlArA artha --- manuSya yadi apane bhI thUkako sparza karanemeM glAni utpanna karatA hai arthAt apanA thUka kapha ko hAthase sparza karanA bhI cAhatA nahIM to yaha buddhimAna manuSya strIke muhameM utpanna huA apavitra jala kaise pItA hai. kucha mAluma nahIM paDatA ? majhe va koi sAro sarIrago patthi // eraMDagI va deho NirasAro sabahiM veva // 1050 // vIkSyamANe manuSyANAM bahiraMtaJca vIkSyate || eraMDa daMDa deho na sAro'ya kadAcana / 1081 // avADa: 1084 Page #1103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA mAvAsa: 1085 vijayodayA--aMto pati va majjhe aMtarbahirmadhye / ko bi sAro sarIrago asthi / zarIre ke sArabhUtaM na kiMcidasti / eraMDako vA NistAro sahi cegha sArarahina sameta traiSa / mUlArA-aMto bahiM ca iti-majjhe aMtarAle / sAro sevyaM rUpaM / sabbaMhi sarvatra / artha--aMtameM, bAhara aura madhyameM bhI isa dehameM kucha bhI sAra vastu nahIM mileMgI jaise eraMDakI lakahI sarva tarahase sArahIna hotI hai vaise isa deha meM sArakA nAma bhI nahIM milegA. ( camarIbAlaM khaggivisANaM gayadaMtasappamANigAdI / / divo sAro Na ya adhi koI sAro maNussa dehammi // 1051 / / / yamarINAM kacaM kSIraM gavAM zRGgANi khajinA // bhujaMgAnAM maNiH picchaM barhiNAM kariNAM radaH // 182 / / bijayodayA-camarIvAlaM camarIromANi / khamgivisANaM ginAM mRgAgA viSANaM / gajAnAM tAH / sarmANa gvAdikaM ca / sArabhUtaM / pa ya anthi koha sAge gaNussaMdahammi nAsti kicinsAra manuSya dehe // lagalaM muntaM duI goNIe royaNA ya goNasta // . suciyA dichA Na ya asthi kiMci suci maNuyadehassa // 1.52 // / kastUrikA kuragANAmitthaM sAro vilokyate / / zArIre na punarnRNAM ko'pi kApi kadAcana // 1083 / / vijyodyaa-asuh|| mUlArA-cagarI prati-bamarIvAlA araNyAvIpucchakemAH / khaggivisANaM gaDakajhaMga / maNigAdI Adizabdena mayUrabarhamRgakastRrikAdikaM / atra saMskRtaTIkAkAraH kaNNenu kaNagUdho ityAdigAthAtrayaM pUrvamUtre paThitvA / viThThApuNNo ityAdi gAthAnavakaM nigamabyAkhyAnamApani / azucIti ca bIjAnibhiraSTAbhirapi samayanAta / evaM ca sati dvAdazasUtrI tena neSTA jJAyate / asmAbhistu prAkRtadIkAkArAdimatenaiSa vyAsyAyate / anye tvasAratvaprekSaNamAzaucAntargamayanti | tathA ca tatpAThaH-zeyAni bIjaniSpattikSetrAMdhojanmaddhibhiH / - - 1085 - - -- Page #1104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ASTRO Steheastmere gRlArAdhanA AzvAsaH Sers mahAzanirgamAzaucabyAdhyAghrauvyANi vigraha / / asAratvaprekSaNa || .. artha--camarI nAmaka gauke kesa, gaMDekA sIMga, hAdhIke dAMta, sarpake mastakakA maNi Adi zabdase morakA paMkha, kasturI vagairaha padArthoMmeM sAra arthAt utkRSTatA-pavitratA dekhI gaI hai paraMtu isa manuSyadehameM kucha sAra nahIM dIkhatA hai. artha-cakarekA mRta, gAyakA dUdha aura gAya aura bailakI gorocanA ye padArtha mavitra hai. paraMtu manuSya dehameM kucha bhI pavitra cIja abalokanemeM nahIM AyegI. azuci prakaraNa samApta huA. vyAdhi ityetacyAca prabaMdhanottaraMNa vAiyapittiyasibhiyarogA taNDA chahA samAdI y|| piccaM tavaMti dehaM ahahidajalaM vajaha aggI // 1053 / / kudhitasadmani vA kucitaiHkRle kRmikulairvividhairabhito bhRte / / zuni naNAM sakalAzucimaMdire bhavati kiMcana nAtra kalevare // 1084 // iti azauca / / vijayodayA-ghAiyApattiyasibhiyarogA doSatravaprabhacA vyAdhayaH / tRSNAkSudhAzrama ityAdayazca / vaha nitya sapaMti ucalito'gnirjalamiva cullyuparisthitabhAjanagataM // dehavyAdhinirUpaNArtha gAthAtrayamAha mulArA-vAdiya iti-vAdiya pittiya seMbhiya vAtAdibhiH pRthaG mitraiH samastaizca janitA barAdayo cyaadhyH| samAdIya zramAdayazca / tati tApayati / ahidajalaM cuhalyuparisthApitabhAjanagataM toyaM // artha--bAtajanya roga, pittake roga aura kaphase honevAle roga, pyAsa bhUka, aura zrama ityAdikoMse apike dvArA jaisA jala tapa jAtA hai vaisA yaha deha saMtasa hotA hai. jadi rogA ekkasmi ceva apichammi hoti chapaNaudI // savvammi dAI dehe hodavvaM kadihiM rogehi // 1054 / / Page #1105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lAgadhanA AzvAsaH yadi SaNNavati rogAH saMbhavati vilocane / / kiyaMtaste tadA nRNAM sarvaprApi kalebare // 1085 / / koThyaH paMcASTaSaSThIca lakSAH saha shsrkH|| navabhinavatiH paMcazatyAzInizcaturyatA / / 1086 // vijayodayA-adi rogI ekAmma ceva zAmichammi yadi tAvadogA ekAsmikSeca naye paNNavatisaMgyA bhavanti / savammi dAI sahe samaste idAnI zarIre / hodabvaM kavihi rohiM / katimiyAdhibhirmavitavyam / vaadhigii| malArA--jadi dA iti-kRSNadI paNNavatiH / dAI idaaniiN| paMceva ya koDIo bhavaMti taha asttilkkhaaii| Naya urdi ca sahassA paMcasA hoti culasIdI // artha-yadi eka AMkhameM roga chAnave utpanna hote haiM to sampUrNa dehameM kitane vyAdhi hagi, arthAta saMpUrNa dehameM asaMkhyAta hoMge. vyAdhikA prakaraNa samApta. : adhruvatAmuttarayA gAthayA vyAcaze pINasthANiMdubadaNA jA puvvaM NayaNadaidiyA Ase // sA ceva hodi saMkuDidaMgI virasA ya parijuNNA // 1055 // pInastanInduvamA yA tAruNye harale manaH / / aniSTA jAyate jIrNA sekSuyaSTirivArasA // 1587 / / vijayonyA-pINasthaNiduvadaNA pInastanabhAgAsaMpUrNa caMdrAnanA / jA puSya yA pUrva / jayaNayidiyA nayamavallabhA jAtA / sAceca hodi saMkuDidagI saiva bhavati saMkuTitananu / virasA kAmarasaradvitA / parijuNNA parito jIpI jaratkuTIya // adhruvatvakhyApanArtha gAthAH paMcadaza Aha mUlArA-pINasthaNeti-pINatthaNavayaNagI pInastanabhAgasaMpUrNacaMdrAnanA / jayaNadaradiyA netrapriyA / AsI jaataa| virasA kAmarasarahitA / Page #1106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH __ artha--jisake stana puSTa the aura mukhacaMdra ke sAtha spardhA karatA thA, jo pUrvameM netrAko atizaya AnaMda dAyinI thI, vahI strI saMkucita zarIvAlI arthAta rasahIna, aura jIrNa jhopaDIke samAna cAro taraphasa jIrNa / hotI hai. / .. jA sabasudaraMgI savilAsA paDhamajobaNe kaMtA // - sA cetra bhadA saMtI hoMdi hu virasA ya bIbhanchA // 1056 / / ...yA yovane priyA kAMtA sarvAvayava suMdarI // "dugaMdhA kudhitA sAsti yIbhatsA virasA mRtA / / 1088 / / vijayodayA-jA sambasaMdaragI yasyAH savANi aMgAni sukhazANi / sapilAsA bilAsasahitA / paDhamajocaNA prathamapauvanA / katA katA | socava madA saMtI sava mRtA sanI / hohi ha virasA bhavati virasA / zrImacchA jugupsanIyA // khalArA-jA.sakveti--madAsatI matA sasI / bIbhacchA jugupsanIyA / artha--jisake sarva avayava suMdara, vilAsasahita, aura prathama tAruNyasa yukta the vahI strI maranepara virasa aura glAni karane yogya hotI haiM, 'adhIna zarIrakI suMdaratA dRr3hatA bagare guNa asthira haiM aisA ina do gAthAoMse AcAryane dikhAyA hai| zarIrasaMpado bhraSatA vyAkhyAtA gAvAcayena 1 baMparapoH saMyogasyAdhuvA vyAcare maradi sayaM vA puvvaM sA vA pudevaM madijja se kaMtA / / jIvatassa va sA jIvaMtI harijja baliehi // 1057 // niyataM vallabhA pUrva svayaM vA niyane purA / / jIvaMtI jIvato bAnyahiyate balibhibalAt / / 1089 / / vijayodayA-maradi sayaM vA puthvaM niyate svayaM kA pUrva pumAn / sA bA pUrva mriyeta / se tasya punaH kAntA / jIvanassa jIvano vA sA jIyantI vhiyate yaligehi valibhiraparaiH / itthaM saMyogasya yahudhA'nityatA // - 1888 - -. .. . - -..-.- - Page #1107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulAmadhana AzvAsaH evaM sarIrasaMpadadhvatvaM yAmyAya daMpanyoH sayogAvanvaM vyAcaSTemalArA-maradi ini-magada sayaM niyane mvayaM pumaan| artha--pati, patnIka prathama Ayu naSTa honese maranA hai athavA usakI strI mara jAtI hai. athavA pati jItA rahatahi balavAna loga svIko haraNa kara le jAte haiM. sA yA have virattA mahilA aNNeNa saha palAejja // apalAyatI va tagI karijja se vemaNassANi || 1058 // virajya svayaM tasyAH sA vA asya dhirajyate / paraNa vA samAyAti tiSThatI vA virudhyate // 1090 / / vibhayodayA sAyA ho ghiratA sA bhavedvirakA puruSa tathApi tayoH sNgtiH| mahilA aNNeNa vA saha 18 palAyaja sA viraktA yuvatiramyena pA saha palAyanaM kuryAt / apalAyantI apalAya mAnA thA |lgii saa| kareja se ghamaNasANi kuryAttaccetoduHkhAmi / mUlArA-sA vA ini-palAyaja gacchet / tagI sA / cemaNarasANi citadukkhAni / / . artha-athavA vaha strI apane patIse asaMtuSTa hokara anya puruSake sAtha bhAga jAyA. athavA virakta hokara ve dono eka sAtha raheMge tathApi vaha strI patike mana ko duHkha detI rahegI. arthAta pratikUla vicAra, AcAra aura bhASaNa meM baha patiko du:kha denevAlI hogI. MANTRA zarIramyAdhayanAmAca rUbANi kaTakammAdiyANi ciTRti saar|tss // dhaNidaM pi sAgvantasma ThAdi Na ciraM sarIramidaM // 1059 / / ciraM tiSThati saMskAre kASTa grAvAdirUpakam // kalevara manuSyANAM ma saMskAre mahatyApi // 1021 // 1089 Page #1108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rApanA bhAyA cijayodayA-ruvANi kaDakammAdiyApita kASThe utkIrNAni rUpANi strINAM puMsAM manyeSAM ca mAvizabdena zilAdaMtAdiparimahAzcaraM ciTThatti sAravettassa ciraM tiSThati saMskurvataH / dhaNi pisAravetassa nitarAmapi saMskurcataH / ThAdi Na ciraM zarIramimaM na tiSThati ciraM zAmiramirda // dehAdhruvatvamAhamUlArA-rUvAI iti-sAravetasa saMmvataH / zarIrakI anityatAkA vivecana __ artha-lakaDI, patthara, hastidaMta ityAdikoMse banAye hue strIpuruSoMke citra aura anya prANioMke citra saMskAra karanesa bahuta kAla taka rahate haiM paraMtu isa dehapara vyAyAma, anAdikAke dvArA kitanA bhI saMskAra karo cirakAlataka ThaharatA nahIM. ma kevalaM zarIrameSa bhanityamapi svanyadapi iti vyAcaSTe ( meghahimapheNaukkAsaMjhAjalabubbudo va maNugANaM // iMdiyajovvaNamadirUvateyabalabIriyamaNicaM // 1060 // 1 yaubaneMdriyalAvaNyatejorUpaghalAdayaH / / guNAH kSapaNena naiyaMti zAradA zSa nIravAH // 1092 / / vijayodayA--meghahimapheNaukAsaMjhAjalakhuzvudoSa meghapaddhimavasphenabadulkApAsaMdhyAghajalabudavAya / maNuyANa manujAnA / iMdiyajodhaNamadikavatejabalavAriyamaNicca / niyANi, yauvana, matiH, rUpa, tejo, balaM, vIya, cAninyaM // na paraM zarIrabhevAnityaM api tu aparamapItyAha mUlArA--meghahi-spaem / - artha-megha, barpha. pAnIkA phena, ulkA, saMdhyAkAla aura pAnIkA babUlA ina ke samAna manuSyoMkI iMdriyAM, tAruNya, buddhi, rUpa, teja, bala, vIrya ye bhI anitya haiM. jaba manuSyaparyAya hI anitya hai to usa paryA yameM prApta honevAlI upayukta cIje kaisI sthira ho sakatI hai. / Page #1109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArApanA AzvAsa saTiti zarIrasaMpalyAvartate pratyAkhyAna varzapati sAIM paDilAheduM gadassa surayassa agamahisIe // NaTuM sadIra aMgaM phoni ahaH muhnnaa|| 1.61 / / gatasyAhAradAnArtha saratasya tpsvinH|| kSaNAna kiM mahAdevyA naSTaH kuSThena vigrahaH / / 1053 // piMjarodayA-sAdhu paDilAiTuM gadassa sAdhogahAravAnArtha gatamya / surayasya suratanAmadheyasya rAjJaH / Aga. mahisIe agramahipyAH sadIe satyAH zobhanAthAH / aMgaM gaI zarIraM naI / koTeNa kuchena / jahA muhatteNa yathA muharnena / / gariti zarIrasaMpadyAvatate ityAkhyAnakena darzayati mulAga-- sAdhu iti- sAdhu paDilAbhedu saMyaminaM bhojayituM / guradassa suratanAmnI rAjJaH / aggamahisIe padamahAdeyAH / madIe somanAyAH / / artha-surata rAjAkI pAnI bahuta hI sudara thI. eka gamayama sajA munIzvarako AhAra deneke liye gayA thA usa samaya idhara rAnIkA zarIra aMtarmuhata meM koha rogase vyApta hogayA. abhiprAya yaha hai ki jo rAnIkA zarrAra antamuhUrta ke vo baDA hI suMdara aura rAjAko atyaMta priya thA vahI antaIhata ke anantara hI atyanta virUpa ho gayA. ataH zarIra parivartanazIla hai yaha bAta isa udAharaNase spaSTa hotI hai. vajho ya NijjamANo jaha piyaI suraM ca khAdi taMbolaM // kAlega ya NijjetA bisae sevaMti taha mUDhA // 1062 // haMtumane kRto mUDho durnivAraNa mRtyunA // sevate viSayaM vadhyaH pANeneSa surAdikam / / 1094 // vijayodayA-baho ya jIyamANo hantuM nIyamAnaH / jaha piyA yathA sugaM piyati / khAditaMyolaM tAMbUlaM bhakSayati / tathA kAleNa ya NijaMnA mRtyunAnIyamAnA mUDhAH / ghisae seti viSayAnanubhavanti // mulArA-bajyo iti-cauryApaparAdhena badhAI: pumAn / payinnamANo iMtu nIyamAnaH zvapacena / kAleNa parijjato mRtyunA nIyamAnaH / Page #1110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH uktaM ca-hetumane kRto muDho durnivAraNa mRtyunA / sevate viSayaM bacyaH pANeneca surAdikaM / / artha-vadha karaneke liye jisako le jA rahe hai aisA koI muDha manuSya jaise madirA pIkara tAMbUla makSaNa karatA hai jaise kAlake dvArA mArane ke liye le jAnevAle manuSya bhI mUha ho kara vipayoMkA sevana karate haiM. / varaghaparaho laggo bale ya jahA mAsAmakizAhido / paDidamadhubiMdubhakkhaNaradio mUlammi chijjate // 1063 // vyAghraNAye kRto hata bile sA'jagare gataH / / linamAne dRDhaM lagno mule vividhamUSikaH // 1095 / / apazyannagrato mRtyuM yathA kazcana mUDhIH / / / patanmadhukaNAsvAde vizle paramAM rasim / / 1096 / / vijayodayA-vagdhapaddho vyAghraNAzitanaH / laggo lagnaH / mUlammi latAyAH mUle sasarpati bina patinaH / panimAvidubhavaNAdilo samaskasthAnapati na madhuvidAmbAda naratikaH / mUlammi lijaMta / mUle chidyamAne bhUpikA-1 bhigthaa|| dRSTAMtopanyAsapura:saraM vipayavinazvaratvaM gAthAtrayeNa bhAvayati mulAg2a-bagyeti-bagghaparaddho vyAghraga prArabdho'bhidruno haMtumane kRta ini yAvat / mUlammi mamarpakapabhinitaTaprarUivallIbudhne / paDidamadhubhidunanagaradio kathamapi mukhapatitamAjhikala bAsvAdanaprItikaH / vijete chidyamAne mssik:| ( artha-mAraneke liya jisake pachi vyAghra lagA hai, aisA koI pathika, jisameM sarpa hai aise kayekI bhItake taTapara UgI huI velAka budhAko pakarakara laTakane lagA. usa samaya madhake chattese madhurvidu usake oSThake agrabhAgapara girane lage taba vaha vyAghra kA duHkha bhUla kara madhupiMduse utpanna honevAle svAdameMhI Asakta hogayA. paraMtu vaha isa valIkA mUla cUhoM ke dvArA kATA jA rahA hai aura maiM usake kATanepara kuema paiMgA yaha saba cAte vaha pathika jaise bhUla gayA basI hI saMsArI manuSya kI hAlata hai. - - 1092 para Page #1111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA 1893 taha ve maccuvadhaparo bahudukkha sappatra hulamma | saMsArabile paDido AsAmUlammi saMlaggo // 1-64 // mRtyucyAghrekSito duHkhasarpe janmavile gataH // lUyamAnastathA mUDho bahubhirvighnamUSakaiH / / 1097 // vijayodayA--taha caiva tathaiva macro mRtyuAveNAbhidrutaH / saMsAravile paDido saMsAra evaM bilaH tasminpatitaH / kIdRgbhUte yaduHkhasakulaM aashaamuule| saMlaggo sbhyglshH|| mUlAga-peti- AsAgurAdikAMnA mulamivAlaMbana bhUtatvAt / isIkA Age do gAthAoM se varNana karate haiM artha---isa manuSya ke pIche mRtyurUpI vyAghra lagA hai. yaha manuSya aneka duHkha rUpI sarpa jisameM nivAsa karate haiM aise saMsArarUpI bilameM girA hai. paraMtu isane AzArUpI velI kI jaba hAthameM pakar3a rakkhI haiM. bahuvigdhamUsaehiM AzAmUlammi tammi chijjate // N lehadi vibhayacijjo appasuhaM bisayamadhubiMdu // 1065 // AzAmUle dRDhaM lagno viSayAsvAdane ratim // mahatIM kurute nAzamapazyannagrataH sthitaH // 1098 / / iti abhIvyam // vijayodayA - pigyamUsaMgahiM ya bahubhirvipramUSakaiH AzAmUlammi tammi hijjete | AzAkye mUle tmicchimaaNge| lehadi khAiti / vibhayavijjo nirbhayo nirlajja / abhyasu visayamadhuviMdu alpakhaM viSayamadhu biMdu alpasukhanimicatyAdalpasukhamityucyate viSayamadhudituM viSayazabdena rUpAdaya ityucyate / teSu puro vartamAnasya pulaskaMdha vartamAnAH katipayAH paryAyA atisvalpAta eva madhubiMdavaH // adhudhantaM // mUlArA-bahuvigdhedi bisayamadhubiMdu viSayazcakSurAdinA gRhyamANo rUpAyartho madhviva svalpasukhanimittatvAt / tasya vidustatkSaNabhajyamAnapuro'vasthita muniviparyAya: / tathA cAvocAma siddha ke. bhavasI 6 1093 Page #1112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA! bhASA sudhAgarva kharvantyabhimukhahaSIkapraNayinaH // kSaNaM ye te'pyUI viSamapavadaMtyayaviSayAH // ta evAvirbhaya praticitadhanAyAH khalu tiro bhavantyadhAstebhyo'yaha kimu karSanti vipadaH / / artha- AzArUpI celIko jaDa nAnA vinarUpI cUhoMke dvArA kATI jA rahI hai isa bAtako vaha jAnatA hI nahIM. paraMtu viSayasukharUpI alpa madhuke kAkA AsvAdana karanemeM hI vaha lavalIna horahA hai. natra vagairaha iMdriyoMka dvArA jinakA grahaNa hotA hai aise rUpa, rasa, gaMdha sparzAdikoMko viSaya kahate haiM. ye viSaya madhuke samAna alpa sukha utpanna karanemeM nimitta hai. ataH inako madhu kahate haiM. inakA biMdu arthAt ina rUpAdi padArthoke jo thoDese pudgalaskara bhoga meM Ate haiM usako biMdu kahate haiM. isa prakAra adhuvatatvakA varNana huA.. * bAlo amejjhalito amejhamajhammi ceva 'jaha ramadi / taha ramadiro muDho mahilAmajha sayamamejho // 1.66 / / rAmAvoMmadhyavartI manuSyaH kIdatyepomadhyarUpaH zizurvA / vaoNlipo'madhyamadhyaM pravRtto kIraksAraM niMdanIyasvabhAvaM // 1.5" // vijayodayA-yAlo amejmalito kAlo' amadhyena liptaH / amajjhamajjhammi traya amedhyamadhye eva / jaha gmada rAdhA ramate prItimupaiti / sadhA ramadi Naro mUDho tazA ramate mUDhaH / mahilAmejhe yoSideva anekAzucipUrNazarIranayA amedhyazaMkhanocyate / sayamamaMjho svayamamadhyabhUtaH // makalAbhimateMdriyArthanAyake svInAni bipaye yathAvatsvarUpAnuvAdaparatvena jugummAmudbhAvayansvAMgavattadaMgAnmumu kSumuparamayituM nAthAdvaya mAha gUlAsa -bAlo iti--ramAdi prItimupaiti / mahilAmejya mahilA amedhyamiva samastAzuciprAgbhArazarIratvAt / / artha-viSTAse lipsa huA bAlaka jaise viSThAmeM hI krIDA karatA hai usameM sukha mAnatA hai, vaise aneka apavitra padArtha jisake zarIrameM bhare huye haiM aisI khIrUpI viSThAmeM yaha kAmI apavitra puruSa krIDA karatA hai. Page #1113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . mahArAdhanA - AdhAsa - kuNimarasakuNimagaMdha seviMtA mahiliyAe kuNimakuDI | jaM hoMti socahattA evaM hAsAvahA tesi // 1067 // amedhyanirmANamamadhyapUrNa niSecamANairvanitAzarIram / / yairmanyate svaM zucirastayodhairhAsyAspadaM kasya na te bhavaMti // 1500 / / vijayodayA-kaNimarasakuNimagaMdhaM azucirasamazudhigaMdha / sathitA sevamAnAH / mahiliyApa, mahilAyA yuvatyAH / kuNimakurhi ashucishriirkuttiN| je hodi soyacaMtA / edaM hAsAva etacchaucatvaM hAsyAvahaM / tesi teSAM / / mUlarA--kuNimeti-kuNimakuDi azucizarIrakuTI / socaittA zauce citta yeNaM te zaucacitAH zucitvamanasaH AtmAnaM zudhi bhanyamAnAH / ityarthaH / artha-jisase azuci rasa bahatA hai, jisakA gaMdhabhI apavitra haiM aisI strIrUpI jhopaDIko sevana karanevAle kAmI puruSa apaneko pavitra mAnate haiM yaha unakA vicAra hAsyAspada hai. evaM ede acche dehe ciMtatayassa purisassa / / paradehaM paribhottuM icchA kaha hojja saghiNassa // 1068 // bIjAdayo yena zarIradharmAzcitte kriyante budhaniMdanIyAH / / niSecyate methyamayI na nArI kadAcanAmadhyakuTIva tena / / 1101 // vijayodayA-parva pade acche parvamatAnarthAn |dehe zArIravizyAna / citaMtayA cinayataH / purisassa puruSasya / paradeI parasya zarIraM paribhottuM paribhoktuM / icchA kiha hona icchA kathaM bhavat / saniNarasa ghRNAvataH / ljjaavtH| deSIjAdibhAvanAnubhAvavibhAvanAya gAthAdvayamA... mUlarA-ede bIjAdIn / saghiNassa lajjAvataH / uktaM ca-- bIjAdayo yena zarIradharmAzcitte kriyate budhaniMdanIyAH / / niSevyate medhyamathI na nArI kadAcanAmedhyakuTIva tena / / artha-isa prakAra isa dehase utpanna honevAle aneka viSayoMkA jo puruSa manameM vicAra karatA hai. usako Page #1114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlAnA 1096 paradehakA upabhoga lete samaya kyoM na lajjA utpanna hogI? arthAta aise apavitra dehakA upabhoga lenama vaha vicArI manuSya parAvRtta hogAr3I ede atthe sammaM dorsa picchaMtao Naro saghiNo // sasarIre vi virajAi kiM puNa aSNassa dehammi // 1069 // nirIkSate yo yathuSaH svabhAvaM varconivAsasya vinazvarasya // "dehe svakIye'pi virajyate'sau doSAspadAyAH kintu nAMganAthAH // 112 // iti azaucam // vijayodaya- atthe dehassa pIjaNiyasisa ityetatsUtranirdiSTAnetAnarthAn / dehe zarIre pirkichatamo samyak nirUpayan / sasarIre vi virajya bAtmano'pi zarIre virajjati vizkatAnudeti / kiM puNe aNNassa besmmi kiM punaranyazarIre viraktartA nopeyAt // azuci // azuci vyAkhyAtaM // mUlArA - eve atthe iti - picchaMdao nirUpayan / adhruvatvaM // azucitvaM // 67 // artha - dehakA bIja, niSpatti vagairaha prakaraNoM kA varNana kiyA gayA hai. inake svarUpakA isa dehameM jisane samyaka prakAra se vicAra kiyA hai vaha puruSa apane zarIrase hI virakta hogA phira anya ke dehakaM viSayameM usako kyoM na vairAgya utpanna hogaa| azucitvakA varNana samApta vRddhasevAnirUpaNAya uttara yA ityAdikaH / zIlA bhavati na kevalana vayasA ityA merA vA taruNA vA buddhA mIlehiM hoti buddhIhi // merA vA taruNA vA taruNA sIlehiM taruNehiM // 1070 || vRddhavRddhA narAH zIlastastambhA yataH // jAyaMte taruNA vRddhAstataH zIlaM budhaiH stutam // 1103 // * vijayodayAtherA vA taruNA yA svatrirAstaruNAzca / buDDhA hoti vRddhA bhavaMti sIleddi hoti taruNehi bui zIlaiH pravRje / kSamA, mArdayaM, RjutvaM saMtopaM ityAdikaM zIlazadenocyate / therA vA taruNA vA sthavirAstaraNAzva | taruNA AzvAsaH 6 1.96 Page #1115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulAdhina AzvAsa pava / sIlehi taruNehi taruNaiH zIlaiH / enena zIlavRddhA iha vRddhazana gRhItAH / pate sevA vRddhasaMveti kadhitaM bhavati / nudaguNAnAM saMghAnaH svayamapi guNotkarSamupaMtIti manyate // evaM kAmadoSastrIdoSAzucitvAni trINi zrIdhaiga yAnimittAni vyAkhyAya sAMprataM vRddhasevA paMcadazabhigAthAbhiryAcanANo vRddhamvarUpanirUpaNArtha gAthAdvayamAha gUlArA-therA vani-sIle hi zramAdibhiH / buhahiM vRddhi gateH / na payasA vRddhena / taruNehi kAmAdibhiH prApeNa tAsAyena saha vRttittvAtteSAM / yatpaThanti lokA: avazya yauvanasthena kIbenApi hi jNtunaa| vikAraH khalu kartavyo nAvikArAya yauvanam // suprasiddhI ca vRddhaguNadoSapuruSasevanAguNadoSotkayo / ...aba vRddhasevAkA varNana vistArase karate haiM kevala yaya adhika honese manuSya zIlavRddha hotA nahIM isakA varNana artha-vRddha ho athavA taruNa ho yadi unakA zIla bar3ha gayA ho arthAt kSamA, mArdava, Arjava, zAMca bagairaha Atmadharma baDha gaye to unako zIlavRddha kahanA cAhiye aura jinake ye dharma nahIM bana pAye unako cAhe vayase vRddha bhI ho to bhI taruNa hI kahanA cAhiye. abhiprAya yaha hai ki zIlaghuddhoMko hI yahAM vRddha kahanA cAhiye aura unakI sevAkAhI nAma yuddhasevA hai. jinake kSamAdika guNa vRddhiMgata hue haiM unakI sevA karanese apane bhI guNa car3hate haiM. - api neTa yatyAdInAmapi saMsoM guNavAnyatante'pi napasava maMdIbhUtakAmaratidarpakrIDA iti vadati jaha jaha bayapariNAmo taha taha Nassadi Narassa balarUvaM // maMdA ya habadi kAmaradidApakIDA ya lobhI ya // 1071 // yathA yathA vayohAniH puruSasya tathA tathA // maMdA: kaamrtikriiddaadrpruupplaadyH||1104 // Page #1116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nArAdhanA AbhAma SATATEZAMAST vijayodayA-jaha jaha vayapariNAmo atikrAmati yathA yathA payaHpariNAmo yuvtvmdhymtvsNnitH| rassa pariNAmo prANinaH pariNAmaH / tadha tadha se tathA tathA tasya maMdA icaMti maMnA bhavati / kAmaradidapakIDA kAbhyanta iti kAmA viSayAstatra ratipaH, kIDA, lobhaH lomatha maMdaviSayasyAdiriNAmana nRrena sara saMghAsAt / svayamezApi maMdakAmAdipariNAmo bhavatIti maayH|| yadyapi tapasaiya kAmarani:pakrIDA lobhA nyagbhAvayituM zakyAstathApi bayaHpariyatirapi tadanukUlakAraNanA pranipadyate iti vayovRddhasaMsargasva api guNavatvasvApanArthamAhamUlArA-jaya jaSeti-papariNAmo yuvatvamadhyatvasaMzitaH / maMdA nygbhuutaa| phAmaradI viSayaprItiH uktaM ca yathA yathA vayohAniH puruSasya tathA tathA / / maMdA: kAmaratikrIDAdarparUpayalAdayaH / / - :.: loko'sapI: prathame vayasi yaH zAMtaH sa zAMta iti me matiH / . dhAtuSu kSIyamANeSu zamaH kasya na jAyate / / maMdakAmaratyAdipariNAmena vRddhena saha saMvAsAm svayameva ca tAkpariNAmo bhavatIti manyase / kulInAnyatyetaducyate kazIlAnAmanyathApi bhAyAt / yatpati vayasaH pariNAme'pi kuzIlasya kutaH zamaH / / supakamapi mAdhurya nopayAtIdvAruNaM // yati, tyAgIjana inakA bhI saMsarga karanA sadguNamAsikA upAya hai kyoMki yatigaNoMne tapake dvArA viSayaprIti kama kI hai. isI abhiprAyako spaSTa karate hai.---- artha--jaisI jaisI manuSya kI Ayu adhika hotI jAti haiM vaisA 2 usakA vipayoMmeM prema kama hotA jAtA hai mada, krIDA, aura lobha ye durvikAra kama hote haiM. naruNAvasthAmeM ina duvikAroMkA adamanIya vega rahanA hai, madhyamavaya honepara inake vega meM maMdatA AtI hai. jinake ye upayukta vikAra maMda haye haiM aima baddhokI maMgati karanesa ya kAmAdivikAra maMda ho jAte haiM. 1098 Page #1117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mahArApanA AzvAsa khobhedi pattharo jaha dahe paDato pasaNNamavi paM / / khomei tahA mohaM pasaNNamavi taruNasaMsaggI // 1072 // zAMto'pi kSobhyate moho yuvasaMgena dehinaH // kardamaH panatA kSipraM mastaraNava vAriNaH / / 11.5 // bijayodayA-khomedikSobhavati / pattharI zilA mhtii| yathA / dahe bahaye paDatI patan / pasaNNamayi ke pratimapi paMka ! nobhedi cAlani / tathA moha / pasaraci prazAnamapi / varuNasaMsaggI taruNagora // taruNagoSThImayavadanimUlAga..-yAbhidi eni....bhira mIrA / pAina / ma kA artha --jaisA bar3A patthara sarovarama paDanase usakA nirmala pAnI uchalakara malina banatA hai yA varUpa saMsaga manaka vicAroM meM mAlanatA utpanna karake unako gaMdeM banAtA hai. yadi koI manuSya zAMtipariNAmakA dhAraka hai. to bhI usako taruNasaMsarga tyAganA hI yogya hai anyathA usake zAMta vicArabhI taruNa saMsargasaM vighaDeMga. armermane -- R kalusIkadapi udayaM acchaM jaha hoi kadayajoeNa / / kaluso vi tahA moho uvasamadi hu vur3hasevAe // 1.73 / / udIrNo'yaMgino moho vRddhasaMgena nizcilam // paMkaH kalakayogana salilasyeva zAmyati / / 1506 // vijayotrayA-kalusIkardapi udagaM kalupIkatamapyudhakaM / kadgajoeNa katakaphalasaMbaMdhena / amachaM khacche / adha hodi yathA bhavati / kaluso'pi kaluSito'pi / modo mohaH / upasamadi upazAmyati / iseyApa pRyaseyayA // vRddhasevAyAH kAmautkaTyaviluTakatvaM vaktimulArA-kalusIkanapi iti kadakajopaNa kasakaphalasaMbaMdhena / kalaso utkaTaH / / artha-jaisA malina pAnI bhI katakaphalake saMyogase svaccha hotA hai vaisA kalupa moha bhI zIlavRddhoMke saMsargase zAMta hotA hai, - Page #1118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ CARATHAARAranasDAct.at mulArAdhanA adhi lINo vi maTTiyAe udIradi jalAsayeNa jaha gadho // lINo udIradi gare moho taruNAsayeNa tahA // 1074 / / zAMtopyudIyate mohaH puMsastaruNasaMgataH // lInaH kiM mRttikAgaMdho nodeti jalayogataH // 1657 / / vijayokyA-lINo viliino'pi| maniyAra mRtikaayaa| gaMdho gaMdhaH / jaghA jalAsayeNa jalAzrayeNa / udIra di uvayamupaiti / lINo Si moho parelImo'pi nare mohaH / udIradi udayamupanIyate / tarUNAsaraNa saraNAzrayaNa tathA / mohodayabhAvAbhAvayostaruNasaMsargabhAvAbhAvAnuvidhAyitvaM dRSTAntena spaSTayitu gAthAdvayamAhamUlArA--lINo vi ini-lINo anubhUnaH 1 jalAsaeNa nIrasaMsargeNa / / artha - jaisA maTTIma gaMdha rahatA hai paraMtu jalake Azrayase vaha pragaTa hotA hai yamA naruNa ke Azragama gupta bhI moha umaDa paDatA hai. saMto vi maTTiyAe gaMdho lINo hayadi jaleNa viNA // jaha taha guThIe viNA garassa lINo havadi moho // 1.75 / / rahito yuvasaMgatyA moSTaH sammapi lIyate / / jIvasya jalasaMgatyA puSpagaMdha iva sphuTa / 1188 // vijayodayA--santo vi sanadhi mRttikAyA gaMdhaH / jalena binA lIno bhavati yathA tathA goSTayara binA moho narasya lIno bhavati / mUlArA-bhato vi iti-hINo havai nodetItyarthaH // ardha-maTTIkA gaMdha maTTI meM rahatA huA bhI jalake saMsargake binA pragaTa hotA nahIM hai. vaisA saMsarga ke binA manuSyakA moha pragaTa nahI hotA hai. 1100 Page #1119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ STU : nalArAdhanA taruNo bi yuTTasIlo hodi Naro buDhDhasaMsio acirA // lajjAsaMkAmANAbamANabhayadhammabuDhIhIM // 1076 / / yuvApi canddhazIlosti naro hi vRddhsNgtH|| mAnApamAna bhIzaMkAdharmabuddhijapAdibhiH / / 1105 // vijayodayA-taruNo ghi taruNo'pi / vRjazIlo bhayani / vRkSaM sathito'cirAt / lajjayA, zaMkayA, mAnena, HOT apamAnabhayena dharmayusayA // vRddhasevAmAhAtmyamAhamUlArA--taruNo vi iti--mANa saMyatohamiti abhimAnaH / avamANabhayaM mhtvkhnnddnbhiitiH| artha--vRddhoMke saMsargase taruNa manuSya bhI zIghahI zIlaguNoMkI vRddhi honese zIlavRddha banatA hai. lajjAse, bhI se, abhimAnase, apamAnake Darase aura dharmavuddhIse taruNa manuSya bhI vRddha banatA hai. / - buDhdo vi taruNasIlo hoi garo taruNasaMsio acirA / / vIsaMbhaNivisako samohaNijjo ya payaDIe / 1077 // vRddhastaruNazIlo'sti narastamaNasaMgataH // vizraMbhanirvizaMkatvamohaprakratiyogataH // 11.0 // vijayotyA-buTTo ghi vRddho'pi taruNazIlo bhavati naruNAsaMzritaH kSipraM / vissaMbhaNicisako vimena nizikA samohaNijjo ya saha mohabhIyena vartamAnaH / papaDIpa prakanyA / taraNApratyeNa doSamAha-- mUlarA--uTTo vi jhati-vIsaMbhaNinila saMko triyA vizvAsana durgatiduHkhAdibhavahitaH ! namohaNijjo sakA mo cataH / payaDIe prAkRtyA / / artha-taruNoM kI saMgatise vRddha, manuSya bhI svabhAvataH kAmavikArase yukta hokara striyoMke Upara vizvAsa karane lagatA hai aura durgatIke bhayase rahita hotA hai.. F 1101 EMORRENTER Page #1120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1102 suMDaya saMsaggIe jaha pAduM suMDao milasadi suraM // visara taha payaDIe saMmoho taruNagoThThIe // 1078 || iMdriyArtha ratirjIvo yuvagoSTyA vimUDhadhIH // zauNDagoSTA yathA zauNDaH surAM kAMnati sarvadA // 1111 // vijayodayA-muMDaya samgIya yathA zauDamoThyA jaha pAhuM suramabhilasadi yathA pAtuM surAmamilapati tathA paDI saMmoho tathA prakRtyA saMmohaH / taruNa gor3Iya viSamamitigoTyA vizyAnabhilapati || mUlArA - suMDaya iti-Dayasa goLyA | pApA // artha -- jaise madyapIke sahavAsase mayakA prAzana na karane vAle manuSya ko bhI usake pAnakI abhilApA utpanna hotI hai vaise taruNoM ke saMgase vRddha manuSya bhI viSayoMkI abhilASA karatA hai. " taruNehiM saha basaMto caliMdio calamaNo ya vIsattho // ' acireNa sairacArI pAvadi mahilAkadaM do vizravazca palAkSo yaH svairI taruNasaMgataH // mahilAviSayaM doSaM sa zIghraM labhate naraH // 9112 // vijayodayA - taruNerhitaH saha vasana nalendriyacalacilA suchu vizvastaH acireNa svaircaarii| pAdi pramoti / mahilAkada dosaM vanitAviSayaM doSaM // // 1079 // muLArA - taruNehiM iti sahacArI sthairacArI | mahilAgadaM strIviSayaM // artha-taruNoM ke saMsargase vRddha manuSyakI iMdriyAM rUpAdiviSayoMmeM utsuka hotI haiM. mana caMcala banatA hai aura striyoMmeM vizvAsa rakhakara vaha svacchaMdI honA hai. triyoM ke sahavAsase vaha doSI banatA hai -- purisarasa appasattho bhAvo tihiM kAraNehiM saMbhava || viyarammi adhayAre kusIlasevAe sasamakkhaM / / 1080 // AzvAsa 6 1102 Page #1121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArApanA AzvAsaH . dhvAMtakAMtakuzIlehavarzanaiH krnnainibhiH|| kutsito jAyate bhASaH strIpuMsAnAmasaMzayam // 1113 // vijayodayA-purikhassa puruSasya aprazasto bhAvanimiH kAraNaH saMbhavati / ekAte, aMdhakAre, kusIlasevAdarzanena ca pratyakSam // malArA---purisamsa upalakSaNAstriyAzca / appamatyo kAmAbhilAgayuktaH / biyarammi khiyA sahakAnte puMsaH, puMsA ca striyAH / kusIlasevAe sasamakkhaM AtmapratyakSa svIpuMsayoH kAmasevAyAM satyAM tadavalokane sati ityarthaH / / uktaM ca- vAnlaikAntakuzIladarzanaiH kAraNaitribhiH / kutsito jAyate bhAvaH strIpuMsAnAmasaMzayam // artha-puruSameM tIna kAraNAMseM aprazasta vicAra utpanna hote haiM, arthAt ekAMta sthAna meM, aMdhakArameM aura apane samakSa koi strIpuruSa kAma sevana meM, aMdhakArameM aura apane samakSa koI strIpuruSa kAma sevana karate hue dekhakara kAmAbhilAparUpa aprazasta vicAra utpanna hote haiM. Catecome pAsiya succA va suraM pijjataM suMDao bhilasadi jahA // bisae ya taha samohA pAsiya soccA va bhilasaMti // 108 // nisargamohitasvAnto dRSTvA zrutvAbhilaSyati // viSayaM sevituM jIvo madirAmiva madyapaH // 1114 // - vijayAdayA-pAsiya sucyA ca suraM surAM pIyamAna dRSTyA cA zrutvA thA zauMDo'bhilapati / yathA tathA samohA viSayAnamilati raSTyA dhutvA yaa|| mUlArA-pAsiya raSTvA / soccA zrutyA / pijjatI pIyamAnaM // artha-mAdirApAna karate hue puruSa ko dekhakara athavA madirAkA varNana sunakara jaise madyapI manuSya madya pInekI icchA karatA hai tathA mohayukta manuSya bhI viSayoM kA sevana karanevAloMko dekhakara yA sunakara viSayabhoganekI icchA manameM karatA hai. 1103 Page #1122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cUlArAvanA 1104 dUSakabdha // jAdo khu cArudatto gohIdoseNa taha viNIdo vi // gaNiyAsatto majjAsatto kuladUsao ya tahA || 1082 // cArudatta vinIto'pi jAtaH saMmargadoSataH || surAsaktaH kulavUSaNakArakaH / / 1115 / / vijayodaya- jAdo khu cArudatto vinIto'pi cAto goSTIdoSeNa gaNikAsako jAtaH madyAvasakaH kula mUlArA - viNI sucaritaH / artha -- jJAnI bhI cArudatta kusaMsarga gaNikAmeM vezyA meM Asakta huA tadanaMtara usane madyameM Asakti kara apana kulako dUSita kiyA. kSIrA kiyate // ( taruNassa viberagaM paNhAvijjadi Narassa buhiM || pahAvijjai pADacchItra hu vacchassa pharuseNa / / 1083 || ) taruNasthApi vairAgyaM zIlavRddhena jAyate // kriyate prastutIza vatsasparzana gaurna kim / / 1116 // pijayodayA--taruNassa vi taruNasyApi vairAgyaM jayate jnyaanstp| vatsasya sparzena yathA gIH prastutaH zIlavRddhebhyo yUgo'piM vairAgyotpattimAha- mUlArA - paNDAvijjadi janyate / paNhAvijjAdi dugdhakSaraNaM kAryate / pAinchISa vizuSkApi dugdharahitastanApi gauH / pariseNa sparzena || artha---jaise bachaDeke sparzase gauke stanoMmeM dugdha utpanna hotA hai vaise jJAnavRddha, vayovRddha aura tapovRddhoMke sahavAsase taruNake manameM bhI vairAgya utpanna hotA hai.) AzvAsaH 6 1104 Page #1123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAghanA 11.5 pariharai taruNagoDI visaM va buDhAule ya AyadaNe // jo basa kuNai guruNidesa so Niccharai vaMbhaM || 1084 // yaH karoti gurubhASitaM mudA saMzraye vasati vRddhasaMkule // muMcate taruNalokasaMgatiM brahmacaryamamalaM sa rakSati // 1117 // rajo dhunIte hRdayaM punIte tanoti satvaM vidhunoti kopam // mAnena pUtaM vinayaM nayaMti kiM vRddhasevA na karotya bhISTam // 1118 // iti vRddhasaMgatiH // vijayodayA --- pariharai taruNamoThThI pariharati taruNaiH saha goSTI viSamiSa yaH, vRddhairAkIrNe cAyatane yo yasati / karoti ca gurkhAzAM sa nistarati brahmacaryamiti saMkSepopadezaH // vRddhaseSA gatA // brahmacarya nirvAhopAyamAe..- mUlArA - visaMvA viSamiva / duDAule zIlavRddhasaMkule | AyadaNe sthAne / guruNidesa gurorAjJAM / Nicchara nirvAhayati / bhraM brahmacaryaM / vRddhasevA // artha- jo manuSya taruNakA saMga viSatulya samajhakara chor3atA hai, vRddha jahAM rahate haiM aise sthAnoM meM rahatA haiM. aura jo guruoM kI AjJAnusAra pravRtti karatA hai vahI manuSya brahmacarya kA pAlana kara sakatA hai. vRddhasevAkA prakaraNa samApta huA. strIsaMsargakRtadovekSaNaM svamanalA saMmmIdosAyi ya ityasya sUtrapadasyArthaH sAdhyAhAratayA suvANAmadhi citA iti vAkyazeSa zd AloyaNa hidayaM pacaladi paribhassa appasArassa // pectassa bahuso icchINa zraNajahaNavaNANi | 1085 // mAnasa svalpa satvasya strIsaMsarge vinazyati // janastanANi pazyato bahu calyate // 1119 // T AzvA 6 1905 Page #1124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArApanA AzvAsa 6 vijayonyA--bhAlogoNa Alokanena vidaya havayaM pracalati / alpadhRtikasya puMsaH prekSamANasya bahuzo yuvatInoM panapayodhara pRthujayanAni / strIsaMsargIkRtadoSAvekSaNa nAma paMcamaM strIzagyakAra gAthAdvAcaM zatAbyAcakSANa; pradhagaM yopidAlokanalaaNasaMsargasya durnivAravAhopaparaMparAmudbhAvayati / mUlArA--AloyaNaNa nirIkSaNena prakaraNAnArINAM / pacalavi prakarSaNa abhyati / apasArassa aspadhRtikasya / pepachattamassa citayataH / uktaM ca. supripAto bhavetpUrva vyAmuhyati nato manaH || praNidhatte janaH pazcAttatkathAguNakIrtane / bahumo vAraMvAraM // khIsaMsarga karanese konase dopa utpanna hote haiM isakA vivecana artha-jisameM guNa alpa hai aise-puruSakA hRdaya strIko dekhakara caMcala hotA hai. arthAt usakA mukha, stana, bahA nitaMcabhAga ye avayaca dekhane se alpa dhairyavAlA puruSa mohita hovA hai. mA kahastramitvNERATUTTATE lajja tado vihiMsaM paricayamadha NidhvisaMkidaM ceva // lajjAluo kamepArahaMtao hodi dhIsattho // 1086 // nirasyati tato lajjAM saMstavaM kurute tataH // taso bhavati niHzakastato vizvasiti bhuvam // 112 // vijayodara ransaja tado visi tato harayacalanottarakAlaM marajAM vinAzayati / vinaSTalajjaH paricayamupaiti / tAbhirzanasamIpagama mahasanAdikaM karotIti yAvat pazcAnirSiAko mayattIti mAmanayA sAha sthitaM pazyati iti yA zaMkA tAmapAkaroti / lajAvAnapijara kameNa abhihitA avasthA apArohana, vizvasto bhavati // mUlArA--vado hakyapracalanottarakAlaM / vihisa thisin ghinAzayan / paricarya darzanasamIpagamanahasanAdikaM / milyisakida mAmanayA sahA sthitaM pazyaMtIvi zaMkAdhigamaM / paricarya nirvizaMkAca kameNArohana vizvasta citena sIpukRtasukhasAdhanavapratyaya: syAt / / 1106 Page #1125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AcA 12.7 Real artha-mana caMcala honeke anaMtara usakI lajjA naSTa hotI hai. lajjA naSTa honepara unake sAtha usakA | paricaya zeta: hai arthAda yaha unako spira jayanAta dekhatA hai. unake pAsa jAtA hai, unake sAtha isI majAka karatA hai.. tadanaMtara usakA maya bhI naSTa hotA hai. maiM isa vIke sAtha rahatA hUM merI loka niMdA kareMge yaha bhaya usake manase dUra calA jAtA hai. tAtparya-lajjAvAn bhI manuSya aisI avasthA Ako prApta hokara striyoMme vizvasta hotA hai. arthAt khI yaha sukha kA sAdhana hai aisA vaha samajhatA hai. vIsatvadAe puriso vIsabhaM mahiliyAsu uvayAdi // vIsaMbhAdo paNayo paNayAdo radi havadi pacchA / / 1087 // vizvAse sati vibho vizraMbhaH praNaye sati / / rAmAmu paramA puMsaH praNaya jAyate ratiH // 1121 // vijayodayA-dhIsatvadAra vizvarUtayA manasaH vizraMbhamupayAti yuvatiSu / vizaMbhAtpraNayaH praNapAda nirbhavati // mUlArA-vIsasthAe, amanasA vizvAsa na / bIsameM Atatvena vyavahAra vizvAsegAtra pravRttinivRttI vistaMbhazabdenocyale / tathA coktaM vizvastena ca cittasya vizrAma strI gacrati / / viraMbhAtpraNayo'styeva praNayAcca gatistataH / artha-mukhamAdhanakI kalpanAse vaha niyAma vizvAsa karatA hai. isa vizvAsarI memakI utpatti hotI hai. / arthAt yaha strI hamArI Apta hai esA abhiprAya usameM utpanna hotA hai. jisameM premakA udaya hotA hai. isake anaMtara donoMmeM Asakti paidA hotI hai. ullAvasamullAvahiM cA vi alliyaNapecchaNehiM tahA / mahilAsu sairacArissa maNo acireNa khubbhadi hu|| 1088 // nArINAM darzanoddezabhASaNapratibhASapauH // AkRSyate mano nRNAmayaskAMtarivAyasam // 1122 // Page #1126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvA 1108 vijayodayA--ullAvasamuhmAyahi saMbhASaNativacanaiH, hokanena, makSapona, tathA vanitAbhiH svacchAcArI tasya zIghraM manacalati // . mUlArA.....jallAvasamuhAve hi saMbhASaNaMprativacaneH / alliyapaMchaNe hi AzrayaNena bhaNitakaraNena ca saharacArisa svecchaacaarinnH|| artha--siyoMke sAtha saMbhASaNa aura pratyuttarase, unake pAsa AnA jAnA karanese, unako dekhanese. svecchAcArI bane hue puruSakA mana caMcala banatA haiM. ThidigadivilAsavinbhamasahAsaceThidakaDakkhadiTThIhi / / lIlAjudiradisammelaNokyArehiM itthINaM // 1089 // hAsopahAsalIlAmiguptagAtraprakAzanaiH // vilAsarvibhramaiA~ca vaiH saha gmaagmaiH|| 1123 // vijayodayA-Thididi-strINAM sthisyA, gatyA vibhrameNa, nartanAbhiprAyeNa, nigRhanena, kaTAkSAvalokana zobhayA , zutyA, krIDayA, sahagamanAnAbinA upacAreNa ca // maTArA-Thidi sthAnaka / gadi calanaM / vilAsa nayanavikAraH / vibhama yugAMtavikAraH / lAsaH mamaNanasya cedrida aMgaprakaTanaM / lIlA zobhA madhurAMgaviceSTitaiH priyAnukaraNa vA / sutistejaH / sammelaNa ekavAvasthAna / jyavArehi mahagamanAzanAyupacAraiH / / artha... khiyoMkA khar3A honA, unakA gamana karanA, avalokana karanA, moha vakra karanA, madhura nRtya. msanAdikAMko dikhAnA, abhimAya chipAnA, kaTAkSa phekanA, suMdara rInIse aMgoMko hilAnA, priya karake dAnasAra pravRtti rakhanA, zobhA, kAMti, krIDA, sAtha gamana karanA, sAtha baiThanA, ityAdika upacAroMse puruSakA mana caMcala hotA hai. hAsobahAsakIDArahassavIsatthajapiehi tahA / / lajjAmajAdINaM meraM puriso avikramadi // 1090 // 10 Page #1127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa manmanaiH komalaiAkyaihaprairvisaMbhabhASaNaiH / / gtisthitiytikriiddaanmvinycokmohnH||1.24 // vijayodayA-hAsopahAsakIDA hAsena pratihAsena ca, krIDayA, pakAMte vizvastajalpitena ca lajamaryAdayoH sImAtikama karoti nrH|| -- hAso / uhA rajasapidehi ekAMtavizrAsena saMjaspaiH / lajjAmajjA dANa lajjAmaryAdayoH / maryAdAtra sthitiritthabhAvaniyama iti yAyan / meraM sImA / __ artha--strIke hAsyapara svayaM haMsanA usake sAtha khelanA, ekAntameM vizvAsayukta hokara bolanA, lajjAkA tyAga karanA aura striyoMke sAtha puruSoMkA jo sabhya vyavahAra hotA hai jisako maryAdA kahate haiM usako toDanA aise kAryoMse puruSa sImAtikrama karate haiM. ThANagadipecchidullAvAdI savyasimeva icchINa // sabilAlA ceva sadA purisassa maNoharA hu~ti / / 1091 // vakAvalokanaiH strINAM vairAgyaM nhiyate nRNAm / / zarIrasparzibhiH kruddhaH panagariva jIvitam / / 1125 // vijayodayA-ThANagadi sthAna, gatiH, prekSitamullApamapItyAdayaH sarvAsAmeva strINAM sabilAsAH puruSasya manaH sadApaharanti / mUlArA-hotti sarvAsAM strINAM sthAnAdayaH savilAsA bhavantyeSa // artha-striyoMkA khaDA honA, salIla gamana, kaTAkSa phekakara dekhanA, madhura bhASaNa karanA ityAdi sabhI bAteM bilAsayukta-hAvabhAvayukta honese puruSoMkA mana haraNa karanevAlI hotI haiM. saMsaggIe purisarasa appasArassa laddhapasarassa / aggisamIce lakkheva maNo lahumeva viyalAi / / 1092 // Page #1128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mahArAdhanA AzvAsa poSitAM nartanaM gAnaM vikAro vinayo nyH|| drAvayanti mano nRNAM madana pAvakA iva // 1126 / / vijayodayA-saMsaggIe sahagamanena, mamanena, bhAsanena ca puruSasya alpasArasya labdhaprasarasya mano dadhI. bhavati / aminikAsthitA laakssess| mUlArA-saMmAgIya vIsaMgatyA sahavAsAlikayA ! prasAra hITaramasya / prAmasvecchAjalpanAdipravRtteH / vilAdi bilIyate / dravIbhavati / / arthasahagamana karanA, ekAsanapara baiThanA, ina kAryoMse alpadhairyavAle aura svacchaMdase bolanA, haMsanA, bagairaha kriyA karanevAle puruSakA mana anIke samIpa jaisI lAkha pighala jAtI hai vaisA pighala jAtA hai. saMsaragIsammUDho mehuNasahido maNo hu dummero // puvAvaramagaNato laMdhejja susIlapAyAraM // 1093 ! mahilA manmathAvAsavilAsIllAsitAnanA // smRtA pi harate cittaM vIkSitA kurate na kiM // 1127 // nirmaryAdaM manaH saMgAtsaMmUDhaM suratotsukam // pUrvAparamanAhatya zIlazAlaM vilaMghate // 1128 / / vijayodayAsaMsangIsammUDho strIsaMsargasaMmUDhaH mano mithunakarmapariNataM nirmayAda pUrvAparamagaNayabullaMzyendrI lpaakaar| mUlArA-mehuNasahido suratotsuka / atra pUrvottarayozvArSatvAtpuliMganirdezaH / Nimmero nirmAdaM / puvvAbaraM kAraNakAryabhAvaM // agaNato aparyAlocayan / uThevadi ulaMghayati / vAlejja susIleti pAThe'pi sa evArthaH / / artha-strIsahavAsase manuSyakA mana mohita hotA hai taba usameM maithunasaMtrA arthAta maithuna karanekI tIna icchA hotI hai, usa samaya vaha kAryakAraNakA vicAra karatA nahIM. vaha zIlavaTakA ullaMghana karaneke liye utAru ho jAtA hai. Page #1129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArApanA bhAvAma: idiyakasayasaNNAgAravaguruyA sabhASado savve // saMsaggiladdhapanarassa te udIraMti acireNa || 1094 / / kapAyandriyasaMjJAbhirgAravargukAHsadA / / sarva svabhAvataH saMgAdudbhavantyacireNa te // 1129 // bijayodayA-iMdiyakasAyasaNAgAravagugakA iMdriyaH, kaSAyaH, saMjJAbhirAhArabhayamaithunaparigrahaSipayAbhiH kadirasasAtagIrabaizca gurukAH / sabhAbata eva sarve prANabhRtaH saMsargalacapasarastha atIva azubhapariNAmA acirAyopadyante / mUlArA-savye sarva prANinaH / iMdriyAdibhizcaturbhiH svabhAvato gurukA mahAMtaH saMti / he iMdriyAdayo'zubha pariNAmacatuSTayaM / udIreMti udIryante strI saMgatilabdhaprasarassa zIghraM samudbhabatItyarthaH / / artha--prAyaH prANioM meM svabhAvase hI iMdriyA, kapAya, saMjJA aura gArava utkaTa rahate haiM. niyoMkA saMsarga honese puruSa svacchaMdI banatA hai taba iMdriyAdika ucchRkhala ho jAte haiM. jisase zIghahI atyaMta' azubha pariNAma utpanna hote haiM. saMjJAke AhArasaMjJA, bhayasaMjJA, maithunasaMjJA. aura parigrahasaMjJA aise cAra bheda haiM. "AhArakI utkaTa abhilASA honA, bhIti utpanna honA, maithunakI tIya icchA rahanA aura parigrahoM meM abhilASa utpana honA aisA cAra saMjJAoMkA kramazaH artha hai. RddhigArava, rasamAraya aura sAtagArakha aise gAravake tIna bheda haiM. inakA varNana pIche gayA hai. mAdaM sudaM ca bhagiNImegate alliyaMtagassa maNo / / yubbhai gararasa sahasA kiM puNa sesAsu mahilAsu // 1025 // mAtRsvarasutAH puMsa ekAle zrayato mnH|| zIghra zomaM bajatyeva kiM punaH zeSayoSitaH / / 1130 // joyA Page #1130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1512 mUlArA - atigarasa AzrayataH artha ----mAtA, apanI laDakI aura bahina inakAbhI ekAntameM Azraya pAkara manuSyakA mana kSubdha hotA hai. phira dusarI mahilAoM ke viSaya meM kahanA hI kyA ? uttara- juSNaM paroncalamailaM rogiya bIbhassa daMsaNavirUvaM // meDigaM pacchedimaNo tiriyaM ca khu Narassa || 1096 // niHsArAM malinAM jINI virUpAM roridurdazam // tirazrIM vA samIta namano maithunaM prati // 1131 // vijayodayANa jIrNetarAM / pocalamalAM niHsAramalinAM / rogadavImasvaNavirUvaM vyAdhitAM therealati virUpAmapi striyaM / mehuNapaDigaM maithunakarmanimittaM pacchedi prArthayate / maNo manaH / tiriyaM khu tirakSI vA dRSTyA hi tIvakAmAvezAt tiryakSvapi narANAM pravRttiH // / rahasyecyA zrIyamANAstaruNyAdiramaNIyA eva ramacyo manaHkSobhAya puMsaH prabhaviSyatItyAzaMkAyAmAdamUlArA----juNNaM ativRddhAM / poccaDamaile niHsArAM, malinAM ca rogida vyAdhitAM / bImacchadaMsaNA bIbhatsA locanAM / mehuNapaDiyaM maithunaM prati suratArthamityarthaH / tiriyaM khu tirakhIM vA / tirazrImapi vA / uktaM ca-rogavatImatijINoM bIbhatsAM durbalAM virUpa va // api ca tirazcImabalAbhicchati madanajvarI bhoktum // artha -- jo strI vRddha hai, niHsAra hai, malina hai, rogI hai, jisakI AMkha cIbhatsa bhayAnaka hai, jo kurUpa hai| aisI strIkIbhI yaha mana maithuna karaneke liye prArthanA karatA hai. itanAhI nahIM tiryaca strIkobhI cAhatA hai. tInakrAmake AvezameM Akara manuSyakI pazuke sAthabhI maithuna karanekI pravRtti ho jAtI haiM. prakArAMtareNApi strIsaMsargamAdarzayati divANubhUdasudavisayANaM abhilAsasumaraNaM savvaM || esA vi hoi mahilAsaMsaggI itthivirahammi || 1097 // AzvAsa 6 1112 Page #1131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA bhAva 1113 dRSTa zrutAnubhUtAnAM viSayANAM rucismRtiH / / nArIsaMsarga eSo'pi virahe'pyasti yoSitaH / / 1132 / / vijayotyA-dihANubhana sacilayANaM sAno anubhUdAgA tAnAM ca viSayANAM abhilAsasumaraNaM mabhilApasmaraNa / savyaM pasI vi hodi mahilAsaMsamgI paSo'pi bhavati yuvatisaMsargaH / itthIvirahe viivirhe| khiyA sahavAsAdimA vinApi trIsaMsargamAdarzayati--- mUlArA-esA vi yadidaM dRSTAnAM, anubhUtAnAM, yA viSayANAM amilapaNaM smaraNa vA tatsarvamiyaM aparA strI masagauM bhnnyte| isthivirahe vi yoSito vyavadhAne'pi sati / / uphana-ghaTatAnubhUtAnviSayAnabhilapyatazra saMmmarataH // pramadAcirahe'pi munebhavAne pramanAyo doSaH // prakArAMtarasebhI strIsaMsargakA nirUpaNa karate hai artha-vIke vighameM bhI dekhe hue, sune hue, anubhaba jinakA liyA hai aise padArthakI abhilASA karanA bArabAra unakA smaraNa karanA yaha bhI saMsargakA eka bhinna prakAra hai. dhero bahussudo paccaI pamANaM gaNI tavassitti // ' acireNa labhadi dosaM mahilAbaggammi vIsattho / / 1098 // vRddho gaNI tapasvI na cizvAsyo guNavAnapi // acirAllabhate doSaM vizvastaH pramadAjane // 1133 // vijayodayA--thero sthaviraH, bahuzrutaH, pratyayitaH, pramANabhUtaH gaNadharaH, tapasvItyevaM prakAraH1 acireNa cirakAlamaMtareNa / labhadi dose ayazo labhate / mahilAvaggammi yuvatiyageM / bIsattho vishvstH|| vRddhatvAdidharmaNAmapi zrISizvAso dopAya syAdityAha mUlArA-paccAI pratyAyitto vizvAsya iti yAvat / pamANaM pramANabhUtaH / tassitti tapasthItyevaMprakAro'pi kiM punastAruNyAdiduryazaskaradharmabhAgitIti zabdena prakAzyate / artha-vRddhamuni, bahuzrutamuni-aneka matoMko jAnanevAle muni, pramANabhUta muni AcAryapadadhAraka muni bahuta Page #1132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mahArAdhanA kAlake dIkSita bhI mahilApA vijayonese dopayutta mAne jAte haiM. apayazake pAtra hote haiM. AvAsa 1115 aaaaxnacscinemama a kiM puNa taruNA abahussUdA ya sairA ya vigadabesA ya / mahilAsaMsamagIe NaTThA acireNa hohati / / 1.99 / / kiM punarvikRtAkalpAH svairiNaH zeSasAdhayaH / / nArIsaMsargaso naSTA na sati svalpakAlataH / / 1134 / / vijayodayA-ki puNa saraNA sayaubanAH, abadhutAH, svairacAriNaH, dhikRtaveSAca yuvatisaMsargeNa jhaTiti naNa na bhavanti ? kiM punarbhavantyeveti yAcan / tadeva savismayayakramaNityA bhaNati----- mUlArA-sairA khairAH svacchaMdacAriNaH / bigadavasA vikRtayapAH / dezakulapayovarNavidyAcaraNAdyanucitanepanyAH svAnurupAcAracyutAH / artha-jA taruNa hai, aspanna hai, svarAcArI hai, jo deza, kula. baya, varNa vidyA, AcAra ityAdikoM ko ET pratikUla aisA veSa dhAraNa karate haiM. aise manuSya strIsamarmasa kyoM na zIgha naSTa hoMga arthAt hoMge hI. arthAt be loka strI saMsargameM akIrtimAna hoMge isameM kyA Azcarya hai. ma / sADo hu jaiNigAe saMsaggIe Tu caraNapabmaTTo / / gANiyAsaMbaggIe ya kuvavArI tahA ho // 1100 // janikAsaMgato naSTazcaraNAcchakaTI yatiH / / vezyAyAH saha saMsargAnaSTaH kUpavarastathA // 1.35 / / digodayA-go dusagaDAgAgadheyaH / jaNigAra samAgINa jANigAsaMjJAyA: saMsargeNa / caraNapabhaTTho cAritrAjhaSTaH / gaNikAsaMsagIpa gAMgakAgoSThayA kUvaro vi kUpAranAmakaH | tahANaTo tathA caaritraanssttH|| strIsameM pUrveSAmapi saMyamabhrazaM gAzavana parzayati--- 1114 - Page #1133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvA: mUlArA-sagaDo zakaTo nAna muniH / / jaiNiyAe jainikAnAmnyA braahmnnyaaH|| artha-zakaTa nAmake muni jainikA nAmaka vezyAke saMsargase cAritrase cyuta hogaye, tathA kupAra nAmaka munibhI vezyAke sahavAsamai cAritranaSTa ho gaye haiM, TAMOND - - ruTTho parAsaro saccaIyarAyarisi devaputto y|| mahilArUvAloI NahA saMtattadiThThIe / // 1101 // rudraH pArAzaro namo mahilAraktayA shaa|| devarSiH sAtyakidevaputrazca kssnnmaatrtH|| 1136 // vijayodayA-gaddo parAsarI rudrA, parAzaraH, sAtyakiH, rAjarSirdeSaputrazca yuvatirUpAvalokitasaMsaktayA dRpayA nssttaaH|| mUlArA-sacaI sAtyakina ma / rAyarisI rAjarSinAmA, / mahilAruvAlAI strIrUpAlokinaH / saMsattaviTThIe sammukhamAsaktayA dRshaa| artha---rudra, parAzaramuni, sAtyakImuni, rAjarSi nAmaka muni aura devaputra nAmaka muni khioMkA rUpa dekhanameM Asakta huI dRSTIse naSTa bhraSTa ho gaye. jo mahilAsaMsaggI visaMva daGNa pariharai NiccaM // Nistharai baMbhacera jAvajIvaM akaMpo so // 1102 // bhujaMgInAmiva strINAM savA saMgaM jahAti yH|| tasya yatrataM pUrva sthirIbhavati yoginaH // 1137 // vijayodayA-jo mahilAyAH strINAM saMsarga Simiya iSTyA nityaM pariharati / asau brahmacarya uddati yAyajIva nizcala zrIgoSTIparihAraguNamAhamUlArA-akaMpo nizcalaH / 111 Page #1134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA artha-jo puruSa strIkA saMsarga viSake samAna samajhakara usakA nitya tyAga karatA hai vahIM mahAtmA yAtrajjIva brahmacaryameM raha raha sakatA hai. Apa mammi ithivaggammi apamatto sadA anbIbhattho / barma niccharadi badaM carittamUTa caraNamA ! 1103 !! avizvasto'pramatto yaH strIvarge sakale sadA // yAvajjIvamasau pAni brahmacaryamaritam / / 1138 / / vijayodayA sabammi sarvastrIvarge / apramattaH sadA avizvastaH, brahmavatamudahati cAritrasya mUlaM sAraM ca // mUlArA-paSTama / - artha-saMpUrNa svIyarmama jo puruSa-muni sAvadha rahatA hai. avizvasta rahatA hai vahI brahmacarya kA pAlana karatA hai. yaha brahmacarya cAritrakA mUla aura sAra hai. ki me jaMpadi kiM me passadi aNNo kaha ca vttaami| idi jo sadANupekkhai so daDhabaMbhavadI hodi // 11.4 / / ahaM varte kathaM kiM me janaH pazyati bhASate // ciMtA yasyezI nityaM dubrahmavato'sti sH|| 1139 / / vijayodayA-ki me jApadi ki jalpati mAMjano'nyaH / kiM pazyati, kITazI yA mama vRttiriti yaH sadAnuprekSata asau radavahmacaryacano bhavani // brahmavatadAyaryopAyamAha - malAga-- aNupekhadi anuninayani / artha-loka mere viSaya meM kyA bolata hai, loka mere tarapha kima nigAhasa dekhate haiM. aura merI pravRtti kamI hai aisA jo pratidina bAradhAra vicAra karatA hai vahI dRDha nacArI bana sakatA hai. Page #1135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mA mUlArAdhanA 1117 majjhaNhatiyakhasUraM ba icchirUvaM Na pAsadi ciraM jo // khippaM paDisaMharadi ya maNaM khu so Niccharadi baMbhaM // 1105 // na pazyandhaMganArUpa grISmArkamiva yazvirama // kSiyaM saMharate dRSTiM tasya namavataM sthiram // 1150 / / vijayodayA-majhaNhatiksasUra va madhyAnhe sthitaM tIkSNamAdityamitra strINAM karSa viraM yo na pazyati / kSipramupasaMharati dRSTiM yaHsa nistarati grahAcarya / mUlArA--khippaM zIghra / pacisaMharavi nivartayati // artha--madhyAnhako prApta hue tIkSNa sUryake samAna jo strIkA rUpa derataka nahIM dekhatA hai arthAt strIke rUpase apanI dRSTi ko jaldI haTAtA hai vahI brahmacaryakA rakSaNa kara sakatA hai. SHODHARA - evaM jo mahilAe sadde have taheva saMphAse / / Na ciraM sajjadi hu maNaM Niccharadi sa saMtataM baMbha // 1106 // gaMdhe rUpe rase sparze zabde strINAM na sajjati // jAtu yasya manastasya brahmacaryamasvADitam // 1141 / / dvipamiva harikAMtA makSa mInaM bakIva / bhujagamiva mayarI mASika bA biDAlI // gilati nikaTavRtti saMyataM niIyA strii| nikaTamiti nadIya sarvadA varjanIyaM / / 1152 / / prathayati bhavamArga muktimArga vRNakti / davayati zubhavaddhiM pApaddhiM vidhatte / / janayati janajaspa zokavRkSa lunIta / vitarati kimu kaSTaM saMgati ganAnAm // 1143 ini strIsaMsargadoSAH / / yijayodayA-parva jo mahilA parva yo yuvatizade, rupa, saMsparza va ciraM mano na saMdhatte'sau brahma nistarati / ssmgii|| mUlArA-sanjadi saMdhatte / bIsaMsargadoyAH / / amin Page #1136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArAdhanA artha-isa prakAra jo strIkA gaMdha, zabda, rUpa, rasa, sparza, inameM apane manako lagAtA nahIM vahI brahmacarya kA pAlana niravicAra karatA hai. AzvAsaH ihaparaloe jadi de mehuNavissuttiyA have aNha / / to hohi tamuvavutto paMcavidhe isthiveragge // 1107 // yadi te jAyate dhuddhilokdvitymaidhune / / udyogaH paMcadhA kAyaH strIvairAgye tadA tvayA // 1144 / / vijayodayA-haparaToe rahaparaloke ca gari paidAnizA ra bhAmet : paMcati strIvairAgya svamupayukto bhava / tadupayogAvinazyatyasAghazubhapariNAma iti sUrerupadezaH // evaM vairAgyopAyapaMcakaM prapaMcya tadupayogaviSaya nirdizankSapaka tatra prayuMkta mUlArA-mehuNavismotiyA medhunAzubhatamapariNAmaH / haye jaNhu bhavet / ihalokaviSayaparalokaviSaya vA maithunaM sevitumAkAMkSA yadi tava syAditi saMbaMdhaH / taM tvam / / aba-ihalokameM aura paralokameM yadi maithuna karanekA pariNAma hRdaya meM utpanna hogA to pAMca prakArake strIvairAgya meM he kSapaka tUM hamezA udyukta ho jisase terA maithuna pariNAma jo ki azuma hai naSTa hogA. aisA AcArya kA kSapakako upadeza hai. udayammi jAyavaDiya udaeNa Na lippade jahA paumaM // taha visarahiM Na lippadi sAhU visaesu usio vi // 1108 // lipyate vartamAno'pi viSayeSu na naitiH // padmajAtaM jale vRddha jAtuM kiM lipyata jalaiH / / 114 // vijayodayA-udayammi jAyacadviya udake jAtaM parivRtaM ca yathA par3A udakana na lipyata / tathA na lipyate vizvaiH sAdhurviSayeSu vartamAno'pi // 21 Page #1137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH strIvairAgyabhAvanAparasya mAhAlyamAhamUlArA-usido vi vartamAno'pi / artha-jalameM utpanna hokara vahAM hI vRddhiMgana huA emA kamala jaise pAnIsa alisa hI rahatA hai. vaise sAdhu viSayameM rahakara bhI-una vipayoMme rahakara bhI una viSayosa alipta rahate hai. tAtparya yaha hai ki, ve paMca prakArake vairAgya kAraNoMkA bAracAra vicAra karapha apane hRdayaka siMhAsana para cairAgyako dRha biThAte haiM. jisase ce viSayoMse alipta raha sakate haiM. uggAhitassadA) ancheramaNolaNaM jaha jaleNa // taha visayajalamaNochaNabhanchera visayajalahimbhi // 1109 / / viSaviSTapasthasya cittamasparzana yateH / / sAgaraM gAhamAnasya salilairiya jAyate // 1146 / / vijayodayA-oggA timsudhi avagAhamAnasyodadhi Adha, pathA jalenAsparzanaM / tathA viSayajalenAI. cittatA Azaya viSayajaladhimadhyamadhyAsInasya / viSayaparikagnisya viSayaranabhignaMge vismana bhAtrayati-- mUlArA- umpAditampa pUvamAnasya | acche Azca aggolaga anArdIkaraNa / asparzanam / visayajaladhimmi vigyodadhimadhyamadhyAsInasya strItharAjyabhAvanAparasya sAdhAviSayajalAnArdIkaraNa mAcaryamityarthaH / artha-jaise koI puruSa samudra meM abagAhana karake bhI yadi jalasparzase alipta rahegA to vaha AzcaryakAraka bAta samajhanI cAhiye. vaise viSayasamudra ke bIca meM avagAhana karake bhI viSayajalase citta alipta rahanA AzcaryakAraka hai. mAyAgahaNe bahudosasAvae aliyadumagaNe bhIme / / asuitapille sAhU Na viSSaNasaMti itthivaNe // 1110 // Page #1138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1120 na doSazvApatre bhIme vaMcanAgahane yatiH // nazyati strIsarkapAdape'zucitAtRNe // 1147 // vijayodayA mAyAgaNe yathA gahanaM pareSAM duHpravezaM evaM mAyApi parairduradhigameti mAyApi gahanamityucyate / malA bahavo doSA bahudoSAH asUyA, pizunatA, capalatA, bhIrutA, nitarAM pramattatA yetyevamAdayasta zvApadA yasmin / aliMgadumagaNe yathA duma mahAnanekazAkhopazAkhAkuladha nAlIkatA drumagaNo yasmin / bhIme bhayaMkare / azucitaNile azucitRNakule / yatayo na vipraNayanti strIvane // yoSidavyAmavibhrAmyataH sAdhUnprakAzayati mUlArA----mAyAgar3hage mAyaiva paramadurgamatvAdnaM latAdigulmajAlaM yatra / bahudosamAcade bahavo doSAzvAsUyAcApalabhItvapramattanvAdayaH / te zrApadA vyAmAdayo yantrAnivAritaparasta alagaNe alIkramasatyaM vaca stadeva drumagaNA yatra anekazAkhopazAkhAkulAna / azucinagile azucIni dehAMgopAMgAni tAnyeva tRNAni niraMtara prasRtatvAt tairyuktAH / Na vippaNAti na vibhrAmyanti / diGmUDhA na bhavantItyarthaH / 8 artha - yaha strIdhana mAyAse gahana huA hai arthAt jaise gahana vanameM praveza karanA kaThina hai vaisA isa mAyAkA svarUpa jAnanAmI baDA kaThiNa hai ataH mAyA bhI gahana kahalAtI hai. isa strIvana meM yaha mAyA gahana hai. jaise bana siMhavyAghrAdi krUra prANise vyAsa rahatA hai vaise strIvana bhI aneka doSarUpa zvApadoMse vyApta huA hai. isa strIvana meM asUyA - dUsaroMke guNa sahana na honA, cugalI karanA, caMcalapanA, DarapokapanA, aura atyaMta unmattatA ityAdi doparUpa krUra prANI isa strIvanameM vicarate haiM. jaise vRkSa baDA hotA hai. usako zAkhA upazAkhAe rahatI haiM. vaise strIvana meM asatya bhASaNarUpa vRkSa apanI aneka zAkhA upazAkhAoMse pada gaye haiM. yaha strIvana bhayaMkara hai. isameM apavitratArUpI tRNa UgatA hai. paraMtu aise strIvana meM jitendriya tapasvIgaNa divamUDha nahIM banate haiM / ) siMgArataraMgAe vilAsavegAe jobvaNajalAe // vihasiyapheNAra muNI NAriNaIe Na bujhati // 1111 // bAbA 6 112 Page #1139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlArAdhanA bhUrizRMgArakallolA yauvnaamburvdhuundii| ma vilAsAspadA hAsaphenA vahati saMyatam // 1148 // vijayodayA-siMgArataraMgApa, aMgArataraMgayA, vilAsadhepayA, yauvanajalayA, bihasitaphenayA, nArInayA muni - maasbaam hAte // muneH strIsariDaleyatvamAhamUlArA--siMgAra saagsNskaarH| Na bujhaMti noyante / . . artha- strI nadIka tulya hai. nadImeM taraMga, bega, pAnI, phesa. itanI bAteM rahatI haiM. isa strIrUpI nadImeM zrRMgArarUpI taraMga hamezA uchalate rahate haiM. vilAsarUpI vegase yaha bahatI hai. tAruNyarUpI jalase bharI huI hai aura maMdahAsyarUpI phanase yaha vyApta ho rahI hai. esI strIrUpI nadI jitendriya munioMko nahIM bahA sakatI hai. te adisUrA je te vilAsasalilamadicavalaradivega / / jovaNaNaIsu tiNNA Na ya gahiyA icchigAhehiM // 1112 // vilAsasalilottIrNA yestIvA yaucnaapgaa| agrastAH pramadAgrAhaste dhanyA munipuNgvaaH|| 1142 / / vijayodayA-le adisUA te atizUgaH 1 ye vilAsasasilA matimapalarativegA, yauvananadImuttIrNAH, na va gRhItA yuvatigrAhaiH / / govinyAiyAdhAviraheNa tAruNyataraMgiNImatikrAntAnmazaMsati - mUlArA-paSTama--- artha - yaha yauvanarUpa nadI vilAsarUpI pAnIse aura atizaya caMcala ratirUpavegame yukta hai. isa nadImeM taruNa strIrUpI magara rahate haiM. paraMtu jina nirAjoMko strIrUpa magarane nahIM pakar3A hai ve munirAja isa jagatameM dhanya haiM. aise munirAja hI atizUra samajhane cAhie. Page #1140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsa mUlArAdhanA mahilAvAvimukkA bilAsapuMkkhA kaDavakhadihisarA // jaNNa vidhatIha sadA visayavaNe so habai dhaNNo // 1113 // dhanyaM strIcyAvanirmuktAH kttaakssekssnnsaaykaaH|| vidhyaMti viSayAraNye vartamAna na yogimam // 1150 // vijayodayA-mahilAyAiSimukkA yuvtivyaadhssimukkaaH| bilAsapRSatkAra, kaTAkSaraTizarAH / yaM na prati sadA viSayaca ne carataM mayati sa dhanyaH // kAminIkaTAkSanirIkSaNAkSobhyamANamanaskamabhiTautimUlA-vAha vyAdhaH / Na vidhaMti na vidhyati / artha-strIrUpI pArardhAka dvArA choDa gae kaTAkSarUpI bANa viSayavanameM bhramaNa karanevAle jisa mahAnmAkA ghAtI hai: jagata meM pakSaka pAtra haiM. Power vidhyogativakhadeto vilAsakhaMdho kaDakadiSTiNaho / pariharadi jovvaNavaNo jamisthivagyo tago ghaNNo || 1114 / / ma biyokarado'bhyati vilAsanagro munim // kaTAkSAno'ganAmyAnamnAkAyAraNyavartinam // 1551 // vijayonyA--vivogagatikasyAno cilAsabatho vibhramanIyamadato vilAsaskaMdhaH phaTAkSa pinatraH parihAni yoyanavane meM gumatiyyAghraH sadhabhyaH / yopAnabhigamyama bhinaMdatimUlAga-viyoga bhUyugAMtavikAraH / vilAma netra vikAraH / kaTakabadiTTI apAMganirIkSaNaM / tago saH / artha-jo hAvabhAvarUpI tIkSNa dADhAoMse yukta hai. vilAsarUpI bAha jisake haiM, kaTAkSarUpa nakhoM ko dhAraNa karanevAlA yaha taruNIrUpI vyAghra tAruNyacanameM vicaranavAle jina mAhAtmAoMko pakaDatA nahIM ve mahAtmA 1123 Page #1141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA 1123 lokADo kAmaggI visayarukkhapaja lio // jovaNata jillacArI jaNa Dahai so havai ghaNNo // 1115 // trilokadAhI viSayoddhajAH / nAzyatRRNyAjvalitaH smarAgniH // na ploSataM yaM smRtidhUmajAlaH / sa vaMdanIyo viduSA mahAtmA // 1152 / / vijayodayAtallokAhiNolokyATavadanaH / kAmAgnirviSayavRkSe prajvalitaM zravanatRNa saMcaraNacaturaM yatra dahatyasI dhanyaH // kAmadAdA zaMsati mUlArA -- pilla tRNaM / tRSyA vA tatha carAbhIkSNamiti / anye yaunatRNyAcAriNaM yaM na dahatIti pratipannAH dvitIyArthe prathamAbhidhAnAt / taM trailokya kAnanoddAhI kAmAmilitastarAma // yauvanodacatuSyAsthaM dhanyaM daddati to naraM // artha -- yaha kAma viSayarUpI vRkSoMkA Azraya lekara prajjvalita huA hai. trailokyarUpI banako yaha kAmAgni jalAneke liye udyukta huA hai. paraMtu tAruNyarUpI tRNavara saMcAra karanevAle jina mahAtmAoM ko yaha jalAne meM asamartha haiM ve mAhatmA dhanya haiM visayasamudda jonvaNasalilaM hasiyagaipekkhidummIyaM // ghaNNA samuttaraMti hu mahilAmayarehiM acchikkA // 1116 // vipulauvananIramanAkulo vipadhAnIraniviM ratirvAcikam // ida camakarerakadarbhitastarati dhanyanamaH paradustaram / / 4153 / / iti caturtha vratam | vijayodaza-visayasa viSayasamudra vanasalilaM hasanagamanaprekSaNataraMga nicitaM / dhanyAH samyuttarati yuvatimaka rairaspRSTAH // caturtha vrataM vyAkhyAtaM // catusthaM // AzvAsa 6 1923 Page #1142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / / main rarmadARRESO E ... - kasanIyatAmana raMga ! - AyuSyAH / nAcamAnama // viSayamAnI jaga pada migIkA bhAma. gAna, kaTAza kA manA yahA manAMgajAmA basapA magama grAmara pavanamadayanara kA / va stutIka pAya arthAta dhanya hai. sAtha brahmacaryamahAvatakA varNana pUrNa huA. paMcamamahAmamipaNAyocamprabaMdha: ambhatarabAhirae sabve gaMthe tumaM vivajahi // kadakAridANumodehiM kAyamaNakyaNajogehiM / / 1117 // bAhyamAbhyaMtaraM saMgaM kRtkaaritmocnaiH| cimacasva sadA sAdho ! manovAkAyakarmabhiH // 54 // vijayodayA-ambhataravAhiga apayanarAmbAyAzca / sadhdha gaMthe saghAngraMthAn / tuma civamAdi vargaya bhavAna / karakAridANamAdehi ruta kAzinuma.manaiH / kAvamAyayAjogahi kAyama manasA vaacaayaa| evaM brahmacaryatrataM yAvarSamAprA aparigrahAsyaM paMcama mahAnataM gAdhApaMcapalyA pracaMdheja vyAyarNapitakAmaH payAM nainyaM prani apaka prayojayati-- mulaga- abhaMta vAhiyA abhAlaganyAhyAMtra / gaMdhe parigrahAna / tuma aba pAMcava parigrahaparityAga mahAvatakA AcArya vistArase nirUpaNa karata hai artha-dravapaka! tuma saMpUrNa anaraMga aura digga parigrahIkA mana, vacana, aura zarIrasa tathA kRta, kArita aura anumodana arthAta naU prakAra tyAga kaMge - - 1164 inananda- natrAmanAmanirapAna navA -- michattavedarAmA taheba hAmAdiyA ya chadosA // catvAri taha kamAyA causa abhaMtarA gaMthA // 1118 // % D Page #1143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lAgadhanA mithyAtvaSedahAsthAvikrodhamabhRtayo'ntarAH // AzvAma ekatriSaTcatuHsaMkhyAH saMgAH saMti caturdaza / / 1.55 // vijayodayA-micchattavedarAgA ghastuyAthAtmyAzramAne mithyAtvaM, bedazabdena slIpunapuMsakavedAkhyAnAM karmaNAM grahaNaM / tajanitAH syAdInAM anyonyacipagaragAH khiyaH puMsu rAgaH / puMso yubatiSu, napuMsakasyobhayatra / hassAdigA ya chahosA hAsya, ratiratiH zoko, bhayaM jugupseti / ene pavadoSAH / cattAri ta kasAyA khoisa ambhatarA gNdhaa| tvArastathA karAyAzcaturdazaite anaMtarAH parigrahAH // kiyato'bhyaMtaragraMthA bhavantItyatrAha malArA-vaiH vInasakravadArUyaH kargazirjanitA rAgAH / syAdInAmanyonyaviSayAH prItayaH : viyAH puMsa gago, AI zunamajJodoSaH, emaH zrI ! napuMsakamyogaratra ca / hAsAdiyA hAsyAdikAH / hAsya niragatiH, Ako, bhayaM. jugupseni pada / nAsAdigA ya uddopA iti prAdhikA pATha. I mAyA kA azonA sA / aMtaraMga parigrahoMkA varNana artha-jIvAdi padArthoM ke satya svarUpapara zraddhAna na karanA mithyAva hai, strIveda, puruSavaMda aura napuMsaka vada ema baMdakarmake tIna bheda haiM, strIvada karmakA udaya honese jIvako purupameM abhilASA hotI hai. purupaveda kA udaya honasa strI abhilASA honI hai. va napuMsaka vadase strI aura puruSa donoma abhilApA hotI hai. hAsya, rati. arati. zoka, bhaya, jugupsA. aise chaha doSa hai, krodha, mAna, mAyA aura lobha aisa cAra kaSAya haiM. maba milakara aMtaraMga parigrahake caudaha bheda hote hai. vAhirasaMgA khettaM vatthaM dhaNadhaNNakuppamaMDANi // dupayacauppaya jANANi ceva sayaNAsaNe ya tahA // 1119 // kSetraM vAstu dhana dhAnyaM dvipadaM bha catuSpadam / / ghAnaM zayyAsanaM trupyaM mAMDasaMgA pahirdaza 1.6 / / vijayodayA-zAhisaMgA nahAparigrahAH dharma kAryAdhikArI nArana nh| dhaga dhAdi / dharaNa zanya jIyAdi / kuSya kuTaye vastraM / maDamAMDazana dviguparicAdhika mucyA duradazadama dAsadAsIbhRtyavAdi / baipaya gajaggAdayazcatuSpadAH / jAgANi ziyikAdhimAnAdikaM yAnaM / sayaNAsaNe zayanAni AsanAni c| Elemer Page #1144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA bhAvA 1126 yAyagraMthAH kani santItyAha-- malArA--dattaM karSaNAdhikaraNaM / patthu vAstu gaI ! bhagA dhanaM sAmasadAdhi - saahaadi| kurupa kupyaM yasakaMbalAdikaM / bhaMDa bhAMDaM hiMgumarIcAdikaM / dupada dvipada vAsIdAsAdibhRtyavargAdi / cappada caturupadaM gajanuragAdi / jANANi yAnaM zivikAmaravimAnAdi / sayaNAsaNANi zayyAviSrAdi / ete daza // artha- bAhya parigrahake dasa prakAra haiM. unakA khulAsA:- khatta-arthAt kSetra jahAM dhAnya utpanna hotA hai, battha-vAstu ghara. dhaNa-suvarNAdi dhAtu. dhAnya-cAvala, gehU, canA vagairaha- kupya yasta. bhAMDa-hiMga, mIraca vagairaha. dupada-dAsa, dAsI, nokara vagairaha. 'cauppaya-hAthI, ghoDA, baila ityAdi. jANa-yAna-pAlakhI, vimAna ityAdi. zayana-bichAnA. Asana-palaMga vagairaha. ye dasa prakArake bAhya parigraha hai.. bAhyamalamanirAphasyAbhyaMtarakarmamalaM zAnadarzanasamyakavacAritravIryAvyAdhAdhayAnAmAtmaguNAnAM chAdane vyApRtaM ma nirAkartuM zakyate ityetaddaSTAMtamukhenAca - jaha kuMDao Na sakro sodheduM taMdulassa satusassa // taha jIvassa Na sakkA mohamalaM saMgasattassa || 1120 / / nAbhyaMtaraH sasaMgasya sAdhoH zodhayituM malaH // zakyate satuSasyeva naMdulasya kadAcana / 1157 / / ghijayodayA-jaha kuMDaoNa sabhA tuSasahitasya naMdulamyAnta malaM | vAha tuSe napanIte yathA zodhayitumazakyaM / tathA vAmaparigrahamalasaMsatamyAbhyaMtarakarmamalaM azakyaM zodhayitumiti gAthArthaH / saparigrahasya karamAnna karmavimokSI? jIvAjIvadravye bAzAparigrahazadanocyate // to ca sarvadA sarvatra sannihitAviti yaMdhaka pavAyamAtmA svAditi parva ca muphtyabhAva rati codite, na tazaH sevedhaheturapi tu lobhAdayaH pariNAmAH / lobhAdipariNAmahatukaM bAhyadravyagrahaNaM // nanu ca mithyAtyAdayo'ntaraMgasaMgA evaM jIyasya karmabaMdhane hetavastakimartha bahiraMgasaMgaparityAgo'yamupadizyata iti paryanuyujAnaM pratyAha-- mUlArA-koMDao antarmalaH / kukusa iti yAvat / Na sako na zakyate / sodhedu nirAkatu / saMgasattassa bAyapariyAhasaktasya / bAhyadravyamaNasya lobhAdipariNAmahetukatvAlomAdipariNAmasya pAparAparakarmaNadhanibaMdhanatyAna kenA 1126 Page #1145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA AbhAsa 1627 pyupAyena samaMdhasyAtmanaH karmogchedaH kartuM zakyate iti bhAvaH / / bAhya mala jabataka dUra na kiyA jAvegA tabataka jJAna: darzana, samyaktya, cAritra, vIrya aura adhyAyAdhatva / bagaira AtmaguNoMko DhakanevAlA aMtaraMgamala dUra karanA azakya hai. isakA dRSTAMta dvArA spaSTIkaraNa karate haiM ___ artha--uparatA dara nA nikAla dilA gAva jamala naTa nahahonA hai. vaima bAhmaparigraha rUpa mala jisake AnmAma utpanna huA hai ese AsmAkA karmamala nae hAnA zakya nahIM hai. aisA isa gAthAkA abhiprAya hai, prazna-parigrahasahita jIvako mokSakI prApti kyoM hotI nahIM jIvadravya aura ajIvadravya ya bAhya parigraha hai. aura ye do dayya mazA rahata hI hai. isaliye yaha AsmA sarvakAla kamabaMdhase baddha hI rahegA. aura sarvakAla baddha honama usako mukti kA abhAva hI hogA. uttara-jIva aura ajIbakA saMbaMdha rahanA parigraha nahIM kahalAtA hai, paraMtu lobhAdika pariNAma karmakA saMbaMdha hone meM nimitta hota haiM. jaba AtmA lobhAdipariNAmoM se yukta hotA hai taba bAba parigrahakA grahaNa hotA hai. imaliye jo manuSya bAhya parigrahako grahaNa karatA hai vaha manameM lobhAdika pariNAmoMke vinA grahaNa nahIM karatA hai. arthAta lobhAdika vikAra jaba AtmAmeM utpanna hote haiM taba AtmA gadya parigrahakA svIkAra karatA hai. - ato po cAmupAratte'bhyaMtarapariNAmamaMttareNa nayAdatte iti vadati rAgo lobho moho saNNAo gAravAgi ya udiNNA // to taiyA ghettuM je gaMthe buddhI Nage kuNai // 1121 // udIyate yadA lobho rAgaH saMjJA ca gAravaM / / / zarIrI kurute buddhiM tadAdAtuM parigraham / / 1158 / / vijayodayA-bhAgo glomo moho samadaM bhAtro rAmaH, dradhyagamugAsaktilaubhaH, parigrahecchA moho / mameda bhAvaH saMjJA / kiMcit mama bhavati zomana miti icchAnugataM jJAnaM / nIvo'bhilApo yaH parigrahagataH sa gaurvshddhnocyte| ete yadoditAH pariNAmAstadA prethAnyAyAn grahItuM manaH karoti nAnyathA / tasmAdyo bAhya gRhAti parigrahaM sa niyogato lobhAyazubhapariNAmathAnevati karmaNAM baMdhako bhavati / tatastyAjyAH parigrahAH // 1127 Page #1146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gavanA AzrAsa 1128 team-/ .Lessuna A+A+ CAMATTATRAPALTASBIRe- Aa+PARAMPARANORAKPBM matadayAha bhAga--AnI garamaH / sAnAkaramAnanyagatA ktiH / magajJA pakaraNadazanajAmA ragrAmipina kamI bhane anicchAnuna nathA jJAnamityarthaH / garabA: paripradanAmnInAbhiApAH / udiSNAgi dinAni / ta tAna AyAnityarthaH / ina losarAgI nayA saMhAgauve vyaktivAM gate // vadA tadA bahithAnyadItuM kurute sati / / ___ tasmAyo bAjhaM gRhAti parimaI sa niyogato lobhAdyazubhapariNAmavAnevati karmaNAM baMdhako bhayati / tatasyAjyA eva rAyAH parigrahAH / karmabaMdhanibaMdhanabhUcchAnimittatyAn / tathA poktama mulakSaNakara pAsughaTA vyAptiH paripraityasya / / saMprayo mUvAnvinApi phila zeSa saMgebhyaH / yayeyaM bhavati tadA parigraho na khalu ko'pi bahiraMgaH / / bhavati nitarAM yato'sau thatte murchAnimitvam / evamativyAptiH syAtparimahasyeti cevenaiSam / / yasmAdakathAyANAM karmaprahaNe na mAsti // isI abhiprAyakA AgekI mAthA khulAsA karatI hai artha-rAgabhAva, lobha, aura moha jaba manameM utpanna hote haiM taba isa AtmAmeM bAjha parigraha grahaNa karanaMgI buddhi, utpanna hotI hai. anyathA nahIM. yaha merA hai aisA bhAva manameM utpanna honA usako rAga kahate haiM. padArthoM ke guNoM meM asakti honA hI lobha kahalAtA hai. parigrahameM icchA utpanna honA moha kahA jAtA hai. ye padArtha mere haiM aura acchA hai aisA abhiprAya rahanA saMjJA hai. parigrahoMmeM tIna abhilASa utpanna honA gaurava kahalAtA hai. ye pariNAma jaba AtmAmeM utpanna hote haiM va yaha AtmA parigrahameM apanA mana lagAtA hai. uparyukta pariNAma jaba AramAmeM utpanna nahIM hote haiM taba parigrahakA grahaNa karanama vaha udyukta nahIM hotA hai. isalie jo bAhya parigraha grahaNa karatA hai vaha niyamase lobhAdika azubha pariNAmoMse ghirA huA hai aisA samajhanA cAhiya, ata: usako karmabaMdha - - Page #1147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlArApanA hotA hai. jisakA mana karmabaMdhase bhayabhIta hai vaha parigrahakA tyAga kare ? yaha parigrahakA tyAga manameM AyA taba kiyA anyathA nahIM kiyA aisI syenahAcArapravRtti yogya nahIM hai. nizcayame parirahakA tyAga karanA cAhiye. AcAma "20 mantra pahilyAgI na vamapikAcacito'pi nivapana phagavyAyapadilyA - lAdisabbasaMgacyAo paDhamo hu hodi Tikkippo // ihaparaloiyadosa satre Avahadi saMgo ha // 1122 // graMthI lokaddhaye dopaM vidadhAti yatestanaH / sthitikalpo mataH pUrva celAdigrathamocanaH // 1159 // viUyodayA-balAdisamdhasaMgacAgo ni dazavidhA hi sthitikA nirUpitA acalakhAdayaH / tatra Adhalakya nAma calamAtra tyAgo na bhayati / kiMtu celAdimavasaMgatyAgaH prathamaH sthitikalpo dazAnAmAghaH / ihaparalogigadosa aihikAmupmikAMzca dopAnAyati parigraho, yasmAttasmAjanmavagatadopaharaNAdaracatA sakalaH pari.ahamtyAyaH / iti bhAvaH // sapa bAmaparigrahatyAgo na svamanISikAcacito'pi tu nizcayena kartavyattayopadiSTa ityAcaSTe -- mUlArA-paDhamo prAgutAnAmAcelakyAdisthitikalpAnA yazAnAmAdyaH / hi niyamena / ihaparalodayadosa aihikAnAmuSmikAMzca doSAnapakArakadharmAn / hu yasmAt / tasmAjanmadavagatadoSaparihAre AdaravanA makaraH parigrahastyAjya ini bhAvaH // AgamameM parigrahakA tyAga karanakA upadeza kiyA hai vaha isa prakAra artha-Acalakka, uddesiga vagairaha daza prakArakA sthitikalpa pUrva meM kahA hai. Acelakya nAmaka kalpameM vastrakAhI tyAga karane kA upadeza diyA hai aisA nahIM kiMtu vastrAdi save parigrahakA tyAga acelakya zabdakA artha hai. 'Acalakya kalpa' dama kalpoM meM prathama ginA hai. pagnihasa ihalokasaMbaMdhI aura paralokasaMbaMdhI doSa utpanna hota hai. parigrahase yaha merA hai. yaha bhega hai esA saMkalpa jisa cIja meM hotA hai usakA saMrakSaNa karanA, saMskAra karanA ityAdika kArya karane par3ate hai. rakSaNAdika karate samaya hiMsA hotI hai. usake liye jhUTha bolatA hai. corIbhI karatA hai. methunakAryameM pravRtti karatA hai. isa parigrahase azubha pariNAma hote haiM. narakAdi durgatikA baMdha hotA hai. aura Page #1148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA bhAzcAta usakA phala narakAdigatioM meM vividha duHkharUpa prApta hotA hai, i[loka aura paralokake doSoMkA parihAra ho aisI abhilApA jinake mana meM utpanna huI hai ve maMpUrNa parigrahoMkA tyAga kare. aisA isa vivecanakA abhiprAya hai. dhutaM celaparityAgameva mUti AtrelAsamini na itaralyAgabhityAzaMkAyAmAca desAmAsiyasuttaM Acelakati taM khu Thidikappe // lulotya Adisaddo jaha tAlapalaMbasuttammi || 1123 / / uddezAmarzaka sUtramAcelakyamiti sthitam // slupto'dhavAdizabdo'na tAlapAlambasUtravat // 1160 / / vijayodayA-vesAmAsiMgasusaM parigrahakadezAmarzakArisUtra bAcelakati AcelaSayamiti / taM khu tat / Thivikappe sthitikarUpe pAcya pravRsaM sUtraM niyomato mumukSUNAM yatkartadhyatayA sthita tasthitamucyate sthitikalpaH / sthitaprakAraH / etaduktaM bhavati-celagrahaNaM parigrahopalakSapA, sena sakala graMthatyAga AvelapayazamyasyArtha iti / tAlapalaMyaMpAkApaditi sUtre tAlazayo na tavizeSacacamaH kiMtu banaspatyekadezastapizeSa upalakSaNAya vanaspatInAM gRhItaM / tathA coka kalpe-- haritanaNosahigucchA gummA ghallIladA ya rakaptA y|| pacaM yaNapakadImo tAlohaseNa AdihA / iti / tAledi daLedittiva talekha jAvetti ussido yatti // tAlAviNo taruliyayaNakaThINa yadi pAAma pralaMyaM dvividha mUlapralaM, agrapralaMcaMca kaMdamUlaphalAyaM, bhamyanupravezikaMvamalapralayaM, aMkurapracAlaphalapatrANi anapralaMyAni | nAlasya pralaMga tAlamalaM vanaspata kurAdikaM ca labhyata iti yathA sudhArthastathehApIti mamyate / adhayA suptotha Adizado TranAtha sabhe AdizadhdaH / acalAdimbamiti prAse / yathA tAlapalaMtramunammi yathA nAlapralaMbasUtra / nAlAdIni zabdaprayogamAyA nATaparaMvAminyuktaM / nathAcIna gijAMtaditi nizcaya naya sarakAreNa dezamarzakagUtraM hAnanaM / Adizabdalopo'dha hAlAlevasUrya na tu dezAprarzaka bhavana ni || nanu ca AceThakkuTamiya ityAdi sUtre vastramAvatyAga eka jJAyate tatvAnna pugarinarastyAgastarakatha mucyate " celAdi savvasaMgaccAo pahamo hu hodi ThidikApo' ityatrA --- mUlArA--desAmAsiya ityAdisthitikarUpe vAcye tatprathamatayopAdiSTamAcelakyamiti sUtraM vezAmarzaka / bAhya 113.. nA Page #1149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAma: malArAdhanA paripradekadezasya nelasya parAmarza yAApariprahANAmupalakSaNAtha upaas| yathA tAlapalabaMNa kappaditti sUtre tAlazabdo banarapavezasya pAlayasya parAmarzako bamastAnAM upalakSaNAya gRhItaH / tathA coktaM kaspeharidataNosadhigucchAgummA ballI ladA ya ruksA ya // evaM vaNavIo tAlAdeseNa AviThThA / tAledi dale dittiya saleba jAdotti usido vatti / / tAlAdiNo taruttiya vaNaphadoNaM yadi NAma / / tAlaspa pralaMba tAlapralaMbaM / palaMga ca dvividhaM mUlapralaya, amrapralaM ca / tatra muThapralaye bhUmyanuprayazi kaMda maTAMkurAdikaM / tato anyatra pralayaM aMkurapravAlapapuSpaphalAdika / vanaspatikadAdikama nubhoktuM niprathAnAbhAyaryANAM ca na yujyate iti / yathA / tAlapaTabaM Na kappaditi ityatra sutre'rthastathA sakalo'pi yAhmaH parigraho gugukSaNAM grahItuM na yudhyate ityAcelakati mana'rtha iti nAtparya / adhacA luttottha Adisaro lumo'trAdizabdaH / atra Acelakkati mUtraM mAla pralaMya sUtrabadAdizabdo lupro trodbhUyaH / yathA tAlAdIti zabdaprayogamakRtvA tAlaparababhinyuktaM / tathA AcelAdikanyamiti hAbdaprayogamaphatvA Avelakyamiyukta ityAzayaH / anye svayaM pratipannAH dezo bhUcchAlakSAgasa aMtaraMga yadi raMgabhedabhannasya parigrahasyaikadezo yAhyaH parigrahaH tatparAmarzakamAcalakyamiti mUI kartavyanayAvadhAritaM / zeSaM samAnaM / tayA cokta taddezAmarzaka sUtramAcalakyAmini sthitama / / Tumo'thavAdizabdo'tra tAlapralaMbasUtravata // Acelakya zabdakA artha vaskhamAtrakA tyAga hI hai aisA AgamakA AbhiprAya hai itara parigrahakA tyAga karanA cAhie esA Agama kahatA nahIM hai. isa zaMkAkA uttara AcArya kahate haiM artha-dasa prakArake sthiti kalpoM meM se Acalakya nAmaka pahilA sthitikalpa hai. Acelakya zabda parigrahake eka dezakA vicAra dikhAnevAlA sUtra hai. munioMke sthiti kA kartavya karmakA pratipAdana karanevAlA yaha sUtra hai. isalie isako sthitikalpa kahate haiM. Acalakya arthAt namratA dhAraNa karanA munikA kartavya hI hai isalie isako sthitikalpa kahate haiM. isakA abhiprAya yaha hai- cala zabda parigrahakA upalakSaNa hai. ataH cela zabdakA artha vastra hI na samajhakara usake sAtha anya parigrahoM kA bhI grahaNa karanA cAhiye arthAt Acalakya zabdakA artha vastrakA tyAma itanAhI nahI hai kiMtu vastratyAgake sAtha anya saMpUrNa parigrahakA tyAga mAnA jAtA hai. isake liye Page #1150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA sbaasthy || AcArthane tAlapalaMbakA udAharaNa diyA hai. tAlapalaMba isa sAmAsika zabdameM jo tAla zabda hai usakA artha tAhakA vRkSa itanAhI loka nahIM samajhate haiM kiMtu banaspatikA ekadezarUpa jo tATakA vRkSa vaha vanaspatioMkA upalakSaNa rUpa samajhakara usase sampUrNa vanaspatioMkA grahaNa karate haiM. ___kalpanAmaka graMthameM isa viSaya meM aisA kahA hai 'harida taNosadhi' iti .... " harita, nRpA, phalakI pakkadazA hone takahI TikanevAlI vanaspatiko auSadhi kahate haiM. guccha, gulma-choTe choTe podhe, velI, komala vRkSa, vagairaha banaspatioM kA tAla zabdase saMgraha hotA imaliye tAla zabdase saMpUrNa vanaspatikA jaisA saMgraha mAnA jAtA hai paisA 'Acalakya' yAbadasa saMpUrNa parigrahoMkA tyAga yaha artha upalakSaNase grahaNa kiyA jAtA hai. 'tAlapralaMgha' isa zabdameM jo pralaMba zabda kahate hai usakA spaSTIkaraNa aisA hai- pralaMbake mUlapralaMba. agrapralaMba aise do bheda haiM. kaMda mUla aura aMkura jo bhRmImeM praviSTa huye haiM unako mUlapralaMba kahate haiM. aMkura, komala patte, phala, aura kaTAra pane inako agrAlaMba kahate haiM. arthAt tAlapralaba isa zabda kA artha upalakSaNa vanaspati oMke aMkurAdika aisA hotA hai. sAlamalaMba zandase jama saMpUrNa vanaspatiAMke aMkugadikakA grahaNa ho jAnA hai vaise prastuta viSaya bhI Acelasya zabdakA gaMpUrNa parigraha-tyAga yaha artha abhISTa hai. athavA yahAM Adi zabdakA lopa huA he egA samajhanA cAhiye. adhIna acala zabdaka Agaka Adi nandakA lopa huA hai. 'aMcalAditya ke khvaja meM ala zabdakA prayoga kara Adi zabdakA lopa kiyA gayA hai. nAlapalaMba isa satra meM tAlAdi aisA zabdaprayoga na karake tAlapalaMba aisA kahA haiM. siddhAMtake AdhArase Acalakya sUtra kA AcAryana dezAmarzaka sUtra kahA hai paraMtu yahA~ Adi zabda luma huA hai aisA jaba mAnate haiM. taba yaha sUtra dezAmarzaka nahIM hai aisA samajhanA cAhiye, MAN 1132 Na ya hodi saMjado batthamittacAgeNa sesasaMgehi // tahmA Acelaka cAo sabosa hoi saMgANaM // 1124 // Page #1151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsa pRlArAdhanA 1133 Amew o manamonam calamAtraparityAgI zeSasaMgI ma saMgataH // yato matamacalatvaM sarva graMthojjhanaM tataH // 116 // vijayodayA- yahodi saMjado nana saMyato bhavati iti / batramAzrayAgana zeSaparinaTasamanvinaH / yatrAdayaH zeSaH ityucyate / Acalamityatra calatyAgamAtrameva yadi nirdiSTa syAyanAdamyAgyi, gRhana mayanaH sa na bhavati esmAmasmAdAcalakyaM nAma sarvasaMgapArasyAgo'na manavyaH iti yutirUpanyasnA ilAma parigrahopalakSaNatAyAM / kina mahAyatopaMdazapavRttAni ca sUtrANi jJApakAni / sarvamaMgaparityAga Acalakamitya nirdiza syamya // vela zabdamya sakalabAhAparigrahIpalakSaNatAyAM bunkinupamyasyani gulaaraa-sesmNge| vanavajagarigrahai: mamanvitI munuvayanamAtranyAgana gaMko meva bhavani / mamamtanono hi saMyana inyucyate sa kathaM vanamA tyajan natvano cyapadizyate / nammAhAcalakyaM sadasagaparityAgaH / Acalakyetyatra mUtra nirSiSTha ityasyAthamya / / artha--vastramAtrakA tyAga karane para bhI yadi anya parigrahoM meM puruSa yukta hai to usakA saMyata muni nahIM kahanA cAhiye. arthAta vanake sAtha saMpUrNa parigrahatyAga jisane kiyA vahI muni mAnA jAtA hai isaliya AcalakyakA" artha saMpUrNa parigrahoMkA tyAga aisA hI hotA hai. Acalakya zabdakA vastratyAga itanAhI artha mAnA jAya to basa choDakara anya saba parigrahoMkA svIkAra karanevAlA vyakti muni mAnA jAyagA-isaliye saMpUrNa parigrahoMkA syAga hI Acalakya zabdakA artha hai aisA upalakSaNase samajhanA cAhiye. mahAtratoMkA upadeza denevAle sUtroMsa bhI 'Acalakya' zabdakA artha sarvasaMgatyAga hai aisA siddha hotA hai. yadi vastrakA hI tyAga kiyA aura bAkI parigrahA~kA tyAga nahIM kiyA to ahiMsAdi vratasamudAya munioNmeM nahIM raha sakegA. kathaM yadi celamAprameva syAu myAnetara ahimAdinatAnina inyavAnaSTa uttaragAthAyAM saMgaNimittaM mAgi aliyavayaNaM ca bhaNai teNik // bhajadi aparimidamicchaM sebadi mehuNamavi va jItro // 1125 // parigrahArtha prANahanti dehino badalyasatyaM vidadhAti moSaNaM / / niSevate strI zrayate parigrahaM na lubdhabuddhiH puruSaH karoti kim / / 1162 // - Page #1152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH 1134 vijayodayA-saMgaNimittaM mAredi parigrahanimittaM prANino himasti pdmprvRttH| atha dravyaM parakIyaM grahItu jAsasaMdigarisa, manaparaka karIta stanya, bhajata aparimitAmicchAM, maithune ca pravartate / satyevamahiMsAdivatAni na syuH / parigrahasya ca tyAge tiSTrati nizcalAyAIsAdIni / kathaM yadi celamAtrameva tyAjyaM syAmAnyattavA ahiMsAdivatAni na syuriti // etayAkhyAtumAha mUlArA-mAraMdi hinasti prANinaH paTkarmasu pravRtteH / paradravyaM vA grahItukAmasta hinasti / aparimindaM aparimitAmiccho / niravadhitRSNAmityarthaH / evaMdha sati kadhama hiMsArivratAni syuH / samaprathaparityAgamutAni nikSalAni tiSTatyeca kSobhanimittAbhAvAn // yahI abhiprAya AgekI gAthAmeM AcArya kahata hai artha parigrahake nimittase yaha jIva Asi, maSi, kRSi Adi chaha karma karatA hai jisase jIvoMkI hiMsA hotI hai. dUsarekA dhana haraNa karane kI icchAse usakA ghAta karatA hai. asatya bhASaNa bolatA hai. corI karatA hai. manameM amaryAda icchA dhAraNa karatA hai. tathA maithuna meM pravRtta hotA hai. parigraha ke vaza honese aise pApoMko yaha jIva karatA hai taba usake himAdika vana kaise ho sakate hai. jaba parigrahIkA tyAga hotA hai taba hI ahiMsAdika vrata nizcala ho jAte haiM. api cAzubhapariNAmasaMvaraNamaMtaraNa pratyagrakarmopacayaH kathaM nivAryate / pratyayakApacayana karmaNAM saMvAnaMtakAlA. saMsatirityanaJcatAsa karavA parigrahaNamAbino'bhAnpariNAmAnAca saNNAgAravaMpasuNNakalahapharusANi NihuravivAdA / / saMgaNimittaM IsAsUyAsallANi jAyaMti // 1126 // saMjJAgauravapaizunyavivAdakalahAdayaH / / doSA graMdhena janyate durnayeneca sarvadA // 1163 / / vijayodayA-saNNAgAravapemugNa pariprahasaMkSA tatsannidhauravaM ca jAyase sprigraahsy| pidhanayati sUcayati paradoSAniti pizunastasya karma paizunya / parigrahavAnAramanaiva svadhanaparipAlanecchuH parasya doSAnprakAzya tadIyaM dhanaM 1134 Page #1153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1135 hArayati, kalahaM vA karoti / dhanAyeM paruSaM vaco badati vivAda vA kuryAt, ISyAsyAzalyAni ca jAyate / ayametamai prayacchati iti saMkalpa IrSyA / parasya dhanavattAsahanamasUbA // parimANo'navasaMsRtivizrama zubha pariNAmabhapravRttimanarthaparaMparaM ca vyAkartumuttaraprabaMdhamAha - mUlArAmaNNA paricA gArava dvigauravaM / saparigrahamya ca jAyete / peNa paradoSasUcanaM / prathamahAvi zrI hi svanarakSArthI parasya hotAnprakAzya vanaM nRpAdinA dhArayati kalahaM vA karovi dhanArtha vA vaco vakti, niSTa vivAda vA karoti / IsA IrSyA / ayametasmai pracacchati na majhaniti saMkalpaM asUyA parasaMpattAsahanam / yadi azubha pariNAmakA saMvara na hogA arthAt azubha pariNAma yadI nahIM roke jAyeMge to navIna karmoMkA Agamana nahIM ruka sakatA hai. navIna kamakA Agamana honase phira saMsAra anaMtakAlataka rahegA hI. parigrahake saddhAmeM azubha pariNAma hote haiM aura saMsAra dIrghakAlakA hotA hai aisA vivecana Aga gAthAmai AcArya karate haiM artha- parigrahasaMjJA kA udaya honese AtmA meM parigraha ke prati abhilASA utpanna hotI hai. tadanaMtara maiM bar3A aizvaryazAlI hUM aisA abhimAna utpanna hotA hai. parigrahase manameM duSTapanA utpanna hotA hai. apane dhanakA saMrakSaNa karane meM vaha sAvadha rahatA hai. aura dUsareke asAvadhAnatAdika doSa dekhakara usakA dhana dUsaroMse haraNa karAtA hai. kalaha karatA hai- dhanake liye kaThora bhASaNa karatA hai. tathA vivAda karatA hai. isa parigrahase IrSyA, asUyA aura kapaTa ye doSa utpanna hote haiM. yaha puruSa isako dhana detA hai mereko dhana nahIM detA hai aisA bhAva usake mana meM utpanna hotA hai. yaha IrSyA doSa hai. dUsaroMkA dhanikapanA sahana na honA asUyA doSa hai. paravana haraNa karaneke liye usako ThaganA mAyAzalya kahate haiM. kodho mANo mAyA lobho hAsa rai aradi bhayasogA || saMgaNimittaM jAyai durguccha taha rAdimattaM ca // 1127 // krodha lobha bhayaM mAyAM vidveSamaratiM ratim // draviNArthI nizAbhuktiM vidadhAti vicetanaH // 1964 // vijayozyA - tadA kodhI mANo krodhaH parigrahastasya pariNAmo'dAne jAyate / dhanyo'hamiti garvito bhavati / AzvAsaH 6 1135 Page #1154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ROMASTERamera malAranA AzvAsaH 1136 SAAR paro dhana raSTyA gRhAnAti manigUhanakaraNamAyA ca bhavati / pANilAbhe kApopaNa bAlati / talayA kApaNamahanAdikamiti lobhasya heturdapalAyaH / nirdeviNa loko hesasIli hAsasyApi kAraNe / dravyamAtmIyaM pazyataH tanAnurAgo ratiH / tahinAze ratiH / tadanye daraMti iti bhayaM / zoko pA / jugupsate yA virupa / pariprahaparipAdanAtha sAvapi bhule| madIyaM bhojana pare dRSTUpAdhino bhati iti manyamAnaH mUlArA-krodho aMthe pareNa gRpamAge jAyate / mANo dhanADhyo'hamiti garvaH / mAyA paro dhana dRSTaM guhAti ati tabhigRhanakaraNAyana / lobho kAkaNyAdilAme kApiNAdi ke kAbhatIti / dravyalAbhAlomaH pravartate / hassa hAsya dhanino nirdhanaM dRSTavA hasataH syAt / radi svadhanaM pazyatastatrAnurAgaH / aradi dhanavinAze kazcidapi cittasyAnavasthAna / bhaya dhanamanya harantIti bhItiH / sogA zoko dhanabicchethe manastApaH / dugucha virUpake parigrahe jugupmA / dhanArthatyAda guNinAmapi rAjAdichaMdAnuvRtyA nivanaM / rAdimata madIyaM bhojana diyA pare haraMtIti tadranAtha naktamuktiH / svAmyAvichaMdA nutyA pAdUna sau mutiH / artha- parigrahavAna manuSyako dhana dete samaya krodha AtA hai. parigraha pAsa honese maiM dhanya hUM esA abhimAtra utpanna hotA hai. merA dhana dekhakara anya puruSa haraNa karegA isa vicArase usako chipAtA hai. yaha mAyA dopa hai. kAkaNikA kA lAbha honepara kASApANakA lAbha honeko icchA karatA hai. vaha bhI milanepara hajAro kArSApaNakI pApti mara ko kaba hogI aimA vicAra usake mana meM utpanna hotA hai. ataH dravya kA lAbha hAnA lobhakA hetu hai. jo daridrI hai usako dekhakara lAka hamana hai. anaH yaha dhana hAsyakA tu hai apane dhanakI vAraMvAra daMgyakara parigrahavAna umati -yAmati karatA hai. usakA vinAyA honapara baha duHkhI hotA hai. merAdhana nusara haraNa karaMga egI bhAvanA utpanA hokara bhaya utpanna hotA hai athavA zoka bhI unpA hotA hai. parigrahakA rakSaNa kAneke lie vaha rAta meM bhI bhojana karatA hai. kyoMki maiM yadi dinameM bhojana karUMgA to yAcaka loga mAMgaMga esI usakI samajha rahatI hai. -- maa gaMtho bhayaM jagaNaM sahodarA eyaratthajA jete / / aNNoNaM mAreDhuM atthaNimittaM madimakAsI // 1128 // Page #1155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlArAdhanA AzvAsa me / graMtho mahAbhayaM nRNAmekarathye sahodarI // graMdhArtha hiMsi buTTiyalo-kASTA parasparam / / 1135 / / vijayodayA-gaMyo maraM caraNAM: ganubhapalazastha karmaNaH uvavAdupatrAnaH pariNAma Atmano maryana bAstu' zanAdiko gothaH tathAbhUtastataH kimukyAne graMtho bhayamini. bhayahetutvAdayamiti sadoSaH / mahodarA pako prasavA api saMtaH payaratyajA prakarathyanagare jAtAH / yasmAt / te apayoga mAgTuM anyonya jantuM / andhaNimisa vasunimirza madimakAmI yudhi kRtrptH| maMthasya bhayahetutyama glyAnena rudApayati-- mUlArA-bhayaM bhayahetuH / sahodarA ekoNaprabhavA api santaH / eyarasthayA ekarace nagare jAtAH / je yasmAt te prasiddhAH / madimakAsI masimakArSaH / cittaM kRtavanta ityarthaH / atrAnye dvittvamicchanti artha-parigrahase manuSyamai bhaya vikAra utpanna hotA hai, zaMkA-bhayanAmaka karmake udayase jo pariNAma utpanna hotA hai usako bhaya kahate haiM. vAstu kSetrAdika parigraha bhayarUpa nahIM haiM. isa liye parigrahako Apa bhaya uttara-bhayake liye parigraha kAraNa hai isa vAste usako hama bhaya kahate haiM. eka mAtAke udarama utpanna hue bhAI bhI ekarathyA nAmaka grAmameM anyonyako mAranake liye udyata huye the yaha vicAra karake buddhimAna loka parigrahameM abhilASA nahIM rakhate haiM, atthaNimittamadibhayaM jAdaM corANamekkamekkehiM / / majje maMse ya visaM saMjoiya mAriyA jaM te|| 1129 / / naskarANAM bhayaM jAtamanyonyadakSiNAdhinAm / / bhayo mAMsa viSaM ghoraM yataH saMyojya mAritAH // 1106 / / vijayodayA-atyaNimitta adima jAda atIva mayaM jAtaM / coraNa rkkmekaad| caurANAmanyomyaiH saha / majje maMse ya visaM saMjodaya madhe mAMseca virya saMyojya mAridA je te yasmAte mAritAH // AkhyAnAMtareNa tadevAha - Page #1156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1238 mUlArA ekamekehi anyonyaiH kartRbhimIritAH / anyonyato'tibhayaM jAtamityanye / saMjoiya saMyojya || artha -- isa dhanake nimittase cAra coroMko mahAbhaya utpanna huA thA. arthAt inhoMne madya mAMsa meM parasparoko mAluma na paDegA isa prakArase viSa milAyA thA jisase madha mAMsakA bhakSaNa karake ve loga maraNako prApta hue. saMgo mahAbhayaM jaM viDido sAvageNa saMteNa // putte va atthe hidammi Nihidillae sAhUM // 1130 // saMgo mahAbhayaM yasmAcchrAvatreNa kadardhitaH // vihite'pahRte dracye tanUjane tapodhanaH / 1167 / / vijayozyA - saMgo mahAbhayaM parigraho mahadbhayaM yasmAt vidvaDido bAdhitaH / sAvageNa saMteNa zrAvaNa satA / putreNa caiva putreNeva / jihidige atthe dihi sAhuM nikSipte'rthe te sAdhu // punaravyAkhyAnamAh-- mulArA - viheDido kadarthitaH / putreNa dhAvakasyaiva gilige gartAnibhite // artha - eka zrAvaka ke putrane apane pitAkA jamIna meM gAr3A huA dhana haraNa kara anya sthAnameM rakhA thaaajaba usako apanA gADA huA vana nahIM prApta huA taba usake manameM merA dhana sunine liyA hogA aisA saMzaya utpA huA. kyoMki muniko usane cAturmAsa meM apane gharameM hI rahane ke liye AvAsa diyAthA. jaba muni cAturmAsa samApta honepara vihAra karane lage taba isa zrAvakane aneka prakArakI kavAyeM kahakara bAdhA dI hai. ye kathAyeM zreNika purANa meM haiM. dUo maNa viggho loo hatthI ya taha sa rAyasUyaM || pahiyaNaro vi ya rAyA suvaNayArarasa akkhANaM / / 1131 / / varaNaulo vijjo vasA tAvasa tadeva vRNaM // rakkha sivaNNIDuMDuduha maMdajja muNissa akkhANaM // 1132 / / AzvAsaH 4138 Page #1157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlAgadhanA AvAsaH sIduNhAdabAdaM varisaM taNhA chuhAsamaM paMtheM // dusaroja dujjhattaM sahai vahai bhAramavi guruyaM // 1133 // gAvai Naccai ghAvai kasai babai lavadi taha malei garI // tuNNadi viNAdi jAyadi kulammi jAdo vigaMthatthI // 1134 // yartha yAta kSudhaM surakSA nApaM zItaM amaM kama // darbhukta sahate'rthArthI bhAra vahati puSkalaM // 1168 // kaSati dI yati sIvyati vidyate bapati pazyati praspati yAcana / / dhamati dhAvati balgati savane sadani tAmyati mRtyati gAyate // 1169 // paThati jalpati laMgati laMpane harati rupyati nazyasi likhyati / / rajati kasyati dahati siMcati muhAmi yaMdate // 1.70 / zvasiti roditi mAyati lajjate hasati tRSyati dupyati tyati / tudati gRdhyati rajyati sajjate draviNaladhApanAH kurute na kim // 1961 vijayadayA-gAnani gAyati. nRtyati, vAtrabhikAti, dhapati, kANadAtara koti, gahanaM karoni. mAvyati, vayati. gAvo kala jAtInihA no'rdhAya yaduna ra nikAdika yAgeni nAma ... mUlAgImAnayavAI zItanapAna / prAya sahate prati saMbaMdhaH / elA saMskRta TIkAkAro necchati / mUlArA--kasadi kRpati / jAyadi yAcate __ artha-duta, brAhmaNa, vyAgha, loka, hAthI, gajaputra. pathika, rAjA, aura sonAra inakI kathAyeM tathAvAnara, naulA, caidya, traila, tapasthI. navana, sarpa aisI solA kathAoMkA varNana zreNika, purANameM AyA hai. zrAvakane munirAjako ATha kathA dhana unhonehI grahaNa kiyA hai aise abhiprAyase kahI thI. anaMtara munirAjanebhI terA dhana maine nahIM grahaNa kiyA hai isa abhimAyako puSTa karane ke liye kahI thI. isake anaMtara zrAvaka putrane pitAkA dhanakalaza lAkara diyA taba usakA saMdeha dUra ho gayA. yaha manuSya parigrahArtha gAtA, hai, nAcatA hai, idhara udhara dauDatA hai, sveta hAla E momme vesA veLa tapasvI navana sarva resI solA kAjIkA varNana yaNikaH parANI Apa jAnana zani / Page #1158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nAgadhanA gAvAnA se nAMgaratA hai, usameM bIja botA hai, dhAnya pakanepara, usako kATatA hai, malatA hai itane kArya parigrahakA saMgraha karane ke liye karatA hai, isa parigrahake nimitta hI manuSya kapaDe sItA haiM, yunatA hai, aura yAcanA karatA hai, kulIna I hokara bhI aise aise kArya karatA hai. sebaI NiyAdi gbakhai gomahisamajAviyaM hayaM hatthi // vavaharadi kuNadi sippaM aho ya rattI ya gayaNiho / 1155 // AuvAsassa ura dei raNamuhambhi gathalobhAyo / magarAdibhImasAvaravalaM adhigacchadi samuhaM 1136 // krINAti bayA va gomahipyAdi rakSati / / arthAdhI lohakAhAsthisvarNakarma karoti nA // 2 // rudhirakardamadurgamamAhavaM nizitazastravidAritakuMjaraM // haripurassarajaMtuvibhISaNaM bhramati vittamanA gahanaM vanam // 1 // vipalavIcidhigADanabhassalaM mArapUrSakavAyarasaMkulam / jalanidhi draviNArjamalAlaso vizati jIvitanispRhamAnasaH // 1178 / / bijayovyA-yAjadhavAsassa ura deva Ayudhadharmasya uro dadAti ! raNamudde rnnmukhe| gaMthalohArI ra bhAn makarAdimImadhvApada baTulaM pravizati samutraM / mUlArA-zibAdi ciMti niviNai iti loke / yabaharadhi krayavikrayAdikaM karoti / sipaM lepAlilavijJAna / etAM zrIvijayo necchati / mUlArA--AudhavAsassa AyudhavarSastha / jhatrapAtamyetyarthaH / sAyada vApasaH / atiRratyara pAenAkagadayo'pyevamuktAH / adigamachAdi pravizati / artha- yaha manuSya mANI sevA karatA hai, gau. mahipa. cakarI, bheDe, hAthI, ghoDA vagairaha prANi oMkA rakSaNa mApana Page #1159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mukArApanA AzvAma karatA hai. vyApAra karatA hai, zilpakArya karatA hai. parigrahoM kI prApti ho isa liye nidrAkA bhI tyAga kara ina' kAryoM meM rAta dina tatpara hotA hai. parigrahake lobhase yaha manuSya saMgrAmameM-yuddhameM zastroMkI dRSTi apane chAtIpara hone detA hai. arthAta yuddha meM hajAro pANoMkI varSA honese utpanna huye aghAtoMko saha letA hai. jisameM magara-krUra jalajaMtu vicarate haiM aise bhayAnaka samudra meM bhI yaha praveza karatA hai| jadi so tattha marijjo gaMtho bhogA ya kassa te hojja // mahilAvihiMsaNijjo lUsidadeho va so hojja // 1137 / / nidhanamRcchati tantra yadekako bhavati kasya tadA dhanamarjitam // vividhavighnavinAzitavigraho janatayAkhilayApi jugupsate // 1175 / / lunIte dhunIte punIne kRNIte na datte na bhuktena zete na bitte / / sadAcAravRtterSahinacitto dhanArthI vidheyaM vidhatte nikRSTam / / 1176 // vijayodayA-jadi so tattha marijo yadyasau rAmukhne mRtimiyAt / graMthA bhogAzca ne tAvatkasya bhaSeyuH / banitAbhinidhaH pinaSTakaracaraNAdyavayadho bhaveSayapi na mumaH / __ mUlArA-tastha raNamukhAdau / gthA ardhAH / mahilAvihisaNijo svINA niMdyaH / midadeho khaDakhaMDIkRtazarIra. gana / yadapi na bhRtastathApi durbhago bhavediti bhAnaH / / artha- yadi yaha prANI raNameM kAlake gAlameM calA gayA to saba parigraha aura bhoga padArtha kisake hoMge? / yadi yuddhameM vaha nahIM marA aura hAtha, pAya vagairaha aMga TUTanepara aise manuSya kI usakI striyA niMdA karatI haiM. gaMthaNimittamadIdiya guhAo bhImAo taha ya addviio| gaMthaNimittaM kamma kuNai akAdabvayapi jaro // 1138 // girikadaradurgANi bhISaNAni vigAhate / / akRtyamapi vittA kurute karma mRDhadhIH // 1177 / / Page #1160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RA mUlArAdhanA AzvAsa vijayodayA-gaNimittamadIviya maMthanimittaM pravizati guhAM / tathA bhImAzcATavIH / aMdhanimitaM karma akartavyamapi karoti nrH| mUlArA-adIdi pravizati / artha-isa parigrahameM lubdha hokara usake liye bhagakara guvAoMmeM praveza karatA hai. isa parigrahake liye akatavya bhI kara paiThatA hai. sUro sikkho mukkho tri hoi vasio jAssa sadhaNarasa // mANI vi sahai gathaNimittaM bahayaM pi abamANaM // 1139 / / jAyate dhamino vazyaH kulIno'pi mahAnapi / / * apamAnaM dhanAkAMkSI sahate mAnavAnapi // 1178 / / vijayodayA-sUro tiktro mukyo vi zUrastIkSNo mUrmaca cazapatI bhavati janasya sadhanasya / abhimAnavAnapi sahate graMthanimittaM api pribhvN| mUlArA-tikho asahanaH / mukkho mukhyaH / pasio vshvrtii| avamANaM paribhava // artha- zUra, tIkSNa, aura mUrkha saba manuSya dhanavAnake vaza ho jAte haiM. abhimAnI manuSya bhI isa dhanake I liye ghora apamAna duHkha sahatA hai. gaMthaNimittaM ghoraM paritAvaM pAvidUNa kaMpille / / lalaka saMpatto NirayaM piNNAgagaMdho khu // 1140 // kAMpilpanagare'rdhArtha paritApa duruttaraM / / prApya piNyAkagaMdho 'gAlalarka narakaM kudhIH // 1179 // vijayodayA--asthaNimittaM vasunimitaM mahat cuHkhe prApya / kopileya kaMpillanagare / lallakaM lalakanAmadheyaM saMprAto marakaM piNyAkagaMdhasaMzaH // punarAkhyAnamAha-- 1142 Page #1161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ P mUlArAdhanA CHH AvAsa: mUlArA-kaMpille kAMpilyanagare / lallaka lAma : tamAmAyAM pArabhUmI tatIyapastAraM / uktaM ca-. himavadalalalakAstrayA paThyAmapIMdrakAH | piNNAgagaMdho piNyAkagaMdhasaMjJaH / artha-- isa dhanake nimitta piNyAkagaMdha nAmaka manuSya naraka-lallapha naraka cilameM janma lekara tIvratama duHkha bhogane lagA. evaM ceTuMtassa vi saMsahado ceva gaMthalAho du|| Na ya saMcIyadi gaMtho suireNavi maMdabhAgasta || 1941 // kurvato'pi parAMceSTAmarthalAbho na nizcitaM // saMghIyate vipuNyasya nArtho labdhopi jAtucit / / 1180 // bijayorayA--parva ceDhuMtassa cipa ce emAnasyApi saMzayita evaM graMthadAmaH / na ca saMcayamupayAni graMthaH / / mucireNApi maMdabhAgyasya / tattAkarmaparasyApi puNyAlpatve dhanAlAbhamAimUlArA-saMsaido anizcitaH / / artha- Upara kahA huA prayatna karane para bhI parigrahalAbha arthAt dhanaprApti hogI hI aisA nizcaya nhiiN| hai. jisakA bhAgya phaTA hai usako dIrgha kAlase prayatna karane para bhI dhanaprApti hotI nahIM hai. - jadi vi kahaMci vi gaMthA saMcIejaNha taha vi se Nasthi / ticI gaMthehiM sadA lobho lAbheNa vaDhadi khu // 1142 // nArthe saMcIyamAne'pi puruSo jAtu sRppati // apathyena yathA vyAdhiobho lAbhena baIte // 1181 // vijayodayA-javi vi yadhapi kathaMcitkenacit prakAreNa prathAH saMcayamupeyuH / tathApi tasya dAptiAsti graMthaiH / savAlomo lAbhena varate // .. 114 Page #1162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pUjArAdhanA 1944 arthopacaye tRptyabhAvamAha- mahArA-- kathaMci kenApi prakAreNa / saMvIejaNDa saMcayamupeyuH / lAbhAtu dhanaprApteH // artha -- yadyapi kisI prakArase kisI upAyase parigrahakA saMgraha huA tathApi yaha AtmA usake prAptise tRpta hotA nahIM. kyoMki sadA lAbha honepara parigrahoMse lobha baDhatAhI rahatA hai. labdhe'pi // jaba iMdhaNehiM aggI lavaNasamuddo nadIsahassehi // taha jIvassa Na tittI asthi tiloge vi laDammi // 1143 // nadIjalairivAmbhovidhinairiva pAvakaH // lokAbhirapi prAne jIvo jAtu tRpyati / / 1982 / / vijayodayA - jaya iMdhaNehiM iMdhanadhAni yathA vA samudro na tathA parigraherna tRpyati jIvalokye mUlArA saSTam / artha-jaise lakaDIose agrikI tRpti hotI nahIM. hajAro nadioMke jala milane para bhI lavaNasamudrakI pyAsa nahIM bunatI hai. vaise trailokya kI prApti honepara bhI isa parigrahoMke dvArA jIva tRpta hotA nahIM hai. paDahatyarasaNa tittI AsI ya mahAghaNassa luddhassa ! saMgesu mucchidamadI jAdo so dIhasaMsArI || 1944 // mahAdhanasamRddho'pi padahastAbhidho vaNika | jAtastRptimanAsAtha lubdhadhIdargha saMsRtiH / / 1183 / / vijayodayA-- parassa paTahastanAmadheyasya vaNijaH na mirAlIttathA mahAdhanyasya lugdhasya / paripra mUcchitamatirasI jAto dIrghasaMsAraH // atha lAbhenAdau satyAM doSamAkhyAnena sphuTayati- AbhAra 1144 Page #1163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ FATE manArAdhanA bhAvAmA mUlArA-phaDAhatthassa sphaTahastanAmno vaNijaH / AsI jaatH|| artha-paTahasta nAmaka vaizya nahA dhanika aura atIva lobhI thA. isa parigrahase usakI tRpti duI nahIM. ina parigrahoMmeM lubdha hokara hI usane prANa choDe aura dIrgha saMsArI huA. tittIe asatIe hAhAbhUdassa ghaNNacittarasa // kiM tattha hojja sukkha sadA vi paMpAe gahidassa // 1145 // hAhAbhUtasya jIvasya kiM sutraM tRptito vinA / / / AzamA samayamAnasya pizAcyeva niraMtaram / / 1.85 / / vijayodayA-tittIya asatIra tRptAvasatyAM / hAhAbhUvasya lepaTacittasya kiM tatra susvaM bhavat / AzayA gRhItasya // tRptAvasatvAmihaya duHkhamAhamUlArA-hAhAbhUdasya saMtoSarahitasya laMpaTamanasaH / tasya aMdhe lamdhe'pi / paMpAe AzayA / / artha-yadi parigrahaoNkI prApti honese mI manuSya tRpta nahIM huA aura usameM hI lundha duA to ASAkA dAsa banA huA vaha manuSya kyA mukhI hogA nahIM kabhI bhI mukhI nahI hogA. hambhadi mArijjadi vA bajjhadi saMbhadi ya aNavarAdhe vi // Amisahe, ghaNNo khajjadi pakkhIhiM jaha pakkhI // 1146 / / hanyate tAbyate badhyate madhyate mAnavo vittayukto'parAdhaM vinA / / pakSibhiH kina pakSI gRhItAmiSaH bAyate laMcyate doSahInaH parI 1985 vijayodayA-hammAdi mAinyate / mArijayi mAryate, yate sadhyane bAnaparAdho'pi / abhipanimittaM laMpaTaH khAdyate yathA pakSimiH pakSI gRhiitaahaarH|| mUlAga-- hummadi tAkAte / ghaNo lubdhaH / pakadhI gRhItAhAra: pakSI / yathA mAMsArtha pareH pakSibhiH khAdyate tathA dhanAtha paradhanI tADanAdikaM prApyate iti sNbNdhH|| 1145 Page #1164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA 1146 artha - jisake muhameM mAMsa haiM aisA pakSI mAMsAbhilASI itara pakSioMke dvArA khAyA jAtA hai. vaise parigrahavAn dhanADhya manuSya itara parigrahako cAhanevAle logoM ke dvArA pITA jAtA haiM mArA jAtA hai, usako kisI koTaDI meM baMda kara dete haiM. kisIkA aparAdha nahIM karanepara bhI usako loka parigrahAbhilASI banakara duHkha dete haiM malapan // mAdupiduputtadAresu bi puriso Na uvayAi vIsaMbhaM // gaMdhaNimittaM jaggagai kaMkkhato savcarantIe // / 1147 // priyAsI pitRdehajAdI sadApi vizvAsamanAdadhAnaH // na trAyamANaH sakalAM triyAmAM prayAti nidrAM dhanalubdhabuddhiH / / 1186 // vijayodayA- mAdupipulamA resu Si vizvasanIyeSyapi mAtrAdiSu vizramaM nopayAti / jAgarti sarva rAtrIH mUlArA - spaSTam / artha -- yaha manuSya parigrahoM kA abhilASI hokara sarva rAtri meM baDabaDatA huA jAgatA hai. mAtA, pitA, lar3akA, patnI ina vizvasanIya logoM para bhI vizvAsa nahIM rakhatA hai. vijayodayAsa mazaH sadA bhavati // mUlArAma siMgo paravazaH || savvaMpiM saMkamANo gAme-Nayare ghare va raNNe vA // AdhAramaNaparo aNappavasio sadA hoi // 1128 // araNye nagare grAme gRhe sarvatra zaMkitaH // AdhArAnveSaNAkAMkSI svabazo jAyate kadA // / 1187 / / pi saMkramaNoM sarvamapi zekamA grAbhe, nagare, gRhe, araNye yA AdhArAnveSaNA sAdhumasAdhumbA saMkramAgo dhanApahAravatyena kalpayana AdhArarakSAyuktasthAnaM / aNapatra AzvAsa du 1143 Page #1165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA 1147 artha -- sarva manuSyoM para usakA vizvAsa nahIM rahatA hai. isalie vaha parigrahavAna manuSya gAMva meM, zaharameM ghara meM, araNya meM, apane parigrahakA jahAM rakSaNa hogA aisA sthAna DhUMDhanekI phikrameM rahatA hai. vaha apanI AtmAko vaza karanemeM asamartha hotA hai thapaDiyAe luDo bIrAcariyaM vicinttamAvasadhaM // Necchadi bahujaNamajjhe vasadi ya sAmArigAvasae / 1949 // dhIrerAsvaritaM sthAnaM viviktaM dhanalAlasaH // vihAya bhUrilokAnAM madhye gehIva tiSThati / / 1188 // vijayodayApAdvAlu graMthanimi tumdhoSi dhIrevaciritaM vivikAsa neti / bahujanamadhye vasati / gRhasthAnAM vezmani // aMdhavizedhaH sAdhuH / mUlA-paDiyA yaMtraninittaM dhanaM rakSitumityarthaH / yadi vA gaMthapAlu vIrAcaridaM mahAmunivaizivaM / AvasadhaM vasatiM / sAgarigAvasa gRhasthAzraye / artha - vaha kRpaNa manuSya parigrahameM lubdha hokara dhIra puruSa jahAMpara rahate haiM aise ekAMta sthAnameM rahanA pasaMda nahIM karatA hai- vaha jahAM bahuta loka rahate haiM aise gRhasthoMka gharameM rahatA hai. soNa kiMcisa saggathI hoi uThThido sahasA || savvatto picchaMto parimasadi palAdi mujjhadi ya // 1150 // zabda kaMcidasau zrutvA sahasotthAya dhAvati // sarvataH prekSate dravyaM parAmRzati muhyati // 1189 // vijayodayA- soDUna kiMci sahaM zrutvA kaMcana zaGkhaM parigrahavAnlahasotthitaH sarvA dizaH prekSamANaH parAmRzati svaM dravyaM, palAyate, muhyati vA // mUlArA -- sodUNa kiMci sA zabda sambato sarvA dizaH parimasAre parAmRzati / svaM dhanaM // artha --- parigrahavAn manuSyake kucha zabda suna lenepara bhayase cakita hotA hai, uThakara khaDA hotA hai. cAro AzvAsa: 6 1147 Page #1166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4 pannArAmanA dizAoMkA avalokana karatA hai. apane vyako IdatA hai. bhAtise bhAga jAtA hai athavA mArchita hokara gira paDatA hai. AppAmA / teNabhaeNArohai taruM giri uppaheNa ca palAdi // pavisadi ya hadaM duggaM jIvANa vaha karemANI // 1151 / / Arohati nagaM vRkSamutpathena palAyate / / nistanumato bhIto idaM vizati tustaram // 1190 / / vijayonyA-zeNabhaeNa stenabhayena Arohadi bhArohati ta giri vA / vyayo bhvti| pravizati pA hadaM / durga yA sthAnaM jIvAnAM prAsanaM kurvana / mUlArA--teNabhaeNa corabhItyA / hudaM hadaM nadaM / karemANo kurvan / / artha-merA parigraha cora legA isa harake mAre vaha jhADapara athavA parvatapara car3hakara chipakara baiThatA hai, athavA mArga choDakara amArgase daur3ane lagatA hai. sarovarameM praveza karatA hai. athavA jAMcoMkA ghAta karatA huA durgama sthAnameM praveza karatA hai. taha vi ya corA cArabhaDA vA gacchaM harejja avasarasa // geNhijja dAiyA vA rAyANo vA vilupijja // 1152 / / avazamya narasyArtho haThato balibhiH paraiH // dAyAdestaskara paisvAyamANo'pi khavyate / / 1111 // vijayodayA-tathApi palAyanaghAvanAdikaM kurvato dravyaM harati coga vA cArabhaTA pA / paravazasya dAyAdA vA gRhanti rAjAno vA pilupaMti // mUlArA-sadha vi palAyanaM kurvato'pi / cArabhaDA subhaTapuruSAH / dAibA dAyAdAH / vilupejja uddAlayeyuH / / artha-bhAganevAlA athavA dauDanaMbAlA usa manuSyake pIche cora jAkara usako pakarate haiM. usase dhana chIna TRENAPANEmes Page #1167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bizvAsA mUlArAdhanA nA lete haiM. parAdhIna honepara nAtIdAra loka, usakA dhana lete haiM. athavA rAjA usakA dhana hara letA hai. saMgaNimittaM kuddho kalaha rolaM karijja gheraM vA // pahaNejja va mArejja va mArejejja va ya hammejjA // 1153 // kaliM kalakalaM vairaM kurute nAthate prN|| niyate mAryate lokaihasyate cArthalaMpaTaH / / 1152 / / vijayodayA-saMgaNimisaM kuddho ruTaH parigrahanimitta kalaI vairaM vA karoti iMti, tADapati, / paraM svayaM prANAdhiyojayati vaa| pareNa vA tAjyate mAryate pareNa // mUlArA- pahaleja tArayetparaM / mAreno mArayetparaM / mAregjejja mAryate paraiH / hammejja tAzyate praiH|| artha-parigrahake nimitnase krodhI huA yaha manuSya dUsaroMke sAtha taMTA karatA hai. baira karatA hai. dUsaroMko mAratA hai, pITatA hai. dUsaroMke prANa letA hai, athavA dUsaroMke dvArA yaha mArA jAtA hai, pITA jAtA hai. ahayA hoi viNAso gaMthassa jlggimuusaayaadiihiN|| NaThe gathe ya puNo titvaM puriso lahadi dukkhaM // 1154 // kRzAnumaSikAMbhobhiH saMcito'thoM vinAzyate / / satra naSTe punarvAda dAte zokavahinA // 1193 / / vijayodayA-athavA hoja piNAso athavA graMthamya vinAzo bhvet| agnijalamUSakAvibhiH naai punAMthe tIma duHkha lamate mnussyH|| mUlArA- spaSTam artha--athavA usake parigrahakA nAza agni, jala, cUhe vagairahase hotA hai. parigraha naSTa honepara phira vaha puruSa duHkhI hotA hai. "UE Page #1168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvA mUlArAdhanA 115. soyai vilabai kaMdai paDhe gaMthammi hoi vIsaNNo // pajjhAdi NivAijjadda tara ukaMThio hoi / 155 // zvasiti roditi sIdati vepate gatavati draviNa grahilopamaH / / karaniviSTakapolatalodhamo manasi zocati pUtkurutebhitaH / / 1194 / / vijayodayA-soyadi vilayani zocati, vilapati, dati naai parigrahe viSaNNava bhavati / ciMtA karoti / piSatyaMtassaMtApAjalAdika, pate utkaMThito bhavati / / mUlArA- visaSNo viSaNNo vicetano vaa| pajjhAdi ciMtA karotiH NizAhajadi piyatyantaHsaMtApAJjalAdikaM / astrevenApUryata itynyH|| artha-parigrahakA nAza honepara zoka karatA hai, jorase rone lagatA hai. logoMke hRdayameM dayA utpana hogI aisA rotA hai. manameM khinna hotA hai, ciMtA karane lagatA hai. hRdayameM bahuta jalana paidA honese pAnI pitA hai, usake avayava kAMpane lagate haiM aura vaha utkaMThita hotA hai. DaNjhadi aMto puriso appie gadre sagammi gaMdhammi / / bAyAvi ya avivappai buddhI viya hoi se mUDhA / / 1156 // aMtare dravyazokena pAvakeneva tApyate // bundhirmadAyate yAda mukhatyutkaMThate tarAm // 1195 // cijayodayA-ujjhadi dayate ataH puruSa AtmIye naai pariprahe / pAgapi nazyati buddhirapi maMdA bhavati // mulArA- akkhippadi nazyati skhalati vA / / artha-parigrahakA nAza honese manuSya manameM jalA karatA hai usakA vacana bhI naSTa hotA hai. arthAt usakA bolanA bhI baMda paDatA hai usakI buddhi bhI maMda hotI hai. Page #1169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAmaH ummato hoi Naro Na gaMthe gahovasiho vA / / mUlArAdhanA ghadi maruppavAdAdiehiM bahudhA Naro mariMdu // 1157 // unmatto yadhiro muko draDhaga naSTe prajAyane / caSTate puruSo matu giriprapatanAdibhiH / / 1:56 // vijayodayA-ummatto hoi gAro ummano bhavati namaH / nae parigrahe grahagRhIta va carate maranatArAdibhirmatu // mUlArA-gahova siho vA bhUtAviSTa iva / cattadi ceSTate / marupavAdAdipahiM bhRgupAtAdibhiH / / artha--parigrahakA nAza honepara yaha jIya unmatta hotA hai. pizAca grasta manuSyake samAna ceSTA karatA hai. II aura parvata, agni, pAnI ityAdikase bharanekI icchA karatA hai. calAdIyA saMgA saMsajati vivihehiM jaMtUhiM / / Aga vi jaMtU haveti gaMthesu sapiNahidA // 1158 / / celAdayo'khilA graMthAH saMsajati samatataH // sati samihilAzcivAstasvinnAgatukAstathA // 1157 / / vijayodayA-celAdigA belAdisaMgAlapAvaraparayaH parigrahAH / saMsammati sammUchanAmupayaMti / ghighihiM jaMtUhi nAnAprakAraijaMtubhiH / AgaMtugA vi AgaMtuphAna jaisavaH / gaMthesu saNidivA bhavaMti pratheSu sanihitA bhavanti / yUkApipIlikA makuNAdayaH / dhAnyeSu kITakApasApUAdiSu rasajIvAH / teSAmAdAne // mUlArA--sirjati samacchanti / banAyAse yU kAmakumAdibhiH 'dhAnyAni kIda kAdibhiH / guDhApUpAdIni ca rasaja prANibhiH / artha-oDhanake basa nAva NAdika parigrahoM meM nAnA prakArake sammUmalana jIva utpanna hote haiM. ja. ciMTI, matkuNa vagairaha AgaMtuka prANI bhI Akara parigrahoMmeM Thaharata haiM. dhAnyameM kIDe utpanna hote haiM, guDake banAye apUpAdika khAdya padAthoMmeM rasasa sUkSma jaMtu utpanna hote haiM. isa prakAra parigraha jaMtuokA umpatti sthAna hotA hai. Page #1170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulAsacanA 1152 1159 // AdANe Nikakheve saremaNe cAtri teli gaMthANaM // ukkaNe vekakasaNe phAlaNapapphoDaNe caiva // vijayodayA dAne, nikSepe, saMskaraNe, bahirnayane, baMdhana, mocane se mUlArA-- saremaNe saMskaraNe utaraNe bahirnayane / mocane artha - padArtha grahaNa karanA, jamIna para rakhanA, jasako sobhanA sahara jAnA, bAMdhanA, kholanA, phoDanA, jhaTakanA ityAdi kriyA karate samaya prANioMko bAdhA pohocatI hai. kA dhAna pATane vinaya // pATane phoDaNe'vadhUnane // chedaNabaMdhaNaveDhaNaAdAvaNaghoctraNAdikiriyA || saMghaTTaNaparAvaNahaNaNAdI hodi jIvANaM / / 1160 // baMdhane choTane chedane bhedane pATane ghUmane cAlane zoSaNe // veSTane kSAlane svIkRtI kSepaNe'rthasya pIr3A parA jAyate dehinAm // 1198 // vijayodayA-cheda chedane, baMdhane, beSTana, zoSaNe prakSAlane / sammardane paritApanamAnAdekaM bhavati jIvAnAM // mUlArA - AdAvaNa zoSaNe ghovvaNAdi prakSAlanakrayavikrayAdikaM saMghaTTaNa samma / parikSAyaNa pIDanaM udAvaNa mAraNaM // artha-chedana karanA yAMnA veSTana karanA, sukhAnA, dhonA ityAdika kArya karate samaya jo mardana saMtApana aura ghAta utpanna hotA hai. jadi vi vidhicadi jaMtU dosA te ceva huti se laggA // hodi ya viviNe vihu tajjoNiviojaNA niyayaM // 1161 // tebhyo nirasane teSAM dhruvA yoniviyojanA | doSa saMtApamaraNAdayaH / / 1199 // vijayodaya-jadi ci vicidi yadyapi nirAkriyate jIvAsta eva saMghaTTAiyo doSA bhavaMti / bhavati pRthakaraNe teSAM tadyoniviyojanA nizcayena | AzvAsaH - 1152 Page #1171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAMpanA mAzvAsaH mUlArA-jadivi yadyapi / vicidi spheTayati / te veva saMghaTanAdayaH / se samaMdhasya yateH / lagyA anuSaktAH / tajjoNi vijoyaNA teSAM jantunAmutpattisthAnabiyogaH // artha-yadhapi jIyoM ko alaga karane para bhI saMgharSaNAdika doSa parigrahavAnake hote hI haiM. jaba jIvoMko pRthaka kiyA jAtA hai tava unako apane utpattisthAnakA viyoga hotA hai. 1953 TA dhamacisapariprahagatadoSamabhidhAya savittapariprahadoSamAra saccittA puNa gaMthA vadhaMti jIve sayaM ca dukkhaMti // pAvaM ca taNNimita parigiNhaMtassa se hoI // 1162 / / sacittA agino nanti svayaM saMsaktamAnasAH // . grahItarjAyate pApaM tatimirAmamaMzAyam / / 1208 // vijayodayA-sacittA puNa gaMdhA vati jIce parigrahAH dAsIdAsagomahiNyAdayo prati / jIvAnsvayaM ca duHkhitA bhavati / kamapi niyujyamAnAH kRSyAmike pArya ca syaparigRhItajIvakRtAsayamanimittaM tasya bhavati / evamacinagraMthagatAndoSAnprakAzva sacitagraMthaganAndopAnAha--- mUlArA-dukyati kuSyAdikarmagi bhiyujyamAnA duHkhitA bhavanti / tagimittaM parigRhItajIvakRtAsaMyamataduHgyotpAdanahetukaM / artha-jo sacitta parigraha hai arthAt dAsa dAsI, go mahiya bagaire sajIva parigraha haiM ve jIvoMkA ghAta karate haiM. aura khanI vagairaha kamoMmeM niyukta karaneyara duHkhI hote haiM. jinakA parigrahabAnane svIkAra kiyA hai aise dAsa dAsyAdika asaMyamarUpa prayunikara jo pApa utpanna karate haiM usakA saMbaMdha parigrahavAna ke sAtha hotA hai. arthAt svAmI kI preraNAse ve asaMyamarUpa kArya karanese svAmI pApase baddha hotA hai. iMdiyamayaM sarIraM gathaM geNhadi ya dehasukkhatthaM // iMdiyasuhAbhilAso gaMthagrahaNeNa to siddho // 1163 // Page #1172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlAdhanA AzvAsaH 1151 dehasyAkSamayatvena dehasaukhyAya gRhataH / / akSasAlpAmilApo'sti sakalasya parigrahaH // 1201 // vijayonyA-driyAsusvAbhilASaH karmabaMdhanimitto mumukSuNA tyAjyaH / sa parigrahagraho balAdApatatIpti dhyAcaIdiyayaM sarIraM sparzanAdipaMcendriyAdhArasvAt / parigrahaM cacelamAvaraNAdikaM iMdriyamukhArthameva gRNvAti / vAtAtapAyanabhimatasparzaniSedhArtha AtmazarIre vastrAlaMkArAdibhiralaMkRte parAbhilASamutyAdha tadaMgAsaMgajanitaprItyarthatayA abhimatamApAdayati / sevanAcartha ca tat iMdriyasukhAmilApo graMtha gurutaH sidhyati / svAdhyAyadhyAnAkhyayostapaso vighnakArI parigrahastadubhayaM catareNa na saMgharanirjare / / iMdriyasukhAbhilApaH karmayaMdhana nibaMdhanatyAnmumukSubhistyAjya eva / sa ca parigrahmaNena balAsidhyati ini nyAcaSTe-. mUlArA-iMdriyamayaM sparza nAdIndriyAdhAratvAt / gadhe ghelapAvaraNAdikAn / dehamokvatthaM bAtAtapAdyaniSedhAdinA zarIrasva svAsthyamutvAdAyituM siddho nizcitaH / / artha-iMdriyasukhAma abhilASA karanese karmabaMdha hotA hai ataH mumukSu iMdriyasutrakI abhilASA nahIM karate hai. jinhoMne parigrahA~kA svIkAra kiyA hai unako niyamase karmabaMdha hotA hai. isa viSayakA spaSTIkaraNa-zarIra paMceMdriyoM kA AdhAra hai ataH usako iMdriyamaya kahate haiM. jIva sparzanAdi iMdriyasukhake lie kvAdiparigrahakA svIkAra karatA hai. havA, dhUpa vagairahakA aniSTa sparza zarIrako na hove isa hetuse vastrAdikoMkA jIva svIkAra karatA hai. jaya jIva apanA zarIra bakhAdikroMse alaMkRta karatA hai taba apanemeM dUsaroM kI abhilASA utpanna karake usake zarIrake sahavAsakI prIti utpanna karake apanA iSTa sAdhya karatA hai. dasareke zarIrasukhakI prApti karaneke lie apane zarIrako alaMkArAdise sajAtA hai. ataH graMtha-parigraha dhAraNa karanekA mUla kAraNa iMdriyasukhakI abhilASA hai yaha siddha hotA hai. isa parigrahase svAdhyAya aura dhyAnakI siddhi hotI nahIM. svAdhyAya aura dhyAna ke binA karmake saMghara aura nirjarAke abhAvameM saMpUrNa karmoMkA nAza kaisA hogA. ? tayorabhAve kuto niracazeSakarmApAyo bhavatIti kathayati gaMtharasa gahaNarakkhaNasAravaNANi NiyadaM kremaanno| vikkhittamaNo ujhANaM uvedi kaha mukksjjhaao|| 1164 // 1954 Page #1173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArAdhanA AzvAsaH 1155 rakSaNasthApanAdIni kurvANo'yasya srvdaa|| nirastAdhyayano dhyAna vyAkSiptaH kurute katham // 1202 // vijayovyA-nAthassa gaNarakSaNa parigrahAdAnaM, takSaNaM, tasaMskAre ca nityaM kurvan / vyAkSiptacitaH karya zumadhyAnaM kuryAt vimuktasvAdhyAyaH / etaduktaM bhavati-vyAkSiptacittasya na khadhyAyaH asati tasminvastuyAthAtmyAMviduSaH dhyeyaikaniSTaM dhyAna kamiva vartate / paripahAtvAbhyAyadhyAnavighAtastatazca saMgharanirjarAdhirahAtkuto mokSo bhayedityanuzAsti--- mUlArA-vivikhatamaNo vyAkulacittaH / mukkasajmAo tyaktazrutabhAvanAkaH / prathamahaNAdinA cittasya vikSepe sati svAdhyAyAsaMbhavAt / vastuyAthAtmyamAnataH kathamiva dhyeyaikaniSTha dhyAnamupatiSTata iti bhAvaH / / yahI abhiprAya AgekI gAthAmeM AcArya kahate haiM artha- parigrahakA svIkAra karanA, rakSaNa karanA, unameM saMskAra karanA hI kArya meM jisakA nina lamA hai aise manuSyakI dharmadhyAnameM pravRtti nahIM hotI hai. isa parigrahake jAla meM par3e hue manuSya svAdhyAya bhI nahIM kara sakate haiM. cittakI ekAgratA honepara svAdhyAya siddha hotA hai. paraMtu cittakA laya parigraha meM hI honesa svAdhyAyase manuSya vimukha hotA hai. svAdhyAyase vastuokA yathArtha svarupa jaba mAlUma hotA hai taba cittakI ekAgratAse dharma dhyAnakI siddhi hotI hai. svAdhyAyavimarakha aura parigrahAsakta lokaoNko yathArtha vastusvarUpa mAlUma na paDanese zubha dhyAnakI siddhi hotI nahIM hai. parabhavanyApya doSaM parigrajamukhAyAtamupadarzayani gaMthesu ghaDidahidao hoi darido bhavesu bahugesu // hodi kuNato Nicca kammaM AhArahedumbhi // 1165 // arthaprasaktacitto'sti niHsvo bahuSu janmasu / / grAsArthamapi karmANi niMyAni kurute sadA // 1201 // vijayodayA-gayesu ghaDivahivao graMthAsaktacittaH bahuSu bhaveSu daridro bhavati / AhAramAtramudizya nIcakarmakArI bhaviSyati / zivikobadana, upAnadevama, purISamUtrAyapanayanaM tyAdikaM bhIkhaM karma / Page #1174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lAdhinA saMgavyAsaMgamukhopasthitaM bhavAntaraprApyaM doSamAkhyAtimUlArA--dhadidahidao AsaktacittaH / NIcaM kAmaM zivikodvanAdikaM kurvanvartate'pi / AhArahetuM AhAramAtra AzvAsaH muddizya // parigrahase utpanna huA doSa aneka bhavameM jIvake sAtha rahakara duHkha utpanna karatA hai isa abhiprAyakA varNana artha-jisakA mana parigrahAsakta huA hai aisA manuSya aneka bhavoMmeM daridrI hotA hai. AhArakI abhilASA karake mahanIya kAra karake lie bhI utAra hotA hai. arthAt pAlakhI uThAkara anya sthAnameM le jAnA, zrImAna puruSoM ke jUte uThAnA, viSThA, mUta vagairaha apavitra padArtha nikAlanA ityAdika nIca kArya karatA hai. vivihAo jAyaNAo pAvadi parabhavagado vi dhaNahedu || . luDo paMpAgahido hAhAbhUdo kilirasadi ya // 1966 // labhate yAtanAvitrA graMthahetUnbhavAntare // saMliiyatyAzayA grasto haahaabhuuto'yslubdhdhiiH|| 1204 // bijayopayA-SivihAmo jAyaNAbho pAudi vividhA yAtanAH prApsyati / parabhavagatopi dhananimittaM lubdhaH AzayA prakRSTayA gRhIto hA mama klezazataM kurvatopi mama dhanaM na mayati, jAtaM vA naSTamiti kRtahAhAkAraH klizyati / mUlArA-hAhA---mama klezazataM kurvato'pi dhanaM na saMpanate / saMpana yA vinazyati iti kRtahAhAkAraH / / artha--parigrahAsakta manuSya anya janmameM bhI dhanake lie aneka ApattioMko prApta hotA hai. usakI AzA atyaMta par3hatI hI jAtI hai. sephado prayatna karane para bhI mere dhanakI vRddhi hotI nahIM athavA dhanakI vRddhi hokara bhI vaha naSTa hotA hai aise vicAra kara vaha mahAn duHkhI hotA hai. 1156 edesi dosANaM muMcai gaMthajahaNeNa savvesi // tavikrIyA ya guNA labhadi ya gaMthassa jaNeNa // 1167 // Page #1175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA mAvAsA amIbhirakhilauSagraMthasyAgI vimucyate // bhUribhistadvipakSazca nilayIkriyate guNaiH // 1205 11 vijayodayA-padesi dosANaM muMcA pUrvoktAneriprahagrahaNagatAndoSAnyoSAMsyajediti doSapratipakSabhUtAmguNAnapi lmte|| prayatyAgino doSavicchevaM guNapravilabha copavizatimUlArA-muMcadi pUrvoktAndoghAMstyajati / dvitIyArthe'tra SaSThI / / artha-parigrahakA tyAga se pU rvajokA syAbaho jAtA hai. aura ina doSoMke pratipakSI audArya, nispRhatA vagairaha guNoMkI prApti hotI hai. raam|| gaMthaccAo iMdiyaNivAraNe aMkuso va hatthirasa // Nayarassa khAiyA viya iMdiyagucI asaMgataM // 1138 // aMkuzo gatasaMgatvaM viSayebhanivAraNam // iMdriyANAM parA guptiHpurINAmiva svAtikA // 1206 / / vijayodayA-thavAo graMthatyAgaH iMdriyanivAraNe ityAmaMdriyazabda upayogeMdriyaviSayaH saptamI nimi. talakSaNA / nenAyamarthaH-iMdriyazAnasya rAgadveSamUlasya nivAraNe nimittabhUto'kuza va hastino nivAraNe utpathayAnAt / nagarassa khAdigA ghi ya nagarasya sAtikA iva / asaMgataM nishprigrhtaa| hadiyaguttI iMdriyaguptiAradriyarakSA rAmotpatti nimittediyazAnarakSA / / naSedhasyendriyajayopAyatvamAha mulArA-iMdiyaNivAraNe iMdriyajJAnasya rAgadveSamUlasya nirodhane nimisabhUtaH / samasyA nimittArthe vidhAnAn / aMkuso va utpathagamana nibAraNe iti zeSaH / khAdigA vi sa khAtikA yathA nivaarnnopaayH| idiyagutti raagdvessotpttinimiteNdriyjnyaannivaarnnopaayH|| artha-jaise kumArgameM pradhRtta hue hAthIko aMkuza nivAraNa kara yogya mArgapara lAtA hai. khaMdaka arthAta khAIse jaise nagarakA rakSaNa hotA hai vaise parigrahakA tyAga karanese rAgadveSa. jisake mUla kAraNa hai aise iMdriya jJAnakI TAMANNEReso Page #1176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUlArAdhanA bhAvAsa nivRtti hotI hai arthAt parigrahakA tyAga karanese rAgadveSa naSTa hote haiN| jisase iMdriyAM ayogya kAryameM pravRtta / hotI nahIM sappabahulammi raNe amaMtavijosaho jahA purisI // hoI daDhamappamatto taha NiggaMtho vi siesa // 1169 // viSayebhyo duraMtebhyastrasyati graMthavarjitaH / / alpamaMtrISadho martyaH sarpebhya iva sarvadA / / 1207 // vijayodayA-sappabAlammi sarpabahule rapaNe araNya | amatavijjhosado maMtreNa, vighayA auSadhena ca rahitaH pumAn / daDhamapyamatto hodi nitarAM apramatto bhavati / tathA nimetho'pi kSAyikAdvAnakevalajJAnayathAzyAtacAritramaMtra. pidhauSadhirahito cipayAraNye rAgAdisarpayAle sAvadhAno'pi bhavet / / niHmaMgatvasyApramattavAhetutvagAha - mUlArA--- araNya / ghisaesu iMdriyApu rAgavepalakSaNaanAdarahitaH / bAhyadravyaM hi mAsA svIkRtaM rAgadepAvRtti karidhyato gohanI yamaiga: mahaphArikAraNamiti natyAge nA myAna / tadabhAve ca nApUrvakarmayaMdha iti nai yameva prathamo mokSopAya iti bhAvaH // artha-jisako sarpaviSa dUra karanekI vidyA, maMtra aura auSadhikA jJAna nahIM hai aisA manuSya jisameM sAkA bahuta pracAra hai aise araNyameM kAraNavaza prApta honapara bahuta sAvadhAna rahakara sapose apanA bacAva karatA hai. vaise kSAyika samyagdarzana, kevalajJAna, yathAkhyAtacAripa, etatsvarUpI maMtra, vidyA aura auSadhirahita nigraMtha muni rAgadveSAdi sA~se bhare hue paMceMdriya vipayarUpI araNyameM sAvadhAna rahate haiM. abhimAya yaha hai ki, parigrahakA tyAga karanese rAgadveSa naSTa hote haiM aura viSayAbhilApAkA abhAva hotA hai. 1158 rAgo have maNNe visae doso ya hoi amaNuNNe // gaMyaccAeNa puNo rAgahosA have catvA / / 117. // HATA Page #1177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA zazvAsa rAgo manohare graMthe druSazcAstpamanohare / / rAgadveSaparityAgo baravAma prajAyane / / 288 / / cijayodayArAgahaSayoH karmaNAM mUlayonimittaM parigrahaH, parigrahatyAge rAgadveSau pava tyaktau bhavanaH / bAhyadravyaM manasA svIkRta rAgadveSayocIMje, tamilasati sahakArikAraNe na ca karmamAvAdrAgadveSattiryathA satyapi mRtpiDe daMDAdyanaMtarakAraNadhaikalye na ghaTotpattiryatheti manyate // etadevAhamUlArA-maNuNe ithe manasA svIkRte sati // artha-iSTa viparyoMmeM rAgabhAva utpanna hotA hai aura aniSTa viSayoM meM deSa utpanna hotA hai. paraMtu parigraha kA tyAga karanese saga aura dveSa donoM bhI naSTa hote haiM. rAgadveSa karmabaMdha hone mUla kAraNa haiM. rAgadveSase hI karmabaMdha hotA hai. paraMtu parigrahakA tyAga karanese rAgadveSaNakA tyAga hotA hai. manameM vicAra kara jaba jIva vAhya dravyakA arthAt bAhya parigrahakA svIkAra karatA hai taba rAgadveSa utpanna hote haiM. yadi sahakArikAraNa na hogA to kevala karmamAtra se rAgadveSa utpanna hote nahIM. yadyapi mRripaDase ghaTa utpanna hotA hai tathApi daMDAdika kAraNa nahIM hoMge to ghaTakI utpatti nahIM hotI hai, karmaNAM nirjaraNopAyaH parISahasahanaM / tathA coktaM pUrvopAttarmanirAdhe paripoTarayAH pIpahAH soDhara bhavanti graMthacelapAdharaNAvika tyajateti vyAca sIdaNhadasamasayAdiyANa diNNo parIsahANa uro sIdAdiNivAraNae gaMthe NiyayaM jahateNa // 1171 // zItAdayo'khilAH samyagviSayate parISahAH // zItAdivArakaM saMgaM yoginA tyajatA sadA / / 1205 / / vijayodayA-sIduNhadasamasayAdiyANa nanu ca suHkhopanipAte saMlazaradvitatA parISahajayaH / na tu zIto. SNAdayo nahi te AtmapariNAmAH anAtmapariNAmAzca baMdhasaMvaranirjarAdInAmupAyo na bhavanti / yo'nAtmapariNAmo nAsau nirjarAhetuH yathA pudgalagatarUpAdayaH / anAramapariNAmAzca zItAdayaH kSutpipAsAdayo duHkhahetavaH / nanu duHkhe tat Page #1178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa 1160 kimucyate spipAsAdayaH parISadA rati naiSa doSaH / nuvAdijanyaduHkhaviNyatvAta zuSAvizadvAnAM / tena bhutpipAsAzItoSNa dezamazaphanAmyAdInAM parIpahavAco yuktinvirubhyte| sIDhaNhadasamasayAdiyANa shiitossnnshmshkaaniinaaN| parissahANaM uro dibhaNA parIpahANA uro drt| kena sIdAdiNivAraNage zItAdInAM niSedhakAn / gaMthe Niyade jaiteNa graMthAniyataM tyajatA / / celAdigranthaM tyajatA duHkRnanirjaraNopAyaH parISahasahana kRtaM syAdityAha mRlArA--parIsahANa sInAdijanyaduHgyAnAM / uro hadayaM / zItAdiduHkhAive ni:saMkoza manaH kRtamityarthaH / NivAra gae nivArakAn / / pariSaha sahana karanese karma kI nirjarA hotI hai / pUrvacabhameM jIvane jo karmasaMcaya kiyA hai usakI nirjarA karane ke lie pariSada sahana karanA cAhie aisA AgamameM kahA hai. graMtha kA arthAta vanaprAvaraNAdikoMkA tyAga karane nAle muni parivaha sahana karate haiM isakA vidhecana--- artha- amepara bhI hoza garimAnananadI pazimaya hai. paraMtu zIta, uSNa, bhUkha, gyAsa bagairahako parISaha jaya nahIM kahate haiM kyoM ki ve AtmapariNAma nahIM hai, ve baMdha, saMvara, nirjarA aura mokSake upAya hote nahIM. jo jo AtmapariNAma nahIM hai ve nirjarAke hetu nahIM hai jaise pudgala ke rUpAdika guNa. zIta uSNatA vagairaha AtmAke pariNAma nahIM, kSudhA, pyAsa vagairahabhI AtmAke pariNAma nahIM hai ve saba duHkhake kAraNa haiM. ve svayaM duHkha nahIM hai isavAste unako pariSaha kahanA yogya nahIM hai. uttara-ApakA kahanA yogya hai. kSudAdikoMse utpanna honevAlA duHkha kSudAdizabdoM kA viSaya hai. isa vAste kSudhA, pipAsA. zIta, uSNa, dezamazaka, nAgnya ityAdikoMko parISaha kahanA anucita nahIM hai. isa gAthAkA abhiprAya yaha hai ki, zIta uSNa ityAdikoM ko miTAne vAlA vastrAdi parigraha jisane niyamase chor3a diyA hai usane zIta, uSNa, daMzamazaka bagairaha parISahoMko chAtI Ame karake zUra puruSake samAna jIta liyA hai aisA samajhanA caahiye| dekheM bhAdaraH sarvasya hiMsAdeHsaMyamasya mUlaM parityakto bhavati pariprahaM tyajatetyAca jamhA NigaMtho so vAdAdavasIdadaMsamasayANe / / sahadi ya vividhA bAdhA teNa sadehe aNAdaradA / / 1172 / / 1160 Page #1179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsa mRmArAdhanA zIlavAtAtapAdIni kaSTAni sahate yataH / kriyate'nAdaro dehe niHsaMgena tataH paraM / / 1210 / / vijayodayA-jamhA yasmAt / Niggayo so niraparigraho'sI / bAdAvaSasIvadaMsamasayA viSidhAM bAdhA pAtAtapazItadaMzamazakAnAM vividhaM dugya sahadi vipani sahate / teNa sahanena / saMdehe khadeDe aNAdaradA aadraabhaavH| zarIre, akRtAirasa jahAsyazeSa hiMsAdika, tapasi ca svazaktyanigRhanena prapatate / hiMsAdisakalAsaMyamamUlaM zarIrAdaraH saMga tvajatA tyaktaH syAdityAha--- mUlArA-spaSTam / / jisana parigrahoMkA tyAga kiyA hai usane dehakA mamatvahI chor3a diyA hai aisA samajhanA cAhiye. kyoMki / dehamamatva hI sarva hiMsAdika asaMyamakA mUla kAraNa hai. isa viSayakA vivecana artha-yaha parigrahatyAgI bAta, dhUpa, zIta, dezamazakAdipariSahoMse honevAle vividha duHkha sahatA hai isaliMga yaha pariNI anAdaramAna hai yaha mAna niti hotI hai. jaba zarIrase mamatvabhASa dara hotA hai taba hiMsAdika sarva pApAMkA tyAga hotA hai. aura napazcaraNameM apanI zaktika anusAra pravRtti hotI hai. saMgaparimaggaNAdI hissaMge Natthi savvatrikkhevA // jjhANajjheNANi tao tassa aviggheNa vaccaMti // 1173 / / dhyAkSepo'sti yatastasya na graMthAnveSaNAdiSu // dhyAnAdhyayanayorvino niHsaMgasya tato'sti no|| 1211 // vijayodayA-saMgaparimagaNAdI pariprahAmceSaNAdi parigrahasya svAbhilaSitasya astitvagaveSaNe klezanamastIti / tathA tatsvAminAM ko'sya svAmI? vaMcanakAsI bhayaviSyate iti punAMcA lAbhe saMtoSo, balAbhe dInamanaskatA,tadAnayana tarasaMskaraNa, tadramaNaM ityAdikaM Adizana gRhaate| niHsaMge saMgarahite Nasthi saSaviSazeSA / na saMti sarSe vyAkSepAH / jhANajameNANi bhyAnaM adhyayanaM ca / tado.vyAkSepAbhAvAt cetasi / tassa aparigrahasya / aviggheNaM ati vinamaMtareNa vartate / sarveSu tapassu pradhAnayoAnasvAdhyAyayorupAyo aparigrahatA ityANyAtamanayA gAthayA / / sarvatapasAmuttaMsayoH svAbhyAyadhyAnayona:saMgyahetukatve yuktimAha-- Page #1180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ BAHAN mUlArAdhanA AzvAsaH mUlArA-saMgaparimamgaNAdI parihAndheSaNamAdizabdena ca tatsvAmibodhatatsthAnAvasthAnagaveSaNatatprArthamatahAbhaparitoSatadalAbhadainyatadAnayanasaMskaraNarakSaNAdIni / vikheyA byAkSepAzcittavyAsaMgAH / abiggheNa baccati niraMtarAya pravartate // artha-- jo parigrahoMse virakta huA hai. usako parigrahoMko DhUMDhane kI ciMtA nahIM rahatI hai. jisa parigrahako loka cAhate hai usako iMdanekA prayatna karate haiM. kisake pAsa merI abhilaSita vastu milagI? kyA tere pAsa merI ie vastu hai aisA prazna karate haiM. usa vastukA svAmI kahA~ rahatA hai isakI khoja karate haiM. usake pAsa jAkara yAcanA karate haiM. iSTa vastu milane para mana AnaMdita hotA hai. paraMtu nahIM milanepara dInatA utpanna hotI hai. abhISTa cIjako lAkara usako suMdara banAkara rakSaNa karate haiM. paraMtu jo niSparigrahI hueI aise manuSya ina sarva jhaMjhaToMse dUra hokara sukhI hote haiM. niSparigrahI manuSyoM kA mana avyAkula rahatA hai jisase unake dhyAnAdhyayana kArya nirvita siddha hote haiM. sarva tapAmeM dhyAna svAdhyAya ye pradhAna haiM. yaha niSparigrahatA unakI mApti kA upAya haiM aisA abhiprAya isa gAthAsa vyaka hotA hai. gaMthaccAeNa puNo bhAvavisuddhI vi dIbidA hoI // Na hu saMgaghaDidabuddhI saMge jahiMduM kuNadi buddhI // 1174 / / darzitAsti manaHzudriH saMgatyAgena taatvikii|| saMgAsaktamanA jAtu saMgatyAga karoti kim / / 1212 / / vijayodayA-saMgaccApaNa puNo saMgatyAgena punaH / bhAva vimukhI vi dIvidA hodi pariNAmasya vizucipitA darzitA bhvti| Na husaMgaDidabuddhI naiva parigrahaTinabuddhiH / saMge jahidu kuNadi buddhI parigrahAMstyaktuM karoti duI / bhAyadhizuddherapi samyaM liMgamityAhamUlArA-dIcir3hA darzitA // artha-parigrahoMkA tyAga karanese pariNAma nirmala hote hai aura pratidina pariNAmoMkI nirmalatA baDhatI hI / rakhatI hai. parigrahoMne jisakA mana lundha huA hai vaha manuSya parigrahoMkA tyAga karane meM asamartha ho jAtA hai. Page #1181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA [AzvAsA yAca prakAMtA sallekhanA kaSAyaviSayA sA ca parigrahatyAgamUleti kathayati NirasaMgo ceva sadA kasAyasallehaNaM kuNadi bhikkhU // saMga udIrati kasAe aggIva kahANi || 1175 / / niHsaMge jAyate vyaktaM kaSAyANAM tnuukRtiH|| kaSAyo dIpyate saMgairiMdhanairica paavkH||1213|| vijayodayA-NissaMgo ceva niSparigrahazcaiva sadA kaSAyapariNAmAMstanUkaroti na saparigrahaH / kathaM iti kadAca-saMgA khu udIrati parigrahA udIrayanti / phasAe kaSAyAn / aggIva agnirica kahANi kApyAni / / kiM ca prakAMtakavAyasalekhanApi saMgatyAgamUlA yetyanuzAstimUlAgra--udIreMti udmAyayati / aggIya agniM yathA / / parigrahakA tyAga karanese hI yati kaSAyasallekhanA kara sakate haiM. artha--jo parigrahakA tyAgA hai vahI apane kapAya pariNAma kSINa kara sakatA hai. parigrahavAn ke kaSAya kabhI kSINa hote hI nahIM. jaise indhanoMkI prApti honese agni baDhegI hI kabhI vaha upazAMta na hogI vaise parigrahoMse kaSAya utpanna hote haiM naSTa hote nahIM. savvastha hoi lahugo rUbaM vissAsiyaM hadi tassa // gurugo hi saMgamatto saMkijai cAvi samvattha // 1176 / / laghuH sarvatra niHsaMgo rUpaM vizvAsakAraNam || guruH sarvatra sagraMthaH zaMkanIyazca jAyate // 1214 // vijayovyAsabvattha hora sarvatra bhavati / gamane Agamane ca laghugo laghuH / rUrva sAsigaM rUpaM vizvAsakAri ca bhavati / tassa nigaMdhamya / yakhaprAvaraNAvikAcchAditazastro'sAkamupadravaM karoti dhanaM vA khena cIyarAdinA pracchAdha nayatIti zaMkA kurvanti parigrahaM raSTyA / niHsaMgasya laghutvavizvAsyasva vakti-- mUlArA-savvattha gamanAgamanAdau / lahugo abhAriko bhavati ni:saMgaH / vesAsiyaM vizvAsakAri / / Page #1182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA AzvAsaH artha-jisane parigrahoMkA tyAga kiyA hai vaha sarvatra laghu hotA hai arthAt ciMtArahita hotA hai. usake svarUpako dekhakarahI loga usake Upara vizvAsa karate haiM. paraMtu jisake pAsa vastra prAvaraNAdika haiM usake Upara loka vizvAsa nahIM karate haiM. isane apane pAsa zastra chipAkara rakkhA hogA aisA samajhate haiM. tathA yaha hamArA dhana basameM chipAkara le jAyagA aisI zaMkA unake manameM utpanna hotI. abhiprAya yaha hai ki parigraha avizvAsakA kAraNa hai. savvastha adhyavAniyA mirasamo mio ya samvattha // hodi ya Nippariyammo NippaDikammo ya samvattha // 1177 // pratibaMdhapratIkArapratikarmabhayAdayaH // nigraMthasya na jAyate doSAH saMsArahetavaH // 1215 / / vijayo-samvattha appavasigo sarvatra prAma, nagare, araNye va AtmavazakaH / NissaMgo niSparigrahaH / savvastha ya Nimao sarvatra nirbhayA hodiya Nipparikammo bhavati ca nirmApAra rupyAdikriyAghAraMbharahitaH / NippaDikammA ya idaM pUrvakRta idaM paratrAvaziSTa kAryamityetaccAsya na viMdhate / / ni:saMgasya svAtaMtryanirbhaSazvAnAraMbhatvanizcitatvaMguNasaMpattimAra-- mUlArA--Nipariyammo parikarmabhyaH kRSyAdivyApArebhyo niSkAMvaH / NippaDiyammo idaM pUrva kRtaM, iI ivAnI karomIvaM ca purastAtkariSyAmi ityevamAdika Atmani ciMtAsaMskAro'tra pratikarma tasmAniSkAnto niSpratikarmA / anye tu NippaDiyammo yatiH / NipaDiyammo nirvyApAra iti vyAkhyAnti // artha-niSparigrahI manuSya gAMvameM, nagarameM, araNyameM, sarva sthAnAma apane svAdhInahI rahatA hai. usako kahAM bhI bhaya nahIM hai. usako khetI, udyoga, dhaMdA karane kI ciMtA nahIM rahatI hai. yaha kArya Aja maine samApta kiyA . aba yaha avaziSTa kArya kala yA parasoM karUMgA aisI ciMtA usako nahIM rahatI hai, sukhArthinI mahatsukhaM bhavati saMgaparityAganeti pati mArakaMto puriso bhAraM Urahiya Nivvudo hoi // jaha taha payahiya gaMthe NisaMgo Nibudo hoi / / 1178 // 1164 Page #1183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAzvAsa mUlAgadhanA mahAzramakare bhAre rabhasAgAravAniva // niraste sakale graMtha nito jAyate yatiH // 1216 // vijayodayA-bhArakato puriso bhAgakrAMtaH puruSaH / bhAraM UruDiya bhAramavatAya / Nitrudo hodi mukhI bhayati / yathA tathA NissaMgo Nivyudo hodi niparigrahaH mukhI bhavati / gaMthe payahiya graMthAmparityajya / bAdhAbhAcalakSaNa hi sukhaM sarvameva / tathAhi-zanAdinA kSudhAdAyapagate jAtaM svAsthyameva susvamiti loko manyate / saMgatyAgAtsukhitvamAha-- . mUlArA-kuruhiMba apavArya / Nindo surkhii| sarvamapi hi sAMsArika sukheM bAdhAbhAvalakSaNameva / bhojanAdinA adAdhApanodAjAte svAsthye lokasya sukhavyavahAropalaMbhAt / pajahiya parityajya prathAniHsaMgaHsan // jisako sukhakI icchA hai usako parigrahakA tyAga karanese mahAsukha prApta hotA hai aisA AcArya kahate haiM artha-jisane apane mastakapara bojhA dhAraNa kiyA hai usako vaha bojhA utaranepara sukha hotA hai. vaise graMthakA-paripradokA tyAga karanese manuSya sukhI hotA hai. bAcAkA amApa honA hI surajete khArese bhUkha miTatI hai taba jo svAsthya prApta hotA hai loka usakohI sukha kahate haiM, yasmAdepaM parigrahavAraNe'tiyahayo ammadvayabhASino dhopAya tajhA savve saMge aNAMgae vanumANae tIde / / ta sambattha NivArahi karaNaMkArAvaNuNNAhiM // 1179 // bhavaMto bhAcino bhUtA ye bhavanti parigrahAH // jahAhi sarvadhA tAsvaM kRtakAritamoditaH // 1217 // vijayodayA-tamA tasmAt / savve saMge sapirigrahAn / apAgave anAgatAn / caTTamANage tIde vartamAnAnatI. tAMzca bhavAn / samvattha NiyArehi sarvadhA nivAraya / karaNakArAyaNuNNAhiM kRtakAritAbhyAmanumodanena / kathaM atIto bhAvI vA parigraho baMdhakAraNe yena nidhaaryte| ayamabhiprAyaH atItasvasthAmisaMbaMdha'pi vastuni mamedaM vastvAsIditi tadanu smaraNAnurAgAdinA azubhapariNAmena baMdhI bhavatIti mA kRthAstadanusmaraNa anurAga vA / evaM bhaviSyati itthaMbhUtaM mama draviNa iti // . yasmAdevaM parimahamahaNe'tibahavo janmadvayabhAvino doSA bhaveyu:-- 1965 Page #1184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SRTANTara 'pukArAdhanA AzrAma / mUlArA--aNAgarda bhaviSyatItthaMbhUtaM mama vAMchita vastviti, bhAvinyapi vastuni svasvAmisaMbaMdhAnurAgeNAzubhapariNAmena pAravaMdho bhavatIti bhASino prathAnivAraya tvamiti kSapakaM niyukta / dIde atItAna tattAdambastu mamAsIdityavItaSasunyapi svasvAmisaMbaMdhAnusmaraNAnurAgAdirapyazubhapariNAmaH pApabaMdhAya prabhavatItyatItaparigraha nivAraNaniyogaH / kArAvaNuNNAdi kArAva kArApaH kArApaNa, aNuNNA anujJA, anubhtiH|| parigrahatyAga karanese sukha milatA hai aura parigraha grahaNa karanese isa bhavameM aura parabhavameM doSa utpanna hote haiM artha-isaliye he kSaSaka bhaviSyakAlIna, vartamAnakAla saMbaMdhI aura bhUtakAla saMbaMdhI saMpUrNa parigrahoMkA tUM tyAga kara. tazA kRta, kArita aura anumodanAse inakA tUM tyAga kara. zaMkA-jo parigraha bIta cukA aura jo Age prApta honevAlA hai yaha vaidhakA kAraNa kaise ho sakatA hai| isa vAsta usakA niAvANa karane kI kyA AvazyakatA hai? uttara-jo parigraha naSTa ho cukanese usameM se svasvAmisaMbaMdha naSTa huA hai tobhI yaha parigraha vastu merI thI aisA smaraNa hokara usameM mamatva hotA hai, jisase azubha pariNAma utpanna hokara baMdha hotA hai. isI prakAra bhaviSyatkAlIna parigrahameMbhI mamatva hotA hai. bhaviSyakAlameM mereko amuka cIja milegI aise saMkalpa manameM utpana hokara zubhAzubha pariNAmoMse karmabaMdha hotA hai. isalie trikAlasaMbaMdhI saMpUrNa parigrahakA tUM tyAga kara aisA kSapakako AcArya upadeza karate haiM. jAvaMti kei saMgA virAdhayA tivihakAlasaMbhUdA / / / tehiM tiviheNa virado vimuttasaMgo jaha sarIraM // 1180 // yAvantaH kecana graMthAH saMbhavanti virAdhakAH / / nivRttaH sarvathA tebhyaH zarIraM muMca niHspRhaH // 1218 // vijayodayA-jAvaMti kei saMgA yAvantaH kecana parigrahAH / pirAdhamA vinAzakAH / kasya ? ratnatrayasya / 1166 Page #1185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA shaakhaa? tividhakAlasaMbhUdA kAlatrayapravRtcAra / tedi tidhidhaNa virako vimuttasaMgo tebhyo manobAkAyaritaH san vimuktsNgH| jaha sarIraM syaja zarIraM / graMthA ratnatrayavinAzakA ityazeSAprathAnirasya niHsaMgaH samaMga tyajeti jhapakamAdizatimulArA-virAdhayA ratnatrayavinAzakAH / jaha tyaja tvaM // artha-jo trikAlasaMbaMdhI parigraha ratnatrayake vinAzaka haiM unase he rupaka mana, vacana aura kAyase kirakta hokara arthAt niSparigraha hokara isa zarIrakA tyAga kara. 661GAR DATAARAKATATATARATRAINIATARAIGALAXRASHRAIsraekeBSTRIBNEPest . evaM kadakaraNijjo nikAlativihaNa caca sadhvattha // AsaM taNhaM saMga chiMda mamattiM ca muccha ca // 1181 // itthaM kRtakriyo muca viSayaM sArvakAlikam / / tRSNAmAzAM tridhA saMga mamatvaM tyaja sarvadA // 1215 vijayodayA-parya kavakaraNijjo evaM kRtakaraNIyaH / yatkartavyamArAdhanAM vAMchatA AhArazarIratyAgAdika / sa evNbhuutH| tikAle vi kAlatraye'pi / tividheNa trividhena | savvattha sarvatra sarpaviSayAM sukhasAdhanagocaraM / Asa aashaaN| tapahuM sUkAmAM / saMga pariprahabhUtAM / chiMda mamAsi mamedamiti saMkalpaM chiddhi / muccha mUcha- mohamiti yAvat // itthaM kRtArAdhanAsiddhagaMgabhUtasallekhanAhArazarIratyAgAdikartavyaH sannanAdivibhama saMskAravazAdiSayasurakhae prAdurbhavadAzAdipaMca nirmUlaveti zikSAsarvasvamAha - mUlArA-savvastha sarveSu manojJasparzanAdiviSayeSu / Asa AzA | ciramete IzA viSayA mamoditoditA bhUyAsurityAzaMsA / taNhaM tRSNAM / ime manAgapi matto mA vicchita iti tIvra prabaMdhapravRttyabhilASaM / saMgaM tanmayIbhAva / chiMda Thiddhi tvaM / mamatti mameme bhogyA ahameSAM bhoktati saMkalpa / mucchaM macchI mUhatA nizcatanasAM / anye punaritvamartha kathayati-sarvaca zarIrAdAvAzI / dRr3hatare zarIramadyApi me bhaviSyatItyAvibuddhiM / tathA tRSNAM saryopAyena rakSaNApezaM / tathA saMgamAsakti / tathA mamatAM mamedamiti pratibaMdha / tathA mU matraira tiSThAmIti AsaktivRddhi / bhoH jhapakarAja ! nivArayeti / / artha-ArAdhanA kI siddhIke aMgabhUta kartavya jisane kiye haiM arthAt zarIrasallekhanA jisane kI hai aise 1167 Page #1186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAmanA bhAvAsa he bhUpaka mane! - nInoM kAlameM manavacana kAyase sarva parigrahoMkI AzA aura tRSNAkA tyAga kara. saMga, mamatva aura mRcchakA tyAga kara. cirakAlataka mereko sukha denevAle viSaya uttarottara adhika pramANase mile aisI icchA rakhanA usako AzA kahate haiM. tRSNA-ye sukhadAyaka padArtha kamI bhI merese alaga na hoce aisI tIva abhilASAko tRSNA kahate haiM, saMga-parigrahoMmeM atizaya tanmaya honA. mamatva-ye padArtha mere bhogya haiM maiM ina kA moktA hUM aisA manameM | saMkalpa karanA. aura murchA arthAt mohayukta bananA. he kSapaka tUM AzA, tRSNA, saMga, mRcchI vagairaha azubha bhAyoMko chor3a de. pariprahasya tyAgajampasukhAtizayamiha janmani prApyaM nirdizatyuttaragAthA savaggaMthavimukko sIdIbhUdo pasaNNacitto ya // jaM pAvai pIyimuhaM Na cakkavaTTI vi taM lahai // 1182 // samasta graMthanimuttA prasanno nitaashyH|| yatprItisugcamApnoti tatkutazcakravartinaH / / 1220 // vijayodayA-satvagaMdhavimuko parityaktAzeSavAyAbhyaMtaragraMthaH / mIdIbhUdo zItInaH / pasanacitto ya prasannacittaH san / je pAyadi pIdinuhaM yatpAmoti bhItyAtmaka sukhaM / vAtraTTI vilayadi cakravartyapi na sameta // vAhyAbhyaMtaraparigrahatyAgasamudbhavaM sugvAtizayamiha janmani prApamupadizati-- bhalArA-sIdIbhUdo yaMthevitikartavyatApitApAsuTatvAsaMtApanivartanAna,tyaM prApaH / pIginuhaM AnaMdAmakaM sausyama // parigrahakA tyAga karanese jo sukhAtizaya isa janma meM prApta hotA hai usakA AgekI gAthAmeM ullekha karate hai artha-jisane pAyAbhyaMtara parigrahoMkA tyAga kiyA hai vaha zItIbhUta hotA hai arthAt parigraha rahanepara usakI rakSA karanakI ciMtA utpanna hotI hai. vyAkulatA baDhanepara mana saMtapta hotA hai. parigrahakA tyAga karane se saMtApakA nAza hotA hai. jisase munirAja zItAvasthAko nAma hota haiM. unakA antaHkaraNa prasanna hotA hai, ataH aisI avasthAmeM jo sukha unako prApta hotA hai vaisA cakravartIko bhI prApta nahIM hotA hai. HTTARAHARAMATTA Page #1187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH cakravAtasukhasya satyatAyAH kAraNamAca rAgavivAgasataNNAdigihi avatitti cakkavaTTisuhaM / / NisaMgaNivyuisuhassa kahaM aghaha aNaMtabhAgaM pi // 1183 / / gRdhyAkAMkSAkAraNaM sevana gacakrI saukhyaM rAgapAka vitRpti / / saukhyasyedaM nAstasaMgasya tulyaM svasthozvasthaiH saukhyamApnoti kutr||1221 duradAni pazyati sAmagi puzyati karmANi yuTyanti citrANi saMge / 'gRhIta yataH saMyatasyApi heyastataH sarvadAsI paTichena puMsA // 1222 / / / iti paMcama vratam // pijayodayA-rAgavicArAsataNDAragiddhi avatitti ckrvttisuii| rAgo vipAkaH phalamasyeti rAgaSipAkarUpa viSayasukhamAsaMdhyamAma raMjayati viSayeyiti rAgo vipAkaH phalaM sukhasyetyucyate / saha tRSNayA vartate iti satRSNa, bhatizayena gAyakAMkSAM janayati iti atigRddhi| na vidyate dRptirasminityaSitRpti yadevaMbhUtaM cakravartisukha / NissaMgaNibudisukhassa ni:saMgasya yabhitisukheM tasthAnAtabhAgamapi na prAmoti // phulavakisukhaM niHsaMgasukhAdayakRSyata ityAreko nirAkaroti / / mUlA--rAmayivAga viSayasukhamAsevyamAnaM viSaye puruSa raMjayatIti rAgo vipAkAphalamasyeti rAgavipArpha cakrisukhaM / sataNDA prAguktalakSaNatRSNAnubaMdhi / adigiddhI atizayena gRddhirAkAMkSA lopaTyamasminniti atigRddhi / aSinitti nAsti vizeSeNa punarAkAMkSA nivRttilakSaNena tRbhiH sauhitya, punarnAnubhavAmi kadAcidapItyarvavidhapariNatirUpaM yatra savitRpti / yata itthaMbhUtaM cakravartisukhamata etadvilakSaNa niHsaMgasya yateyennivRttau saMgatyAge nidvandvatAyAM mukhaM muktAtmanAmeva zarma tasya bhArgapi anaMtozamapi / kathamagvejja agrdhana prApnuyAtaditi saMbaMdhaH // AkiMcanyama // niSparigrahatAse honevAle sukhasa cakravartIkA sukha alpa hai. yaha batAte hai artha-viSayasukhakA upabhoga lene se vaha iMdiya-viSayoMmeM Asakti karatA hai. isa vAste cakravartikA sukha gagabhAva ko utpanna karane vAlA hai yaha tRSNAko ghaTAtA hai, isa sukhameM atizaya laMpaTatAprApti hotI hai. pAra bAra bhoganepara bhI vRti utpanna hotI hI nahIM. isalie parigrahakA tyAga karanepara rAgadveSarahita yatIzvarako jo sukha Page #1188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArApanA prApta hotA hai cakravartIkA sukha usake anaMta bhAgakI bhI paroparI nahIM kara sakatA hai. isa taraha pAMcoM mahA vratAkA varNana huA. mAyAma 1970 mahAyatasaMzA anvarthA ahiMsAdInAmiti darzayatipaMcamahauvayaM / / (sAti jaM mahatthaM AyaridAiM ca jaM mahallehiM // jaM ca mahallAiM sayaM mahavvadAI hace tAI // 1184 // ) sAdhayanti mahArtha yanmahadbhiH sevitAni yat // mahAnti yatsyayaM santo mahAvratAnyato viduH|| 1223 // vijayodavA-sAdheti jaM mahatthaM sAdhayati yasmAnmahAprayojana asaMyamanimittapratyanakarmakadaMSakanivAraNaM mahArayojanaM saMpAdapatIti mahAnatAni / AyaridAra ca ja mahalle yassAvAcaritAni mahatiH tasmAnmahAvatAni iti nitiH / jaMca yasmAnmahamloNi svayaM mahAti sato mahAvatAni sthUlasUkSmabhevasakalAdisAvirUpatayA yA mahAnti / . ecahiMsAdIni pratAni paMcApi prapaMcya sAMprataM tadrakSArAtribhojananivRtyAdilakSaNaM gathA pacottarazatena yAcibhyAsuH prathama teSAM mahAvatasaMjJAyA anyarthatA samarthayate-- mUlArA-sAdhemti saMpAdayanti / mahatdhaM asaMyamanimittapratyamakarmakadavakanidhAraNalakSaNaM mahAprayojanaM / mahadahiM tIrthakasadibhiH / mahalAgi sthUlasUkSma vikalpasakalahiMsAdiviratirUpatayA mahAMsi vipulAni / have bhavati / tAI AIsAdIni hisAdiviratirUpANi zuddhaciTThapANi no AgamabhAvatratApekSayA cAritramohasya kSayopazamAdupamAkSayAtrA pravRptA jIvasya hiMsAdipariNAmadhyAvRtaze yAvajIvana hinasmi, nAnRtaM vadAmi, nAdattamAdade, na maithunaM karomi, na parigraha gRlAmItyevabhUtAH pariNataya iti yAvat // . ahiMsAdika vratoM kI mahAnata saMjJA anvarthaka hai aisA AcArya kahate haiM ( artha-ahiMsAdikoM ko mahAvata saMjJA anvarthaka hai. asaMyama utpanna honevAle navIna kamasamUha kA 1 nivAraNa karanA yaha mahAkArya ina ahiMsAdikoM se hotA hai ataH inako mahAvata kahate hai. mahApuruSAne inakA Page #1189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhasa AcaraNa kiyA thA isa lie bhI inako mahAvrata kahate haiM. athavA ye svayaM mahAn haiM arthAt sthUla aura sUkSma dono prakArake paMca pAtakoMkA tyAga hI inakA svarUpa hai isalie bhI inako mahAvata kahate haiM. , bhAzvAsa tesi ceva vadANaM rakkhaTuM rAdibhoyaNaNiyattI appavayaNamAdAo bhAvaNAo ya savvAo || 1185 / / rakSaNAya malA teSAM nivRttI rAtribhuktitaH // rAddhAMtamAtaravASTau sarvAzcApi ca bhAvanAH / / 1224 // vijayodayA-tesiM ceva badANaM nepaamevaahiNsaadivtaanaaN| rakvatthaM rakSaNArtha / rAdibhoyaNaNiyattI rAtri bhojamAnivRttiH / rAvI yadi bhikSArtha paryaTati prasAsthAvagaMzca dvanyAdarAlokatvAt / na ca dAyakAgamanamArga, tasyAnA. vasthAnadeza, Atmano vA ucchiesya vA nipAtadeza, dIyamAnaM vAhAra yogya na veni nirUpayitumartha kathaM samarthaH ? divApi durihArAna jAnAti sa sUkSmAnayaM kathaM pariharet kacchakAdikaM dAthikAyA: bhAjanaM vA kartha zodhayati / padavibhAgikA vA papaNAsamityAlocanAM samyagaparIkSitaSiyoM kurvataH kathaM satyavatamayatiSThate / suptana svAmibhUtanAdasamapyAhAra gRGgato'dasAdAne mayAn / kacidbhAjane divaya sthApita, AtmavAsa muMjAnasyAparigrahanatalopa: syAt rAtribhojanAttu cyAvRttaH sakalAni pratAnyabatiSTrane saMpUrNAni / bhaTTappavayaNamAdAbho aTI pravacanamAtRkAzca saitaparipAlanA evaM paMca samitayaH timro guptayazva pravacanamAsUkAH / ratnatraya pravacanaM tasya mAtara ivemAH / ka upamArthaH? yathA mAtA putrANAM apAyaparipAlanodyatA, pa, pisamitayo'pi pratAni pAlayanti / bhAvaNAo ya savvAo bhAvanAzca sarvAH vIryAtarAyakSayopazamacArizamohopazamakSayopazamakSiNAtmanA bhAcyate'satpravanyate iti bhAvanAH / atha kimidaM prataM nAma? yAvajjIvana hinasi, nAnRtaM vadAmi, nAdasamAnade, na mithunakarma karomi, na parigrahamAdade / ityecaMbhUta AnmapariNAma utpanaH kathaMcittathaiva bhavatiSThata uta vinazyati thA? / avasthAnamanubhavaviruddhaM / jIcAdiparizAne tasya dhazAne vA pravRcasya itthamupayomAmAyAla / atha yinazyati ? pariNAmAntarotpasau alati kA rakSA ? sato dhapAyaparihAro rakSA tataH kimucyate batAnAM rakSAyai rAtribhojanaviratiriti / yadA nahinasmItyupayogo na sadA mAnRtaM ghavAmItyevamAdayaH saMti pariNAmAH / kiM punaH pariNAmAMtara vAcyam / atrocyate nAmAvidhikarapena caturvidhAni pratAni / tatra mAmavataM kasyacidratamiti kRtA saMzA / hiMsAdinivRtipariNAmayata AtmanaH zarIrasya baMdhaM pratyekatvAt nAkAraH sAmAyika pariNatasya sadbhAvasthApanAtaM / bhApatratatvaMgrAhamAnapariNatirAtmA bhAgamavyayataM / yatakSasya zarIraM trikAlagocaraM, zAyakazarIravataM / cAritramohasya kSayArakSayopazamAddhA yasminnAsmani bhaviSyati biratipariNAmAH sa bhAdhivataM / upazame kSayopazame zavasthitaH cAritramoho no Agamadravyanyatirikta Page #1190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa karma prataM / na binasmItyAdiko zAnopayogo bhaNyate AgamabhAvavatamiti / no AgamabhAcapataM nAma cAritramohopazamAt kSayopazamAt kSayAtA pravRtto hiMsAvipariNAmAbhAcaH ahiMsAvitrataM / prANinAM viyojane prANAnAM, asadabhidhAne, adattA hAme, mithunakarmavizeSa; mUkIyA~ thA'pariNatiriti yAvat / tathA coktaM 'hisAsUsasteyAbrahmaparipravebhyo viratitamiti' hiMsAdhayaH kriyAvizeSA AtmamaH pariNAmAstebhyo Asmano vyAvRttihiMsAviSapariNatitamiti sUtrArthaH / hisAviSyAvRttatvaM nAma yarUpa jIvasya pratasaMzisaM tatparipAlyate rAtribhojananivRtyA pravacanamatakAbhizca / yasinvA'sati sahinazyati sati ghana yinazyati tattatyAlati yathA durgA rAjAnaM / sasyAM rAtribhojananivRttI pravacanamAtRkAsubhASanAsu vA satISu IisAviSyAvRsatyaM mayati / ma tAkhasatISu iti yuktamuktaM sUtrakAreNa / kaskastadrakSaNArthamupAya ityA-- mUlArA-raksaTTha apAyaparihAralakSaNaM rakSaNanimittaM / pavayaNamAdAo pravacanamAtaraH / pravacanasya ratnatrayasya mAtara iva putrANAM mAtara iva samyagdarzanAdInAM apAyanidhAraNaparAyaNAstisro gumayaH, paMcasamitayazca / athavA pracacanAtya munecAritramAtrasyotpAdanarakSaNavizodhanavidhAnAttAstathA vyapadizyate / tathA pAyocAma dharmAmRte-vRttaM / / ahiMsA paMcAtmanatamatha yAMga janayitu / suvRttaM bAtu tA vimalayitumaMbA: zrutavidAH / / vidumtimro gutIrapi ca maminI: paMca nadimAH / zrayanviSTAyApTau pravacanasAvitrIbrataparaH / / 1 // bhAvaNAo vIryAntarAya cAritramohanayopazamAdyapekSaNAtmanA bhAnyate'satpravartyanta iti bhAvanA asakRtpravRttayaH / abhyAsasaMskArA iti yAvat / sabbAo niHzalyatAbhAvanAsaMgrahArthamidaM / yasminnazyati yadvinazyati sati ca tiSThati tattatparipAlayati / yathA durgA rAjAnaM / tiprati ca sati rAtribhojananivRtyAdipariNAmajAte jIvamya himAdilyAvRttaM nAma noAgamabhAvanatAparanAmadheya svarUpa na asatIti tatparipAlayanti rAtribhojananivRttyAdayaH zuddhacitpariNataya iti nirNayaH / nanu ca jIvAza hinasmi, ityAdi pariNAmo pratamityucyate / sa kimutpannaH samvinazyatyuta tathaivAbavattipThate / na lAvadatiSThate anubhavavirodhAjIvAditattvajJAne tacchUchAne bApravRttasyAtmanastathopayogapatIteH / atha vinazyati pariNAmAnnarotpattAyasAvitIdhyate tahi, tasyAsato mRtaputravatkA rkssaa| sato pAyaparihAro rakSA / tatastesi cevetyAdi sUtraM yuktiviyuktamiva pazyAmaH / anocyate-yAvajIvikahiMsAdiyayAvRttirUpapariNatasya avasthAturAtmanaH kathaMcicathaizavasthAnasya vivakSitatvAnoktadoSo'vakAzaM labhate iti // 1972 Page #1191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA 1173 artha-ina ahiMsAdi vratoMke rakSaNArtha rAtribhojana tyAgakA upadeza AcAryoMne kiyA hai. yadi rAtri meM frers lie muniparyaTana kareMge to basa aura sthAvara jIvoMkA vadha hogA. kyoMki ve rAtameM nahIM dIkhate haiM. AhAra dene bAlekA Agamana bhArga AhArake padArtha rakhane kA sthAna, svayaM jahAM AhAra ke lie khaDe hue haiM vaha pradeza jahAM ucchiSTa annatA hai vaha sthAna diyA jAne vAlA AhAra se yaha yogya hai athavA ayogya haiM ina kA nirIkSaNa rAtameM karanA zakya nahIM hai. dinameM bhI jIvoMkA parihAra karanA azakya hai. phira rAtrI meM unakA kaisA parihAra ho sakegA. patrI vagairaha anna parosane ke sAdhana aura anna rakhaneke pAtra rAtameM modhanA azakya hai. jisake viSayoMkA samyaka nirIkSaNa huA hI nahIM aisI padavibhAgikA AlocanA athavA eSaNA samiti AlocanA karanevAle munIke satyapratakA kaise rakSaNa hogA. dAnakA svAmI soyA hogA to usane nahI diyA huA AhAra grahaNa karane se acaurya vrata nahIM Tika sakatA hai. kisI pAtrameM dinameM sthApana kiyA huA AhAra vasa tikAmeM le jAkara bhojana karanese aparigrahavatakA rakSaNa kaise hogA rAtribhojanakA tyAga karanese sarva vrata pUrNa hote haiM. ina vratoMke rakSaNArtha hI ATha pravacana mAtAoMkA aura sarva bhAvanAoMkA rakSaNa karanA cAhiye. tIna gupti aura pAMca samitioMko pravacanamAtA kahate haiM. ratnatrayako pravacana kahate haiM. isa ratnatrayakI ye gupti aura samiti mAtA ke samAna hai. jaisI mAtrA putrakA apAya se rakSaNa karatI hai vaise gupti aura sumiti vratoM kA rakSaNa karatI haiM. sarva bhAvanA bhI vratakA rakSaNa karatI hai. ryAntarAya karmakA kSayopazama, cAritramohakA upazama athavA kSayopazama inase yukta aise AtmA ke dvArA jo bArabAra pAlI jAtI hai unako bhAvanA kahate haiM. * kisako kahate haiM ? uttara - AmaraNa maiM hiMsA nahIM karUMgA, jhUTha bhASaNa nahIM karUMgA, dusarene nahIM dI huI vastu maiM grahaNa nahIM karUMgA, maithuna sevana nahIM karUMgA aura parigrahakA svIkAra nahIM karUMgA isa prakArakA jo AtmAmeM pariNAma utpanna hotA hai. usako prata kahate haiM. zaMkA- yaha AtmAkA pariNAma kathaMcit vaisA hI rahatA hai AtmAmeM sthira rahatA hai aisA kahoge to yaha kahanA anubhavaviruddha hai. svarUpa jAnanemeM udyukta hotA hai athavA zraddhAna karanemeM apane cittako athavA naSTa hotA hai ? yadi yaha pariNAma kyoM ki jaba AtmA jIvAdi padArthoMkA lagAtA hai taba uparyukta pariNAma AtmAmeM AzvAsa 6 1173 Page #1192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1174 nahIM rahatA hai- yadi yaha vratarUpa pariNAma dUsare pariNAma utpanna honepara naSTa hotA hai aisA kahoge to vaha asadrUpa ThaharA asara kara sakate haiM koI padArthaM sa honepara hI usameM apAya aura parihAra ho sakate haiM. ataH vratoMke rakSaNArtha rAtribhojana tyAgakA varNana karanA vyartha hai. jaba mai prANIkA bAta nahIM karUMgA aisA pariNAma AtmAmeM utpanna hotA hai taba maiM asatya nahIM bolUMgA vagairaha pariNAma utpanna nahIM ho sakate haiM, taba anya pariNAmoMke viSayoMmeM kyA kahanA cAhie. uparyukta zaMkAkA uttara AcArya isa prakAra dete haiM nAmAdika vikalpoMse vratake cAra prakAra hote haiM. kisIkA vrata aisA nAma rakhanA yaha nAmavata kahalAtA hai. sthApanA vrata - hiMsA, asatya, corI ityAdi pApoMse nivRttirUpa pariNAma jisameM utpanna hue haiM aisA AtmA aura zarIra dono bhI baMdhakI apekSAse ekarUpa hue haiM. ataH sAmAyikameM pariNata hue jIvake AkAra meM Waist sthApanA karake usako sthApanA vrata kaha sakate haiM. Agama dravyavata -- bhaviSyakAla meM AtmAmeM vratake svarUpako grahaNa karanevAlA arthAt jAnanevAlA jJAnapariNAma vratake svarUpa jAnanemeM anupayukta haiM. aise jJAnapariNata AtmAko Agama dravyavata kahate haiM. jJAyakazarIravrata - vratajJa AtmAkA trikAlagocara jo zarIra usako jJAyakazarIramata kahate haiM, cAritra moha karmake kSaya, avakSayopazama jisa AtmAmeM viraktirUpa pariNAma utpanna hogA vaha AtmA bhAvata kahalAtA hai. upazama meM athavA kSayopazamameM jo cAritra mohakarma rahA hai usako no Agama dravya vyatiriktakarma vrata kahate haiM. maiM hiMsA nahIM karUMgA: zUTa nahIM bolUMgA ityAdirUpa jo jJAnopayoga usako AgamabhAvanata kahate haiM. cAritra mohanIya karmakA upazama, kSaya athavA kSayopazama honepara jo hiMsAdi pariNAmoMkA abhAva hotA hai usako ahiMsAdi vrata kahate haiM. isako no AgamabhAvavata kahate haiM. prANioMke prANoMkA viyoga karanemeM pravRtti nahIM karanA yaha ahiMsAgrata hai. jhUTha bolanemeM, nahIM dI huI vastu grahaNa karane meM, maithuna meM, aura mamattvameM AtmAkI pariNati nahIM honA inako kramase satyavrata, acaurya vrata, bhAzvAsa: 6 1174 Page #1193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8 AzvAsaH mRtArAdhanA SsehareRATAsiaRaTAR brahmavRta aura parigrahatyAgavata kahate haiM. zrI umAsvAmI AcArya 'hiMsAntasteyAbrahmaparigrahebhyo vinita' aisA vratakA kathana karanevAlA mantra kahate haiM. ye hiMsAdika kriyAvizeSa AtmAka pariNAma hai unase parAyana honA athIta hiMsAdikaoNmeM pariNati na honA hI vrata hai galA upayukta mUtrakA abhiprAya hai. hiMsAdikoMse parAvRtta honA isa prakArakA jo AtmAkA pariNAma hai usakA rAtribhojana tyAga dvArA, pravacana mAtAke dvArA rakSaNa hotA hai arthAt rAtribhojara tyAga aura samiti gupti ye ahiMsAdi vratAkA rakSaNa karate haiM. pravacana mAnA aura rAtribhojana tyAgake abhAvameM vrata naSTa hote haiM aura inaka sadbhAvameM bratAkA rakSaNa hotA hai. jisake abhAva meM jisakA nAza hotA hai aura jisake saGkAyameM jo naSTa nahIM hotA hai to samajhanA cAhie ki vaha usakA rakSaNa karatA hai, jaise dugake abhAvameM rAjAkA nAza hotA hai aura usake sadbhAvameM rakSaNa hotA hai. vaise rAtribhojana tyAga, pravacanamAtA va bhAvanA inake sadbhAvameM hiMsAdikoMse AtmA parAvRtta hotA hai. aura inake abhAvameM parAvRtta nahIM hotA hai isalie inako AcAyene khatarakSaNArtha mAnA hai vaha yogya hI hai. tesiM paMcaNhaM pi ya ahayANamAvajjaNaM va saMkA vA // AdavivantI ya have rAdImacappasaMgammi // 1186 // . hiMsAdInAM muneH prAptiH paMcAnAM saha zaMkayA // vipattirjAyate svastha rAtribhuktastathA sphuTam / / 1225 / / vijayodayA-tasi paMcaNhaM pi ya ahayANamAvajaNaM teSAM paMcAnAM hiMsAdInAM prAptiH / saMkA pA zaMkA yA mama hiMsAdayaH saMvRttA na veti / haye bhavet / rAdImattaSyasaMgammi rAnAvAhArAprasaMge sati na kevalaM hiMsAdiSu pariNatiH / pivattIya havijA Atmanazca yateH svamyApi vipadbhaghan / sthaannusrpkNttkaadibhiH|| rAtribhojane munedardoSAnAha mUlArA-aNDyANaM hiMsAdInAM / AvajaNa prAptiH / saMkA mama hisAdayaH kiM saMvRttA na veti zaMkA / AdadhivattI Atmavipat / rAtrI bhikSArtha paryaTato yateH sarvakaTakAdibhirupasargazca bhaveta / pasaMgammi pravRttau sasyAma | ukta ca--- prAptiH zaMkA ca paMcAnAM hiMsAdInAM yaterbhavet / / rAtribhojanasadbhAce svavipattizca jAyate // Page #1194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa anye tu aNahayANaM pratAnAM / AvajaNaM sarvathAvinAza iti vyAkhyoti / tathA coktam-- sezaM paMcAnAmapi mahApratAnAM vinAzane zaMkA / / Atmavipattizca bhavedvibhArIbhaktasaMgena / / rAtribhojamapravRttau hiMsAdayaH kathamiti cedudhyate / rAtrau bhikSArtha paryaTanbhANinanasAnasthAvarAMzca hinasti / teSAM tamasyadRzyatvAt / / na ca dAyakAgamanamArga, tasya svasya ca avasthAnadeza, bhojanabhAjanAvisthApanasthAnaM, ucchidrasya vA nipAtadeza, dIyamAnaM cAhAra, yogyamayogyaM ceti nirUpayituM pArayati dhyAMtapratibadaSTitvAna // pradIpe'pi prabodhita 'tisadhamatrasAnAM nirUpaNA na syAt / pataMgAdighAtaprasaMgazca syAditi rAtrI bhaMjAnaH kathamahiMsanatamanupAlayet / saza rAtrI / bhuktvA padavibhAgikAmeSaNAsamityAlocanA samyagaparIkSitaviSayAM kurvataH / kathamiva satyapratamayativet / tathA sutasya svAmibhUtasyAhAramanyena dattaM rAtrau tayuddhayA gRhRto'dattAdAnamapi kathaM na syAt / tathA vidviSTagotriyo vairiNo za niHzaMkitA rAtrau mArgAdau pradhacaye nAzayanti / kAmAMbA: svairiNyo vA haThAdabhisArayantyaH / tathA divAnItaM nijayasatI svapAtre sthApitaM AhAra rAtrI muMjAnaH sapathaH kimiti na syAt / tato mahApratasaMpUrNatAmicharAtribhojanaviramaNa SaSTamaNuvratamanutiSThaveSa / aNupratatyaM cAsya divA bhojanasyApi karaNAtU / yadAhu:--rahe aNuvvade rAibhoyagAdo deramaNamini / tathA cAbocAma dharmAmUte // paMcatAni mahAphalAni mahatA mAnyAni vidhvagvirasthAtmAnIti mahAti naktamazanojjhANuvratAmANi ye // prANitrANamukhapravRttyuparamAnukAntipUrNIbhavatsAmyAH zuddhadRzo tAni sakalIkurvanti nivAnti te // svAminirdezadvArega guptIH samisIca lakSayati-- aNhayadAroparamaNadarassa guttIo honti tiNNeva / / ceTThidukAmassa puNo samidIo paMca diTThAo // 1186 // mUlArA-aNhayadAroparamaNadarassa AmacadvAra nirodhaasruusy| ceTiMdukAmamma gamanavacanAdikaM kartuM pravRttamya / saktaM ca-- sarvati guptayastikho yoganimahalakSaNAH // Page #1195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA REET AzvAsa samyakapravRttayaH paMca satA samitayo matAH / etAM zrI vijayo necchati // artha-rAtri meM AhAraprasaMga honepara hiMsAdika pAMca pApoMkI utpatti hotI hai. athavA zaMkA utpanna hotI hai. arthAt rAtribhojana karanese hiMsAdika pApa utpanna hote haiM yA nahIM aisA saMzaya utpanna hotA hai. rAtribhojana karanese hiMsAdika pApa hI utpanna hote hai aisA nahIM kiMtu isase yatAkA nAza bhI hotA hai. ruMTha, sarpa, kaMTaka ityAdikase yatikA pAta bhI hogA. yati yadi rAtrimeM AhAra karane ke lie zrAvakake ghara jAyeMge to sAdikoMse unake prANa naSTa honekI saMbhAvanA hai. prabacanamAtRkAvyAkhyAnAyottaraprayaMdhastatra manogumti ghAggupti dhyAnayAtumAyAtosaragAthA jA rAgAdinidhatAmaNassa jANAhi te maNogati // aliyAdiNiyattI vA moNaM vA hoi baciguttI // 1187 // manasoboSavizleSo manogusiritIpyate // . vAggusizcApyalIkArnivRttirmAnameva ca / / 1226 // vijayodayA-jA rAgAdiNiyattI maNassa jANAtiM maNoguntiyA rAmASAbhyAM nivRttirmanasastA jAnI hi manogupti / atredaM parIkSyate / manaso guptiriti yaducyate kiM pravRttasya mamaso gutirathApravRttasya ? pravRsaM ne zubhaM maga sasya kA rakSA / apravRsa tathApi asatA kA rakSA? sato'pyapAyaparihAropayuktatetyukhyate kiM ca manaHzadena kimucyate dravyamana uta bhaassmnH| dravyavargaNAmanazcet tasya ko'pAyo nAma yasya parihAro rakSA syAt ? kiM ca dradhyAMtareNa tena rakSinenAsya jIvasya phalaM ya AtmanaH pariNAmo'zubhamASahati / tato'yuktA rakSAtmanaH / atha no iMdriyamatijhAnAvaraNakSayopazamasaMjAtaM jhAmaM mama iti gRhyate tasya apAyaH kaH? yadi vinAzaHsana parihartuM zakyate yato'nubhavasijho vinAzaH / anyathA ekassiva zAne pravRttirAtmanaH syAt / jJAnAnIda vIcaya iyAnAratamuedhate na bAsti tadavinAzopAyaH / api ca iMdriyamatirapi rAgAdivyAvRttirica kimucyate rAgAdipiyasI maNassa iti // atra pratividhIyate no iMdriyamatiriha manaHzaddhanocyate / sA rAgAdipariNAmaiH saha pakakAlaM Atmani pravartate / na hi viSayAvagrahAdikAnamaMtareNAsti rAgadveSayoH pravRttiH, anubhavasiyAsti nAparA yuktiH anugamyate / vastutatvAnuyAyinA mAnasena mAnena samaM rAmaddhepo na patete ityaitadapyAtmasAkSikameya / tena manasastattvAvagrAhiyo rAgAdibhirasaha 177 Page #1196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAmA HARSHAB cAritA yA sA manoguThiH / manograhaNaM jJAnopalakSaNaM tena so yodho nirasArAgadveSakalako manoguptiranyathA iMdriyamata te, avadhI, manaHparyaye bA pariNamamAnasya na manoguptiH syAt / iyate ca / athavA manAzavena manute ya AtmA sa 5va bhaNyate tasya rAgAdibhyo yA nivRtiH rAgadveSarUpeNa yA apariNatiH sA manoguptirityucyate / athecaM vRSe samyamyoganigraho guptiH praphalTamanapekSya yogasya dhArya pariNAmasya niprado rAgAdikAryakaraNanirodho manoptiH / aligAdiNiyattI yA morNa vA hora vaci gatI viparItArthapratipattihatatvAtparatAkhotpattinimittatvAcAdharmAdyA vyAvRttiH saayaamaaptiH| nanu ca yAcA pulavAm viparItArthapratipattihetutvAdibhyo vyAvRttideturSAco dhamoM na cAraga saMparaNe heturamAtmapariNAmasvAt / zadvAdivat / evaM tarhi vyalIkAtparupAdAtmaprazaMsAparAt paraniMdA vRttAtyaropadrapranimittAca ghacaso vyAvRttirAtmanastadhAbhUtasya vacaso'pravartikA bAggutiH / yAM vAcaM pravartayan azubhaM karma svIkarotyAtmA tasyA pAca iha pravarNa vAggu ptistena yAgvizeSasthAnutpAdakatA vAcaH parihArI bAguptiH / maunaM pA sakalAyA pAco yA parihatiH sA vAgguptiH / ayogyavacane'pravRttiH prekSApUrvakAritayA yogyaM tu vakti vA nacA | bhASAsamitistu yogyavacasA karItA tato mahAnbhedo guptisamityoH / maunaM vAgguptiratra sphuTatarocanobhedaH / yogyamaya ecasaH pravartakatA / vAcaH ksyaacittvnutpaadkteti|| manogupti vAmguptiM ca lakSayati malArA-maNarasa no iMdriyajJAnalakSaNasya manasastattvAvamAhiNo / jA rAgAdiNiyatI rAgadveSAdibhirAtmapariNAmairasahaparitA sA manoguniH / manami hi pakSurAdikaraNa rUpAdiviSayAnbhogyAbhogyarUpatayA gRhati satyAtmano rAgadveSI pravartese / upekSaNIyarUpatyA tu testAnsvIkurvANe navapravRttireva tathA pratIteH // tadaryAninihanmuhati deSTi rayate // tato addho bhramatyevaM mohavyUhagataH pumAn / / avidyAbhyAsasaMskArairavaze kSipyate manaH / / tadeva jJAna saMskAraH svatastatve'vatiSThate / / ityAcAgamasadbhAvAca / manonahAM jJAnopalakSagaM / dena sA bocii| nirantarAgAdikalaMko manoguptaH syAdanyathA iMdriyamatI, pune'vadhau manaH parvaya vA pariNamamAnasya na manogutiH syAt / athavA manute vicArayati heyamupAdeyaM ca tattaM yo'bimAtra bharaH zonocyate / tasya rAgAdirUpeNa apariNati manogumiriti prAtyam / evaM ca mani mantragyoganigraho gumiriyama na viruddhayeta / dRSTaphalaganazya hi yogasya vIryapariNAmasya nivaho rAgAdikAryakaraNanirodhoM jIvasya nAyataraM tavyatirekAt / latterER Page #1197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdhAmaH mRlAmadhanA 1979 pumAlavivAiyodayeNa maNaSayaNa kAyajussassa // jIvassa jAhu sattI kammAgamakAraNa jogo / / iti vacanAca yogazabdenAtra vIryamuphayate / aligAdiNiyati viparItArthapratipattihetutvAtparaduHkhotpattinimittavAcAdharmAcA kApI vyAyatiH sA pannA tathAvidhavAbhattinimittavIryarUpeNApariNatirAtmana ityarthaH / moNaM sakalavAkpravRsinimittavIryanirodho jIvasya / ayogyavano na vadatyeva, prekSApUrvakAritayA yogya tu vakti na veti prathamA vAmguptiSAsamitistu yogyavacasaH katRtanyanayo vizeSaH sakyaH / maunapakSe tu zaMkAnavakAza eva / / pravacanamAtAoMkA vyAkhyAna AcArya savistara karate haiM. prathamataH manogupti aura vAmguptikA lakSaNa artha-rAgadveSase mana parAvRtta honA yaha manoguptikA lakSaNa hai, asatya bhApaNAdikase nivRtta honA athavA mauna dhAraNA karanA yaha vacanaguptikA lakSaNa hai. zaMkA--pravRtta huye manakI gupti hotI hai athavA rAgadveSa meM apravRtta manakI gupti hotI hai ? yadi mana zubha kArya meM pravRtta huA hai no usakA rakSaNa karanekI kyA AvazyakatA hai. aura yadi kisI kAryameM vaha pravRtta hI nahIM haiM aura yaha yadi asadpa hai to usake rakSaNakI jarUrata hI kyA hai / jo cIja svayaM madrapa hogI to usameM apAya hone kI saMbhAvanA rahatI hai ataH usako apAyase bacAnA yogya hogA. asanakA na nAza hotA hai aura na rakSaNa hotA hai. . aura bhI hama Apako pUchate haiM ki, mana zabdakA Apa kyA artha karate hai. mana zabdakA dravyamana aisA artha hotA hai yA bhAvamana aisA artha Apa mAnate haiM? dravya vargaNAse banA huA jo usako hI hama mana kahate haiM aisA yadi kahoge to usakA apAya syA cIja hai jisase tuma usako pacanA cAhate haiM athavA anya padArtha ke dvArA usakA rakSaNa karanese bhI konasI phalaniSpatti hogI? kyA AtmAke pariNAma azubha phala utpanna kareMge ' arthAta dranpAMtarake sahAyase AtmAmeM azubha pariNAma utpanna nahIM hote haiM. isavAste AtmAkA apAyase rakSaNa karanA vyartha hai. no iMdriyamatijJAnAvaraNa karmaphe kSayopazamase jo matijJAna utpanna hotA hai usako mana kahate haiM aisA yadi 172 Page #1198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA mAzcA: 1180 Apa kahate haiM to usa manakA apAya kyA cIja hai ? nAza honA hI apAya hai aisA kahoge to isa nAzakA parihAra karanA zakya hI nahIM hai, kyoMki pratyeka vastukA nAzaparyAya hotA hI hai. yadi manakA nAza nahIM hotA hai aisA mAnoge to AtmAkI eka hI jJAna meM hamezA pravRtti rahegI. paraMtu samudra meM jaise hamezA aneka lahareM utpanna hotI haiM vaise AtmAmeM hamezA aneka dhAna utpana hote haiM. unakA avinAza hone kA arthAta ve sthira rahanekA jamatameM koI upAya nahIM hai. iMdriyase utpanna honevAlA jJAna rAgAdikoMse yukta hI rahatA hai. ata eva rAgAdikoMse vyAyatta honA yaha manoguptikA lakSaNa hai aisA samajhanA ayogya hai. uparyuta zaMkAkA AcArya uttara dete haiM:-- no iMdriyamatiko hama mana kahate haiM arthAda no iMdriyAvaraNa karmakA kSayopazama honese jo jo jJAna manameM utpanna hote haiM usako hama mana kahate haiM. yaha no iMdriyamasi rAmAdi pariNAmoMke sAtha eka kAlameM AtmAmeM rahatI haiM. viSayoMmeM jaba avagraha, ihAdivAna hote haiM taba rAgoSakI bhI sAtha mayutti hotI hai. yaha sabako anubhavameM AtA hai. isakI siddhi karaneke liye anya yuktikI AvazyakatA nahIM hai. paraMtu jaba vastuke yathArtha svarUpakA mana vicAra karanA hai taba mAnasika jJAna ke sAtha rAgadveSa nahIM rahate haiM. yaha bhI anubhava siddha hai. jaba mana vastuke yathArtha svarUpako jAnate samaya rAgadveSase rahita hotA hai taba manogupti AtmA meM hai aisA samajhA jAtA hai. arthAt jo jo jJAna rAgadvepase rahita hogA vaha vaha manogupti hI hai. aisA samajhanA ayogya na hogA. manogupti isa zabdameM mana zabda upalakSaNAtmaka hai. arthAt rAgadveSarUpI kalaMkasa rahita sarva prakAraka jJAnAko manogupti kaha sakate haiM. anyathA iMdriyajJAna, zrutajJAna, avadhijJAna, aura manaHparyayajJAna meM pariNata aura rAga dveSarahita AtmAko manoguptikA abhAva hai aisA mAnanA paDegA. paraMtu uparyukta rAgadveparahita jJAnapariNata AtmAmeM bhI manogupti hai AgamameM aisA mAnA hai. athavA ' manute ya AtmA sa eva mano bhaNyate' arthAt jo AtmA vicAra karatA hai unako mana kahanA cAhiye. aisA AtmA jaba rAgadveSa pariNAmase pariNata hotA nahIM taba usako manogupti kahanemeM harja nahIM hai, athavA - samyagyoganigraho muptiH ' yaha guptikA lakSaNa hai. dRSTa phala-kIrti, Adara ityAdika dRSTaphalakI apekSAke binA vIryapariNAmarUpa jo yoga usakA nirodha karanA arthAt rAmAdi kAryoko yoga kAraNa hai. usakA nirodha karanese manomupti hotI hai. tAtparya yaha hai ki manoyogase jIvameM rAgadeSAdika pariNAma utpanna hote haiM. EMEEN Page #1199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1181 kIrti, lokAdara, svargadisukha vagairahakI icchA dhAraNa na karate hue manoyogako kevala AtmakalyANakI bhAvanAse rokanA arthAt rAgadveSAdi kAryoMkI manoyoga se utpatti na hone denA isako bhI manogupti kahate haiM. vAmguptIkA svarUpa - 'aliyAdivacoguttI moNaM vA hoi vaciguttI ' jo viparIta arthakA jJAna karameM hetu hogA, jo dUsaroMko duHkha utpanna karanemeM nimitta hogA. jisase adharma vRddhi hogI aise bhASaNase parAvRta honA yaha vacanagupti hai. zaMkA- vacana pugalamaya haiM aura ve viparItArthakA jJAna karAne meM hetu hai. kisI padArthase AtmAko haTA ... meM vacana samartha haiM. paraMtu karmakA saMvara karanemeM zabda arthAt vacana samartha nahIM hai. kyoM ki ve AtmAkA pariNAma arthAt dharma nahI hai. zabdAdika Atmaghama nahI haiM. myUlIka -asatya, kaThora, AtmaprazaMsAyukta paraniMdA karanevAlA, jisase paraprANioko upadrava hota hai aise bhASaNa se AtmA parAvRtta honA yaha vAggupti hai arthAt vAggupti uparyukta bhASaNoM meM AtmAko pravRtta nahIM karatI hai. jisa bhASaNa meM pravRdhi karanevAlA AtmA azubha karmako svIkAra karatA hai aise bhASaNa se parAvRta honA vAgupti hai. arthAt viziSTa dhazvanakA AtmA tyAga karatA hai usIko dAggupti kahanA cAhiye. athavA saMpUrNa prakArake vacanoM kA tyAga karanA arthAt mauna dhAraNa karanA isako bhI jAggupti kahate haiM. jo AtmA ayogya vacana meM pravRtti nahIM karatA hai paraMtu vicArapUrvaka yogya bhASaNa bolatA hai athavA nahIM bhI yaha usakI vAggupti hai paraMtu yogya bhASaNa bolanA yaha bhASA samiti hai isa prakAra gupti aura samiti meM aMtara hai. mauna dhAraNa karanA yaha vAragupti hai. yogya bhASaNa meM pravRtti karanA samiti hai aura guptimeM kisI bhASAko arthAt vacanako utpanna na karanA yaha gupti hai aisA ina donoM meM spaSTa bheda hai. kAya kariyANiyacI kAussaggo sarIrage guptI // hiMsAdiNiyattI vA sarIragutI havadi diThThA // kAya kriyAnivRttirvA dehanirmamatApi vA // hiMsAdibhyo nivRttirvA vapuSo guptiriSyate // 1228 // 1188 // azvAsa 1985 Page #1200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Depar DarAvanA AzvAsaH vijayodayA-kAyakiriyANiyattI kAyasthIvArikAveH zarIrasya yA kriyA sasyA nivRttiH sarIraMge guttI zarIraviSayA guptiH kAyaguptiriti yAvat / AsanasthAnazayanAdInAM miyAzcAt sA cAtmanaH pravartakatvAt kathamAtmanA kAryA kriyAnyo vyAvRttiH / atha mataM, kAyasya paryAvaH kriyA, kAyAccArthAtaramAtmA tato drabyAntaraparyAyAt dravyAMtara tatpariNAmazU tathA'paritaM vyAvRttaM bhavatIti phAyakriyAnivRttigatmano bhaNyate / sarveSAmevAtmanAbhitthaM kAyaguptiH syAt na ceti / atropyoM-kAyasya saMdhinI kriyA kAyazaydenogyate / tasyAH kAraNabhUtAtmanaH kriyA pAkriyA tasyA lisiH 1 kAussago kAyotsargaH zarIrasthAzucitAmasAratAmAiimattatA cAvatya tadgatamamatAparihAraH kAya guptiH / anyathA zarIramAyuH zakhalAyabaddha tyaktuM na zakyate ityasaMbhavaH kAyotsargaspa / dhAtUnAma nekArthatvAt guptirnivRttivacanaM iheti sUtrakArAbhiSAko'nyathA 'kAyakiriyANivattI sarIrage guttI' rati kathaM bayAt / kAyotsargagrahaNe nivalatA bhaNyate / yaba kAyaphiripANipattI iti na vaktavyaM, kAyotsargaH kAyaguptirityetadeva vAcyaM iti cet na kAyaviSaya mamedabhAvarahimatvamapekSya kAyotsargasya pravRtteH / dhAvanagamanalaMbanAvikriyAsu prasasyApi kAyaguptiH sthAna veSyate / atha kAyakriyAnivRsirityetAvaducyate mUrkhAparigatasyApi aparispaMdatA vidyate iti kAyaguptiH syAt / tata ubhayopAdAnaM vyabhicAranivRsaye / pharmAvAnanimitasakalakAyakriyAnivRttiH kAyagocaramamatAtyAgaparA cA kAyaguptiriti sUdhArthaH / hiMsAviNiyasI cA sarIragutI havavi viThThA hiMsAvinivRsI zarIrAptiriti raSTA jinAgame, mANiprANaviyojana, dhAnattAvAna, mithunakarma zarIreNa, parigrahAvAnamityAdikA yA viziza kiyA seTha kAyazAdenogyate / kAyikopakategupitAvaritaH kAyaguptiriti vyAgayAtaM sUriNA // ___ kAyagumi dvidhA lakSayati mulArA-mAyakiriyANiyattI kAyasya aurikAdizarIrasya saMbaMdhinI kriyA pariNAmaH / upakaraNaprahaNanikSepaNa gamanAdikarmalakSaNA kAyakriyA / atra punaH satkAraNabhUtA jIvasya kiyA tacchAmdena gRhAte kAye kAraNopacArAta / tena kAyakiyAyAM kAraNabhUtAyAH kiyAyAH sakAzAdAtmano nivRttiAvRttiH kAyakriyAnivRttirAtmanaH kAyaparisaMdani mattasvaparirapaMdApravartakanetyarthaH / / kAustaggo zArIrasyAzucitAmasAratAmapagnimittatAM ca bhAvayatastadtamamatvaparihAraH / karmAdAnanimittasakalakAyakriyAnivRttiH / kAyagocaramamatAtyAgapurogA kAyaguprirityubhayaM tannanaNaM / yadi hi kAyakriyAnivRttirityebocyate tadA murchAvasthAyAM kAyaparispaMdAbhAvAtkAyaguniraniSTAnupajyeza / azva kAyotsarga: kAyaguptirityevocyeta tadApi kAyaviSayamamedabhAvarahitasya gamanAdi kiyApravRttasyApi kAyaguptiraniSTA prasadhyata iti vyabhicAranivRttyarthamubhayopAdAna // sarIrage 1982 Page #1201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsa malamApanA zarIraviSayA / hiMsAdiNiyattI prANizANaThayaparopaNAdattagrahaNagithunakarmavizeSakaraNopakaraNAdiparimahamahaNAdikAyakriyA / vyAvRttiH / / sarIragutti zarIramA sakiyA nana zarIrAccharIrakriyAyAgulinivRttiH zarIrAviriti sthinam // artha-audArikAdi zarIra kI jo kriyA hotI rahatI hai usase nivRtta honA gRha kAyaguptikA lakSaNa hai. athavA hiMsA, corI bageraha pApakriyAse parAsa honA isako bhI kAyagudhi kahate haiM. zaMkA--baiThanA, khaDe rahanA, zayana karanA vagAhako kriyA kahate haiM. ye kriyA AtmAke dvArA hotI haiM ataH AtmA ina kriyAoMkA pravartaka honese vaha ina kriyAoMse kaise parAvRtta ho sakatA hai ? aba isake Upara yadi Apa aisA kaddAge AsanAdika kriyA zarIrakI paryAya hai. AtmA to zarIrase anya bhinna vastu hai. arthAt zarIrakI kriyAse AtmAmeM kucha pariNati hotI nahIM isabAste zarIrakI kriyAkA AtmAmeM tyAga honasa AtmA zarIkriyAne parAvRtta hai hI ataH kAyakriyAse AtmA nivRtta hone se AtmAkI kAyarApti hai emA kaha sakate haiM. paraMtu yaha ! ApakA kahanA anucita hai. parA kAyamunikA sApa mAkore paNa bhArapAyA kAyApti mAnanA paDegI. uttara-zarIrasaMghadhinI jo kriyA hotI hai usako ' kAya' kahanA cAhiye. isa kriyAko kAraNamRta jo AtmAkI kriyA hotI hai usakA kAyakriyA kahanA cAhiya. emI kriyAsa nidAtta hAnA yaha kAyagupti hai. kAyotsargako bhI kAyagupti kahate hai zarIra apavitra hai, asAra hai. ApattikA kAraNa hai aisA vicAra kara usa mamatAkA tyAga karanA bhI kAyagupti hai arthAt zarIraparase mamatvabhAvako haTAnA bhI kAyagupti hai. zarIrakA tyAga karanA isako kAyagupti nahIM kahanA cAhiye. kyoM ki zarIra AyukI zRMkhalAse jakaDA hai usakA tyAga karanA zakya nahIM hai. ataH isakI apekSAse kAyagupti mAneMge to kAyotsargakA abhAvahI hogA. dhAtUke aneka artha hote haiM isaliye yahAM gupti zabdakA nivRtti esA artha lenA cAhiye aisA sUtrakArakA abhiprAya hai. anyathA 'kAyakiriyANiSacI sarIraMge gutI' esA vacana sUtrakAra kabhI na kahate. ___ kAyotsarga grahaNa meM jo zarIra kI nizcalatA hotI hai usako kAyagupti kahate haiM esA yadi kahoge to 'kAyakiriyANivattI zarIraMge gutI ' aisA kahanA vyartha hai. 'kAyotsargaH kAyagutiH' itanAhI guptIkA lakSaNa kahanA yogya thA aisI zaMkA karanA bhI yogya nahIM hai. kyoMki zarIra viSayaka mamatva rahitapanAko apekSAse kAyosargakI pravRtti hotI hai. yadi itanAhI artha kAyaguptikA mAnA jAyagA to bhAganA, ekasthAnase anya sthAnake 38 * 118 Page #1202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAgadhA 1184 prati jAnA. kUdanA vagairaha kriyAoM meM pravRta hue prANiko bhI kAya gupti hai aisA mAnanA paDegA parantu aisA mAnA nahIM jAtA haiM. yadi ' kAmakriyAnivRtiH ' arthAt zarIrakI kriyAkA tyAga karanA kAyagupti haiM itanAhI lakSaNa mAnoge to mUrhita hokara jo manuSya par3A hai usako bhI kAya mukti hai aisA mAnanA paDegA. isa vAste vyabhicAra nivRti ke lie kAyotsarga ko kAyagupti mAnanA cAhie aura zarIra kI kriyAnivRttI ko bhI kAyagupti kahanA cAhie. isa vivecanA abhiprAya isa prakAra samajhanA cAhie - karmagrahaNa jinase hotA hai aisI saMpUrNa zarIra kriyAoMkA tyAga karanA isako kAyagupti kahate haiM tathA zarIraviSayaka mamatAkA tyAga karanA isako bhI kAyagupti kahate haiM. aisA isa gAthAsUtrakA abhiprAya haiM. hisAvikakA tyAga karanA bhI kAya gupti hai aisA jinAgamameM kahA hai prANioM ke prANoMkA vadha karanA, na dI huI cIja lenA arthAt corI karanA, maithuna kriyA karanA, zarIrase parigrahoMkA grahaNa karanA, ityAdika jo viziSTa kriyAyeM unakA yahAM kAya zuddhase saMgraha karanA cAhiye. kAyika kriyAoMse AtmAkA saMrakSaNa karanA kAyagupti hai aisA AcAryamahArAjane vyAkhyAna kiyA hai. chettassa vadI yararasa khAiyA ahava hoi pAyAro // taha pAvarasa girohoM tAo guttIo sAhussa || 1989 // purasya khAtikA kSetrasya ca yathA vRtiH // tathA pApasya saMrodhe sAdhUnAM guptayo mattAH // 1229 // vijayodayA--chetassa ghar3I kSetrasa vRtiH / nagarasya khAtikA athavA prAkAro bhavati nagarasya tathA pAcassa nirodho pApasya nirodho'pAyaH / tAno sutIo tA guptayaH sAdhoH // guptInAM pApanirodhopAyatAM draDhayati mULArA --- pAvassa girodho yathA kSetrAdermRgacorAdyapAyahetunirodhe nRtyAdaya upAyAstathA pApanivAraNe mune vaya ityarthaH / AzvAsaH 6 1184 Page #1203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1985 artha - revatakA saMrakSaNa usake AsamaMtAt jo bAda lagAI jAtI hai vaha karatI hai. nagarakA saMrakSaNa khAI va. taTa karate haiM tathA ye tIna guptiyAM sAdhukA pApase rakSaNa karatI hai. pApakA nirodha karanemeM arthAt saMbara karane meM ye upAya haiM. tahmA tiviNa tumaM maNavacikAyappaogajogammi || hohi susamAhidamaMdI niraMtaraM jyANasajjhAe | 1190 // tasmAnmanotracaH kAyaprayogeSu samAhitaH // bhaya tvaM sarvadA jAtasvAdhyAyadhyAna saMgatiH / / 1230 // vijayodayAta vividheNa maNavanikAyapabhogajogammi manovAkkAyavipathaprakRSTe yoge| tuma vaM / susamA dvidamI hohiM sudusamAhitamabhitra / kathaM ? niraMtaraM jjhANasajjhAra niraMtarapravRtta dhyAnasvAdhyAyaH dhyAnasvAdhyAyAyaMtareNa yo nAriti svaH // evaM tisro'pi guptaH prarUya tatra aparka susamAhitaM kartuM kSemamupAyamAha--- gulArA---tamdA yasmAdguptayaH pApanirodhopAyAstasmAtrividhe'pi manovAkkAyaviSaye prakRSTe yoge vyApAre susamAhitamatirbhaya tvaM / kathaMbhUtaH sana ? niraMtara jjhANasAra saMtataM dhyAne svAdhyAye yA pravartamAnaH san / dhyAnasvAdhyAyAbhyAM vinA guptayo nAvatiSThante iti bhAvaH / uktaM ca tasmAnmano vacaH kAyaprayoge susamAhitaH / bhava tvaM sarvadA jAtatvAdhyAyabhyAnasaMgatiH // artha- ye tIno guptiyAM pApakA saMcara karanemeM kAraNa haiM isaliye mana, vacana aura zarIrakI pravRttioM meM he kSapaka ! tumako hamezA sAvadhAna rahanA cAhiye. aura hamezA nyAna aura svAdhyAya meM tatpara rahanA cAhiye. dhyAna aura svAdhyAyameM tatpara rahanese guptioM kA saMrakSaNa hotA hai jo dhyAna aura svAdhyAyameM apaneko tatpara nahIM karatA hai usa kSapakakI guptiyA~ sthira nahIM raha sakegI AzvAsa 6 1185 Page #1204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAcanA 1186 samitivyAkhyAnAyo tara prabaMdhastatreryAsamiti nirUpaNAyottarA gAthAmajadupaogAlabaNamuDIhaM iriyado muNiNo // suttANuvIci bhagidA iriyAsamidI patrayaNammi // 1191 // mahatopayogAnAmAlayasya ca zuddhibhiH // gacchataH sukhamArgeNa bhateryAsamitiryateH // 9231 / / vijayodayA - magmujjo duSaogANI mArgazuddhi, udyotayujirupayogazuddhizrAlaMbanazuddhiriti catannaH zuddhayastAbhiH karaNabhUtAbhiH pariyako chtH| suzilo suneH sutAzuvIci sUtrAnusAreNa bhaNidA kathitA / iriyAsamitI yaasmitiH| pacayaNammi pravacane / tatra mArgasya zuddhina apracurapipIlikAdivasatA, bIjAMkuraNaharita palAzakardamAdirahitatA // sphuTataratA vyApitA ca udyotazuddhiH / nizAkaranakSacAdInAmasphuTaH prakAzaH avyApI prakAzaH pAdodvAra nikSepadeza jIvapariharaNAvahitacetastA upayoga zuddhiH / gurutIrdhayativaMdanAdikama pUrvazAstrArtha grahaNaM, saMgatayogya kSetramArgaNaM, vaiyAvRtyakaraNaM, aniyatAvAsavAsthya saMpAdane zramaparAjayaM nAnAdezabhApAzikSaNe vineyaJjanapratiyodhanaM ceti prayojanApekSayA AlaMbanazuddhiH / kiM tat sutrAnusArigamanaM asataM, nAnivilaMbita, puro yugamAtra darzanapravRtti, avicaraNanyAsaM bhavavismayAvaMtareNa salIlamanatyutkSepaM parihRtalaMghana dhAvanapravilaMbita bhujaM nirdhikAraM, acapalamasaMbhrAntamanUvatiryakpreSaNaM istamAjaparihRtataruNaTaNaparva, akRtapazupakSimRgodvejanaM viruddhayonisaMkramaNajAtabAdhAvyudAsAtha kRtAtpratilekhanaM, bhapratisAritapratimArgaya yi saMghaTTanaM / dudhenubalIvaI sArameyAdiparidvati caturaM parihasatuSamazrIbhasmA igomaya tRNanicayajalopalaphalakaM dUrIkRtacorIkalaha, anArUDhasaMkramaM nirUpayato yaterIyasamitiH // samitIkariyAdI Iyasamiti nirdizati--- mUlArA-manguoduprayogAlaMbaNasuddhIhiM mArgodyotopayogAlaMgazuddhibhizratasRbhiH karaNabhUtAbhiH / iriyado gacchataH / sunnANuvIci sUtrasyAnusAreNa / natra mArgasya zuddhiH pipIlikAritratAlpatvaM, bIjAMkuraNatipatra jalakamAdirahitatvaM sphuTata ratvaM vyApitvaM ca / uzetazuddhiH spaprasRtatvaM ravikara prakAzasya | upayoga zuddhi: - pAdoddhAra nikSepa dezavartiprANipariharaNa praNidhAnaparAyaNatvaM / AlaMyanazuddhirutIrthacetyayati vaMdanAdikamapUrvazAstrArthagrahaNaM, saMyamayogyakSetramArgaNA vaiyAvRtyakaraNaM, a niyatAAsasvAsthyasaMpAdanaM zramajayo, nAnAdeza bhASA zikSaNa, vineya janapratibodhana mevamAdimArgAvirodhiprayojanApekSA / sUtrAnuvIcigamanaM tu nAtidrutavilaMbitaM puro yugamAtradarzanapravRttikaM aMdUracaraNanyAsa, nirbhayavismayama salIlamanatyura, ava 1186 Page #1205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1187 parihRtaghanadhAvanAvikriyaM pravilaMbitabhujaM nirvikAramacapalaM, asaMbhrAntaM, anUvvatiryakprekSaNaM, hastamAtra parihRta taruNapallavaM akRta pazupakSimRgodvejanaM, biruddhayonisaMkramabhASi jIva bAdhAparihArAyAsakRtpratilekhanaM, varjitasammukhAgacchajjanasaMghahAM, duSTadhenuvRSabhasArameyAdiparihAracaturaM paritabusatupamasI bhasmAgoga yatRNAnicaya jalopalaphalakaM dUrIkRtacorIkala anAsDarIka meti // samitikA vyAkhyAna AcArya karate haiM. prathamataH IyasamitIkA nirUpaNa karate haiMartha---mArgazuddhi, udyotazuddhi, upayogazuddhi, aura AlaMbana aisI dhAra zuddhioM kA Azraya karake gamana karanevAle munikI sUtrAnusAra Iyasamiti pAlI jAtI hai aisA AgamameM kahA hai. mArgI zucIMTI aMkura, zRSNa hare hare patra, aura kIcaDa vagairaise rahita jo mArga hai vaha zuddhamArga mAnA jAtA hai, udyazuddhi- prakAza meM arthAt prakAza meM adhika spaSTapanA, aura vyApakatA honA udyota zuddhi hai. caMdra aura nakSatroM kA prakAza aspaSTa rahatA hai. pradIpaka vagairahakA prakAza adhyApaka arthAt thoDIsI jagaha gheratA hai. upayoga zuddhi-pA~va uThAkara jisa sthAnapara rakhanA ho usa sthAnapara jIva jaMtu hai yA nahIM isakA vicAra kara pAMca rakhanA cAhie yaha upayoga zuddhi hai. AlaMbana zuddhi-guruvaMdanA, tIrthavaMdanA, caityavaMdanA aura yatibaMdanAdikoMkA kAraNa, tathA apUrva zAstrArtha kA grahaNa, saMyamaki yogya kSetrako DhUMDhanA, vaiyAvRtya karanA. aniyata sthAna meM rahanA, svAsthyakA saMpAdana karanA, zramako dUra karanA, aneka dezoMkI bhASAoMkA adhyayana karanA, bhavyA~ko upadeza denA ityAdi kAryoM kI apekSAse eka sthAnase dUsare sthAnapara jAnA isako AlaMbana zuddhi kahate haiM. AcAra - zAstrameM varNana kiMca prakAra se gamana karanA cAhiye. arthAta vegase gamana nahIM karanA, atizaya maMda bhI gamana nahIM karanA cAhiye, Age cAra hAtha jamIna dekhakara gamana karanA cAhiye dUra aMtara para pAMca nahIM rakhane cAhiye. bhIti aura vismaya kA tyAgakara calanA cAhiye. idhara udhara na dekhakara gamana karanA cAhiye. kUdanA, bhAganA ye kriyA choDakara aura bAhu nIce choDakara jAnA cAhiye. nirvikAra, capalatA rahita, Upara tathA idhara udhara na dekhakara jAnA cAhiye. tRNa, pallavAdikase eka hAtha dUra rahakara gamana karanA cAhiye. pazu, pakSI aura mRgako AzvAsa 6 1187 Page #1206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA AzvAsaH takalIphana hogI isa prakArase gamana karanA cAhiye. viruddha utpatti sthAnoM meM praveza karate samaya vahAMka sajIvoM ko apane zarIrase bAdhA na ho isaliye bAra bAra pratilakhanase arthAt pichikAse zarIra svaccha karanA cAhiye. mArgameM calate samaya apane zarIrako itaroMkA dhakkA na lage isa tarahase calanA cAhiye. duSTa gau, baila, kuttA, ityAdi pANioMkA parihAra karake gamana karanA cAhiye. dhAnyakA bhUmA, zAlIdhAnyaka chilake kajjala, bhasma, gIlA gobara, taNakA Dhera, pAnI, patthara, phalaka inakA parihAra karake gamana karanA cAhiye. cora, kalaha ityAdikase dUra rahakara gamana karanA yogya hai. jAte samaya apane pAvoMse koI cIjakA athavA prANIkA ApasameM praveza na ho isa prakArase gamana karanA yaha muni gatimiti hai. . mAvAsamitinirUpaNArthosaramAthA saccaM asacamosaM aliyAdIdosabajamaNavajaM // badamANasaMNuvIcI bhAsAsamidI havadi sUddhA // 1192 // vyAlIkAdivinirmuktaM satyAsatyamRSAdUpam // vadataH sUtramArgeNa bhASAsamitiriSyate / / 1232 / / vijayodayA-caturvidhA pAk-satyA, mRSA, satyasAhitA mRSA, asatyamRSA neti / satAM hitA satyA / na sa. sthAnaca mRSA yA sA asaccamosara / dviprakAra vAcamitthaMbhUtAM / aligAdidosavajja vyalIkatA amAvA, pAruSya, paizunyamityAdidoSarahitaM / bhaNapajje pApAsaSo na bhavati ityanayacaM / yadamANasa vyaahrtH| aNuvIbI sUtrAnusAreNa bhAsAsamidI suddhA hayadi bhAyasamitiH ghusA bhavati / bhASAsamiti vyAkarotimUlArA-sarca satyaM / janapadAdibhadAdazavidha / vratasatyAdarbhamatyAca ko'sya bheda iti cet brUmaH / zlokaH agatyaviratau satyaM satsvamatsyapi yanmatam / / vAktamityAM bhitaM taTri dharma satsyeva balapi // 1 // asaccamosa asalyamRSA / na satya nApyasatyamityarthaH / aligAdIdosavajaM / asatyatA, asatyAsatyatA, pAruNya, paizunyamityAdidoSarahitaM / aNavaja hiMsAdipApAnabarahita / aNuvIci sUtrAnusAreNa / / TAGRAMBHARA 11 Page #1207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulAgadhanA AzvAsa artha-cacanake cAra prakAra haiM. satyavacana, mRSAvacana-asatyavacana, satyAsatyavacana aura asatyAsatya vacana, satpuruSoMkA hita karanevAlA vacana satyavacana hai. jo satya hI nahIM aura asatya hI nahIM aise vacanako asatyamRga arthAt asatyAsatya vacana kahate haiM. sAdhu arthAt yatigaNa uparyukta do prakAraka bhASaNa bolate haiM. ina do prakAroMke vacanoM meM asatyapanA, kamarthapanA, kaThoratA, niMdA vagaire dopoMkA abhAva rahatA hai. aise vacanoMse pApa karmakA Agamana hotA nahIM. munigaNa sUtrAnusAra nidoSa bhASaNa karate hai. isako bhApAsamiti kahate hai. satyavacanabheda nirUpayati jaNavadAsaMgadilavaNA gare ko gaDunnanAdAre // saMbhAvaNavabahAre bhAveNopammasacceNa // 1193 // vezasammatinikSepanAmarUpapatItitA / / / saMbhASanopamAne ca vyavahAre bhAva ityapi // 1233 / / vijayotyA-jaNabadasamadi nAnAjanapadaprasiddhA susaMphetAnuvidhAyinI vANI janapatrasatyaM / gacchati iti gauH, gajetIti gaja speSamAvikA avayavArthAnugamAmAye'pi vissbhitaarthprtinimittbhuutaa| sammavizana saMsthAnAbhyupagama ucyate / gajendro narendra ityAdikAH zadvAH zubhalakSaNayogAt keyAMcit svato lakSaNatyAdIzvaratvenAbhyupagamamAzritya kacije mAnave cA prayujyamAnAH smmtistyshdrenocyte| mahaniMdraH skaMdaH ityevamAdayaH sadbhAvAsadbhAvasthApanAviSayA sthApanAsatyaM / arihamanaM, rajohananaM, IvanaM ityevamAdInAM kriyANAM tatrAmAvAdvayalIkatA nAzaMkanIyA AkAramAne paramArthatvAtsarvabhAvAnAM / tasya ca sthApanAryA vasvAstitvAnyuddhiparigraheNa yA sadbhAvAt / iMdrAdi saMkSA svapravRti nimitajAtiguNabhiyAdravyanirapekSA tAbdAbhidhayasaMbaMdhapariNatimAtreNa vastunaH pravRptA nAmasatyaM / rUpagrahaNaM upalakSaNa pravRttinimittAnAM nIlamutpalaM, dhaghalo hi mugalAnchana ityevamAdika rUpasatyaM / sabaMdhyaMtarApekSAbhidhAMgaM ca vastustharUpAlaMyane dIpoM sva ityevamAdikaM pratIbhyasatyaM / vastuni tathA'pravRnapi nazAbhUtakAryayogyatAdarzanAt saMbhAvanayA vRttaM saMbhAvanAsatyaM / api nomyA samudraM nareta / zirasA parvataM bhidyAt inyAdi / vartamAnakAle sa pariNAmo yApa nAsti tathApyatItAnAgatapariNAmAnprati idamaya dravyamiti kRtyA pravRttAni vAsi bhovanaM paca, kaTaM kurdhityevamAdIni vyavAharasatyaM / ahiMsAlakSaNo mAyaH pAsyate yena vacasA tadbhAvasa nirIkSya svaprayatAvAro bhavetyevamAvika / palyopamasAgaropamAdikamupamA satyam // kiM tajanapadAvibhedAdazadhA salyamityAha- . Page #1208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Rated mUlArAdhanA AzcAra 159. mUlArA-jayapadetyAdi-janapadasatyaM nAnAdezaprasiddhavacanaM / yathA kUro, cAro, odanamiti / sammatisatyaM yathA rAjA naro'pi devo bhaNyate / tadbhAryA devIti sastathAbhyupagamAt / athavA gajendro narendra ityAdikAH zabdAH zubhalakSaNayogAskepAMcita svato lakSaNAnAM IzvaranyenAyupagamamAvisa kanido rAnave vA prayujyamAnAH sammatisatyazanocyante / sthApanAsatyaM yathA pASANapratimAdigviyaM cakezvarI, ayamahana, iti tadidamiti buddhiparimaheNa sadbhArAn / nAmasatyaM iMdrAdisaMjJA / svabhavRttinimitta jAtiguNakriyAdravyanirapekSA tacchandAbhidheyatvaparigatimAtreNa vastunaH prazruttA yathA manuSyamAve'pi ayamiMdro'vamIzvara ityAdi / rUpasatya mAnArUpatvepi kasyacipasya prakarSamapekSya prayujyamAnaM vacanaM yathA nIlamutpalaM, zvetA balAkSeti // pratItyasatyaM saMbaMdhyaMtarApekSAbhivyaMgyavastusvarUpAleyanaM dIrghA nhsva ityevamAdi / laghvaMgulI, bRhadaMgulI ityAdi / saMbhavanAsatyaM yathA vastuni tathA pravRtte'pi tathAbhUtakAryayogyatAdarzanAtpravRttaM yathA-api dobhyA samudraM tarehevadattaH / cAritrasAre punarasya sthAne saMyojanAsatyaM dRzyate yathA-dhUpacUrNatrAsanAnulepanaprakarSAdiSu padmamakarahaMsasarvato. bhadrauMcavyUhAviSu vA cetanetaradravyANAM yathAbhAgavidhAnasabhivezAvirbhAvakaM yAcastatsaMyojanAsatyam / bhAvibhUtapariNAmApekSayA pravRttaM yathA siddhe'pyodane lokavyavahArAnusaraNAttaMDulAmpaceti vAcye odana pavetyAdivacanaM // bhAvasatyaM chadgasthajJAnasya dravyayAthAtmyAdarzane'pi saMyattasya saMyattAsaMyasasya vA svaguNaparipAlanArtha prAsukamidamaprAsukamidamityAdivacanaM / nirIjhava, praktAcArI bhavetyevamAdikaM vA / ahiMsAlakSaNAbhAvapAlanAMgatvAt / aupamyasatyaM yathA caMdramukhI kanyA, samudravattahAgamityAdi / satya vacanake bheda kahate hai (artha-janapadasatya, sammatisatya, sthApanAsatya, nAmasatya, rUpasatya, pratItisatya, saMbhAvanAsatya, vyavahArasatya, bhAvasatya aura upamAsatya aise satyake dasa bheda haiM. inake vizeSa svarUpakA vivecana-) 1 japanadasatya-aneka dezAMmeM prasiddha saMketakA anukaraNa karanevAlA jo vacana usako janapadasatya kahate haiM. jaise 'gacchattIti gauH' marjatIti gajaH' arthAt jo jAtA hai usako gau kahate haiM arthAt vailako gau kahanA cAhie. bhI zabdakA saMketa baila nAmaka padArthameM hai. jo garjanA karatA hai usako gaja arthAt hAthI kahanA cAhie. gajazabdakA saMketa hAthI meM prasiddha hai. yadyapi yahAM nirutImeM pratipAdita arthakA bastumeM anusaraNa nahIM dIkhatA hai tathApi ye zabda vivakSita padArthoMmeM pravRtti karAne meM nimitta hote haiM. Page #1209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAznA AzvAsa 1191 2 sammatisatya-sammati zabdase AkRtikA grahaNa hotA hai. gajeMdra, nareMdra ityAdika zabda zubha lakSaNake ghotaka haiM, koI padArtha svataH zubha lakSaNasaMpanma dIkhate haiM ataH usameM svataH IzvarapanA-saMpanapanA dRSTigocara hotA hai. usake IzvarapanAkA AdhAra lekara anya gaja-hANI athavA manuSya meM usakA prayoga karate haiM aise zabdako sammati satya kahate haiM. jaise gajakI vizAlatA dekhakara usako gajeMdra kahanA. kisI manuSyameM rAjAke samAna saMpannatA dekhakara usako sama loka nareMdra kahate haiM. rAjA, rAva, rANA vagairaha zabda sammatisatya hai. sthApanA satya-aIn, iMdra aura skaMda vagairaha zabda sadbhAba asadbhAva sthApanAke viSaya hai. inako sthApanA satya kahate haiM, arihanana mohanIyakarmakA nAza honA, rajohanana jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNakA nAza honA ityAdika kriyA antimeM rahatI haiM ataH usameM asatyapanAkA saMzaya lenA yogya nahIM hai. arhantake samAna pratimAkA :AkAra rahatA hai ataH ahentakI usameM sthApanA karane haiM. aisA AkAra rasakara mUla padArthokI usameM zAAnA kara haiM. yA vAdA kara usane yaha vaha vastu hai esI buddhi utpanna hotI hI hai. yaha sthApanA satya samajhanA cAhie, nAma satya-jAti, dravya, guNa, kriyA inakI apekSAke binA hI zabdakA padArtha ke sAtha saMbaMdha kara denA vaha nAma satya hai, jaise jIvanakriyA acetana padArtha meM na rahata hue bhI usako jIva kahanA. kisI padArthakA iMdra vagairaha nAma rakhate samaya iMdrakI devatva jAti, paramazvarya saMpannatA vagairaha guNoMkA vicAra na karake vyavahAra ke lie iMdra aisA nAma rakhanAH . rUpasatya-rUpazabda pravRtti nimittakA upalakSaNa hai. jaise kamalameM nIlaguNakA prakarSa dekhakara usako nIlakamala kahanA. caMdrameM saphedapanAkI adhikatA dekhakara usako dhavala kahanA ityAdika udAharaNa rUpasatyake samajha lene cAhiye. ' pratItisatya-kisI anya saMbaMdhI padArthakI apekSAse vastusvarUpakA nirNaya karake vaisA kahanA jaisA dIrgha bastuko dekhakara dusarI vastu haskha kahanA vagairaha. saMbhAvanA satya-vastukA raisI pravRtti nahIM hote huye bhI vaisI prayatti karanekI usa padArthameM yogyatA haiM yaha jAna kara vaisI kalpanA karanA jaise yaha adamI apanI do bhujAoMse samudrako tIra sakegA aisA kahanA yaha Page #1210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArAdhanA AzvAsaH 1192 yaha saMbhAvanA satya hai. yaha manuSya mastakase parvatakA bheda na karegA dhagairaha isa satyake udAharaNa haiM. nyavahArasatya-vartamAnakAlameM padArthakA vaha pariNAma nahIM hai tathApi bhUtakAlameM vaha pariNamana thA athavA bhaviSyarakAlameM vaha utpama hogA tathApi baddI yaha padArtha hai aisA samajhakara jo vacanapravRtta hote haiM unako vyavahAra satya kahate haiM. jaise bhAta pakAo, caTAi panAo ityAdi. ___bhAvasatya-ahiMsAlakSaNAtmaka pariNAmakA jisa vacanase rakSaNa hotA hai usako bhAvasatya kahate haiM. jaise jIvoMko dekhakara yatnapArapUrvaka prati kase aisA upadeza denA. upamAsatya-jaise patyopama hai, sAgaropama hai yaha upamA satya hai| mRSAdiyacanaprayalakSaNa kadhanyanti tavivarIdaM mosaM taM ubhayaM jattha saccamosa taM // tazvirIyA bhAmA asaccamosA have diSThA // 1194 // vijayodayAtabivarIdaM satyadhiparItaM / mosaM mRSNa 'asadabhidhAnamamRtaM' iti vacanAt / mithyAzAnamithyAdazenayorasayamasya za nimitta vacanamasadabhidhAnaM aprazastaM tatsatyaviparItaM / taM ubhayaM tatsatyamanUtaM ca ubhaya jattha yasmin vAkye / taM tadvAkyaM / saccamosa satyamRtyucyate / tabicarIkA bhAsA satyAdanRtAmmizrA va pRthambhUtA bhAsA bhAyA vacana asaccamosA asatyamaSati / haye bhavet / diThThA dRSTA pUrvAyameSu / pakAMtena na sunyA nApi mugA nobhayamidhA kiMtu jAtyaMtara yathA yastu naikAMtana nityaM nApi anityaM nApi sarvathA ekAMtayoH samuccayaH kiMtu karyanidrapAdhinyAminyAtmakaM / parvamiyaM bhaartii|| asatyAdivacanatrayalamaNArthamAha mUlArA--tasivanI mosa mithyAjJAnAsaMyamAdinimittatvAtsatyaviparItamRSA / taM ubhayaM satyamRSAdvayaM / jatya yasminbahane / saccamosa satyAnRvaM yathA sarva darta, sarva zrutaM, sarva bhuktaM / athavA dhRtazarkarAbhi gokSIraM zobhanaM syAditi jyaritena pRSThe sati zobhanamiti vacastasya mAdhuryAdiprazasyaguNApekSayA satyatvAvaravRddhinimittatvApekSayA ca mRdhAtvAna / tacivarIdA satyAdasatyAnmiAcca pRthapbhUtA asacamosA ekAntena ne satyA, nApi mRSA, nobhayamizritA kiMtu jAtyataraM / yathA vastu naikAntena milyaM, nApyanityaM nApi sarvathaikAntayoH samunayaH kiMtu kathaMcidrupAmityAnityAtmakameva / navadhA vaiyaa| Page #1211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsa mUlArAdhanA asatyAdi tIna vacanoMkA lakSaNa kahate haiM artha--uparyukta satya bhASaNake viruddha jo bhApaNa usako asatya bhASaNa kahate haiM. asadabhidhAnamanRtaM' 1193 pramAdase prANioMko pIDA hogI aisA bhASaNa bolanA vaha asatyabhASaNa hai aisA sUtrakAra kahate haiM, athavA jisa bhASaNAse mithyAjJAna, mithyAdarzana aura asaMyamakI utpatti hogI vaha bhI asatya bhASA hai. jo bhASaNa aprazasta hai arthAta sajjanAMne jisako prazaMsA kI nahIM vaha asatya bhASaNa samajhanA cAhiya. jisa bhASaNameM satyapanA aura asatyapanA dono haiM usako satyamRSA mApapA kahate haiM. satya, asatya aura mizra bhASaNoMse jo bhinna hai arthAt jisameM satyatAmI nahIM aura asatyatAbhI nahIM vaha bhASaNa asatyamRSA hai. jisakA satya bhI nahIM kaha sakate jo asatyabhI nahIM mAnI jAtI hai aisI aura jisako mizramI nahIM kahA jAtA hai emI bhApAko amAtyamRpA kahanA cAhiye jaMga vastu sarvathA nitya nahIM hai, sarvathA anitya nahIM hai va sarvathA nityAnityAtmakabhI nahIM hai, paraMtu usa nityAnityatva dharmoM kA samuccaya hai arthAt kathaMcinnityAnityAtmaka hai. usI taraha amatyamRpA bhASaNa samajhanA cAhiya, satya aura mRyA ina donoMkA mizraNabhRta jo bhApA usako satyamRSA kahate haiM usakA udAharaNa aisA haighI aura khAMDase mizrita gAyakA dUdha zobhana hai kyA? aisA pUchane para vaha zobhana hai aisA kahanA dUdhako mAdhuryAdi guNoMkI apekSAsa satya kaha sakate haiM aura jvara bahAne kA kAraNa hogA isakI apekSAse vaha asatya hai, sA naghanakArA tasyAzca bhedA iyaMta iti gAthAyanAcaSTe-- AmaMtaNi ANavaNI jAyaNi saMpucchaNI ya pnnnncnnii|| paccarakhANI bhAsA bhAsA inchANulomA ya // 1195 / / AjJApanI saMbodhanI pracchanI pratyAkhyAnI yAcanI prajJApanAcchAnulomA sAMzayikI nirakSarA ceti navadhA satyamRSAbhASA maMtamyA / / 1234 // vijayodayA-AmaMtaNI yayA vAcA paro'bhimukhISiyane sA AmaMtraNI / ha devadatta ityAdi agRhItasaMkatAna ND bhimukhIkaroti tena na muSA gRhItAgRhItasaMketayoH pratItinimisanimittaM ceti yAtmakatA / svAdhyAyaM karata, biramatAsaMyamAt ityAdikA anuzAsanavANI cii| coditAyAH kriyAyAH karaNamakaraNaM yApekSya naikAntena sanyA na ARoadmeteka - - P Page #1212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA muSaca vA / jAyaNI jJAnopakaraNaM picchAdika yA bhavantivya tyAdikA yAcanI / dAturapekSayA puurvydubhyruupaa| nirodha vadanAsti bhayatAM na vati prabhayAk saMpuLaNI yadyasti satyA na caritaga / vadanAbhASAbhAvamapekSya pravRttarubhayarUpatA / papAvaNI nAma dharmakathA / sA bainirdiya pravRttA kazcinmanAsa karaNamitarairakaraNaM sApekSya karaNatyAdvirUpA / pazavANI nAma kenacidgurumananujJApya idaM kSIrAdikaM iyaMta kAlaM mayA pratyAkhyAtaM ityuktaM kAryAtaramuddizya tarakuvityudita guruNA pratyAkhyAnAvadhikAlo na purNa iti maikAMtataH satyatA guruvacanAtmavRtto na doSAyati na mRkaaNtH| icchAnulomA ya jvaritena pUeM ghRtazarkarAmidaM kSIrena zobhanamiti / yadi paro cUyAt shobhnmiti| mAdhuryAdipakSasya guNasadbhAgha jyaravRddhinimisatAM cApekSya na zobhanamiti baco na mRrSakAMtato mApi satyameSeti prathAtmakatA // ke te ubhayabhASAbhedA naveti pRSTastAngAthAdvayenAcaSTe-- mUlArA--AmataNi saMbodhinI he devadatta ityAdikA / ANavaNI AjJApanI iI kurvityAdikA / jAyaNI yAcaNI yathA tvA kiMcidaha vAcisye / sapucchaNI saMpracchanI yathA tvAM kiMcitpRcchAmi / pAgaNI prajJApanI yathA taba kiMcitkathAvidhyAmi / pacakyANI pratyAkhyApanI yathA tvAM kiMciyAjayiSyAmi / icchANulomA chaMdAnukUlA vAk yathA zAlisAladhIhayo bhavantIti guruNokte paghametaviti zighyayAka // ...asatyamaSA bhASaNa ke naU prakAra haiM unake nAma isa prakAra hai artha-jisa bhASAse dusaroMko abhimukha kiyA jAtA hai usako AmaMtraNI-saMbodhinI bhASA kahate haiM. jaise 'he devadaca yahAM Ao' devadatta zaddhakA saMketa jisane grahaNa kiyA hai usakI apekSAse yaha vacana satya hai jisane saMketa grahaNa nahIM kiyA usakI apekSAse asatya bhI hai. ANavaNI-AjJApanI bhASA jaise svAdhyAya karo, asaMyamase virakta ho jAo. aisI AjJA dI huI kriyA karanese satyanA aura na karanese asatyatA isa bhASAmeM hai. isa liya isako ekAnta rItIse satyabhI nahIM kahate aura asatyabhI nahIM kaha sakate haiM. yAcanI-mAnake upakaraNa zAstra aura saMyamake upakaraNa picchAdika mereko do aisA kahanA yaha yAcanI mASA hai. dAtAne upayukta padArtha diye to yaha bhASA satya hai aura na denekI apekSAse asatya hai. ataH yaha sarvathA satyabhI nahIM hai aura sarvathA asatyamI nahIM hai. prazna pUchanA usako praznabhASA kahate haiM jaise tumako nirodhameM-kArAgRhameM vedanA-duHkha haiM yA nahIM vagairaha. Page #1213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA| 1995 A | yadi vedanA hotI ho to satya samajhanA na ho to asatya samajhanA. vedanAkA sadbhAva aura asadbhAvakI apekSA isako satyAsatya kahate haiM. sAmAvaNI-dharmopadeza karanA isako panjApanI bhASA kahate haiM. yaha bhASA aneka logoMko uddezya kara kahI jAtI hai, koI manaHpUrvaka sunate haiM aura koI sunate nahIM. isakI apekSA isako asatyampA kahate haiM, paJcakravANI-kisIne gurUkA apane tarapha lakSa na khIcakarake kahA ki maiMne itane kAlataka kSIrAdika padAthoMkA tyAga kiyA hai aisA kahA. kAryAtarako uddaza karake vaha karo esA gurUne kahA- pratyAkhyAnakI maryAdAkA kAla pUrNa nahIM huA naba taka vaha ekAMtasatya nahIM hai. gurUke vacanAnusAra pravRttaM huA hai isa yAste asatya bhI nahIM hai. icchAnulomA-jvastimanuSyane pUchA ghI aura zakara milA huA dUdha acchA nahIM hai yadi dUsarA kahaMgA ki vaha acchA hai. to madhuratAdika guNoMkA usameM sadbhAva dekhakara vaha zobhana hai aisA kahanA yogya hai. parantu jvara sRddhiko vaha nimitta hotA hai isa apekSAse yaha zobhana nahIM hai ataH sarvathA asatya aura satya nahIM hai isalie isa vacana meM ubhayAramakatA hai. samayavayaNI ya tahA asaJcamosA ya aThamI bhAsA / / NavamI aNakkharagadA asaccamosA haradiyA // 1196 // vijayoiyA saMsapathayaNI kimayaM sthANuruta puruSa ityAvikA iyorakasya sadbhApamitarasyAbhAvaM sApekSya dvirUpatA / aNavasvaragadA aMgulisphoTAvidhvaniH kalAkRtasaMketapuruSApekSayA pratItinimittatAmanimisatAM ca pratipayate ityubhayarUNa / / mUlArAdhanA--saMsayavayaNI kimacaM sthANuruta puruSa ityAdi saMdigdharAka / aNakkharagadA akSarahInA yathA aMgulisphoTAdidAbdAH kRtasaMketasyevArthapratipattinimittavAn / siddhAMtaratnamAlAyAM punaritthamAmnAtam yAcanI jJApanI gRchAnayanI saMzayanyapi || AhvAnIcchAnukUlA bAka pratyAkhyAnyavanakSarA || asatyamoSabhASeti navadhA ghodhinA jinaH / / Page #1214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUlArAdhanA AzvAsa dhyaktAvyaktamati jJAnaM bAH otuzca yanayan / / svAmahaM yAcayiSyAmi jhApayiSyAni kiMcana / / praSTumicchAmi kiMcisvAmAnenyami ca kiMcana / / vAlaH kimepa vaktIzi ta maidedhi manmanaH / / AyAmyehi bho bhikSo ! karomyAmAM tava pramo! // kiMciyAM sajayiSyAmi huMkarotpatra gauH kutaH // yAcanyAdiSu dRSTAMtA ityamete pradarzitAH / / artha saMzaya vacana yA asatyamRSAkA AThayA prakAra hai. jaise yaha eMTha hai athavA manuSya hai ityAdi isameM donoMmase ekakI satyatA hai aura itarakA abhAva hai isa vAste ubhayapanA isameM hai. anakSara vacana-cuTakI bajAnA, aMgulI se ipArA karanA jisako cuTakI bajAnekA saMketa mAlUma hai usa kI apekSA se usako vaha pratItikA nimitta hai aura saMkata mAlUma nahIM hai usako apratIti kA nimitta hotI hai isa taraha ubhayAtmakatA isameM hai. ugamauppAyaNaesaNAhiM piMDamuvadhi sejaM ca // sodhitassa ya muNiNo visujjhae esaNAsamidI // 1197 / / AhArabhupadhi zayyAmudgamotpAdanAdibhiH // . vimuktaM gRhNataH sAdhoSaNA samitirmatA / / 1235 / / vijayodayA-ugamaumpAna esaNAhi udgamotpAdanapaNAdoSarahitaM bhaktamupakaraNa vasati ca gRhata papaNAsa. mitirbhavatIti sUtrArthaH / nazavakAlikaDhIkAyAM zrIvijayAvayAyAM prapaMcitA umAdidoSA pati ne pratamyante / / epaNAsamiti nirdizati-- mUlArA-sodhetarama tyAjayataH / idramAdivoratyattaM piMDAdika gRhata inArthaH / / vimujhade nirmalA bhavati / / artha-udgamadopa, utpAdanadoSa Ara epaNAdoSa ina doSoMse rahita jo muni upakaraNa, AhAra aura - Page #1215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA 1197 vasatikA kA svIkAra karate haiM. ve muni eSaNAsamitIko niratIcAra pAlate haiM aisA samajhanA cAhiye. zrIvijayodayA nAmakI dazabaikAlika TIkAmeM umAdi doSoMkA savistara vivecana aparAjita sUrIne kiyA hai ata eva yahAM usakA nirUpaNa karanA ve nahIM cAhate haiM. AdAnanikSepaNanirUpaNArtha gAthA sahasANA bhogidaduppamajjiya apaccavesaNA doso parimANamsa hate samidI AdANaNikkhevo // 1198 // sahasAdRSTadurdRSTAmatyavekSaNa mAcinaH // bhavatyAdAnanikSepa samititavartinaH // 1236 / / vijayodayA - sahasaNAbhogida AlokanapramArjanamakRtvA AdAnaM nikSepa ityeko bhaMgaH / anAlokya pramArjanaM kRtyA AdAmaM nikSepo yeti dvitIyo bhaMgaH Alokya duHpramRSTa iti tRtIyaH / AlokitaM pramuM ca na punarAlokitaM ca zuddhaM ceti caturthI bhegaH / etaddoSacatuSTayaM pariharato bhavati AdAnanikSepaNa samitiH / AdAnanikSepasamiti lakSayati mUlArA - AlokApramArjane'kRtyA pustakAderAdAnaM, nikSepa vA kuvaita ekaH sahasAyo doSa: / anAlokya pramArjanaM kRtvA pustakAderAdAnaM nikSepa vA kurvato'nAbhogitAkhyo dvitIyo doSaH / AlokgrAmamyakapratilabhya tadgRhatotivAdIyo duSpramRSTasaMjJo doSaH / Alokita prasRSTaM ca na punaH zuddhamazuddha ceti nirUpitamityAdAna nikSepakaraNAca turthIpraNAlyo doSa etAMstyajata AdAnanikSepasamitiH syAt // AdAna nikSepakA AcArya nirUpaNa karate haiM. artha - binA dekhe aura binA bhUmi svaccha kiye padArtha uThA lenA, yaha pahilA maMga huA. binA dekhe bhUmi svaccha karake padArtha jamInapara rakhanA athavA uThA lenA yaha dvitIya bhaMga hai, dekhakarake bhUmi svaccha kiye binA padArtha uThA lenA athavA rakhanA yaha tIsarA aMga hai. dekhanA aura thoDAsA sAda lenA yaha cauthA bhaMga hai ina cAra doyoMkA tyAga kara padArthoMko uThA lenA aura rakhanA zAdAna nikSepaNa samiti hai arthAt jamInako acchI tarahase Aya 6 119 Page #1216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulAcanA 1198 dekhakara aura svaccha kara usaparase padArtha uThA lenA athavA usapara padArtha rakhanA yaha AdAna nikSepaNa samiti hai. edeNa caiva paridvAvaNasAmaMdIvi vaSNiyA hodi // bosaraNijjaM davvaM thAMDele bosaritassa // 1199 // anenaiva prakAreNa pratiSThApanakA matA / / samitistyajatastyAjyaM pradeze sthaMDile yataH / / 1237 // vijayodayA -- paNa caiva AdAnanikSepaviSayayatnakathanena / pAivaNasamidIvi vaNidA hodi pratiSTApanasamitirvardhitA bhavati / bosarANajjaM parityaktavyaM mUtrapurISAdikaM malaM / thaMDile vosatisa sthaMDile nirjantuke, niricchadre same yutaH // pratiSThApana samiti vyAcaSTe mUlArA-- daiNa AdAnavikSepaviSayayatnakathanena / bosaraNijaM avazyotsRjyaM / davaM viNmUtralasiMvANakalaIlucitakezAdikaM / dile nirjantukanicchidra samatvAdiviziSTe pradeze / tathA cAvocAma dharmAmRte-nirjantI kurAle vivikravipule lokoparodhojhite // pluSTe dRSTa utoparakSititale viSThAdikAnutsRjan || zramaNena natamabhito haSTe vibhajya vidhA || supRSTe'pyahastana samitAbutsarga uttiSThate // artha - AdAnanikSepaNa samitikA nirdoSa pAlana karaneke kathanasehI pratiSThApana samitikA bhI varNana huA. tyAgane yogya sUtra purISAdika malakA tyAga nirjantuka aura nizcchidra jamIna meM karanevAle suni pratiSThApana samiti kA pAlana karate haiM. dAhiM sadA jutto samidIhiM jagammi viharamANo hu || hiMsAdIhiM Na lippar3a jIvaNikAyAule sAhU | 1200 // ama 119 Page #1217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dulArAdhanA AzcA AbhiH samitibhiyogI loka SajIvasaMkule // doSa sAvibhinava lipyaMta viharannapi // 1238 / / vijayodayA-padAhi etAbhiH / sadA jutto sadA yuktaH / jagammi ghiharamANo du jagati vivaranapi / kIrazo! jIvaNikAyAule SaDjIvanikAyAkIrNa / hiMsAdIdi himaadibhiH| lippadi na lipyate sAdhuH / AviprAiMzana paritApana, saMghaTTanaM, aMganyUnatAkaraNAdiparigrahaH / samitiSu pravartamAnaH pramAdaradvitaH pramatsayogAprANavyaparoparNa hiMsarayucyate / hiMsAdisahitAmi karmANi hiMsAdizabdenocyate / kArya kAraNazaSyapravRttiH pratItataratvAt / yadyapi pivarjananimittaguNA. citaM tatra pravartamAnamapi tena na lipyate yathA snetaguNAnvitaM nAmarasapatraM kAcanIlanIravartamAnamapi nAMdhunA lipyate / niraMtaranicitajIvanikAyAkule'pi jagatti saMcaranapi mumina lipyate apramattatayA gavRttaH paMcasu smitiviti|| samitisaMtatasamAhitasya hiMsAvidvArAyAtapAtakabaMdhAmA bhAvayati mUlArA-hiMsAdIhiM prANAtipAtaparivApanasaMghaTanAMganyUnatAkaraNAdiSaDjIvopaghAtAvRtAdijanitapAtakaiH / Na lippadi na badhyate // artha-ina pAMca samitioMkA pAlana karanevAlA muni jIvasamudAyase bhare hue jagata meM hiMsAdika pAtakoMse alipta rahatA hai. AdizAdase paritApana, arthAt takalIpha denA, saMghaTTana jIvoMko parasparameM milAnA, unake aMga kama karanA, ityAdi doSoMse samiti dhAraka yati lina nahIM hotA hai. jo samitioko pAlatA hai. vaha pramAdarahita hotA hai. mamAdase prANAMkA ghAta karanAhI hiMsA hai. hiMsAdi sahita kamAko hiMsAdi kahate haiM arthAt hisAdika kAraNa haiM aura usasa honevAlI kriyAyeM kArya hai. yahA~ kAyama kAraNakA upacAra karake hiMsAdikaka kAryakomI hiMsA kaha sakate haiM. tyAgaguNayukta yati viparyosa bhare hue isa jagatameM rahakarabhI viSayoM meM Asakta hote nahIM hai. ataH ve pApase lipta nahIM hota hai. jaisa sneha guNase yukta kamalapatra vaiDUyaka samAna nIlajala meM rahakara bhI usasa lima hotA nahIM. niraMtara prANise bhare hue isa lokameM muni vihAra karate haiM to bhI ce pramAdarahita hokara pAMca samitioMmeM pravRtta hote haiM ataH pApAsa lipta hote hI nahIM. za paumaNipataM va jahA udayeNa Na lippadi siNehaguNajuttaM / / taha samidIhiM Na lippai sAdhU kAesu iriyaMto // 12.1 // .. Page #1218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA samito lipyate nAcIvamadhye carannapi // snigdhaM kamalinIpatraM salilairiva vAHsthitam // 1239 / / vijayodayA-eumaNipattaM ityanayA gAthayA-emapatraM yathA nodakena vilipyate snehaguNasamandhita / tathA kAryasu zarIreSu mANabhRtAM pratimAno'pi na lipyate sAdhuH samitibhihetubhUtAbhiH / / uktArthasamanArtha yuktimupanyasyati-- __ mUlArA-sabhidIhi samitibhirviziSTaH / Na lippadi hiMsAdibhirna badhyate / kApasu SaD jIvadeheSu / iriyaMdo pravartamAnaH / atra kAyazabdena prANizarIrapIDanApAcamAnakarmatvapariNatikAstadyonyapudgalAH sakalalokavyApino gRchate / tathaiva dRprAMte sAdhyavyAmasAdhanasya darzayituM dAsyatvAt / tathA ca prayogaH--yadyaddhi varjanasamarthaguNAnvitaM tattatra pravartamAnamapi tena na lipyate / yathA jalabivanazramasnehanaguNAnvitaM padminIratraM jalAntaHpravaryapi jalena / prANizarIrapIDhanApAyamAnakarmavatpariNatikata yogyapudgalavivarjanasamarthasamiti guNAnvitazva sAdhustasmAllokacyApiSu teSu antaH pravartamAno'pi na lipyate // artha --- snahaguNase yukta kamalakA patra jalasa lina hotA nahIM hai tadvat prANika zarIroMmeM vihAra karane vAlA yatirAja samitioMse yukta honese pApase lipa hotA nahIM. sarabAle vi par3ate jaha daDhakavaco Na bijjhadi sarehi // taha samidIhiM Na lippai sAdhU kArasu iriyaMto // 1202 // badhyate samito nAdhaiH kAyamadhye bhramamapi / / sannaddho bidhyate kutra zaravarSe raNAMgaNe / / 1240 / / ghijayodayA-sarabAse bi par3ate zaravarSe'pi pasati sati ca raNAMgaNe yathA hatakavaco na zaramiMghate, lacA samitibhitubhUtAbhine lipyate hiMsAdinA kAyeSu partamAno muniH // tamevArthamudAharaNAMtareNa draDhayati mRTArA-saravAse vANavRSTau varSagrahaNena asakRtyAttai lamayati // daDhakavayo abhedyasanAhaH / atrApi prayoga: puurvvtklpniiyH|| Page #1219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA 1201 artha - raNAMgaNa meM bAyokI dRSTi honepara bhI jisane dRDha katara dhAraNa kiyA hU~ aisA zUrapuruSa bhina nahIM hotA hai arthAta vaha zaravRSTimeM saMcAra karatA huA bhI akSatahI rahatA hai vaise samitirUpI kavaca dhAraNa karanevAle munarUpI yoddhA bhI hiMsAdi vANoMse akSata hI rahate haiM. jIvanikAya meM bihAra karate hue bhI ve pApoMse alipta hI rahate haiM. jattheva caraicAlo parihArahU vi carai tattheva || bajjhadi puNa so bAlo parihAraNhU tri muccai so // 1203 // bAlamarati yatraiva tatraiSa parihAravit / / te kalmaSebala itaro mucyate punaH / / 1242 / / vijayodayA-- jattheSa caraha mAlo yatraiva kSetre carati jIpaparihArakamAnabhiH / parihAraNNU va jIvAdhA rAmazo'pi tatraiva carati / tathApi bajjhadi so puNa pAlo Sabhyate punarasI jJAnabAladhArivAlambAsI parivAraNDa paridArazaH / mumujyate karmapAt // samAnadezaM cAriNorapyAziyoH pApaghAvadhau darzayati--- mUlArA -- jattheva yatreva kSetre / caradi gamanAdikriyAsu pravartate / gAlI vadhaparihArakamAnabhijJaH / yajjhavi pApairbadhyate / mujadi pApalepAnmucyate pApairna liya vetyarthaH / / artha-jIvI bAdhAkA parihAra karanekA krama jisako jJAta nahIM huA hai aisA ajha jIva jisa jagaha meM rahatA hai usI jagahameM jIvabAdhAkA parihAra karanevAle munimI rahate haiM. paraMtu ajJa jIva karmase baddha hotA hai arthAt jJAnase bAla aura cAritrase bAla aisA ajJa karmabaddha hotA hai paraMtu jJAnI aura cAritravAn jIva karmabaddha hotA nahIM hai. 15.1 uktamarthamupasaMharAyuttaragAthayA - tathA ceTTidukAmo jayA tajhyA bhavAhiM taM samido || samido hu aNNaNaM NAdiyadi khavedi paurANaM // 1204 // , te 6 1201 Page #1220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvA 1202 yavA sadA tatazceSTAM cikIrSaH samito bhava // parANaM lipyate karma nApnoti samito navam // 1243 // vijayodayAyamArasamitiSu pravartamAno na yadhyate, pApena mucyate / asamitastu mahatA yayate karmasamUhena tasmAt / tamhA cehikAmo gamanabhASaNAcAbhilASI / jAga gayA yadAnadAna bhanAra vido mayAdi matiparo bhaveti niryApakamarirAha kSaparka / sAmado khu samitaH samyakapravRttaH IyAdiSu / aNNamaNa karma anyat anyat / pratyayaM / pAdiyadi navAbatte / khavedi porANa prAktanaM ca karma kSapati nirayati // eSamIryAdisamitIvyAkhyAyopasaMhastAsu kSapaka niyokumanuzAsti mulArA-yasmAdasabhitaH pApairvadhyate samivastu pApairapi mucyate tasmAddhetoH / ceTidukAmo niracadyaprayojanArthatayA gamanAviSu pravartitumicchan / prayigA tahagA yadA tadA sarvadetyarthaH / bhavAhi ta bhoH kSapakarAja 1 bhava tvaM / samido IryAdiSu atinirUpitakrameNa pravRttaH / aNNamaNaM aparamaparaM pAeM | kammamaSNamiti pAThe karmAnyadityarthaH / NAdiyadi naiyAite / uktaM ca--- yadA sadA tatazceSTA cikIrSuH samito bhavaH / / samito na nartha karma lAti kSapayavItarat // idamatroktArthasaMgrahavRttamavamAdham / pApenAnyavaghe'pi pAmaNuzo'pyudneya no lipyate // yayukto yavanAdataH paravadhAbhAve'pyasai badhyate // yadyogAdadhira saMyamapadaM bhAMti vratAni tayA nyapyujhAMti ca guprayaH samitayastA nityamityAH satAm / / uparake arthakAhI AcArya AgekI gAthAmeM upasaMhAra karate haiM. artha-samitioMmeM pravRtti karanevAle muni pApase baddha hote nahIM the usase mukta hote haiM. jo samitirahita pravRtti karate haiM ve karmasamudAyase baMdha jAte hai. isa liye AnA, jAnA, bhASaNa karanA ityAdi kArya karaneke abhilApIoko cAhiye ki ve samitioma tatpara rahe. isaliye he kSapaka! tuma samitimeM tatpara raho. jo samitioma tatpara rahate haiM unheM navIna 2 karmakA caMdha nahIM hotA hai aura unakA pUrvavaddha karma jhaDa jAtA hai. Page #1221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsa mUlAdhanA edAo aThThapakyaNamAdAo NANadasaNacaritaM // rakkhaMti manA muNiyo gAdA una pado // 1605 // rAddhAMtamAtaro'STautAH pAMti ratnatrayaM yateH / / jananyo yatnato nityaM tanujasyeva jIvitam / / 124 // vijayodayA-padAmo aTThaeghayaNamAdAyo patA aSTapravacanamAtRkAH / payadAmo prytaa| NANasaNavarita rakvaMti samicImazAnadarzanadyAritrANi pAlanyAkti sadA muneH / mAdA purI va adhA jananI putraM yathA | prayatA mAtA putra pAlayatyapAyasthAnebhyaH // idAnI guptisamitInAM pravacanamAtatvaM dRSTAntena spaSTayatibhUlArA--rakkhaMni apAyamutsArayanti / payadAo samyakAvartitAH prayatnaparAzca / artha-ye aSTa pravacanamAtAyeM prayatnapUrvaka samyagdarzana. samyagjJAna aura samyakacAritra inakA pAlana karatI haiM. putrakA hita karanameM sAvadhAna mAtA apAyoMse jaise usako bacAtI hU~ vaima ya gupti aura saminiyAM ratnatrayakA rakSaNa karatI haiM usameM doSa utpanna na hone datI hai. matabhAvanAnirUpaNAyottara prabaMdhaH / prayodazAvidhaM vArinaM akhaMDamArAdhayatadhAricArAdhanA / tana pratAnasthairya saMpAdayituM bhAvanA ekaikasya paMca paMcAbhihitAstatremA ahiMsAvatabhAvanA iti thodhayati / emaNaNikkhevAdANiriyAsamidI tahA mnnoguttii|| AloyabhoyaNaM vi ya ahiMsAe bhAvaNA hoti // 1206 // manoguphtyeSaNAdAnanikSepekSitAzitAH // mahAvrate matA jainairAdimAH paMcabhAvanAH // 1245 // vijayopayA-pasaNapiSadhAdANiriyAsamitI / pasaNasamidI paSaNAsamitirAvAnanikSepaNAsamitiH, ryAsa. mitistathA manoguptiH bhAlo mojaNaM va bAlokabhojanaM ca / ahiMsAya bahisAyatasya / bhASaNA maaymaaH| hoti bhvNti| epaNAsamitirmirUpyate bhikSakAlA, yubhukSAkAlo'dhaprahakAlati kAlatrayaMkAtavye / grAganagarAdiSu yatA kAlena AhAraniSpatti' bhavati, amISu mAseSu, asya vA kulasya bATasya yAyaM bhojanakAla icchAyA:pramANAdinA bhikssaakaalo'vgmtvyH| kSudha Page #1222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA bhAcA 1901 mama tIyA maMdA gheti sthazarIravyavasthAca parIkSaNIyA / ayamaSaprahaH pUrva gRhItaH / evaMbhUta AhAro mayA na bhoktavyaH iti adyAyamavagraho mameti mImAMsA kAryA / tadanaMtaraM purato yugAMtaramAtrabhUbhAgAvalokanarataH adrata, aghilaMvitaM, asaMbhrAntaM majet / pralaMbabAhuravicaraNayAso mikSikAra ISavayanatottamAMgaH / akamenAnubakema asahariptabahulena vamanA radadA tu gharAna, karamAna, balIvAna , rAjAMsturagAmmadviSAnsArameyAkalahakAriNo kA manuSyAndaratA pariharet / pakSiNo mRgAcAhArakAlodyatA pAyathA na bibhyati,yathA cA svamAhAraM muktvA nabajanti tathA yAyAta / mRdunA pratilekhanana kRtapramArjano gacchecadi niraMtarasusamAhitaphalAdikaM bAprato bhavet mAgAtaramasti / minnavarNoM vA bhUmi pravizastadvarNabhUbhAga evaM aMmapramArjanaM kuryAt / tuSagomayabhasmadhusapalAlanicarya, dalopalaphalAdikaM ca pariharet / niMdyamAno na dhye sa, pUjyamAno vinuSkA / namautanasyabahula, tiratAkaM yA gUdaM pravizet / tathA mattAnAM gRhaM na pravizat / surApaNyAMganAlokagarhita kulaM vA, yajJazAlA, dAnazAsAM viSAhagRhaM, pArthamANAni, rakSyamANAni; anyamukkAni ca gRhANi pariharet / daridakulAni utkramAdayakulAni na pradhizet / jyeSThAlpamadhyAni samamevATet dvAramargalaM kapATaM vA noddhATayet / bAlavatsaM, palakaM, guno vA molaMghayet / puSpaiH phalaijairvAcakIrNA bhUmi bajeyata / tadAnImeva liptAM / bhikSAcareSu pareSu lAbhArthiSu sthiteSu tadreIna pravizet / tathA kuTuMgiSu vyapraviSaNNavI namuneSu ca satsu no tiSThet / bhikSAmArgaNabhUmimati. kamya na gacchet / yAMcAmavyaktakhana vA svAgamanivedanArtha na kuryAt / vipudiva svAM tarnu caparzayet ko'malabhikSA dAsyatIti abhisArdha na kuryAt / rahasya gRhaM, banAI, kanalIlasAgurumagRhaM, nATyagAMdhazAlAmca abhinaMghamAno'pi na prssishet| yahujanapracAre prANirahite azunyaparoparodhavarjite,anirgamanapravezamArge gRhibhiranuzAtastiSTeta / same vicchide bhUmAge caturaMgulapAnAntaro nizvalaH ku.jayastaMbhAdikamanavalAmya tiSTet / chidradvAraM kATe,prAkAraM vA na pazyet cora iva | dAturAgamanamArge avasthAnadeza, kahucchakabhAjanAdikaM ca zodhayet / stanaM prayacchantyA. garbhiNyA yA dIyamAnaM na gRkIyAt / rogiNA, ativRddhena, bAlanonmattena, pizAcena, mugdhenAMdhena, mUkena, durbalena, bhItena zaMkitena, atyAsabhena, adureNa, lajAdhyAvRtamukhyA, AvRtamukhyA, upAnaduparinyastapAdena vA dIyamAnaM na gRhIyAt / kheddhena bhinana vA karakachukena dIyamAnaM vA / mAMsa, madhu, nayanItaM, phala adAritaM, mUla, patraM, sAMkuraM, kaMdaM ca varjayet / tatspRSTAni sijJAnyapi vipanarUparasagaMdhAni, kudhitAni, puSpitAni, purANAni, jaMtusaMspRSTAni ca na dadyAnna khAdet, na spRzecca / udmotpAdanaiSaNAdoSadueM nAbhyavaharet 1 navakoTiparizuddhAhAragrahaNameSaNAsamitiH // yatikSipyate yatra yadAdIyate yatastatubhayaM pratilekhanAyogya na bezi vilokya pazcAtkRtamArjana punaravalokya nikSipadagrakIyAyA / eSA AdAnanikSepaNasamitiH / IyaryAsamitinikapitaya tathA manoguptizca / sphuTataraprakAzAvalokitasya bhojanamityAhiMsAvatabhASanAH pNc|| sAMprataMtratAnAM sthairyA bhAvanAH paMcazo vyAcakSANaH pUrvamAhisAvatabhAvanA: paMca jyAcaSTemUlArA-AlogabhoyaNaM sphuTataraprakAze'valokitasya caturSidhasyApyAhArasya balbhana / Page #1223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlArAdhanA bhAsthAsA ___aba vratoMkI bhAvanAoMkA AcArya varNana karate haiM. cAritrake gupti samiti aura ahiMsAdika vrata aise te| prakAra haiM. bhAvanAoMse vratoMmeM sthiratA utpanna hotI haiM. ekeka vratakI pAMca 2 bhAvanAyeM AcAryone kahI hai. prathamataH ahiMsA vratakI bhAvanAoMkA AcArya varNana karate haiM-- eSaNAsamiti, AdAnanikSepaNAsamiti, IryAsamiti, manogupti aura Alokita pAnabhojana aisI pAMca ahiMsAtratakI bhAvanAe haiM. aba epaNA samitIkA varNana-mikSAkAla, vRbhukSAkAla aura akgrahakAla aise tIna kAla haiM. gAMva, zahara bagairaha sthAnoMmeM itanA kAla vyatIta honepara AhAra tayAra hotA hai, amuka mahinemeM, amuka kulakA, amuka gallIkA amuka bhojana kAla he yaha bhojanakAlakA varNana hai. bubhukSAkAla-Aja mereko bhUkha tIba lagI hai yA maMda lagI hai. mare zarIrakI tabiyata kaisI hai isakA vicAra karanA yaha bubhukSAkAlakA svarUpa hai. . amuka niyama maine kala grahaNa kiyA thA. isa tarahakA AhAra maineM bhakSaNa na karanekA niyama liyA thA, Aja merA yaha niyama hai isa prakAra vicAra karanA isako avagrahakAla kahate haiM. . - itanA vicAra honepara AhAra ke liya jaba muni nikalate haiM taba Age' cAra hAtha pramANa jamInakA nirIkSaNa kara jaladI, ati sAvakAza aura gaDabaDI aise dopoMkA tyAgakara gamana karanA cAhiye, jAte samaya apane hAtha nIce choDakara calanA cAhiye. dUra antarapara pAMva rakhate hue nahI jAnA cAhiye. nirvikAra hokara aura apanA mastaka thoDAsA nIca karake jAnA cAhiye. jisameM kIcaDa nahI hai, pAnI phailA duA nahIM hai, jo usa aura haritakAya jaMtuoMse rahita hai aise mArgase prayANa karanA cAhiye. mArgameM gadahA, UMTa, baila, hAthI. ghoDA, bhaisA, kuttA aura kalaha karane vAle loka inakA dUrasehI tyAma kare arthAt inake samIpasa gamana nahIM karanA cAhiye. AhAra karanevAle pazu pakSI oNko apanese bhIti utpama na ho aura ve apanA khAnA choDakara na bhAge isa tarahase muniko AhArArtha jAnA cAhiye. rAste meM jamInase samAntara phalaka patthara vagere cIja hogI, athavA dUsare mArgameM praveza karanA paDe, athavA bhinna varNakI jamInaparase calanA ho to jahA~se bhinnavarNakA prAraMbha huA hai vahAM khar3e hokara prathama apane sarva aMga parase picchikA phirAnI cAhiye. dhAnake chilake gobara, bhasmakA Dhera, bhUsA, vRkSake patte, patthara phalakAdikoMkA parihAra karake gamana karanA cAhiye. Page #1224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlArAdhanA AzvAsa kisAne niMdA kI to krodhita na honA cAhiye aura kisIne Adara kiyA to AnAMdata na honA cAhiye arthAt topa aura roSakA tyAga karake jAnA cAhiye. jahA~ gIta nRtya ho rahA hai, jahAM patAkAoMkI paMkti sajAi jArahI hai. aise gharameM praveza na kare. matta puruSAMka gharameM praveza na kare, madirAgRha arthAt madirA pInevAloMkA sthAna, vezyAkA gRha, lokaniMdya kuloMkA tyAga karanA cAhiye. yajJazAlA, dAnazAlA. vivAhagRha, jahAM praveza karanekI manAI hai, jo paharedAroMse yukta hai, jisako anya bhikSukoMse choDA hai aise grahoMkA tyAga karanA cAhiye. atizaya daridrI logoMke gRha, AcAra viruddha calanevAle, zrImaMta logoMke gRhakA tyAga kare baDe, choTe, aura madhyama aise gharoM meM praveza karanA cAhie. yadi dvAra baMda hogA, argalAse baMda hogA to usako ughAranA nahIM cAhiye. choTA bachar3A, bakarA, aura kuttA inako lAMgha kara nahIM jAnA cAhie. jo jamIna, ghuppa phala aura bIjoMse vyApta huI hai usaparase jAnA niSiddha hai. hAla hI jo lIpI gaI hai, jahAM anya bhikSuka AhAra lAbhake lie khar3e hue hai aise gharameM praveza karanA niSiddha hai| jahAMke manuSya, kisI kArya meM tatpara dIkhate ho, khinna dIkha rahe ho unakA mukha dInatAyukta dIrama rahA ho to vahAM ThaharanA nipiddha hai. jahAM anya bhikSu Thaharate haiM tathA jahAM bhikSA grahaNa karate haiM usa bhUmIko ullaMba kara Ame gamana nahIM karanA cAhiye. yAcanA karanA, athavA apanA Agamana sUcita karane ke liye aspaSTa zabda bolanA niSiddha hai. bijalIke samAna apanA zarIra dikhAnA cAhiye. mereko kona zrAvaka nirdoSa bhikSA degA aisA saMkalpa nahIM kare. ekAMtagRha, udyAnagRha. kadalIoMse banA huA gRha, latAgRha, choTe 2 vRkSoMse AcchAdina gRha, nATya, zAlA, gaMdharvazAlA, ina sthAnoM meM prAtagraha karanepara bhI praveza karanA niSiddha hai. jisameM bahuta janoMkA pracAra nahIM haiM. jo prANirahita hai apavitratA aura paroparodharahita-arthAt vUsaroMkA jahAM pratibaMdha nahIM hai aise gharameM jAne AnekA mArga choDakara gRhasthAne prArthanA karanepara khar3e honA cAhiye. samAna. chidrarahita aise jamInapara apane dona pAyoM meM cAra aMgula aMtara rahegA isa taraha nivala khar3e rahanA cAhiye. bhIta, khAMba vagairahakA Azraya na lekara sthira khaDe rahanA cAhiye. Page #1225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH corake samAna, chidra, daravAjA, kivAha, taTa vagairahakA avalokana na kare, dAtAkA AnekA rastA, usakA khaDe rahanekA sthAna, paLI aura jisameM aba rakhA hai aise pAtra inakI zuddhatAke tarapha vizeSa lakSya | denA cAhie. jo apane bAlakako stanapAna karA rahI hai aura jo garbhiNI hai aisI striyoMkA diyA huA AhAra na lenA cAhie. rogI, atizayanA, nAlaka, ungAra, gha. gUga, zAla, bharata zaMkAyukta, atizaya najadIka jo khar3A huA hai, jo dara khaDA huA hai, esa puruSasa AhAra nahIM lenA cAhie. lajjAsa jisane apanA muMha phera liyA hai, jisane apanA muMha Dhaka liyA hai, jisane jADA athavA cappalapara pAMva rakhA hai, jo uMca jagaha para khar3A huA hai. aise manuSyakA diyA huA AhAra nahIM lenA cAhie. TUTI huI athavA khaMDayukta huI aise paTI ke dvArA diyA huA nahIM lenA cAhie. mAMsa, madya, makkhana, nahI vidArA huA phala, mUla, patra, aMkura aura kaMdakA tyAga karanA cAhie. ina padArthIkA sparza jisako duA hai vaha anna bhI tyAganA cAhie. jinakA rUpa, rasa, gaMdha, sparza, calita huA hai, jo kuthita huA hai arthAta kharAba huA hai, jisako jaMtuoMne sparza kiyA hai aisA ana na denA cAhiye, na khAnA cAhiye aura usako sparza bhI nahIM karanA cAhie. udgama, utpAdana, eSaNA doSoMse dUSita AhAra nahIM khAnA cAhie. naU koTIse parizuddha AhAra grahaNa karanA eSaNAsamiti hai. jo cIja jahAM rakhanA ho, aura jo cIja jahAMse uThAnA ho ve dono pichIse svaccha karanA yogya hai yA nahI hai. isakA vicAra kara naMtara unako svaccha karanA cAhiya. aura baha cIja rakhanI cAhiye yA uThAnI cAhiye. isako AdAnanikSepaNa samiti kahate haiM. IyAsamitikA aura manoguptikA varNana pUrvameM kiyA hai. adhika spaSTa prakAzameM dekhakara bhojana karanA arthAt sUrya prakAza meM bhojana karanA aisI ahiMsAvatakI pAMca bhAvanAyeM haiM. dvitIyavratabhAvanA ucyate kodhabhayalobhahassapadiNNA aNuvIcibhAsaNaM ceva / / vidiyarasa bhAvaNAo badasta paMceva tA hoti // 1207 // 1207 Page #1226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAmA AzvAsaH 1208 hAspalobhabhayakodhapratyAkhyAnAni yoginaH / / sUtrAnusArivAkyaM ca dvitIye paMca bhAvanAH // 1246 // vijayodayA-zodhabhayalobhahAsyAnAM pratyANyAnAni catanaH / ANuvIyibhAsaNaM ceya sUtrAnusAreNa ca bhApaNaM / satyA, mRSA, sasyamaSA, asatyamRpA teti inaso vAnaH / natra tyA asalyAmapA vA vyapaharaNIyA netaradrayaM / krodhAdInAmasatyavacanakAraNAnAM pranyAyAne asadvAkparihatA bhavati-nAmyathA / anRtaviratibhAvanA: paMca sUcayati mUlArA-paripaNA tyAgaH / phodhAdImA pratyAkhyAne evAsatyAsatyAnRtavacasI tyatuM zakyete teSAM tatkAraNatvAditi tatpratihAzcatasro bhAvanAH bhnnitaaH| vUsare pratakI satyavatakI bhAvanA kahate hai artha-krodha, bhaya, hAsya aura lobha kA tyAga karanA ye cAra bhAvanAye aura mUtrAnusAra bhASaNa karanA aisI satyavratakI pAMca bhAvanAye haiM satyavacana, asatyavacana satyamRSA aura asatyamyA aise vacanake cAra prakAra hai. usameMse satyavacana aura asatyavacana aise do vacana vyavahAra yogya mAne hai. bAkIke do vyavahAra yogya nahIM hai. krodha, bhaya, lobha aura hAsya asatyabhASaNake kAraNa haiM. unakA tyAga karanese asatyavacanoMkA parihAra hotA hai| anyathA nahIM. tRtIyapratabhAyanA ucyate aNaNuNNAdaggahaNaM asaMgabuddI aNuNNabittA vi // . edAvaMtiyauggahajAyaNamadha uggahANussa // 1208 // asammatAgrahaH sAdhoH smmtaasktbuddhitaa|| dIyamAnasya yogyasya gRhotirUpakAriNaH // 1247 // vijayodayA-aNaguNNAdaggahaNaM tasya svAmibhirananujJAtasya agrahaNaM / zAnopakaraNAdaH asaMgavuddhI aNuSpA vittA vi parAnukA saMpAdya gRhIte'pi asatabuddhitA / padAtiya umgahajAyaNa patatparimANamidaM bhayatA dAtavyamiti prayojanamAaparigrahaH yAyadyAcito yAvadvAmi iti na yuddhiH kAryA / uggahANussa gAhmavastuzAnasya inaM jJAnasaMyamayoramyatarasya sAdhanamaMtareNa jhAnaM cAritraM yA mama ne sidhyatIti tasya pradarNa nAnupayogino yAtrataca te / 1208 Page #1227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA 1209 asteyatratabhAvanAH paMca gAthAdvayena nigadattimUlArA-- agaguSNAdAragahaNaM ananujJAtA / basatizayanAsana pustakAstatsvAmibhirananujJAtAH / asaMgabuddhI aguNavattA asaMgabuddhirananujJApyapi vatsvAminaM icchA kArazritvA gRhIte'pi jJAnAdisAdhanAMge'nA kacittatA / paTanAthaM pareSAM pustakAdikaM vAgatyA dgRhItaM tantrAlobhagamanamityarthaH / nepA dvitIyA / sadAvattiya uggajAyaNaM etAvaditi vAvayAnaM etatparimANani meM divyamistriyojana sAdhanamAtrasya avagrahasya parigrahasya pustakAryAcanaM / vAkhito dAtA yAvaddAti tAvadgRhAmIni buddharakaraNamiti bhAvaH sevA tRtIyA / kasyainA ityAha-umAddaNassa avagRhyate dharmAgatayA parigRhyate ityayamo 'yamA grahaNayogyaM vastu pustakAdikaM / ava jAnAtItyatrayajJastasyAmAvasyetyarthaH tIsare vratakI bhAvanAoMkA varNana ---- artha -- jJAnopakaraNAdika arthAt zAtra, piMchI. kamaMDalAdika padArtha jisake haiM usakI paravAnagI yadi 'na hogI to unakA grahaNa nahIM karanA cAhie. unakI anujJAse zAstrAdikako grahaNa karane para bhI unameM Asakti na rakhanA, itanA Apa mereko dIjie kyoMki merA itanese hI prayojana siddha hogA aisA manameM vicAra kara utanI hI vastu mAMganA cAhie. jitanI vastu dAtA degA utanI saba meM grahaNa karUMgA aisI bhAvanA acauryata dhAraka ko karanA yogya nahIM hai. jisa vastu se jJAna aura cAritra kI siddhi hogI jisake binA jJAna aura cAritrako prApti na hogI aisI vastu lenA yatiko yogya hai. anupayogI vastukI yAcanA karanA yogya nahIM hai. vajjaNa maNaSNuNAdagihappabesassa goyarAdIsu // uggahajAyaNa maNuvIcie tahA bhAvajA tahae / 1209 // apravezo'nanujJAne yogyAMcAvidhAnataH // tRtIya bhAvanAH paMca prAjJaiH proktA mahAvrate / 1258 / / vijayodayAvajjaNa mAgitvaMsassa gRhasvAmibhirananupAtasya gRhapravezayajanaM bhASanA / govarAdIsu gorAdiSu bama praviza, atra vA tiSTheti yo'nanujJAto dezastasya apravezanaM / uggahajAzraNa aNuvIci avagrahayAcanA sUtrAnusAreNa tRtIye bhAvanAH // 152 AzvAsaH 1202 Page #1228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA aaambaar| 1210 mUlArA-bajjaNamaNaguNNAda gipabesarasa yarjanamananujJAtagRhapravezasya / gRhasvAmibhirida gRha pravizAtra tig ityevamanuhAtagRhapravezasya gRhasvAmibhiridaM gRhaM prayizAtra tipratyevamananujJAte pradeze pravezasya varjanaM / ke tadityA goyarAdIsu gocare bhrameyaM basatyAnAvasthAnagyanATikarmaNi ca / mainA cI ! allArapazciAta avamAyAcanamanuvIcyA / samIpaM gatvaivaM bhavadbhirme dAtavyamiti samrAnusAreNa yogyamya parigrahasya prArthanA / etenetadapi saMgRhIna zUnyAgAravimocitAbAsaparoparodhAkaraNabhaina zuddhisadhAdisaMvAdAH paMceti maiSA paMcamI / tadhA tathA paMcetyarthaH / / artha-gRhake svAmIna yadi gharameM praveza karanekI manAI kI hogI to usake gharameM praveza karanA yatiko nipiddha hai. arthAt isa gharake pradeza meM Apa praveza kara sakata hai isa rItIye yadi paravAnagI na ho to vahAM praveza karanA anucita hogA. Agamasa aviruddha jJAnasaMyamopavaraNakI yAcanA karanI cAhiye. isaprakAra acAyatratakI bhAvanAyeM haiM. - - 'mahilAloyaNapuvvaradisaraNaM saMsattavasahivikahAhi // paNidarasehiM ya viradI bhAvaNA paMca babhassa / / 1210 // mahilAlokanAlApo ciraMtanaratasmRti / / vAsaM saMsaktavastRnAM paliSThAhArasevanam / / 1249 // yogino mucyamAnasya virAgIbhUtacetasaH / / turIpe bhAvanAH paMca saMpate mahAtrate / / 1250 // vijayonyA-mahilAloaNapucaravisaraNasaMsalavasavidhikahAhiM / strINAmAlokanaM, pUrvaratismaraNaM, svIbhiH rAku.lAyA vasatiH zRMgArakathA ityetahiratayaH / paNidarasehi ya dhiraDI paladarpakarebhyo piratizceti paMca mtbhaassnaaH|| brahmacaryabhAvanAH paMcAha mUlArA-puThavara disaraNa prAksevitamaithunasmaraNaM / saMsattvasadhi strIbhirAkulA basadiH / asaMyattajanayuktavasatirityanyaH / vikathA zrRMgArakathA / paNiharasahi baladarpakarebhyo rasebhyaH / artha-strioke aMga dekhanA, pUrvAnubhUta saMbhogAdikakA smaraNa karanA, striyAM jahAM rahatI hai yahAM rahanA TRETARTele Page #1229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA bhRgArakathA karanA ina cAra vAtAsa virakta rahanA ye cAra brahmavatakI bhAvanAyeM haiM. jisase cala aura unma 1 satA arthAt kAmAvikAra hogA aise padAthoMkA tyAga karanA cAhiye. ye brahmacarya kI pAMca bhAvanAyeM haiM. AzvAsaH 16 apaDiggahassa muNiNo sahapharisarasayarUvargadhesu // rAgahosAdINaM parihAro bhAvaNA huti / / 1211 // yateH sparza rase gaMdhe varNe zabde shubhaashubhe|| rAgadveSaparityAgo bhAvanAH paMca paMcame // 1251 / / vijayonyA-aparigmahassa muApINo paripravarahitasya muneH / sahapharisarasayarUpagaMdhesu zadasparzarasarUpagaMdheSu / manozeSu ! rAgaddosAvINa rAgadveSayoH parihAro viSayabhedAtAMcaprakArabhAvanA paMcabhamya / / manojJezarapadriyArthaparihAryabhedAtpacaparimahajanabhAvanAH prAhamUlAga-aparigAhasa narmananyasya / dosAdINaM Adizabdena mohasyAmi prahaNaM / / artha-parigraharahita muni manojJa aura amanAjJa ese sparza: rasa, gaMdha, varNa aura zabda inameM rAga dveSa HAI karate hai. arthAta sparzAdi pAMca iSTAniSTa vipagoMmeM rAgadveSa nahIM karanA ye pAMca parigraha tyAgatrata kI pAMca bhAvanAye hai. bhAvanAmAhAtmyaM kathayati Na karedi bhAvaNAbhAvido khu pIDaM vadANa sancosi / / sAdhU pAlutto samuhado va kimidANi vedato // 1212 // bhAvanA bhAvayannetAH saMyato balapIDanam / / vidadhAti na sapto'pi jAgarUkA kathaM punaH / / 1252 / / vijayodayA- karedi khana karosyeva / kA bhASaNAbhAvido bhaassnaabhirbhaassitH| pII pIDAyadANaM matAnAM / savvAsi sarveSAM / sAdhU sAdhuH / pAsutto prakarSaNa nivAmupagataH / samuhadoSa samuddhAtaM gato thA / kimivANi pedito| cetymaanH|| Page #1230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH bhAvanAmAhAtmyamAhamUlArA-pIla pIDAM / virAdhanA / pAsutto nirbharanidrAkrAMta: / samuhado mUrchitaH / caMdato cetayamAnaH / artha-ina vratoMkI bhAvanAoMkA abhyAsa karanese yati ina bhAvanAoMse saMskRta hotA hai. taba vaha gADha sotA huA bhI athavA mUrSita huA bhI apane natoMko aticAra yukta nahIM karatA hai. to jAgrata arthAt sAvadhAna rahanevAlA vaha muni apane vratoMko kaise dakSita hone degA? arthAt dinarAta vratoMkI bhAvanAoMkA abhyAsa karanese usake ta hamezA niratIcAra rahakara uttarottara unnatAvasthA kI prApti kara lete haiM, edAhiM bhAvaNAhiM hu tamhA bhAvehi appamatto taM // anchihANi akhaMDANi te bhavisaMti hu vadANi || 1213 // tvamataH samitIH paMca bhAvayasvaikamAnasaH // mahAvatAnyavadAmi nidriANi bhavati / / 1253 // bhAvanAH samitigupta yo yatarvardhayanti phalada mahAvratam / / zarmakAri rajasAM nirAsakAzcArusasthamiva kAlavRSTayaH // 1254 / / iti mahAvratavRSTiH / / vijayodayA-padAhiM etAbhiH / bhASaNAhi bhAvanAbhiH / tamhA tasmAt / bhAvehi bhASaya / appamaso se apramattastvaM / aniuddAvi achidrANi / nairaMtayaNa pravRttAni | akhaDAni saMpUrNAni taba bhaviSyati matAni / evaM prakAzitasvarUpamAhAtmyAsu bhAvanAsu saMnyAsinaM prayukta mUlArA-mAtrehi saMskuru svamAtmAnaM / apichadAgi nairatarye pravRttAni / nirvASANi vA / akhaMDANi saMpUrNAni / te tava / saptAhambhAvanAniSThasya // artha-isa vAste he kSapaka ! tuma apramatta arthAt nidoSa AcaraNayukta hokara ina bhAvanAoMkA abhyAsa karo. tuma jaba bhAvanAmaya hoMge taba tumAre saMpUrNa brata niraMtara Tika sakeMge aura pUrNAvasthAko pAsa kara leMge. ataH he kSapaka ! tuma apaneko bhAvanAoMse susaMskRta banAo. manAoMsa susaMskAra ata niraMtara bApa AcaraNayuktI Page #1231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsa mUlArAdhanA 1213 batapariNAmopadhAtanimisAni zalyAni tatastadvarjana kAryamityAca - Nissallaraseva puNo mahamvadAI havaMti savvAI // badabhuvahammadi tIhiM du NidANamicchattamAyAhiM // 1215 // mahAnatAni jAyaMte niHzalyasya tapasvinaH / / nidAnavacanAmithyAdarzanahanyate vratam // 1255 // bijayodayA-Nissalusseva zalyarahitasvaiSa zRNAti hinastIti zalyaM / zaraphaTakAdi zarIrAdipravezi tena tulyaM yatpANino bAdhAnimittaM, aMtarniviSTa pariNAmajAtaM tanchalyamiha gRhItaM / mahatvadAI mahAnatAni bhavaMti 1 zalya kasyacideva pratasyopaghAtakaM, yathA eSaNAsaminyAco ahiMsApratamyatyAzaMkA nirasthati srvgnno| nana ca mahattvena yata. mavazeSyaM / mithyAtvAdizalyaM aNubratAnyapi antyaya / sanyaM prstuttvaanmhaavtaanaamitymukt| atra co-hisAdibhyo niranipariNAmamAtrANi atAni / zalye mithyAtvAdike sati kiM na bhati? yenaivamucyate niHzalpasyaiva mahAnatAni bhayaMti ? patatpratividhAnAyAhU-badamubahammAda vratamupadanyate / tIhiMdu tisRbhiH / NidANamicchasamAyAhi nidAnamithyA svamAyAbhiH / alpAntaratvAmmAyAzayasya pUrvanipAta iti cena-mithyAtvaM vrataSighAtaM prakarSeNa karotIti pradhAnaM tato mithyAtvaM mAyAcati bipane maMDe mithyAtvamasya pUrvanipAtaH pavAnidAnazana baMsaH tasyAlpAntarasyApUrvanipAtaH / sabhyamcAritramida mokSamArgandhena prastutaM, takaca nAsato samyagdarzanazAmayorbhavati / sati mithyAtve virodhinina te staH / samIcInamAnamarzanacAritraratnatrayasyAmmukhaH / anaMtahAnAdikAmAnyatra cittapraNidhAna parametatphalaM syAditi nidAnaM / taca samyagdarzanAdiparaMparayA vratopayAtakAri / manasA svAtivAranigRhanalakSaNA mAyA va pratamupahantIti manyate // atAni rirakSiSuNA mumukSuNA pratopaghAtanimittAMtarniviSTapariNAmalakSaNAni trINyapi zalyAni bajyAMnIti zikSArthamAha--- mUlArA-savvAI yathA eSaNAsamityabhAvaH ahiMsAvatasvaivaM zalya kasyacideva pratasyopahanana bhaviSyatItyAzaMkA nirAsArthamida, aNuvratagrahaNArdhe yaa| caMdaM svanimittAjAtaM grahadANutaM / tIhiM du timRbhirapi / tathAhi-samyakcAritramihamokSamArgatvena prastutaM taca sambagdarzanazAnayoH satoreva bhAvAn / taca svavirodhini mithyAtve sati na syAditi mizyAtvena vratamupahanyate / tathA ratnatrayAnmuktaranaMtazAnAdeo'nyatra ibhetasmAnme gUyAditi cittapANidhAna nidAnamidhyate / taba samyagdarzagamanicarattanmUlaM patamupahantova / tathA mAyAtra ganasA syAticAranigUhanalakSaNA gRhyate'taH sApa vratopaghAtinIti manyate // 1213 Page #1232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA bhAzcAmA zalya vratapariNAmoMko ghAtate haiM ataH unakA tyAga karanA cAhiye aisA kSayakako kahate haiM. artha--zalyarahita yatIke saMpUrNa mahAvratoMkA saMrakSaNa hotA hai. paraMtu jinhoMne zalyAko Azraya diyA hai unake vrata mAyA, mithyAta aura nidAna eno nAma, vizeSArtha--jo prANIke zarIrameM maveza kara usakA bAta karatA hai usako zalya kahate haiM. arthAta bANa, kaMTaka vagairaha zarIrAdikase praveza kara usako pIDita karate haiM isaliye unakA zalya kahate haiM jaise prANiko duHkha dene meM kAraNIbhUta aise aMtaraMga pariNAmoMko ve bhI bANAdikake samAna duHkha denevAle hone se zalya kahate haiM. zaMkA---epaNAsamitIkA abhAva honese saMpUrNa vratoMkA nAza nahIM hotA hai paraMtu phakta AhaMsAvata kA hI ghAta hotA hai vaise ina zalyoMse sarva vratAkA ghAta nahIM hotA hai. uttara-gAthAmeM 'sarva' zabda hai isase sarva tAkA nAza hotA hai aisA sUcita hotA hai. zaMkA-zayoMse mahAyatake samAna aNuvratoM kA bhI nAza hotA hai paraMtu graMthakArane mahAvratoMkA nAza hotA hai aisA kyoM kahA hai. uttara--azuvratoMkA aura mahAnatAkAbhI zalyAsa nAza hotA hai paraMtu yahA~ mahAvatoMkA vivecana karanA graMthakArako abhISTa hai ataH mahAyatoMkA zalya ghAta karate haiM aisA graMthakArane kahA hai. zaMkA-hiMsAdika pAse virakta honA yaha atoMkA lakSaNa hai to mithyAtvAdika gulya jIvameM rahane para bhI prata arthAt viraktipariNAma raha sakate haiM. ataH zalyarahita puruSakehI mahAvata hote haiM aisA kahanA yogya nahIM hai. 18 uttara-vratoMkA zalyase ghAta hotA hai. ve zalpa tIna prakArake mAyA mithyAtva aura nidAna aise haiM. yahAM samyacAritrako mokSamArga kahA hai. paraMtu binA samyagdarzana aura sabhyagnAnaka caritrako mokSamArgatA AtI nahIM hai... mithyAtvapariNAma AtmAmeM rahanese samyagdarzana aura samyagjJAna utpanna hote hI nahIM. kyoMki mithyatva inakA birodhI hai. vaha inako utpanna hone nahIM detA hai. samyagdarzana, samyagjJAna aura cAritra inako ratnatraya kahate haiM. / ratnatrayakI pUrNatAko mokSa kahate haiM. anaMtajJAnAdika anaMtacatuSTayakI prApti karane meM cittako na lagAkara anyavAtAma apane manako ekAgra karanA jaise isa tapase mereko iMdrAdi padavIkI prAni honI cAhiye aisI abhilASA karanA nidAna zalya hai. yaha zalya samyagdarzana kA nAza karatA hai aura paraMparayA vratAkA bhI bAta karatA hai. manake dvArA Page #1233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUnAvanA bhAvAsa aticAra chipAnekA bhAva rahanA mAyAzasya hai. arthAt ye tIna zalya tokA-cAritrapariNAmakA ghAta karate hai aisA siddha huA. tatthaM NidANaM tivihaM hoi pasatthApatatthabhogakadaM ! tividha pi taM NidANaM paripatho siddhimaggassa // 1215 / / niSeta siddhilAbhastha vibhavakakampraSam / / nidAna trividhaM zastamazastaM bhogakAraNam / / 1256 / / vijayodayA-tavya neSu zalyeSu NidANaM nidAnArUpaM zalyaM / tiyi vidhi / hodi bhavani | satyamapasAca. bhogaphadaM prazastamidAnamaprazastanidAna, bhoganidAnaM ceti / nividha milidAna triprakAramapi nidAna paripatho vighnaH / siddhimammamsa ratnatrayasya / / nidAnasya vidhya ratnatrayapratibaMdhakatvaM cAnidhattemalArA-bhogakaI bhogA iSTendriyArthAH kRtA yena togakRtaM / bhogakAraNamityathaH / paDipaMtho vinaH // artha--tInazalyomese nidAna nAmaka zalyaka tIna bheda haiM, prazasta nidAna, aprazastanidAna aura bhogata nidAna ye tIno bhI nidAna ratnatrayake virodhI haiM. prazattanidAnanirUpaNArthottaragAthA saMjamahedaM purisattasattabalaciriyasaMghadaNabuddhI // sAvaabaMdhukulAdINi NidANaM hodi hu pasatthaM // 1216 / / nRtvaM satvaM palaM vIrya saMhatiM pAcana kulN|| vRttAya yAcamAnasya nidAna zastamucyate // 1257 / / vijayodayA--saMjamazeSu saMyamanimitta purisasasattathalaviriyasaMghakSaNabuddhI puruSatvamutsAhaH. balaM zarIragataM dhAkhya, vIrya dhIyAMtarApakSayopazamaH pariNAmaH asthidhavizyA vaRSabhanAgacasaMhananAdiH / etAni puruSatvAdIni saMyamasAdhanAni mama syuriti cittapraNidhAna prazastanidAnaM sAyaparva dhukulAdinidAna ariSTrakule, paMdhukule vA utpatti mArthanA prazastanidAna / Page #1234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlAgadhanA AzvAsaH prazasta nidAnaM vakti mUlArA-satta utsAhaH / balaM dehavAda / sAyaarthadhukulAdi asTrikulaM, baMkulaM, sujAtyAdikaM ca / puMsvAdIni saMghamAyanicchata; nipAna ,diti rAjadhaH . artha-puruSatva arthAt utsAha. zArIrikabala, vIryAtarAyakarmakA kSayopazama honese utpanna honevAlA dRddha pariNAma, asthibaMdhana arthAt kjayuSabhanArAcAdikasaMhanana, ye satra saMyamasAdhaka sAmagrI mereko prApta ho aisI manakI ekAgratA hotI hai usako prazastanidAna kahate haiM, dhanikakulameM, baMdhuoMke kulama utpanna honekA nidAna karanA prazasta nidAna hai. aprazastanivAnamAcaNe mANeNa jAikalarUbamAdi AiriyagaNadharajiNataM // somamgANAdeyaM patthaMto appasatthaM tu // 1217 / / ahaMdgaNadharAcAryamubhagAdeyatAdikaM / / proktaM prArthayate zAstaM mAnana bhavavadhakAma / / 12 / vijayoTyA-mAyaNa mAkana tunA jAti jularUvamAdi jAnirmAtRvaMzaH, kula citavaMzaH, jAtikularUpamAtrasya sulabhAcAraprazastajAtyAr3ipanigrahaH / bhAriyanagarajinala AcArya, gaNadharatvaM / jinatyaM. mobhamgANavijaM sau. bhAgya. Aya. sadiya ca / dhecchalo praarthytH| aprazastana nidAnazanakaSAyavinyAt / / amajhAtannidAnamAha mUdAga-gANe abhimAnavazena / AdikulasvamAra prazamaM mAtApitRkulaM / naurUpyaM dI bAraha mAya / ammAbamba mulabhatyAta / lobhaggAgAde saubhAgyamAjJAmAdeyavAna manAM vaa| pacheto prArthacanaH / appasatya mAnakaSAyadUdhinatyAn / / artha-AbhimAnake vaza hokara uttama sAnuvaMza, uttama pitRvaMza, arthAta prazasta jAti aura prazasta kula, rUpa isakI AbhilASA karanA: AcArya padavI, gaNadhara pada. tIrthakarapada, saubhAgya, AjJA aura suMdarapanA inakI prArthanA karanA yaha saba aprazasta nidAna hai| kyoM ki mAnakAyale daSita hokara uparyukta avasthAkI AbhilASA kI jAtI hai. 1296 - . - -. Page #1235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA gaadhaa 1217 kuDo vi appasatthaM maraNe pacchei paravadhAdIyaM / / jaha umgaseNaghAde kadaM NidANaM vasiDeNa / / 1218 // azastaM yAcase zuddho maraNe'nyavadhaM kudhiiH|| ayAcaMtAgrasenasya vasiSTho hananaM yathA // 1259 // vijayodayA-kujo thi paruzo'pi / appasatyaM pazyadhAdikaM / maraNe maraNakAle pacchedi bhArthayate / jaghA yatha umgaleNaghAye unasenamaraNe 1 kavaM NivA ghasiSTeNa pasina yatinA / / krodhAvapi tadaprazasta sthApityAimUlArA-vasiTeNa vasiSThena yasinA // artha-kruddha hokara maraNasamayameM zatruvadhAdikakI icchA karanA yaha bhI aprazasta nidAna hai. vasiSTha nAmaka punIne ugrasena rAjAkA vadha karageta midAna kiyA gA jisane 36 tara ugrasena sAkA kaMsa nAmaka putra huA thA. apane pitAko kArAgArameM baMda kara yaha rAjyapara Aruda huA. ( ArAdhanA kapAkoSameM isakI kathA hai. bhogabhivAnanirUpaNA davigamANusabhogo NArissarasiThisatthavAhataM / / kesavacakadharataM pacchaMto hodi bhogakadaM // 1215 // svargabhoginaranAthakAminIH zreSTicakrivalasArthavAhinAM / / bhogabhUtimadhiyo nidAnakaM kAMkSato bhavati bhogakAraNam / / 1260 / / bizayodayA-davigamANusabhoge detheSu manujeSu ca bhanmogAn / pacchato abhilapati bhogakarda bhogataM nidAna / pArissarasiDisatyavAhattaM nArItya, IzvaratvaM, zreSThisya, sArthavAhatyaM ca / kesaSacakradharataM vAsudevAya sakalacaka bartitvaM ca pAMchati bhogArtha / bhoganidAnaM ca bhavati // bhoganidAnamAha - mUlArA-mArIssara nArItvamIzvaravaMpa / pacchato yAMchati sati / devamayaMbhogAnbhogArthameva va strIvAdIni // 1217 153 / Page #1236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1218 artha -- devo meM aura manuSyoM meM prApta honevAle bhogoMkI abhilASA karanA yaha bhogakRta nidAna hai, zrIpanA, dhanikapanA, zreSThipada, sArthavAhapanA arthAt saba vyApArioMkA svAmitva, kezavapada-nArAyaNapadavI, sakalacakraadve inakI bhogoMke liye abhilASA karanA yaha bhoganidAna hai. saMjamasiharArUDho ghoratavaparamo tigutto vi || pagarija jai vidANaM soviya i dIhasaMsAraM // 1220 || vRddhasaMyamataH parAkramaH zuddhagutikaraNo'pi nA tataH // yAti janmajaladhiM sudustaraM kAparasya gaNanA kucetasaH / / 1261 / / vijayodayA -- saMjaya siharArU saMyamaH zikharamiva durArohatvAcalatvAdvA / etaduktaM bhavati / prakRSTasaMzrIrataparamo dhore tapasi parAkrama sAho yasya so'pi durdharatapo'nuSThAyyapi / tigutto vi guptiSayasamanvi jaja zikSaNaM nidAnaM yadi kuryAt / caMdra vardhayati saMsAramAtmanaH / kimaparasminidAnakAriNi vAcyam // jineMdra prAyasyApi nidAnakaraNe saMsAradIcaM kAraNamAha mUlArA - saMjama sihArUDho saMyamaH zikharamiva durArohasvAda calasvAdvA / tadArUtaH saMyamakASThAniSTha ityarthaH / ghorata parakkamo duSkare sapasyutsAho yasyAlI // artha- jaise parvatakA zikhara nizcala aura caDhakara Upara jAneke liye kaThina hai vaise utkRSTa saMyama bhI dhAraNa karanA kaThina hai. aisA utkRSTa saMgama jisane dhAraNa kiyA hai, ghora tapameM jo utsAhayukta hai arthAt jo dubera tapazcaraNa karane meM tatpara rahatA hai jo tIna gumioMkA dhAraka hai aisA bhI muni nidAna karegA to vaha bhI saMsArako pAvegA arthAt usako bhI saMsAra meM dIrghakAla taka bhramaNa karanA paDegA. to anya nidAna karanevAle kSudra manuSyako saMsAra meM ghUmanA paDegAhI. yamo 'pi| to'pi jo apasukkhaduM kuNai NidANamavigaNiyaparamasuhaM // so kAgaNI vikrei maNi bahukoDiyamollaM / 1221 || Azra 12 Page #1237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzcA 1219 PROMOTE nidAna yo'lpasaukhyAya vidhaste saukhyanispRhaH / / kAkiNyA samArNa dattaM zaMke kalyANakAraNam // 1262 / / ghijayodayA-jo appasukkhA hetuM yo'lpamuskhanimittaM nidAne karoti parame muktisukhe manAvaraM kRtvA / sa kAkaNyA vikrIpIte maNi bahukoTitazatamaulyam // saMsArasukhAya nidAnayaMta nidati - mUlArA--spaSTam / / artha-jo manuSya utkRSTa mokSake sukhameM anAdara karake alpa sukhake lie nidAna karatA hai vaha aneka NET koTi rUpayoMkI kImatavAlA maNi kohI milane kI icchAse becatA hai aisA samajha lenA cAhie, ( so bhiMdA lohatthaM NAvaM bhiMdai maNi ca suttatthaM / / chArakade gosIraM Dahadi NidANaM khu jo kuNadi / / 1222 // sa sUtrAya maNi bhinte mAya lohAya bhasmane / / kudhIdahati gozIrSa nidAnaM vidadhAti yH|| 1263 / / vijayodayA-sobhida na bhinatti kITohArthaM nA anekayastubhRtAM / bhinatti ratnaM ca satrArtha / gozIpa caMdanaM dahati bhasmArtha yo nidAnaM karoti svalpArtha / sAravinAzasAdhayAbhavamAca-sUpayAnopari kathA yo nidAnakArI, tena nIprabhRtikaM vinAzitaM / arthAsyAnakAni vAnyAni // mUlArA-- gosIraM baracaMdanaM / atra smaravinAzanasAdhAdarbho vedyaH / artha-jo manuSya nidAna karatA hai vaha manuSya lohake kIlake lie naukAkA bhedana karatA hai, dorIke lie ratnahArako tor3atA hai, bhasmake lie gozIrSa caMdanako jalAtA hai aisA samajhanA cAhie. arthAt tuccha saMsAra sukhakI prAptike lie nidAna karanA ayogya hai. utkRSTa saMyamakA usase nAza hotA hai. rasoiyAkI kathAmeM upayukta bAtoMkA ullekha hai. 1 koDhI saMto laDUNa DahAi ucchu ramAyaNaM eso / / so sAmaNNaM gAseha bhogahedu NidANeNa / / 1223 // Page #1238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mukhArAdhanA AzvAsa 1220 sApArtha ploSate kuSThI sa labdhvekhaM rasAyanam // zrAmaNyaM nAzyate tena bhogArtha siddhisAdhakam / / 1264 // vijayodayA-kuSThI san rasAyanabhUtamirdhA lamdhyA vaDati yaH samAnatAM nAzayati sarvaduHkhavyAdhivinAzanodyatAM bhogArthanidAnena / mulagA-koDhI saMto kuSThI san / rasAyaNaM kuTavinAzanarasAyanabhUnaM // artha-jaise koi kuSTharogI manuSya kuSTharogakA nAzaka rasAyana tulya Ikha ko pAkara usako jalAtA hai vaise | nidAna karanevAlA manuSya sarvaduHkharUpI rogakA nAza karanevAle saMyamakA bhogakRta nidAnase nAza karatA hai. purisattAdiNidANaM pi mokkhakAmA muNI Na icchaMti // jaM purisattAimao bhAvo bhavamao ya saMsAro // 1294 // naratvAdinidAnaM ca na kazipti mumukSavaH // naratyAdimayaM tasmArasaMsArastammayo ytH|| 1265 // vijayodayA-purisattAdiNidANaM puruSatvAdinivAnapi mokSAbhilASiNo munayo na pAuMti / yasmAtpuruSasvAvirUpo bhavaparyAyaH / bhavAtmakaca saMsAraH bhavaparyAyaparivartasvarUpatvAt // prazastanidAnasyApi mumukSaNAmakaraNIyatvamAhamUlArA-mAvo dehpraannpryaayH| artha-puruSatva, bala, vIrya vagairahakA nidAna bhI mumukSu muni karate nahIM. kyoMki puruSatvAdiparyAya bhI bhava hI hai aura bhaya saMsArarUpa hai. DhaksakkhayakammakkhayasamAdhimaraNaM ca bodhilAbho yA eyaM pattheyavvaM Na pacchaNIyaM tao aNNaM // 1125 // samAdhimaraNaM bodhirduHkhkrmkssysttH|| mArthanAyo mahAprAjJaiH paraM nAtaH kadAcana // 1266 // Page #1239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mULArAdhanA 1221 vijayodayA dukkAma duHkhAnAM zArIrANAM, AMgatukAnAM svAbhAvikAnAM ca kSayo bhavatu / tathA karmaNAM tatkAraNabhUtAnAM ratnatraya saMpAdanapuraHsaraM bharaNaM, dIkSAbhimukho bodhilAbhakA patasprArthanIyaM tAmyat // tarhi atAyanuSThAyinA ki prArthyamityAha--- mUlArA -- bodhilAmo ratnatrayaprAptiH / atra yathApUrva hetuhetumadbhAva bhAvyaH || artha - - mere zArIrika du:khoM kA, AgaMtuka - akasmAt utpanna honevAle duHkhoMkA, aura svAbhAvika duHkhokA janmajarAmaraNAdi duHkhoM kA nAza ho tathA ina duHkhoMko utpanna karanevAle asAtAvedanIyAdi karmoMkA bhI nAza ho. mereko samAdhimaraNatrI arthAt ratnatrayaprApti pUrvaka maraNakI prApti ho. dIkSAdhAraNa karanemeM pravRtta karane vAlI ratnatraya prApti ho ina bAtoMkI prArthanA karanI cAhiye. anya vastukI prArthanA karanA yogya nahIM haiM. purisattAdINi puNoM saMjamalAbho ya hoi paraloe // ArAdhayassa NiyamA tadatthamakade NidANe vi // 1226 // naratvasaMyamaprAptI paratra bhavataH svayam // nidAnasaMtareNApi dagAyArAdhanAMginaH / / 1267 / / vijayodayApurisantAdrINi puruSAvAdikaM saMyamalAbha bhaviSyati parajanmani kasya? kRtararatnatrayArAdhanasya nizvayena tadarthama kRte'pi nidrAne // ArAdhakasya nidAnaM vinApi pretyapurupatvAdibhAvamavazyaMbhAvi saMbhAvati-- mUlArA - akade akRte'pi // artha -- jisane ratnatrayakI ArAdhanA kI hai usako nidAna na karanepara bhI anyajanmameM arthAt Age janmameM nizvayase puruSatvAdikakI aura saMyamakI prApti hotI hai. mANarasa bhaMjaNatthaM ciMtedavvo sarIraNivvedo // dosA mANasa tahA taheba saMsAraNivedo / 1227 // AzvAsa 6 1220 Page #1240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sulArAdhanA 1222 bhavazarIrAne vedamAna doSavizciMtanam || kartavyaM mAnabhaMgAya saMsArAntaM piyAsatA // / 1268 // vijayodayA-mANassa bhaMjaNatthaM mAnabhaMjanAyeM dhyAtavyaH zarIranirvedaH / tathA doSAzdha mAnasya / tathaiSa saMsAranirvedadha dhyAtavya iti kSapakaM niryApakasUriH zikSayati / zarIrasya azucitvAdisvabhAvacitagataH / kimetena zarI reNeti zarIre anAdaraH zarIranirvedaH / sa kathaM mAnasya bhaMjane nimittaM / sa hi zarIrAnurAgamevAvaiti / tatpratipakSatvAt / atrocyate mAnazabdaH sAmAnyavacano'pi rUpAbhimAnaviSayo gRhItaH / sa ca zarIranirvedena bhajyate / mAnasya dopA nIca kuletpattimampraguNAlAbhaH sarvavidveSyatA, ratnatrayAdyalAbha ityAdikAH / saMsArasya dravya kSetrakAlabhAvabhayaparivartana rUpasya parAGmukhatA saMsAranivaidaH / tatropayuktasya ahaMkAranimittAnAM vinAzAt vinidhAnAM ca guNAnAM bahUnAM asakRtpravRttiH aneka prANilabhyatyAt / suprApyebhyo guNebhyo'tizayitAnAM guNAnAmanyairupalebhanAt // aprazasta nidAnAMga mAnabhaMgopAyAnparka zikSayati mUlArA - parIraNiyeo bIbhatsa pUtikSayitApakatvAttatrAnAdaraH / kimanena zarIreNAzuNyAdisva bhASenetyavamAnanamityarthaH / tadupayukto hi dezatisIrUpyeya kriyamANamAtmotkarSa saMbhAvanAM vinAzayatItirUpAbhimAnabhaMjanAya tadrAvatIpadezaH | dona pApakAraH / te ca nImakuletyAnyaguNAprAptiH sarvavidveSyatA, ratnavayAcalAbhAcetyAdikAH // saMsAraNibbeda dravyakSetrakAlabhAva bhavaparivartanarUpasya saMsArasya parAGmukhatA / vanupayuktastha khalvahaMkArakAraNAnAM niyaguNAnAmaneka prANisulabha nopalaMbhAt / khaprApyamAnyaguNebhyo'vizayitAnAM jJAnatapaH pramukhagujArnA mahApuruSagocarANAM asakRpravRttidarzanAca lebano mAno vinazyati // artha-mAnakA mardana karaneke liye zararinirvedakA ciMtana karanA cAhiye arthAta zarIrase mana viraktiyukta hogA aisA vicAra karanA cAhiye. tathA mAnanAzArthaM abhimAnake doSAMkA bhI vicAra jarUra karanA yogya hai| aisA AcArya kSapakako upadeza dete haiM. zarIrake apavitratvAdi svabhAvAMkA ciMtana karanese aise zarIrase merA kyA prayojana siddha hogA aisA samajhakara AtmA usase virakta hotA hai. prazna- zarIravairAgya mAnanAzake lie kaise kAraNa hotA hai ? kyoMki, vaha mAnase ulaTA hai. vaha to zarIrapara prIti utpanna karaneke lie kAraNa hogA ? uttara- mAna zabda yadyapi sAmAnyakA vAcaka hai paraMtu yahAM rUpAbhimAna meM rUdra samajhanA cAhie. yaha rUpAbhimAna zarIra nirveda se naSTa hotA hai, AzvAsaH 6 1222 Page #1241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRdAvanA 1223 mAnake doSa isa prakAra haiM-mAna jIvako nIca kulameM utpanna karatA hai, mAnase guNoM kI prApti nahIM hotI hai. mAnI puruSakA sarva jana dveSa karate haiM, usako ratnatrayAdika kA lAbha nahIM hotA hai. ityAdika doSa mAna kaSAyameM hai. dravyaparivartana, kSetra parivartana, kAla parivartana, bhavaparivartana aura bhAvaparivartana aise pAMca parivartana svarUpa saMsArase parAGamukha honekA vicAra hamezA karanA cAhie. isa vicArase bhI mAnakA ghAta hotA hai. jaba AtmA saMsArase parAmukha hotA hai taba ahaMkAra ke sAdhana kA nA hotA hai kI gupakI prApti hotI haiM. mere ko jo jJAna tapa vagairaha guNa prApta hue haiM ve anya puruSoM ko bhI prApta hote haiM ataH garva karanA yogya nahIM hai aisA vicAra karanese mAnakA nAza hotA hai. kulAbhimAnItarAsopAyamAcareM NIco vi hoi ucca ucca NIcattaNaM puNa uvei // jIvANaM khukulAI padhiyasta va cissamaMtANaM // 1968 / / udhaM bhave kulaM nIco nIcamuccaH prapadyate // kulAni santi jIvAnAM pAMdhAnAmiva vizramaH / / 1269 / / ! vijayodayAcA vi hodi sthAnamAnaizvaryAvibhitirobhUto nIca ityucyte| soSi hodi bhavati / ucco tairevonnataH / sa ucyo atizayita sthAnamA nAdiko'pi nIvattaNaM nyUnatAM / puna ucedi punaH upeti / jIvAnAM jIvAnAM khalu / kulAI kulAni kIbhUtAnAM ! vissamarANaM vizramatAM bahUnAM kulAni kubaTana kulAnityatA darzitA | aniyatakulasya kaH kulagayeH / pathikassava pathikasya yathA vizramasthAnaM na niyatamasti tadvadevAsyeti bhAvaH // kulAbhimAnanirAsopAyamAha - mUlArA - NIyo sthAnamAnaizvarvAdibhistirobhUtaH / uco atizathitasthAnAnAdikaH / kulAI gotrANi sthAnAni ca / vissamaMtANaM vizrAmyatAM sthitikurvatAM kulAni jIvAnAM saMpadyate / yathA pathikasya na vizrAmasthAnaM niyatamasti tathA kulaM jIvasyeti bhASaH / amiyata kulasya kaH kulagarbha iti mAnanirjayaH / visvanatthANamiti kacitpAThaH / uktaM ca AzvAsaH 6 1223 Page #1242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ BUA mUlArAdhanA AzvAsa 1224 ucaM bhave kulaM nIco nIcamucaH prapadyate / / kulAni saMti jIvAnAM pAMdhAnAmiva vizramAH // kulAbhimAnakA nAza karanekA upAya kahate haiM artha-sthAna, mAna, aizcaryAdi na honese manuSya nIca kahalAtA hai. aisA nIca manuSya inakI prApti / hone para lokoMke dvArA ucca mAnA jAtA hai. jisake sthAna, mAna, aizvaryAdika baDha gaye haiM vaha mAnava kAlAntarase / isa mAnake doSase hInatAko prApta hotA hai. jaise prayAsa karanevAlA manuSya eka jagahameM hI vizrAMti nahIM letA hai| bhinnabhinna sthAnoMkA vaha Azraya letA hai vaise yaha jIva bhI eka hI kulameM nahIM rahatA hai. bhima mitra kuloMmeM usako janma lenA paDatA hai. kabhI ucca kulameM yaha janma dhAraNa karatA hai kamI nIcakulameM utpanna hotA hai ataH kulakA gave karanA yogya nahIM hai. kiM ca gartho hAtmano ghRddhiM parasya vA hAni yurUyo saMkSepate tasya yukto'iMkAraH na cAsya vRddhihAnI sta iti kathayati uccAsu vaNIcAsu va joNIsU Na tassa asthi jIvarasa // vaDhI vA hANI vA savvattha vi tittio ceva // 1229 // hAnidhaddhI prajAyete nococcAsuna yoniSu / / sarvanotpadyamAnasya jIvasya samamAnatA // 1270 // vijayodayA- uccAsuvaNIcAsu va yatra sthita AtmA zarIraM niSpAdayati tadyonizadvanocyate / na tasya uccatA nIcatA yA tataH kimucyate uccAsu pa NIcAsu va iti 1 ayocyate-ponizadvena kulameghAnocyate / nenAyamarthaH / mAnye kule gahite vA utpannasya na tasya jIvasya vRddhiA nirvA sarvatra satpramANa patra jJAnAdiguNAtizayAdeva utkRSTatA / nivitaguNaH kulInopi na pUjyate tarAmanyaiH / amAnyepi kule saMbhUto yadi guNI syAt / uktaM ca saMsAravAse bhramato hi jaMtona cAtra kiMcitkulamasti nityaM // sa paca nIcottamamadhya jAtaH svakarmavazyaH samupaiti tAstAH / / nRpazca dAsaH capanazca vipro daridravaMzava samRddhavaMzaH // corAgnivAvAhitayAcitA ca saMjAyate karmavazAtsa ena / / 1224 Page #1243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArApanA AzvAsa 1225 ko yAdhikAraH suphuleSu nRNAM kA.yA cihisaanykulprsuutii|| kAryo'dhikAro nanu dharma paMtha kAryA vihisApi ca dussphtessu|| kiMca sarvo'pi pRthagjanaH svasyotkarSa parasya cApakarSa manyamAno garvamupaiti / na cArayAtmana ucanIcakulamAprinimitte vRddhihAnI tastatko'syocakulatve'haMkAra iti zikSayati mUlArA-joNIsu kuleSu / zarIraniSpAdanasthAnAnAmuzcattvanIcatvAsaMbhavAt / anna yonizabdena kulmebocyte| tattiboceca asaMkhyAtapradezapracayAtmaka eva 1 mAnyakule prasUto bhaikenApi pradezena varddhate, nApi nice jAto hIyata iti bhAvaH / tato jJAnAdiguNAtizayayogAdeva pUjyate na kulokacatvayogAttatka; kulInatvagarva iti garvakhayopAyazikSaNaM / garva karanese AtmakI vRddhi hotI hai aura na karanese usakI hAni hotI ho to garva karanA yogya hogA. paraMtu AtmA kama jAdA hotA huA nahIM dIkhatA hai. isa viSayakA vivecana-- artha--jahAM AtmA rahakara zarIra utpanna karatA hai arthAt dhAraNa karatA hai aise AdhArako yoni kahate haiM. AdhArarUpa yoni uccamI nahIM hai aura nIca bhI nahIM hai. isaliye 'uccAsu va gAMcAsu va' aisA kahanA anucita hai. uttara--yonizabdakA artha utpattisthAna aisA nahIM hai. prastuta prakaraNameM yonizabdakA kula aisA artha lanA cAhie. isalie yahAM aisA artha samajhanA yogya hogA-mAnyakulama athavA niMdya kulameM utpanna hone para bhI jIvakI ddhi vA hAni nahIM hotI hai. sarvatra vaha asaMkhyAta pradezAtmaka hI rahatA hai. jJAnAdiguNoMke atizaya se hI utkRSTatA prApta hotI hai. jisake guNa niMdya hai vaha kulIna honeparabhI anya puruSoMke dvAga nahIM pUjA jAtA hai. hIna kulameM utpanna hone parabhI yadi vaha guNI hogA to pUjA jAtA hai. anya graMthameM isa viSaya meM aisA kahA hai-- "isa saMsArameM bhramaNa karanevAle prANIkA koIbhI kula nitya nahIM hai. apane kiye hue karmake vaza hokara yaha saMsArI AtmA nIca kula, ucca kula aura madhya kulameM janma letA hai. aura nIca, ucca, madhyama avasthAko prApta hotA hai, isa saMsArameM rAjA bhI durdaivayogase dAsa hotA hai. zvapaca mI-mAtaMgamI anya janmameM brAhmaNa bana jAtA hai. daridrI vaMza bhI dhanasaMpanna hotA hai. karmake vaza hokara isa jIvako cora, agni, sarpa ityAdikoMse duHkha prApta hotA hai. manuSyako ucca kulakI prApti honepara garva nahIM karanA cAhiye aura nIca kulameM utpanna hue prANioNkI jugupsA 122 154 Page #1244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nahIM karanI cAhiye. arthAta unakA tiraskAra karanA yogya nahIM haiM. manuSyako dharmameM adhikAra karanA yogya hai. arthAt dharmAcaraNa karanA usakA kartavya hai aura pApakAryase usako parAkamukha honA yogya hai" *RNATOTARA mUlArAdhanA AzvAsA kAlamaNataM NIcAgodo hodUNa lahai sagimuccaM // joNImidasasalAgaM tAo vi gadA ataMgAo // 1230 // lAbha lAbhamanatAzca nIcAmuccAM prapadyate // sathApyuccA api prAptA anaMtA yonayo bhave / / 1971 / / vijayodayA kAlamarNataM gIcAgodo hodUNa anaMtakAlaM nItrairgotro bhUtvA / labhadi sagimuca joNi 1 labhate sakadugAMtraM / kIrazI darasalAma itara zalAkA ! ratarA nIcA~nayaH / gadA arNatAo AnaMtA prAptA kena jIvena / yadyapyayamAtmA saMsAre paryaTananaMtazo nIcA yonI co labdhvA kathamapyaMtarAMtarogAM yonimekaikazo labhate tathApya' naMtanIcayonilAbhAMtarAlavartinya, uccA conayo'pyanaMtara evAnenAnAdikAlena labdhA ityupadizati mUlArA-NIcAgodo nIcatraH / sAgai sakRt / ucca joNi uccairgotraM / itarA nIcaryonayaH / zalAkA aMtarA ntaravartinyo yasyA uccaiyaryonestAM / tAo vi tA azyantara le'ntarAle labdhvA apyuryonayo gadA prAptAH / uktaM ca-- lAbha lAbhamanaMtAbha nIcAmuSAM prapadyate / / tathApyuSA api prAptA anaMtA conayo bhavet // tatko'sya devAyatte mAnyakule prasUtasya madaH / ko vA nige phule jAtasya vipAdaH kartavya ityupekSaSa zreyasIti zikSAsarvasvaM // artha-yaha jIva anaMtakAlataka nIca gotrakarmake udayase ucca kulameM janma letA hai. isa jIvana anaMtapAra nIca kulameM janma liyA hai. 1226 bahuso vi laDavijaDe ko uccatammi vibhao NAma // bahuso vi laddhavijaDe NIcate cAvi kiM dukkha // 1231 // Page #1245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH mRlAgadhanA 1227 uccatve bahuzaH ko'tra labdhvA tyakte'sti vismyH|| nIcasva vAsti kiM duHkhaM labdhvA tyakta sahasrazaH // 1271 // vijayodaya-payaM bahuso dhi bahuzo'pi laddhavijaDe labdhaparityakte ca / uscattammi mAnyakulaprasUtatve / ko NAma vimao ko nAma risAyaH kadAcidalabdhapUrvamidAmivAnImeva samiti bhvedhH| bahusoci yazo'pi / lavijaDe lamghaparitya ke / pIcase cAci nInai godharAsAne api hidi kimi duHya / etadaMbAhamUlArA-laddhavijaDe prAme parityakte ca / vibhao kadAcidalabdhapUrvamidaM idAnImeva lavyamiti garvaH syAt / / artha-isa jIvane bahutabAra ucca kulameM bhI janma lekara tyAga kiyA hai. usameM duHkha mAnanA bhI vyartha hai. yadi uccakulakI prApti pUrva kAlameM kabhI bhI nahIM huI thI aura abahI huI ho to garva karanA yogya thA- nIca gotra ke udayase nIcakulameM bhI aneka vAra janma huA hai usakA kheda mAnanakI AvazyakatA nahIM hai. paraMtu jisase ucca kulameM janma prApta hogA aisA dharmAcaraNa karanA cAhiye. oti uccattaNammi pIdI saMkappabaseNa hoi jIvassa // NIcattaNe Na dukkhaM taha hoi kasAyabahularasa // 1232 / / ucasva jAyate mIniH sNklpvshto'ginH|| nIcatve'pi mahAdvaM kaSAyavazavartinaH // 1273 // vijayodayA-uccattaNammi mAnyakulatve / pIdI prItiH 1 saMkalpavasaNa saMkalpavazena hodi jIvassa bhavati jIcasya prazaste kule jAto'miti manonidhAnAt / prIto bhavatyatyartha janaH netthaMbhUtaM saMkalpamatareNa sAmAnyakulatce satyapi prItirbhavati / nIyakulatvameva ca na duHkhasya nimittaM api ca nIcattaNe ya nIcaMrgotratve ca duHkha tathA hodi tathA bhavati / prItiriya paranimittakaM bhavati / kasya ? kaSAyabalasya kasAyazaddhaH sAmAnyavacano'pi mAnakapAye cartate / tenaaymrthH| pracuramAnakaSAyo janayati duHkhamasya na nIcairgotratvaM // naghocanIcakulatye sukhaduHkhe purutaH / kiMtu mAnAdhmAtasya tadAlaMbanaH saMkalpa evetyanuzAsti mUlArA-saMkappaSaseNa uttama me kulaM iti manaHpraNidhAnasAmadhna / tatha prItiriva / saMkalpavazenaiva / kasA.. yabahulassa mAnotkaTasya pracuro mAno'sya' janayati duHkhaM na nImairgotrasvameveti bhaarH|| S 127 Page #1246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH 1298 'artha-jIva uccakulakI prApti honese prItiyukta hotA hai usakA kAraNa uccakula haiM aisA nahIM samajhanA cAhiye. maiM uccakulameM utpanna huA aisA vicAra utpanna honese jIva atizaya khuza hotA hai. yadi aisA saMkalpa manameM na hogA to mAnya kulakI prApti honepara bhI vaha pIniyukta nahIM hotA hai. usI taraha nIca kula bhI duHkhakA kAraNa nahIM hai, kiMtu saMkalpahI duHkhakA kAraNa hotA hai. kaSAya jisameM pracura hai usa jIvako usase duHkha hotA hai nIcagotra usakA kAraNa nahIM hai. gAthAmeM kapAya zabda sAmAnyatayA prayukta kiyA hai paraMtu yahAM vaha zabda prakaraNa vaza mAnakaSAyakA pAnaka samajhanA cAhiye. arthAt mAnakaSAyase hI jIvako duHkha hotA hai. nIcagotratva usakA kAraNa nahIM hai. pava prItiparikSApI sakarapAyApatisarA ... uccattaNa va jo NIcarsa picchejja bhAvado tassa // uccavaNe va NIcattaNe vi pIdI Na kiM hojja / / 1233 / / uccatvamiya nIyatvaM cetasA yo nirIkSate // uccatya iva nIcatve kimasauna sukhAyate // 1274 // vijayoSayA-ubasaNaM va usagA~va miSa jo NIcata pecchadi yo bhaugoM prekSate / idaM caMDAlasyaM caramiti bhAvazado'nekArthayAcyapi iddcisssaacii| yat yena labdhaM tattasya zobhanaM / alabhyena zobhanegApikiM teneti manasikaroti yadA tadA taya prItirasya jAyate iti vadati-uccasaNe vimAnya kulava ina nIcattaNe'vi bhIgoprave'pi / pIdI kiM Na hojja / prItiH kiM na bhavet / bhavatyeveti yAvat // saMkalpAyattau prItiparitApau iti spaSTayituM gAthAdvayamAcaSTe mUlArA---bhAvado cittena / idaM cAMDAlatvaM varamityAvirUpeNa bhAvayedityarthaH / pIvI yona lam tasasya zobhanaM alabhyena zobhanenApi kiM teneti yo yadA saMkalpa karoti sasya tadA tatra prItirbhavatyeva tthaanubhvaan| artha-jo manuSya uccagotrake samAna nIca goSako bhI dekhatA hai arthAt cAMDAlapanAbhI acchA hai aisA jo mAnatA hai usako uccatvake samAna nIcatvameMbhI prIti kyoM na hogI arthAt vaha nIcatvako bhI acchA hI 1228 Page #1247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH 1229 samajhegA. jisane jo prApta kiyA hai usako vaha acchA samajhatA hai. jo cIja alabhya hai vaha acchI honeparabhI merA usase kucha prayojana nahIM hai aisA samajhakara prApta cIjahI acchI hai aisA vaha mana meM samajhatA hai. tAtparya yaha hai ki mohake vaza hokara jIva nIcapanAkobhI acchA samajhate haiM. NIcattaNaM va jo uccattaM pecchenja bhAvado tassa // NIcattaNeva uccattaNe vi dukkhaM Na kiM hoja / / 1234 // yo nIcatvamivoccatvaM vikalpayati mAnase // tasyoccatvena kiM duHkhaM nIcatvamiva jAyate // 1275 // vijayodayA-pataviparItArthosarA gAthA / spaSTatayA vastusthiti nApekSate / saMkalyAyasAprItityanubhavasiddha' milasya jagarA iti padasimAnusamvairgotralesI na sukhaduHkhayorbhAdhAbhASau ca bhavataH saMkalpAt // mUlArA-paSTam __ artha jo jIva nIcapanAke samAna uccapanAko dekhatA hai usako ucyatAmabhI nIcatvake samAna du:khahI anubhavameM AtA hai. abhiprAya yaha hai ki, saMkalpase utpama huI prIti atharA duHkhase vastukA yathArtha svarUpa nahIM jAnA jAtA hai. yaha anubhavasiddha satya hai. saMkalpase ucca gotrameM bhI prIti aprIti utpanna hotI hai. saMkalpase nIcatvameM bhI prIti aura aprIti utpanna hotI hai. tahmA Na uccaNIcattaNAI pIdi kareMti duHkhaM vA // saMkappo se pIdI karedi dukkhaM ca jIvassa || 1235 / / tato nocatvanIcatvaM kAraNaM prItiduHkhayoH // paramuccasvanIcasvasaMkalpaH kAraNaM tayoH // 1276 / / vijayodhyA-tahmA masmAt / uccanIcattaNANi mAnyAmAnyakulavAni / na kareMti duksa vA na kurutaH prIti duHkhaM yA / sati saMkalpa bhAvAdasati abhAvAca / / 1229 Page #1248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RECT mRlArAvanA AdhAmaH 6 upasaMhAramAhamalArA-spagrama / / artha- isa liye mAnyakula aura amAnyakula vAstavika vicAra karanepara sukha aura duHkhake vidhAtA nahIM haiM. saMkalpahI jIvako prIti aura aprIti utpanna karatA hai arthAt saMkalpake sAtha grIti aura aprItikA anvaya vyatireka hai. japa saMkalpa utpanna hotA hai taba hI sukha duHkhoMkI utpatti hotI hai. aura jaba saMkalpa manameM nahIM hotA hai taba sukha duHkhoMkI utpatti nahIM hotI hai isaliye saMkalpa hI sukha aura duHkha utpanna karatA hai aisA samajhanA cAhiye. mAnakaSAyasAdhyo'yaM doSa pati kathayati sUriH / kuNadi ya mANo NIcAgodaM purisa bhavesu bahaesu // pattA hu NIcajoNI bahuso mANeNa lacchimadI // 1236 // mIcagotraM naraM mAno vidhatte pahujanmasu // prAptA lakSmImatirnIcA yonIrmAnena bhUrizaH / / 1277 / / vijayokyA-kuNadi ya karoti / mANo ahNkaarH| NIyAgo purisa nIcA~zramasyeti nIco purisaM bhAsmAnaM / bhaSesu janmasu / yamugaSu bahuSu / pattA prAptA / NIcajoNI khunIcaigA~dhameva / kA? lachimadI lakSmImatI / kena nimittena ? mANepaNa murUpA gaucanAnukUlA kulInA yeti garyeNa // mAnadoSamasthAnakena sthApayatimahArA-mANeNa surUpA, muyauvanA, kulInA kanyAhavetvahaMkAreNa // mAnakaSAyase jIpako nIcagotrakI prApti hotI hai aisA udAharaNa ke dvArA AcArya kahate haiM. artha--mAna kaSAyase manuSya prANI aneka janmomeM nIca gotrayukta hotA hai arthAt nIcakulameM janmatA IR hai. maiM rUpavatI suMdarI hUM. tarUNIhUM aura kulIna hUM aisA tIvra mAnakaSAya lakSmImatIko huA thA jisase usako aneka janmoMmeM nIcakulameM utpanna honA par3A thA. NEPende -- - - Page #1249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulAmapanA AzvAsaH pUyAvamANarUvaviruvaM subhagattadubbhagattaM ca // ANANANA ya tahA vidhiNA teNe va paDisejja // 1237 // subhagasthamasaubhAgyaM svarUpatvaM virUpatA // AjJAmAjJAdaro niMdA citte kRtyA na dhImatA / / 127: / / vijayodayA-pUyAyamANayavirUSa, pUjA, thavamAnaM paribhavaH / rUpazabdaH sAmAnya vacano'pi zobhanarUpaviSa yatayA iha virUpazanasaMzidhAne prayujyamAno'nizayite rUpa pravartate / tana saupya rUpyaM catyarthaH / subhagattanubhagataMca saubhAgyaM daurbhAgya ca sarveSAM priyatvaM veyaravaM ceti yAcan / ANANANA ya tahA AdezApranimrAtaH anAjJA ca tathA vidhinA mAnaniSedhaprakAreNeva / paDiseja praniSedhyAH / abhidheyavazAliMgavacanapravRttiriti limyaMtareNa pUjAdizabdopanItena pratiyedhyazanasyAbhisaMbaMdhaH / paribhayaM prAmo'pi kadAcitpUjyate / evaM prAmAsvanaMteSu jAstatra ko'nurogo mya / duHsaM yA paribhava prAptI / pUjyamAno'pi bahuSu punaH paribhavAnavApsyati / na cAtmanaH pUjAyAM kaacidvRddhiH| paribhava vA hAniH maMka pavazAvAtmano jAyate prItipIratApa na kevala pUjAgAramavAbhyAmasi / uttaM ca yaH stUyata zuciguNo madhugAbhiH / sAnaghate ca paravacanAvacitraH // hA citratA kadhamAya bhayasaMkaTasthaH pAmotyanakavidhikarmaphalopayoga / bhUtvA manuSyapatayaH punarava dAsA honA bhavaMti zucayo'zucayazca bhUyaH / kAtyA ca ye yuvatibhirSiSamAnurUpA SyA bhavaMnyasubhagatvamupasya bhuuyH|| upaH kacitpravararatnavibhUSaNo yaH sarazyata vikarUpuNyatayA dridrH|| bhRyazca mitrabahugaMdhujanopagUDhaH salakSyate vyasanabhArabhUdeka eca // ucanIcakulavatpUjyApamAnAdayo'pi tasvIH / pratyAkhyeyA ityAkhyAti - mUlArA-avamANa paribhavaH / nyAyena teNeya / kAlamaNamityAdiprabaMdhoktana / paDisevA prasidhyAH / tathAhi prAptaparibhavo'pi kadApitpUjyate punarbahuzaH paribhaSaH / evaM prAptA naMtapu pUjAH / na caivamapyucanIcakulabajIvasya vRddhi hAnI syAtAM tatkAsya pUjAyAM prItiH / paribhave caapriitiH| saMkalpazAccAsya prItiparitApau syAtAM na kevala pUjAvamAnAbhyAM / evamanyeSvapi zubhAzubhadharmeSu vyatipraMganiSedhaH klyH|| artha-mAnakaSAyakA tyAga jaise karanA yogya hai vaise usake sAtha pUjA-lokaoNse AdarasatkAra prApta honA acamAna-parAmaSa anAdara prApta honA, rUpa-sauMdarya, virUpa-kurUpatA, subhagatA-saubhAgya, durbhAgya,AzA sarvatra akhaMDita rahanA, aura usakA lokoMse pAlana na honA, ityAdikoMse garna yA duHkha hotA hai paraMtu bahamI tyAganA yogya hai. TECERemeter Page #1250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1232 inake viSaya meM aisA vicAra karanA cAhiye- merA kabhI parAbhava - anAdara- apamAnabhI huA hai tathA kabhI pUjAbhI huI hai. isa prakAra isa saMsAra meM anaMtabAra maiM pUjAbhI gayA thA. na pUjAe~ anurAga karanA cAhiye aura na anAdara honeke prasaMga meM khuda khinna honA cAhiye jaise merI bArabAra pUjA huI thI vaisA bArabAra anAdara bhI huA thA. pUjAke samaya na merA AtmA kucha baDhA thA aura na apamAna ke samaya kucha ghaTA thA. dono prasaMga meM vaha asaMkhyAta pradezI hI rahA thA arthAt pUjA aura apamAna ke samaya jaba AtmAkI ghaTa baDha nahIM hotI haiM to AnaMda kheda mAnanA ajJAnatA kAhI dyotaka samajhanA cAhiye. saMkalpa vaza hokara AtmA mItiyukta aura saMtApayukta hotA hai, usako pUjA aura apUjA kAraNa nahIM hai. anyatra isa viSaya meM aisA kahA hai- jo puruSa nirmala guNoMkA dhAraka hone se madhura vacanoM se stutikA pAtra banA thA vahI manuSya nAnAprakArake kaThora bacanoMse niMdA ke vacanoMse apamAnita bhI huA thA. yaha Arya haiM. saMsArake saMkaToMse yaha ghirA huA yaha puruSa AtmA kiye hue nAnA kamauke phalakA upabhoga letA huA saMsAra meM ghUmatA rahatA hai. kabhI jIvoMko nRpatva prApta honA hai to kabhI ye dAsa banate haiM. kabhI ve hInakulI hote haiM kabhI ucca kulI- punarAMpe honakulI hota haiM. jo puruSa zarIrakI kAMtI madanatulya aura trioM ko atizaya priya the ve hI jaba asubhagatva prApta honepara unake dvArA niraskaraNIya avasthAko bhI prApta huye the puNyodayase jo puruSa utkRSTa ratnoMse alaMkRta the pApakA udaya anaMpara ve daridra hue aisAmI dekhane AyA hai. jo puruSa aneka saMkaToMsa ghirA huA dekhA gayA thA vahIM kAlAntara se mitra aura bahuta priyajanoMka dvArA AliMgita huA hai aisAbhI dekhane meM AtA hai ataH uparyukta Adara anAdara vagaire bAtoMmeM AnaMda aura kheda mAnanA yogya nahIM hai aisA vicAra kara abhimAnakA tyAga karanA cAhiye. iccevamAdi avitritayado mANo hvejja purisassa || esamma atthe pasado No hoi mANo hu // 1138 / jaidA uccattAdiNidANaM saMsAravaNaM hodi // kaha dIhaM Na karissadi saMsAraM paravadhaNidANaM // 1239 // AzvAsaH 6 1232 Page #1251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlArAdhanA AvAsa 1233 eteSAM ciMtanAnmAmo badhate sarvadAgnivat / / saMsArabaddhakaH sadyo hIyate tatvaciMtana // 1275 / / urucatvAdinidAne'pi saMsAraM labhate yadi // sadA badhanidAnagI bhatrabhAAti kA kathA / / 1280 // vijayodayA-jaidA yadi sAmyat / uccasAdiNidAga uccaMgAcatA, purupa, sthirazarIratA, bhadaridra kulaprasUtiyadhutalyavamAnika muktaH paraMparayA kAraNamapi citte kriyamANamapi saMsArabaTTaNa hodi saMsAravRddhi karoti / kidha Na karissadi kathaM na kariSyati / dIhalesAraM dIrghasaMsAra ramaNidANaM pAyo ki uccatvanIcatvAditathAvidhacitanAciMtanabhavo mAnasadbhAvAbhAdau ityanuzAstimUlArA--passado cisayataH / etAM zrIvijayo merachati / / paravadhanidAna sutarAM dvApayati saMsAramityAcaSTe--- mUlArA---umarakhapuruSatvAdikaM muktaH paraMparayA kAraNamapi tanme bhUyAdityAzAsyamAnaM / / artha-jo puruSa upayukta vAtAphoM vicAra nahIM karate hai ve garvase mAnakaSAyase yukta hokara duHkha pAte haiM. paraMtu jo inakA vicAra karate haiM arthAt mAnase honevAlI hAnioMkA vicAra karate haiM ve mAnase dUra rahakara sukhI I hojAte haiM. uccArameM janma honA, puruSatva, ddha zarIrapanA, zrImaMta kulameM janma honA ityAdika bAte yadyapi mokSa prAptIma paraMparAse kAraNa haiM to bhI inakI prApti mere ko ho aisI abhilASA karanese saMsAra vRddhi ke liye kAraNa ho jAtI haiM. to dUsare kA vadha karanekA nidAna-abhilASA kyoM saMsAravardhaka na hogA. AcArSagaNadharatyAviprArthanA kathamazobhanA ratnatrayAmizayalAbhaprAdhinA hi satyAzaMkAyAmunyo AyariyattAdiNidANe vi kade Nasthi tarasa tammi bhave / / dhaNidaM pi saMjamaMtassa sijhaNaM mANadoseNa // 1240 // nidAne'pi kulAdIni jAyate nAtra janmani / / saMyama vidadhAnasya mAnino yAtanA parA // 1281 / / Page #1252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA aagdhaa vijayodayA-bhAyariyattAdiNidANe vi ko bhAcAryatyAdinidAme'pi kRte / Nasthi tassa nAsti tasya / tAmma bhave tasminmave nidAna karaNamace / dhaNi pi saMjamaMtassa nitarAmapi saMyama kurdhtH| ki nAsti simaNa sedhana muktiH / kena ? mANadosaNa mAnakaSAyadoreNa / samAcAryatvAdimArthanAM karoti / praSTho bhaviSyAmIti saMkalpana, tato'pyayutA // AcAryasvAdiprArthanA kathaM dUSyA tnatrayAtizayalAbhaprArthanAparatvAditi zaMkAyamAha-- mUlArA- tamhi bhave nidAnakaraNajanmani / sijhaNaM sedhanaM siddhiH / yadyapi asti tadbhane AcAryatvAdikaM tathApi mAsti muktiriti bhAvaH / mANadoseNa AcAyAdirbha vanyajyo bhaviSyAmi iti saMkalpAparAdhena // AcAryapadavI, gaNadharapadavI ityAdikakI abhilASA karanA ayogya nahIM hai kyoM ki ratnatrayakA mAhAtmya mApta hone ke liye unakI abhilASA kI jAti hai. isa zaMkAkA utsara AcArya kahate haiM artha-AcAryasya, gaNadharapadacI ityAdikA nidAna karane parabhI inapadAkI prApti isI janmameM hotI bhI nahIM. bahuta ujjvala saMyama honepara bhI ina padoMkI usI janmameM prApti nahIM hotI hai. kadAcita AcAryatyAdikakI usI bhavameM prAmi bhI ho gaI to bhI usa saMyamI ko muktipadakI prApti mAnakaSAya doSase nahIM hotI hai. maiM AcArya hokara pUjya hoUM isa abhiprAyase pravRtti hotI hai ataH usameM ahaMkAra prakaTa dIkhatA hai. bhogachopaciMtAyo satyAM nidAna tathA na bhavati iti kathayatti-- bhogA ciMtedavyA kiMpAkaphalovamA kaDavirAgA // maharA va muMjamANA mAjhe bahudukkhabhayapaurA || 1241 / / madhurAH sevamAnA hi vipAke dukhadAyinaH / / ciMtanIyAH sadA bhogAH kiMpAkaphalasaMnibhAH // 1989 // vijayodayA-mogA citaravA bhogaashcintyaaH| kiMgAyaphalocamA kipAkaphalasadRzAH / kavipAgA kaTu aniSTa viSAkaH phalaM pAmiti kaTuvipAkaraH / madhurAva madhurA eva / bhuMjamANA bhujyamAnAH / majjhe madhye / bahudu. pakhamayapaurA vicitrduHkhbhyaaH|| bhoganidAnAbhAvAya bhogadoSabhAvanAmAha 123. Page #1253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ punarAvanA AcAsa mulA-madhurA va madhurA iva / mo madhye bhujikriyAyAH / bahudukkhabhayapaurA bhogasevayA pApaM banataHkAnikAni duHkhAni me na bhaviSyati iti vicitrduHkhtraasaakulaaH|| bhogoMke doSoMkA vicAra karanese bhoganidAna utpanna nahIM hotA hai isa viSayakA vivecana artha--bhoga kiMpAkaphalake samAna avasAna kaTuvipAka hai arthAt kiMpAkaphala khAte samaya madhura lagatA hai paraMtu usakA kaTu pariNAma hotA hai arthAt antameM usase prANIko atyaMta duHkha hokara maraNakI prApti hotI hai. bhoga bhI sevana karate samaya madhura --- AnaMdadAyI mAlUma hote haiM paraMtu antameM tIna azubha karmabaMdhaka kAraNa banakara caturgatImeM atizaya duHkhadAyaka hote hai. - - bhoganidAnadoSa kathayanti bhogaNidANeNa ya sAmaNNaM bhogatthameva hoi kadaM // sAholaMbo jaha atthido viNeko vi bhogatthaM // 1242 // bhogArthameva cAritraM nidAna sati jAyate / / karma karmakaraspaba draviNArthavicAraNe // 1283 / / vijayonyA--bhogaNidANaNa ya bhoganidAnana thaa| sAmaNa zrAmaNyaM / bhogandhamaya hoi phadaM mogArthameva kRtaM na / karmakSayArtha bhavati / bhoganitrAne sati garAyavyAkulitacittasya pratyakarmagravAhasvIkRtI udyatasya kA saMyatasA // bhoganidAne doSa bhApatemUlArA-mogatyameva na karmakSayArtha / mogarAgAkulacittattve pratyagrapApakarmapravAhasvIkaraNAbhiyogAt / mUlArAmAga sAholaMbo zAkhAyAmavalaMbI yasyAsI phalAzupayogArthI yathA vRkSazAkhAlAsthitaH kazcitsveSTasyAnagamanaM vinayati tathA zramaNo'pIti bhAvaH / anyastvAha-- bhogArthameya pArinaM nidAne sati jAyate / / karma karmakarasyera draSiNArtha vicAraNe // bhoganidAnake doSa kahate haiM- . 1235 Page #1254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1236 artha- niyata dhAraNa kara jisane bhogaprAptikA nidAna kiyA samajhanA cAhiye ki bhogake liye hI usane munitrata dhAraNa kiye haiM na kiM karmakSaya ke liye. bhoganidAna karanese bhogAbhilASAse - bhogAkI utkaMThAse citta vyAkula hotA hai phona kAkA svIkAra karane ke liye yukta hotA hai. jisase saMtapanekA abhAva hotA haiM. jaise koI apane iSTa sthAnapara jArahA thA mArga meM kisI vRkSakA phala khAnakI usako icchA huI taba vaha vRkSakI zAkhAko phalake AzAse pakaDakara khaDA huA. isa kArya meM laganese svaSTa sthAnako jAnemeM usane vighna hI paidA kiyA aisA samajhanA cAhiye. isI taraha yadi nidAna karegA to usane karmakSayarUpakAryameM svayaM vighna upasthita kiyA hai aisA samajhanA cAhiye. athavA nidAna karanevAlA muni bhogArtha hI cAritra dhAraNa karatA hai. jaise nokara kevala dravyake liye svAmIkI sevA karatA hai. AvaDaNatthaM jaha osaraNaM mesarasa hoi mesAdo || saNidANabaMbharaM anyaMbhatthaM tahA hor3a || 1943 // bhavatyabrahmacaryArtha sanidAnaM tapo yataH // avasAro vighAtArthaM meSasyevAsti meSataH // 1284 // vijayodayAbhAvatthaM abhighAtArthaM / jaha yathA bhosaraNaM aparAdhaH / mesassa ho mesya bhavati / mesAdo meSaH / saNivaNAraM sanidAnasya prahmacarya / anvaMbhasthaM maithunArthe / tahA hodi tathA bhavati // bhogAkAMkSA brahmacaryaM pAlayato bhUyo maithunArthameva tadbhavati na prazamasukhArtha iti dRSTAntena spaSTayati- muhArA -- AvaDatthaM abhighAtArthai / osaraNaM apasaraNaM / saNidANa bhogA me bhUyAsuriti nidAnayato yateH // artha --- eka bakare se dUsarA bakarA jaise aghAta karaneke liye pIche haTatA hai usI taraha nidAnayukta munikA tamaithunake liye haiM aisA samajhanA cAhiye. arthAt bhogaprApti kI AzAse hI sanidAna suni vratAcaraNa karatA hai. karmakSaya ke liye vaha vrata pAlana karatA hai aisA mAnanA ayogya hogA. jaha vANiyA ya paNiyaM lAbhatthaM vikkiNaMti lobheNa // bhogANa paNidabhUdo saNidANo hoi taha dhammo // 1244 // AzvAsa 6. RA Page #1255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvA vikrINAti taponargha bhogena snipaankH|| mANikyamiya kAcena sArAsArAvicArakaH / / 1285 // vijayodayA-jaha yANiyA yathA / cnnijH| eNiya paNyaM / lAmatthaM laabhaath| cikiNati vikINati / lobhaNa lobhana | bhogANa bhogAnAM / paNido paNyabhUtaH / saNidANo sanidAnaH / tadA dhammo hovi tathA dharmo bhavati / bhogAkAMkSayA cAritraM bhogavikreya bhavedityAhamUlArA---paNiya paNyaM vikreyadravyaM / bhogANa paSidabhUdo bhogavikreyatA prAmaH / / artha-lame lApAnI dogavaza hokara lAbhake liye ApanA mAla beca DAlatA hai vaise nidAna karanevAlA muni bhogaka liye dharmarUpI mAla beca DAlatA hai, aisA samajha lenA cAhiye. bhoganidAnavataH zrAmaNyaM maNiti sapariggahassa abbabhacAriNo abiradassa se mnnsaa|| kAraNa sIlabahaNaM hodi hu NaDasamaNarUvaM va // 1245 // sasaMgasyAnivRttasya cittenAbrahmacAriNaH // kAyena zIlavAhitvaM vyartha nadayateriva // 1286 // vijayodayA-saparimgahassa saparigrahasya bhoganivAnavato vedajanito rAgo'bhyataraH parigraha iti saparigraha iti / tasya acaMbhacAriNo manasA maithunakarmaNi pravRttasya / adhiradassa avyAsasya maithunAt / manasA cittana / se tasya kAyena khuzarIreNevA sIlabahaNa brahmavatayAnaM / hodi bhavati / isamaNakatra va nAnA zraraNarUpamiva / kAyena mAvadhAmaNyarahita yathA aphalamevamidamapi iti bhAvaH // bhoganidAnavataH zrAmaNyaM praNindati mUlArA--sapariggahassa vedajanitarAgeNa abhyaMtaraparimayuktasya / abbabhacAriNo bhAvamaithunapravRttasya / adhiradassa manasA strIsevanAnivRttasya / se bhoganidAnavato muneH / sIlavarNa prAvatadhAraNaM / hu evArthako yo naivetyarthaH / paDasavaNarUle va naTAnAM yativaSadhAraNamiva / yathA kAyena nathatirUpaM dhAryamANaM bhAradhAmaNyarahitatvA niSphala tathedamapIti bhAvaH / / 123 Page #1256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1238 bhogakA nidAna karanevAle munikA sunipanA niMdanelAyaka hai aisA AcArya kahate haiM. artha - bhogakA nidAna jisane kiyA hai vaha muni aMtaraMga meM rAgabhAvase yukta hai. arthAt usake manameM maithunakI abhilAza hai isaliye yaha parigraha sahita hI hai aisA samajhanA cAhiye. usakA mana maithuna karmameM pravRta honese vaha maithuna karmase parAvRta nahIM hai aisA samajhanA cAhiye. vaha zarIrase hI zIlavatako dhAraNa karanevAle naTake samAna bhAva se sunipanAse cyuta huA hai. aisA munipanA vyartha hai aisA abhiprAya samajhanA. rogaM kaMkhejja jahA paDiyArasuhasta kAraNe koI | taha aNNesadi dukkhaM saNidANo bhogataNhAe || 1246 // AkAMkSati mahAduHkhaM nidAnI bhogatRSNayA || rogitvaM pratikArAya kubuddhiriva kazcana // 1287 // vijayodayA--roga kaMgrejja vyAdhimabhipati / jahA koDa tathA kcit| kimartha ? paDiyArasusa kAraNa auSadhimanArthaM / taha tathA aviradasta abhyAvRttasya / aNNesadi abhpata dukkhaM duH sanidAnaH / bhogaNDA bhogatRSNAyA || kaH savidA bhoganidAnavidhAyinamupahasati -- mUlArA - paDigAra suhassa kAraNe auSadhasevAjanyasukhaprAptyarthaM aNjeladi prArthayate / H artha -- jaise koI manuSya auSadhasevanakA sukha prApta karanekI abhilASAse dehameM rogotpattIkI icchA karatA hai. vaise nidAna karanevAlA muni bhAMgakI lAlasA se duHkhoMko cAhatA hai aisA samajhanA cAhiye. vaMde AsaNatthaM bahejja garugaM sile jahA koi // taha bhogatthaM hodi hu saMjamavahaNaM NidANeNa / 1247 // bhogArthaM bahate sAdhurnidAnitvena saMyamam // skaMdheneva kudhIrgurvImAsanAya mahAzilAm // 1288 / / AzvAsa 1238 Page #1257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sulArAdhanA 1236 vijayodayA saMdeza skaMdhena / jahA koI yathA kazcit / garugaM silaM gurvI zilAM / yaheja vahati / kimartha ? AsaNatthaM AsanArtha / asyA upari sunAse iti matvA sa yathA guruzilona nApekSate, svalpaM tasyA uparyAsanasukhama svayA / taha bhogatthaM su tathA bhogArthameva / hodi bhavati / saMjamavaNaM dahaM saMyamadharaNaM / nidrAgaMNa nidAnena saha mUlArA--AsaNatthaM asyA upari sunopavekSyAmIti matvA / hu bhogArdhameva | gidANeNa amena durdharasaMyamena bhogA bhUyAsuriti prArthanayA saha / atra bahuduHkhena svarUpasukhasAdhanamityupaddAlaH || artha - isa zilApara maiM sukhase baiTuMgA isa abhiprAyase jaise koI mUrkha manuSya apane kaMdhepara baDI zilA dhAraNa karatA hai. arthAt zilAkA bhAra apane kaMdhe para sadaiva bahatA hai usase honevAle kaSTakI vaha paravAha nahIM karatA hai vaise bhogakA nidAna karanevAlA muni jo mahAn saMyama dhAraNa karatA hai vaha bhoga ke liye hI samajhanA cAhiye, zilApara baiThane se alpasukha hogA paraMtu hamezA zilAko kaMdhe para rakhanA kaSTadAyaka hai vaise alpasukha ke liye mahAn saMyama dhAraNa karanA zilAke samAna duHkhadAyaka hai. grAhyavastujanitAditriya sukhAsa nimittastuSitAze yajjAyate duHkhaM tadadhikatamaM ataH svalpa sukhanimitta ko nAma satata duHkhabhartuH khAcchau patediti darzayati bhogovabhogamokkhaM jaM JaM dukkhaM ca bhogaNAsammi // ede bhogaNA se jAte dukkhaM paDivini / 1248 // yatsukhaM bhogajaM jaMtoryadaH khaM bhoganAzajam // bhoganAzotthitaM duHkhaM sukhAdhikanamaM matam // 1289 // vijayodayA-bhogocabhogasokkhaM sRSTAzatAMlAki vastrAlaMkArAdibhizca / janitaM yatsukhaM / bhogaNAsamma sukhasAdhanasya vastuno vinAze ca jaM jaM dukkhaM ca payadduHkhaM jAyate / padesu etayoH sukhaduHkhayoH bhoganAze sukhasAdhanAnAM vinAze ca / duSakhaM paDivili adhikatamamiti yAvat // bhRSTAzanayarAMganAdinimittakasukhAsanimitta vastu vinAzajanyaM duHkhamadhikataramataH svalpasukhArthe kaH sudhIrduHkhAdvibhyadduHkhAcdhIpateriti darzayati- AzvAsaH 6 1230 Page #1258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Aya mUlArAdhanA 1240 mUlArA-mogaNAsammi bhogAMgavinAze / paDivisiThTha adhiktr| bAhya vastu ke saMyogase jo sukha prApta hotA hai usase usa vastukA viyoga honase prAta honevAlA duHkha adhika hai. isaliye svalpasukhake liye kona duHkhase bhayabhIta sacetana prANI-vidvAna manuSya duHkhasamudra meM giranA cAhegA. isa abhiprAyakA AcArya ullekha karate haiM___ artha--madhura anna tAMbUlAdika padArthokA bhoga kahate haiM. strI, vastra, alaMkArAdikAko upabhoga kahate haiM. ina bhogopabhogoMme jo sukha AtmAko prApta hotA hai. tathA bhogasAdhanAtmaka ina padAthA~kA viyoga honese jo duHkha utpanna hotA hai. ina donoM meMse duHkha hI adhika samajhanA cAhiye. adhIna sukha sAdhanoMkA nAza honese manuSya ko adhika duHkha hotA hai. dehe chuhAdimahide cale ya sattassa hojja kaha sokkhaM / / dukravassa ya paDiyAro rahassaNaM cava soksaM kha // 2299 / / kSudhAdipIDite dehe samAsaktaH kathaM sukhI // duravasyAsti pratIkAro nhavIkAro'thavA sukham // 1290 // vijayodayA-dehe zarIre manujAnAM / chuhAdimadire jhudhA, pipasayA, zItoSNena, vyAdhibhizca mathite / cale manitye ca | sacassa mAsakasyA kiM sukhaM doja kimatra sukhaM bhavet / tukAspaya paDigAro duHkhasya pratIkAra! rahassaNaM veya haskhakaraNaM paya sopa sauNyaM / khuzadaH pAdapUraNaH duHkhapratIkArotpattI vA duHkhasya sukhamityanenANyAtam / / kiMcitkaMthacilabdheSyapi inchAnurUpabhogeSu kSudAdiyAthAkadardhite'nitye vinAzini ca mAnuSadehe jAbhadAdarasta kathaM sukhasya gadho'pi satyaH syAditi vyavasthApayati--- mAlArA--dhAdimadhide bubhukSAdikarthite / cale anitye / sattassa Asaktasya manutasya / paDiyAro nirAkaraNaM / rahassaNaM hAsanaM // ___ artha-- yaha deha bhUkha, pyAsa, zIta. uSNa aura rogAsa pIDita hotA hai tathA anitya bhI hai aise dehama Page #1259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Asakta honese isa AtmAko kitanA sukha prApta hogA atyalpa sukhakI prApti hogI. duHkha nivAraNa honA athavA / du:kha kamI honA hI mukha hai aisA saMsArameM mAnA jAtA hai. duHkha ke pratIkArako hI loka sukha samajhate haiM. Azva mUlArAdhanA munamaMtareNApi asti duHkha, sukhaM punareMdriyaMka na jAyate duHkhaM vinA tataH sukhArthI duHsameva prAgAtmano'bhila pati na ca yuHkhAbhilASaHprAzasya yukta iti kathayati sokkhaM aNapekkhittA bAdhadi dukkhamaNugaMpi jaha purisaM // taha aNapekkhiya dukkha patthi saha NAma logammi // 1250 / / anapekSya yathA saukhyaM na duHkhaM pAdhate naram // anapekSya tathA duHkhaM na sukhaM vidyate jane // 1290 // vijayodadhA-sopaNa saukhyaM / apAkisatA anapeya / sAdhAti dukhammAmuga pi mA duHkhamaNyapi / jaha purisaM yathA purA / taha tathA saNavekkhiya anapekSya duSavaM buHkha 1 logammi patthi muhaM loke nAsti sukha naamdriyik| kSutpipAsAbhyAM pIDitA pavAzanaM pAnaM vaandhete|ktthoraatptpt paba zItaM, zItasaMkucitatanureva prAdharaNAdikaM, bAtAtapAmbu. bhikhopadaruto bhavanamabhilapati / sthAnAsanopajAtazrama pakSa zayyA kAmayate / pAdagamanajAtakhavaSyapohanArIva zikSikAdika, bairUtyanirAkRtaye paSa vastrANi bhUSaNAnica, dImadhyanAzanAyaiva turaSkakAlAgurSAdikaM, khadagamanAyaiSa ramaNya iti sarva du:khapratIkArameya // trividhavedodayajaniptaH prANinAM liMgaSayavartinA prspraabhilaapH| sa teSAM parasparazarIrasaMsarge satyapi navinazyati / abhilAranimittAnAM karmaNAM sadbhAvAt / na hikAryamavikalakAraNasanidhIna bhavati kAmo hi sevyamAno vedatraya pratyagramAkarSati / sato'pyanubhaSamupabRhayate / kAraNasaMpatkiAryasaMpAtaH / nityamapi niraMtarAbhilAyadahanadadyamAnacetasona kadAcinitirasti / apanIte tu ghedatraye kAraNAbhAvAt kAryAbhAva iti // niravazeSavedApagame svAsthya padasya tadeva sukhamiti manyamAno dRSTAMtaM darzayati sukhaM vinApyasti duHkhaM sukhaM punaraindriyika chAtraM vinA na bhavati tataH sukhArthI duHkhameva prAgAtmano'bhilapati na ca duHkhAmilApaH prAsayukta iti vakti mUlArA-aNurgapi stokamapi / aNavekkhiya anapekSya / duHkhe satyeSa sukhaM jAyate / zuvAdipIritasyaiva bhojanArAnveSakatvadarzanAditi bhAvaH / viyikasukhaduHkhe svadhipakSApekSa ityanye / tathA poktam anapekSya yathA saukhyaM na duHkhaM bAdhate param / / - anapekSya tathA duHkha na sukha vidyate jane // Page #1260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdhA 1242 duHkha sukhake binAbhI hotA hai paraMtu aiMdriyika sukha duHkhake vinA utpanna nahIM hotA hai. isa liye sukhakI abhilASA karanevAlA prANI prathama duHkhakI abhilASA karatA hai aisA siddha huA. paraMtu duHkha kI icchA karanA buddhimAnake liye yogya nahIM hai aisA abhiprAya AgekI gAthA meM dikhAte haiM-- artha-sukhakI apekSA na karatA huA thoDAsAbhI duHkha manuSyako duHkhita banAtA hai. paraMtu sukha duHkhake vinA-usakI apekSA na karale garUko hAlI kAmeM jasaparNa hotA hai arthAt jitanA aiMdriyika sukha haiM vaha saba duHkhase bharA huA hai. aura duHkhakA pratIkAra mAtra hai. loka pratikArako hI sukha samajha rahe haiM. jaba bhUkha aura pyAsa manuSyako satAtI haiM taba vaha abha aura pAnIkA anveSaNa karatA hai. arthAt anna pAnI sevana kara apaneko | sukhI samajhatA hai, sUryaka kaTAra kiraNoMse duHkhI hotA hai taba zIta padArthako cAhatA hai. jADese jaba zarIra sikuhane lagatA hai taSa vastrAdikako cAhatA hai. hacA, Atapa, aura yAnIse jaba pIDA hone lagatI hai taba usako haTAne ke lie gharameM praveza kara sukhI hotA hai. khaDe honesa aura baiThanese takalIpha mAlUma paDanepara zayyAko cAhatA hai. pAvoMko pravAsase thakAvaTa utpanna honeera pAlakI vagairaha vAhanoMko cAhatA hai. kurUpatA dUra karane ke lie vastrAlaMkAra, zarIrakI durgaMdhatA miTAneke artha kAlAguru Adika sugaMdha padArthakI spRhA usako hotI hai . kheda pUra karane ke lie strIko cAhatA hai. ye saba duHkhake pratIkAra hI haiM. strIveda, puMyeda aura napuMsakaveda inake udayase tIno liMgoMke prANioMko parasparAmilASA utpanna hotI hai, paraMtu vaha abhilASA anyonyake zarIrasaMsarga honepara bhI nahIM miTatI hai. kyoMki abhilASako utpaSa karanevAle karma hamezA AtmAmeM maujUda hai. ve cAra bAra anyAnyAbhilASA utpatha karate rahate haiM. jaba taka akhaMDa kAraNa milate hI raheMge tabataka kAryakI utpatti hogI. jaba bAmasevana manuSya karatA hai taya navIna 2 tIna cedoMkI utpatti hosI jAtI hai. pUrvAnumavameM vRddhihI hotI hai. kAraNa ke saMparkase kArya meM nityatA AtI hai. manuSya niraMtara icchArUpI anise dagdha hotA hai ataH usakA saMtoSakI prApti nahIM hotI hai. jaba tIna veda naSTa hote haiM taba paraparAbhilASAkA kAraNa hI naSTa A taba vaha bhI naSTa hotI hai. saMpUrNa gheda naSTa hone para jo svAsthyalAbha hotA hai usako hI sukha samajhanA cAhie, 1243 Page #1261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa 1243 RATARARASHRAM jaha koDillo agi tappaMto va uvamamaM labhadi / taha bhoge muMjato khaNaM pi No uvasamaM labhadi // 1251 // sevamAno yathA vahiM na kuSThI labhate zamam / / bhujAno na tathA bhogaM saMtoSaM pratipacate // 1291 // vijayodayA-jaha kozilo yathA kuSThenopataH / aggi tato aminA dasyamAnamUrtirapi / ca uyasama labhadi maidha vyAdharupazamaM labhate / nagnirUpazAmakaH kaSThasthApita ciikH| yadyasya vRddhinimittaM na tatsadupazamayati / yathA kuSTaM nopazamayasi valiH / vardhayati nAbhimArga avalAdisaMgamaH | sAha tathA bhoge jhuMjato bhogaanubhynoctH| svarNa pi jo praSasama ladi / kSaNabhASamapi nopazama labhate mogAmilAvazegastha / bhogaistRSNAbhivardhanena paritApAnubaMdha bodhayati-- mUlArA-ariMga tapato agni sevamAnaH / ubasama zAMti kuSasya / canhitApasya tardhakatvAt / uvasameM bhogAbhilAparAgazAMti / sanimittavaMdAjyakarmaNaH priyAMganAdhupayogena pratikSaNamAdhIvamAnodIraNazravaNatvAt / / aise sukhako hI sakha mAnanavAla AcArya dRSTAnta pratipAdana karate hai artha-jaMbhe kuSThI manuSya agnima zarIra tapanepara bhI upazamako prApta nahIM hotA hai. arthAt agni sevana se kucha upazAMta nahIM hotA hai. ulaTA bar3hane lagatA hai, jo jisake bar3hanema nimitta hotA hai vaha usakA upazamana nahIM kara sakatA hai. jaisa agni kuSThako zAMta nahIM kara sakatA hai. basa strI vagairaha padArthoM kA sahavAsa bhI abhilASAkA umazama nahIM karatA hai kiMtu vaha usako bahAtA hI hai. bhogoMkA upabhoga lenemeM udyukta huA puruSakA abhilASArUpI roga kSaNaparyata bhI zAnta nahIM hotA hai. pratidina vaha bar3hatA hI hai. kacchu kaMDuyamANo suhAbhimANaM karedi jaha dukkhe // dukkhe suhAbhimANaM mehuNa AdIhiM kuNadi tahA / / 1252 // maithunaM sevamAno'hI saukhyaM duHkhe'pi manyate // zitaH kaMDUyamAnI pA karacha krruhai| kudhIH // 1292 // 1243 BARI Page #1262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA Aza vijayodayA-kama kr,| kaMDuyamANo na samarvayan / suhAmimANa kare sukhAmimAna karoti / jaha dukkhe yathA duHkhe / tada mehuNa AdIhi tathA maithanAdiSuHgarI rabhasAliMgane, adharadazane, urastAune naranizitairaMgacchedane kacA. karSaNe / uktaMca namaH preta svAviSTaH svanAniya zAniya // bhyAsAyAsaparithAMtaH sa kAmI ramata kila // 1 // iti // anubhavasiddhU viSayasukhaM kathaM pratiSidhyate ityAzaMkA dRSTAMtapaMcakAvaSTaMbhena nirAka gAthAdvayamAcaSTe-- mulArA--kaMDuyamANo narullikhana / mehuNa Adimmi rabhasAliMganAdharadazamorastADanakacAkarSaNatIkSNanakhakachedanAdijanye // artha-kanchu rogako nakhoMse khujAnevAlA manuSya khujAte samaya apanako sukhI samajhatA hai. vaise yaha jIvabhI maithunAdi duHkhoMse bhI apaneko sukhI samajhatA hai. gADha AliMgana karanemeM, agharacuMbanameM, vakSasthala mardanameM, nakhoMse aMgameM vraNa karane meM aura kezAkarSaNameM apaneko sukhI samajhatA hai. isa viSaya meM anyagraMthameM aisA kahA hai-vaha kAmI manuSya pizAcake samAna nagna hokara, zabda karanevAlA, aura AyAsase thakakara maithuna sevana karatA hai. RATAMATARATALAnaimametARAARAARANAYAMARATHeenARARinuter ghosAdakI ya jaha kimi khaMto madhuritti maNNadi varAo // taha dukkhaM vedaMto maNNai sukkha jaNo kAmI // 1253 / / seSamAno naronArI duHkhadA muskhayAM kudhIH / / manyate madhurAM vahIM kRmighoSAtakImiva // 1293 / / vijayozyA-mosAdakI ghoSAtakI / kimi kRmiH / khaMto bhakSayan / jahA madhuriti yathA madhuramiti mamyate gharAkaH / sa tathaiSa / dukkha bevaMto dusamanubhavan / maNNadi sokvaM jaNo kAmI manyate kAmijanaH sukhaM // mUlArA-ghosAtakI ghoSAtakI / khato bhazyan artha--ghoSAtakI nAmakA kahUA phala bhakSaNa karanevAlA kRmi usako mIThA hI samajhatA hai. vaise dukhakA anubhava karanevAlA kAmI puruSa duHkhako hI sukha mAnatA hai. Page #1263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 18 mUlAdhanA 12.5 TAIMARATAR suDu vi maggijjaMto kattha vi kayalIe Nasthi jaha sAro // taha asthi suhaM bhAgata bhogisa appa pi // 1254 // saMpacate sukhaM bhoge sevyamAne na kiMcana // sAro no'nviSyamANo'piraMbhAstame vilokyate // 1294 / / vijayodayApuchu dhi suSTu api mamgijjato mRgyamANo'pi sAraH kadalyA kacidapi mUle madhye'nte vA yathA | nAsti tathA mogavaSiSyamANaM sukha na Sicate // iMdriyarnogyatayA gRpamANeSu viSayeSu niHsukhatvaikAntamanuzAsti-- mUlArA-kathai kacin / mUle madhye'nse vaa| artha-mUkSma vicAra karane para bhI kelake vRkSameM prAraMbha meM, madhyabhAgameM aura anta meM bhI kucha bhI sAra dIkhatA nahIM haiM vaise bhogoMme vicAra karanepara bhI kucha sukha nahIM hai. D 8 188EETARIANRAINERARETARATARNATURATION .MAARADAR BHOMEMORRHOISTARAMOKAMACARRIANTAR Na lahadi jaha lehaMto sukkhallayamaThiyaM rasaM munnho| se sagatAlugaruhiraM lehaMto maNNae sukkhaM // 1255 // vizvastA yaiH pratAryante vimucyate niSedhakAH / / pravarddhakAH prapIDyaMte kastaimogaiH samo ripuH / / 1295 // niSevyamANo banitAkalevara svadehavadena sukhAyate janaH // zvA vyazvavAno rasamasthi nIrasaM svatAlurakta manute sukhaM yathA / / 1296 / / vijayodayA- lahadi jadha suNago sukkhallage aSTriya leIto rasa / zvA zuSphamasthi lihana san yathA rasa na labhate / sagatAlugahira lahato so sokkha maNNade tIkSNAsthichimasvatAlugalitaradhimAsvAdayansukhAbhimAnaM karoti / jaha taha yathA tathA / purisoNa kiMci mukha labhA / puruSo na kiMcitsukhaM labhate // mUlArA-lehato AsvAdayan / sukkheSThaga zuSka / aTThiga asthi / sagatAlugahiraM / tIkSNAsthicchimasvatAlugalitalohita / Anantariminateneruri Page #1264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vArApanA AzvAsa artha-jaise kuttA raktahIna sUkhI haTTI cATane lagatA hai. paraMtu usameM rasa nahIM hotA hai. harzako cUsate samaya usIke tAlukA rakta nikalane para vaha usameM sukha samajhatA hai. vaise kAmI puruSa bhI viSayoMmeM sukha samajhatA hai, arthAt strIsahavAsameM usakA svayaM vIryapatana hotA hai. aura usameMhI vaha sukha samajhatA hai. 1246 mahilAdibhogastrI ' lahadi kiMcivi suI tathA puriso|| so maNNade varAo sagakAyaparimsabhaM sukkhaM // 1256 // nagno bAla icAsvasthaH svanannavyaktajalpanaH / zvAsAkalo jano nAryA kIzI prayata ratim // 1257 / / AraTaMtI bharAkAntA dInAmuSTrImivAkulAm / / kiM sukhaM labhate mUtaH sevamAno nitaMrinIm // 1298 / / vibhImarUpAH kudilasvamAyA bhogA bhujaMgA iva rNdhrsNsthaaH|| ye smaryamANA janayanti duHkha te sevitAH kasya bhavanti zAntyai // 1299 / pravarya saukhyaM citaranti duHkha vizvAsamuspAya pavaMcayati / / ye pIupanta paricaryamANAste santi bhogAH paramA dviSantaH // 1300 // vijayodayA-mahilAvimogasevI syAdibhogasevanodhataH / tathA so Na kiMci ghi suI lahadi tathA puruSo na kiMcidapi sukhaM labhate eva / so parAgo sagakAeparissameM sokvaM maNNane sa barAkaH svakAyadhamaM saukhyaM manyate / anubhavasiI sukhaM kathaM nAstIti zakyate vaktuM ityAzaMkya asatyapi sukhe sukhazAnaM jagato bhayati viparyastaM sukhakAraNaspeti paMvati / mUlArA-paSTam // artha--strI vagairahako bhoganevAlA yaha kAmI puruSa kiMcitabhI sukha nahIM prApta karatA hai. yaha dIna puruSa apane zarIraparizramameM hI sukhakI kalpanA karatA hai. svIsahavAsameM sukhakI prApti hotI hai yaha bAta anubhava siddha hai jasako Apa sukhAbhAva kaise kahate ho ? Page #1265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA isa zaMkAkA uttara aisA hai-sukhake abhAvameM bhI jagata ko sukhakI bhrAMti horahI hai. yaha usakA viparyasta jJAna hai. AzvAsaH 1247 Aad dIsai jalaM mayatahiyA hu jahU baNamayassa tisidassa / / bhogA sahaM ba dIsaMti taha ya rAmeNa tisiyarasa / / 1257 // . kaamibhibhogsthaayaamstyN dRzyate sukham / / kuraMgairmRgatRSNAyAM pAnIyaM tRSitariva / / 301 // . vijayodayAdIsA vaNamayassa nisidassa jahA jalaM mayatapiyA dhana mRgeNa hariNAdinA tuSAmibhUne jalakAMkSAyatA jalamiva dRzyate mRgatRriNakA na mA magega jalatayopalavdheta jalaM bhavati / tathA rAgeNa nisidassa bhogA sudaMba dIsaMni rAgatRSitena bhImAH sukhamiva dRzyate // mUlArA-vaNamacamma banamageNa hariNAdinA atra tRtIyAyAH piivgaayH| bhogA kAminyAdinibhIsAH, iNdricprtiitkH| isI viSayakA spaSTIkaraNa artha-jaise jaMgalameM vicaranevAle hariNoM ko tRSAsa pIDita honapara mRgatRdhyikA jalake samAna dIkhatI hai. HEEL paraMtu vaha vAstavika jalarUpa nahIM hai baise rAgabhAvase vyAkula hue isa jIvako bhogapadArtha sukhamaya dIkhate haiM paraMtu ve vAstavika sukharUpa nahIM hai. vagyo sukhejja madayaM avagAseUNa jada masANammi // taha kuNimadehasaMphaMsaNeNa abuhA sukhAyaMti // 1258 / / kuthitastrItanusparza naSTabuddhiH sukhAyate // avagukha zayaM vyAghraH zmazAne kiMna tRpyati // 1302 // vijayodayA-bagyo sukheja zmazAne vyAmro mRtakamaSanAsya tupyati yathA tathA kupitadevasaMsparzanemAvudhA jA sukhAdhigamaharSanirbharAMgA bhavanti / . . SATARATARAreasokareewat 1247 Page #1266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1248 mUlArA - sukhe tRpyati prINito bhavati // savayaM mRta avagAsedUNa AliMgyaM upari paTiyA thaa| susA Nammi zmazAne / kuNimadeisaphAsaNeNa kuthitayuvatikalevara sparzanena / sukhArthati sukhAdhigamaharSanirbharA bhavaMti // artha - zmazAna meM vyAtra pretakA bhakSaNa kara tRpta hotA hai vaise mUrkha loka durgava zarIra ke sparzase mereko sukha prApta ho rahA hai aisA kara atizaya TarSita hote haiM bhapatu nAma sukha bhogastathApi tadatyaspamiti nivedayati taha appaM bhogasuhaM jaha dhAvaMtassa aThitavegarasa // gimhe unhAtattassa hojja chAyAhaM appaM // 1259 // madhyaMdinArkata tasya yAvacchAyAvyatikrame // vegato vAvataH saukhyaM tAvadbhoganiSevaNe / / 1303 / / vijayodayA tathA apyaM bhogasudaM dhAvaMtastra ativegassa nithe unhAtattassa jahA chAyAsu ayaM taha apaM bhogasuhaM / dhAto'sthitavegasya grISme uSmAbhivanasya yathA mArgasthaikatarucchAyAsukhamaya bhogasukhaM tathA // evaM duHkhe mUDhAtmanAM sukhAbhimAnaM samarthya sAMprataM parAnurodhena bhavatu nAma bhogasukhaM tathA tadatyalpamityabhyupagama siddhAMtena darzayati- mUlArA - adivegassa adhinijavasya kA athavA uNhAtattatassa madhyAhArkaramitaptasya / chAyAsudda mArgasthaikataracchAyAprAptyA zarma // uktaM ca- madhyaMdinasya yAvacchAyAvyatikrame || vegato ghAvataH saukhyaM tAbaddhoganiSeSaNe || bhoga padArtha sukha hai aisA yadyapi mAna liyA tathApi yaha sukha atyalpa hai aisA dikhAte haiM--- artha - grISmakAla meM sUryakI dhUpase jisako kaSTa horahA hai aura jo bhAgatA jArahA hai aise pathikako rAstemeM vRkSakI chAyAse alpa sukha milatA hai vaise isa jIvako prApta hue bhogapadArthoMse alpasA sukha milatA hai / AvAsa 6 124 Page #1267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlArAdhanA AzvA 1249 ahvA appaM AsAsasuhaM saridAe uppiyaMtassa // bhUmicchikaMguhassa unbhamANassa hodi sotteNa / / 1260 // srotasA nIyamAnasya yAvadAzAsukhaM bhavet / / pAdAMguSThe kSitisparza tAbadbhogasukhaM sphuTam // 1304 // vijayodayA-ahavara athavA / apa alpaM / AsAsasuI AzvAsa paSa sukhaM / sarivAe nayAM / umpiyaMtassa mimgmtH| bhUmikika gussa bhUmispRzaMguSThasya / sosapA umbhamANassa srotasA praSAmodyamAnasya / malpa bhAvAsasukha tahadidriya sugamamAtyalpamityatimAtena sNbNdhH|| mUlArA-yathA cA bakSyamANamatyalpaM tathA bhogasukhamiti sNbNdhH|| AsAsasuI AzvAsa eva sukhaM / labdhA mayAsthAtha saTaM prAdhyAmi ityAzayA nirvRtirityarthaH / saridAe nayAM / upiyaMtassa nimajjyAgacchataH / bhumicchikaMguhassa bhUmiH spRSTAMguSThena yena tasya / yojjhamAyassa ulamAnasya / soseNa prayAheNa // aktaM ca-- srotasA nIyamAnasya yAvadAzAsukhaM mavet / / pAdAMguSThakSitisparza tAvadbhogasukhaM sphuTam // artha-athavA nadImeM jalake pravAhase jo bahatA jArahA hai aise manuSyake pAMvake aMguThekA thoDAsA sparza jamInapara honapara maiM apa adhUgA nahIM esA bhAsa hophara thoDAsA usako AvAsanamukha prApta hotA hai paise isa aviko sasArameM iMdriyAMse alpasukha prApta hotA hai aisA pUrva gAthAke sAtha saMbaMdha samajhanA cAhie. iMdiyasukhAni yadyalabdhapUrvANi yukto vismayastaSa tAni sarvANi anaMtabAraparibhuktAni, teSu bhukteSu parityaktaMSu / nayuko vismaya iti anAvaraM janayati teSu hariH jAti keha bhogA pattA satve arNatakhuttA te // ko NAma tattha bhogesu vibhao laDavijaDesu / / 1261 // . ye'naMtazo'gninA bhuktA bhogAH sarve trikAlagAH // ko nAma seSu bhogeSu muskatyadhu vismayaH // 1305 // 124 Page #1268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlAdhanA AzvAsa 1250 - PRASRAKASHANTERATARAdateRAAMAATAKARMERes vijayodayA-jAti keha bhogA yAyantaH kecana bhogAH / sandhe pattA aNatanusA te / sarve mAtA anaMtavAra taya 1 ko NAma tattha bhogesa ko nAma teSu bhogaSu vismathaH labdhapUjitapuH // iMdriyasuteSanAdarotpAdanArthamAha - mUlArA--atakhuptA anaMta bArAn / vibhao vismayaH Azcarya / lavijaDesu prAptatyakteSu / / iMdriyasukha yadi pUrvakAlameM kabhI milA hI nahIM aura aba hI prApta huA hogA to vismaya-harSa mAnanA yogya hai paraMtu sarva iMdriyayukhoMkA isa jIvane anaMta cAra upabhoga liyA hai aura unakA tyAga kiyA hai. ataH unameM Acaryacakita honA yogya nahIM hai, isa prakAra iMdriyamuvameM AcArya anAdara utpama karata hai artha-jitane bhoga haiM ye sarva anaMtavAra jIvako prApta hue haiM isa lie prApta karake tyAga kie gae ina bhAgoM meM Azcarya hI kyA hai ? moga kucha alabdhapUrva nahIM hai ataH inake prAptise Azcaryayukta honA yogya nahIM hai. mogahaSNA nidaraM dahati bhavantaM, sevyamAnAH puna gAstAmeva tRSNA car3hayaMti tato bhogecchAM zithillo maveni badati jaG jaha bhuMjai bhoge taha taha bhogesu baDhde naNhA // amgIva iMdhaNAI taNhaM dIviti se bhogA // 1262 // yathA yathA niSevyanne bhogAstRSNA tathA tathA // bhogA hi vardhayanta tAmidhamAnIva pAvakam / 13.6 // vijayodayA-jAda jaha muMjadi bhoga yathA yathA bhogAmbhukteH / taha taha tathA tathA / bhogasa pala detaNhA bhAgaSu cayate tathA abhibhAvamA / yathA dhiNAI iMdhanAni / dIdhitivIpati / sahA tthaa| tavaM tRSNadIpayanti / se tasya bhoktubhAgAH / tathA cokta-tRSNApiH paridadvani na zAMtirAlA // iSTandriyArthavibhavaiH parivRddhireva // bhogatRSNAzcidAhazAMtave sevyamAnA bhogAstadabhivRddhayartha evaM bhayaMtyatastacchAMtaye bhogecchAmeva zithilayeti zikSArthamAha // mUlArA-aggIva agnimiva // yaha bhogatRSNA he kSapaka ! tereko niraMtara jalA rahI hai. yadi bhogapadArthoM kA tUM sevana karegA to usI Page #1269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ logabhanA 1251 tRSNAko ye baDhAyeMge. isalie tU isa bhogecchAko zithila kara aisA niryApakAcArya kSapakako upadeza karate haiMartha- jaise jaise manuSya bhogakA bhogate haiM vaisI 2 unakI bhogatRSNA bar3hatI hai. jaise lakaDIose agni bar3hatA hai vaise bhogoMse tRSNA rahatI haiM. zrI sanabhadra AcArya tRSNA aura bhogake viSayameM aisA kahate haiM. ye tuSNAgni kI jvAlAyeM prANiko jalAtI haiM paraMtu unakI iMdriyoMke iSTa padAthoMse zAMti nahIM hotI hai ulaTI tRSNAjvAlAkI vRddhi hI hotI haiM. jIvassa patthi tittI ciraM pi bhoehiM bhuMjamANehiM // tittIe viNA cittaM ubbUraM ubbudaM hoi // 1263 // bhujyamAnaizcaraM bhogaistRptirnAsti zarIriNAm // utpUramuddhataM citraM binA tRptyA jAyate // / 1307 / / vijayodayA - jIvarasa jIvasya / nAsti tRpticirakAlamApa bhogAna bhavataH / pazyAmatrayaM kAla bhogabhUmiSu / zitsAgaropamakAla apareSu tRptyA ca vinA vittaM / ubyUraM ut utpUraM udhRtaM bhavatIti sUtrArthaH // suviramapi sesTarna bhavati sisya sutarAmotsukyaM bhavatIti bhogAparAdhamupadizati - mUlArA -- ubbUra utpUraM, atyarthamityarthaH / uduvaM udhdutaM utkaMThitamityarthaH // artha - cirakAlaparyaMta bhogoMkA anubhava lenepara bhI jIvako tRpti hotI hI nahIM, bhogabhUmI meM isa jIvane tIna palyopamakAlataka bhogoMkA anubhava kiyA hai. amaralokameM tehatIsa sAgaropama kAlataka devabho gokA sukha bhogA hai to bhI tRptIke binA isa jIvakA citta hamezA utkaMThita rahatA hai jaha iMdhaNehiM aggI jaha va samuddo nadIsahassehiM // taha jIvA Na hu sakkA tippeDuM kAmabhogehiM // 1264 // nadIjatairiSAM bhodhirvibhAvasuriyedhanaiH // tryamAnairayaM bhogairna jIvo jAtu tRpyati / / 1308 / Azva 12 Page #1270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa 1252 vijayodayA-abAMdhaNe yatheMdhamerani tRpyati / yathA vA samudro nadIsahanaiH / tathA jIvo na zakyo bhogaistarpayituM // bhogAnAmatarpakatvaM sadRSTAntamAca - mUlArA-tippeDhuM narpayituM // artha-jase iMdhanAsa agni tapta nahIM hotA hai, jaisa hajAro nadIose samudra nama hotA nahIM vaise jIva bhogoMse saMtuSTa hotA nahIM hai, Teralcreak devidacakkavaTTI ya vAsudevA ya bhogabhUmIyA // bhogehiM Na tippati hu tippadi bhogesu kiha aNNo // 1265 / / bhogeSu bhogigiirvaapaaylkeshvckrinnH|| na tRptiM ye tu gati satra tapyati kiM pare / / 1305 vijayodayA-daviMda devAnAmadhipatayaH, camakanA bAsudevA ardhacakravartinaH / bhogabhUmijAca bhogairna tRpynti| kathamanyo anastRptimupayAdbhogaiH ! sulabhAmitabhogasAdhanAzvira jIvinaH svataMtrAvAmI / anye tu bhavazA jaTharabharaNamAtra. mapi kartuM azaktAH, svalpAyuSaH, parAdhInavRttayazca tRpyatIti kA kathA // sulamAbhimatabhogasAdhanAcirajIvinaH svataMtrAzca deveMdrAdayo'pi iMdriyasugna tRpyanti kiM punaritara iti sakItukotprAsaM zikSayati mUlArA-paSTam // artha-devendra, cakravartI, arba cakravartI arthAt nArAyaNa, pratinArAyaNa, aura bhogabhUmija ye mogoMse tanna hote nahIM hai. to anyapuruSa unase kaise tRpta hoMge! devendrAdikoMko momapadArtha mulama haiM, ve dIrghAyuSI hai, aura svataMtra haiM, inase bhima jIva-hama tuma peTa bharane meM bhI asamartha haiM. svalpAyuSI hai, aura parAdhIna hai isa liye ima tuma kaise nama ho sakate haiM. 1252 Page #1271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzcAta saMpattivikttIsu ya ajjaNarakkhaNapariggahAdIsu // bhogatthaM hodi jaro udayacitto ya ghaNNo ya / / 1266 // vyAkulIbhavati pANI grahaNa rakSaNe'rjane // mAze saMpadi tattasya bhogAyotkaMThitazcalaH // 1312 // vijayodayA-saMpatsiviyattIya saMparasu vipatsu ca / ajjaNarakSaNaparigagahAnIsa dravyasya laSyasyArjane, paMjIpharaNe, rAzItasya rakSaNepi / haste viprakIrNasya grahaNe / Adizayena tadvadhayakaraNe cA / bhogatthaM mnubhnaarthe| marjanAdiSu pravRtaH / ududacitto ya ghapaNI ya rohodi calacitta utkaMThAyAMzca bhavati nrH| dravyasaMpadi jAtAyAM rAmAccalacitaM bhavati / iviNAdidhimAze kartha jIyAmi / punadravyArjanaM karomIti / bhogasAdhanasya dhanasya saMpattAvupArjanAdiSu calacittatA tadvipattau ca punastatprAptyutkalikAkulatA ca syAdivi bhogakRtaM dvandaduHkhAvataM yozyati __ mUlArA-pariggahAdIsu parahaste viprakIrNazya draviNasya svIkaraNe svAyattastra vyayakaraNe ca / umdudacino dravya saMpadi jAtAyAM rAgAccalacittaH / ghaNNo dravyavinAze dravyAbhikAMkSI kathaM punardhanaM lapsye ityutkaMThAvAn / / artha-saMpacikI mApti honepara usakA rakSaNa karanA, bahAnA, dUsaroMko dI huI saMpattIko vApisa lenA, usakA vyaya karanA, aura mogameM lAnA ityAdi kAryoM meM manuSyakA mana caMcala aura utkaMThita hotA hai. dravyasaMpatti prApta honepara manuSya kA mana rAgabhAvama caMcala hotA hai. dhanAdikoMkA nAza honepara 'aba maiM kaisA jIUMgA, aba punaH dravyArjana karUMgA aisA vicAra utpanna hotA hai, udhduyamaNassa Na suhaM suheNa ya viNA kudo havadi pIdI // pIdIe viNA Na radI uduyacittassa ghaNNassa / / 1267 // vyAkulasya sukhaM nAsti kutaH prItivinA sukham / / kuto ratibinA prItimutkaMThAM vahataH param // 1311 // vijayodayA-uduzmaNassa vyAkulacisasya Na suhana sukha bhavati / muheNa ya viNA kuvohayadi piidii| sukhena Page #1272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA Azva binA kuto bhavati priitistRptiH| pIbIe viNA mIlyA ghinA | Na ravI na ratiH / uAdudacicassa jyAkulacetasaH [ ghaNNassa utkaMTADAkinyA gRhItasya / mUlArA-pIdI tRptiH !! artha-jisakA mana vyAkula huA hai usako sukha hotI nahIM hai. sukhake binA bhIti utpana nahIM hotI hai, | aura binA prAtike rati utpanna nahI hotI hai. jisake mana meM utkaMThA utpanna huI hai usako vyAkulatA satAtI hai. 1252 jo puNa icchadi ramidaM ajjhappAmuhammi Ninbudikarammi // kaNadi radi uvasato ajhappasamA haNasthi radI / 1968 // nirastadArAdivipakSasaMgatI riraMsuradhyAtmasukhe niraMtaram // rati vidhanAM nivazabhakAraNe sayA samA nAsti jagattraye rtiH||1312 / vijayonyA-jo puNa inadi miI yaH punA ramiraradi / so kudiradi sa karotu rati / ka ? ayappasukhammi adhyAtmasukhe / Nivuvikarammi nitikare ! upasaMto upazAMtarAgakopaH / pataThaktaM bhavati / manojJApanojhaviSayasannidhAne saMkaNhetuko cau rAgadveSI tI parityajA nivRttivRtiko adhyAtmamukhe rati karotu / ajjhappasamA anmasvarUpaviSa. yA ratiradhyAtmazadvenocyate / nayA sadazI ratiH / nitha khu na vidyata para / yasAn bhAMgaratiradhyAtmano ratyA na sarazI / / bhagavanyAcaM taha niraMtararatyArthinA puruSeNa ki vidhIyatAmiti pRcchata paramArthatathyopadezasarvasvadAnenAnugRNIti // mUlArA -- icchadi ramidu nityaM ratimabhilati ityarthaH / ajhappasuimmi zuddharavAtmAnubhUtyAnaMde / pinbudiarammi tRptikare / kuNadu radi Asakti / uvasaMto manojhAmanojJaviSayasaMnidhAvAtmasaMkalpahetuko rAgadveSau nivartya svAtmadarzanodyataH sana / ajjhappasamA AtmasvarUpavizyaratisahasI / radI prItiH kAcidapi jagaprayasArabhogAnubhUtiratiSu madhye / / uktaM ca yadana cakriNA saukhyaM yaca svarge divaukasAM // kalayApi ra tanulyaM sukhasya paramAtmanAm // api ca / AtmAnuSThAnanizvasya vyavahAravAdiHsthiteH / jAyate paramAnaMdaH kazcidyogena yoginaH // Page #1273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUdAyadhanA AzvAsa artha-jo manuSya ramamANa hone kI icchA karatA hai, rAga aura kopa jisake zAMta hue hai vaha puruSa adhyAtma | sukhameM jo ki AnaMdadAyaka hai usameM ramamANa hove. arthAta apanI AtmAnubhava meM hamezA tatpara rahe. iSTAniSTa viSayakI prApti honepara manameM saMkalpa hotA hai. aura isa saMkalpase gagadveSakI utpatti hotI hai. rAgadvaSoMkA tyAga kara drapti utpanna karanevAle AtmAnubhavarUpa sukhameM prIti kare, kyoMki adhyAtmaratike samAna bhogarati hai nahIM. kadham / appAyacA ajjhaparadI bhogaramaNaM parAyattaM / / bhogaradIe caido hodi Na ajhapparamaNeNa // 1269 / / svasthAdhyAtmaratijantonaiva bhogaratiH punaH / / bhogaratyAsti nirmukto parayA na kadAcana // 13 // vijayodayA-ampAyattA sthApasA | ajmaparadI mAramasvarUpaviSayA ratiH / paradravyAmapekSaNAt / bhomaramaNaM mogaratiH parAyattaM parAyattA paradravyAlaMbanatvAt / seSAM ca kathaMcideva sAdhiyaM kariveSa kasyacideveti / patana svAyattatayA parAyaNatayA yA sAmyamANyAta prakArAMtareNApi vaiSamya darzayati bhogaravIra cAvo hodi mogaratyA yutI bhavati, na pracyuto bhavati / bhajyapparamaNa sadhyAtmaratyA kathamadhyAtmaratibhogarati tiraskarotItyAi--- mUlArA-apAyattA paradravyanirapekSatvAt / ajhapparadI AtmasvarUpaviSayA ratiH / parAyataM bahinyAlabanatvAn / caido tyaktaH / bhogaraninimittaparalyANAM vacitkadAcitkathaMcitsAnnidhyAt / NetyAdi / adhyAtmaratvAlaMbanasya svadravyasya savatra sarvadA sarvadhA sannihitatvAt / adhyAtmarati kyoM zreSTha hai isakA uttara artha---svAtmAnubhayameM rati karane ke lie anya dravyakI apekSA nahIM rahatI hai, bhogaratimeM anya padAthoMkA Azraya lenA paDatA hai. anya padAdhAkI kisIko prApti hotI hai aura kisIko nahIM bhI hotI hai. ataH ina-do ratioNmeM sAmya nahIM hai. bhogaratIse AtmA cyuta honepara bhI adhyAtmaratise vaha bhraSTa nahIM hotA hai. ataH isa hetuse bhI adhyAtmarati. bhogaratisa-zreSTha hai. 1255. Page #1274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Azca. mUlArAdhanA 1256 gAthA bhanekaviprasahitA binAzinI va bhogaratiH, adhyAtmaratestu bhASitAyA na nAzo nApi vipa iti kathaSatyuttara bhogaradIe "to mitrado gidhA ya hoti mAnigAgaH // ajhapparadIe subhAvidAe NAso Na viggho vA // 1270 / / nAzo bhogaraterasti pratyUhAzca sahasrazaH // nAzo'dhyAtmaratenosti na pratyUhAH kutamcana // 1314 // vijayodayA-bhogaravIpa bhogaratyAH / NiyadoNAso niyato vinaashH| vidhA ya iMti vinA bhavanti / adibahugA atIca bahavaH / ajhapparadIpa, adhyAtmarateH subhAvidAe suSTu bhaavitaayaaH| NAso nAzo na vidyate / vigyA yA pinA pAna sati / niyasa nazvaratayA'nazvaratayA, aSighnatayA, nirSiyatayA ca tayoHpazyamiti bhAvaH / / prakArAMtareNA'pi tadvaisAdRzyaM darzayati mulArA--Niyado avazyaMbhAvI / vimyo atarAyaH // aMtarAntarA tadvidhAtanimittAvazyakaraNIyacyAsaMgAnupravezAn // subhAvivAe svabhyastAyAH / migyo eko'yaMtarAyaH subhASitAdhyAtmarateH kRtakRtyatayA jyAkSepAsaMbhayAt // bhogarati aneka vighnoMse bharI huI hai paraMtu adhyAtmaratikA abhyAsa karanese usakA na nAza hotA hai na usameM koI vighna bhI upasthita hotA hai. isakA vivecana--- artha-bhogaratakA sevana karanese niyamase AtmAkA nAza hotA hai tathA isa ratI meM aneka vina bhI upasthita hote haiM. adhyAtmaratIkA utkRSTa abhyAsa karanepara AtmAkA nAza bhI nahIM hotA hai aura vina bhI nahIM Ate haiM. adhyAtmarati anazvara hai arthAt nitya hai. aura bhogarati nazvara arthAt anitya hai. bhogarati vighnoMse yukta hotI hai paraMtu adhyAtmarati nirvighna hai aisI ina donoMmeM mahAna viSamatA hai. iMdriyasukhaM zatrutayA saMkalpanIya tathA ca tatrAyaro jantonivRteH atIdhiya mukhatyameSa vItarAgatvahesuke saMvare iti matyA sUridhUlAmaNirAha "dukkhaM uppAditA purisA purisassa hodi jadi sattU // adidukkhaM kadamANA bhogA sattU kiha Na hutI / / 1971 // Page #1275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH 1257 kurvanto dehinAM duvaM jAyaMne yadi zatravaH / / tadAnIM na kathaM mogA lokadvitapaduHkhadAH // 1315 / / vijayodayA-dukkhaM uppAdinA duHkhmutpaay| jadi sattU hoti zatrayo bhavati / purisA purisassa puruzaH / puruSasya / adidukkhaM kuNamAyA bhogA atIya tuH kuryanto mogA iMdriyasukhAni / kidha sattU Na huMti kathaM zapayo ne bhavanti bhavansyeyeti / kathaM bhogAnAM duHkhahetutA evaM manyate ! hadriyasukha nAma strIvaragaMdhamAlAdiparadravyasaMnidhAnajanyaM / tacca syAdikaM durlabhatama nidraviNasya, tena tadarthe chapyAdikarmaNi prayatitavyaM tato mahAnagyAsaH / deva bhavAnugAmi tuvanimittaM ca karma hiMsAdiSu prayataimAno'rjayati / tadivaM turaMte saMsArabhodhau nimajayati / tatraca nimagnena kAbulamaga // driyasukhAnAmatiduHkhakaratvapradarzanena zatrutthaM vyavasthApayaMstatrAnAdaraM kArayati mulArA-avidutpalaM iMdriyasukhArtha kamanIyakAminyAdikaM sanidhApayati / tatsannidhApanaM ca dhanasAdhyameveti dhanArtha kRyAdikaM karoti / taca kurvaniraMtaraM AtmAnamAyAsayati, hiMsAdikaM ca pravartayati / tathA ca mahApApabaMdhastena ca duraMtatuHkhavidhataH / saMsArAvarta iti iMdriyasukhameva durnivAradAruNaduHkhakAraNataH zatrutvena mumukSuNA tAvayitavyamiti kSapakasya zikSAsarvarana vidhAnArthameva yatnaH kRtaH sUriziroralena / / iMdriyasukha zatrusamAna samajhanA cAhiye. iMdriyasukhameM Adara karanese tRpti hotI nahIM hai. atIndriya sukha hI vItarAgapanA aura saMgharakA kAraNa hai aisA AcArya cUDAmaNi kahate haiM artha-duHkha utpanna karanese yadi puruSa puruSake zatru hote haiM. to atizaya duHkha denevAle iMdriyasukha kyoM na zatru mAne jAyeMge ! iMdriyamukha duHkhadAyaka kaisA isa praznakA uttara-khI, vastra, gaMdha, puSpamAlA vagairaha padAthoMke sAnidhyase iMdriyamukha utpanna hote haiM. paraMtu strI vagairaha padArthokI prApti honA daridrI manuSyako atizaya durlabha hai. daridrI manuSyako unakI prAptIke liye kRSi bagarahai kAmeM prayatna karanA par3atA hai. jisase mahAn parizrama hotA hai. hiMsAdikAryoMmeM baha daridrI manuSya strI . vagairahake lie pravRtta hotA hai jisase saMsAra baDhAnevAlA aura duHkhakA kAraNa aisA karmabaMdha usako hotA hai. yaha karma duHkhadAyaka aura jisakA aMta atikaSTase prApta hogA aise saMsArasamudra meM jIvako DanAtA hai. saMsArameM nimagna hue isa jIvako kaunasA duHkha prApta nahIM hotaa| arthAta sarva prakArake duHkha isa jIvako bhogane par3ate haiM. | 1257 Page #1276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvA mUlArAdhanA 1258 zatrutayA bhogA iti kathayati idhaI paraloge vA sattU mittattaNaM puNamuveti // idhaI paraloge vA sadAi duHkhAvahA bhogA // 1272 // zatravo yAnti mitratvamiha vAmantra vA bhave // mitratvaM pratipadyante bhogA lokadvayepi mo|| 1316 // vijayodayA-(dha Asmaya jammAna / paralome yA 55janmani vA / sattU zatravaH / mittattaNaM mitratA / puNa. muveti punaDhokante / zatravaH zatrutAmapi jayuH / kAryavazAt , upakArAtizayasaMpAdanAnmitratA thA yAnti ca / yAcA na sphuTasarA / haSa tathA paraloke vA sayadA tukkhAghar3A bhogA sarvadA duHkhAbahA bhogAH / tataH zatruttamA iti bhAvanIyaM / / bhogAnAM zatrutamatvabhASanArthamAha mUlArA--idhaI asminneba janmani / anyastvevaM vyAkhyAt / idha ihmve| I ki iha loke paraloke ityarthaH / puNa uventi kAryavazArachatrayo bhUtvA punarmitratvaM yAnti || artha-isI janmameM athavA anma janma meM apane zatru zatrutva kA tyAga kara mitra ho sakate haiM. kAryake vaza hokara zatru apanA baira choTakara mitra hote haiM. athavA unake Upara bahuta upakAra karanese bhI ve apanA zatrutva choDa dete haiM. paraMtu isa janmameM athavA janmAtarama bhI bhoga hamezA duHkhadAyI hI hai. isalie unase jagatameM koI bhI mahAn zatru nahIM haiM, egammi ceva dehe karejja dukkhaM Na vA kareja arI // bhogA se puNa dukkhaM karaMti bhavakoDikoDIsu // 1273 // vairiNo dehinAM duHva yacchantyakA janmani / / saMtataM dussahaM duHkha bhogA janmani janmani // 1317 / / vijayonyA-pagammi ceva dehe / kareja TukyaM Na vA karejja arI ekasmikSeba dehe kuyoduHkhaM na vA zatruH / bhogA puNa bhogAH punH| se tasya / duHkha karati duvarya kuti| bhayakoDikojIsu anaMteSu bhaveSu / evaM bhogadopAnavetyAtra nidAna tvathA na kArya ityupadie sUriNA // Page #1277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA | 1259 mUlArAdhanA--karejja kuryAt / bhavakoDikoDIsu // anaMteSu bhaveSu // artha-isa bhava meM jo zari prApta huA hai usako zatru duHkha degA yA nahIM bhI. kyoM ki hama bhI usake sAtha lahakara hamAre zarIrakA rakSaNa kara sakate hai. ataH vaha niyamase hamAre zarIrako pArita nahIM kara sakegA. paraMtu bhoga antabhavoM meM isa zarIradhAraka AtmAko duHkha de rahe haiM. bhogoMke aise doSoMkA svarUpa jAnakara he kSapaka! tUM bhoganidAna mata kara aisA AcArya ne upadeza diyA hai. - madhumeva picchadi jahA taDiolaMbo Na picchadi papAdaM / / taha saNidANo bhoge picchadi Na hu dIhasaMsAraM / / 1274 / / nidAnI prekSate bhogAnna saMsAramanAratam // madhyeva prekSate pAtaM taTasthAyI na dussaham / / 1318 / / vijayogA--madhumera jidi madhyeca pazyati tathA tare'valavamAnaH / Na pichadi na prakSate / papAdaM prapAtamAsmanaH / taha tathA / saNivANo nidAnasahitaH / mome picchadi bhogAprekSate / pahupecchAdi daahsNsaar| naiva prekSate diirghsNsaar| bhoganidAnavatI bhogajanyApAyaparaMparAnanekSitra dRSTAntena bhASapatimUlArA-madhumegha mukhe patantaM kSaudrabindumiva / taDiolaMbo kupabhittyekadeze'valambamAnaH / payAdaM prapatanaM / / artha-kUpake bhittaki eka bhAgapara khaDA huA manuSya madhuke chalese girate hue madhupiMduokA AsvAda lene meM hI masta rahatA hai paraMtu kuema giranekA bhaya manameM nahIM lAtA hai vaise nidAna karanevAlA manuSya bhogAke padArthakA AsvAdana lenemeM nimama rahatA hai paraMtu isase mereko saMsArameM dIrghakAlataka bhramaNa karanA paDegA "aisA vicAra manameM lAtA nahIM hai. jAlassa jahA aMte ramaMti macchA bhayaM ayANaMtA // taha saMgAdisu jIvA ramaMti saMsAramagaNaMtA // 1275 // Page #1278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RTERe mUlAdhanA AzvAra 6 bhogamadhye pradIvyanti janmaduHkhamanAratam // apazyaMto mRtitrAsa jAlamadhye jhaSA iva // 1319 / / vijayodayA-jAlassa jhAlasya / aMte madhye | jahA macchA ramaMti yathA matsyA ramaMte / mayamayANatA bhayamanacabudhyamAnAH / taha saMgAdisu tathA parinahAvipu sIyA rameti jIvA ramate / saMsAramaparNatA saMsAramagaNayaMtaH / / kaminyAdibhogeSu nirbhabakrIDA prANinAM dRSTAntena spaSTayati mUlArA--ante madhye / mayaM mRtyubhIti / saMsAramagaNato saMsArAva bibhyata ityrthH|| ___ artha-dhIvarake jAlameM mayakA jinako parijJAna nahIM hai aisI machaliyAM jaisI khelatI kUdatI hai, vaise saMsArI jIva saMsArabhayase rahita hokara strI vagairaha parigrahameM ramamANa horahe haiM. ; ___ kuyomipatanamUlAnIMdriyasukhAmi niyogataH prakRSTayoparAgayonimittasvAt / tAsu kutsitAsu yoniSu utpaca duHkhAmi vicitrANi anubhavataH devAdibhaveSu vRttA bhogA vastrAlaMkArabhojanAdayo duHkhaM nirAkartu na kSamA iti vadati mAzAhadena dukkheNa devamANusabhoge lahUNa cAvi parivaDido // NiyadimadIdi kujoNI jIvo sagharaM pauttho vA // 1276 // prApyApi karato jIvo devamAnayasaMpadam / / pravAsIva nijaM sthAnaM kuyoni yAti nizcitaM / / 1320 / / vijayodayA-dupasveNa lakSNa phlezana lAyA / devamANusabhoge daivAmmAnuSAMzca bhogAn / pariyaDino paripatitaH pracyutastato bhogAjIvaH / kujeNI NiyayamadIdi musitAM yoni niyatamupaiti 1 kimiva ! saghara svagRI, pautyo cA pravAsISa // duzvaratapazcaraNapUrvanidAnena devAdibhogAnprApya bhuMjAnasya mohadraDimamUlaprakRSTharAgabepapariNAmasaMgRhItaduSkRtacakrasya niyogena kuyoniSatpatirbhavati / tatra ca duHkhAnyanubhavatastattAhakAminyAdibhogA na manAgapi paritrAM kurvantIti gAthAdvayenopadizati-- mUlArA--dukkheNa saMcamavaleza pUrvakanidAnena / parivaDhido pribhyutH| adIdi paiti / paccho vA pravAsI ythaa| 1260 Page #1279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlAdhanA Azva 1261 ina iMdriyasukhoMkA upabhoga lenese AtmAmeM tIna rAgadveSa utpanna hote haiM aura inase AtmA yonimeM paDakara nAnA prakArake duHkhokA anubhava letA hai. yadyapi devAdigati meM vastra, alaMkAra, bhojanAdika bhoga milate haiM tathApi ve isa AtmAke duHkhoMkA nAza nahIM kara sakate haiM. isI viSayakA AcArya do gAthAoMmeM varNana karate haiM artha-saMyamake klezase nidAna vaza hokara devAMke aura manuSyoMke bhogoMkI prApti kara lenepara yaha AtmA pravAsI jaisA apane gharake prati gamana karatA hai vaisA kutsita yonimeM nizcayase utpanna hotA hai. jIvassa kujoNigadassa tassa dukkhANi vedayaMtassa // kiM te karati bhogA madoSa vejjo maraMtasma // 1277 // kiM kariSyati te bhogA yoni yAtasya kRtsitAM / / kiMkarSanti mRtA daigA niyamANAhitaH / 1121 / / vijayovayA--jIvassa phujoNigavassa phuyonigatastha jIyamA / turastrANi ghevayaMsassa duHkhAni vevayamAnasya / kite kati bhogA kiM te kunti bhomAH strIvastrAdayaH / naya kiMcidapi dukhalaSamapanetuM kSamAH madoSa pejjo baiTho mRto yathA / maraMtassa niyamANasya na kiMciraka kSamaH // . mUlArA-mado mRtaH / maraMtassa priyamANasya rogiNaH / / artha- kuyonioMmeM jIva jaba duHkhAnubhava letA hai taba strI vastrAdika padArtha usakA thoDAsA duHkha bhI haraNa karane meM samartha nahIM hai, kyA marA huA vadya maranevAlekA rogaduHkha miTA sakatA hai / jaha suttabaddhasauNo dUraMpi gado puNo va edi tahi // taha saMsAramadIdi hu dUrapi gado jiMdANagado // 1278 / / saMsAra punarAgAnti nidAnana niyNtritaa:|| daraM yAtopi pakSIca razminA mijamAspadam // 1222 // vijayonyA-jA suttabaddhasauNo yathA sUtreNa dIrdheSA badaH pakSI / dUrapi gavo dUramapi gataH / puNo edi tAhiM 126 Page #1280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA / punarapyeti sameva vezaM / taha saMsAramadIdi khu saMsArazabdAtparaH khu zabdo dRSTavyaH, tenAyamarthaH-saMsArabheSAdhigacchatIti / dUra pi gado mahaddhika svAdisthAnamupagataH, NidANagado nidAna parabhave sukhAtizaye manaHpraNidhAnaM gataH / / nidAninaH saMmArAvana samarthayate -- mUlArA-sutta adbhasaNo dorpasUtraniyaMtritaH pakSI ! nahiM svasthAnameba / hu saMsAra mevAdhigacchattItyarthaH / dUra / maharbikasvargAdisthAnaM / zivANagado parabhavasukhAdizAyimana:praNidhAnaM prAtaH || artha-dogase baMdhA huA pakSI dUra jAkara bhI punaH apane pUrva sthAnapara AtA hai vaisA yaha jIva bhI nidAnake prabhAvase mahARddhisaMpanna svargAdi sthAnameM jAkara punaH saMsArameM bhramaNa karatA hai. SIR kazciddhaHkArAgRha yatA kAlena taya draviNa dAsyAmi bhavatIyameva sAvatprayacchati gRhItvA ivyaM rodhakebhyaH pradAya svagRhe sukha ghasamapi punaryathA tairuttamaNairdhAryate tathaiva nidAnakArI kRtena puNyena pariprAptastharyo'pi punaradhaH patatIti nigavati dAUNa jahA atyaM rodhaNamukko suI ghare basai / patte sabhae ya puNo raMbhai taha ceva dhAraNio // 1279 // adhamarNo nije gehe rodhamukto sukhaM vaset // datvArtha samaye prApta yathA bhUyo nirudhyate // 1323 // vijayodayA-dAUNa datvA, artha artha, yaha yathA, rodhaNamukko rodhena muktaH, muhaM dhare vasadi Su sukhena gRhe yasati / ene samaye ya prApta cAvadhikAla, puNo raMbhA pazcAcca saMbhyane, sathA ceya pUrvavadegha, dhAraNinI adhmrnnH|| nidAnena virya prApya punaradhamayoniSu patatIti nidarzanapurAsaraM gAthAdvayenopadizati mUlArA-atthaM kalAMtaraskaMdhakAdidravyaM / rodhagamukko caraNakAdvicyutaH / samaya iyatA kAlena punadAsyAmi iti pratipannAvadhikAle / raMbhadi dharaNake priyate / tadhA ceva pUrvavadeva / dharaNigo adhamarNaH // kArAgRhameM kaida kiyA huA koI manuSya itane dinake anaMtara maiM tulArA dravya deUMgA isa samaya tuma apanA dhana merako do aisA kahakara unase dhana lekara yaha kaidameM rakhanevAlAko dekara unase apanI muktatA kara letA | hai. gharameM jAkara vaha sukhasa rahatA hai. paraMtu punaH ce karjA denevAle dhanika Akara usako pakahate hai. vaisI / 1262 Page #1281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH mulArAdhanA hI nidAna karanevAlekI paristhiti hotI hai. arthAta nidAnakArI manuSya kie ie puNyase svargaprApti kara lenepara bhI punaH adhogatimeM calA jAtA hai. isI abhiprAyako spaSTa karate haiM artha-karja lenevAlA puruSa dhana dekara kaidase mukta hotA hai aura gharameM Akara sukhase rahane lagatA hai. paraMtu jaba punaH sADukArako dhana cukAnekA kAla prApta hotA hai taba punaH vaha karjA lenevAlA puruSa kaidameM DAla jAtA hai. vaise / dAdhAntike yojayati taha sAmaNNaM kiccA kilesamukkaM suhaM vasai sagge // saMsArameva gacchada tatto ya cudo NidANakado || 1280 // saMbhUdo vi jiMdA devasukkha ca cakkaharasukkhaM // panto taso ya cudo udhabaNNo NisyavAsasmi || 1281 // idAnIM caraNaM kRtvA sukha bhuktyAvatiSThate / / tridive samaye prApta tathA yAti punarbhavam / / 1325 / / devazcakI suravaM bhuktvA saMbhUto hi nidaantH|| niraMtaraM mahAyuHkhaM prAptazca prativAsitam // 1325 / / vijayotyA-saMbhUdo vi piNeNa nidAnena saMbhUtaH kazcit , devamuktraM deSasukha , cakradharasokvaM cakradharasaukhyaM , patto prAptaH / taso ya cudo tasmAtsukhAlAcyutaH , girayaSAsammi nirapaghAse / / mUlArA-NidANakado etattaponubhAvena devaloko me bhUyAditi nidAnaM kRtaM yenAsI / / bhoganidAnadoSamarthAcyAnanAkhyAti mulArA--samUdo saMbhUtanAmakaH kuTumbikaputraH / devasovaM saudharmakalpavAsisurasukhaM / cAdharasokkhaM brahmadasAkhyadvAdazacakravartizarma // Page #1282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvA 1262 artha--nidAnayukta tapa karake koI puruSa svargameM sukha bhogatA huA kAla vyatIta karatA hai. paraMtu vahAMkA AyuSya samApta honeke anaMtara vaha puruSa svagarma cyuta hokara saMsArameM bhramaNa karatA hai. ( artha-saMbhRta nAmaka koI kisAnakA laDakA nidAna yukta tapa karake saudharma svargaka sukhakA upabhoga lekara yahAM bharata kSetrameM pramadana nAmaka antima cArahA cakravarti huA. cakravartIke saukhya bhogakara cakravarti padase bhraSTa hokara narakagatA meM sAtave narakameM utpanna huA.) gaccA jaraMtamayamattANamatipaya visyAyaM / bhogasuhe to tamhA virado mokkhe madiM kujjA // 1282 // atarpakamAvizrAma bhogasaukhyaM vinamvaram / / darataM sarvathA tyaktvA muktisaukhye matiM kuru / / 1326 / / vijayodayA-NA zAnvA, duravasAnaHsaphalamiti yAvat, anuvaM aniyaM, attANaM atrANa, anippaMga atarpaka, avissAya asakRdanRtta, bhogasutra bhojyaMte vyaM te iti mogAH syAdayaH, nerjanitaM sugna, no pazcAta , tamhA pazcAt bhogasukhAta . tAdidoSAta ghirado vyAvRtaH, mokse moTe nirvshesskmiipaaye| maMdi kujjA mani kuryAt, anuSThI yamAnena nAriSeNa tapasA yA karmakSayo'stIti matiM kuryAt , na nidAne kuryaadityrthH|| evaM bhoganidAne doSAprapaMcya bhogasukhadoSAnuvAdapuraHsaraM tapasA karmakSayo'stIti bhAvanIvatvenopadizati--- mUlArA--NakA jJAtvA / duraMta duravatAnaM / duHkhaphalamiti yAvam / attANaM aAarka, rakSitumazakyamini vaa| atipparya atRptikaraM / avissameM asakRtaM / anAdisamAre'nekavArAmbhuktatvAta / to pazcAn / madi anuSThIyamAnena tapaH saMyamAdinA karmakSayo'stIti buddhiM na nidAna || artha--yaha bhogasukha antarahita aise duHkharUpa phalako detA hai, anitya haiM, isase jIvakA saMrakSaNa nahIM hotA hai arthAt kugatimeM jAnevAle jIvako yaha bhogasukha usase saMrakSaNa nahIM karatA hai. isa bhogamukhase jIva tRpta nahIM hotA hai. yaha sukha jIvako bAra bAra mApta hotA hai. evaM dopaviziSTa isa bhogasukhakA jaba jJAna hotA hai taba yaha AtmA saMpUrNa karmakA nAza karanevAle mokSasukhamaiM apanI buddhiko lagAtA hai. ataH he dhapaka AcaraNameM lAye hue ratnatrayase aura tapase karmakSaya hotA hai aisA samajhakara tuM nidAnakA tyAga kara, Page #1283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RALAsteam mUlAsapanA AzvA nidAnadAgha pistarata upavaya anidAnatye guNaM vyAca - aNidANo ya muNivaro daMsaNaNANacaraNaM visodhedi / / so sunnamANagharaga tala najammakkhayaM kuNai // 1283 !! vizodhya darzanazAnacAritritayaM yatiH // nirnidAno vizuddhAtmA karmaNAM kurute kSayam // 1326 / / vijayonyA-aNivANo ya mugivaro anidAno yativRSamA, dasaNaNANacaraNaM ratnatrayaM visodhadi vizoghayati, nidAnAbhAvAdanaticAra samyagdarzanaM zuddha bhavati, sasmizimalaM zAnaM, vizukhakAnapuroga cAritraM vizudaM bhavati, tapasA kammakAya kuNadi tapasA karmANi niravazeSANi viyojayatyAnmanaH || evaM nidAnadoSAnvistareNa vyAkhyAya saMpratyanidAnatve guNaM vyAcaSTemUlArA--visodhedi nidAnAbhAvAdvi niravicAre sati samyaktthe, jAtAyAM jJAnavizuddhau, cAritraM vizuddha sNpnycet|| nidAnaka doSoMkA savistara vivecana huA. nidAna nahIM karane meM kyA guNa hai inakA vivecana artha-jinhoMne nidAna nahIM kiyA hai aise munirAja apanA ratnatraya niraticAra karate haiM. nidAnake abhAva se samyagdarzana nirmala hotA hai. nirmala samyagdarzana jJAnako nirmala banAtA hai. vizuddha jJAnake sAtha pAlA gayA cAritra bhI nirmala hojAtA hai. isa tarahase nirmala ratnatrayadhAraka sAdhu tapazcaraNake dvArA saMpUrNa kamAko apane AramAse alaga karatA hai. iccebamedamavicitayado hojja hu NidANakaraNamadI / enveSa parasato ta hu hodi NidANakaraNamadI / / 1284 // poSAniti sudhIthuddhvA nidAnaM vivadhAti mo jAnAno dAruNaM mRtyu ko himakSayate viSam // 1327 / / lupati pAtakalopi caritraM siddhisukhaM vidhunoti pavitram // dehavatAMmurudoSanidhAnaM kiM kuzalo na zRNAti nidAnam / / 1128 // Page #1284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa S vijayodayA--doSamedamadhiciMtayado ityevametadvastujAtaM adhiciNtytH| hojja hu madhedeSa,NidANakaraNasadI nidAnakaraNe matidhuddhiH, idhe parasaMto ityevametatpazyam , na khu naiSa , hodi bhavati NivANakaraNamadI nidAnakaraNamatiH // NidANa // evaMvidhabhAvanAtanapAnA sAnayoH phale bravItimUlArA-ikacevamevaM iti prAkprabaMdhenoktaM / vastu / evameva ityamitthaM / avicitayano adhyyto'dhyyisthaa| artha- uparyukta pAtAkA jo puruSa vicAra nahIM karatA hai usakI ghuddhi nidAna karane ke tarpha lagatI hai. paraMtu jo ina bAtoMkA vicAra karatA hai vaha nidAna nahIM karatA hai. nidAna karanese ratnatrayameM nirmalatA AtI hai aura tapake dvArA karmakA kSaya honese mokSakI prAli hotI hai esA vicAra karanevAlA muni nidAnakA tyAga karatA hai. paraMtu bhogI, jisakI buddhi lubdha ho gaI hai vaha mani ratnatrayakI nirmalatAke tarpha dhyAna nahIM detA hai ataH vaha niHzalya nahIM honese saMsArameM bhramaNa karatA hai. TOSTEACHERSITESTARTAMATA mAyAsallassAloyaNAdhiyArammi vaSNidA dosA / / micchattasalladosA ya paJcamavavaNiyA save // 1285 // AlocanAdhikArasya mAyAzalyasya dRSaNaM // uktaM mithyAtvazalyasya mithyAtSavamanastaye // 1329 / / vijayodayA-mAyAsasassa mAyAzalyasya , AloyaNAdhikArammi AlocanAdhikAre paNyiAdA dosA varNitA doSAH, mipachattasalavAsA mizyAvazalyadoSAzca / savye save. paJcamavaSayidA parvameva vyAvarNitAH, bharalyatrabagatadASA bhavato vyAvarNitA ityanena mUriretakathayati AyuddhadoSaNa zalyatraya raghayA tyAjyAmiti // mAyAnidhyAraghazalyadopA prayuktAkSapakramanusmArayati-- mUlArA-puvaM mithyAtvayamanavanAdhikAre / artha-AlocanAke adhikArameM mAyAzalyaMka doSAMkA varNana graMthakArane kiyA hai. mithyAtvazalyake dopoMkA bhI pUrva meM varNana ho cukA hai. he kSapaka tujhako ina tInoM zalyoMke doSoMkA parijJAna huA hai ataH tU ina tInoM zalyoMkA tyAga kara. 126 Page #1285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArApanA AzvAsa 1267 mAyAzabhyaerisyAmAprAptadoSamAkhyAnena darzayati pabhabodhilAmA mAyAsalleNa Asi pUdimuhI / dAptI sAgaradattassa pupphadatA hu biradA vi // 1286 // mAyAzalyana hI bodheH prabhraSTA kuthitAnanA / / dAsI sAgaradattasya puSpadaMtArjikAmadhe / / 1330 / / vijayodayA-bhaTThanodhilAmA binadho dIkSAbhimukhabuddhilAmo yasyAH sA prAyodhilAbhA / AsI AsIt / kA? pUdimuDI pRtimukhIsavitA / sAgaransassa dAsI sAgaradattavaizyasya dAsI / kena? mAyAsaleNa mAyA zalyena / puSpadaMtA hu viradA ci mAya masale pabhapodhilAbhA AsI iti padasaMbaMdhaHpugpadetANyA saMyatA ca mAyayA prabhaevodhilAmA AsIt / mAyAzalyaM / mAyAzalyaphalamathAnyAnena kathayAta mUlArA-bodhi dIkSAbhimundhudbhiH / Asi sNjaanaa| pUdimuhI pUtimukhItyanvarthanAmnI / viradA bi AryikApi satI / / mAyAzalyakA tyAga na karanese jisakA nukasAna huA thA aisI vyaktikA dRSTAMta AcArya kahate haiM argha-puSpadaMtA nAmakI AryikA mAyAzalyase dIkSAke vicArase rahita duI arthAda maiMne dIkSA AtmakalyANake liye dhAraNa kI hai aisI bhAvanA mAyAzalpase usakI naSTa huI aura vaha marakara sAmaradattake yahAM pUtimukhI nAmako dAsI huI. isa taraha mApAzalyakA varNana huA. micchattasaGadosA piyadhammo sAdhuvacchalo saMto // bahudugve saMsAre suciraM paDihiMDio maricI // 1287 / / viddho mithyAtyazalyena dhArmako vtslaashyH|| marIcirapramajhIme ciraM saMsArakAnane // 1531 / / 126 Page #1286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUlArAdhanA 1268 nidAnamAyAviparItaparzanairvidAyateMDagI nizitaiH zarairiva / / vibudhya doSAniti zuddhabuddhayastridhApi zalyaM daSayanti yatnataH 11332 // iti zalyam // vijayodayA-micchattasAladosA mithyAtvazalyadoSAt ! piyadhammo sAdhuvarachalo saMto priyadharmaH sAdhUnAM vatsalo'pi san mriiciH| bahutukne saMsAra sucira parihiDio saMsAre sucira prAMtA, kIDaze ? bahuduHkhe / mithyAzalyaM // mithyAtvazalyApakAragarghAkhyAnena Ara-- mUlArA-maricI marIci kumAraH / paMcamahAvratarA // artha-jisakA dharmapara prema thA aura jisameM sAdhuoMke prativAtsalya thA aise marIcinAmaka munine mithyAtva zalya doSase cirakAlataka aneka puHkhoMse vyApta saMsArameM bhramaNa kiyA. isa prakAra mithyAtvazalyakA varNana huA. evaM miryApakeNa sUriNA saMstUyamAnaH sAdhughargo nirmANapuraM pravizatIti darzayati uttaraprabaMdhena iya pavvajjAmaMDiM samidiyahallaM tiguttidiDhacakkaM // rAdiyabhoyaNauI sammattakhaM saNANadhuraM // 1288 // pravajyAganikA gupticakro jJAnamahAdhuraM // samityakSANamAkA kSapako darzanAdikam // 1333 / / vijayodayA-naya sAradhijjato sAdhuSamgasatyo sAdhuSaNiyago saMsAramahAviM taraditi padaghaTanA vyAvarNitAmeNa saMskriyamANaH sAdhubaMdasArthaH saMsAramahAravIM tarati / pabdhajjAbhaDimAruddiya pacchito pravajyAbhaDimAruhya pra. sthitA, samidivA samiti balIvahIM, tigutididacakkA trigutirakcAkA, sammasakkhaM samyakcAkSA, saNANadhuraM samI cInazAnabUMcatI // sAMprata sAmAnyavizeSAbhyAmidriyakapAyaniya vyAciravyAsuH pUrva sAmAnyena tadoSAnvaktuM gAthAtridhaSTayA prakramate / tadviSayavizeSasidhyarthaM ca tAvatpracaMdhena vyAkhyAtamaya sukhasmRtyarthamupasaMgRhya gAthAdvayanopamAla kArasubhagamabhidhatta mUlArA---pavanAmaMDi pratrajyA dIkSA sA bhaDiriva gaDikA yatheti yAvat / bahuvAyabhArakSamatvAn / rAdiabhoyANauDDi rAjyabhojana dravyato bhAvatazca rAtribhojananivRttidvayaM dIrghadaMDikAdvayaM yasyAH sA rAjyabhojanAdvi sAMtaviSeranityatvAmAtra kapa // Page #1287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA ( niryApaka AcArya ke dvArA stuti kie hue sAdhu mokSanagarImeM praveza karate haiM isa viSayakA vivecana Age AcArya karate haiM artha-jo upadezakA krama yahAMtaka AcArya mahArAjane batAyA hai usase jaba sAdhumamUharUpI sArtha skRta kiyA jAnA hai nava baha maMsArarUpI mahAna jaMgalake dUsare kinArepara sukhase jA sakatA hai anyathA nahIM. jisako samitIrUpI baila joDe haiM, manAMgupti. vacanagupti aura kAyaguptirUpI pahiye jisake haiM samyaktvarUpI AMkha aura samyagjJAna jisakI dhurA hai, aura dravyarAtribhojana sAkSAta rAtameM AhAra lenA aura mAvarAtribhojana-rAtroM bhAjanakI manameM abhilASA karanA ina donokA tyAga hI jisake dIye daMDa hai aisI dIkSArUpI gADIpara savAra hokara sAdharUpI vyApArioMkA samudAya saMsArarUpI mahAjaMgalake dUsare kinArako sukhase jAtA hai, ) vadarbhaDabharidamAruhidasAdhusatyeNa patthido samayaM / / pivvANabhaMDahedu siddhapurI sAdhuvANiyao // 1289 // prasthitaH sAdhusArthena pratabhADabhRtA saha / / siddhisaukhyamahAbhAMDaM grahItuM siddhipattanam // 1334 / / vijayodayA-badamaMDabharide batamAMDapUrNa / sAdhusatyeNa patthido sAdhusArthena saha prasthitaH / kiprati ? siripuraM / nisvANabhaMDaj niSINadracyanimittaM sAdhuSANiyago kSapakasAdhuvaNik // mUlArA-bhaMDa krayaNakaM / samayaM saha / NizvANa siddhisukhaM 1 sAdhuvANiyo kSapakayatibaNik // artha-sAdhurUpa vyApArioMke sAtha isa apakarUpa vyApArIne dIkSArUpI-vratarUpa mAla bhara diyA hai aura vaha isako becakara mokSarUpI bhAlakI kharIdI karane ke liye siddhipurako ravAnA ho rahA hai. 1 AyariyasatyavAheNa NijjautteNa sAravijjato // so sAhuvaggasattho saMsAramahADabiM tarai // 1290 / / Page #1288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA sArthaH saMskriyamANo'sau bhImA janmamahATabIm // AcAryasArthavAhena mahodyogena laMdhate // 1335 / / bijayodayA-AyariyasatthavAheNa AcAryasArthavAhena / nnicyte|| sarvadAnapayinA sArapijjato sskiymaannH| tayAbhUtakSapakasya yati viziSTasya yati vRdasya saMsAralaMghanopAyamAha -- mUlArA--NizvajutteNa satatasamAhitena / sAravijato saMskiyamANaH / punaH punarasAyahetujyAvartanopAye niyujyamAna ityarthaH / so tattAhagArAdhakasAdhuviziSTaH / sastho vANijyogataH / vaNikasaMghAtaH taradi atikrAmati / / artha-AcAryarUpI vyApArioMke nAyakake dvArA jo ki sarvadA sAvadhAna rahatA hai saMskArayukta havA yaha sAdhurUpa vyApArioMkA samudAya saMsArarUpI jaMgalako tIrakara mokSapurako mukhase jAtA hai. to mANAdhita ravAhita sAdhusatthamAu // idiyacorohito kasAyabahusAvadehito // 1291 // taM bhAvanAmahAbhAMDaM trAyate bhavakAnane / kaSAyavyAlataH sUriridriyastenatastathA // 1336 / / vijayokyAmto ttH| bhASaNAviyaMta rakcavi bhAvanAdibhiH prayaranaM rakSati | sAdhusatyaM te sAdhusArtha tN| mAusa AyuktaM AsmanA / kuto rakSati ityAzakAyAM usaraM-diyacorohito driyacaurabhyaH, kasAyabaGasASavAhito kapAya bahuzvApadebhyazca // mokSapathaprasthAyino yativRdasyAcAryakArya midriyakaSAyasaMpAdhApAyaparitrANamAha mUlArA-to saH sArthavAhAyamAno dharmAcAryaH / bhAvaNAdijutta bhAvanA rAtribhojananivRtyaSTapravacanamAkAbhiryuktaM mahAvrateSu prayatnaparaM / juttamiti kacitpAThaH / Ajutto sarvatrodyataH / Ajusamiti kacitpAThaH / porehiM to porebhyaH / svAdhyAyadhyAnapravartanena pramAdAdvayAvartayatriMdriyamatyanuyAyirAgadveSakriyamANasaMyamabAdhArahitaM yativarga sUriH karotIti bhASaH // Page #1289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA artha-rAtribhojanatyAga, paMca mahAvata, gupti samitI inameM prayatna karanA etatsvarUpa bhAvanAoMse AcArya sAdhurUpa sArthako iMdriyacoroMse aura kaSAyarUpa hiMsra prANioMse rakSaNa karate haiM. visayADavIe ma'jhe ohINo jo pamAdadoseNa // iMdiyacorA to se carittabhaMDaM bilupaMti // 1292 // pramAvadhazato yAto bhraSTo viSayakAnane // tadIyaM banasarvasya lupyate'kSamalimlucaiH // 1337 // visayodayA-visayADapIe sajhe sparzarasarUpagaMdhazamdAdiviSayA aTavIca te duratikrAmaNIyAH / tasyA viSayATAyA ye joDIyo pasA , ramAko nAmavAvAsyena doSeNa / diyacorA iMdriyAkhyAzcorAH / setasya sAdhuvaNijaH / carisabhara caritramAMDa / vilupaMti apaharati / samitimanosAmanoviSayajA iMdriyamatyanuyAyino rAgadve. pAzcAritraM vinAzayaMti pramAdinaH / AcAryastu dhyAne svAdhyAye pravartayan bhamAimapasArayatIti nedriyacaurarvadhyate iti bhaavH| vikathAyanyatamapramAdena yatidharmAdapamRtasya mumukSoridriyakavAyasAdhyaM saMyamadhanasya ratnatrayamAtramya vA kSati gAthAdvayena lakSayati .. ____ mUlArA-jo sAdhuvaNika / oDIgo apamRtaH / sArthAdvahippatita ityarthaH / to sApasaraNAdananarabheva vilupaMti raagdvesshstaiH|| artha-pramAdaka vaza hokara jo sAdhu sparza, rUpa, gaMdha, rasa aura zabda ityAdi iMdriyaviSayarUpI aTavI meM praviSTa huA hai usakA cAritrarUpI bhAMDavala iMdriyarUpI cora hara lete haiM, jaba sAdhu pramAdI hote haiM taba samIpake iSTa aura aniSTa padArtha dekhakara unake manameM rAgadveSa utpanna hote haiM, jisase unakA cAritra naSTa hotA hai. AcArya pramAdake vazIbhUta munioMko dhyAna aura svAdhyAya pravRtta karake unakA pramAda dUra karate haiM taba ve zaMdriyacora unako bAdhA nahIM dete haiM aisA isa mAthAkA bhAva hai. ahavA tallicchAI kUrAI kasAyasAvadAI ta / khajjati asaMjamadADhAI kilesAdidaMsehiM / 1293 / / HEAtara Page #1290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1272 tamasaMyamadaMSTrAbhiH saMklezadazanaiH zitaiH // kaSAyazvApadAH kSipraM dUrakSA bhakSayanti ca / / 1338 / / vijayodayA -- aDavA athavA talicchAI apasRtajanalipsAvaMtaH / kUrA krUrAH kAyAdA kaSAyayAlA mRgAH / taM apasRtaM / sajjeti bhakSayeyuH / ajamadADhAhi saMyamanaMSTrAsiH kilasAdivasahi klezAvidaMzaizA / iMdriyANAM pAyANAM vA vaMze nipatatyasati niryApake sUrAviti bhAvaH // mUlArA- acchAI apatiH / sarve yutajanaprasanaparA ityarthaH / kUrA nirdayAH / kasAyasAbadAIkrodhAdivyAmRgAH / khanje bhakSayeyuH / saMkilasAdisehi saMkuzA rAgadveSamoddAH | Adizabdena pariSadAdikezAH ta eva dazA dazanA vRttAstaizca / artha--athavA viSayAraNya meM praveza kiye hue arthAt munisArthase bhraSTa hue muniko cAhanevAle, pakar3ane kI icchA karanevAle krUra kaSAyarUpI hiMsra prANI asaMyamarUpI dAdAoM se parISaha, rAgadveSa moha vagaireha dAMtose makSaNa karate haiM. jaba pramAda vaza hue munioMko sudhAranevAle AcAryakA abhAva rahatA hai taba munioM kI kyA paristhiti hotI hai isakA isa gAthAmeM ullekha kiyA hai. tayoriMdriyakapAyayoH pravRtiranekazeSamUleti kathayatiosaNNasevaNAo paDisebaMto asaMjado hoi // siddhipapacchidAo ohINo sAdhutthAdo || 1394 // iMdiya sAyagurugaNeNa suhasIlabhAvido samaNo // karaNAso bhavitA sevadi osaNNasevAo // 1295 // yaH sAdhuH sArthato bhraSTaH siddhimArgAnuyAyinaH // so'vasanakriyAH sAdhuH sevamAno'styasaMyataH // 1339 // kaSAyAkSagurutvena tapasvI sukhabhAvanaH // avasanakriyo bhUtvA sevate karaNAlasaH // 1340 || [ iti avasannaH ] AzvAsaH 6 1272 Page #1291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa 1273 vijayodayA-haMdriyakasAya gurupattaNaNa tIdriyakaSAya pariNAmatayA / muhasIlabhAvido samaNo susamAdhibhASitaH shrmnnH| karaNAlaso prayodazanika suniyA ajasaH sanitA sAnA / savani sevate / osaNNasevAo aba sanaseyAH / bhraSTacAritrANAM kriyAsu pravasase iti yAvat // osagaNo // iMdriyakaSAyaparataMtratayA sAdhusaMghATakabahizvaramavasannAdirUpeNa saMyamabhraMza cyAvikhyAsurAdAvavasanna gAthAyenAha mulAya--osaNNasevaNAo bhraSTacAritrANAM kriyAH / paDiseto mArgaprAtilomyena bhajana // bhraSTakriyAcaraNakAraNaM bhaNasi mUlArA-garugatageNa tIvrapariNAmena / suhasIlabhAvivo zamaikApratAvAsitaH / karaNAlaso AvazyakakAyaiMzastrAdhyAyadhyAneSu, trayodazasu kriyAsu yA zithilaH / avasannaH // iMdriyakAryoM meM prakRti karanese aneka doSa utpanna hote haiM aisA kahate haiM. artha-bhraTacAritra munioMkI kriyA ratnatrayamArgake viruddha hokara jaba muni karate haiM taba ve mokSamArgase bhraSTa hote haiN| aura sAdhuvargase alaga rahate haiM. arthAna saMghakA tyAgakara svacchaMda hote haiM. tIna kapAyayukta hokara muni iMdriyoMke viSayoM meM Asakta hote hai. isa Asaktise ve mukhazIla hokara samiti, gupti aura mahAvata aise teraha prakArake cAritrameM AlA hojAte haiM aura bhraSTa munioka AcaraNameM pravRtti karate haiM. kAma keI gahidA iMdiyacorehiM kasAyasAbadehi vA // paMthaM chaMDiya NijjaMti sAdhusattharasa pAsammi // 1996 // hRSIkataskarImaiH kaSAyazvApadairapi / / vimocya nIyate mArge sAdhuH sArthasya pArzvataH / / 1341 / / vijayoSayA-kaI garidA viyacoroti kecidgItA iMdriyacauraH / kasAyasAghadehiM tahA tathA kapAyazvApadeca gRhItAH / sAdhusatyassa paMthaM iMDiya sAdhusArthasya paMcAnaM tyaktvA / pAsammi Nijjati pAya yAMti / / pAzvastha gAthApaMcakenAhamuLArA-chaviya tyAjayitvA / pAsAo pAve ratnatrayAbhAsa ityarthaH / Page #1292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA Ama 1271 artha-kitaneka muni iMdriyarUpI pora aura kapAyarUpa hiMsra prANioMse jaba pakaDe jAte haiM taba sAdhurUpa jyApArioMkA tyAga kara pArzvastha munike pAsa jAte hai. to sAdhusatyapaMthaM maMDiya dhAsammi NijjamANA te || gAravagahaNakuDille paDidA pAti dukkhANi || 1997 / / sAdhuH sArthaM parityajya nIyamAno mahAbhayam / / sahate dAruNaM duHkha prApto gauravakAnanam / / 1342 // vijayodayA-to sAdhusasthapaMthaM sAdhasArthastha paMthAnAMDiya tyaktvA / pAsammi pArthe / gijjamANAte nIyamAnAste | gAraya ciraRddhirasAsAtagaura vasaMchanne gahane / paDidA patitAH / pAyeti prApnupanti | dukkhANi duHkhAni / / Ji.- bhArapiDille riddhirasasAtagauravanibilakaMTakavAna / / artha- muni sAdhusArthakA mArga choDakara pArzvasya munike pAsa jaba jAte haiM taba Rddhigarva, rasagarva aura sAtagarva inase vyApta jaMgalameM paDakara duHkha bhogate haiM. sallavisakaMTaehiM vidyA paDidA paDaMti dukkhesu / / visakaMTayaviddhA yA paDidA aDabIe egAgI // 1298 // zalyaHkaMTakairSitAH patitA duHkhamAsate // ekAkino'TacI yAtA viddhA vA viSakaMTakaiH // 1343 / / vijayodayA-sallavisakaTaehiM vidyA mithyAtyabhAyAnidAnazalyakaMTakaircA viddhAH / paDidA patitAH / yukvesu pati duHkha patati / visakaMTaya viddhA yA aDacI pagAmI par3iyA va viSakaMTakena viddhA aTabhyAmekAkinaH patitA yathA duHSu pataMti tathaiveti dAntikayojanA // mUlArA--biddhA dUSitAH / paDidA cAritrAddhaSTAH / emAgI asahAyAH / / artha-jaise viSarUpa kaMTakase viddha hue puruSa jaMgalameM akelehi par3akara duHkha bhogate haiM vaise mithyAtva, Page #1293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA ARBTATratarea mAyA aura nidAnarUpa vipakeTakoMse viddha hokara viSayarUpa jaMgalameM akele paDakara atizaya duHkha bhogate haiM. AvAra 1275 paMthe chaMDiya so jAdi sAdhusatthasta ceva pAsAo // jo paDisevadi pAsasthasevaNAo hu Nihammo / / 1999 / / sAdhuH sArdhapadhaM tyaktvA sa pAve yAti sNytH|| pArzvasthAnAM kriyAM yAti yazcAritraSivarjitaH / / 1344 // vijayodayA--sAdhusAthamA pethAnaM tyaktyA kassa pAyeM yAti yasyAmI doSA vyAvarNitAH / gauravagahana pAtaH salyaviSakaMTakaSedhAdayazcetyAzaphAyAmAha-paMthaM iMDiya sAdhusanthassa zAdi parityajya sAdhusArthasya paMthAnamasI yAti / pAsammi pArve 1 jo paDisevadi yaH pratisaMvate, pAsasthasevaNAo du pArzvasthasavanAH, giddhammo dharmazcAritraM tasmAvapagataH, dharmAdapagataH sampArzvasyAdicANIyAsu kriyAsu praktate // mUlArA--"chavi hatyA / jimmA cAritrAnirgataH / / artha-sAdhusArthakA mAga choDakara jisa munikA Azraya lete haiM vaha muni cAritrakA tyAgI hotA hai. aura pArzvastha manioMkI kriyAoMkA AcaraNa karatA hai. saMgha kathaM nirdhanatA taspatyAzakya vadaMti - iMdiyakasAyaguruyattaNeNa caraNaM taNaM va parasato / / Nihammo hu savittA sevadi pAsatthasevAo // 1300 // kaSAyAkSagurutvena pazyanvRttaM tRNaM yathA / / bhUtvA mirddharmako yAti pArzvasthAnAM sadA kriyAH / / 1345 ||(paarthsthH) pijayovadhA diyakasAyagurumanaNeNa iMdriyakaSAyaviSayagauraiyAcca rAgadveSapariNAmayoH krodhAdipariNAmAnAM ca tIvasvAt / caraNaM cAritraM, taNaM yataNamiya, parasaMto pazyan rAgAdayo'pyazubhapariNAmAstatvahAnasya matirSadhakAstena sakanuSaM hAnacAritraM nissAramiva pazyati, tata yakha tatrAkRtAvaraH cAritrAdapaitIti nirmatAsya / tataH pAzvasthasevAsu prytte| paasrtho| Page #1294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH mUlArAdhanA 1276 nirdharmatAhetumAhamUlArA-passaMto rAgadveSAdyazubhapariNAmapratibaddhatattvajJAnatayA cAritrAnAvaraM kurvantrityarthaH / pArthasthaH / / pArzvastha muni dharmarahita kyoM rahatA hai ? isa praznakA utsara-- artha-pAzvastha muni iMdriya, kaSAya aura paceMdriyAMka viSayoMse parAbhUta hokara cAritrako tRNake samAna samajhatA hai. usake rAgadveSa aura krodhAdi pariNAma tIvra hojAte haiM. rAgadveSAdika azubha pariNAma pAzvastha nike tatvajJAnakA nAza kara DAlate haiM. isalie yaha puni apane malina jJAnase cAritrako tuccha samajhatA hai. aura aisI samajha honere nahIlA bhraSTa ho jAlA hai. mere kAzvibhraSTa muniko pAzvastha kahate haiM. jo mani sanmAgameM pravananevAle munikA tyAga karate haiM va pArzvastha munikA Azraya lakara basa banate haiM. - iMdiyacoraparahA kasAyalAvadabhaeNa bA keI // ummaggeNa palAyati sAdhusatthassa dUreNa // 1301 // akSacaurahatAH kecitkaghAyacyAlabhItitaH // unmArgeNa palAyaMta sAdhusArthasya dUrataH // 1346 // vijayodayA-diyacoraparaddhA diyacorakRtopadvAH / phasAyasAbamabhapaNa vA kaI kavAyavyAlamRga bhayena yA kecit ummagepaNa unmArga palAyati palAyana kucaMti | sAdhu sasthassa cUroNa sAdhusArthasya durAt // kuzIlaM gAthAsaplakena darzayatimUlArA-paraddhA kRtopadraSAH / dUreNa dUrAt / nirlajmo vurAcArAvaSTabhAt / / artha-kitaneka muni iMdriyacoroMse pIr3ita hote haiM aura kapAtharUpa zvApadAse grahaNa kie jAte haiM taba sAdhusArthakA tyAga kara unmArgase palAyana karate haiN| 1276 to te kusIlapaDisevaNAvaNe uppadheNa dhAvaMtA // saNNANadIsu paDidA kilesamrakSeNa buDheti // 1302 // Page #1295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAna tato'pathena dhAvantaH kuzIlAnAM kriyAvane // pukArAdhanA kezasrotobhirudyo yAtAH sNjnyaamhaandiiH|| 1347 / / vijayodayA-to tataH sAdhusAdagadapastAH , kusIlapaDiseyaNAyaNe kuzIlapratisabanAvane , uppaNa dhAvatA unmArgaNa palAyantaH / sapaNApadIsu saMjJAnadIpu / pakhidA patitAH / philasasoneNa klezasrotasA | budasti te buDaMti // mUlArA-te sAdhusArthAirApamRtAH 11 maNNA AhArabhayamaithunapariyavAMchAM / yujjhanti udyate 11 artha-sAdhasAsa dara palAyana jinhoMne kiyA hai aise ve muni kuzIla pratisevanA-kuzIla nAmaka bhraSTa II munika sadoSa AcaraNarUSa banameM unmArgasa bhAgate hue AhAra. bhaya, madhuna aura parigrahakI vAMchArUpa nadImeM par3akara duHkharUpa pravAhameM DUbate haiM. saNNANadIsu Ur3hA buDDA thAhaM kapi alahaMtA // to te saMsArodadhimadaMti badakkhabhIsammi || 130 / / saMjJAnadISu se manA kvacidapyanavasthitAH / / pazcAjanmodadhiM yAMti duHkhabhImasaSAkulam / / 1348 / / vijayodayA sagaNANadIsu UDhA saMjJAnadIbhirAkaSTAH saMto nirbhagnAH / to pazcAm / saMsArodadhimati saMsAra sAgaraM pravizati / bahudukkhabhIsammi yachuduHkhabhImaM // mUlArA--UdA AkRSTAH / buddhA manAH / thAha avasthAnaM / kahiM pi kacidapi samyakstrAdInAmanyatame'pi / to pazcAt / adaMti prvishnti| zasaM jhaSA matsthAH // artha-cAra saMjJArUpI nadImeM jaba muni yate haiM taba ve kahAMbhI sthiratAko prApta hote nahIM arthAt saMjJArUpI nadImeM bahate rahate the muni atizaya duHkhoMse bhayaMkara saMsArasamudra meM praveza karate haiM. AsAgiriduggANi ya adigamma tidaMDakakhaDasilAsu // UloDidapambhahA khuppaMti aNaMtiyaM kAlaM // 13.4 / / Page #1296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA Azva 1278 durAzAgiridurgANi gatvA daMDazilotkare / / bhraSTA sansazciraM kAlaM gamayati mahAvyathAH // 1345 // vijayodayA-AlAgiri dungANiya AzAgiridugAzca | adigamma atikramya : tiDakakaDasilAsu tridaMDakakezazilAsu / unlaMTiya pambhaTTA avaluTitAH saMtaH prabhrAH khupapani gamayati / arNaniyaM kAlaM anaMta kaalN|| mUlArA-adigamma atikamya / prvishtynyH| kakkhaDa nisstthuraaH| UloDidapabhaThThA pUrvameva luThitAH privRttaaH| pazcatpranaSTAH patitAH / laThitvA patitA ityanye / uttaraguNebhyaH pracyutya mUlaguNebhyaH samyaktvAza pranyunA ityarthaH / khasiya gamayati ca anye khuSpati iti paThitvA gamayaMtItyarthamAtuH / uktaMca durAzAgiridurgANi gatvA daMDazIlotkare // bhraSTAH santazviraM kAlaM gamayaMti mahAvyayAH / / artha-AzArUpI parvatake durgama sthAnako ullaMghakara tIna daDarUpa niSThura zilApara girate haiM. arthAta mana vacana aura zarIrakI asatpravRttimeM tatpara hote haiM. isa prakAra cAritrase bhATa hokara anaMtakAla vyatIta karate haiM. bahupAvakammakaraNADavIsu mahadIsu bippaNaTThA vA // ahiTThaNivvudipadhA bhamaMti sucirapi tattheva // 1305 / pApakarmamahATavyAM vipranaSTAH kadAcana // subamArgamapazyantastatraibAyAnti te punaH / / 1350 / / vijayonyA-bahupAvakammakaraNADyIsu bahuvidhAyazubhakarmANyavAravyaH / tAsu maddadIsu dIrthAsu / vippaNA vipranapAH / adiNibudipadhA aranivRttimArgAH / bhagati bhramaiti / sucirapi sudhiramapi / tasyeva taca / / mUlArA-karaNaM nirvartanaM / vipaNavA vibhrAntAH / bhramanti Avartante / / artha-jAnaprakArake pAparUpa araNyameM jo diGmUDha hue haiM aura jinako muktimArgakA darzana nahIM duA hai aise ve bhraTa muni usI pAparUpa araNya meM cirakAla bhramaNa karate hai. - - - -- Page #1297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1272 dUreNa sAdhusatthaM chaMDiya so uppadheNa khupalAdi // sevadi kusIlapaDi sevaNAo jo suttadiThThAo || 1306 // sAdhusArtha sa dUreNa vyaktvonmArgeNa nazyati // kiyA yAMti kuzalAnAM yA sUtra pratidarzitAH / / 1251 / / bijayovA-reNa sAdhutthaM dUrAtsAdhuSArthe / Diya tyaktvA / so sapadi unmArgeNa palAyate / sevadi kusIlAo sevate kuzalapratibhavanAH / jIvaH sutAo sUpanirdizaH // kuzIlakiyAsevanApakAramAh-- yulArA-- spaSTam || artha---bhraSTa muni durase hI sAdhusArthakA tyAgakara unmArgase palAyana karatA hai. tathA AgamameM kahe hue kuzIlanAmaka bhraSTa munIke doSoMkA AcaraNa karatA hai iMdiya kasAya gurugataNeNa caraNaM taNaM va parasaMto // ghiso bhavittA sevadi hu kusIlasevAo | 1307 // kaSAyAkSagurutvena vRttaM pazyaMstRNaM yathA // sevate havako bhUtvA kuzIlaviSayAH kriyAH / / 1352 // (iti kuzIlaH ) vijayodayA - iMdiyakasAya gurupattA iMdriyakaSAyapariNAmAnAM guhatyena caraNaM taNaM va pasto caraNaM guNamiva pazyan / ciso bhavitA acchIko bhUtvA sevadi sevate kuzIlaseghAH // kusIlA // kuzIlakriyA sevAnimittamAda mUlArA - dviMso nirlanaH nirdharmaH ityanye // kuzIla || artha -- iMdriya ke viSayoMmeM aura kaSAyake tIvra pariNAmoMmeM tatpara hue ye bhraSTamuni cAritrako tRNasamAna samajhakara nirlajja hokara kuzIlakA sevana karate haiM. kuzIlamuni varNana samApta. AvAra 6 1279 Page #1298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . mUlArAdhanA 1280 siddhipuramuvallINA tri kei iMdiyakasAyacohi // pabiluttataraNabhaMDA uvahadamANA NitradvRti // 1308 // kecisiddhipurAsannAH kaSAyendriyataskaraiH / / muktamAnA nivartate luptcaaritrsNpdH|| 1353 / / bijayodayA-siddhipuramughallINA ghi siddhipuramupalInA api / kaI kecit / hAyakamAyacorehi rhiykpaaycorai|| paviluttacaraNabhaMDA apamRtavAripramoDAH / umrayamANA upasAmimAnAH / niyahUti nirvatante / yathAchaMdaM gAthApaMcakenA-- mUlArA-uvalINA nikaTItaSataH / uyahadamANA khaMDitasayamAbhimAnAH / NiyattaMti midhyAtyamApatantItyarthaH / / artha-mokSanagarake samIpa jApharabhI kitaneka mAni iMdriya aura kaSAyarUpI coroMse jinakA cAritrarUpI / bhAMDavala lUTA gayA hai aura saMyamakA abhimAna jinakA naSTa huA hai aise hokara mithyAtvako prApta hote haiM. to te sIladarihA dukkhamaNataM sadA vi pAvaMti / bahupariyaNo darido pAvadi tivvaM jadhA dukkha // 1309 // tataH sIladaridrAsta labhase duHkhamulyaNam // bahubhedaparIvArA nirdvanA iva sarvadA // 1354 // vijayodayA-to pazcAt / te sIladaridA te zIladaridrAH / duklaM duHkha / appaMta aMtAtItaM / sadA vi pArvati sadA prApnuvanti / bahupariyaNo bahuparijano / dariho varidaH / pAvadi durava tibdha prApnoti duHkha tInaM yathA // gulArA--bahupariyaNo pracurapoSyavargaH / / artha-jisakA parivAra bahuta hai aisA daridrI manuSya jaise atizaya tIva duHkhako prApta hotA hai vaise ve zIladaridrI muni hamezA tIghra duHkhako prApta hone haiM. Page #1299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlaparAdhanA AzvAsaH 1281 so hodi sAdhusatthAdu NiggadI jo bhave jadhAchaMdo // ussutcamaNuvadiTuM ca jadhicchAe vikappaMto // 1310 // sa siddhiyAyinaH sAdhunirgataH sAdhumArgataH // svacchaMdasvecchamutsUtraM caritraM yaH prakalpate // 1.255 // vijayodayA-so hodi sa bhavati / sAdhusandhATamadA sAyasAyAnivRttaH / jo ye javAchaMdo yo bhavati svecchAvRtiH / uttaM satsUtraM / aNuvadiSTa anupadieca sthaviraiH / jadicchAra vikato yathecchAyA vikalpayan / yathAchaMdIbhAce doghAnAha mUlAga--jadhAuMdo svecchAvRttiH // umsutaM uImitapravacanaM / aNuvadi, anAnAtaM sthaviraiH / vikApato idami. sthameva ghadate na tatheti vikalpayana / / artha-jo muni sAdhusArthakA tyAgakara svataMtra huA hai. jo khecchAcArI banakara Agamaviruddha aura pUrvAcAryona nahIM kahe hue AcAroMkI kalpanA karatA hai, vaha svacchaMda nAmaka bhraSTamuni samajhanA cAhiye. jo hodi jadhAgedo hu tassa dhaNidapi saMjarmitassa // Natthi ducaraNaM caraNaM khu hodi sammattasahacArI 11 1311 // yajAyate yathAuMdo nitarAmapi kurvataH / / vRttaM na vidyate tasya samyaktvasahacAritaH // 1356 // vijayodayA-jo hodi jadhAchaMdo yo bhavati svecchAvRttiH / tassa ghapipi saMjarmitasa tasya nisarAmaSi saMyame prabartamAnasya / Nasthi nAstyeva / araNaM cAritraM / caraNa khu hAdi sammattasahacArI mamyakSasahacAryeya yatakAri / svakachavavRtestu yatkiciraparikalpayataH sUtramananusarataH naidha sabhya varzanamasti / tavaMtareNa sabhyacArimaM neSa tatra bhavati / mUsArA-sammattasahavArI samyaktvasahabhAgyeya / / svecchAvRttaH susUtramananusarataH samyaktvAbhAvAt kutastvaM samyakcAritramiti bhAvaH // 1281 Page #1300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlAgavanA AzvAsaH artha-yatheccha pravRtti karanevAle usa mAna ganine yadyapi yo saMgama mAlakilA hogA tathApi usakA saMyama cAritra nahIM kahA jAtA hai. kyoMki usako samyagdarzana nahIM hai: 'samyagdarzanake sAtha saMyamako hI sampacAritra kahate haiM. svacchaMdavRtti muni apane mamonukUla tazvakalpanA karatA hai, AmAviruddha kalpanA karanese vaha samyagdaraSTi nahIM hai. samyagdarzana ke binA usako cAritrakI prApti kaise hogI? iMdiyakasAyagurugakSaNeNa suttaM pamANamakarato / / parimANedi jiNute atthe sacchaMdado ceva // 1312 // jineMdrabhASitaM sadhyaM kaSAyAkSagurukRtaH // pramANIkurute vAkyaM yathA do na durmanAH // 357 // (iti svacchadaH) vijayadayA hadiyakasAyagurugasaNeNa kaSAyAkSa rukRtatvena sutramapramANayan , parimANeni anyAzA gRhAni jiNule andhe jiroktAmarthAn , sacchaMdado ceba svecchAnimAyeNaiva // jadhAna // galArA-parimANadi anyathA grahAti citayatItyanyaH / at jIyAdipadArthAn / sakachaMdado cetra svAbhiprAyeNetra yathAchaMdaH // artha-iMdriya aura kaSAyoMmeM atpaMta AdhIna honasa yaha bhraSTa muni jinapraNIta siddhAMtako pramANa nahIM mAnatA hai aura svacchaMdacArI banakara siddhAMtakA svarUpa anyathA samajhatA hai aura anyathA vicArameM lAtA hai. idiyakasAyadosehiM adhadhA sAmaNNajogaparitaMto / / jo unbAyadi so hodi Niyatto sAdhumasthAdo // 1313 // kaSAyondriyadoSeNa vRttAt saamaanyyogtH|| yaH prabhraSTaH paridhAnataH sa bhraSTaH saaghusaarthtH|| 1358 / / Page #1301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH mUlAgavanA 1283 vijayodayA-iMSiyakasAyadosehi raTriyakavAyadoSaiH / adhavA sAmapaNajogaparitaMto athavA sAmAnyayogena dAMtaH / jo ubbAyadi yazcAritrAmadhyayate / sohodi sa bhavati / Niyatto sAdhusasthAdo nivRttaH sAdhusArdhAt / saMsarva gAdhAhayenAhamUlArA--paridatto nirviNaH / zrAMto bA / uccAyadi cAritrAccyate / vilaMbate ityanye / / artha-...iMdriya aura kaSAyoMke doSase athavA sAmAnya dhyAnAdikase virakta hokara jo sAdhu cAritrase bhraSTa hotA hai vaha sAdhusArthase alaga hotA hai. iMdiyakamAyabasiyA keI ThANANi tANi sanyANi // pAvijjate dosehiM tehiM savyarohiM saMsasA // 1314 / / sthAnAni tAni sarvANi kssaayaakssguruukRtaaH|| . . saMsaktAH sakalaidoSaiH kecinacchanti dudhiyaH // 1359 // vijayodayA-dadiyakasApayasimA hadiyakApazagAH / keI kecit / ThANANi tANi samvANi tAnyazubhasthAnapariNAmAni / pApijjati prApyate / dosahi tehi sohi saMsasA dostaiH sathaiH saMkhakAH / sNsthaa| mUlArA-ThANANi pariNAmAna / tANi mithyAvAsayamAdIni // pAvijate nIyate / tehi ta masiddha raagaadibhiH|| saMsattiH // artha-iMdriyaviSaya aura kaSAyake vazIbhUta kitaneka bhraSTa muni sarva doSoMse yukta hokara sarva azubha sthAnakI prApti karAnavAle pariNAmoMkA- azubha pariNAmoMko prApta hote haiM. iya ede paMcavidhA jiNehi satraNA dRguMcchidA sutte // iMdiyakasAyaguruyattaNeNa NiccaMpi paDikuddhA !! 1319 // ityeta sAdhacaH paMca niMditA jinazAsane / / pratpanIkakriyAraMbhAH kaSAyAkSagurukRtAH // 1360 / / vijayodayA-pAsatyattigadaM / 1282 Page #1302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArAdhanA azvAsaH ayasanAtInAM sAmAnyadoSamAimalArA---duguchidA niNditaaH| paDikuvA pratipakSabhUtA maMdA bA // artha-ye pAMca tarahake bhraSTa munioMkI jinezvaroMne AgamameM niMdA kI hai. ye pAMca prakArake muni iMdriya / oNr kaSAyake gurutvame jinasiddhAMtAnusAra AcaraNa karanevAle munioMke pratipakSI haiM. 1284 duTThA cavalA adidujjayA ya NiccaM pi samaNubaddhA ya // dukravAvahA ya bhImA jIvANaM iMdiyakasAyA // 1316 // duraMtAzcaMcalA duSTA vRttasarvasvahAriNaH // varjayAH santi jIvAnAM kssaayendriytskraaH|| 1361 / / chidrApekSAH sevyamAnA vibhImA no pArzvasthAH kasya kurvanti tuHkham / / krodhAviSTA pasagA vA dvijihAH vijJAyetthaM turato varjanIyAH // 1362 // tRNatulyamayetya viziSphalaM parimucya caritramapAstamalam / / bahudoSakaSAyahaSIkazA nivasanti ciraM kugatAbavazAH // 1363 // [iti saMsaktaH] vijayodayA-duTTA duzA AtmopadravakAritvAt / capalA anayasthitatvAt / amidujjayA atIya durjayAH anupalabdhacAritramohakSayopazamaprakarSaNa jIvena duHona amidhUyate iti / Nipi nityamapi / samaguktAya samyamanubAmdhAritramohodayasya svakAraNasya sadA sadbhAvAt / nityAzca kathaM capalA / nityazabdo dhrauvya na prayuktaH kinvabhIkSNe muhurmuhuranuyaddhAra ityarthaH / capalatA tu pariNAmAnAM anavasthisatya ato na virodhaH / duHkhAvahAya vaHsrAvahAdha | jIvANa jIvAnAM abhimatamomAlAme prAptasya vA'pAye madata duHsvamityanubhavasiddhameva sarvaprANabhRtAM / kapAyAstu krodhAdayaH kaSAyati hadayaM / athavA duHkhakAraNAsadevAnAM nimittatvAt duHkhAbahAH! iMdriyakApAyayazago jIvAn hinasti / dusakaraNena yAtravatvasavI iti / yata pava duHkhApahA ata pava bhImAH / iMdiyakasAthA dikpaatrprinnaamaaH| evamayasamAdirUpaNa iMdriyakapAyANAmayAyavidyakardanakaratvamupadarya sAMgataM tadaurAtmyamAha-- bhUlArA-duchA upadravakAritnAna / cavalA anavasthitatvAt / adidusayA cAritramohakSayopazamaprakarSAprAmI Page #1303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA 1285 abhibhavitumazakyatvAt / samazuddhA samyaganuvaktAH / cAritramohodayasya svakAraNasya muhurmuhuH pravartanAt / dukkhAvahA ya yogasyAprAptau prAtasya cApAye cakSurAdimukhena duHkhasyAnubhavasiddhatvAt / krodhAdikRtahRdayatApakatvAt / duHkhakAraNAsa dvedyArjananimittatvAdvA dvaye'pi duHkhakarAH / bhIgA bhayaMkarAH / duHgyAtvAdeva vA // 1 artha - ye iMdriya aura kaSAya jIvoMko anizaya upadrava karate haiM. aura caMcala hai. inako jItanA atizaya kaThina hai. jabataka cAritra mohanIya karmakA kSayopazama nahIM baDhA huA hai tabataka inako jItanA azakya hai. jabataka cAritramoharUpa kAraNakA sadbhAva hai tabataka ina kaSAya aura iMdriyoMkA saMbaMdha rahatA hI haiM. iMdriya aura kaSAya nitya haiM arthAt bArabAra inakA AtmA se saMbaMdha hotA hai ataH inako nitya kahate haiM. iMdriya aura kAya pariNAmakA eka svarUpa nahIM rahatA hai. kabhI krodha pariNAma, kabhI mAnapariNAma, kabhI lobha pariNAma aisA parivartana hotA hI rahatA hai isaliye inako caMcala bhI kahate haiM. ye iMdriya aura kapAya jIvoMko duHkha dete haiM. jIvoMko dRSTa bhogoMkA hote va prAya honese mahAn duHkha utpanna hotA hai. yaha yAta anubhava siddha hai. kaSAya-- krodhAdika hRdayakA ghAta karate haiM. iMdriya aura rUpAyoMke AdhIna hokara prANI jIvoMkA ghAta karate haiM. traint ghAta asAtAvedanIya karmake Asava Ate haiM. ye iMdriya aura kaSAya duHkhadAyaka hai isalie bhayAnaka haiM. tarutepi pito vattho jaha vAdi pUdiyaM gaMdhaM // to vi iMdiyakasAyagaMdhaM badi koI // 1317 // lospi kaSAyAkSaM niSevate / mAravaM vastaH prativAni pitrannapi // 364 // vijayozyA-tuSkatailamapi pito pavana banyo vastaH anyjnH| jaha vAdi pUdiyaM gaMdha putigaMdhe yakSA vAniyA thA va jahAti / saMzriyamAno'pi surakSiNAdhyeNa tatha diSadoM va sabhA dIkSino'pi parityaktAsaMyo'pi / diya sAyagaMdhaM vahadi / iMdriyAvaduprati iti yAvat / dIkSAcA iMdriyavijayAzramatvamAha- mUlArA-marate turuSkatailaM seshArasa sugaMdhitailamityanye / dhabhao chAgaH / pUvayaM gaMdhe durgaMdha prAkanameva / dikkhido kRtavrata svIkAra saMskAraH / iMdiyakasAyagaMdhaM cakSurAdikrodhAdivAsanAM || AzvAsaH 6 1285 Page #1304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gulTArAdhanA 1286 artha -- cakareko turuSkataila pilAnepara bhI usake zarIra se durgaMdha hI nikalatA hai arthAt vaha apane prAkRtika gaMdhakA tyAga nahIM karatA hai. turuSkataila atizaya sugaMdha rahatA hai paraMtu cakareke prAkRtika gaMdhameM usase kucha bhI pharaka nahIM hotA hai. vaise aSTa sAdhu saMyama sahita honepara bhI iMdriya kaSAyarUpI durgaMdhakA tyAga nahIM karatA hai. bhujato va subhoyaNamicchAMde jadha sUyaro samalameva // ta dikkhida vi iMdiyakasAyamaliNI havadi koi // 1318 // muktvApi kathana graMthaM kaSAyAkSaM na muMcati // hitvApi kaMcukaM sarpoM vijahAti viSaM nahi / / 1365 / / dIkSitopyadhamaH kacitkaSAyAkSaM cikIrSati / / zUkaraH zobhane ratnairnala topa kAMti 1366 // vijayodaya-bhujato visubhASaNaM bhujAno'pi zobhanamAhAra susaro jaya maMtra kA sa mamevAbhipati ciraMtanAbhyAsAt / taha tathA / dilido vi dIkSivo'pi kRtaparihasaMskAro'pi / koi kazcit / iMdiyaka sAmaNi yadi iMdriya kathAyAkhyAzubhapariNAmopanato bhavati bhayo janaH syupAyatayA parityakeMdriya pAyo'pi gArhasthyaparityAgakAle punarapi tatrApatatIti // gurupadezAdadhigataduHkhanic mUlArA --- samalaM purISaM // artha- jaise sUkara uttama AhArakA bhojana karatA huA bhI viSThA kA hI abhilASa manameM dhAraNa karatA hai kyoMki usako dIrghakAlase viSThAbhakSaNakA abhyAsa rahatA hai vaise jisane dIkSA dhAraNa kI hai arthAt vratakA svIkAra jisane dIrgha kAlase kiyA hai aisA bhI koI muni iMdriya aura kapAya rUpa azubha pariNAmoMse pariNata hotA hai. gurUkA upadeza sunakara duHkha nAza karaneke upAyakA jJAna honepara iMdriya aura kaSAyoM kA tyAga karatA hai. gRhasthAvasthAkA tyAga karanepara punaH vaha muni usImeM paDatA hai. anekAMtopanyAsena darzayasi surirucarabaMdhana AzvA 6 1986 Page #1305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlAnAdhA aagr'aam 1287 thAhabhaeNa palAdo jUI daThUNa vAgurApaDidaM // mayameva mao vAguramadIdi jaha jUhatahAe / / 1319 // bihAya hAreNo yudhaM vyAdhabhItaH palAyitaH / / svayaM mayA pAni cAguro yUthatRSNayA / / 1364 / / vijayovavA-yAhamaNa vyAdhamayena / palAdo mago kRtapalAyano mRgaH / bAgurADada jUI daTTaNa dAgurApatita svayudhaM dRSTvA / layameSa ghAguramadIdi mano svayameva vAgurI prAvizati mRgaH, jala yathA, kutaH, jUhaptaNDAe yUthatRSNAyA, parva ko vigihavAsa mudhA ityaganyA gAdhayA sNbNdhHkaaryH|| bhavyo'pi jano gurUpadezAdhigataduHkhamivRtyugayatayA parityakteMdriyakarAyo jinadI pratipadyApi cisabhyastakapAyeMdriyadoSAvezavazAtpunarapi gRhaSAsadoSAnevApatatItyetaddaSTAMtapaTkanubhagaM gAthAsapraphena sphuTaya li mulArA--palAo kRtapalAyanaH / mao mRgaH / adIdi pravizati / / ____ ardha-pAradhIke mayase bhAgA huA hariNa jAlameM apanA mRgasamUha paTA huA dekhakara svayaM bhI jAlameM praveza karatA hai. mRgasamUhameM usakA prema rahatA hai. premavaza hokara vaha svayaM baMdhana meM par3atA hai. vaise koI gRhasthAvasthAkA tyAga kara punarapi usakA svIkAra karatA hai. paMjaramuko sauNo suiraM ArAmae suviharato . * sayameva puNo paMjaramadIdi jaba pIDatahAe / / 1320 // . ArAme vicaranstheccha patacI paMjaracyutaH // yathA pAsi punarmUDhaH paMjaraM nItaSNayA // 1308 // vijayodayA-jaramuko sauNo paMjarAnmuktaH pakSI / sudaraM ArAmae suviharato ArAmeSu svecchaSA viharana / sayameSa svayaMmava / puNo punaH / paMjaramadIdi paMjaramupaiti, jadda nIitAhApa yathA noDatayA || mUlArA-sairaM svecchayA / pIDataNhAe svAvAsalAbhena // artha-piMjarase mukta hudhA yakSI udyAnameM-bagIcama dIrgha kAla svecchAsa ghUma kara jaise apane gharakI abhi lApAse punarapi piMjerameM AtA hai, vaise yaha muni bhI gRhasthAvasthAkA tyAga kara punaH usakA svIkAra karatA hai. Page #1306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'AzvAsaH mUlArAdhanA 1288 . kalabho gaeNa paMkAduddharido duttarAdu balieNa // sabameva puNo ke jalatahAe jaha adIdi // 1321 / / uttAritaH karIMdreNa paMkataH kalabho yathA // svayameva punaH paMkaM prayAti jalatRSNayA // 1369. / / vijayotyA-kAlabho gajapotaH mahati kAme patitaH / gaNa paMkAriyo gajena goNa paMphAduddhamo / tuta gatu dustarAt paMkAra / baliSyatizayayatA gajena, samayeya puNo paMjaha adIdi. svayaMmatra kadamo yathA paMkamupaiti / jalatahAe jalatRSNayA // mulAga-kalamo bAlagajaH / uddharido udhRtaH / mutta rAhu ustarA // artha--hAthIkA baccA baDhe kIcaDa meM phasA thA usako zaktivAna hAthIne bAhara nikAlA paraMtu pAnIkI pyAsasa vaha phirabhI kIcaDameM phasatA hai vaise koDa muni phira gRhastha hote haiM. - - aggiparikkhittAdo sauNo rukhAda uppaDittANaM / / sayameva taM duma so NIDaNimittaM jadha adIdi / 1322 / / uDIya zAkhinaH pakSI sarvano niveSTitAt / / tatraya nIDalobhana yathA yAti punaH svayam / / 1370 / / vijayodayA- rupavAdo sauNo umpahisANa mAdutpatya shkuniH| kIcambhUnAn ? agmiparikvitAdo aminA samaMtA pitAt , sayameva taM dumaM aha ahIdi svayameyAsI pakSI agniparikSiptamamadhigarachani, pIDaNimita sthAbAsanimitaM // mUlArA-agiparikSiptAdo yativalayitAt / umpaDisANaM uDIya // artha-agrise dhira hue kA tyAgakara enarapi apane gharakI abhilASAse jaisa pakSI usI vRkSake tarapha jAtA hai basa koDa muni phira gRhasthAvasthA dhAraNa karate haiM. 1288 mA ... -. - . ..-- - --.. . ... . ... - R e lam Page #1307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA AzvAsaH 1282 laMdhijjato ahiNA pAsutto koi jaggamANeNa // uThavido ta ghettuM icchadi jadha kodugahaleNa / / 1323 / / laMdhyamAno'hinA supto jAgratotthApito yathA // kautukena tamAdAtu kazcidicchati mUdadhIH // 1371 / / vijayodayA-ledhito ahiNA leyamAno'hinA, kora pAsuso kazcitprasuptaH, jaggamANeNa uTThavido jAgratA utthaapitH| uha ne rotumicchati yathA sagrahItumicchati, koDhagahaNa kautUhalena // malAga-pAmutto nirbharanidrAkAntaH || artha-jisake Uparase sarpa jArahA hai aise soye hue kisI manuSyako kisIne jagAyA para jagakara uThe hue usa manuSyane usI sapako kautukase paMkahanA cAhA vaise koI gRhasthAvasthA saMsArakA kAraNa hai aisA samajhakara uso tyAgakara phirabhI usIko svIkAratA sayameva vatamasaNaM jillajjo NigdhiNo sayaM ceva / lolo kiviNo bhuMjadi suNo jadha asaNataNhAe // 1324 // svayamecAzanaM yAMtaM nirmajjo nighaNAzayaH // sAramayo yathAsAsi kRpaNo'zanatRSNayA // 1372 // vijayokyAnsayameva tamasaNaM svayameSa yAMtamazanaM suNaho Nilajjo NigghriNo zvA nilAjaH mirpaNaH 1 jahA yathA / sayaseca muMjali svayameya bhukte / lolo ashktH| kiviNo kRpaNaH asapAtaNDAra ashmtpnnyaa| mulArA-yaMta chardim / kiviNo kRpaNaH / / / artha-jaise nirlajja aura jugupsArahita kuttA svayaM kiyA huA vamana svayaM hI abakI icchAse bhakSaNa karatA hai. kRpaNa aura anameM Asakta kuttA svayaMkA ramana kiyA huA anna svayaM khAne lagatA hai. evaM keI gihavAsadosamukkA vi dikkhidA saMtA / / iMdiyakasAyadose hi puNo te ceba giphhati // 1125 // 1289 Page #1308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA Azra 1290 gRhavAsaM tathA tyaktvA kazcidoSazatAkulaM / kaSAyendripadoSAtoM yAti taM bhogataSNayA / / 1373 / / vijayodayA-vaM keI parva kecit / gihizasadosamukkA gRSTvAsebhyo ye doSAstebhyo muktA dikSidA vi saMsA dIkSitA mapi saMtaH / iMdiekasAradose iMdriyakavAyadoSAm / te ceva tAMzcaiva gRhavAsagatAn / giNDati gRhanti / / kIragRhavAso na duSTa rati bhaNyate / mamedaM bhAyAdhiSThAnaH anu parata mAyAlobhotpAdanapravINa jIvanopAyapravRttaH / kapAyA. NAmAkaraH parepa pIDAnugrahayorAyaparikaraH / pRthivya tejothAyuvanaspatiyanAratavRttavyAvRttavyAzaro, manovAkArya: savittacittAnekANusthUla draviNaNaba manopajAtAyAsaH yatra sthito jano'sAre sArato. anitye nityatA, azaraNe zaraNA, azucau zucitA, du.kha susmitA, ahite dilasAM, asaMzraye saMzrayaNIyAM, zatrubhUte ca mitratA va manyamAnaH paritaH paridhAvati / samayasazako'pi padamadhigacchati / duruttarakAlalopaMjarodaragaso igiriva, cAgurApatitamRgakulamiSa, bhanyAyakadamonmo jarakuMjara i5 haptAzaH, pAzavazo biga iSa, cArakAvaruddhastaskara haba, vyAdhamadhyamadhyAsI no'rupakalo mRga iya, naItikopayAmatasaMkaTaH kUTapAzASakuTI japacara ica, / yatrApasthito jamaH kAmabahalanama: parahamAniyate / maga mahAnAgaira patA, citAjAkinI miH kabImiyate, zokakairanugamyate, koparAyakena bhasmasAt kriyate, durAzAlatikAbhiviSyate, priyAyaprayogAzanimira nizaM zakalIkriyate, prArthitAlAbhArazastUNIratAM nIyate, mAyAsyavikiyA nAnAdibasa, pAkATekakuThArSidAte, azomalena lipyate, mohamahAvanamArona hamyate, pApapAsavabodhaH pAtyate, bhayAyAzalAkAbhistucate, bhAyAsvAdasai tighAsaraM mIyateIrSyAmacyA dhirupatA parimApyate paripraharakhate / yasto'yamamimuno bhavati / asUyAjAyAyA miyahAM yAti, mAnadAcAdhipatitAM anubhavati, vizAladhavalacAritrAtagamayasAyAmugraM na labhate, saMsAracArakAdAramAna mApanayati, karmanirmUlanAya na prabhavati, maraNa viSapAyana hAni, mohadhakAoR koTayati, vicitrayonimukhasaMcaraNaM na niSedhati / tata itthaMbhUtAmgRhayAsa doSAraya kAyA mo'pivIkSitA disa.sAyadosa hi driyakaSAyadoSAn / hi zabdaH samuccayArthaH / tenaivamabhisaMbadhyate puNo hi punarapi te caiva tAnegha / giNI ti gavanti // mUlArA-diyakasAyadose iMdriya riSTAniSTAviSayamahaNe sayudaNa: krodhAdihAsyAdidravya kaSAyanokaSAyainitA dopA rAgadvepamohAdayastai: kaarnnbhuuneH| te caiva tAmeva gRhadoSAn / eSA prAkRtaSTIkAkAramatena vyAkhyA / tathA corAm evaM kecidgRhadvandra cimukA api dIkSitAH / / kaghAyeMdriyadoyeNa tadevAdadate punaH / / api ca-gRhavAsa tathA vyavadhA kazcidoSazatAkulaM // kpaayeNdriydopaato yAti taM bhoganRSNayA // Page #1309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUlArApanA AbhAsa zrIvijayAcAryaratu-gRhavAsArakhavA dIkSitA api saMtaH / kecidriyayoSAgRhavAsagatAneva punarapi gRhantIti vyAkhyAt / hizabdasya samuNyArtharaya misakramaNasya puNo ityatro'naMtaramabhisaMbaMdhAt / tathA coktaM vidagdha prItivardhanyAma--- evaM kecidgRhavAsadoSamuktAzca dIkSitAH saMtaH / / iMdriyakavAyadoSAnpunarapi tAneva gRhanti || gRhavAsadoSAstu mamedabhAvaprahAyazo, durAzApizAcIpAravayaM samastapApalalobhamahoragAturatvaM, jIvanopAyakRSyAdikAryadvaMdvanairataryapravRtvAyAsasaMhasrasaMkula kliSTatA, ghajIvanikAyamANAtipAtadvArapravizanivArabrahmahatyAprasaMdhAnyatagahakilaMkakazmalatvaM, duryazaHpurIyopalepanimittatvaM, vipadAvartasahasrazaMkAtaMkadaumanasya, parapIDAnugrahakaraNapariphara baMdhasamisadurahaMkArarAkSasakSiptacetanatvaM, sthUle tara sacittacittadravyopArjanamahaNarakSaNavardhanavyayakaraNAnyAsaMgasahastrajAyamAnamanovAkAyadauravaradhyamasArAzucinavarazaraNasaMbhayaNIyAhitaduHkhAnAtmasu sArAdibuddhinibaMdhAH / kaMdapasarpagaralaghUrNisatvaM, cittAzAkinIvikArabhUyiSThatvaM, paritApaniSThatvaM, priyaviprayogAza ninipAtavizarAstA, zokAnavAlAkarAlatA, aniSTasaMyogadurataviSAdAspadava, kopapAvabhasmasArakaraNAvaM, prArthitAprApsiddetizavajarjaratva, mAyAsyapi rikAnirbharapariraMbhatA, bhayAyaHzalAkApratodanaM, mAtsaryepyAsteyapaizunyadainyAnRtArateyaviSayalAMpaTyAviSakITakopasRSTatA, kuyonisahasramukhapravezakarmaThapApabaMdhaniyadhanatvaM ityAdayaH keyalibhiH zrutakeyalibhiryA kathamapi kalayituM zakyA nu zakyA veti // . artha-uparyukta raSTAMtase yaha siddha hotA hai ki koI gRhasthAvasthAke doSoMse mukta hokara aura dIkSA lekara bhI diya aura kaSAyoMke doSoMko punaH grahaNa karate haiM. isa gRhasthapanAko kyoM duSTa kahate haiN| isa praznakA utsara__yaha gRhavAsa mamatvakA AdhiSThAna arthAt mUla kAraNa hai. hamezA mAyA aura loma ko utpanna karanevAle aise jIvanopAya isameM jIvako karane par3ate haiM. yaha grahavAsa kaSAyoMkI khAna hai. yaha jIvoMpara pIDA aura anugraha bhI karatA hai. arthAt gRhasthAvasthAmeM rahane para kisIko pIhA karanekA aura kisI para anugraha karanekA hamezA prasaMga AtA hai. pRthavI, jala, agni, havA aura vanaspati ina sthAvaroMkA isameM hamezA ghAta karanA paDatA hai. mana vacana aura zararike dvArA sacitta acitta aneka sthUla aura sUkSma padArtha tathA dravya prApta karaneke liye isa gRhavAsameM 1291 Page #1310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA vijayodayA-prasiyAryA // mulAya-kaliNA kalAina // artha-jo sAdhu dIkSita hokara mI punaH iMdriya aura kaSAyarUpa kalahakA svIkAra karatA hai vaha kalaha se rahita hokara bhI phira kalahakA svIkAra karatA hai aisA samajhanA cAhie. Atha 1294 S uttaragAthA so Nicchadi mottuM je hatthagayaM ummuyaM sapajjaliyaM // so akamardikaNDasappaM chAdaM bAdhaM ca parimasadi // 1328 / / vidhAya jvalitaM haste muraM sa bhuksste|| . AkrAmati sa kRSNAhiM vyAghra spRzati sakSudhaM // 1376 // vijayodayA-soNicchadi sa necchati / monu moktuM / ki hatyagaya hastasthitaM istagataM thA / ummuI saMparajaliye unmukaM suSTu prajvalitaM / so kaNDasappamakamadi sa kRSNasarpamatikAmpatti / chAda vagyaM ca parimasadi kSudhopadrutaM vyAnaM ca spRzati / mUlArA-montuM je tyaktuM / vammugaM ardhprjvlitkaasstthN| akkamadilaMghayati chAdaM kSutpIDitaM / parimaMsadi sRzavi|| artha-jo sAdhu dIkSita hokara punarapi iMdriya aura kaSAyarUpa pariNAmoMko svIkAratA hai vaha hAthameM jalave due aniko nahIM tyAganA cAhatA hai athavA kAle sarpako lAMghakara jAnA cAhatA hai kiMvA bhUkhase pIDita vyAghra ko sparza karanA cAhatA hai aisA samajhanA cAhiye. SHIPARAMATAsararararendraser so kaMThollagidasilo dahamasthAhaM adIdi aNNANI // jo dikkhido vi iMdiya kasAyavasigo have sAdhU // 1329 // kaMThAlagnazilo'gAdhaM so'jJAno gAhate havam / / avalo vApi yo dIkSAM kaSAyAkaM prapadyate / / 1377 / / GretariaARATRAPataaraararamster Page #1311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * mUlArAdhanA AzvAsa 1295 vijayodayA-sA kaMThollagidasilo sa kaMThAvalaMdhitazilaH dimAyA daramagAdhaM / adIdi pravizati / a. paNANI azaH / jo vismino biya yo dIkSinApi iMdiyakamAyabasigo iMdikavAyavazavartI sArayAdamedavyavahAraH / / mUlArA-kaMTholagidasilo galAvalaMcitapad / / artha-jo ajJAnI sAdhu dakSiA lekara iMdriya aura kaSAyake paza hotA hai vaha kaMThameM zilA bAMdhakara . agAdha sarovarameM praveza karanA cAhatA hai, gAthAmeM iMdriya aura kaSAyake vaza huA sAdhu aura gale meM zilA jisane bAMdhI hai aisA puruSa inameM sAdRzya honese AvAyane abhedakA vyavahAra kara eka hI vyaktIko do vizeSaNoMse yukta kiyA hai paraMtu eka dRSTAMta aura dusarA dATIta hai. iMdiyagahovanicho uvaliTo Na du gaheNa uvasiTTho / / kadi gaho egabhane dosa itano bhavasare / / 1330 // gRhIto'kSagrahAghAto nAparo grahapIDitaH / / akSayaH sa sadA dopaM vidadhAti kadAgrahaH // 1358 // vijayodayA-viSayahovasiTI iMdriyagrahagRhItaH / ucamiTTo gRhiitH| pya tu gaheNa uvasiho nava grhennopsssttH| kutaH ? yasmAt / kuNadi gaho pyabhave dosaM ekasmikSetra maMtra aho buddhivyAmohalakSagaM do karoti / idaro bhayasadesu vAIyakaSAyagraho mavazateSu dopaM karoti // muddhArA-uvAsiyo prahAviSTaH / dosa buddhivyAmoha // artha-jo iMdriyarUpa grahase pIDita huA hai usako hI grahapIDita kahanA cAhiye. jo grahase pIr3ita hai vaha vAstavika pIDita nahIM hai. kyoM ki graha to eka bhavameM hI pIDA detA hai arthAt buddhimeM moha utpanna karatA hai paraMtu iMdriya aura kaSAya rUpI graha isa jIvako saiMkaho bhavoM meM duHkha detA hai ataH usako hI graha kahanA cAhiye. hodi kasAummatto ummatto tadha Na pittaummatto // Na kuNadi pittummatto pAvaM idaro jadhummatto // 1361 // 1255 RAAT Page #1312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa kaSAyamatta unmattaH pittonmatto'pino punaH // pramattaM kurute pApaM dvitIyo na tathA sphuTam / / 1379 // vijayodayA-hodi kasAummatto avayaM pavaghaTanA / ummatto hodi janmatto bhavati yathA / kaH ? phasAya ummato kaSAyonmasaH / tathA umpatto hoditti padaghaTanA tathA unmatto na bhavati / kaH pittaummatto pittommt| patena pittarutAyunmAdAra kapAyakRtasyonmAdasya jayanyatA khyAtA / kathe? na kuNI pinummatto pApaM na karoti pito. prattaH / pApa daro jadhummatto kAyAnmattoM yathA pApaM karoti, tadhAbhUtaM na pharAti / gataH pakekoSi'pi krodhAdiH hisAdiSu pravartayati / karmaNAM sthitibaMdha dIrzakaroti / vivekazAnameva tiraskaroti ghisonmAdaH tato'nayomahadaMtaraM iti bhAva mUlArA...rammato unmadAttaH / tadha Na tathA na / pittonmatto bhavatyunmano yathA kaSAyonmatta itti saMbaMdhaH // artha-jo kaSAyase unmatta huA hai usako hI vAstavika unmata kahanA cAhiye. paraMtu jo pittase unmatta huA hai vaha vAstavika unmatta nahIM hai. pittase jo unmAda utpanna hotA hai usase bhI kaSAyonmAda atizaya tIvra hai. aura duHkhadAyaka hai. piconmatta manuSya pApa nahIM karatA hai paraMtu kaSAyonmattamanuSya pApa karatA hai. arthAt pittonmatta manuSyase kaSAyonmatta manuSya mahAn anyAya karatA hai. ekekabhI krodhAdika kaSAya hiMsAdika pApoM meM jIvako pravRtta karatA haiM. karmakA sthitibaMdha uttarottara dIrgha karatA hai. paraMtu pittonmAda phakta viveka jJAnako hI naSTa karatA hai usase hiMsAdika pApa aura karmakI dIpa sthiti nahIM hotI hai. ataH ina donoMmeM mahAn aMtara hai. iMdiyakasAyamaio garaM pisAyaM karaMti hu pisAyA // pAbakaraNavelaMbaM peJchaNayakara muyaNamajhe // 1332 // kaSAyAcapizAcana pizAcIkriyate janaH // janAnAM prekSaNIbhUtastIvapApakiyodyataH / / 1580 // pijayodayA-idiyakasAyamAlo iMdriyakarAyamayaH pizAcaH / NaraM pisAyaM pharevi naraM pizAcaM karoti / kIrarabhUtaM pizAcaM karoti ? sujaNamo pecchaNayakaraM sujanamadhye prekSaNikakAraNa | pAvakaraNalaM hiMsAdipApakiyA'vilaMbanAM prakSaNIyatvena saMpAdayanta pizAcaM karotIti yAvat // BretenegranAmARA Page #1313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ CAT mulArAdhanA AvAsaH 1297 mUlArA-pAvakaraNavelacaM pApakaraNameva viDaMbanA yasya taM / pekachaNayakara prekSaNakAriNaM hiMsAdipApakriyAviDayanAM prekSaNIyakatvena saMpAdayata pizAcaM karotItyarthaH / uktaM ca-- kathAyAmapizAcena pizAcIkriyate nrH|| sammadhye prekSaNIbhUtaH kurvanyApabiDamanAm // artha--iMdriya aura kaSAya rUpI pizAca manuSyako sujanoMko dekhanelAyaka hiMsAdi pApakriyA karanevAlA pizAca banAtA hai. julajassa jArAmichacagAsa givaNaM va yu purisassa // Na ya dikkhideNa iMdiyakasAyavasieNa jeduje // 1513 // saMyatasya kulInasya yogino maraNaM varama / / lokavayasukhadhvaMsina kaSAyAkSapoSaNam / / 1381 / / vijayodayA kulajassa purisassa jassamichattagasta kulaprasUtasya puMsaH yazo'bhiplASiNaH / NivaNaM baraM mRtiH zobhanA / Na du varaM jIvije va varaM jIvana / vikkhiDeNa diyakasAyabasipaNa diikssitsyainiykvaayghshrtinH| jIvamaM na zomanamityarthaH // mUlArA-NidhagaM maraNaM / jIvi, je jIvituM / artha--uttama kula meM utpanna huA tathA yazakI abhilASA karanevAlA aise puruSa kA maranA bhI acchA hI mAnanA cAhiye. paraMtu dIkSA lekara punaH iMdriya aura kaSAya ke vaza hokara jInA acchA nahIM haiM. abhiprAya yaha hai. ki, iMdriya aura kapAya ke AdhIna hokara jInA yApAsabake liye kAraNa hai ataH aisA jInA kharAba hai. prm|| jadha saNNaho paggahidacAvakaMDo radhI palAyaMto // Nidijjadi tadha iMdiyakasAyavasigo vi pandhajjido // 1334 // niMdyate saMyataH sarvaiH kAyAkSavazaMgataH // sannaddho ghRtakodaDo mazyanniva raNAMgaNe // 1382 / / 1297 Page #1314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malAgadhanA AzvAna 1298 vijayodayA-yathAradhI palAryato Nidijadi yathA rathI palAyAdyate / kIhak ? sapAjo pamgahidacAvaDo sazrataH prgRhiitcaapkaaNddH| tathA niyakasarAyavasigo yi pazyajjido tathA driyakapAyaghazavapi prayajino niMdyate // sumArA-sI mAmaH / artha-jaise-yuddha ke liye tayArI jisane kI hai arthAta kavaca pahana kara aura hAthamaiM dhanuSya aura bANa lekara ladane ke liye jo rathama ArUra duA hai aisA rathI bIra raNako dekhakara yadi daraka mAre yuddhasa bhAgane lagegA to jagatameM usakI nidA hue binA nahIM rahegI. vaise dIkSita honepara iMdriyakavAyavaza huA puruSa jagatameM niMdAkA pAtra hotA hai. jadha bhikkhaM hiMDato mauDAdi alaMkido gahidasattho / gidijjaha taba iMdiyakasAyavasigo vi pavvajjido // 1335 // kaSAyAkSavazasthAyI dRSyate kaina saMpataH / / yAcamAno padhA mikSA bhUSito mukuttaadibhiH|| 1383 // ghijayoTyA-jadha bhika hiMsto mukuTAribhiralaMyaso gRhItazato bhibhaman nicate / miMdhate iMdriyakapAyayazavoM pramajitaH // mUlArA gahidasattho dhRtaatrH| artha-jaise mukUTa, aMgada vagairaha AbhUSaNa pahanA huA, hAthameM zastra ko dhAraNa karanevAlA manuSya yadi bhIkha mAMgatA huA dekhA gayA to usakI loka niMdA karate haiM vaise dIkSA lekara iMdriyavaza aura kaSAyavaza honA yaha Upareka vRSTAMta ke samAna niMdanIya hai, iMdiyakasAyavasiMgo maMDo jaggo ya jo maliNagatto / so cittakammasamaNoca namaNarUvo apamaNo hu / / 1336 / / sarvAgINamalAlIDho nano muMDo mhaatpaaH|| jAyate sakaSAyAkSazcitrazramaNasaSibhaH 1284 / / Awran 1296 SHASTRARAN Page #1315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa yijayodayA-iMdira kasAyasiMgo kamiyakapAyayazIkRtaH, muMge manazca yo malinagAtraH san / so samaNaruSoM masamaNo sa zramaparUpo ma bhramaNaH / so cisakammasaSaNI pa sa citrakarmabhramaNa Sa / paramAdhamaNasarazarUpo'pi yathA citrazcamaNo madhamaNastavamazubhapariNAmamaNa: // mUlArA-cittakammasamaNovya citralikhitayatiriva / samaNarUvo paramArthayatisazarUpo'pi / artha-jo iMdriya aura kapAyake vaza huA hai, muMDamastaka, aura malina zarIra hai vaha muni honepara bhI muni nahIM mAnA jAtA hai. cadda citrIlakhita munike samAna hai aisA mAnanA cAhie. jaise citra likhita muni vAstavika muni nahIM hai vaise iMdriyavaza kaSAyavaza muni pApa pariNAmoMse malina honese azubha karmake baMdhaka mAne gaye hai isalie unako mana nahIM samajhanA cAhie. zAna narasya doSAnapaharati iMdriyakavAya jayamunena yathA satyavataH praharamamAvaraNaM ca zatru nAzayatItyuttaragAthArthaH, iMdriya kaSAyAjaye jJAna doSApArivArucaM yasiyana lo na sAharaNaM ca khazgacakArika zajayatvamatizaya nAsAkSyati // NANaM dose NAsidi Narassa iMdiyakasAyavijayeNa / / AuharaNaM paharaNaM jaha NAsedi ariM sasattassa || 1337 // jJAnadoSaSinAzAya kssaayeNdriynirjyH|| zastraM zatruvidhAtAya jAyate satvasaMbhaSe // 1385 / / vijayodayA-NArNa kAna dosa ghopAn / NAsidi nAzayati / pArassa narasya hariyakasAyavijayena / jaha yathA / mAuharaNaM paharA mAyuSo haraNaM praharaNa zaraM / satyena vartate ti sasasyastasya / ariM ripuM / NAsedi nApAyati / / mUlArA-AvaraNa samAhaH / sasasassa satvayuktasya / iMdriyAM aura kaSAyoMko jItanese jJAna manuSyake doSoMkA nAza karatA hai, jaise dhairyayukta manuSyakA zastra aura kavaca zatrUkA nAza karatA hai aisA AgakI mAthAkA bhAva hai, iMdriya aura kaSAyoMko yadi na jItA jAyagA vo jJAna doSoMkA nAza nahIM kara sakegA, jaise dhairyahIna manuSyake zastra aura kavaca zatruko nahIM jIta sakate hai. artha-Idriya aura kaSAyoMpara vijaya prApta karake jJAna puruSake dopaNakA nAza karatA hai. jaise dharyavAna manupyakA Ayudha zatrukA AyuSya naSTa kara detA hai. 1290 Page #1316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA AbhAsaH gANaMpi kuNadi dome Narassa iMdiyakasAyadoseNa / / AhAro vi hu pANo Narassa visasaMjudo haradi // 1338 / / doSAya jAyate jJAnaM kaSAyeMdriyaSitam / / AhArI harate kiM na jIvitaM ciSamizritam // 1386 / / vijayodayA-jANavi kuNadi dose parassa zAna dovAnapi karoti narasya / diyakasAyadoseNa driyakarAyapariNAmadoSeNa ! upakAryapi anupakAritAmuvati parasaMsargeNa / yathA prANaghAraNAnimito'pyAhAro viSamizraH pANAvinAzayati / mUlArA-dose apakArAn / / artha-iMdriya ka.pAyarUpI pariNAma dopoMse puruSakA jAna bhI doSoM ko utpanna karatA hai, yadyapi jJAna upakAra karanevAlI cIja hai paraMtu dUsareke arthAt sadoSake saMsargase doSa utpanna karatA hai. jaise abhase prANa pAraNa hotA hai paraMtu yaha viSasaMyukta hokara prANoMkA nAza kara detA hai. jANaM karedi purisarasa guNe iMdiyakasAyavijayeNa || balarUbavaNNamAU karehi jutto jadhAhAro // 1339 // vidadhAti guNaM jJAnaM kaSAyeMdriyavarjitam // vapupoMgyaM karotyannaM balavarNAdisuMdaram // 1387 // vijayodayA--jANaM karedi zAnaM kroti| purisa rasa guNe puruSasya guNAn / kathaM ? iMdiyakasAyavijapaNa iMdriya kapAyavijayena balaca paNa rupamAU karevilaM.rUpaM, tejaH, Ayuza karoti / jutto jadhAhAro yuruH zobhano yathAhAraH / / thiyeNAmizritaH / mUlArA-vaNa tejH| jutto vihitaH / / artha-iMdriyAM aura kapAyoMko jItakara jJAna manuSya guNa paidA karatA hai. jisameM viSa mizraNa nahIM huA hai aisA uttama AhAra pala, vIrya, rUpa, parAkrama aura Ayuko baDhAtA hai. taamaakkkkkkkkaannn 130 Page #1317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AbhAsa: mUlArAdhanA NANaM pi guNe NAsedi Naramsa iMdiyakasAyadoseNa / / appavadhAe satthaM hodi hu kApurisahatthagayaM // 1340 // kaSAyeMdriyadoSeNa jJAnaM nAzayate guNaM // zastramAtmavinAzAya kinna bhIrakarAsthitam // 1388 / / vijayokyA-mAnamapi guNAnAzApati marabhya iMdriyakaSAyapariNAmosaNa / AtmavadhAya bhati zana kApuruSahastagataM iti / mUlArA- appaSadhApa svaghAtArtha // artha-iMdriya aura kaSAyoMke doSaise manuSyakA jJAna guNoMkA dhvaMsa karatA hai. dhairyahIna puruSake sAthameM rahanevAlI taradAra usakA hI nAza karatI hai. utsara gaadhaarthH|| sabahurasudo vi avamANijjadi iMdiyakasAyadoseNa / / paramAudhahatthaMpi hu madayaM giddhA paribhavati // 1341 / / kaSAyeMdriyadoSAtaH zAstrajJo'pyavamanyate / / kiM pretaH zatrahasto'pi na khagaiH paribhUyate // 1389 // vijayodayA--subahussuDovi guSTa baTuzruto'pyavamanyate iMdriyakavAyadoSeNa / gRhItAstramapi naraM mRtaM gRhAH paribhavanti yathA // mUlArA- abamANijadi avajJAhetuHkriyate // artha-- iMdriya kaSAyoMke doSoMse bahuzruta vidvAnakA bhI loka apamAna karate haiM. jisake hAthameM zrana hai ET aise mare hue manuSyakA gIdha parAbhava karate haiM. iMdiyakasAyabasigo bahussudo vi caraNe ujjamadi / pakkhIva chiNNapakkho Na uppaDadi icchamANo vi // 1342 // 13.1 Page #1318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AdhAra 1302 vRtta nAkSakaSAyAtaH zrutazo'pi pravartate / / uDIyate kutaH pakSI lUnapakSaH kadAcana / / 1390 // vijayotyA-diyakasAyasipo driya kaSAyavazagaH bahuzruto'pi cAritre nodyamai karoti / yathA chinapakSaH I pakSI notpatati icchannapi // mUlArA-icchamANo vi utpatitumicchannapi / / artha--iMdriya aura kaSAyoMke vaza huA puruSa vidvAna hokara bhI cAritrameM udyama nahIM kara sakatA hai. jisake pakSa TUTa gaye hai aisA pakSI uDanekI icchA karatA huvA bhI nahIM uDa sakatA hai, Nassadi saMgapi bahugaM pi NANamiMdirAkasAyasammissa // visasammisidaduTuM Nassadi jadha sakarAkaDhidaM / / 1343 / / mArUna mAha jJAna ra driyadUSitam / / samArpharamapi kSIraM saSiSaM maMkSu nazyati // 1391 / / vijayokyA-vassavi samapi bahugapi NANa nazyati svayaM bapi zAna diyakapAyasanmidha / zarkarASitaM dugdha vipamizramiSa / mAdhuryAtsAtizayatA dugdhasya zarkarAkathitapAdvena kathyate // mUlArA-- pAsapi vinazyati / sudaM zumAsyaM / sakarAkadidaM acimadhuramityarthaH / / artha-iMdriya aura kaSAya vikAroMsa mizra duA baDutasA bhI zAna naSTa hotA hai. vipamizrita mI mIThA kavAyA huvA dUdha naSTa hotA hai arthAta usakA svabhAva naSTa hotA hai. idiyakasAyadosamaliNaM jANaM Na vaTTadi hide se // vaTTadi aNNassa hide khareNa jaha caMdaNaM UDhaM // 1344 / / prAnaM paropakArAya kaSAyeMdriyaduSitam // kimUtamupakArAya rAsabhastha hi caMdanam / / 1352 / / 13.3 Page #1319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAsaH vijayodayA-zAnaM yadI tasmai upakAritayA midamaNi samopakAri pani pratipayamalinai paropakAri tu bhapatti kharaNoddhaM caMdanAdikamiti sArthaH // mUlArA- hide upakAre | se tasya jJAnavataH / / upakAritayA prasiddhamapi nopakArAya bhavatItyarthaH / artha-iMdriya aura kapAryose jJAna malina hotA hai taba vaha apane svAmIkA hita karane meM asamartha hotA hai paraMtu usa jJAnasa dUsaroM kA hita hotA hai. gadhA caMdanakA bojhA dhAraNa karatA hai paraMtu usase usakA bhI hita hotA nahIM. jo usa caMdana kA upabhoga lete haiM unakAhI usase hita hotA hai. usI taraha iMdriyakavAyase jisakA jJAna malina huA hai aisA AtmA gadhakesamAna svajJAnase apanA hita nahIM kara sakatA hai. jJAna prakAzakatvamapi ahAti iMdiyakasAyaNiggahaNimIlidassa hu payAsadi Na NANaM / ratiM cakkhuNimIlassa jadhA dIvo supajjalido // 1345 // kayAyAkSagRhItasya na vijJAnaM prakAzate / nimIlitekSaNasyeva dIpaH prajvalito nizi // 1393 / / vijayodayA-iMdriyakarAyapariNAmavAviti nigadati / iMdriya karasAyaNiggahaNimIlidassa iMdriyakavAyanigraha nimIlinasyAnmano zAnaM na prakAzakaM / rattica gavAviva | cakabuNimilidasta nimolinavabhupaH puMsaH / jadda dIyo supajjalido yathA suprajvalitaH pradIpaH // __ mRlArA- Nimolidassa anupayuktasya / iMdriyakaSAyAbhibhUtasyetyadhaiH / payAsadi Na vastuprakAzaka na bhavati / rati rAtrau / caNimIlidassa pihitanetrasya / jJAnakA padArthako prakAzita karanA arthAt jAnanA yaha dharma hai paraMtu vaha bhI kapAyavaza honepara naSTa hotA hai aisA kahate haiM. artha-iMdriya aura kaSAyavaza hokara AtmA hInAvasthAko pohoMcatA hai taba usakA jJAna padArtha svarUpako makAzita karanemeM asamartha hotA hai. jaise rAtameM koI AdamI Apane bhIcakara soyA huA hai aisI paristhitimeM usake Page #1320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ --- - --- --- - -- lArAdhanA AzvAsaH pAsa jalatA huA bhI dIpaka kyA padArthoko dikhAnemeM usa puruSako sahAyaka hotA hai ? isI prakAra kapAyavaza honepara AtmAko usake jJAnase padArthoM ko jAnanemeM sahAyatA nahIM milatI hai. idiyakasAyamailo bAhirakaraNaNihudeNa veseNa // Avahadi ko vi visae sauNo vIdaMsageNeva // 1346 // pahinibhRtayeSeNa gRhIte viSayAnsadA // aMtarAmalinaH kaMko mInAniva varAzayaH // 1394 / / vijayodhyA--dAyakasAyamailo iMdriyayAyapariNAmamalinaH vAhirakaraNaNi deNa vesaNa / cAhAyA gamanAdikArAH priyAyA nitana vapeNa / koI visA Avahadi / kazcidvipamAnAvaiti Atmano bhogAya // malArA- bAhirakara gnnihdenn| gamanAgamanAdikriyAmavRtena / yeseNa AkAreNa / Avahadi seyte| bhavaNa pakSiNaH / trIsageNeva bItakanava / gRhadhRtazibhitapakSiNo yathA vyAdha iti zeSaH / anyastu sauNo bIsaMgaNeva iti paThitvA pakSI paMkavA yatheti pratipannaH / tathA ca tadmatha: pAyAjho kuTIzcitte bahinibhRttaveSayAna // Adata viSayAMbavA nibhRtaH zakuno yathA // artha---iMdriya aura kaSAyavaza hokara jisakA AtmA malina duA hai aisA puruSa bAdha AnA jAnA vagaraha kriyAoMse apanA mulasvarUpa-mAlinasvarUpa chipAkara viSayoMkA sevana karatA hai paraMtu mana meM yaha niHzaMka nahIM rahatA hai arthAt merA malina svarUpa kadAcit loka jAneMge aisA bhaya hamezA usako vyathita karatA hai. jaise pAradhI kisI pakSIko pakaDakara usako zikSaNa dekara usakA pUrvasvarUpa chipAtA hai vaise kaSAyamalita ArapA apanA malina svarUpa chipAkara bAhya kriyAose apanI zuddhatA dikhAnekA prayatna karatA hai paraMtu vaha mana meM hamezA zaMkita hI rahatA hai. 3ap ghor3agaliMDasamANassa tassa abhaMtarammi kudhidassa !! bAhirakaraNaM kiM se kAhidi bagaNihudakaraNassa // 1347 // Page #1321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa 1305 ghoTakoccAratulyasya kimantaH kRdhitAtmanaH // duSTasya bakaceSTasya kariSyati bahiH kriyA / / 1395 // vijayodayA-sroiMgaliMDasamrANassa ghoTakaliMDasamAmasya yathA bahirmasNatA na tadvavantarmahaNatA / taddhakasya. cidA caraNaM samIcInaM nAbhyaMtarAH pariNAmAH zukhAH / sa pacamucyate / bAhirakaraNaM kiM kAhidi bAhyakriyA anazanA. vikA kiM kariSyati / abhaMtarammi kudhidassa aMsaH kuSitassa 1driyakavAyasaMzA'zubhapariNAmena naSTAbhyaMtaratapovRte. riti yAvat / yagaNiSTurakaraNassa kanibhRtakriyasya / malArA- ghoDayaliMDasamANassa yathA ghoTakaliMDaM barbhisRNaM madhye paruSaM tathA yahiH suvRtto'ntarazuddhatta ityarthaH / kudhidassa iMdriyakapAyajJAdUpitamya / bAhirakaraNaM anazanAditapazcaraNaM / kiM se kAhidi ki tasya kariSyati / vANihudakaraNassa bakavanmUceyasya / artha-ghoDe kI lIda aMDara gadhiyukta rahatI hai paraMtu bAharase yaha snigdhakAtise yukta hotI hai. aMdarabhI vaha vaisI nahIM hotI, uparyukta dRSTAntaka mamAna kisI puruSalA-munizAcaraNa Uparase acchA-nirdoSa dIkha paDatA hai, paraMtu usake aMdarake vicAra kaSAyasa malina arthAt gaMde rahate haiM. yaha bAdhAcaraNa upavAsa, avamodaryAdika tapa usakI kucha unnati nahIM karatA hai. kyoMki iMdriyakaSAyarUpa aMtaraMga malina pariNAmoMse usakA abhyaMtara tapa naSTa huA hai. jaise bagulA Uparase svaccha aura dhyAna dhAraNa karatA huA. dIkhatA hai paraMtu aMtaraMgameM matsya mArameke gaMde vicAroMse yuktahI hotA hai. SACS bAhya tapaH karaNIyatayopadidha tatsvaphalaM saMpAdayatyeSa kimucyate yAyakriyA kiM karotItyAzaMkAyAM sarirAca bAhirakaraNavisuddhI ambhatarakaraNasodhaNasthAe / Na hu kuMDayassa sodhI sakkA satusassa kAhu~ je // 1348 // matA pahiH kriyAzuddhiratamalavizuddhaye / / bahirmalamayeneSa taMdulo'ntarvizodhyate // 1396 / / vijayodayAcAhirakaraNavimukhI bAhyakriyAvizuddhiH 1 abhaMtarakaraNasodhaNarathAe abhyaMtarakriyANAM vinayA... vInAM zuddhaye, abhyaMtaratapasA lajyeSa bahutarakarmanirjarAkSamANAM paripUjaye dhUyaMte bAhyAnyAzanAditAMsi / tato'nyatayA Page #1322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa bAhyAnyupavidhAni / yadi yavathai tatvadhAnaM iti prdhaantaabhyNtrtpsH| taca zubhazupariNAmAtmakaM / tena vinAna nirjarAyai bAhyamalaM / uktaM ca-bArA tapaH paramaduzvaramAcaraMstvamAdhyAtmikasya tapasaH parihaNAthai iti| Na khu kuMDayassasodhI sakA kAI je nevAratarmalasya zuddhiH zakyA karnu / kasya ? sasassa satuSasya dhAnyasya / na caivaM bAdhaM sapo nAnuSyamityabaseyaM yataHmUlArA- abhataretyAdi abhyaMtarakriyANAM binayAdInAM zuddhadhadha abhyaMtaratapasA laghvva bahutarakarmanijaraNakSamANA parivRdaye yAyatapAMsi kriyate / iti na vyarthatayA tAnyupadiSTAni / yaddhi yadartha tatra tatpradhAnamiti, tatpradhAnatAbhyaMtarakSaesa iti tAtparya // koTayasa antarmalasya / suddhI sphodanaM satusassa satuSasya ghAnyasya / mAyanara narama: dAhiye aisA AgamameM kahA hai. aura vaha apanA phala jIvako detA hI hai paraMtu Apa to usako niSphala batA rahe haiM ataH yaha ApakA kahanA viruddhasA mAlUma hotA hai / isa praznakA AcArya uttara PERH artha-bAhya kriyAoMkI anazanAdi tapoMkI nirmalatA aMtaraMga vinayAdi tapAko nirmala karaneke liye hotI hai arthAta abhyaMtara tapa thoDe kAlameM bahuta koMkI nirjarA karanekA sAmarthya rakhate haiM. aura bAhya tapa inatapoMkA sAmathrya bar3hAtA hai. ataH pAya tapAko 'bAhya yaha nAma sArthaka hai. abhyaMtara tapake liye bAhya tapa hai ataH abhyaMtara tapa pradhAna hai. yaha abhyaMtara tapa zubha aura zuddha pariNAmoMse yukta rahatA hai. isake binA bAbatapa karma nirjarA karane meM asamartha hai. zrIsamantabhadra AcArya he prabho Apa atizaya kAThina aisA bAhya tapa antaraMga tapakI vRddhIke liya karate the' aisI jinezvara kI stuti karate haiM. isase abhyaMtara tapa pradhAna hai. aura bAhya tapase abhyaMtara tapameM vizuddhatA prApta hotI hai yaha siddha hotA hai. bAhya tapa niSphala arthAt vyartha hai esA samajhanA yogya nahIM hai, jo dhAnya satapa hai arthAt UparakaM chilakese yukta hai usakA antarmala naSTa nahIM hotA hai. jaba chilakA naSTa hotA hai taba dhAnyakA antarmalabhI naSTa hotA hai. ataH antaraMga tapakI vizuddhatAke liye bAya tapa bhI karanA cAhiye aisA AcAryakA mata isa gAthAse spaSTa hotA hai. abhaMtarasodhIe suI NiyameNa bAhiraM karaNaM // abhaMtaradoseNa hu kuNadi Naro bAhiraM dosaM // 1349 // 1306 Page #1323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 29 AzvAsaH antaHzuddhau bahiHzuddhinizcitA jAyate yataH // bAhyaM hi kurute dopamantardoSaM vinA kutaH // 1397 / / cijayodayA-abhaMtarasodhIe abhyaMtarazuddhyA / suddhaM NiyameNa bAhiraM karaNaM zujhaM nizcayena yAyaM karaNaM / ambhasoseza kha gaMtA gari manoja tivAramAdinA / kuNAdi garo bAhira dosa karoti maro bAhyAndo pAnyAkAyAzrayAn // mUlArA- suddhaM nirdopaM bhavati / yAhirakaraNaM vAkkAyakriyA bAhiraM vAkkAyAzrayaM / artha-abhyaMtara zuddhipara niyamase bAhya zuddhi avalaMbita hai. aMtaraMga yadi azuddha hai to manuSya vacana / aura zarIrake Azrayase doSa karatA hai. iMdriya aura kAya pariNAma ye antaraMga doSa hai inase AtmA jaba malina hotA hai taba bacana aura zarIrase bhI doSa hotA hai aura yadi antaraMga pariNAma nirmala hai to racanavRtti aura zarIra pravRtti bhI nizvayase zuddha hotI hai. liMgaM ca hodi abhaMtarassa sodhIe bAhirA sodhI / bhiuDIkaraNaM liMgaM jaha aMto jAdakodhassa // 1950 // pahiH zuddhiryato liMgamantAzuddhaHprajAyate / / mAMtaH kopavimuktena bharakRtiH kriyate yahiH // 1398 yatra prayAnti sthitijanmavRddhIstayate yaiIvayaM kaSAyaiH // kASThaM hutAzairiva tIyatApaiste kasya kurvanti na duHkhamugram // 1399 // yaiH poSyane duHkhadAnapravINAsteSAM pIDAM ye dadanta durantAm / / bhImAkArA vyAghayo vA prarUDhAH satyakSAthIH kasya te na kSayAya ||140 / / iti sAmAnyAkSakaSAyadoSAH // ghijajodayA-lime ca hodi ciraM ca bhavati / ambhatarassa pariNAmasodhIe abhyatarasya pariNAmasya zuddhaH / bAhirA sodhIbAra zudhiranazanAditapoSiSayA 1 bhiujIkaraNaM liMga bhRkuTIkaraNa liMga / jaha yathA / aMto jAdakodhassa 1307 Page #1324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa aMtarjAtasya kopasya liMga liMgabhAvaH / bAhyAnAmabhyatarANAM caiva bhavati yadi parasparAdhinAbhASitA syAdagnidhUmayoriva / prasiddhaca liMgaligibhAyaH kAryeNa bAhona kAraNasyAbhyaMtarasyeti bhAvArthaH / / mUlArA- liMga gamakaM / dhUma eva vnhe| kAryAkhyaM sAyanamityarthaH / ambhatarassa antaHpariNAmasya | pAhirA anAnAditapoSipayA / sAmAnyendriyakapAyadoSAH // artha-abhyaMtara pariNAma zuddhIkA anazanAdi bAhya tapa liMga hai, cihna hai. jaise kisI manuSyake manameM krodha jaba utpanna hotA hai taba usakI bhoheM Upara car3hatI hai aura jyAdaha vakra hotI haiM. arthAt caDhI huI bhoheM dekhakara loka isa manuSya ke manama krodhakA vikAra utpanna huA hai aisA anumAna karate haiM. isa prakAra bAhya aura abhyaMtara pariNAmoMmeM liMgaliMgabhAva hai. arthAt bAgha liMga hai aMtaraMga liMgI hai. abhyaMtara aura bAhya inameM jaba ApasameM dhUma aura anike samAna adhinAbhAva uhatA hai tara liMgaThigimAtra gAyA jAtA hai aura bAhya kAryarUpa aura abhyaMtara kAraNarUpa honese avinAbhAva inameM hotA hai aisA abhiprAya samajhanA cAhiye. te ceva iMdiyANaM dosA save havati NAdanyA / / kAmassa ya bhogANa ya je dosA puvvaNiviSThA / / 1351 // ye rAmAkAmabhogAnAM prapaMcena nirUpitAH / / akSANAmapi te yoSA draSTavyAHsakalAH sphuTam / / 1401 // vijayodayA- yeva biyANe dosA na padriyANAM sarveSAM dopA bhavanti iti jJAtavyAH / ke? ye dosA puSpa NidiSTaye doSAH pUrvanirdiSTAH / kAmarasa ya bhogANa ya kAmasya bhegAnAM ca saMbaMdhitayA nirdiSTA doSAH // idAnI vizeSaNa iMdriyadoSAngAyAnadhana vyAcikhyAsuH pUrva sAmAnyena tadabhidhAnAya gAthAdvayamAhamulArA spaSTam // artha- kAma aura bhogasabaMdhI jo doSa pUrva kahe haiM ve hI sarva doSa iMdriyoMphe viSayameM bhI samajhane cAhie. mahulitaM asidhAraM tikavaM lehijja jadha Naro koI // tadha visayasuhaM sevadi duhAvaha ihahi paraloge // 1352 / / Page #1325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA 1309 madhulisAmaserdhArAM tIkSNAM leDhi sa mUDhadhIH // iMdriyArtha sukhaM bhuMkte yo lokadvayaduHkhadaM / 1402 / / vijayodayA - madhulittaM madhunA liptAM / asighAraM asedharAM / tikkhaM tIkSNAM / jaha Naro koI lehijja yathA taraH kacidAsvAdayati jiyA / taha bisayahaM sevAda tathA viSayasukhaM sevate / duDAbaha ha ya paralo duHkhAvahamaMtra janmani paratra ca svalpasukhatayA bahuduHkhatayA ca sAmyaM pAntadAlikayoH // viSayasevAyAM lokayaduHkhabhUyiSThAyAM svalpasukhapaTyasya prayojakatvaM dRSTAntena samarthayate 1 mUlArA-- leheja jihvayA svAdayet / artha - jaise koI puruSa madhase lipta taravArakI tIkSNa dhArA jihvAse cATatA hai vaise sarva prANI ihaloka meM aura paraloka duHkhadAyaka viSayoM kA sevana karate haiM. taravArakI madhulipta tIkSNa dhArA cATane se thoDAsA sukha milatA hai paraMtu bahuta duHkha hotA hai, kaise viSaya bhI aura duHkha dete haiM ataH dRSTAMta aura dArzantikakA sAmya hai. matvAca pakai kendriya viSaya yazaSArtabhirmRgAdibhirupadravo chAtaH kiM punarazepaidriya viSayalaMpaTajanaH prApye'narthe vAcyamiti ( saNa mao ruveNa patraMgo vaNagao viphariseNa // maccho raseNa bhamaro gaMdheNa ya pAvido dosaM || 1653 || ) rUpazabda rasasparzagaMdhAsaktA yathAkramam // pataMga mRgamIne bhabhramarAH pralayaM gatAH // 1403 / / vijayodayA saNa yo zaTrena mRgaH vASpaccheca sarasa surabhiNAgragrAsena, mRdupavanAnItazaityasphaTika saMkAzapAnIyapAnena ca puSTamUrtiraMtaHkaraNamiva laghutaramathANo iriNo vyAdhakalagItazravaNena sukhAkANatalocanaH, duyamaSTAsamAna nizitavizAla vizikhAvalIbhizratanurjayati priyatamAnprANAn / baNagajo vi phariNa ghanamajadha vilAsinImaya duSpravezAsu, saMsRtiridha mahatISu maraNyAnISu vipada va duratikramaNIyAsu sallakItaruNataruzAkhAhAraH, ramyagirinadIvipulahane, specchApAnataruNA nimajjano majjanairupagataprItiH, anukUlAnekakAriNIka cakenAnu AzvAsaH 1209 Page #1326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bulArAdhanA 1310 gamyamAno vAsitAvizAlajayanasparzanopanIta prItidakalo vivetano rAgalavimirapaTalA guMtalocano mahati garne nipatitaH paraM vysnmvgaahte| maccho matsyaH yuvajanamanaH saronapAyi vilAsinIviTocanavibhramavilaMbanodyataH svalpAhArarasalolupa viSavamAzvavazaH prazati / vicitrasurabhiprasUnaprakararajo'kUrAgo bhramaraH / cipapAkusumagaMdhanApasa priyatamaprANo bhavati / evamete doSAnprApitAH // iMdriya vizeSadoSAnyAdhA saptakena vyAcikhyAsurekaikasyApIndriyaviSayastha sevAyAM maraNAMtacipadaH saMparyaMte kiM punaH paMcAnAmiti gAthAdvayena dRSTrAMtasphuTamAcaSTe - mUlArA -- pAvido prApitaH / dose maraNAva sAnaduHkhAni // " ekeka iMdriyoMke vaza hokara bhRMga vagaire prANioMko duHkha prApta huA hai. paraMtu manuSya prANIko paMceMdriya viSayapaTatA se kyoM na duHkha prApta hogA ? arthAt ina paMceMdriya viSayoMse avazya aneka anartha prApta hote haiM. isI viSayakA vivecana artha --- zabda sunakara hariNa maraNa kaSTako prApta hote haiM. hariNa jaMgalameM kevala mukhake vASpase bhI TUTa sake aisA komala tRNa khAkara aura mRdu vAyuke zaitya sparzase ThaMDe pAnIkA sthAna jAnakara vahAMkA sphaTika tulya nirmala pAnI pIkara pRSTa hotA hai. aMtaHkaraNake samAna vegase dauDanevAlA yaha hariNa jaba vyAdhakA gAyana sunatA hai taba sukhase AkheM mIcakara khaDA ho jAtA hai. duSTa yamake dADhAke samAna tIkSNa aura vizAla vANapaMkti se zarIra bhinna hone para vaha apane atyaMta priya prANoMko chor3a detA hai. hastI sparzaneMdriya vaza hokara atizaya duHkhako prApta hotA hai. vilAsinI khIke hRdayaMke samAna praveza karane meM azakya, saMsArake samAna vistRta vipattIke samAna durlabhya aise araNyoM meM sallakI ke vRkSoMke komala poMkA aura zAkhAoM kA AhAra banahAthI karatA hai. suMdara parvatoMparase bahanevAlI nadiyoMke agAdha nhadameM svacchaMdase pAnI pInA, svecchAse majjana karanA ina bAtoM se vaha prasanna hotA hai- anukUla aneka hathinIoMke sAtha vihAra karatA hai. taruNa hathinIke vizAlajaghanakA sparzana karanese vaha unmatta hokara acetanasA hotA hai. rAgarUpa gADhAMdhakArase usake netra suMda jAte taba vaha mahAna meM girakara atizaya saMkaTa ko prApta hotA hai. matsya bhI rasaneMdriya vaza hokara prANoMko chor3a baiThatA hai. suMdara striyoMke vizAla locanake vibhramakA AzvAsa 6 1310 Page #1327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArApanA AmAsA 13.11 anukaraNa karanevAlA matsya svalpa AdhArake rasameM lolupa hokara zIghra hI prANoM kA nAza karanevAlI vipattIko prApta hotA hai. nAnA prakArake sugaMdhita puSpa samudAyake parAgase vyApta huA bhramara viSavRkSaka puSpa kA sugaMdha sUMghakara apane priya ko mamAtA hai. pataMga nAmaka pakSI dIpakako savarNa kalikA samajhakara usapara grahaNa karaneke lie jhapaTatA hai aura apana mANa chor3a detA hai. isa prakArase patiyaMca prANI du:khako prApta hote hai, tiracA duHkha pratipAdya viSayagagajanitaM manujagatI darzayati / idi paMcahi paMca hadA saharasapharisagaMdharUvehiM / / iko kaha Na hammadi jo sevadi paMca paMcehi // 1354 // sarajae gaMdhamitto ghANiMdiyavasagadI viNIdAe / vimapupphagaMdhamagghAya mado NirayaM ca saMpatto / / 1559 // rUpazabdarasasparzagaMdhAnAM yadi hanyate // ekaikena tadA kaspa saukhyaM paMca niSaviNAm // 1404 // maravAM gaMdhamitrAkhyo ghANeMdriyavazaM gtH|| viSaprasUnamAAya vipadya narakaM gtH|| 1405 // vijayarodayA-sAjUe sarayyAM nayAM / gaMdhamitto gaMdhamiyo nAma bhUpAlaH / mado mRtaH / ghiNIvApa vinItApurI patiH / yAnidiyaSasagado praanneNdriyvshNgtH| visagaMdhapupphamagghAya viSacUrNavAsitapuSpamAghrAya / mado mRtaH / Niraye ca saMpatto narakaM ca saMprAptaH / tIvaviSayarAmAjjAtena kramabhAreNa / mUlAga-paMca viSayAn / etA zrI vijayo necchati // evaM tiracA pratyeka tIviSayarAgahetukaM du:kha pradarya manuSyANAM prasiddhA tyAMnaH paMcabhiH pradarzayiSyanAdau gaMdhAsaktitIvratAhatamanarthajAtaM kathayati Page #1328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa 131.. mUlArA-saraUe sarayUsahitAyAM nayAM / gaMdhamitto gaMdhamitro nAma rAjA / viNIdAra ayodhyAyAH svAmI / visapuSkagaMdha jyeSThabhAnuprayuktaraudravidharajovAsitasurabhisamakusumagaMdhaM / agyAya sidhitvA / saMpatto gatastIviSayarAgAjitaduSkRtapAkodrekeNa // (tiryacoMke duHkhakA varNana kara aba manuSya gatimeM viSayarAgase utpanna huye duHkhakA varNana karate hai-- artha-isa prakAra zabda, rasa, sparza, maMdha aura rUpa aise pAMca viSayoMse hariNa, matsya, bhramara, aura pataMga aise tiyeca prANoMse rahita hogaye haiM. paraMtu jo pAMcohi viSayoMkA sevana karatA hai aisA manuSya kyoM na prANa mukta ho jaayegaa| artha--vinItA nagarI meM gadhamina nAmaka rAjA ghrANeMdriyake vaza hokara vipagaMdha puSpa ko saMpakara mara gayA aura narakameM utpana huA. tIvra viSayarAgase karmabaMdha hokara yaha rAjA narakameM utpanna huA. ) pAiliputte paMcAlagIdasaheNa mucchidA satI // pAsAdAdo paDidA gaThThA gaMdhavvadatsA vi / / 1156 // mUrSichatA pATalIputre avyapaMcAlagItitaH / / mRtA gaMdharvadattApi prAsAdAtpatitA satI / / 1406 // vijayodayA-pATaliputre pAMcAlasya gItazabdena mUrchitA satI prAsAdAtpatitA naza gaMdharvadattA nAmadheyA gaNikA / mulArA---pAMcAla gAyanopAdhyAyanAmedaM / gaMdharvadattA gaNikAnAmedam // artha-pATaliputranagarameM pAMcAlanAmaka gAyanAcAryakA gAnA sunakara gaMdharva dattA nAmaka vezyA mRJchita hogaI aura prAsAdase girakara bharagaI.) 1312 mANusamaMsapasato kaMpillavadI tathaiva bhImo vi // rajjambhaTTo Naho mado ya pacchA gado NirayaM // 1357 // Page #1329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SEARISH mArAdhanA AcAsaH martyamAMsarasAsaktaH kAMpilyanagarAdhipaH // rAjyabhraSTo mRtaH prApto bhImaH zvabhramuruyadhAm // 1407 // vijayodayA-mAnuSamAsaprasaktaH kAMpilyapurAdhipo bhImo rAjyabhro no mRtaH pazcAbarakamuSayAtaH // mUlArA-kapilavadI kaapilypuraadhiptiH|| ( artha---kAMpilyanagarakA rAjA bhIma mAMsabhakSaNa karane meM lubdha huA thA isa mAMsAsaktidoSase vaha rAjyabhraSTa hokara mRtyuko prApta huA aura narakameM utpanna huA.. coro vi taha suvego mahilArUvammi rttditthtthiio| biddho sareNa acchIsu mado NirayaM ca saMpatto // 1398 // rupamAskarodhIno rAmArUpaviSadhIH // pANavidvekSaNo mRtvA prapede nArakI purIm / / 1108 // vijayokyA-boro pitA suSegI suveganAmadheyauropiyuSatirUpASTaraSTiH zarairSiyaH kSaNena mRto nrkmupgtH|| mUlArA-suvego subegasaMmaH / acchIsu netrayoH // artha--suvega nAmakA cora triyoMke rUpAvalokanameM mugdha hokara bANoMse viddha hokara tatkAla maraNako prApta huA aura narakameM utpanna huA. phAsidieNa gove sattA mahadipiyA vi NAsake // mAredUNa saputtaM dhUyAe mAridA pacchA // 1559 // gopAsaktA sutaM hasvA nAsikyanagare mRtA // pApA gRhapaterbhAryA duhitrA mAritA satI / / 1409 // duHkhadAnanipuNA nissethitaasprshruuprsgNdhnisvnaaH|| durjanA iva vimohya mAnavaM yojayati kupathe pradhIyasi / / 1410 // 1311 Page #1330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lAsapanA AzvAsa agmineva SayaM pazyate sukhate nu viSayarvizaktitaH // tatkathaM viSayavairiNo janAH poSayanti bhujagAnivAdhamAn // 1411 / / iti iNdriyvishssdossaaH| vijayodayA-phAsidieNa spazanandriyA hetunA / gAMce sattA gAtmIye gopAle AsaktA / giyadipiyA rASTrakUTamAryANAsake nAsikye nagare / mAre dRSNa saputaM svaputra itvA / dhUdApa duhitrA / pacchA pazcAt / mAridA mRti nItA // iviyA // mUlArA-gove gopAle / gahayadipiyA rASTrakUTa bhAryA / mAsike mAsikyanagare / mAredRNa hatvA tiSThantI / / sAmAnya vizeSAbhyAmidriyoSAH / / ( artha-nAsikya nagara meM apane pAle huye gyAlepara Asakta huI eka grAmakUTakI bhAryAne apane putrakA vadha kiyA tadanaMtara apanI laDakI ke dvArA mArI bAnepara marakara narakameM utpanna huI. iMdriyoMkA varNana huA. ) evAmiviyadoSAnupadarya kopadodhaprakaTanArtha praramyate-- rosAiTo NIlo hRdapapabho aradiaggisaMsatto // sIde vi NivAijjadi vevadi ya gahovasiho vA // 1360 // aratyadhiHkarAlena zyAmalIkRta vigrhN|| masvicati tupAre'pi tApitaH kopabahinA // 1112 // vijayodayA-rosAyihI roSAviSTaH 1 nIlayoM bhavati idapabho vinadItiH / aradiggisaMtato paratyanisaMtaptaH / sIde vi NivAijjada zItapi kRSito bhati / yadi bepate ca / gahosihoya pradeNopasRSTAya // itaH kaSAyavizeSado gangAthAcaturviMzatopadarzayidhyapUrva kopadopAnpaMcadazagAthAbhiH kathayati mUlArA--rosAiTTo kopgrstH| nIlo yAmaLavaNaH / hapabho vinaSTadIptiH / NivAijadi tRSito bhavati / prasvidyatItyanyaH / vevadi kaMpate // .. aba iMdriyadoSoMkA varNanakara apa kopake doSoMko pragaTa karaneke liye zuruAta karate haiMartha-jaba manuSya krodhase saMtapta hotA hai taba nIlavarNa anatA hai. arthAt krodhodaya hone ke pUrva mukhakA jo 1314 Page #1331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH varNa dIkhatA thA usase bhima malina aisA varNa hotA hai. usakI kAMti caSTa hotI hai. arati-tiraskArarUpa agrIse yaha jalane lagatA hai. jADeke samayameM bhI usako pyAsa lagatI hai. aura pizAcapIDita manuSpake samAna vaha kaMpatA hai, bhiuDItivaliyavayaNo uggadaNiscalasaracalakkhakkhI // koveNa rakkhapto kA jarANa bhImo paro bhavadi // 1361 / / abhASyA bhASate bhASAmakRtAM kurute kriyAm // kopabyAkalito jIvo grahAsa iya kampate // 1413 // trivalIkAlatAlIko raktastabdhIkRtekSaNaH / / vaMtadaSTAdharo duSTo jAyate rAkSasoemaH / / 1414 / / vijayodayA-bhiuDItighaliyayayaNo bhRkuTIniyalisavadano / umgadapizcalamurattaTusattho uvanizcalasarakarUpa homeNa dogheNa hanumA / manaso rAkSasa iva / pArApA bhImo pAro hodi| narANAM bhImo bhayAbahobhavati naraH // mUlArA-tibalida lalATavalitrayayuktaM / uggada nirgata / luksakkho rUkSacakSuH / bhImo bhyaavhH|| artha-krodhase bhoheM car3hatI haiM aura lalAra tIna balioNse yukta hotA hai, krodhase AMkhe baddI vahI hotI haiM, nizcala hotI haiM aura lAlasurkha hotI hai. taba manuSya mAno rAkSasake samAna bhayAnaka dIkha paDatA hai. ma jaha koi tattaloha gahAya ruTTho paraM haNAmiti // punbadaraM so Dajhadi Dahijja va Na vA paro puriso // 1362 / / AdadAno yathA lohaM paradAhAya kopataH // svayaM pradAte pUrya paravAhe vikalpanam // 1415 // vijayodayA-jaha kora yathA kabhittattaloiMgahAya saptalo pahItvA / kimartha raho paraM haNAmisi rupaH paraM immIti / puncadaraM so ujjhadi pUrvataraM sa paSa dayate tena tana lozana gRhItema / ujimajasa paro Na yA puriso yachate pr| puruSo na yA dayate // mUlArAnahAya gRhItvA vartamAnaH || 1315 Page #1332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlArAdhanA artha-jaise koI Rddha manuSya dUsaroMkA pAta karaneke hetuse agnise tApA huA lohA hAthameM letA hai gumazAhIvI idha rApa amitata loha piMDase dagdha hogA yA nahIM bhI. AzvAsa tadha roseNa sayaM puvameva Dajjhadi hu kalakaleNeva // aNNassa puNo dukkhaM karijja ruTho Na ya karijjA // 1363 // vidadhAnastathA kopaM paradhAtAya mUDhadhIH / / svayaM nihanyate pUrvamanyAto vikalpyate // 1416 / / vijayodayA-tadha roseNa tathA roSepa svayaM pUrva vakhate dravIkRta lohasaMsthAnIyena / anyasya punarduHkhaM kuryAna vAruSTa mUlArA---- kala phaleNeva tAmradraveNa yathA / / artha-- tapta loheke samAna kodhI manuSya prathama svayaM saMtapta hotA hai tadanaMtara vaha anya puruSako duHkhita kara sakegA athavA nahIM bhI. niyamapUrvaka duHkhita karanA isake hAtha nahIM hai. jisake Upara hama roSa karate hai usake zubha karmakA udaya hogA to hama usakA bAla bhI bAMkA nahIM kara sakate haiM. pAsedUrNa kasAyaM aggI vAsadi sayaM jadhA pacchA / / NAsedUNa tadha NaraM NirAsavo Nassade kodho / / 1364 // kodho sattuguNakaro NIyANaM appaNo ya maNNukaro / / paribhavako savAse rose gAsedi paramavasaM / / 1565 // AdhAraM puruSaM hatvA pApaH kopaH plaayte|| . pradA janakaM kASTaM vanhiH kiM nopazAmpati / / 1417 // zapakArAdroSo yaH svabaMdhUnAM ca zokakRt // sthAnaM kulaM balaM modha hatyA nAzayate naram // 1418 // RAPAR bha Page #1333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lAgadhanA AdhAra SRO vijayodayA-roso sattuguNakaro roSaH zatroyo muNo dharmo'pakAritvaM nAma saM karoti / athavA rANA guNamupakAraM karoti roSaH / yaso'mya hi ropavanena dahyamAnaM taM dRSTyA te tudhyati / kathamasya roSamuspAvayAma ityeSamAratAste savApItiNIyANaM apaNo vA nijAmAmAtmanazva yAMdhavAnAM zoka karoti / paribhavakaro savAse svanivAsasthAne paribhavati / se. mAmisaMgamayazaM nAzayati / mUlArA -- sagAsayaM AtmAdhAraM / etAM zrIvijayo neJchati // mulArA-santuguNAkAro zatroryAguNo'pakArAkhyastaM karoti // athavA zatrUNAM guNamupakAra karoti / te hi naraM kopAgninA daskhamAna kodhakRtaM matibhraMza vA havA tuSyanti // pIyANaM bAMdhavAnAM / maNNuro zokajanakaH / savAse svanivAsasthAne paribhavamAnayatItyarthaH / / artha-jaise agni apanI AdhArabhUta lakaDIko prathama jalAkara pazcAt svayaMbhI naSTa hotI hai vaise krodhabhI apane AdhArastaMbha puruSakA prathama nAza karake anaMtara svayaM zAMta hotI hai. artha-zatrUmeM apakAra karanA yaha guNa hai vahI guNa krodhameM bhI hai arthAt krodha jIvapara apakAra hI karatA hai. athavA krodha zapara upakAra karatA hai kyoMki jaba manuSya kruddha hotA hai taba usake zatruoMko AnaMda utpanna hotA hai aura isako hamezA krodha kisa prakArase utpanna kiyA jA sakegA usakA hI vicAra kara ce apane pratipakSako krodhayukta karate haiM. krodhase manuSya apane bAMdhavoMko bhI kaSTa pohoMcAtA hai unako zokayukta karatA hai. krodha apane gharameM apamAnako lAtA hai aura apane AzrayasthAnakA nAza karatA hai. Na guNe pecchAdi avadadi guNe jaMpadi apidavvaM ca / / roseNa rudahidao NAragasIlo Naro hodi / 1366 / / guNAguNo na jAnAti vacA jalpati niSTuraM / / naro raudramanA ruSTo jAyate nArakopamaH // 1419 // vijayocyA- guNe pedi guNaM na pazyati yasmai kupyati / avadati niMdati / guNe guNAnapi sadIyAn / jaMpadi ajaMpidavvaM ca yadatyapAcyamapi / rokhaNa kahahido ropeNa raudracittaH / pAAragasIlo Naro vadi nArakazIlo bhavati nrH|| 1215 Page #1334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvA 1318 mUlArA-guNo guNAn / tasmai kupyati / tadIyAna / azvadadi niMdati / apivvaM ca avAcyamapi / rudahidao krUracittaH / / artha-jaba manuSya jisake Upara krodha karatA hai taba usa vyaktIke guNoMkA mahatva vaha bhUla jAtA hai. usake guNoMkI niMdA karatA hai. jo zabda muhase nikAlanA ayogya mAnA jAtA hai aise zabdoMkA uccAra vaha bezaka karatA hai. arthAt krodhake AvezameM Akara manuSya gAlI detA hai. asabhya zabda bolatA hai. krodhase mana kara banatA hai. ata eva krodhase manuSyoMkA nArakiyoMkAsA svabhAva bananA hai. jadha karisayarasa dhaNaM variseNa samajjidaM khalaM pattaM // uhadi phuliMgo ditto tadha kohaggI samaNasAraM / / 1367 || dhAnyaM kRSIvalasyeva pArakA klezato'rjitam / / zrAmaNyaM ploSata roSaHkSaNena tino'khilN| 1420 // . yijayovyA--jaha karisagassa yathA karSakasya dhAnyaM varSeNa samarjita salaprApta dahati visphuliMgo dIptastathA krodhAgnidaiti ghamaNasya sAraM puNyapayaM // mUlArA--karisayassa karSakasya / khalaM khalaja / phuliMgo agnikaNaH / samasAraM yatidhanaM / tapaH puNyaM vA / / ( artha-eka varSataka parizrama kara upajAyA aura khalemeM saMcita kiyA huA kisAnakA ghAnya eka choTese agnike sphuliMgase naSTa jhejAtA hai vaise krodharUpI agni munike amUlya puNya nAmaka vastUkA nAza kara TAlatA hai. jadha uggaviso urago dabbhataNaMkurahado pkuppNto|| acireNa hodi aviso tadha hodi jadI vi NissAro // 1368 // yathaivopaviSaH sarpaH kruddho darbhatRNAhataH / / nirviSo jAyate zIghraM niHsAro'sti tathA yatiH // 1521 / / vijayodayA-jaha uggaviso urago yathopaviSa urago varmaNAMkurahataH taskRSTaroSadhazamuenayan spRSTaM sRNAdikaM bhakSayitvA jhaTiti mirviSo bhavati / tathA yatirapi nissAro bhavatyacireNa ratnatrayavinAzAt / / Page #1335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AvAsa 1319 mUlArA-uramo srpH| dabhataNaMkuraido darbhasUcIviddhaH / pakuSpato prakarSeNa kupyan / aSiso pRSTa darbhAvika bhakSayitvA jhaTityudIrNa garalo bhavati / giramAge krodhaviSayamapakRtya naTaranatrayaH syAt / / uktaM ca kupito gahe mANo'yaM niHsAro jAyate yatiH / / darmAkuramiva stambhaM dussttssuddhirbhujNgmH|| artha-jaise upaviSakA dhAraka sarpa darbha tRNakarase vyathita hokara atizaya kruddha hotA hai. aura usa tRNa ko krodhase khA DAlatA hai tatra nircipa hotA hai basa yati bhI krodhase ratnatrayakA nAza karatA hai jisase vaha ni:sAra hotA hai, purimo makaDasarimo hodi sarUvo vi rosahadarUbo / hodi ya rosaNimittaM jammasahAsesu ya durUvo // 1369 // surUpo'pi naro rASTo jAyate markaTopamaH // kopopArjisapApazca virUpo janmakoriSu // 1522 / / vijayonyA-puriso makarasariso puruSo markaTasadRzo bhavati / surUpo'pi saroSo'par3hatarUpaH / iha janmani dopAnupadarya pAramayikarAca-honi bhavati / janmasahasrapu durupa etadbhavatAtkopAt / / mUlArA- rosaNimi ekajanmakRtena roSaNa hetunA // artha---puruSa suMdara honepara bhI jaba vaha krozyukta hotA hai taba usakA rUpa naSTa hotA hai. vaha markaTa sarIkhA dIkhatA hai. itanAhI nahIM roSase vaha anekajanmoMmeM arthAta hajAro janmomeM kurUpahI hotA hai. eka bhavameM kopa karanese aneka janmoM meM kurUpatA prApta hotI hai. - suku vi pio muhatteNa hodi veso jaNassa kodheNa / / pAdhavI vi jaso passadi kuddhassa akajakaraNeNa // 17 // 1319. Page #1336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AcAsA dveSyo janaH prakopena jAyate ballabho'pi san / / akRtyakAriNastasya nazyati.mathitaM yazaH // 1423 // vijayodayA-sudhi nitarAmapi / janasya priyo muitamAtreNaiva dvepyo bhayati roSeNa prathitamapi yazo nazyati / kasA ? kuzasa akajakaraNena avasya akAryakarapaNena // mUlArA- veso dveSyaH // padhidovi prakhyAtamapi / vizrutamapi vaa| artha-krodha karanese atizayapriya manuSya bhI apriya banatA hai. arthAt krodha karanese krodhI manuSyakA | saba dveSa karate haiM. kruddha hokara manuSya ayogya kArya karatA hai jisase usakA prasiddha yazabhI naSTa hotA hai. NIyalago vi kuTo kuNadi aNIyalla eva sattU vA // mAredi tehiM mArajadi vA mAredi appANaM / / 1671 // kuritaH kuruta mUDho bAMdhavAnApa bApA // paraM mArayate taivA mAryate mriyate svayam / / 1425 / / pijayodayA-NIyallago viruDo baMdhurapi baMdhUkaroti zatruvat / iti saMdhavAn / mAyate pA svayaM tairAtmAnaM yA hanyAt // mUlArA-NIyalage vi baMdhUnapi / apNialagayA adhUniva / satya zatrUniva / mAredi haMti baMdhUnapi / tehiM baMdhubhiH apANaM vA AtmAnaM // artha-nikaTa saMbaMdhI manuSya bhI krodhase apane baMdhuoMko zatrutulya samajhatA hai, unako mAratA hai athavA unase svayaM mArA jAtA hai. pujjo vi garo abamANijjadi koveNa takkhaNe ceva / jagavissudaM vi Nassadi mAhappaM kohavasiyassa // 1372 / / kaSitaH pUjanIyo'pi maMDalo vApamanyate / / samastaM lokavikhyAtaM mAhAtmyaM ca plaayte|| 1525 / / Page #1337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRtArApanA AzvAsaH vijayodayA-pujo vi pUjyo'pi naro athamanyate ropeNa / tatkSapA eca jamati vizrutamapi mAhAtmyaM nazyati rossinnH|| mUlArA- spaSTam // artha-ropa karanevAlA manuSya pUjanIya honeparamI tatkAla apamAnita hotA hai, usakA prasiddha mAhAtmya mI geSase naSTa hotA hai. 1321 RAMBRITAMBAR hiMsaM aliyaM cojjaM Acaradi jaNamsa rosadoseNa // to te sacce hiMsAliyacojjasamudbhavA dosA // 1373 / / kRtvA hiMsAnRtasteyakarmANi kupito yathA / / sarva hiMsAnatasteyadoSamAmoti nizcitam / / 1426 // yodayA. kAlikoI sAno bAcarati janasA ropadopeNa / tasmAttasya hiMsAdiprabhavA domA bhaye bhadipyanti / mUlArA- coja caurya / jaNassa lokasya saMbaMdhi / hiMsAdikaM karotIti saMbaMdhaH / / artha-krodhayukta manuSya lAgAkI hiMsA karatA hai. asatya bolatA hai. corI karatA hai ataeva aneka janmomeM usakI bhI hiMsA hotI hai, usake viSaya meM asatya bolA jAtA hai, loka usakA dhana curAkara le jAte haiM. aise aneka bhavameM krodhase duHkha bhogane par3eMge. vArabadIya asesA davA dIvAyaNeNa roseNa / / baddhaM ca Na pAvaM dugadibhayabaMdhaNaM ghoraM / / 1374 / / dIpAyanena niHzeSA dagdhA dvArAvatI rupA / / pApaM ca dAruNaM dagdhaM tena durgatibhItidam // 1427 / / iti kopH| 1321 Page #1338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ palAgadhanA AzvAstha 1322 vijayotyAcAravatI dvArapatI nizeSA bAdhA ruSTena dvIpAyanena / ghoraM ca pApaM pacaM durgatimayapravRttinimirta / kodhupti garne / krodhadoSAnAkhyAnenAmUlArA- vArapadI dvArAbatI / duggAdebhayabaMdhaNaM narakAdibhayavRddhikaraM || phrothadoSAH // artha-dvIpAyana munIne krodhavaza hokara saMpUrNa dvArakA nagarI dagdha kI thI isase usako durgatike bhaya utpanna karanevAlA ghorapApa baMdha huA. RodhakA varNana samApta huA. mAnadoSakATanArthaH prabaMdha uttara kularUbANAvalasudlAbhissarayatthamaditabAdIhiM // appANamuNNameMto nIcAgodaM kuNadi kammaM // 1375 / / jaatiruupkulaishvryvijnyaanaajnyaatposslaiH|| kurvANo'haMkRti nIcaM gotraM badhnAti mAnaSaH / / 1428 / / vijayotyA-kularUvANA phulena rUpeNa AnanA, balena, zrutena lAbhena, aiJcaryeNa tapasA'nyaizya AtmAnamutkapayanIna gotraM karbha badhnAti / / mAnadoSAnagAthAsaptaphenAhamUlArA-rUvANA rUpamAjhA ca / chAmiksarayaratha lAbhaizvaryamaryazca / uNyamato utkarSayan / kuNadi vanAti // mAnadopakA varNana vistArase AcArya karate haiM.---- artha--kula, rUpa, AjJA, zarIrabala, zAstrajJAna, lAbha, aizvarya, tapa aura anyapadArthoro apaneko UMcA samajhanevAlA manuSya nacigotrakA dhaMdha kara letA hai. daNa appaNAdo hINe mukkhAu viti mANakaliM // daLUNa apaNAdo adhie mANa Na yati budhA // 1376 // Page #1339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH kArAdhanA 1323 dRSTAtmanaH paraM hInaM bhUkhoM mAnaM karoti naa|| zuSTAtmano'dhikaM pAzo mA muMghati sarvathA / / 1429 // vijayotyA paNa appaNAdo Atmano hInAna sapTyA mUkho mAmali udahanti / budhAH punarAtmano'dhi. kAndhilokya mAnaM nirspmti| mUlArA--azpaNAdo AtmanaH sakAzAn / hINe phulAdibhiraprakRSTAm / kaliM pApaM / adhie kulAdibhirukadhAna buddhyAvalokya / Na yati na yAti tyajatItyarthaH // - artha-apanese kulAdikase hIna lokoMko dekhakara kitaneka mUrkha manuSya abhimAnayukta hokara pApa upArjana karate haiM. tathA apanese bhI kulAdikase baDe lokoMko dekhakara mAnarahita hojAte haiM. mANI visso sambassa hodi kalahabhayadheradukkhANi // pAvadi mANI Niyada ihaparaloe ya avamANaM / / 1377 // dvaSaM kaliM bhayaM vairaM yada varaMba yazaHkSatim // pUjAbhraMza parAbhUti mAnI lokaddhaye stutaH // 14 // vijayodayA-mANI visso sambassa mAnI sarvasya dvecyo bhayatti / kalaI, bhayaM, vaira, janmAMtarAnumaM duHkhaM ca prAmani / niyogata iha para cAvamAnaM // mUlArA-spaSTam / / artha-mAnI manuSyakA sara loka dveSa karate haiM. vaha kalaha, vaira, bhaya, aura aneka janmoMmeM duHkhoko prApta hotA hai. niyamase ihaloka aura paralokameM usakA apamAna bhI hotA hai, 1321 savve vi kohadosA mANakasAyarasa hodi NAdabdhA / mANeNa ceva medhuNahiMsAliyacojamAcaradi / / 1378 // Page #1340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa 1125 sarve'pi kopino voSA mAninaH santi nizcitam / / mAnI hiMsAnRtasteyamaithunAni niSevate // 1531 // vijayodayA-savye vikrodhadosA krodhasya varNitA doSAH / na guNe picchadi ityevamAdisUtreNa te sarve mAna kapAgasyApi zAtamyA : mAne medhune caurye hiMsAyAmasasyAbhidhAne ma prayatate // mUlAga-krodhadosA Na guNo pecchadi ityevamAdisUtroktAH // artha-krodha karanese jo doSa prApta hote haiM vehI mAnase prApta hote haiM. mAnavaza hokara manuSya maithuna, corI asatyabhASaNa aura hiMsA vagairaha pApa karatA hai. ko pecchadi lalyAbhidhAne vAle guNe picchati / sayaNassa jaNarasa pio jaro amANI sadA havadi loe // gANaM jasaM ca atyaM labhadi sakajjaM ca mAhedi // 1379 // nirmAno lama pUjAM du:kha gavamapAsvati // kIrti sAdhayate suddhAmAspadaM bhavati zriyAm / / 1432 // vijayodayA-sayaNassa mAnarahitaH khajanasya parajanasya va sadA priyo jano bhavati / loya loke / maannshaan| | asaM yazaH, atthaM draviNaM labhate svaM kAryamamyadapi sAdhayati // manamardiguNaprakAzanamukhena mAnino doSastidvaiparItyena lakSayituM gAthAdvayamAimUlArA-sajaNassa baMdhulokasya / jaNassa sAmAnyalokasya / / artha-nirabhimAnI manuSya svajana aura parajanoMko priya hotA hai. jagatameM sadA usako jJAna, yaza aura dhanakI prApti hotI hai. nirabhimAnitAse baha apane itara kArya bhI sAdhaletA hai. Na ya parihAyadi koI atthe maugattaNe pauttammi / / iha ya paratta ya labbhadi viNaeNa hu savvakalyANaM // 1380 // Page #1341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa mArdayaM kurvato jantoH kacanArtho na hIyate / saMpadyate paraM saghaH kalyANAnAM paraMparA // 1433 // vijayokyA-gaya parihAdi mAIve prayukte naiva kadhivoM hIyate / yenAyamarImabhayAs mAnaM kuryAt / mAdadhe tu mayukta raha janmAsare ca labhyate vinayenaiva sarvakalyANaM // mUlArA--mauattaNe mArdave // artha-mArdava bhAva dhAraNa karanese manuSyakA kucha nukasAna nahIM hotA hai. ataH abhimAna dhAraNa karanA vyartha hai. isa janmameM aura para janma meM vinayadhAraNa karanese manuSyakA sarvathA kalyANa hotA hai. RECEM sardri sAhassIo puttA sagarassa rAyasIhassa // adibalabegA saMtA gaTThA mANassa doseNa // 1581 // mAnena sadyaH sagarasya putrA mahAyalAH SaSThisahasasaMkhyAH / / haDhena bhinnAH kulizana tuMgA dharAdhareMdrA iva bhUrisasvAH // 1434 / / iti mAnaH / / vijayodayA-sahi sAhasIo sagarasya rAjasiMhasya nakriNaH rssttishnsNkhyaa| puSA mahAbalAH binA mAnadAraNa / mANattigaI // arthAkhyAnena mAnadoSaM draDhayatimUlArA-rAyasIissa cakriNaH / uktaM ca mAnena sadyaH sagarasya putrA mahAbalAH SaTisaharasaMkhyAH // Dhena bhinnAH kulizena suMgA dharAdharendrA itra bhUrisatvAH / / maandossaaH|| artha-rAjasiMha sagara cakravartI ko sATha hajAra putra the ve mahA balavAn the paraMtu mAnake vaza hokara ve saba naSTa hogaye. (ArAdhanA kathAkoSAdikoMmeM inakI kathA hai. STERTIYA Page #1342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA aaakhaa mAyAdoSanirupaNAyottaragAthA-- jagha koDisamiddho vi sasallo Na labhAdi sarIrANavANaM // mAyAsaLeNa tahA Na Nitvadi tava samiddho vi|| 1382 // vidadhAno'pi cAritraM mAyAzalyena shlyitH|| ma dhRti labhate kutra zalyeneva dhanardikaH // 1435 // vijayodayA--z2adha koDisamijho bi yathA koTisamRddho'pi zarIrAnupravidhazalyo na zarIrasukhaM labhate / nathA mAyAzalyena na niti labhate tapAsamukho'pi // mAyAdoSAngAthAsaptakenAha-- mulArA--koDisamiddho koTIzvaraH / / mAyAdoSakA nirUpaNa karanekI liye uttara gAthA artha-jaise koI manuSya koTidhanakA svAmI honepara bhI usake pArIrameM praviSTa huA cANa usako I vyathita karegA hI. basa munirAja tapa se samRddha honepara bhI mAyA zalyase unako subilAbha nahIM hogA. hodi ya vesso appaccaido tadha avamado ya sujaNassa / / hodi acireNa sattU NIyANavi NiyaDidoseNa // 1383 // dveSamapratyayaM niMdAM parAbhUtibhagauravam / / sarvana labhate mAyI lokadayavirodhakaH / / / 436 // vijayodayA-hodi ya vesso vegyo bhavatyamatyayitaH tathA sujanasyAvamataH / yAMdhavopi zatrucireNa bhavati mAyAvopeNa || mulArA-apanAido avizvAsyaH / NIyANaSi baMdhUnAmapi / Niyati mAyA / / artha-mAyAvI manuSyakA saba loka deSa karate hai. usake Upara koI vizvAsa rakhatA nahI. usako apamAnakA duHkha sahanA paDatA hai. sujana usako mAna dete nahIM hai. mAyAcI manuSya apane saMbaMdhI janoMkA bhI zatru banatA hai. Commararers Page #1343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa 1327 pAbar3a dosaM mAyAe mahala lahu magAvarAdhevi / / saccANa sahassANa vi mAyA ekA vi NAsedi // 1384 // aratijIyate mAyI baMdhUnAmapi dAruNaH // mahAntamaznute doSamaparAdhanirAkRtaH / / 1437 / / ekA satyasahasrANi mAyA nAzayate kRtA / muharnena tuSANIva nityavigavidhAyinI / / 1438 / / vijayodayA-pAvani doma prAyoni do mahAna alpAparAdho'pi mAyayA / ekApi mAyA sanyasahasrANi nAzayati / mahAdoSaprApaNa satyasAyanAzanaM ca mAyAdoSI // mUlArA-lahusagAvarAdhe vi / alpeyAtmanA kRte doSe sati / / artha-mAyAvI manuSyane alpasA aparAdha kiyA ho to bhI vaha mahAn doSI mAnA jAtA hai. eka mAyA ijAro satya vacanoMkA nAza karatI hai, ataH mahAdoSakA ArApaNa karanA aura hajAroM satyAkA kucalanA aise do paDe doSa mAyAmeM rahate haiM. mAyAe mittabhede kadammi idhalogigacchaparihANI / / NAsadi mAyAdosA visajudadudaMtra sAmaNNaM // 1385 // mitrabhede kRta sadyaH kArya nazyati pAyayA // viSamizramiva kSIraM sapA nazyati vratam // 1435 / / vijajodayA-mAyA mAyayA / mittabhene maicyA vinAze kRte / logigamachA rihANI aivalokikAryavinAzaH / NAsadi sAmaNa nazyati zrAmaNyaM // mAyAdosA mAyA doSAtoH / cisajudadudava viSayuta dugdhamiva / mitra kAryavinAzaH zrAmapayahAnizca mAyAjanitadoSau // mUlArA--minabhede mitrabinAze / suhRdi zAbudAsIne vAkRte satItyarthaH / iha logigatthaparihANI aihikasvakAryakRtiH // artha - isa kaeTasa maitrIkA nAza hotA hai. maitrIke nAzase ihalaukika dharmArthAdi kAyoMkA nAza hotA hai. 1228 Page #1344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1gatanAma AzA yaha kapaTa munipanAkA nAza karatA hai, jaise vipamizrita dugdha bhakSaNa karanese manuSyakA nAza hotA hai. mAyA mitrakArya vinAza aura zrAmaNyahAni nAmake dopa hai. mAyA karedi NIcAgodaM icchI NaqsayaM tiriyaM / / mAyAdoseNa ya bhavasaesu DaMmijjade bahuso // 1386 / / jhaNakhatvatarazcanIcagotraparAbhavAH // mAyAdoSeSA labhyate puMsA janmani janmani / / 1440 // vijayodayA-mAvA karedi NIcAgoda mAyA karoti nIco karma nIcaryA gotramasya janmAMtare | isthI pAsayaMtiriya strIvadaM, napuMsakaveda, tiryasyati ca nAmakarma karoti / athavA strItvaM, napuMsakatvaM, tiryaktvaM thaa| maayaadosnn| mAvAsaMjina do bhavasanu janma zobhijjavi dharUyate / bahuso bhushH|| mUlArA-haMbhija paMcyate / yena tenApi iha loke vaMcitena vA / / u ca.-- raahtytairphaayniicgotrpraabhvaaH|| mAyAdoSeNa labhyate pusA jammani janmani / / artha-mAyAse nIca gotrakI prApti hotI hai. arthAt parajanmameM nIca kulameM janma hotA hai. isa mAyAse strIpanA, napuMsakapanA aura tiryagatikI prApti jIvako hotI hai. jo jItra mAyA karatA hai vaha saikaDo bhavameM anya logoMse aneka upAyoM dvArA baMcita hotA hai. koho mANo loho ya jattha mAyA vi tattha saNNihidA // kohamadalohadosA savve mAyAe te hoti / / 1387 // yaH krodhamAnalobhAnAmAvirbhAvAsti bhAyinaH / / saMpayanse'khilA doSAstatasteSAmasaMyamam / / 1441 // vijayodayA-kodho mANo krodhamAnalobhAstatra jIva sammihitA yatra sthitA mAyA / krodhamAnalobhajanyA doSAH sa'pi mAyAvatI bhavanti // mUlArA-saNNihidA sthitA / ata eva mAyAvinaH krodhAdidoSAH sarve'pi syuH / mAyAe mAyAvini jIve / / 1328 Page #1345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlAgadhanA ardha-jahA~ mAyA rahatI hai vahAM krodha, mAna aura lobha bhI sAtha hI rahate haiM. arthAt krodha, mAna aura // // lobhase jo doSa utpanna hote haiM ve saba mAyAvAnako bhI hote haiM. AzvAmA 1329 Moderate 8 sasso ya bharadhagAmassa sattasaMbaccharANi Nisseso // davo bhaNadoseNa kuMbhakAraNa ruTheNa // 1388 // samavarSANi nimzeSaM kumbhakAreNa kopinA / / bhasmitaM bharatagrAmazasya prAptena vaMcanAM // 1442 / / dharmapAvapanikartanAstrI janmasAgaranipAtanakI // dAvazokabhapavairasahAyA niMditaM kima karoti na mAyA // 1453 / / iti mAyA // vijayovayA-saraso sasya / bharadhagAmassa bharatanAmadheyanAmasya sasasaMbancharANi varSasaptaka / Nisleso ho niravazeSaM dagdhaM / bhaNadosaNa mAyAdoSeNa hetunA / ruDeNa kuMbhakAreNa ruaina kuMbhakAreNa // mAyAtigahA // mAyAmoSamAkhyAnena draDhayati-- galArA-saraso balajApuMjIkRtaM dhAnyaM / bharadhagAmassa bharatanAmno mAmasya / ' mAyAdopAH // artha- bharatanAmaka grAma sAta varSatakakA samasta dhAnya kuMbhakarane mAyAdoSase ruSTa hokara bhasma kara diyA. mAyAvarNana samAsalobhadomanAca lobheNAsAghattI pAbai dose bahuM kuNadi pAvaM // jIe appANaM vA lobheNa Naro Na vigaNedi // 1389 // lobhato labhate doghaM pAtakaM kurute param // jAnIte paramAtmAnaM nIcamuccana naSTadhIH // 1443 // Page #1346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa 1330 . vijayopayA--bhAlomedatujavasAghagaNo mamevabhaviSyatItyAzayA prssH| pAyadi dose mAmoti doSAn / bahuM kuNadi pAyaM pApaMpa bahu karotyAzAvAn / NIpa bAMdhavAn / appANaM yA bhAramAnaM vaa| lobheNa lobhana / roga cimaNedi na vigaNapati mnujH| bAMdhaSAmapi bAghate svazarIrazramaM ca narapekSate iti yAvat / lobhadoSAnyAyApaMcakenAha-- pulArA--AsAghaNNo ipamidaM bhaviSyatItyAzayA prastaH / dosA bahupApakara gAdIn / NIpa bAMdhavAna / Na vigadi bAMdhavAnapi bAyale svazarIrasya zramaM ca nApakSate iti bhaayH|| lobhake doSoMkA varNana artha-lobhase manuSya AzAgrasta hotA hai arthAta mereko yaha milegA vaha milegA aisA manoratha utpanna karanevAlI AzA vRddhiMgata hotI hai. yaha lobha doSoMkA saMcaya hai. lobhavaza hokara puruSa bahuta pApa karate haiM. lobhame apane baMdhuoMko bhI vaha upekSA karatA hai. aura lobhase apane zarIrako kaSTa pohoMcAtA hai. bastunaH sArAsArata yA na kadhisa karma dhAtizayA yena kenacidravyeNa janitA mI karmadhe timi AtmA zubhapariNAmanimittatvAditi matvA sUriMgaca ai lobho taNe vi jAdo jaNedi pAvamidarastha kiM vaccai // lagidamauDAdisa~gasta vi hu Na pAvaM alohassa // 1390 // lobhastRNe'pi pApArthamitaratra kimucyate // mukuTAdidharasthApi nirlobhasya na pAtakam // 1545 // vijayodayA-lobho taNe yi jAdo lobhasrANe'pi jAto / jaNedi pApaM jamayati pApaM / idatya itaratra sArapati vastuni / kiM ca kiM vAcyaM // lagidamaguDAnisaMgassa bi zarIravilanAmukuTAdiparimAhayApina pApaM bhavati / aloirasa lorakaSAyavarjitasya mukuttaade| sAradravyasyApi pratyAsacina caMdhAyeti manyate // yatra kutracitpravRtto lobha pakSa pApabaMdhAyAlamityupadizati mUlArA--idarastha sAravastuni / vacaM vaktavyaM / lagidamaguvAdisaMgassa vi svazarIrAlapakirITAdiparimahasyApi / alohassa tadbhavamUrchArahitasya || 1330 / Page #1347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AvAsaH mahArASanA SE yastu sAra aura asAra dono tarahakI hotI hai, paraMtu usase kucha karmabaMdha vizapatA utpanna nahIM hotI. kiMtu usa vastu ke saMgase utpanna honevAlI mUrchA arthAta mamatA karmabaMdhakA nimitta hai. aura yahI mamata, AtmAmeM zubhAzubha pariNAmoMko nimitta hotI hai. isI abhiprAyako AcArya vizada karate haiM artha-tRNameM bhI loma utpanna honese vaha pApabaMdha utpanna karatA hai. taba itara sArayukta vastuoM meM usakI utpatti honepara pApabaMdha avazya hogAhI. paraMtu mana yadi nirlobhI hai to zarIrapara mukuTAdi parigraha hone para bhI usa ko pApabaMdha nahIM hotA hai. lobhakAyakA abhAva jaba hotA hai. taba kisIne jabaradastIse mukuTAdi pahanAye to bhI vaha parigraha usako pApakarmase baddha nahIM kara sakatA hai. aisA isa mAthAkA abhiprAya hai. talokeNa vi cittassa NivyudI Nasthi lomaghattharasa / / saMtuTTho hu alobho lamadi darido vi NivANaM // 1391 // mukhaM trailokyalAbhe'pi nAsaMtuSTasya jAyate / / saMtuSTo labhate saukhyaM daridropi niraMtaram / / 1456 // - vijayodayA--sekokaNa vi trailokyanApi cittassa NicudI pathi cittasya nitinAsti / lobhattharasa lobhamastasya / saMtuTTho saMtueH dhena ke nacikastunA zarIra sthiti hetubhUtena / alobho havyagatamUri hitaH / lamadi labhate / dariho pi daridro'pi / NityANaM nirvANaM / saMtoSAyatacittA nitina dravyAyattA, satyapi dravye mahati asaMtuSTasya dRzye mahati duHkhaasikaa| mUlArA--talokeNa vilokyenApi labdhena / NivvudI tRtiH / saMtuTTho yena kenacidvastunA zarIrasthitihetubhUtena dhRti prAtaH / alomo dravyagatamUrchArahitaH / NityAeM sukhaM / saMtoSAyattA cittanivRtirna TranyAyattA, dravye hi mahatyapi satyasaMtuSTasya mahAduHkhAsikA syAt / / artha--lobhagrasta manuSyako trailokyakI prApti honepara bhI saMnopa nahIM hotA hai. jo jo zarIrako sukha denevAlI vastu prApta hogI usase usakA lobha vadatAhI jAtA hai. jisase zarIra sthira rahegA aisI kisI bhI vastuse jo manuSya saMtuSTa hai mamatA rahita hai vaha cAhe daridrI ho to bhI usIko samAdhAnavRtti prApta hotI hai. saMtoSake svAdhIna 1331 Page #1348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH 1332 ho sabhAdhAnatti rahatA hai. drazyaka adhIna vaha nahI rahanA cAhatI. bahuta dravya honepara bhI asaMtuSTa vyaktIka hadayameM bahA duHkha hotA hai. sabve vi gaMthadosA lobhakasAyassa huti NAdabvA / lomeNa ceva mehuNahiMsAliyacojjamAcaradi // 1392 // jAyate sakalA doSA lobhino graMthatApinaH // lobhI hiMsAntasteyamaithunapu pravartate / / / 447 // vijayodayA-sambe vigaMthadosA sarve'pi parigrahasya ye doSaNAH pUrvamAkhyAnAste sarve'pi | lomaphasAyassa lobhApAyavataH lobhaH kapAyo'syAstIti lomakavAya iti gRhItatvAt / athavA lobhasaMcitasya kaSAyasya doSA iti saMbaMdhanIyaM / lobheNa ceva lomena ca / maithune, hisAM, alIka, caurya yA carati / tataH sAvadhakriyAyAH sarvasyA AdimAna lomH| kiM ca-- mUlArA-gaMthadosA parigrahAparAdhAH prAguktAH / / artha--parigrahake doSoMkA vistArase pUrva prakaraNameM varNana ho cukA hai. ve sarva doSa lobha kapAyayukta manuSyake hote haiM. athavA lobhase uparyukta doSa utpanna hote haiM. isa lobhasehI mathuna, hiMsA, asatyavacana, aura corI ina pApoMko jIva karatA hai. jitanI pApakriyAyeM haiM unako lAma hetu hai. rAmassa jAmadaggirasa vajaM ghisRNa kacavirio bi / / NidhaNa patto sakulo sasAhaNo lobhadoseNa / / 1393 // . rAmasya jAmadagnyasya gRhItvA lubdhamAnasaH // kArtavIryo nRpaH prAptaH sakulaH sabalaH kSayam // 1418 / / lobhena lobhaH parivardhamAno divAnizaM vahirivandhanena / / niSevyamANo malinatthakArIna kasya tApaM karate mahAntaM / / 1549 // iti lobhaH / iti kaSAyavizeSadoSAH // 1332 Page #1349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsA lArAdhanA vimogA---epasyamaya / jAmadaggissa jAmadagnyasya / baja mNj| dhisUpA gRhItvA / kattaSirimo vi kArtaSIyo'pi / NidhaNa patto nighana prAptaH / sakulo sabaMdhuvargaH / sasAhaNo sabalaH / lobhadosaNa lobhadoSeNa | lomaH // lobhadoSamahattvamathAkhyAnena myanakti-- mUlArA--jAmadagirasa jamadagnisUnoH / parazurAmasyetyarthaH / vaja vraja kAmanumityarthaH / samAhago caturaMgayalena sA // ukta ca-- rAmasya jAmadagnyasya gAM hatvA lundhamAnasaH / / kArtavIryoM nRpaH prAptaH sakulaH sabalaH kSyam // lobhadopAH / kaSAyavizeSadoSAH || artha-jamadagni rAma arthAt parazurAmakA sarva gaukA samUha kArtavIrya rAjAne lobhavaza hokara grahaNa kiyA | thA. isa lobhadopase vaha apane baMdhuvarga aura sarva sainyake sAtha parazurAmake dvArA mArA gayA. loma varNana samApta. Na hitaM kuNijja sattU aggI bagcho va kiNDasappo vA // jaM kuNai mahAdosa Ninvudiviggha kasAyarivU // 1394 // zatrusonalanyAnAH kavAcitanna kurSate / / karoti mahApoSaM kaSAyAriH zarIriNAm / / 1450 / / vijayodayA-spaSTA // kapAyasAmAnyadoSasaMprahagAthAmAhamUlArA-paSTam / / artha-zatra, agni, bAgha, aura kRSNa sarpa inase bhI vaha mahAdoSa utpanna nahIM hotA hai, jo kavAyazatru ||R utpanna karatA hai. lobhApAya mokSaprAptImeM mahAvighna upasthita karatA hai. 1333 Page #1350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ reetARAN mUlArAdhanA AvAra 1334 uttaragAthA iMdipakasAraduzaratA pAu~zi posavisamesu / duHkhAbahesu purise pasaDhilaNivvedakhaliyA hu // 1395 // kaSAyendriyaduSTAzvadoSadurgeSu pAtyate // tyaktaniSedaskhalinaiH puruSo balavAnapi // 1151 // vijayodayA-diyakalAyaduItastA iMdriyakavAyadutAzyAH / pArDeti pAtayati / dosavisamesu pApaviSama sthAneSu / dukkhAbahesu duHkhAvaheSu / purise puruSAn / pasaDhilaNivevaskhalibhAo prazithilanivedakhalinAH // sAMpratamidriyakravAyANAM jIvasya paramArthakASTAdhirUDhamApakArakatvaM manyamAnastadanuvartane bahUna dopAMstavyAvartane pa pracuraguNAnpradarzayansAmAnyena tanirjayamaSTAdazabhiranuvarNayati tatra tAvadubhayani ya gAthAcatuSTayenAcaSTe-- mUlArA-duraMtassa duSTayoTakAH / dosavisamesu pApavipamasthAneSu / purise jIvAn / pasiDhilanivedakhaliNidA zthavairAgyakavikAna // artha-iMdriya aura krodhAdika kaSAyarUpI durdamanIya ghoDe japa unakI vairAgyarUpI lagAma DhilI hojAtI hai taba manuSyako athavA prANioMko pAparUpI viSamasthAnoMmeM arthAt pAparUpI duHkhadAyaka gaTToMmeM girAye binA rahate nahIM. girAte hI hai. iMdiyakasAyaduiMtassA NivvedakhaliNidA saMtA / / jhANakasAe bhIdA Na dosavisamesa pADeti // 1396 // kssaayendriydussttaashvednirvedyNtritaiH|| doSadurgeSu pAtyaMte na sayAnakazAbazaiH // 1452 // vijayodayA-viyaphasAyaduitassA iMdriyakavAyaduntaturaMgAH dhairAgyakhalInaniyamitAH saMtaH dhyAnakazAsubhItA na doSaviSameSu pAtayanti / 1234 Page #1351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA vyatirekeNAhamulArA - khaliNidA niyaMtritAH / mANakasAe sayAmadharmayaSTeH / bhIdA prastAH / / artha-paraMtu jaba iMdriyakarAyarUpI iSTa ghADa gharANyarUpI lagAmasa khIca jAte hai aura dhyAnarUpI cAbuka se ve tADita kiye jAte haiM taba pAparUpI duHkhadAyaka gaDDhoM meM manuSyako ve nahIM paTakate haiM. AzvAsaH iMdiyakasAyapaNNagaThThA bahuvedaNuhidA purisA // panbhadRzANasukkhA saMjamajIvaM pavijahaMti // 1397 // vicitravedanAdaSTAH kssaayaakssbhujNgmaiH|| naSTadhyAnasukhAH yo mucaMte vRttajIvitam // 1153 // vijayodayA-driyakaSAyapatramadaSTAH, bahuredanAvaendhAH pumAMsaH mabhraedhyAnasukhAH saMyamajIrSa parityati / / mUlArA bhuvednnuhind| bhUrivyathArditAH // artha-iMdriya aura kapAyarUpI sose ise gaye puruSa tIna viSa cedanAse pArita hokara uttama dhyAnarUpI sukhase cyuta hote haiM. aura saMyamarUpI prANoMkA tyAga karate haiM. PRATIMATERNATION jhANAgadehi iMdiyakasAyabhujagA virAgamaMtehiM / NiyamijaMtA saMjamajIva sAhussa Na harati // 1398 // sadhyAnamaMtravairAgyabheSa nirviSIkRtAH / / na sAdhosta kSamA hartuM dIrgha saMyamajIvitam // 1554 // vijayodayA-dhyAnAgaridiyakavAyabhujagA vairAgyamaMtraniyamyamANAH sAdhoH saMyamajIvitaM na haranti // mUlArA-jjhANAgadehi sadbhadhAna siddhauSadhaiH // artha-dhyAnarUpI auSadha aura vairAgyarUpI maMtra inake dvArA jaba iMdriyakapAyarUpI viSayukta sarpa niyamita kiye jAte haiM taba ve munike saMyamarUpI prANoMkA nAza karanemeM samartha nahIM hote haiN| Page #1352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ "lArAdhanA AzvAsaH sumaraNapuMkhA ciMtAgA visayavisalittaraidhArA // maNadhaNumukkA iMdiyakaMDA vidhati purisamayaM // 1199 // harSIkamArgaNAstIkSNAcisApuravAH smRtisyadAH / / naraM manodhanurmuktA vidhyati suvahAriNaH // 1455 // vijayonyA-sumaraNapuMgyA smaraNapuMkhA, citAdhegA viSayaviSaNa liptA ratidhArA yeSAM te manodhana kA raniyavANAH puruSamRga ghAtayanti | iMdriyanirjaya gAthAdvayenAi mUlArA--bisayavisalittaravidhArA viSayaviSaNa liptA ratidhArA yevo aza viSayazana bhogyabudayA gRhamANAnAM rUpAdInAM nirbhAsA vivakSitAH / iMdriyazabdena cakSurAgupayogAH / vidheti vidhyanti / mae mRgAn / / artha-smaraNa rUpI puMkha arthAt paMkha jinake lage haiM, ciMtA rUpa vagase yukta, vipayarUpI vipase lipta hue, ratidhArAse saMyukta, ese iMdriyarUpa bANa manarUpa dhanuSyase ghaTakara manuSya mRgakA ghAta karate haiM. yahAM netrAdika iMdriyoM kA viSayoMke tarapha jo upayoga laganA usako hI iMdriya kahanA cAhiye. bhogyabuddhIsa grahaNa kiye rUparasagaMdhAdiloMkA jo jJAna hotA hai usako viSaya kahate haiM. nAmyANAnpuruSagahananocatAsyataya eva dhArayantIti kathayati dhidikheDaehi iMdiyakaMDe jjhANavarasattisaMjuttA / / pheDaMti samaNajohA suNANadiThThIhiM dadrUNa // 1400 // hRSIkamArgaNAstIkSNA sAdhubhirdhatimveTakaiH / / dhyAnasAyakamAdAya khaNDayante jJAnadRSTibhiH / / 1516 // vijayodayA-dhinikhakSapAhiM pRptikherai diyazarAndhArayanti dhyaanstysmnvitaaH| samaNajohA zramaNayodhAH sabhyarajJAnaraSTyA dRSTvA || mUlArA---dhivikheDaehi saMtoSaphalakaiH / pheDati vArayati / / Page #1353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA iMdriyabANa jaba AtmAkA ghAta karaneke liye udyukta hote haiM taba yati unakA isa prakAra nivAraNa karate haiM. artha--dhyAnarUpI balase yukta hokara munirAja samyagjJAnarUpI AkhoMse dekha lete haiM naMtara dhairyarUpI DAla hAthameM lekara iMdriyarUpI cANoMkA nivAraNa karate haiM. | AzvAsaH 1337 gaMthADavIcarate kasAyavisakaMTayA pamAyamuhA // vidhati visayatikkhA adhididaDhovANahaM purisaM // 1401 // pramAdavadanAH sAdhu caraMtaM saMgakAnane // dhRtyupAnadvinirmukta vidhyantIndriyakapaTakAH // 1457 / / vijayodayA-thADavIcaraMtaM parigrahayane caranta / kagayavipakaMTakAH pramAdamukhA vidhyanti viSayaistIkSaNA dhRtihaDhozanadrahina puruSa / kAmavilaya gAthAnAta ..... mulArA---visathatikkhA viSayaH krodhAdyAlaganabhUne bastubhistIkSNAH / adhidiDhovANahaM dhRtiprANahitArahitaM / / artha--parigrahavanameM bhramaNa karanevAlA puruSa yadi saMtoSarUpI dRr3ha jUtA nahIM pahanegA to kaNayarUpI viSayukta kAMTe viSayoMse tIkSNa hokara pramAdarUpI muhake dvArA puruSa ko cubhegehI. saMyatamA punara vaMparikarasya kaSAyadhiSakaMTakAH kiMcidapi na kurvanti ityAcaSTe sUriH AvaddhadhididaDhokANaharasa uvaogadiThijuttassa // . Na kariti kiMci dukkhaM kasAyavisakaMTayA muNiNo // 1402 // AbaddhadhRtyupAnakamupayogavilocanam // kaSAyakaNTakAH sAdhuna vidhyanti manAgapi // 1458 // vijayokyA-pAvadhididadovANahassa bhASanadhRtiropAnarakasya bhAnopayogasahitarIne svaspamapi duH na kuryanti kssaaybissrkttkaaH|| 168 Page #1354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH mUlArAdhanA 1338 mUlArA-AiDA paridvitA / jabayogavidvisattassa mevAnopayogena yatavyApArasahitasya / paraMtu munirAja kapAyakaMTakoMse duHkha na hogA aisI sAmagrIse yukta hote haiM ataH unako duHkha nahIM hotA hai. isIke vivecanArtha mAthA-- artha-jisane saMtoSarUpI majabUta jUtA pahanA hai, aura bhedajJAnopayoga rUpa AMkhoMse jo dekhatA hai aise munirAjako kaSAyaviSayakaMTaka tilamAtramI dukha dene meM samartha nahIM hone haiM. uhaNA adicavalA aNiggahidakasAyamacchaDA pAvA // gaMthaphalalolahidayA NAsaMti hu saMjamArAmaM // 1403 // kaSAyamarkaTA lolAH parigrahaphalaiSiNaH / / lupanti saMyamArAmaM yogino nigrahaM cinA // 1459 // vijayodapA-uhaNA asaMyatA aticapalA anigRhItAH kaSAyamarphaTAH, parigrahaphalAsaktahRdayA nAzayanti saMyamArAma / mUlArA--ahaNA udyUttAH / aNiggahivA akRtanimahAH sNtH|| artha-jo asaMyamako utpanna karate haiM, atizaya capala haiM, jinakA nigraha nahIM kiyA hai aise kaSAyamarkaTa parigraharUpa phaloMpara lubdha hokara saMyamarUpI bagIcoMko uddhvasta karate haiM. NiccaM pi amajjhatthe tikAlavisayANusaraNaparihatthe // saMjamarajjUhiM jadI baMdhati kasAyamakaDae // 1404 / / trikAladoSadA nityaM caMcalA munipuNgvaiH|| kaSAyamarkaTA gAI vadhyante vRttarAjubhiH // 146 // vijayodayA-Ni pi nityamapi mamAdhyasthAna, trikAlaviSayadoSAnusaraNapaTUn , kaSAyamaka myatayaH saMyamarajjUbhinanti / Page #1355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH mUlArAdhanA mUlArA-amajjhasthe paMcalAna / parihatthe paTUn / artha-hamezA caMcala, aura tIno kAlomibhI doSa utpanna karanemeM nipuNa aise kaSAyarUpI markaToMko yatirAja saMyamarUpa dorIse gAMdhatte haiM. jisase ve kuchabhI apAya nahIM utpanna kareMge. dhidivammiehi ubasamasarehiM sAdhUhi NANasatthehiM // iMdiyakasAyasattU sakkA juttehiM jeduje // 1405 // mhopshmstvaavyjnyaanaativrmitH|| sAdhuyodhairvijIyante kaSAyendriyaSiviSaH // 1.11 // vijayodayA-dhidimmipahiM tisanaH, upazamazaraiH sAdhubhihAnArupayuktairidriyakavAyazatrayo DetuM bAkyAH // punarubhayanirjaya gAthAcatuSTayena vyAcaSTemUlArA-dhidivammidehiM saMtoSasabhabaiH / NANasattehiM jJAnasatvaiH / juttehiM upayuktaH // artha-saMtoparUpI kavaca pehenakara hAyameM jinhoMne upazamarUpa pANa liye haiM aise sAdhu, bhedajJAnarUpI zastroMse iMdriyakarAyarUpI zayako jIta lete haiM. iMdiyakasAyacorA subhAvaNAsakalAhiM vajhaMti // tA te Na vikubbaMti corA jaha saMkalAbaddhA // 1406 / / kaSAyAkSadvipo baddhA bhaavnaabhistpsvinaa|| zRMkhalAbhiriva stenA na doSaM jAtu kurvate // 1462 // vijayodayA--diyakasAyacorA iMdriyakarAyacaurAH zubhadhyAnabhAvazRMkhalAbhirvadhyate / baMdhasthAste na vikAra kurvanti zRMkhalAdharacorA iva // mUlArA-Na vikuvaMti virUpakaM na kurvati // 1339 Page #1356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA AvAsaH artha-jaise zaMkhalAse jakaDe hue cora svasthAnameM sthira baiThate haiM unase kucha upadrava nahIM hotA hai vaise iMdriyaruNayarUpI cora zubhabhAvanArUpI zRMkhalAoMse jaca jakhaDakara cadhei jAte haiM taba ve rAgAdika vikArako utpatra | karanemeM asamartha ho jAte haiM, iMdiyakasAyabagghA saMjamaNaraghAdaNe adipasattA // beraggalohadaDhapaMjarehiM sakkA hu NiyameduM // 1407 // kaSAyAkSamahAvyAghrAH saMyamaghANabhakSiNaH / / adhiropya niyamyante vairAgyahanapajare // 1463 / / vijayodayA-iMdiyakasAyavagdhA iMdiyakapAyavyAghrAH saMyamanarabhakSaNe atyAsatA vairAgyalohaDhapaMjare niyantuM zakyA, zakyA Saze netuM // mUlArA-avipasattA atIvAsaktAH / artha-iMdriyakavAyarUpI vyAghra saMyamarUpa manuSyako bhakSaNa karane meM asyAsakta hote haiM, isaliya unako vairAgyarUpa loheMke piMjare meM bAMdhakara vaza kiyA jA sakatA hai, viNyavaratAbApAyAbhamata vimabhiHvaravASanA . iMdiyakasAyahatthI vayavArimadINidA uvAyeNa // viNayavarattAbaddhA sakkA avasA ghase kAdaM // 1408 // nItA vratamahAvAriM kssaayaakssmtNgjaaH|| vazA satyavazAH santo baddhA vinyrshmibhiH|| 1464 // vijayodayA-radiyakasAyahasthI iMdriyakaSAyahastimaH pratadhArImupanItAH vinayavarAyaddhA avazA api zakyA vaze netuN| mUlArA-badavAri vratabaMdhanagartam / adiNIdA pravezitAH / ucAega viziSTayatihastinidarzanena // artha-iMdriyakapAyarUpI hAthIAko pratarUpa baMdhanasthAnameM le jAkara, vinayarUpI rajjuse bAMdhanA cAhiye jisase ce avaza honepara bhI vaza ho jAte haiM. 34. OPil Page #1357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1341 iMdikasA yahatthI vo sIlaphaliyamicchatA // dhIrerhi ruMbhidavvA vidijamalAruppahArehiM / 1409 // kaSAyAkSagajAH zIlaparikhAlaMghanaiSiNaH || dhartavyAH sahasA dhIrairvRtikarNapratodanaiH / / 1465 / / vijayodayA - iMdriyapAyahastinaH zIlaparivAlaMghanaiSiNo roddhavyA dhIrairdhRtikarNatodaprahareH // mUlArA -- boledu saMghayituM / phali alAM / jamalAra ArAyugalaM || artha -- iMdrikazayarUpI hAthI jaba zIlarUpI agalAko ullaMghane kI abhilASA dhAraNa karate haiM. taba dhIra puruSa unako saMtoSarUpI karNaprahAroM se vaza karate haiM iMdiyakasAyahatthI durasIlavarNaM jadA ahilasejJa // NAMkuseNa tayA kA kArDa | 1410 // kaSAyAkSadvipA mattA duHzIlavanakAMkSiNaH || jJAnAMkRzairvidhIyante tarasA vazavartinaH / / 1466 / / , vijayodayAyika sAhasthI iMdriya kAya stitaH duHzIlabanaM praveSTuM yadAbhilapati tadA avazA api base kartuM zakyate zAnAM kuzena // mUlArA - ahilaseja praveSTumiccheyuH / artha - iMdriya kAyarUpI hAthI jaba duHzIlarUpa vanameM praveza karane kI icchA karatA hai taba bhedajJAnarUpa aMkuza avaza hone para bhI vaza ho jAtA hai. jadi visayagaMdhahatthI adiNijjadi rAmadosamayamattA // viSNANaNa joharasa base NANaMkuseNa viNA // 1411 // AvAsaH 6 1341 Page #1358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA Azca dhyAnayodhAvazIbhUtA rAgadveSamadAkulAH // jJAnAkuzaM vinA yAMti tadA viSayakAnanam // 1467 // vijayodayA--jadi visavagaMdhahatthI yadyapi viSayagaMdhahastinaH svayaM prathATa yo pravizati rAgadvaSamattA na tiSTheyuvijJAnadhyAnayodhasya yaza mAnAMkuzena binA // mUlArA-vi eva / sayaM svayaM svayameva | svAmisthAnIyajIvaprayoga vinaiva / thavaNaM graMthaH saMgaH sa cAtra kAminIsaudhAdyAlaMbanodIpanakAraNalakSaNo gRhyate / panmo jAtinAmivipakavANA pracAraviSayatvAt / adiNimAdi pravizati / iMdriyakapAyahastina iti vakSyamANena saMbaMdhaH / catuja jjhANajohassavAsa vAsa ityatra akArapoSaH, tena bhyAnayodhasyAyaze ti yuvA'nayodhavaze na syurityarthaH / NANakuseNa viNA rAgadveSamadAMdhAH saMto dhyAnayodhayukta cyAnAMkuzamavikramya aMdhazne svAmisthAnIyajIvaprayogaM binA paMceMdriyakaSAyahastino yadi pravizaMptIti sNbNdhH| artha-yabapi viSayarUpI mana hAthI skyaM prerakake vinA parigraharUpI jaMgalameM praveza karate haiM. aura ve rAga deSase matta ho gaye haiM to bhI ve jJAnarUpI aMkuzake vinA vijJAna aura dhyAnarUpa yodhAke vaza hote nahIM haiM. visayaviramaNalolA bAlA iMdiyakasAyahatthI te / / pasame rAmedavvA to te dosaM Na kAhiti // 1413 / / sadA zamavane ramye kssaayaakssmhaagjaaH|| rampamANA na kurvanti doSa sAdhomanAgapi // 1468 // iti sAmAnyakapAyanirjayaH / vijayodayA-visayavaNaramaNalolA viSayayanaramaNalolAH vAlA iMdriyakAyahastinaH te ratimupaneyAH prazamena tatale doSaM na kurvanti / kathaMbhUtAH saMta ityatrAha--- mUlArA-visathavaNaramaNalolA viSayAH kAminyAdiganAH kAmyarUpAdayaH / banAni zalyakyAdikAnanAni vipayA vanAnISa bhogyatvAt / pUrva vanazabdena vighyATavI iha ca tadantargantazalyakyAvivarna gRyate / pasame AtmadehAMtarahAnA 134 Page #1359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ = - = -. ........ mArApanA AbhAsaH virbhUtasvAbhAvikavairAgye / atra purodhAne ityupamAnasyAkSepaH / kAhiMti kariSyati / eSA zrIvijayAcAryamatena vyAkhyA / vA coktam pariva pAMsi rAmapabhoddhatAH / dhyAnayodhaSazA naiva saMti mAnAMkuzaM binA // viSayAraNyasAkAMkSAste kaSAyAmahastinaH / / cataH zamarati neyA yena dopaM na kurvate / / anyastvevamAha dhyAnayodhAvazIbhUtA rAgadveSamadAkulAH // zAnAMkuzaM vinA yAMti yadA viSayakAnanam // tadA zamavane ramye kapAyAkSamahAgajAH // ramyamANA na kurvati doSa sAdhomanAgapi // anye punaretadgAthAdvayaM pRthak saMbadhnanti tatpAThastyayam--atra viSayazabdena tadyogAdidriya vyAkhyAnti / adiNijadi ityasyAtikramya yAti ityarvamAhuH / api zabdaM ca niyamArthe / tathA ca tadbhatha:-- rAgadveSamadAMdhaH karaNakarIndro vizanviSayaSibhyam / / dhyAnasubhaTasya pazyo jJAnAMkuzito bhavebhiyatama / / dvitIyagAthAyAM tu cavalA sthAne cAlA iti par3hati / tatrApi tairuktam iMdriyakaSAyakalamA viSayabane krIDanaikarasarasikAH / / upazamalane pravezyAstato na doSa kariSyati / / iti saamaanyaaksskssaaynirjyH|| artha-viSaya vanameM krIDA karane meM Asakta aura ajha aise iMdriya kapAyarUpa hAthIko cairAgyameM tatpara karanA cAhiye aisA karanese ve doSa nahIM kareMge. PTERNARTNERAL 1343 Page #1360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bulArAdhanA 1344 sarUve gaMdhe rase ya phAse subheya asubhe ya // tumhArA rahara Ida || 1493 // zabde varNe rase gaMdhe sparze sAdhuH zubhAzubhaM // rAgadveSaparityAgI hRSIkavijayI mataH // 1469 / / vijayodayAsaMha rume gaMdhe rakhe zubhAzubheSu zadvAdiSu rAgadve ca nirAkuru iMdriyajayenetyuttara sUtrasyArthaH // sAMpa sAmAnyena iMdriyajayaM gAthApaMcakena vyAcakSANaH prathamaM tajjayena samAhmazabdAdiviSaya rAgadveSaparityAge kSapakaM niyukte - zAddhetoH // mUlArA - tamhA karaNagRhyamANazabdAdiviSayAbhivyajyamAna rAgadveSavazocitajJAnAMkuzasvena saddhadhAnAnupravezavinAartha- he kSapaka! tUM zubhAzubha zabda, rasa, gaMdha, aura rUpa inameM rAga dveSakA nirAkaraNa kara arthAt iMdriyoM ko jIta kara zubhAzubha zabdAdika viSayoMmeM utpanna honevAla rAga dveSakA tU nAza kara. jaha jIrasaM pi kaDuyaM osahaM jIvidatthio pibadi || kaDuyaM pi iMdiyajayaM Nivvuihe taha bhajejja || 1414 // hRSIkavijayaH sadbhiH kaTuko'pi niSevyate !! bhaiSajyamiva vAMchadbhirnityasaurUpaM yathAMjasA / / 1470 / / vijayodayA - aha pIrasaM pi yathA khAdurahitaM kaTukamadhyopadhaM jIvitArtha piyati / tathA iMdriyajayaM bhajate kaTukamapi nirvRtihetum // kimarthamatyaryaduHkhAvaddazvAtsarvajanAnAmanabhimatarmidriyajayaM zAstre niyogenopadizyateityanAzvasaMdRtAvaSTaMbhena mUlArA -- nIrasaM svAdarahitaM / kaDupi pIDakamapi / bhajejja sevethAstvaM 11 artha - jaise rogI puruSa svAdarahita va kaTu aisA bhI auSadha jIneke liye pItA hai. vaise mokSa prAptike lie age bhI iMdriyajaya karaneke liye he kSapaka ! tUM hamezA tatpara rahanA cAhiye. prakRte vyavasthApayati AzvAsa 6 1344 Page #1361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SHAN lAgavanA AzvAsaH iMdriyajaye ka upAya ityAzaMkAyAM iMdriyakavAvadhiSayANAM zubhAzubhatve anavasthitaH / ye zubhAsta evevAnI azubhAH / azubhAye te eSa shubhaaH| ye tu azubhatayA doSA idAnI hari se zubhA iti gRhItA na tvazumA jAtAta evAmIiti kathaM nAnurAgastatra ye cA'zubhAstepu kartha veSaH zubhatA pratipasyamAneSu iti nivedayati je Asi subhA emhi asubhA te ceva puggalA jAdA // je Asi tadA asubhA te ceva subhA imA iNDiM // 1415 // pudgalA ye zubhAH pUrvAnumAH santi te pur| azubhAH pUrvamAsanye sAMprata santi te shubhaaH||1571 // vijayodayA-je Asi zumA pamhi ye. pudgalAH zubhA vAsabhivAnI ta yayAzubhA jAtAH / ye cAsaMstadA azubhA te caiva zubhA idAnI iti na to rAgaHSau yuktauti zikSayati / / yavamidivajayaH sUtre vidheyavayA niyuktastAI kastatropAyo nIrUpAyAH sAdhyasiddherayogAt ityanuyujAnamanuzAsti mUlArA-Asi pUrvakAle bhUtAH / subhA iSTakAminyAvirUpasAmApadya mogyabuddhimAdadhAnAH zobhanA iti gRhiitaaH| amubhA zubharaparItyena gRhItAH / tadA prAktanamuktyupakramakAle asubhA aniSTasThyAdirUpatAmApadyAbhorayamatimAtanto'zobhanA iti gRhItAH / asubhA zumavyatyAsena prtiptraaH| tadA teSvanayasthitazubhAzubharUpeSu kastatvavido rAgadveSAvatAra pracAra iti zikSArahasyam // iMdriyoMko jItanemeM konasA upAya hai aisI zaMkA honepara uttara dete haiM. iMdriya aura kaSAyoMke viSayameM zubhAzubhapanA nizcitarUpase nahIM kahA jAtA hai. jo viSaya zubha the ve vartamAna samayameM agama banate haiM. aura jo azubha the ye zubha bhI hote haiM. azubha honese jinakA yaha jIva dveSa karatA thA ve hI aba zubha bananepara unameM yaha jIva anurakta hotA hai. aura jo aba azubha haiM ve kAlAMtarameM zubha honevAle haiM isalie una se dveSa karanA bhI yogya nahIM. tAtparya yaha hai ki, jo azubha haiM ye zubha baneMge tathA jo zubha haiM ve azubha baneMge ataH isa jIvakA rAgadveSa yukta honA yogya nahIM hai. yahI AbhaprAya AgekI gAthAmeM spaSTa karate haiM artha--jo puTUla gubha the ve hI aba azubha hogaye haiM tathA jo pula azubha the de aba zubharUpa hue haiM ataH ina ke Upara rAgadvepa karanA yogya nahIM hai. 1345 Page #1362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1346 save viyate bhuttA cattA vi ya taha ANaMtakhutto me // savve prattha ko bhaJjha vibhao bhutavijaDesu // 1416 // muktojjhitAH kRtAH sarve pUrva te nantazo'GginA // ko me harSo viSAdo vA dravye prApte zubhAzubhaM / 1472 / / vijajodayA--sadhevi ya te bhuptA sarve'pi ca te pulAH zubhAzubhrarUpA anubhUtAstyaktA anaMtadhAraM mayA arry kayaSu ko bisayo mameti tvayA ciMtA kAryA // yavA ca tathA bhAvyamAneSvapi puDhaleva nAdyavidyAvAsanA bharvamAsaMjayati tadA bhavataivaM bhAvanIyamiti sanyAsinamudrocayatti - sa mUlArA - bhogyabuddhAvabhinivizya sAnurAgaM sevyamAnaH / me bhayA / ettha eteSu bhogatayA gRhItvA sevyamAneSu pudraladravyeSu / vinbhao amukapUrvabuddhayA gRhItvAryAvatAraH // artha uparyukta sarva zubhAzubha pudgala maine anaMtavAra bhoge haiM aura anaMdavAra unakA tyAga bhI kiyA haiataH mogakara tyAge gaye ina padArthoMmeM vismita honA mere lie ayogya hai. aisA vicAra he kSapaka ! tU hamezA kara. 1 yadi sukhasAdhanatayA teSvanurAgo, yadi duHkhasAdhanatayA roSaH seva sukhaduHkhasAdhanatA zubhAzubhAdInAM rUpANa naivAsti saMkalpamatareNAtmanaH iti vadati rUvaM subhaM ca abhaM kiMci vi dukkhaM suhaM ca Na ya kuNadi // saMkaSpaviseseNa hu suhaM ca duHkhaM ca hoi jae || 1417 // rUpe zubhAzubhe na staH sAdhanaM sukhaduHkhayoH // saGkalpayataH sarva kAraNaM jAyate tayoH // 1473 // vijayodayA - rUyaM sumaM ca rUpaM zubhamazubhaM vA kiMcidduHkhaM sukhaM ca maica karoti / saMkalpavazenaiva sukhaM yA duHkhe bhavati jagati // kiM ca kAminyAdini iMdriyamAjhe dravye yadi sukhasAdhanatayA tavAnurAgo duHkhasAdhanatayA vA pradveSaH saMpayeta . vAI tasyaiSA sukhaduHkhasAdhanatA saMkalpaparataMtrAtmana iti cityamityupadizati--- AzvAsaH 1346 Page #1363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvApsa: mUlArAdhanA 1317 6 . mulArA-savaM rUpaM tayogyAdidriyamA kAminyAripudaladravyaM / saMkappaSiseseNa zubhAzubhAkArolekhimAnasAdhyavasAyapAravazyenaiva / jaga bahirAtmaprANigaNe / sAmAnya driyanirjayaH / ye pudgala padArtha sukhake sAdhaka haiM ataH inameM merA anurAga hai aura anya pudgala duHkhake sAdhana honese una se maiM dveSa karatA hUM aisA kahanA bhI yogya nahIM hai. zubhAzubha rUpa pudgala na duHkhake na sukhake sAdhana haiM. parantu terA saMkalpa hI sukha aura duHkhakA sAdhana hai aisA AcArya kahate haiM . artha--zubha rUpa athavA azubha rUpa sukhakA athavA duHkhakA utpAdaka nahIM hai. paraMtu he Asman ! saMkalpa se hI sukha aura duHkha hotA hai. iha ya paratta ya loe dose bahuge ya Avahai cakkhU / / idi appaNo gaNittA Nijjedavo vadi cakkhU // 1418 // vidadhAti yatazcakSurmahAdoSamanirjitam / / nijaitanyaM tataH sadbhiH sarvathA tadataMdritaiH // 1474 / / . vijayodayA-daha ya paratta va janmadvaye'pi bahudoSAnAvaddati cakSurisyAtmanAcagaNayya nirjetavyaM ckssuH|| ___ adhunA lokadvayabahudoghe bahutvabhAvanAyeMndriyavizeSanirjaya gAthAdvayena vyAvarNayiSyannAdAvalidurjayatamatvAcakSuSo nirjaye niyukta mUlArA-Nijedavyo zrotrAdibhyo'tizayena nimAsam // artha-ihalokameM aura paralokameM cakSuridriya aneka doSoMko utpama karatA hai aisA jAnakara cakSurindriya para vijaya prApta karalenA cAhiye. evaM sammaM saharasagaMdhaphAse viyArayittANaM || sesANi iMdiyANi viNijjedavANi buddhimadA // 1419 // zabdagaMdharasasparzagocarApayapi yatnataH // jetavyAni epIkANi yoginA zamabhAginA // 1575 // Page #1364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AmAsA mUlArAdhanA 1348 varjayAnanirlipamAmiH paMca yo vijayate'kSavidviSaH // tasya santi sakalAH karasthitAH saMpado mukhananAdhapUjitAH // 1476 / / . .... iti iMdriyanirjayaH / / vijayodayA-evaM sammaM ubharasammaMgocarAnekadoSASahattvaM vidhArya svabuyathA zeSAdhyapIMdriyANi pAvarasagaMdha. sparzaviSayANi nirjetavyAni yuddhimatA / saharasagaMdhaphAse iti paiSayikI sptmii| mUlArA-evaM lokadvayagatAnekadoSAvahatvena / saharasagaMdhaphAse zabdarasagaMdhasparzavidhayANi // iMdriyavizeSa nirjyH| . ... .. artha- isI prakAra sparzaneMdriya, rasaneMdriya, ghrANendriya vagairaha indriyAM bhI ihapara lokameM aneka doSoMko utpatra nAlI hai zAnivAra ra unako bhI dhuddhimAna puruSa jItanekA prayatna kareM. arthAt ina iMdriyoMke zabda rasAdika viSayoM meM rAgadveSakA saMkalpa karanA choDakara samabhAvanA rakhanI cAhiye, phodhajayopAyamAca jadidA sabati asaMteNa paro ta jatthi metti khamidavvaM // aNukaMpA yA kajjA pAvai pAva varAvoti // 1420 // datte zApaM vinA doSa nAyaM meM'stIti sadyate // kRpA kRtyatyayaM pApaM varAkaH kathamarjati // 1477 / / vijayodayA-jadivA sayadi asaMteNa gadi sApadasatA dopeNa zapati paraH sa doSo na mamAstIti kSamA kaaryaa| asahopasthApanenAsya mama ki naI iti / athavAnukaMpAM Akozake kuryAdvarAko'sadabhidhAnena samArjayati pApabhAraM aneka duHkhaabii| manIyaidArasya kiMcinnAyAti doSajAtaM / guNI kimI kiMcidbhavati 1 prANinAM pratiniyatA guNadoSAssattameSa prati sukhaduHkhayojanAstato mudhAmena karmabaMdhaH saMpAdyate iti / idAnIM kaSAyavizeSanirjaya gAthAmAmekAnaviMzatyA jyAcAkSANaH pUrSa jhamAlajhaNaM pratipakSAdibhAvanAsvabhAva krodhanijayopAya gAghAsahaphenAi- 3... yalAsa--sapadi mAkrozati | asateNa avidyamAnadoSeNa ahetunA / taM patthi metti khamivayaM sa zApanimitta - 1648 Page #1365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlAdhanA AzvAsA 1349 SHASTRATOR tayA pareNAvadhArilo doSare samaH nAstiIti kSamA kAryo / asadoSakhyApanenAsya mama kiM naSTamiti / aNukaMpa. anukaMpA / ayaM barAko'sajalpanena bhUriduHkhAbaI durukRtabhAra arjeti, nahi madIyairdoSairasya kiMcizeSajAtamAyAti guNairvA guNa jAtaM / tato mudhAnena pApa badhyate iti kSamAmayI ciMtA Akrozake kuryAt / evaMbhUte hi kSAnsyanukaMpAbhAvane sadhaH kopamapasAravataH / / artha-maiMne isakA aparAdha kiyA nahIM to bhI yaha puruSa marepara krodha kara rahA hai gAli de rahA hai. maiM to niraparAdhI hUM esA vicAra kara usake Upara kSamA karanI cAhiye. isane mere asaddoSakA kathana kiyA to merI isameM kucha bhI hAni nahIM hai. athavA krodha karanepara dayA karanI cAhiye, kyoMki yaha dIna puruSa asatya doSoMkA kathana kara pApopArjana kara rahA hai. yaha pApa usako aneka duHkhoMko denevAlA hogA. mere doSoMse na isameM doSa utpanna hote haiM aura na mere guNoMsa isa meM guNa paidA ho jAte hai. prANika guNa doSa unake sAtha hI saMbaddha rahate haiM ataH sukha vaHkhakA saMbaMdha hI niyata prANioMse hI rahatA hai ataH dIna vyartha hI kamabaMdha kara rahA hai aisA vicAra kara asahopa kahane vAlepara dayAbhAva rakhanA cAhie. ciMtA karuNAtmikA roSa paruSamapasArayati ( jadi vA-savejja saMteNa paro taha vi puriseNa khamivvaM / / so asthi majjha doso Na alIya teNa bhaNidatti // 1421 // satye'pi sarvato vope sahanIya manISiNA / / vidyate mama voSaNe'yaM na mithyAnena jalpitam // 1478 // vijayodayA-jadi yA sabejja yadi SA zapecca satA doyeNa tathApi kSamA kAryA / so'nena kathyamAno dopo / mamAsti na vya lIkaM tenokamiti saMkalpayatA 1.na hi saMto doSAH pare seDhuvanti vinazyati // mUlArA-jadidA sabena ityAdi / loko hi prAyeNAsato'pivopAlpati / kiM punaH satastako'sya doSo na kazcinmabhevAcaM prAcanadurdaivAnubhAvo yenAimevavidha doSa : jAnamapi na tyaktuM zaknuyAmiti tattvajJAnabhAvanAmayI kSamA kuryAditi tAtparya // 1349 Page #1366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA AzvAsa 1350 na karuNAtmaka vicAra kaThora roSako dUra karatA hai artha-yadi meremeM doSa hai aura isane mere satya doSoMkA kathana kiyA hai to bhI isake Upara kSamA karanA merA kartavya hai. isane jo doSa kahA hai vaha merA hai hI. isane asatya to kahA hI nahIM aisA vicAra kara kSamA karanI cAhie. vidyamAna doSoMko koI kahe to kyA ve naSTa hojAte haiM ! ) go gA samuskA mati motisarA mAM sahate iti prasiyameSa loke iti kathayati satto vi Na ceva hado hado vi Na ya mArido ti ya khamejja // mArijjato visahejja ceva dhammo Na Notti // 1422 // ) zapto'smi na hato'nena nihato'smi na mAritaH / / maraNe'pi na me dharmo nazyatIti viSayate // 1479 / / vijayodayA-satto va zapta evAsa na hataH ityahanana guNaM pRthu khetasi saMsthApya kimona zapanena me bhaSTamiti kSamtavyaM / pamitaratrApi yojyaM / hata eSa na mRtyu prApitaH / mAryamANo'pi saheta vipatrimUrlanakSamo'bhilaSitamukhasaMpApamocato dharmo na vinAzita iti| yo yadIyaM mahAMta upakAraM vise karoti sa tadIyamalpamaparAdhaM sahate iti lokaprasiddhenaiva mArgaNa krodhAnyAyati-- mUlArA-sattomhi ceSa zapta evAsmi / Na hado na kazAdibhistADitaH / evamahananaM mahotaM guNe cetasi saMsthApya kimanenAsya zapanena mama naSTam / yAvanna tADayatIti SA Akrodhari kSamA kuryAt / evamuttaratrApi yojyama / dhammo samastavipadapasAraNapravaNaH sakalamukhasaMpAdanodAto vRSo mamAnena na nAzita iti // ( jo jisake Upara mahAna upacAra karatA hai vaha usakA alpa aparAdha sahatA hai. yaha lokokti jagatameM prasiddha hI hai. isIkA vivecara artha-isane mere ko mAlIhI dI hai. isane mere ko pITA to nahIM hai. arthAta na mAranA yaha isameM mahAn guNa hai isane gAli dI hai paraMtu gAli dene se merA to kucha bhI nukasAna nahIM huA ataH isake Upara kSamA karanA hI mere lie ucita hai. aisA vicAra kara kSamA karanI cAhie. isane mere ko phakta tAdana hI kiyA hai. merA vadha to 135 Page #1367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA 1351 nahIM kiyA hai. vaca karane para bhI kSamA karanI cAhie. merA dharma saMkaTako dUra karanevAlA aura icchita sukha dene vAlA hai vaha dharma isane nahIM kiyA hai karanA yogya hai. mere kiyA hai aisA mAnakara kSamA hI 7 upAyAMtaramapi ropa vijaye nirUpayati roseNa mahAdhammo NAsijja taNaM ca aggiNA savvo // pAvaM ca karijja mA bahugaMpi pareNa khamidavvaM // 1423 // krodho nAzayate dharma vibhAvasurivendhanam // pApaM ca kurute ghoramiti matvA viSayate // 1480 // vijayodayA - roseNa mahAdhammo durjano durlabhataro dharmo'nuyAyI roSeNa madIyo nazyati / asinA tRNAmaca / tathA cAmbadhAyi anAmakA janitastyadhamAnavAtaiH / saMghukSitaH paruSacAsyavisphuliMgaH / sizilo'pi bhRzamutthitavairadhUmaH // tara dharmavanaM narANAM // iti // pApa kA kuryAnmamArya kopastadanekaM duHkhavIjamiti viSe vA kSamA kAryA // upAyatiramapi roSavijayejavIti- mUlArAma mama durzAtI durlabho duzvaro'nugAmI me dharmo niHzeSo'pi roSeNa nazyatIti bhAvayet / tathA coktam-~ ajJAnakASTajanitastva mAnavAtaiH saMkSitaH paruSAguruvisphuliMgaH || hiMsAzikho bhRzasamutthitaSairadhUmaH / maharstroes dharmavanaM narANAm || AzvAsaH 6 1351 Page #1368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RTIME BA A mUlArAdhanA AzvAsa 1352 / *-- A - mohaM mama rodho bhUriyApaM kuryAta samAtekabhavaduHkhabIja iti ciMtayA kSamA kAryA / athavA pArya kareja mAI pApaM mA kuyo mahAroSeNeti niyojyam // ( aura bhI upAya kahate haiM artha-jaise agnise sarva daNa naSTa hotA hai jalakara svAla hotA hai ye atizaya darlabha, parabhavameM sAtha MIL AnevAlA, bar3e kaSTase prApta kiyA gayA saddharma kodhase naSTa hotA hai. pUrSAcArya isa viSaya meM aisA kahase haiM yaha krodharUpa agni ajJAna rUpI iMdhanase utpanna hotA hai, apamAnavAyusa bhabhaka UThatA hai, kaThora vacanarUpI sphuliMgase yukta hai| hiMsA rUpI jvAlAse yukta hai aura atizaya pragaTa pesA vairahI isakA dhUma hai aisA yaha krodhAgni manuSyake dharma rUpI bagIcakA kSaNAda nAga karatA hai. mai yadi koSa karUMgA to merese pApa hogA. pApa aneka duHkhoMkA bIja hai. isa prakArakA vicAra kara manameM, kSamA, karanA cAhiMga.) upAyAMtaramapi yadati pulavakadamajhapAvaM pattaM paraduHkhakaraNajAdaM me // riNamokkho me jAdo me ajjatti ya hodi khamidavvaM // 1494 // paraduHkhakriyotpannamudIrNa kalmaSaM mama / / RNamokSo'dhumA prApto vijJAyeti viSayate / / 1581 / / vijayodayA-puccakadamajhapAya pApAgamadvAramajAnatA amegApi-pramAdinA pUrva kRtaM yatkarma pAeM pareSAM duHkhakA raNaM nadadha nivartitaM / kaNamokSo'tha mama jAta iti ciMtayatA'pasArayitavyo roSaH / mUlArA--purubakaH pApAsabakAraNaM jAnatA'jAnatApi vA pramAdacatA satA yatropArjitaM tadidaM pApamadyodinamameti saMbaMdhaH // RNamokkho RNamocanaM / ajatti adheti / ukta gha paraduHkhakriyotpannamudrINa kalmaSaM mama // - RNamojho'dhunA prApto vijJAyeti viSayate // 1352 Page #1369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1353 aura bhI upAya batalAte haiM. -- artha -- maiMne pUrva janma meM dUsaroMko duHkha dekara pApabaMdha kara liyA thA. pApa AnekA kAraNa nahIM jAnate hue isa pramAdI manuSyane merA pApa apa udayAvasthAmeM lAyA hai. ataH maiM isa RNase Aja mukta ho rahA hU~ aisA vicAra kara duHkha denevAloM para kSamA dhAraNa karanI cAhiye. arthAt kopako apane manase haTAnA cAhiye. puyaMkAle gAi si evaM // ko dhAraNIo dhaNiyassa ditao dukkhio hojja || 1425 // anubhuktaM svayaM yAvatkAle nyAyena tatsamam // adhamarNasya kiM duHkhamuttamarNAya yacchataH // 1482 / / vijayodayAputraM yamuSamuttaM pUrva svayameva bhuktaM, avadhikAle prApte / gAyeNa nItyA / itryaM adhamarNa uttamarNAya ko duHkhaM karoti // pUrvajanmani paredIritaM tadvirAdhanopArjitaM pApamanubhavato me kiM du:khaM syAdadhamaNIya pUrvamRNIkRtya svayaM muktaM dravyaM tAvannAvameva yathA vyavahArasavadhikAle prApta dala ityevApakartari dIyamAnasya kopasya nigrahArthamupAyAMtaragupadizati- mUkArA jAraNa dharmAcAreNa / dhAraNio RNikaH // artha - jaise sAhukArase dravya lAkara usakA upabhoga liyA paraMtu usakA dhana maryAdA kAla Anepara bhI lauTAyA nahIM. paraMtu aba dhana lauTAne kA samaya yadi prApta huvA hai to avazya sAhukArako usakA dhana vApisa denA cAhiye. usakA dhana usako dene meM kona duHkha karegA. vaise isa manuSyako pUrva janmameM duHkha dekara pApopArjana kiyA thA. aba yaha mereko duHkha de rahA hai yaha yogya hI haiM. isane diyA huvA duHkha maiM yadi zAMta bhAvase sahana karUMgA to merA pApakarma saba naSTa ho jAyagA. maiM isa pApa RNase rahita hokara sukhI houMgA aisA vicAra kara roSa nahIM karanA cAhiye. 170 AzvAsa 6 1353 Page #1370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1354 iha ya parata ya loe dose bahue ya Avahadi kodho // idi appaNI gaNittA pariharidavvo havai kodho // 1426 // niSevitaH koparipUryato'GginAM dadAsi duHkhAnyubhayatra janmani // nikartanIyaH zamavadhArayA tapoviyodhaiH sa tato'nyadurjayaH // 1483 // iti krodhanirjayaH / vijayodayA - spaSTA // mUlArA - spaSTam / krodhanirjayaH || artha -- isa loka aura paralokameM yaha krodha aneka doSako utpanna karatA hai aisA vicAra kara krodhakA parihAra - tyAga karanA cAhiye. uttarA gAthA ko dhajayopAya bhUtApariNAmAnupavarya mAnapratipakSapariNAmaM nirUpayati ko ettha majjhamANo bahuso NIvattaNaM pi pattarasa // uccate ya aNicce uvahide cAvi NIcate // 1427 // nItve mama kiM duHkhamuccatve ko 'gra vismayaH // ataratccatvayornAsti nityatvaM hi kadAcana || 1484 // vijayodayA ko ettha majjhamANo ko'sakRtprApte 'jJAnAdeka ratna prayatattve garyo mama bahuzo mAnakularUpatapo draviNaprabhutvarutatAM prAptasya prasunnatatve anavasthAyini sati upasthite cottarakAlanIcaye // mAnajayopAyaM gAthAcatuSkeNopadizati--- mULArA - ettha atra vartamAne jJAnAderunAtha | aNicce uccatve ca daivavazAtprApte'navasthAyini sati / ki mama bahuSArAnIcatvamapi prAptasyApi asminnuccanye prApte garbha iti mArdavaM bhAvayet iti bhAvaH || uktaM ca nIcarane mama kiM duHkhamupatye ko'tra vismayaH / nIcatvoccatvayornAsti nityatvaM hi kadAcana // Azva 135 Page #1371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ EMENT mUlArAdhanA AdhA 1355 mAnake pratipakSa bhRta pariNAmoMkA varSAna karate hai artha-maiM isa saMsAra meM anaMtavAra nIcAvasthAmeM utpanna huA hUM. uccatva aura nIcasva ye do avasthAyeM nitya nahIM haiM. kucha kAla rahakara naSTa hotI hai. jJAna, kula, rUpa, saMpatti, prabhutva ye anekavAra isa jIvako prApta hue haiM. ye prApta hokara bhI punarapi naSTa ho cuke haiM. aura punaH nIcattva prApta huA hai. ataH abhimAna karanA phijUla hai. adhigesu bahasa saMtesu mamAdo ettha ko mahaM bhANo || ko vibhao vi bahuso pace pubammi uccatte // 1428 // - paraSu vidyamAnapu kiM dugnamadhikaghu me // yonihIneSyahakAraH saMsAre parivatini // 1485 / / vijyodyaa-spssttaa|| mUlArA--mamAdo matsakAzAn / vibhao harSaH / / artha-kula, rUpa, saMpatti ityAdika bAtoMmeM marasebhI adhika zreSTha loka jagatameM haiM ataH isameM merA abhimAna karanA vyartha hai. tathA aisA uccatya mereko pUrvakAla meM aneka vAra prApta huA thA isalie isameM Azcarya cakita honA bhI mere lie ayogya hai. uttaragAthA jo avamANaNakaraNaM dosa parihara nniccmaausto|| so NAma hodi mANI Na du guNacaceNa mANeNa // 1429 // samAnI kurute doSamapamAnakara na yH|| na kuvANaH punamonamapamAnavivaddhekam // 1186 // vijayodayA-jo abamANaNakaraNaM yo'vamAmakaraNaM doSa pariharati nityamupayuktaH sa mAnI bhavati / na tu bhavati mAnI guNariktana mAnena / MSReateratoraseas 35 Page #1372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzthA alaukikamAnitvopadarzanadvAreNAhaMkAranirAkaraNaM kArayitumAha mUlArA-avamANaNakaraNaM paribhabakaraM svasya parasva bA / dosa kulatapovidyAdibhirAramotkarSasaMbhASanaM parapradhapaNaM pA / Ajatto sarvatra samAhitaH / so NAma' sa eva mAnI bhavati / tanmAhAtmyasya kenApi khaMDayitumazakyatvAt / guNaritraNa svaparaparAbharakAramAnAkhyadoSadopaniyapariharaNalakSaNaguNaparihInena / mANeNa stabdhatvamAtreNa | tammAhAtmyakhaMDanasva yena kenApi kartuM zakyatvAt / / uktaM ca-- se mAnI kurute doSamapamAnakara na yH|| na kurvANaH punanimapamAnavitrarthakama // artha-jo puruSa apamAnakA kAraNa aise doSakA tyAga karatA hai aura hamezA doparahina pravRtti rakhatA hai usako hI mAnI samajhanA yogya hai. guNarahita honepara bhI mAna karanese koI mAnI nahIM mAnA jAsakatA hai. PSt iha ya parattaya loe dose bahuge ya Avahadi mANo // idi appaNo gaNittA mANarasa viNiggahaM kujjA // 1430 // dvitayalokabhayaMkaramuttamo vividhaduHkhazilAtatadurgamam / / prabalamArdavavAyighAtato mayati mAnanagaM zatakhaMDanam // 1487 / / iti mAnanirjayaH / / vijayovyA-raha ya parasaya janmalo dopabahanApati mAnamiti vigaNayya mAnanigrahaM kuryaatsaadhujnH|| mUlArA---paSTama / maannirjyH|| artha--isa janmameM aura parajanmameM yaha mAnakaSAya bahuta dopoMko utpanna karatA hai. aisA jAnakara RI satpurupa mAnakA nigraha karate haiM. arthAt mAnakA tyAga karate haiM. mAyApratipakSapariNAmasvarUpaM nigadati-- adigUhidA vi dosA jaNeNa kAlaMtareNa Najjati // mAyAe pauttAe ko ittha guNo habadi laddho // 1431 // 135 Page #1373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH doSo niguthamAno'pi spaSTatAM rAti kAlataH // niriha jalavacana ciraM vyavatiSThata // 1488 // vijayodayA-adigRhidA ni dosA atIva saMghRtA api dopA janena zAyate kAlAMtare. mAyayA prayuktayA ko guNo landha iti ciMtayA niti // mAyAjayopAyaM gAyApaMca ke nAha-- mUlArA--adigRhidA suSTu gopitAH / laddho yena paMcanA prayujyate ityArjavamAvanayA mAyAM nirjayediti taatprym|| mAyAkA pratipakSI pariNAmakA svarUpa AcArya kahate haiM artha-doSoMko atizaya chipAne para bhI kAlAMtarase kucha kAla vyatIta honeke bAda ve doSa lokoMko mAlUma paDate hI hai, isalie mAyAkA prayoga karane para bhI kyA phAyadA hotA hai / dhyAna meM nahIM AtA. - paDibhogammi asaMte NiyaDisahasse hiM gRhamANasa // cadaggahocca doso khaNeNa so pAyaDo hoi // 1439 // jaNapAyaDo vidoso dosotti Na gheppae sabhAgarasa // jaha samalattiNa dhippadi samalaM pijae talAyajalaM // 1433 // prakaTo'pi janairdoSaH sabhAgyasya na gRzyate / / samalaM malina kena gRhyate sArasaM jalam // 1489 // nIcena chAyamAno'pi spaSTatAmeti nirmlH|| rAhaNA pihitazcadro bhUyaH kiM na prakAzate / / 1590 / / vijayodayA-jaNapAyaDo vi doso lokaprakaTo'pi doSo doSa iti na gRhAte bhAgyavataH / yathA samalamiti sadarza / pataduktaM bhavati puNyavato'pi mAyayA na kiMcitsAdhya | prakaTe'pi doSa yato'sI jagati mAnyaH / doSavinigUdana hi mAnyatAvinAzabhayAviti bhAvaH // kiM ca kRtadoSAvirbhAvatirobhAvo bhAgyAnudayodayAdhInI na puruSAkArAyatto takimaya rAkSasIvApAyaprAyA mAyA pratAyate iti zikSayati - 1357 - Page #1374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAsA mUlArA--paSThibhorasmi puNye / rAho, somamahaNaM / etAM zrIvijayo necchati / / malArAdhanAka .. a hAhAsAmamahaNa / etA dhAvi "bhAgyazAlinoM dopamapi doSa ityagRhItvA loko mAnanAM karoti iti puNyavato mAyayA na kiMcitsAbhya tayApyasau prayujyamAnA mAnyatAmeva vinAzayet iti zikSayani mUlArA-spaSTam // artha-utkRSTa bhAgya yadi na hogA to hajAro kapaTa karake doSoMko chipAne para bhI ve pragaTa hote hI haiM. jaise caMdrako rAhagrAsa letA hai yaha rAta chipatI nahIM sarva janaprasiddha hotI hai, jaise doSa chipAnekA kitanA bhI prayatna karo paraMtu yadi tuma puNyavAna na hoMge to tujhAre doSa logoMko mAlUma hoMge hI. artha-jo bhAgyavAna manuSya he usakA doSa saI janauko pratyakSa honepara bhI loka usako doSa mAnate nahIM hai. jisa tAlAbakA pAnI malina honepara bhI usake malinapanAke tarpha japa lakSya nahIM dete haiM. isase yahA~ yaha abhiprAya samajhanA cAhie- puNyavAn kepaTa karanekI kucha bhI AvazyakatA nahIM hai. kyoMki dopa pragaTa honepara bhI zrImAna mAnya hote hI hai. mAnyatAkA nAza hogA isa bhayase doSoMko chipAte haiM paraMtu jaba mAnyatAkA nAza honekA maya hI nahIM hai to kapaTa karane kI kyA AvazyakatA hai. apa mANaM karotyArtha tathApi sAthikehi pati DaMbhasaehiM bahugehiM supauttehiM apaDibhogassa // hatthaM Na edi attho aNNAdo sapaDibhogAdo // 1430 // dame'rthaH kriyamANa'pi vipuNyasya na jaayte|| AyAti svayamevAsI sukRte vihita sati // 1491 // vijayotyA-ubhasadehi yayugAI daMbhazata bahubhiH suprayuktairapi apuNyasya hastaM nAyAtyarthaH / anyasmAtpuNyAt / / vipuNyasya mAyAprayogo dhanamAdhanApApi na syAditi bodhayani-- mUlArA--apaDibhogarasa apuNyasya / aNNAyo anyasmAdvaMcanAviSayIyavAt / sapaDibhogAdo sapuNyAt / / dhanake liye mAyA karate haiM yaha kahanA bhI vyartha hai aisA kahate haiM 1358 Page #1375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ et:-- apAna treest prakArAvanA AdhAsA artha-saphaDo kapaTa prayoga karane para bhI aura bemAlUma kapaTa prayoga karane para bhI puNyavAna manuSyase mima manuSpako arthAt pApI manuSyako dhana prApta nahIM hotA hai. tAtparpa-kapaTa karanese dhana prApti hotI nahIM raha puNyase hI milatA hai. iha ya parattaya loe dose bahue ya Avahai mAyA // idi appaNo gaNittA pariharidabvA havai mAyA // 1431 // vitarati vipulA minidharitrI bahuvidhamasukhaM duritasavitrI // iyamiti nihatA vipulamanaska RjuguNapavinA vimlyshskaiH|| 1492 / / iti mApAnirjayaH / / vijayodayA-nAya parata ya ihaparalokayobahandopAnApati mAyA / iti Atmani nirUpya parihartavya bhavati maayaa| mUlArA--spaSTam / mAyAnirjayaH / / artha-iiparabhavameM mAyA aneka doSa utpanna hote haiM esA jAnakara mAyAkA tyAga karanA cAhiye. lobhe kae vi attho Na hoi purisasna apaDibhogassa // akaevi havadi lobhe attho paDibhogavaMtassa // 1535 // saMpacate sapuNyasya khayametyAnpato dhanam // hastaprAptamapi kSipraM vipuNyasya palAyate // 1493 // vijayodayA-lobhe kaI lome katepyoM na bhavati puruSasya apuNyaspa / aphate'pi lobhe puNyavataH / tataH maryAsaktirarthalAme mamana nimittamapitu puNyAmisyanayA khizayA lobho shiraakaary|| lobhajayopArya gAthAtrayeNAha mUlArA-paDibhogavaMtAsa puNyavataH / arthAsaktinArthalAbhAnimittamapi tu purAkRtaM puNyamityanayA tiyA zaucamanubanin lobha nirAkaryAditibhAvaH / / pApA Page #1376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ palArAdhanA AzvAsa 1360 artha-lobha karaneparabhI puNyarahita manuSyako dravya milatA nahIM hai. aura lobha na karanepara bhI puNyavAna ko dhanakI prAptI hotI hai isaliye dhanaprApti hotI hai isaliye dhanaprApti honemeM dhanAsAkta kAraNa nahIM hai paraMtu puNya hI kAraNa hai aisA vicAra kara lobha kA tyAga karanA cAhiye. api ca arthaprAptaye janaH prayatate arthAH punAsakRtprAptAstyaktAzca teSu ko vismaya iti mamApraNidhAnaM kuru lobhAvijayAyeti vadati-- sabbe vi jae atthA parigahidA te aNatanutto me // atthesu ittha ko majjha vibhao gahidavijaDe su // 1937 / / saMsAraSTAdhyamAnena prAptAH sarve shsrshH|| vismayo labdhamuktaSu kasteSu mama sapritam / / 1495 / / ___vijayodayA-sace vijaya atthA sarve'pi jagatyardhAH parigRhItA mayAnaMtavAra mamAthaikhamISu ko vismayo gRhIta syktessu|| upAyAMtaramAhamUlArA-spaSTam / lomanirjayaH // dhana prAptyartha loka yatna karate haiM dhana to aneka bAra mila gayA thA aura naSTa bhI huA thA isaliye dhanameM Azcarya karanA phijala hai lobha vijayake liye hI he kSayaka manako sthira kara emA AcArya upadeza karate haiM artha- isa trailokyameM maine anaMtabAra dhana prApta kiyA hai. ataH anaMtabAra grahaNa kara tyAge hue isa dhana ke viSayameM Azcarya cakita honA phijUla hai. iha ya parattaya loe dose bahue ya Avahai lobho / / idi appaNo gaNittA Nijjedavvo havadi lobho // 1438 // lokadvaye duHkhaphalAni datte gArdhakyatoyena civarddhito'yam / / saMtoSa zastreNa nikartanIyaH sa lobhavRkSo bahula kSaNena // 1495 / / Page #1377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1366 kaSAyacaurAnatiduHkhakAriNaH pavivacAritradhanApahAriNaH / / zRNAti yAvarimArgaNaiH karasthitAstasya manISitAH zriyaH / 1496 / / iti lobhanirjayaH || vijayodayA - iMdriya kasAyatigadaM / bhUlA - svam || lobha nirjayaH || artha -- ihaparaloka meM yaha lobha aneka doSoMko utpanna karatA hai aisA samajhakara lobhakapAyapara vijaya prApta karanA cAhiye, iMdriya aura kapAyoM kA varNana samApta huA pavamaMdriya kaSAyapariNAmanirodhorAya bhUtAnpariNAmAnupadizya nidrAjayakramaM nirUpayati sUriH-jidda jiNAhi Nic ddiA hu garaM aceyaNaM kuNai // bajjihu pAsuto khavao savvesu dosesu || 1439 // nidrAM jaya naraM nidrA vidadhAti vivezanam // suptaH pravartate yogI doSeSu sakaleSvapi / 1497 // vijayodayA-jiraM jiNAdi nidrAM jaya / vyajitA sA kimapakAraM karoti ityAzaMkya Aha-vir3A hu paraM a kuda nidrA naraM acetanaM karoti / caitanyarahitAvasthAbhASAtkimucyate acetanaM karotIti / zrote vivekajJAnarahitatvamevAtrAcetanazanocyate / yata eva yogyAyogyaviSezAnarahita ata eva SaTTijja hu vartate eva / pAsuto prakarSaNa suptaH / svago kSapakaH / sabbe dosesu hiMsAmaithuna pariprahAdikeSu // eva siMdriyakapAyajayAnsaMvaratUnupavizya tatprakaraNAnurodhAtprakaM nidrAjayopAyaM bhovArya gAthAdakenopadizati mUlAga - jiNAhi jaba tvaM / acevagaM yuktAyuktavivimuktaM su hiMsAdiSu // iMdriya pAya pariNAmoMkA nirodha karanemeM upAyabhUta pariNAmoM kA yahanika AcAryane vivecana kiyA aba nidrAjayakA krama kahate haiM - artha- he kSapaka tU nidrAko jIta le, nidrAko na jItane se kyA hAni hotI hai isa zaMkAkA uttara aisA hai-nidrA manuSyako acetana karatI hai. AtmAmeM caitanyarahita avasthA kA abhAva hI haiM ataH nidrA Avetana karatI hai. aisA kyoM 179 AzvAsaH 1366 Page #1378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA kahA hai ? uttara--viyaka jJAnakA abhAva nidrAke samaya hotA hai. ataH nidrA manuSya ko acetana karatI hai aisA kahA hai. yonyAyogyaviveka jJAna na hone se AramA acetana hotA hai, aisA kaha sakate hai. gADha nidrita huA manuSya hiMsA, maithuna, parigrahAdika doSoM meM pravRtta hotA hai. nidrA karmodayavazAyapti kayaM mayApAkartacyA ityatrAha-- jAda adhivAdheija tuma NihA to te karahi sajjhAyaM // sahumatthe vA ciMtehi suNava saMvegaNivegaM // 1140 // yadA prayAdhata nidrA svAdhyAyaM tvaM tadAzraya / / arthAnaNIyaso bhyAyankuru saMganirvivI / / 1458 // zisodayA--.diAi idama ra rApAta bhayaM nidraa| jasamA kuru svAdhyAyaM / cUhamAMzca vA citahi sUkSmAnAn citaya / suNaca maveNivega Nupya mavejanA nirvajanI yA kaa| darzanAvaraNodayodrekA vizaMtI nidrA kathaM mayA nizehUM zakyetyatrAha- . mUlArA- tuma tvaM / suNa ba zRNu vA / saMvegaNinvedaM saMbaijanI nirvejanI vA kathAm // nidrA karmaka udaya se bhAtI hai ata: vaha maresa kI haTAI jA sakegI isa praznakA uttara AcArya dete haiM artha-yadi nidrA tujhakA satAvaMgI to tU svAdhyAya kara, sUkSma padAthoMkA vicAra kara, saMvaijanI aura nijamI kathAoMkA bhI baNa kara ye nidrA jItanake upAya haiM. prakarataraM nidrASijaya hernu nigadati- . pIdI bhae ya soge ya tahA NihA Na hoi maNuyANaM // edANa tuma tiSiNavi jAgaraNathaM Niseveohi // 1441 // nidrA prItI bhaye zoke yataH puso na jAyate / nirjayAya tatastasyAssvAbhiyaM tritayaM bhaja || 1499 / / 1362 Page #1379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * mUlAgadhanA 1363 vijayodaya: tvaM nidrAdhijitaye || somayeotiSANAM na bhavati / tena prItyAdisevAM kuru mUlArA -- prItyAdicaye sati nodeti || nidrAvijayake lie dUsarA upAya. artha- prIti, bhaya aura zoka inameMse koI bhI vikAra honepara nidrA nahIM AtI hai. isalie nidrA vijayA tUM prItyAdikA sevana kara. prItibhayazokAnAM azubha pariNAmatvAtkamapinirmitA / nidrAyA vA aviziSTatvAt kathaM yA saMbaMrArthino nirUpyate prItyAdikaM ityAzaMkAya saMghara hetubhUtatayA tayapadezaM prati niyataviSayamupadarzayati-bhayamAgaccha saMsArAdo pIdiM ca uttamammi // sogaM ca purAduccaridAdo NihAvijayahetuM || 1442 // jJAnAdhArAdhane prItiM bhayaM saMsAraduHkhataH // pAeM pUrvArjite zokaM nidrAM jetuM sadA kuru || 1500 // cimatho - bhayamAgaccha bhayaM pratipadyasya / saMsArA saMsArAta paMcaviparivartana rUpAt / prIti ratnatrayAgadhanAyAM / zokaM uddipUrvakRtA / nidrAM vibhuM mayAditavatparivartana zArIra mAgaMtuka gAnasika svAbhAvika ca duHkhaM vicitramanubhUtaM tatpunarapyAyAsyati iti manaH prANidhaddhi | kalAmA pAsaSThatimunmUlayituM, abhyusanakhunAni ca prApayituM, asArazarIrabhAramapanetuM, anaMtAmratro ghadarzana sAmrAjyazriyamaka, karmadhipaTiya kSamAmimAM anaMteSu bhaveSu anayAsapUrvI ratnatrayArAdhanAM kartuM udyano'smIti prItibhavanIyA / hiMsA nunasteyAbrahmapariSadepu vizubha manovAkkAyayogeSu ya vicitrakramajanamUleSu caturthivadhaparyAya nimitteSu anArataM maMdabhAgyaH pravRtto'smi hitAhitavicAraNAvimugdhabuddhitayA sanmArgasyopadeSNAmanupalamA gharamAnAvarodhodayAttadudIritArthA navayodhAt / avagame satyanyazraddhAyAH, cAritramohodayAtsammA duHkhAMbhodhI nimagno'smItyudvignacitatayA ca nidrA prayAti || saMbarArtha nidrAM jigISatA kiM viSayaM prItyAditrayaM vidheyamityAha- mUlArA pratipadyasya narakAdigatiSu asakRtparivartamAnena zArIra mAgaMtukaM mAnasaM svAbhAvikaM ca duHkhaM mayAnubhUvaM tatpunarapIdamAyAtIti cetaH praNidheddItyarthaH // AzvAsaH 1263 Page #1380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAyA 1364 uttamammi ratnatrayArAdhanAyAM sarvA vipado nirAkartumabhyudaya niHzreyasasaMpadaH saMpAdayituM karmaviSavRkSamunmUlayituM, anaMtajJAnAdizvatuSTayazriyamASTra asArazarIrabhAramapasArayituM ca samarthatamAmimAmAsaMsAramaprAptacarI ratnatrayArAdhanAM vidhAtumudyato'smi, dhanyo'smi, kRtakRtyo'smi, puNyAI mamedamadyeti prIti bhASayedityarthaH / purA dudharidAdo pUrvAcarite durAcAre / manAdikAla midhyAtvA saMyama kaSAyA'zubhayogaparAvarteSu caturvizvabaMdhanibaMdhana tathA vividha caturgatiduHkhaprabaMdhavi dhAtRSu maMdabhAgyaH kathamahaM pravRttaH 1 hitAhitamImAMsAmUDhatayA sanmArgopadezakaM guruM labdhvApi pravalajJAnAvaraNodayavazAt vadupadiSTArthata svasyAnayadhodhe'pi durmadhamidhyAtvavipAkenAzraddhAne'pi varSAracAritramohodrekeNa zreyomArgApravRttezca kathamahaM duraMta saMsArapArAvAra duHkhAvarttasahasreSu mudurmuhurvivRtto'smItyudvimahRdayo bhavedityarthaH / prIti, bhaya aura zoka ye azubha pariNAma hai ataH azubha karmakA Agamana hone meM ye hetu haiM. nidrA ke samAna ve bhI tyAjya hai to bhI saMvarArthI ke lie ina bhayAdikoMkA nirUpaNa AcArya kyoM karate haiM ? isa zaMkAkA parihAra karaneke lie prItyAdikake viSayoMkA bhI khulAsA karate haiM artha :- he kSapaka tU paMca prakArakaM parivartana rUpa saMsArase bhayayukta ho, ratnatrayakI ArAdhanA karane meM v prema yukta ho aura pUrvakRtapApa ke viSaya meM manameM zoka kara. aisA karanese tU nidrApara vijaya pA sakegA. narakAdi gatioma aneka vAra utpanna hokara aneka prakArake zArIrika, AgaMtuka, mAnasika duHkhoM kA tU anubhava liyA hai. ye duHkha phira bhI mereko prApta hoMge aisA vicAra kara bhayayukta ho. aura apanA mana dhyAna meM ekAna kara. yaha ratnatrayArAdhanA sarva saMkaTa samudAyakA nAza karatI hai. abhyudaya aura mokSasukha detI haiM. asAra zarIrakA bhAra isa ratnatrayArAdhanAye dUra hotA hai. isase jInako anaMta darzana aura anaMtajJAnakI mAni hotI hai. yaha karmarUpa viSavRkSako ukhAne meM samartha hai. isakI anaMta bhavoMmeM kabhI bhI prApti nahIM huI thI. maiM Aja isako prApta karane meM uyukta huA hUM. aisA vicAra karake ratnatrayArAdhanAmeM prItikI bhAvanA bhAnI cAhiye hiMsA, asatya bhASaNa, corI, maithuna sevana aura brahmacarya ye pAMca kukArya vicitrakarmakI utpatti karanemeM hetu haiM. mithyAtva kaSAya, aura azubha manovacana aura kAya inase nAnA prakAra ke karmoMkA jIvameM Agamana hotA hai. upayukta kAraNoMse prakRti, sthiti vagairaha cAra prakArake karma baMdhakI utpatti hotI hai. maMdabhAgyavAna maiM aise kA meM hamezA pravRtta huA thA. hitAhitavicAra karanevAlI buddhikI meremeM kamI thI. sanmArgakA upadezaka na milanese, AzvAsaH 6 1364 Page #1381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH marAparatA tathA jJAnAvaraNa karmakA udaya honese mereko hitabAna Ajataka nahIM huA thA. athavA upadezaka milanepara bhI usake upadezakA abhiprAyahI maiM nahIM jAna sakA. kabhI zAna honepara bhI maine usa upadezapara vizvAsa nahIM kiyA. vi. zvAsa karanepara bhI cAritramohakarmaka vaza hokara nAritra nahIM pAlA. isI kAraNa maiM saMsArasamudra meM havA hUM isa prakArake zokavicArase nidrA na hotI hai. wraunsamnerearram mAMADAN jAgaraNatthaM iccevamAdikaM kuNa kama sadA utto // jhANeNa viNA baMjho kAlo hu tume Na kAyanvo // 1443 // sadaivamupayuktana nidrAM nirjayatA tvayA // na dhyAnena vinA stheyaM pavitreNa kadAcana / / 1501 // vijayodayA-jAgaraNArtha nigAnirAsAya paSamAdikaM kuru kama sadopayuktaM / dhyAnena vinA yaH kAlona | vrtbystvyaa| mUlArA-jAgaraNasthaM nidrAnirAsArtha / baMjho niSphalaH / tattadupAyasiauSadhaprayoganidrAmahAncAdhi jitavatApi tvayA sacAnazUnyena kSaNamapi na sthAtavyam / tasyaiva karmasaMSaraNanirjaraNakarmaNi dhurINatvAta iti bhAvaH / / artha-nidrakA nAza karane ke liya isa prakArakA upayukta kama tUM kara. aura dhyAnake vinA eka kAlakalA bhI tujhako naSTa karanA yogya nahIM hai. saMsArADaviNittharaNamicchado aNapaNIya domAhi // so, Na khamo ahimaNapaNIya sodu va saMgharammi // 1444 // . na doSAmanapAkRtya svaptuM janmani yujyate / / anarthakAriNo raudrAnpannagAniva maMdire // 1502 / / vijayodayA saMsArASiNikaraNa micchado saMsArAvinistaraNamichamanapAkRtya doSAn na hi svantuM kssmH| ahi anapanIya svasumima gRhe // Page #1382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ikArAdhanA 1366 yAvadoSA na nirAkRtAstAvattavAsmiJjanmani svApaH kartuM na yujyate iti vakrabhaNityA nidrAvijayAya saJjayati // mulArA -- icchAdo icchan / vAMchavo vA / anye Nicchido iti paThitvA nicayayukto munirityarthamAhuH / aNavaNI svasmAdaniHsArthaM / dosAhiM rAgAdisarpa so vamapi na yuktaM taveti yojyam || ahaM sarpa // uktaM ca // d na doSAnanapAkRtya svapsuM janmani yujyate // anarthakAriNo raudrAnpannagAniva maMdire // artha --- saMsArarUpa jaMgala se nikalane kI icchAse doSoM ko binA dUra kiye hI sonA yogya nahIM haiM. kyA sarpako gharameMse bAhara nikAle binAhI gharameM sonA yogya haiM 9 ko pAna jingo loge maraNAdiaggipajJjalide || pajjalidammi va NANI dharammi soDhuM abhilasijja || 1445 // saMsAre yujyate svatu kasya doSaiH pradIpita mahAtApa karairgehe pAvakairiva bhISaNe / 1503 / / vijayodayA ko nAma viruvvego loge maraNAdi aggipajjalide jAtijarAmaraNavyAdhayaH, zokAmayAni, mArcitAlAbho, abhimataviyoga ityAdinAgninA prajvalite / NANI sodumabhilasejja jJAnI svaptumabhipet / paJjadidammi gharammi va prajvalite guDa iva // maMgyaMtareNa nidrAM nirAkArayati - mUlArA--- aNuviggo udvegaradditaH || maraNAdi mRtyuvyAdhijarAjanmabhayamAna maMgazokAdi / NANI tasvajJaH / artha - isa jagata meM kona nirudvega hai arthAt kisako maya hai nahI ? sabhI manuSyoMko janma, vRddhAvasthA, maraNa, roga, zoka, icchita vastuoMkI prApti na honA, iSTa vastuoMkA viyoga honA etatsvarUpa agnI se saba pIDita ho rahe haiM. aisA vicAra kara zAnI sone kI icchA karegA kyA ? konasA jJAnI manuSya agnise ghara prajvalita hone para sonekI icchA karegA ? AzvA 6 1166 Page #1383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sutArAdhanA AzvAsa ko NAma Niruvvego suvija dosesu aNuvasaMteSu // gahidAuhANa bayANa maJjhayAreva sattUNaM !! 1446 / / ko doSeSyaprazAtiSu nirudvegosti pNdditH||| dviSatsyida samIpaSu vividhAnarthakAriSu // 1504 / / vijayodayA--ko pAma pilvego ko nAma niyamaH syapedrAgAdiSu saMsArapravarddhaneSu vopeSu anuSazAMtanu / gRhItAyudhAnAM zatrUNAM bahanA madhye iva // mUlArA-mAyAre mdhye|| artha-jaise jinhone hAmi dhAraNa kiye haiM aise zatruoMke bIca meM nirbhaya hokara kona sthira raha sakatA hai| vaise saMsArako bAnevAle rAgadika doSa zAMta nahIM honepara kauna jJAnI puruSa nirbhayatAse sovegA. arthAta rAgAdika vikAra zatruke samAna isa jIvako kaSTa de rahe haiM ese prasaMgameM nidrAdhIna honA kyA yogya mAnA jAyagA? NihA tamassa sarisI aNNo Nasthi hu tamo maNussANaM / / idi NaccA jiNasu tumaM NiddA ujhANassa vigghayarI // 1447 / / nAsti nidrAtamastulyaM paraM loke ytstmH|| sarvavyApAravidhvaMsi jayedaM sarvadA tataH / / 1505 / / vijayodayA-NidA nidrA tamassahazamanyattamo nAsti manujAnA iti zAsvA nidrA dhyAnasya vinakAriNI jayeti // mUlArA-dhi timirAMtarasya sadbhayAnapratibaMdhAkSamasyAt / / ukta pa nAsti nidrAtamastulyaM paraM Doke yatastamaH / / sarvavyApAravidhvaMsi jayedaM sarvadA tataH // artha-nidrArUpa aMdhakArake samAna jagatama anya aMdhakAra hai hI nahIM aisA samajhakara dhyAna meM vitta DhAla- . nepAlI isa nidrAko suma jIto. .. Page #1384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ilArApanA AzvAsaH 13 kuNa vANiddAmokkha NivAmokkharasa bhUNivelAe / jaha vA hoi samAhI khavaNakiliMtassa taha kuNaha // 14 // 8 // nidrAvimokSakAle sva nidrAM muMvAdhavA yte|| yathA vA kAntadehasya samAdhAna tathA kuru // 1506 // vijayodayA-kuNa pANihAmokSaM kuruvA nidrAmokSa nivAmokSasya kathitAyAM lAyAM rAstRtIye yAma rati yAvat / yathA vA samAdhiyati maSata upacAsaparizrautasya tathA vA nidrAmokSa kuru // NisigavaM // evaM nidrAnirAsamutsargeNopavizya tadapadhAramAha- . mUlArA-maNidavelAe raatrirtiiyhre| ravamaNakilitassa upavAsasvAdhyAyAdinA glAni gatasya / ukta pa nidrAvimokSakAle tvaM nidro muMcAyaSA yate || yathA vA lAMtadehasya samAdhAna tathA kuru / / artha-nidrAkA tyAga karaneka samaya meM arthAta rAtrIke tisara praharama he kSapaka nU nidrAkA tyAga kara. athavA upavAsase thaka hue tujhako jisa prakArase samAdhAna rahagA vaisA nidrAkA tyAga kara, nidrAkA prakaraNa samApta ukkAyogasaMhAraM vakSyamANaM vAdhikAra darzayanyuna gAthA esa uvAbo kammAsatradAgirohaNo haye sanyo / pogaNayasta kammarasa puNo tavasA khao hoi // 1442 // karmAsavanirodhe'yamupAyaH kathitastava // kalmaSasya purANasya tapasA nirjarA punaH / / 1507 // udIyamAnena mahoyamena kSatreNa ? nidrA tamasA savitrI / / prazastakarmavyavadhAnazaktA vijIyate bhAnumateva rAtriH / / 15.8 / / iti nidraanirjyH| HP Page #1385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1368. vijayodayA-pasa udyAo karmaNAmAtravadvAranirodheM umAo upAyo'yaM sarvo'bhihitaH / paurANasya karmaNastapasA yo bhavati / saMvarapUrvikA nirjarA muktaye bhavati na saMvarahIneti pUrva saMvaropanyAsaH // evaM maMtrapUrvetra nirjarA nirvANAya prabhavatIti vAcyasA jalyA pAsayani- ninimitta vapAsa gAthAsapri mUlArA eka mittassa ya maNamityAdisUtrasamudAya nirdiSTaH // uparyukta arthakA upasaMhAra athavA Age kahA huA adhikAra uttara gAthAse kahate haiM artha -- jitanA kartavya pUrva meM kahA hai vaha sarva karmAgamanakA nirodha karanekA upAya hai tathA isa kartavyakA pAlana karanese pUrvavaddha karmakA kSaya bhI hotA hai. tapase pUrva karmakA kSaya hotA hai. saMvarasahita nirjarA karmakA nAza kara mokSa prAptikA bhI kAraNa hotI hai. saMvarahIna nirjarA mokSakA kAraNa nahIM hai yaha dikhAne ke liye AcAryane prathama saMvarakA gAthAmeM ullekha kiyA hai. abhaMtara bAhirage tavammi sartti sagaM agrahaMto // ujjama suhe dehe apaDivo agalato taM // 1450 // yattasvAbhyaMtare bAhye svAM zaktimanigRhayan // tapasya nalasaH sa tvaM dehasaukhyaparAGmukhaH / 1509 / / vijayodayA - marmatarA hiraNe abhyaMtare bAdhe ca tapasyudyogaM kuru svAM zakti gUhamAnaH / sukhe zarI zrAnAsaktiH banAlasyaH / na hi zarIre sune ghara bAdaravAMstatpratipakSabhUte tapasi prayatate / na cAlasaH pravartate tapasi / pratyUhabhAvena sthitaM sutre zarIre pratibaddhatvamalasatvamAveditamanena // satat pariharana svazaktyA tvamudyacchetyanuzAsti -- mUlA-apa na cAlasaH / artha --- he kSapaka ! tU abhyaMtara tapa aura bAhya tapameM apanI zakti na chipAtA huA udyama - prayatna kara. sukhameM aura zarIra meM tU Asakti mata kara. Alasyako jisane choDA hai vaha zarIra meM aura sukhameM Asakta na hokara 172 sukhe de bAnAsaktaH / na hi zarIre sukhe vA AdaravAMstatpratipakSabhUte tapasi prayata AzvAsaH 6 1369 Page #1386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA 1370 13 mukha aura zarIra ke pratipakSabhUta tapameM sadA udyoga karatA hai. AlasI manuSya tapake viruddha zarIra aura sukhameM Asakta hokara tagakA tyAga karatA hai. ataH tU zarIra aura sukhameM Asakti na karatA huA tapameM udyoga kara. muhamIlAe acapeNa dehapaDibadAe ya // jo sattI saMtIe Na karijja tavaM sa santisamaM // 1451 AlasyasukhazIlatve zarIrapratibaMdhane // vidadhAti tapo bhaktyA svazaktisadRzaM na yaH / / 1510 // vijayodayA- suhasIladAra sukhAsaktatayA, malasatayA, dehapratibaddhatayA vA yaH zaktI satyAmapi tapona karoti zaktisamaM // yathoktamanAcarato doSAnuttaraprabaMdhenAha-- mUlArA - sattisamaM yAvacchatiH / / artha -- sukhasvabhAvase, Alasya se, aura dehavI mItIse jo sAmarthya honepara bhI zaktayanusAra tapa nahIM karatA hai tassa paNa bhAvo suddho teNa pautA tado havadi mAyA // Naya hoi dhammasaDhA tibbA sudehavivakhA // 1452 // tasya zuddho na bhAvo'sti mAyA tena prakAzitA // zarIrasaukhyasaktasya dharmazraddhA na vidyate / / 1511 / / vijayodayA tassa Na bhAyo tasya pariNAmo na zuddhastasmAtena zaktisame tapasthavartamAnena mAyA prayuktA bhavati / yatastato na bhAvaH zuddhaH dharme tImrA ca zraddhA na bhavati / kena : suidedapikA sukhe dehe va prekSayA tatra AsaktayA detubhUtayA / mUlAza -- jo yasmAttena zaktisame tapasi apravartamAnena svazaktipracchAdinA mAyA prayujyate yasmAcca sukha AzvAsaH 1370 Page #1387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA AzvAsaH dehayorAsaktyA tasya dharme zraddhA tIlA nArisa, yasmAttasya bharatamo'narAgaH zraddhA nAstIti saMbaMdhaH // tado iti pAThe tapaH katuM zaktirmama nAstIti prakAzanayA tapo'karaNAvityarthaH / / artha-usakA pariNAma nirmala nahIM hai aisA samajhanA cAhiye. zaktayanusAra tapameM pravRtta na honese vaha mAyAvI hai aisA siddha hotA hai. mAyAse bhAkmeM pariNAmameM zuddhatA nahIM rahatI hai aura dharmameM tIvra zraddhA utpanna nahIM honI hai. mukhameM aura deza meM buddhi saMlagna hotI hai isasebhI pariNAmameM nirmalatA nahIM rahatI hai aura dharmameM tIvrazraddhA nahIM utpanna hotI hai. appA ya vaMcio teNa hoi viriyaM ca gRhiyaM bhavadi // suhasIladAe jIvo baMdhadi hu asAdavedaNiyaM // 1453 / / vIrya nigUyate yena nenAtmA baMcyate svayam // sukhalitayA tena karmAsAtaM ca badhyate // 1512 // vijayorayA-apAya vaMciyo bhAmA vaMcitastena | zAyanurUpe tapasyanabhyudyatena zaktizca pracchAditA bhavati mukhAsaktatayA jIvo banAnyasAnadanIya cAnakamatreSu duHkhAyaH // mUlArA -- spaTama / / artha-zaktyanurUpa tapameM jo pravRtti nahIM karatA hai usane apane AtmAko phasAyA hai aura apanI zakti bhI TipA dI hai aisA mAnanA cAhiye. suvAsakta honese jIvako asAtA vedanIyakA aneka bhavameM tIna duHkha denavAlA tIna baMdha hotA hai. sa . -- ---- ---- viriyatarAyamalasattaNeNa baMdhadi carittamohaM ca // dehapaDibaddhadAe sAdhU sapariggaho hoi // 1454 // . viiryaantraaycaaritrmohaavrjyse'lsH|| zarIramatibaMdhena jAyate saparigrahaH // 1513 // Page #1388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUlArAdhanA AzvAsa 1372 ghijayokyA-viriyatarArya vIryAtarAyamalasatayA vabhAti cAritramohanIyaM ca / zarIrAtalyA sAdhuH sapA rigraho bhvti|| mUlArA--paSTama // artha-alasI honese vIryAsarAya karmakA baMdha hotA hai. aura cAritra mohanIya karma kA bhI maMdha hotA hai. zarArameM Asakti honese sAdhu parigraha kA tyAga nahIM kara sakatA hai. yaha parigraha dhAraka hotA hai. mAyAdosA mAyAe huMti savve vi puvvaNihihA // dhammammi NippivAsassa hoi so dullaho dhammo // 1455 / / mAyAdoSAH purodiSTAH samastAH santi mAyayA / / dharmapi ni:priyAzastha dhA~'sya sulabhaH katham / / 1514 // vijayodayA-mAyAdosA mAyAdoSAH sarve'pi puurvnirvishH| mAyAyo tapasi svazaktinigahanalakSaNAyAM bhayaMti ki.dhammammi dhameM tapolakSaNe / NipivAsassa anAdarasya janmatira labho bhayati dharmaH // mUlArA-mAyA sapasi svAktinigahanena / NipivAsassa NirAharasya / dula ho janmAMtaradurlabhaM tpH|| artha-tapameM apanI zakti chipAnA hI mAyA hai. mAyA karane se honevAle doSIkA pUrvame varNana kara cuke haiM jo tapa dharmameM anAdara karatA hai usako anya janmameM dharma durlabha hotA hai. dopAMtarapi nivadati- - puvuntatabaguNapaNaM cukko jaM tega baMcio hoi / / viriyaNigRhI baMdhadi mAyaM viriyaMtarAyaM ca // 1456 // akRNastapaH sarvacito'sti tapoguNaiH // mAyAvIryAntarAyau ca sIvI padhnAti karmaNI // 1515 / / vijayokyA-puzbusa tavaguNANaM pUrvoktasaMdaranirA cetyevamAdibhistapaHsAdhyairupakAraH / thukko myusaH / jaM yasmAt / seA tenaM tapaHsAdhyopakArapratyutApana ! vaMcido hodi vaMcito bhavati / viriyaNigrahI paMdhavi mAyaM saMgharaNaparo mAyAkarma, vIyAMtarAyaMcayanAti / chipAnA hogA pipivAsassa labho bhavati svazaktinigaha BarePARS Page #1389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH bhalAgavanA 373 mUlArA--"yuko jhayutaH / / teNa tapasA sAdhyasaMvaranirAzupakAracyutatvena / / aura bhI dopoMkA varNana karate haiM-- artha-pUrvameM tapazcaraNake saMghara aura nirjarA kA varNana kilo pAlAdI kara ske| karma kA saMbara aura nirjarA nahIM hogI. arthAta maMbara aura nijagasa vaha puruSa hamezA vaMcita rahegA. jo apanI zakti chipAtA hai usako mAyAkaSAya kA aura vIryAtarAya karmakA baMdha hotA hai. tavamakaritassede dosA aNNe ya hoti saMtassa || hoti ya guNA aNeyA sattIe tave kareMtassa // 1457 // akurvatastapo'nyapi poSAH santi tapasthinaH // koNasya punaH zasyA jAyante vividhA gunnaaH||1516 // vijayodayA-taSamakareMtasla tapasyanutasyeme doSA anye ca bhayaMtIti sAtavyAH / bhavati yAnekaguNAH zaktyA -tapasi yatamAmasya / mUlArA spaSTam // artha-tapazcaraNameM udyukta na honavAle puruSako ye doSa vo hote hI hai paraMtu anya bhI doSa utpanna hota haiM. jo vyakti tapazcaraNa meM pratyanusAra pravAsa hote haiM una meM aneka guNoMkI utpatti hotI hai. - -- tapoguNapaNyApanAyottaraprabaMdha:-- iha ya parata ya loe adisayapUyAo lahai sutaveNa // AvajjiJjIta tahA devA vi saMiMdiyA tavasA // 1458 / / lokavaye parAH pUjAH prApyantaM kurvatA tapaH / / Avajyante'ricalA devAH puraMdarapuratasarA // 1517 // vijayonyA-hajanmani paraba ca tapasA samyak kRtana atizayapUjA labhyate / yAvajyate ca tapasA devAH sandrakAH // - - - Page #1390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa 13.74 tapomAhAtmyamAi mUlArA-pUjAdi Adizabdena adhyApatizayakriIyAdi / / Avajijati praNAma kaaryte| anye AkaMpi. iti paThitvA anobhamupayAMtItyarthamAhuH / saiMdiyA sendraaH|| tapaguNakA nirUpaNa karane ke lie uttara prabaMdha-- artha-iha lokameM aura paralokameM niraticAra tapa karane se AtmAmeM atizaya-Rddhi prApta hotI hai aura sarvatra mahAdara bhI hotA hai. tapa ke mAhAtmyase iMdrAdika deva bhI namra hote haiM. . appo vi tavo bahugaM kallANa phalai suppaogakado // jaha aNaM baDabIaM phalai vaDamaNeyapArohaM // 1459 // tapaH phalati kalyANa kRtamalpamapi sphuTam / / bahuzAgyopazAkhAkhyaM vaTavIje yathA baTam // 1518 / / vijayodayA-prapayodhitI alpamapi tapaH mahAkalyANaM phalati susaMyamaniSpannaM / suSTu prayujyate pravatyaMta neneti ca vigrahe magramaH suprayogazabdanocyate / yathA zalpamapi vaTabIja phalati vaTamanakAroI alpamapi pRthulaM phaladAyitapaH ityetadAkhyAtamanayA mUlArA-suSpaogakado yathAzakti saMyamenAcaritam / nidAnAsaMyamarahitamiti vA / phaladi janayati / aNeyapAroha anekaprarAhem / / artha-alpa tapazcaraNase bhI mahA kalyANa hotA hai. saMyama kI bhI uttama-nirdoSa siddhi hotI hai. jaise sUkSma vaTacIja aneka zAkhAoMse yukta mahAna vaTavRkSako janma detA hai. vaise alpa tapa bhI vipula phala-svAdika sukhako utpanna karatA hai. 1374 suSTu kadANa vi sarasAdINaM vigdhA havaMti adibahugA / / sukha kadasta tavassa puNa patthi koi vijae vigyo // 1460 // Page #1391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lAgadhanA AzvAsaH vidhinoptasya sasyasya vinAH santi shsrshH|| tapaso vihitasyAsti pratyUho na manAgapi // 2519 // vijayodayA-su kadANa vi samyak kRtAnAmapi zasyAdInAM atIva viSThA bhavati / tapasaH punaH samyak kRta jagati na kazida vipnaH phaladAna / nircitaphaladAyityaM tapaso mAhAtmyaM kathitaM anayA // mUlArA--sassAdINa dhanadhAnyAdinAm // svaphalaM dadato vyAghAtaH / / artha-khatI bahuta parizrama karane para bhI usakA phala milane taka bahuta vighna utpanna hote hai paraMtu niraticAra tapa pAlanepara koI bhI vighna utpanna hotA nahIM. arthAta vighnake binA hI tapazcaraNase svargAdi phala milatA hai. tapa meM nirvighna phala denA guNa hai aisA isa gAthAse siddha hotA hai. jaNaNabharaNAdirogAdurasta sutavo barosa, hodi|| rogAdurassa adiviriyamosadhaM suppauttaM vA / / 1461 // mRtyujanmajarAtasya tapaH sukhavidhAyakam / / mahArogAturasyava bhaiSajyaM vIryasaMyutam // 1520 // vijayodayA-jANamaraNAdirogAdurassa janmamaraNAdyApIDitasya sutapo gharISadhaM bhavati / rogapIDitasya supra. yuktamativIrya mauSadhamiva / jananamaraNAdInAM vinAzakatvaM satkAraNakarmavinAzAdanAkhyAyate // mUlArA--barosadhaM jananamaraNAdirogakAraNakarmApahArakatvAt / / artha-janma, maraNa vagairaha rogoMse pIDita isa prANIse utama tapa utkRSTa auSadhake samAna hitakara hai. jaise rogase pIDita manuSyakA roga uttama auSadhIke sevanase naSTa hotA hai vaise tapase janmamaraNAdi rogoMkA nAza hotA hai, tapase janmamaraNake kAraNabhUta karmakA nAza hotA hai ataH kAraNakA nAza honeseM kAryakAbhI nAza hogAhI. saMsAramahADAheNa DajhamANassa hoi sIyadharaM // sutabodAheNa jahA sIyagharaM DajhamANassa // 1462 // Page #1392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA AzvAsaH saMsArasyAviSadhana grIsyevamAsthatA tApena napyamAnasya taro dhArAgRhAyate / / 1521 / / _ vijayodagA-saMsAramahADANa saMsAramahAdAna vahyamAnasya tapo bhayapti jalagRhaM / yathA dayamAnasya sUryAzu. mirdhArAgRhaM / saMsArikatuHkhanirmUlanakAritA tapaso'nena sucyate // mUlArA--sIdharaM dhArAgRham / tIprabhISmArkarazmikRtatApasyeva saMsAramahAduHkhasya nirmUlakatvAt // artha-jaise sUrya ke prabaMTa kiraNose saMtasa manuSya kA zarIradAha dhArAgRhase naSTa hotA hai vaise saMsArake mahAdAhase dagdha honevAle bhavyoMke liye tapa jalagRhake samAna zAMti denevAlA hai. tapameM saMsArika duHkha nirmulana karanA yaha guNa hai aisA yaha gAthA kahatI hai, .. jIyallao va satabeNa hoi logassa suppio puriso // bhAyAva hoi vissasaNijjo mutaveNa logassa // 1463 // cidadhAnasto bhaktyA nirAlasyo vidhAnataH // dezAMtaramapi prAptaH sa baMdhuriva gRhyate / / 1522 // vijayodayA-pAyallao va baMdhuriva lokasya nitarAM priyo bhavati purussH| zomanena tapasA saryajagapriyatA karoti tapasyanena yAsyAtaM bhavati / mAdAya hoi cissasaNijjo mAtra vizvasanIyo bhavati lokasya / sarvajagadizvAsyatvaM tapaHsaMpAdyamanana kathyate // mRlAga-- spaSTama // artha- uttama tapa karanesa tapasvI muni-puruSa baMdhuke samAna sarva logoMko atizaya priya hotA hai. uttama tapa sarva jagayiyatA prA hotI hai aisA isa gAthAse siddha hotA hai. mAtAke samAna tapa karanevAlA sarva logoMko vizvasanIya hotA hai, tapakA sarva jagadvizvasanIyatA guNa isa gAthAse kahA gayA hai. kallANiDhisuhAI jAvadiyAiM have suraNarANaM // jaM paramaNibudisuhaM va tANi sutaveNa labbhati // 1564 // - Page #1393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH 1370 mAtevAsti suvizvAsyaH pUjyo gururivAkhilaiH / / mahAnidhirida grAyaH sarvatraiva tapodhanaH // 1523 // labhyate naravAnAM sarvAH kalyANasaMpadaH / / paramaM sidrisaukhyaM ca kurvatA nirmalaM napaH 1525 vijayodayA-kalapaNihisudAI kalyANAni svargAvataraNAdIni / kasayo vibhUtayazcakAlAMchanAnA aIcakravartinI sugAni ca yAni devAnAM manuSyANAM ca, yA paramanirSatisutre tAni zomanena tapamA labhyate / g2adAga--kahANa margAvataraNAdIni / iTi catravAdivibhUna yaH / / ....... athe- macaMyakara mAnA garbhameM AnA, meru parvatapara iMdra ke dvArA abhiSeka kiyA jAnA ityAdika kalyANikoMkI prApti tapase hAnI hai. anaka praddhi saMpatti, sakala cakravarti aura arddhacakravartike sukha bhI isasa jIbako milate haiM. aura manuSyoMke jo mukha haiM ve milate haiM. aura muktisukha bhI isase milatA hai. kAmaduhA varagheNU Narassa ciMtAmaNinca hoi to|| tilaobba parassa tao mANassa bihUsaNaM sutao / / 1465 / / cintAmaNistapaH puMsodhenuH kAmadudhA tapaH // tilakosti tapo madhyastapo mAnavibhUSaNam // 1525 // bijayokyA-kAmA kAmadudhA paradhenu, citAmANizca sapaH yadamilapitaM tatpadAnAt / tilakArakhyAlaMkAro narasya zobhanaM tapaH,mAnasya vibhUSaNaM ca | tapasA hi saryeNa jagatA mAzyasya mAnaH zomate iti / mUlArA-mANasa vibhUmaNe / tapamA hi sarvajaganmAnyena mAnaH zobhate / / artha-tapa indrita padArtha datA hai ataH yaha kAmadhenu aura citAmANa snake samAna mAnA gayA hai. | tilaka nAmaka alaMkAra se jaise manuSya muMdara dIkhatA hai vaimA suMdara tapa mAnakA alaMkAra hai, tapama manuSya jaganmAnya hotA hai ataH usakA mAna zobhane lagatA hai. A 173 PICS Page #1394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ imegATARATE mUlArAdhanA AvAsaH hoha sutatro ya dIo aNNANatamaMdhayAracArirasa 14 sambAvatthAsu tao vaDhudi ya pidA va parisassa || 1.66 // ajJAnatimiroka di jAyata dIpakastapaH / / pitaya sarvAvasthAsu karoti nahitaM tapaH // 1526 // aghijasodayA-hora rahanako yo samyakatA pradIpo bhavani amAnatamali mahAna saMcarataH / emana jagatAM: nAkya samI vinAzayati tapaH ni citaM // sarvAvasthAmuhine tapo dhartate pitA paMsaH // mUlArA-aNNANatamA prakRSThamajJAnaM / nadi tapasA vinAzyate natkAraNapharmakSapaNAt / / artha-ajJAnarUpa aMdhakArameM saMcAra karanavAle isa jagatako uttama tapa dIpakake samAna hai, arthAta ajJAna nAmakA aMdhakAra tapase naSTa hotA hai esA mUcita huA. saMpUrNa avasthA meM tapa pitA ke samAna hitakara visayamahApaMkA ulagaDAe saMkamo tabo hoi / hoi ya NAvA taridaM tabo kasAyAticavalaNadi // 11171 vibhImaviSayAMbhodhestapo nistAraNa plavaH tapa usAraka zeyaM vibhImaviSayAvaTAt / / 1527 // pijhayorayA-visayamavApaMkAulagAe viSayo mahApaMkAkulagarne ra dustarasyAt / tasmin saMkamo bhavati / tadusaraNe heturbhavati tapaH / tapo naumadhayituM kApAyAnivapalamavIM / mUlArA-gahAra garne avaTe / laghunadyA mityanmaH / saMkamo setubaMdhaH / adicayalaNadi mhaandii| artha-ye paMceMdriyoMke viSaya jisameM atizaya kIcaDa hai aise gaDDhoMke samAna hai. kIcaDa yukta gahoma | phasA huA AdamI usameM se nikalakara bAhara AnA atizaya kaThina kArya hai. baiMma hI ye iMdriyaviSaya bhI haiM paraMtu tapake sAmayama ina viSayalpa gaTThoMse manuSya nikala sakatA hai. kapAyaspI anicapala nadI ko ullaMghanameM nae I naukAkaM samAna hai. Page #1395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH phaliho va duggadINaM aNeyadukkhAvahANa hoi tavo // AmisataNhAchedaNasamatthamudakaM va hoi tavo // 1468 // driyAdhimahAtRSNAcchedaka tAlila tpH|| durgatInAmagamyAnAM niSedhe paricastapaH // 1528 // ghijayodayA-phaliho va dugNadIyA durgatInAM parigha sva / kodazA durgatInAM ? anekaduHkhAvahAnA / kiM ca | viSayatRSNAreThadanasamartha ca tapaH udakamiva tRSNAcchedane / mUlArA-phaliho argAlA / AmisattAhA viSayagRddhiH / AhAragRddhirityanyapakSe taNhA pipAsA / / artha-aneka duHkhoMko utpanna karanevAlI durgatioMko tapa argalAke samAna hai. arthAta tapa karanevAla manuSyako durgatikA baMdha hotA nahIM hai. pAnIse jaisI pyAsa upazAMta hotI hai vaisI tapase tRSNA-lobha naSTa hotI hai. sA // maNadehadukkhavittAsidANa saraNaM gadI ya hoi tavo // hoi ya tabo sutitthaM sanyAsuhadosamalaharaNaM // 1469 // manAkAyAsugvavyAghanastAnAM zaraNaM tapaH // kalmaSANAmazeSANAM tIrtha prakSAlane tpH|| 1529 / / vijayozyA-maNadeidukyavisAsidANa mAnasAnA zarIrANAM duHkhAnA ye vitrastAsteSAM zaraNaM gati tapaH 1 . bhavati ca tapastIrtha sarSAzubhadoSamalanirAsakAri // mUlArA-visAsadANa vitrasvAnAm / / saraNa trANaM | gadI AzrayaNIya / sutitthaM nadhAdisnAnasyAnam / asuidosa pApakarmAsavakAriNo rAgAdayaH // artha--mAnasika aura zArIrika duHkhoMse o duHkhita haiM unako tapahI rakSaka hai aura upAya hai. yaha tapa sarva azubha pariNAmarUpa malako dUra karane meM tIrtha ke samAna hai. 1379 Page #1396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAcanA 1380 saMsArabisamadugge to paNaTussa desao hodi // hoi tavo pacchayaNaM bhavatArammi digghammi || 1470 // tapaH saMsArakAMtAre naSTAnAM dezakaM yataH // dIrghe bhavapathe jantostapaH saMcalakAyate // 1530 / / vijayodayA - saMsAravisamaduge saMsAro viSamadurga ca durupta raNIyatvAt / tasmimpraNaSTasya diGmUDhasya / taSo sago hora tapa upadeSTA bhavati / saMsAraviSama durgamuttArayatIti / hodi to paccharaNaM bhavati tapaH pathyadanaM bhavakAMtArambhi bhavAda vizvammi dIrghe // mUlArA - visamadugge duruttarAraNye | paNadRssa dikmUhasya | desao mArgavezakaH / pacchadaNaM payadanaM zevalaM / katAre durgamamArge // artha -- jaise mahAraNya meM praveza kiyA huA manuSya dipUDha hotA hai, usase nikalanA kaThina hotA hai, vaisA yaha saMsArabhI mahAvana ke sattara hai. yaha tapa usako upadezaka hai arthAt saMsAravanase vaha tapa prANIko nikAlatA hai. yaha tapa isa dIrghasaMsAravanameM mArga meM bhakSaNa karane yogya kalevAke samAna hai, rakkhA bhae sutavo abhudayANaM ca Agaro sutavo // sijI hoi to akkhayasokkhassa mokkhassa // 147 // zreyasAmAkaro jJeyaM bhayebhyo rakSakaM tapaH // sopAnamArurukSUNAmayAdhaM siddhimaMdiram / / 1531 / / vijayodayA - rakkhA bhavasu sutobhayeSu rakSA tpH| abhyudayAnAM vAkaH sutapaH / mokSasya akSayasukhasya nizrayaNI bhavati tapaH // mulArA spaSTam // artha - yaha tapa bhayameM jIvakA rakSaNa karatA hai. yaha sutapa abhyudaya kA Akara hai arthAt svargAdisukhoMkA utpattisthAna hai aura akSaya sukha jisameM hai aise mokSake liye yaha tapa nasenIke samAna hai. AzvAsa 6 18 Page #1397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArApanA AzvAsa 1381 taM Natthi ja Na lambhai tavasA samma kaeNa purisassa // aggIva taNaM jalio kammataNaM uhadi ya tabaggI // 1472 // - tanAsti bhuvane vastu zapasA yana lbhyte|| tapasA vAle karma bahineva tRnnotkrH|| 1532 // vijayodayA-tagaNasthi tasAsti yanna labhyate tapasA samyakatena |tshe'gniH karmasRNaM dahati tRNamivAgniH prjvlitH|| mulArA-purisassa puruSeNa / athavA puruSasya karmatRNamiti saMbaMdhaH // artha-nirdoSa tapase jo prApta na hogA aisA padArtha jagatameM hai nahIM. arthAta tapase puruSako sarva uttama padArthokI prApti hotI haiM jaise prajvalita agni tRNako jalAtI hai vaise taparUpa agni karmarUpa taNako jalAtI hai, - sammaM kadassa aparissavarasa Na phalaM tavassa vaNNedaM // koI asthi samattho jassa vi jimbhAmayasahassaM // 1473 // ciMtitaM yacchato vastu sarva citAmaNariva / / tapasaH zakyate vaktuM na mAhAtmyaM kathaMcana // 1533 / / vijayodayA-samma kadassa samyaka kRtasya girAdhasya tapasaH phala varNayituM na kazcitsamartho'sti jihAzatasahastraM yadyapyasti / / mUlArA--sammaM kadassa nirAmravasva / aparissavassa akhaMDitasya / / artha-uttama prakArase kiyA gayA aura pharmAnava rahita tapakA phala varNana karane meM jisako hajAra jihA hai aisA bhI koI zeSAdi deva samartha nahIM hai. evaM NAdUNa tavaM mahAguNaM saMjamammi ThiccANaM // tavasA bhAvedavyA appA Nicca pi jutteNa // 1474 // Page #1398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA aambaa iti vilokya tapaHphalabhuttamaM vimalavRttanivezitamAnasaH // tapasi pUsamatiyatane yatiH kutapasaH sa phale vigatAdaraH / / 1534 / / vijayodayA-parya NANa evaM pAtyA napo mahopakAri saMyama sthitvA tapasA bhAvayitathya AtmA nityapi upayuktena // upasaMhAramAhamUlArA-ThicANa sthitvA / jutteNa upayukkena // artha---isa prakAra tapa mahA upakAraka hai aisA jAnakara saMyamameM sthira hokara hamezA upayukta sapake dvArA AtmAkA abhyAsa karanA caahie| jaha gahidaveyaNo vi ya adayAkajje Niujjade micco / taha ceva dameyamvo deho muNiNA tavaguNesu // 1475 // tapaHkriyAyAmanizaM svavigraho niyojanIyo yatinA hitaiSiNA / / niyojyate kiM na gRhItavetano manISite karmaNi na svaceTakaH // 1535 // vijayodayA-aha gahidaveyaNo ghiya yathA gRhItavetano'pi na dayAkArye niyujyate bhRtakaH / tathaiva damitavyo deho muninA tapoguNeSu / uttara pUrNa // mUlArA--gAhidavedaNo gRhItaM betana karmamUlyaM yena | adayAe nirdathe / bhadago bhRtakaH karmakaraH / damedagyo chezyaH / tabaguNesu tapobhedeSvanazanAdiSu / tapasyugamaH / / artha-jisako vetana diyA hai aise nokarako hamezA kAryameM niyukta karanA cAhie usake Upara dayA nahIM karanA cAhie. vaise yaha deha munike dvArA tapoguNameM hamezA lagAnA cAhiya. 130 icceva samaNadhammo kahido me dasaviho saguNadose / / ettha tumamappamatto hohi samaNNAgadasadIo // 1476 // Page #1399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RAMAYA AzcAra lAgavanA 1283 guNairazeyaH kalite manoramainirastadoSe kathite tapodhanaiH / / sadAtra dharme zivasaukhyakAraNe pramAdamuktaH kriyatAM mhaadrH|| 1536 / / iti tpsaakrmH| vijayodayA-icceva samaNadhammo ityevaM dhamaNadharmaH dazavidhaH saguNadoSaH kathito mayA / pattha tumasappamato hohi atra dadhidhe dharme ghamapramatso bhanaH / samAgatasmRtikA iti gaNinA sthazikSAparisamAptirAdarzitA / / adhunA sUriH svazikSAsamAptimAdarzayannupadiSTArthasAraNaTimani sanyAsina praguNayati-- mUlArA-icega ityeSaH / me gayA / dasavidho unamakSamAdInAM / yathAsthAna pUrvanirUpaNAn / tuma vN| samAgadaDhasadIo samAgatasmRttikaH mammukhaprabanlammaraNaH / samaNNAgadasaDhIo iti pAra samAgatammalika ityartha artha-isa prakAra maiMne dasa prakArake dharma kA usake guNa aura doSoMsahita varNana kiyA. isa dazavidha dharmameM he kSapaka ! tU hamezA pramAdarahita pravRtti kara. jisako smRti hai aisa kSapaphako isa prakAra upadeza dekara upadezakI AcAryane samApti kI hai. to khavagavayaNakamalaM gaNiraviNo tehiM vayaNarastIhiM // cittappasAyavimalaM paphullidaM pIdimayaraMdai 5 1477 // kSapakAnanarAjadhi tato bhAti vikAzitam // hatamohatamaskAMDaH sUrivAkyamarIcibhiH // 1537 / / vijayodayA-to khavagadhayaNakamaLaM tataH zikSAnaMtara tasya kSaekasya banakamalaM praphullitaM sUridharmarazmestairvacanarazmibhiH cittaprasAdavimala prItimakaravaM // atha dvAdazagAthAbhizcUlikAmAcaSTe tatrAdau niryApakAcAryasadupavezasaMpAdita kSapakasya sabhAyAdha dharmarasAsvAdanAtizayaM gAthAdvayena vyaktAnubhASena graMthakRtkathayati... mUlArA-to zikSAnaMtara tehiM shrutaardhaaritH| rassIhi razmibhiH / vimalaM vivarNarahitaM / paphullidaM vikasitaM / / Page #1400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mahArASanA 1389 sthAnatasvalati nAkaparvataH puSkaraM vasumatiM prapadyate // svarasAnupagamyaM na prabho ! jAtu yAmi vikRrti manAgapi / 1548 // ater vapuSA vacasA bhagavaanuzAsanametadananyamatiH // tavaM yo vidadhAti sadA vidhinA zivatAtimupaiti sa muktamaH // 1549 // kAryakaka iti anuzAra na karana vijayozyA-jhaNA calija smAtsyAnAthalipyati meruH / bhUmiH parAvRtamastikA bhaviSyati / nAhaM vikRti gamiSyAmi satAM pAprasAdena // nUlA calena caliSyati / omacchayA adhomastakA gapha gamiSyAmi / vigadi vikRti virAdhanAmityarthaH / cUlikA 12 apakAH / sUtraH 33 // artha- sthAnase parvatabhI hila jAyegA. athavA samasta pRthvI bhI oMdhI ho jAyagI to bhI maiM Apake caraNAnugrahase vikArI nahIM hoUMgA // mRtyaMgamukhabhavaM tamicchadazASTamanuziSTamRtaM zraddhA zriyAmanusamatvavane kilAMno // hRdayasya pakapuMgavazvakozaH || ityAzAdharAnusmRtamaMthasaMdarbha mUlArAdhanAdarpaNe padaprameyArtha prakAzIkaraNapravaNe pacha AzvAsaH // saptama AzvAsaH / guruNA nItvA smRtiM varmitaH / samyaksAmyamadhiSThitaH puru pitrannazarmAmRtam // zyAzuddhimittazcaturvidhamahAsaMghAmikAM padaM / yaH pramoti mahAntamaIti mahaM deho'pi tasyAt // 1 // AzvAsa f 1389 Page #1401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pUlArAvanA AzvAsaH artha-AcAryarUpa sUryake upadezarUpa kiraNoMsa kSapakakA mukhakamala praphullita hotA hai. cina samatAse nirmala hokara usameMse prItirUpI makaraMda bahane lagatA hai. kyaNakamalehiM gaNiabhimuhiM sAMbasthidasthipattehi // sobhadi sasabhA sUrodayammi phulaM va galiNitraNaM / / 1478 // saMrAMti prabhAveNa tatsado mukhpNkjaiH|| sarovaramivAkIrNa pavikasita rayaH // 1538 // * ghijayodayA-bayaNakamalehiM bdnkmlaiH| yatInAM gaNino'bhimune vistRtAkSipatraiH sA sabhA zobhA vahati sma / sUryodaye puSitanalinavanamiya // mUlArA-sobhadi zobhate sma / sohadi ya iti pAThe tatkAlApekSayA vartamAnatA / ukta pa guru yena mukhomoje vismRtAkSidalaiHsatA // zobhati smodayaM mAnoH kukhaM padmavanaM yathA / / artha-AcAryake samakSameM jinake netrakI pApanI vismita huI hai pese yatioMke mukhakamaloMse baha muni samA sUryodayameM praphullita kamalavanake samAna zomA dhAraNa karatI hai. gaNiuvaesAmayapANaeNa palhAdidammi cittammi // jAo ya jivudo so pAdUNaya pANayaM tisio / / 1472 / / prApyopadezapIyUSa kSapako'jani nirvRtaH // samastazramavidhvaMsi tRSArta iva pAnakam // 1535 // vijayodayA-gaNi upaesAmayapANaeNa gaNinaH upadezAmRtapAnakena pralhAdite citte jAtosI suSTu nirvRtaH tRSitaH pAna pItveSa // gurupadezakRttAM kSapakasya niti dRSTAMtena spaSTayatimUlArA-amadapANaeNa amRtapAnakena / || 1384 - Page #1402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa artha-jaise pAnakakA mAzana kara pyAsA huA manuSya AnaMdita hotA hai vaise niyApakAcaryake upadezAmRta pAnakako pIkara aMtaHkaraNa prasanna honese yaha apapha khUba saMtuSTa hogayA. to so khavao taM aNusaDhi soUNa jAdasaMvego // udvittA AyariyaM vaMdai viNaeNa paNadgo // 1480 // so'ma akarSa zuTa vA savinamAnamaH // utthAya baMdata bhUri sa navIkRtavigrahaH // 1540 // vijayodayA-to so srayago tato'sI jhapakaH tadanuzAsanaM zrutvA jAtasaMvega utthAya AcArya caMdate vinayena prnntaakH|| nadanuziSTizravaNotpannadharmatatphaladarzanAnurAgeNa apakeNa vidheyAM niryApakAcAryasaparyAcayAM darzayati-- mUlArA--taM tAM artha-AcAryakA upadeza sunakara jisako dharmameM atizaya zraddhA huI hai aisA vaha kSapaka namra hokara, UThakara AcAryake caraNoMko vinayasa caMdana karatA hai. bhaMte samma gANaM sirasA ya paDigchidaM mae evaM // jaM jaha uttaM taM taha kAhetti ya so tado bhaNai // 1481 / / tavemA dezanAM kRtvA zaMSAmiva zirasyaham / / yatimAcariSyAmi parAjitaparISahaH // 1541 / / diyayodayA-bhaMce samma NANaM bhagavan samyajJAnaM paMDirasA mayA parigRhItaM / yadyathoktaM bhavadbhistathA kariSyAmi iti vadati // vaMdanAnaMtarapharaNIya kSapakasya gurerame zAsanasvIkArapuraHsaraM tadarthAnuSThAna prAptikAkramamAi mulArA--bhate bhagavan ! aNaM AjJo / evaM iyaM / kAheti kariSyAmIti / / 174 Page #1403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ palArAdhanA AzvAsa artha- he bhagavan ! Apane jo samyagjJAnakA upadeza mereko diyA hai.use maiM mastaka namra kara grahaNa karatA | I. Apane jo jaisA kahA hai yesI hI maiM pravRtti karUMgA. 1386 ... . appA Nicchadi jahA paramA tuThI ya havadi jaha tujjha // jaha tujha ya saMghassa ya saphalo hu parissamo hoi // 1482 / / yathA me nistaratyAtmA tuSTirasti yathA tava / / saMghastha sarvasya pacA navAsti saphalaH zramaH / / 1542 / / vijayodayA-adhyANinchara di jahA ahaM yathA nistINoM bhavAmi. saMsArAt / yathA yuSmArka emmA tuSTirbhavati / bhayatAM saMghasya cAsmAnugrahe pravRttAnAM zramasya phalaM bhavati / / mUlArA-appA Nittharadi ayaM saMsArArNavAnistIrNI bhavAmIyarthaH / tubha yuSmAkam // artha--isa saMsArase maiM jisase uttIrNa hougA, jisase Apako saMtoSa utpanna hogA, bhare upara anugraha karane meM udyukta hue ApakA aura saMghakA parizrama jisase saphala hogA aise upAyakA maiM abalamba karUMgA. - - Hind - - - jaha appaNo gaNasya ya saMghassa ya bissudA havadhi kittii|| saMgharasa pasAyeNa ya tahahaM ArAhaissAbhi / / 1983 // yadhAtmano gaNasyApi kIrtirasti prathIyasI // ahamArAdhayiSyAmi tathA saMghaprasAdataH // 1543 // vijayodayA-jadda appaNo gaNassa yathA mama gaNasya, saMghasya ca kIrtirvizrutA bhavati tathAhamArAdhayiSyAmi saMghasya prasAvana / mUlArA--- apaNo mametyarthaH / / :: artha-merI gaNakI, aura saMghakI jisa upAyase kIrti prasiddha hogI, gaNakI kRpAse maiM usa upAyakA Azraya kara ratnatrayArAdhana karUMgA. 1986 Page #1404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH 1387 dhIrapurisehiM jaM AyariyaM jaM ca Na taraMti kApurisA // maNasA vi vicitedaM tamahaM ArAhaNaM kAhaM // 1484 / / pArAdhitA mahAdhIredhIrairmanasApi no|| astAyAM sAdhayiSyAmi dayImArAdhanAmaham / / 1544 / / vijayodayA-dhIrapurisehiM dhIraiH puruSairyA bhAvaritA, yAM va zaknuvanti kApuruza manasApi na ciMtayituM tAra zImArAdhanAmahaM kariSyAmi // mUlArA-pa taranti na zaknuvaMti / kAhaM kariSyAmi !! artha-jisakA vIrapuruSoMnehI AcaraNa kiyA hai, dhairyahIna puruSa jisako dhAraNa karanemeM bilakula asamartha haiM aisI ArAdhAnAkA he prabho ! maiM pAlana karUMgA. evaM ucaesAbhidamAsAdAitta ko NAma // bIhejja chahAdINaM maraNassa vi kAyaro ni Naro // 1485 // tavopadezApIyUSaM pItvA ko nAma pAvanam // . vibhetIha kSudAdibhyaH kAtaropi naraH prabho 1545 / / vijayodayAvaM tujhaM evaM bhavatAmupadezAmRtamAsvAdya ko nAma bibheni kAsaro'pi naraH kSudhAdIna mRtyorvA / / mUlArA--asAdainu AsvAdha / atra mahAghoraparISahebhyo maraNAdvA na bhItiH kariSyata iti pratijJA gamyate / / artha-upayukta Apake upadezAmRtakA AsvAda lekara konasA bhayayukta puruSabhI kSudhAdikase aura maraNase DaregA ? arthAt bhayayukta puruSa bhI ApakA upadeza sunakara nirbhaya hotA hai aura mRtyuse bhI niDara hokara ArAdhanAoMkA ArAdhana karatA hai. kiM jaMpiNNa bahuNA devA vi saiMdiyA mahaM vigdhaM // tumhaM pAdovamgahaguNaNa kArdu Na tarihaMti // 1486 // Page #1405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH mUlArAcanA palAleriva niHsArebahubhirbhASitaH kim // pratyUhakaraNe zakto na me zakro'pi nizcitam // 1556 // vijayodayA-jipipaNa bahuNA kiMbahunA jamipatana devA api zatamakhamamukhA mama ghinaM kartuM asamarthAH bhavatpAdopagrahaNaguNena // ArAdhanAniyahaNAsaumanakASThAmAtiSThate-- mulAsa--saiMdiyA zatamukhapramukhAH / pAdAyaggAhaNeja pAdaprasAdAnugrahaNa / Na tarihaMti na samarthA bhaviSyati // artha--adhika bolanese kyA matalasahita kSetrAsApaLe nAgarahopA liga karane meM asamartha hote haiM. - - kiM puNa chuhA va laNhA parissamo vAdiyAdi rogo vA // kAhiti jhANavigdhaM iMdiyavisayA kasAyA vA // 1487 / / dhyAnavighnaM kariSyati kiM kSudAdiparISahAH / / kaSAyAkSAdvaSo thA me tvatprasAdamupeyuSaH / / 1547 // vijayodayA-ki puNa kiM punaH kurvanti dhyAnasya vinaM kSudhA yA, tRpA ghA, parizramo yA, dhAtikAdirogodhA, pA driyANAM viSayAH, kaSAyA thaa| mUlArA--vAdiyAdi vAhikapaitikazlaSmakAdhi / kAhiMti manAgapi na kariSyasi ityarthaH // artha- kSudhA, pyAsa, pArizrama, vAtAdikase honevAle rAme, iMdriyoMke viSaya aura kaSAya ye saba mere dhyAnameM vighna kaise kara sakeMge. iMdrAdika deva bhI merI ArAdhanAmeM pAdhA lAnemeM asamartha haiM phira ye kSudra upadrava merA kyA nukasAna kara sakate haiM? 1388 ThANA caleja merU bhUmI omacchiyA bhavissihidi // prA ya haM gacchami vigadi tujhaM pAyappasAeNa // 1188 / / Page #1406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bukArAdhanA 1389 sthAnacalati nAkaparvataH karaM vasumarti prapadyate // svatprasAdamupagamyaM na prabho ! jAtu yAmi vikRtiM manAgapi // / 1548 // areer agar aani bhagavaanuzAsana me tadananyamatiH // tavaM yoM vidadhAti sadA vidhinA zivatAtimupaiti sa muktamalaH // / 1549|| iMti amuziSTaH // vijayodayA - NA calitra svasmAtsthAnAzcalipyati melA | bhUmiH parAvRnamastikA bhaviSyati / nAI vikRti gamiSyAmi bhavatAM pAdana // mUlAga------calena caliSyati / ogttiyo| gata dina Le p miyaH / nRlikA 12 kSapAH / sUtraH 33 / artha- sthAna se parvatabhI hila jAyegA, athavA samasta pRthvI bhI odhI ho jAyagI to bhI maiM Apake caraNAnugrahase vikArI nahIM hoUMgA. itthaM gaNeMdramukhacaMdrabhayaM tamiccha zAdhamanuziSTamRtaM prava // zrAyAmanumatyavane kilonI || hRpyanvapakapuMgava puMzvakozaH // ityAzArAmRta saMdarbha mUlArAdhanAdarpaNe patraprameyArthaprakAzIkaraNavaNe pazvAsaH // 1449 saptama AzvAsaH / koyadheSu guruNA nItvA smRtiM varmitaH / samyakAmyamadhiSThitaH puru pitransaddhyAnazarmA sRtam // zvAzuddhimicaturvidhamahAsaMghAbhikaM padaM / yaH prApnoti mahAntamaIti mahaM deho'pi tasyAghavan // 1 // 'bi' rAdhanA AzvAsa 1389 Page #1407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsa JAN atha yathopadiSTa svazaktyanigRhanaga saMstAstharama sAdhognuniSTataH prAktanaduSavipAkavazAdupambhite kacityamAdhi mRlArAdhanA vighnanibaMdhane niryApakAcAryaNAvazyakaraNIya sAraNAkrama kathayituM gAthAvidAtyopakramate natrAdau prAguktamevAdhamanummarayituM upanyasyani-- evaM khabao saMthAggao khabai bigyi agRhaMto // dadi gaNI vi sadA meM taha aNusahi aparidato // 1489 // yAvarzaka :-INsI suvizAra jI mahAna nirjarAM kurUne gurvI kurvANaH kSapakastapaH // bata niryApakaH zikSAmaniviSNaH priyaMvadaH / / 255 / / samAptamanuzAsanam // mUlArA-caM yathoktazalakSaNakSamaNadharmAcaraNakameNa / khayadi apayati ca bahutaramekadezenAzubhaM karma prAgupArjita abhinaya nikaMdhAnaH / nadhA pUrvoktanaiSa vidhinA / aparirvato anirSiNNaH / ukta ca nirjagaM kurute guyI kurvANaH apakastapaH / / datte niryApakaH ziznAmanirviSNaH priyaMvadaH // patA zrISijayo menchati artha-isa prakAra daza prakArake dharmakA AcaraNa karaname apaka pUrvabaddha kamakA eka dezA athavA bahubhAga kA kSapaNa-kSaya karatA hai. aura niryApakAcAyabhI na thakakara usa sadA upadeza dete rahate hai. sAraNetyetatsUdhapadavyAkhyAnamuttarama // akaDugamatittayamaNaM vilaMba akamAyamalavaNaM madhuraM / / abirasa macigaMdha acchamaNuNDaM aNadisIdaM // 1990 / / kaTutitakaSAyAmlalavaNasvAdubhIrasaiH / / pAna madhyamayuktaM tasmai kSINAya dIyate // 1551 // vijayodayA-akaDagaM akaDaka, atiktaM, anAmla, akagAyaM, alavaNaM, bhamadhuraM, ravirasaM, bhadurabhigaMdha, svacchamanuSNazItaM / 1390 Page #1408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulAgadhanA 136.1 tatkAlaprayojyaM pAnakaM gAthAyenAturamArayati- mUlArA--akaDugaM azeSadarthe ma / tena kaTutiktAmlaka pAyalavaNamadhuroSya guNAnAmautyameva niSedhyamanati zItamiti nirdezana jJApittatvAn / aviralaM avigatarasaM / madhyamakaTukAdirasayuktaM ityarthaH / avagaMdha sugaMdhi / ukta da kaTutiktakaSAyAmlalavaNaraSAMdubhI rasaiH // pAnakaM madhyamairyukta tastai zrIbhAva dIyate // artha -- jo AhAra kaTuka, tikta, Amla, kasAyalA namakIna, madhura, virasa, dugaMdha, asvaccha, uSNa aura zIta nahIM hai aisA AhAra kSatrako denA cAhiye. arthAt madhyama rasIkA AhAra denA cAhie. pANagamasiMbhalaM paripUrya khINassa tarasa dAdavvaM // jaha vA pacche khatrayasta tarasa taha hoi dAyavvaM // 1499 // vijayodayA -- pANagamasimalaM pAna kamaleSyakAri, paripUrta kI gAya kSapakAya dAtavyaM / yathAbhUtaM thA kSapakasya tasya pathyaM tathA bhUtaM dAtavyam // mUlArA - abhilaM yatkarphe na karoti / paripU gAlitaM / pacche samAbhyavirodhi || artha- jo peya padArtha kSINa kSapakako diyA jAtA hai vaha kaphako utpanna karanevAlA na honA cAhiye. aura vaha svaccha pavitra honA cAhiye. kSapakako jo denese patha-hitakara hogA aisA hI pAnaka dene yogya hai. saMthArattho khacao jajhyA svIyo havejja to taiyA || voriva puNvavidhiNeva sopAnagAhAro // / 1492 // yadAsau nitarAM kSIrNastadapi tyAjyate tadA // paTIyAMso na kurvanti nirarthakaM niyojanam / / 1552 / / AzvAsa 19 1391 Page #1409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsA mAgadhanA vijayodayA-saMvArattho saMstarasthaH kSapako yadA kSINo bhavettadA vyutsRSyo'nakavikalpaH pUrvavidhinaiva / / atIkSNasya yathoktapAnakatyajanavidhimanusmarayati --- gUlArA- atimINa ityarthaH / to tathAvidhAnakadAnAt / posaridanyo tyAjayitavyaH / pumvavidhiNeva hAnisUjAnakramaNava / / artha saMstarapara soyA huA kSapaka jaba kSINa hogA taca pAnakake vikalpakA bhI * hAni ' nAmaka sUtrake * anusAra tyAga karanA cAhiye. evaM saMthAragadassa tassa kammodaeNa khavayarasa // . aMge kacchai uchijja veyaMNA ujhANavigghayarI // 1993 // itthaM zuzruSamANasya saMstarasthasya vedanA / pUrvakarmAnubhAvana kAya kApyasya jAyate // 1553 / / vijayodayA-evaM saMdhAragadassa evaM saMstaragataspa kSapakasya karmAdayena kacidudanopajAyate dhvaanvinkaarinnii| itthaM zuzruSamANasyApi' duSkRtodayavazAtkasyacidaMge vedanotpazte ityAhamulArA-katyaha kacitkutyAdau / vedaNyA zUlAdipIDA / / / artha-saMstarapara ArUDha hue kSapakake zarIrameM karmaka udayase dhyAna meM vighna utpanna karanevAlI vedanA utpanna hotI hai arthAda peMTa bagaraha zarIrake kisI avayava meM zulAdi pITA karmAdayase utpanna hotI hai. ------ ------- -------- bahuguNasahassabhariyA jadi NAbA jammasAyare bhIme // bhijjadi hu rayaNabhariyA NAvA va samuhamajjhammi // 1424 // darzanajJAnacAritrataporatna bhRtastataH // saMsArasAgare ghore yatipoto nimajjati // 1554 // 192 Page #1410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRlAgavanA ratnatrayapUNo nauriSa samunamadhye // AzvAsa tadanodayAtsaddha dhAnavinAzena durthyAnAvezAtsAdhucirAdhya ratnatrayaM mRto ghore saMsArasAgare nimajatIti parzayati-- mUlAga-diNAvA rAginoMH / pota iva yatnataH praNeyanyAdAzritAnA nArakatvAca / bhijadi devavazAdvighaTate / yanibhAcaM naumAtra muMcanIyarthaH / artha-yaha yatirUpa nIkA hajAro guNoMsa bharI huI hai kadAcita mayaMkara saMsArasamudra meM DUba jAyagI. tAtparya vrata, zIla, samiti muniH ratnatraya ityAdi guNoMsa bharI duI kSapakarUpI naukA rogavedanAse DUbanekA prasaMga Anepara usa bacAnA cAhiya. guNabharidaM jadi NAvaM dahaNa bhavodadhimmi bhijjaMtaM // kuNamANo hu uvekkhaM ko aNNo huja Niddhammo // 1495 / / nimajjataM bhavAmbhodhau yo raSTrA tamupakSata / / adhArmiko nirAcAro nAparI vidyate tataH // 1555 / / vijayodayA-guNabhariba javi gAvaM guNaiH pUrNA yatinA bhavasamudramadhye bhidhamAna haSTvA yaH karotyupekSA tasmAtko'nyo mvedhrmnikraaNtH|| ArAdhakasya samAdhivinAkAraNamapratikurvANa praNiti-- mUlArA-kuNamANAdo kurvANAna / ubekha durdaivodayajanyamAnazUlAdipIDApratIkArAbhAvaM // artha-guNoMse paripUrNa yaninaukA yadi bhavasamudramai phUTatI duI dekhakara jo usakI upekSA karatA hai usase jagatameM anya adhArgika kona hogA? vejjAbaccassa guNA je puvvaM vicchareNa akkhAdA // tesi phiDio so hoi jo uvekkhejja ta khavayaM // 1496 // 1393 Page #1411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ muulaaraadhnaa| AzvAsa / vaiyAghRtyaguNAH pUrva kathimA ye mapaMcataH // nepakSAparI nIcastyajyate nikhilairapi // 1556 // vijayonyA-vejjAyacarasa guNA vaiyAvRtyamya guNA ye va vistareNa vyAkhyAnAnanyaH pracyuto bhayati upekSate kssp|| ArAdhakabAdhAmaprati kurvataH svArthabhrazo'pi sthAdityAhamUlArA--puba gAnuziSye guNapariNAmo ityAdinA / teli phiTido tebhyazcyataH // artha-- rAyake kA nistArase pUrva meM varNana kiyA hai, jo kSapakakI upekSA karatA hai vaha una guNoMse bhaSTa hotA hai. arthAt sapakakI upekSA karanese kSapaka saMsArasapadme huyegA aura upekSakake bhI guNa naSTa hoMga usake vAtsalyAdi guNoMkA nAza hogA. to tarasa tigichA jANaeNa khavayassa savvasattIe / vijjAdeseNa base paDikamai hoi kAyacaM // 1497 / / vaiyAvRtya tataH kArya cikitsAM jAnatA svayam / / vaiyopadezaptazcAsya zaktito bhaktitaH sadA / / 1557 // vijayotyA-so tassa tasassasya kSapakasya cikitsA jAnatA sarvazaktyA pratikarma kartavyaM vaicaspa copadezena / evaM kSapakopekSaNe kSatipradarzanAdvaiyAvRtte niryApanAcArya niyukte-- mUlArA--mo praNidhAnasvArthabhaMzAdetoH / tassa tigiMchAjANAraya tasya saMbaMthinI cikitsA svayaM dhaiyopadezena yA jAnatA niryApakAcAryeNa sapaThikammaM tastra pravIkAra: kArya iti saMbaMdhaH // arthakSapakake rogakA nidAna jAnanevAle yanIne vaidyake upadezAnusAra apanI sarva zaktIme usake rogakA parihAra karanA cAhiye. NAUNa vikAraM vedaNAe tisse kareja paDiyAraM // phAsugadavvehi kareja bAyakaphapittapaDighAdaM / / 1498 / / Page #1412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1395 vijJAya vikRrti tasya vedanAyAH pratikriyA // auSadheH pAnakaiH kAryA vAtapittakaphApahaiH // 1558 // vijayodayA-jAdU vikAraM jJAtvara vikAraM tasyA vedanAyAH tataH pratikAraM kuryAt / yogyairdvanyaivati kapha pittapratighAtaM // mRhArA - viyA dopavaiSamyaM / tisse tasyAH / paDiyAraM zAntim // artha - vAtAdikase utpanna hue vikAra ko Anakara yogya padArthoMse vedanAkA pratikAra karanA cAhiye. jisase vAtAdika vikAra naSTa hoMge. bacchIhiM avadavaNatAvaNehiM AleksIdakiriyAhiM // abhaMgaNaparimaNa AdIhiM tigiMchade khavayaM // 1499 // abhyaMgasvedanAlepavastikarmAgamarddanaiH // paricaya pareNApi kRtyAsya parikarmaNA / 1559 // vijayozyAcchIhi vastikarmabhiH, avavaNatAhi USmakaraNatApana, Alepanena, zItakriyayA, abhyaMga parimanAdibhizca cikitsate kSapakaM // mUlArA bacchIhiM bastikarmabhiH / battI hi iti pAThe vartibhirityarthaH / ubavaNa upanAhaiH / tAvaNehiM svedanaiH sIdakirivAhi prAkajalasevanAdibhiH / parimaNa aMgamardanaH / tigiphaTade apagatavedanaM karoti // artha- bastikarma ( inimA karanA) agnise sekanA, zarIrameM uSNatA utpanna karanA, auSadhIkA lepa karanA, zItapanA utpanna karanA, sarva aMgakA mardana karanA, ityAdike dvArA kSapakakI vedanAkA upazama karanA cAhiye. evaM pi kIramANo pariyamme vedaNA uvasamo so // khavayarasa pAvakammodaeNa tibbo Na hu Na hojja // / 1500 // kasyacikriyamANe'pi bahudhA parikarmaNi // pApakamaviye tIvre na prazAmyati vedanA // 1560 // aas AzvAsaH 7 1395 Page #1413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA vijayonyA-patraM pi kIramANe pratIkAra apakamya vanopazamaH nIveNa pApakarmodayena nApi bhavedapi, nahi bahiM IvyamAhAbhyanena karmANi sva cchanti nadi kAmayAta ye samakonAparasyeti pratItametad // abhimumpapApaviSAce pratIkAravaiyarthamAi---- mUlAga-tibveNa ghoreNa / uktaM ca-- ___kasyacikiyamANe'pi bahudhA parikarmaNi / / pApakarmodaye tIne na prazAmyati vedanA / / anye pAvakammotyeNa tibbA va sA hoja iti paThitvA pApakarmonaye sani bedanopazamo na bhavet , cItrA yA vedanA bhavediti pratipannAH // artha-isa prakAra ilAja karaneparabhI, tItra karmakA udaya honese bAhya upacArAMse vedanAkA upazama hotA nahIM. bAhya dravyoMse kisI kI vedanAkA upazama hotA hai aura kisIkI nahIM bhI ataH karmodayakI vicitratA siddha hotI hai. ahavA taNhAdiparIsahehi khavao havijja abhibhuudo|| unasaggehiMva khavao acedaNo hojja abhibhUdo / / 1501 // kSapako jAyate tIyarupasargaparISadaH // abhibhUtaH parAyatto vihalIbhUtacetanaH // 1561 // vijayodayA-ara.yA taNDAdiparzasahati athavA tAdibhiH parIvaharabhibhUto bhavetkSapakA, upasagaiAmibhUto nizetanaH syAta // nimittAntaramapi mamAdhivinnamyAbhidhanemUlArA--acaMdaNo vidhAnto mUDho vA / / artha-athavA bhUka, pyAsa ityAdi pariSahoMse pIDita hokara kSapaka nivetana hogA arthAta mUThita hogA athavA bhrAnta hogA. tathA upasagase bhI pIDita honepara machita hotA hai. .--. . - mah Page #1414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH mUlArAdhanA to vedaNAvasaTTo vAulido vA parIsahAdIhi // khavao aNappavasio so vippalaveja jaM kiM pi // 1502 // vyAkulo vedanAgrastaH parISadakarAlitaH / / pralapatyaniyadAni bAkyAni sa bicatanaH / / 1562 / / vijayodayA-jato bedanAvazAlI vyAkulinaH paropahIpasaH sapako'sAvanA-mavazo ninalapedyadi kiMcit // vibhrAntatve vikArAnAha mUlArA-to vibhrAnnAcasanatvAtpazcAt / iMgaNAvasaTTo vadanAvazenAturaH sana / bAulido vyAkulIkRtaH / viSNalaja vividha anarthaka jalpata je kiMci aniya // ___ artha-vedanAkI asahyatAse duHkhI hokara, parISaha aura upasargase vyAkula hokara kSapaka ApameM nahIM rahegA arthAt usake cittakI ekAgratA bhaMga hogI jisase vaha pUrvApara saMbaMdha virahita baDabaDa karegA. ubhAsejja va guNaseDhIdo udaraNabuddhio khabao // chaI docha paDhama basiyA kuMTilidapadamiLato // 1503 // ayogyamazanaM pAnaM rAtribhuktiM sa kAMkSati // cAritratyajanAkAMkSI jAyase vedanAkulaH // 1563 // vijayodayA-ubhAsamA yadevAyogya, saMyamaguNadheNitaH kRtAvataraNabuddhiH, charcha rAtribhojanaM, doca pANa, divase paDhama va azanaM vA / siyA kadAcit / kuMTilidapadamikachato skhalanapada inchan / mUlArA--ubhAseja ayogyaM vadet / guNaseDhIdo saMyamagugArohaNAta / udaraNabuddhIo avataraNe kRttamatiH / chaTuM rAtribhojanaM / doja pAnaM / paDhama bhojanaM / siyA kadAcit / akAle bhojanaM pAnaM vatyarthaH / kuTilidapadaM skhalanapadaM / hInasthAnamityanyaH / / uktaM ca-- badehAnucitaM sAdhuH saMgayatya janonmukhaH / / akAle bhojanaM pAnaM bA bAMchanvalitaM padam // 1397 Page #1415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAcanA AzvAsa artha-ayogya bhASaNa bolegA, saMyamaguNase utaranekI buddhi karegA. arthAta saMyama choDanekA vicAra usake mana meM utpana hogA. rAtribhojana karanA, athavA satrau pAnI pInA, dina meM prathama-bhojana karanA, etadviSayaka vicAra usake manameM utpanna hoMge. isa prakArase baha saMyamase skhalita honekI icchA karegA. taha mujhaMto khabago sAredabbo ya so tabo gaNiNA // jaha saM. vilss| paccAgadavedaNo hoja // 1504 // tatheti mohamApana mAraNIyo gaNazinA / / yathAsti ivalezyAkaH sa pratyAganacatanaH // 1564 / / vijayodayA--taha mujjhato sacamI mohamupAcchan zapakastathA sAmayittacyA'sI gaNinA kathe? ethA piddhalezyo bhavati pratyAgatacetanazca // . vedanAdinA vibhramya vikurvANe kSapaNe kiM kAryamityatrAha mUlArA--tadha muzaMto khacao vimalapanAdiprakAreNa vyaktavibhramo bhavan / sAredabyo smarayitavyaH srvH| tago saH / AsanamRtyurityarthaH / paJcAgadavedo vyAdhuTitayathArthabuddhiH san // artha-isa prakAra mohako prApta hue kSapakako AcArya pUrvAdharaNakA smaraNa dilAte hai. jisa upAyase vaha nirmala leNyAkA dhAraka hogA aura caitanyakI prApti karegA aisA hI upAya ve karate haiM. sAraNopAya dhayati--- kosi tumaM kiM NAmo kattha vasasi ko va saMpahI kAlo // kiM kuNasi tuma kaha vA atthasi kiM NAmago vAhaM / / 1505 // kastvaM kiM nAma te kAla: sAMprataM kAka vartase // ko'haM kiM mama nAmeti taM pRcchati gaNI yatim / / 1565 // vijayodayA-ko'si tume kastvaM kinAmadhayaH ? kattha vasasi ka vasasi ko va saMpadIkAlo ko cedAnI kAlaH1 kimayaM divA rAtriI ? kiM kuNasi tuma kiM karoSi bhayAna ? kathaM vA atyasi kathaM vA tiSThasi! kiM NAmago yAI maI ghA ki nAmadheyaH! 1398 Page #1416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsA 1329 kayameSa sArathitanya ityatrAhamUlArA--saMpadi kAle / idAnIkAlaH kimayaM viSA rAtrirvA / / sAraNopAya kahate haiM artha-he mune! tuma kona ho! tujhArA nAma kyA hai ? tuma kahAM rahate ho? aba konasA kAla hai arthAt | ama divasa hai yA rAtrI hai ! tuma kyA kArya karate ho aura kaise rahate ho? merA nAma kyA hai? HEREPRENER evaM AucchittA parikkhaherdU gaNI tayaM khavayaM // sArada baschallayAe tAsagarI kariva 1506 // itthaM kSapakamApRcavya cittaM jijJAsatA satA !! batsalatvena kartavyA sAraNA tasya sariNA // 1566 // ' vijayodayA- AicchittA evamanuparata pArayati galI naM kSaya / kiM mannano nizvananati parIkSitu. phAmaH bansalasayA yadyasti batanA kavana karippAmIna malyA / kimartha megha sAryate ityatrAha mUlArA-abbocchiNaNaM anuparanaM / ApucchittA iti prAdhikaH pAThaH / parikSAheTuM kimayaM sacetana una niatana iti parIkSaNArtha / sAredi smRti prApayati / vacchaladAe vAtsalyena / kavacaM karismati yadyasti cetanAsya tadA kara kariSyAmIti matvA / / artha--yaha kSapaka sacetana hai athavA acetana hai arthAt yaha sAvadhAna hai kiMvA asAvadha hai isakA parIkSaNa karane ke liye bar3e premase uparyukta prazna vAravAra usakI pUlate haiM. yadi isameM cetanA hogI arthAt yaha sAvadha hogA to mere pUche hue pannoMkA uttara degA. aura sAvadha I aisA siddha honepara isako hama kavaca kareMge aisA hetu manameM dhAraNa kara AcArya upayukta prazna kSapakako karate haiM. jo puNa evaM Na karijja sAraNaM tassa viyalacakkhussa // so teNa hoi NiiMdhaseNa khavao pricttoH|| 15.7 // Page #1417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH mudyataH kSapakasyettha yaH karoti na sArapAm // lArAdhanA tenAsau varjito nUnaM jinadharma ibojjvlH|| 1567 // 1400 vijayotyA-jo puNa evaM Na kariva yaH punarevaM na kuryAta saarnn| skhalitacisavRttaH sa kSapakastena parityakto bhavati sUriNA tathA tadapasAraNe doSamAhamUlArA-vippalakravarasa skhalitacittavRtteH / NidhaseNa nirdayena // artha-jo niryApakAcArya aise prazna nahIM pachegA aura jisakI cittayati bhraSTa ho hai aise kSapakako REET smaraNa dilAkara ratnatrayameM sthira na karegA to usa nirdaya niryApakAcAryane kSapakakA tyAga kiyA hai aisA mAnA jaavegaa| evaM sArijjato koI kammuvasameNa labhadi sadi / taha ya Na labhijja sardi koI kamme udiSNammi // 1908 // taspeti sAryamANasya kasyacijjAyate smRtiH|| . tIvakarmodaye nAnyaH smaraNa pratipadyate // 1.68 // saMtatasAraNavAraNakArI kAmakapAyahaSIkanivArI " dharmavato vivadhIta samAdhi sarvamapAsya gaNI tarasAdhim / / 1565 / / iti sAraNaM vitrayodayA-parva sArijano evaM mAyamANaH kazcit cAritramohopazamana yA smRti yo yogyaviSayAM lbhte| ayuktayaM mama icchA zakAle moktuM pAtu vA pratyAkhyAne kathaM kAle'pi prArthayAmIti na lamaMta smRti kazcitkarmaNyudaNe no iMdriyamatizAnAvaraNe | sArapaNA tathA sAraNAyAmapi laghukarmaNa eva smRtiH sthAnAnyasyetyAha-- mUlArA--koI kazvinoiMdriyamatijJAnAvaraNakSayopazamavizeSa prAptaH / kamnuna sameNa cAritramohopazamena 1 asadvedyopazamena vA / sadi ayukteyamicchA mama kAle bhoktuM pAtuM / pA pratyAkhyAtaM vA ka phAle'pi prArthayAmIti yogyAyo 1100 Page #1418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlAgakhanA 1401 viSayAMta va sArvamANo'pi / kamme noiMdriyamatijJAnAvaraNe / udiSNammi tIvravedanAdivazAddurnivAramudeti // sAraNA sUtrataH 34 aMkataH 20 artha - isa prakAra ayogya icchAse parAvRtta karanepara bhI koI kSapaka pApakarmake upazamase yogya viSayake smaraNa ko prApta hotA hai. arthAt meM akAlameM bhojana karanekI aura peya padArtha pInekI icchA kI thI. jisakA maiMne tyAga kiyA hai usakA yogya kAlameM bhI sevana karanA anucita hai. aisA smaraNa usako hokara vaha ayogya AcaraNa parAvRtta hotA hai. paraMtu jisakA pApakarma udayameM AtA hai aura no iMdriyamatijJAnAvaraNa karma udayameM AtA hai vaha smaraNazUnya hotA hai. yaha sAraNA nAmaka prakaraNa samApta duA. sadimala tarasa vi kAdavvaM paDikammamahiyaM gaNiNA || ubadeso visayA se aNulomo hodi kAyavvo // 1509 // pratikarma vidhAtavyaM tasya smRtimagacchataH // upadezo'pi kartavyaH smaraNAropaNakSamaH / / 1570 / / vijayodayA sahimalamaMtassa vi smRtimalabhamAnasyApi gaNinA'sthitaM kartavyaM / pratikAraH, upadezo'pi anukUlaH sadA tasya kartavyaH // patha tathAkRtasAraNasyArAdhakasya vacanaM gAthAnAM catuHsaptatyadhikena zatena vyAcikhyAsustadupakramAya prathamaM paDgAthAH kathayati- mUlArA-- advidaM niraMtaraM / aNulomo smaraNAropaNapravaNaH / darzanAnuyAyItyaparaH // artha- jo smRtiko prApta hotA nahIM hai usako bhI niraMtara upAya karanA cAhiye usako sAvadha karaneke upAya karane cAhiye. vaise usako anukUla upadeza bhI hamezA karanA cAhiye. 976 yato'pi ya kammodayaNa koI parIsahaparaddho // umbhAsejja vaDakkAveja va bhidejja va padiNNaM // 1510 // AzvAsaH 7 1401 Page #1419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1402 parISahAturaH kacijjAnAno'pi na budhyate // ataH prakurute dIno maryAdAM ca vibhitsati // 1571 // vijayApitamAso'pi karmodayena kAMbetparapaparAjito yatkicidvadet AraTela miyAnA prayAkhyAtAM / jAnato'pi duHkharakulatathAnucitamAcarataH kaTukavacanAdikaM na prayojyamityupadizati -- mUlArA - paraddha parAjitaH / uktAvejja AraTet / padiSNaM pratyAkhyAnapratijJAM // artha -- koI kSapaka sAvadha hokara kamoMdayase parISahA~se vyAkula hokara jo bhI kucha boleMgA anucita bhASaNa karegA athavA jo jo AhArake aura pAnake padArtha tyAganekA pratijJA kI thI vaha usakA bhaMga bhI karegA. hu so kaDu pharumaM va bhANidavvo Na khIsidvyaya // Naya vittAdanyo Na ya vaTTadi hIlaNaM kAyuM // 1511 // na bibhISyaH sa no vAcyo vacanaM kaTukAdikam / na syAjyaH sUriNA tasya kartavyAsAdanA na ca / / 1672 // vijayodayA-pADu so kaDagaM sa evaM kurvankSapakaH na kartavyaH kaTukaM paruSaM vA na bhartsanIyaM na ca trAsa netacyaH, na ca yuktaH paribhayaH kartuM tasya // mUlArA--Na khIsibbo na nirbhatsyaiH / nopavasanIya ityanyaH / na roSayitavya ityaparaH / Na ya yadi nApi yuktaM bhavati / hIlaNaM anAvaraH // artha--- pratijJA bhaMga karanepara bhI niyapikAcArya use kaDace aura kaThora zabda na bole usakI bhartsanA na kare, usako bhaya na dikhAveM. athavA usakA apamAna na kare. overH ko zeSo jAyate ityadhyate phasavaNAdige hiMdu mANI viSphurisido to saMto // udyAnamavamaNaM kujA asamAdhikaraNaM ca // 1512 // AzvAsa 7 14-2 Page #1420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlAgadhanA AzvAsaH 1403 virAdhito bhavanmAno vacanaiH kaTukAdibhiH / mikSayasapApApA jihAsati / 1973 / / vijayodayA-paruSathayaNAvigehi paruSaSacanAdimimAnI pirAdhitaH san // bArapAruSyAdiprayoge doSAnAha--- mUlArA-viSphurisido cirAdhitaH / udANaM guNazreNitaH patanaM / dudhyAM vA / avakkamaNe samyaktvatyAgaM / kaThorAdika vacana colanese konasA doSa utpanna hotA hai| isa praznakA uttara-- artha-parupavacanAdikoMse yadi usakI bhatsanA kI jAvegI to vaha saMyamabase bhraSTa hogA, athavA duni ko prApta hogA, kiMvA samyaktvakA tyAga kara mithyAtvI banegA. tassa padiNNAmeraM bhittuM icchaMtayassa Nijjavao !! sambAdareNa kavayaM parIsahaNivAraNaM kujjA // 1513 // niryApana maryAdAM tasya prakSu mumuksstH|| kartavyaH kavacI gADhaH parISahanivAraNaH // 15 // vijayodayA-tassa padiNAmara nasya svapratikSAjyavasthA marnu vAMchato niryApaphasariH kavacaM kuryAnnivAraNakSane / tasya pratijJAlaMghanonmukhatve pratividhAnamanudAni.. mUlArA-mere vyavasthAm // artha-jaba kSapaka pratijJAbhaMga karanake liye udyukta hogA taba niryApakAcArya kSapakako pratijJA bhaMgase nivRtta karanekaliya kavaca kareM, 1403 NidaM madhuraM palhAdaNijja hidayaMgamaM aturidaM vA // to sIhAvedatvo so khavao paNNavateNa // 1514 // Page #1421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ phulArAdhanA AzvAsaH 1401 gaMbhIraM madhuraM snigdhamAdeyaM hRdayaMgamam // sUriNA zikSaNIyo'sau prajJApanapaTIyasA / / 1575 // vijayodayA-giddha snehasahita, madhuraM zrotrapriya, hadayasukhavidhAni, hatyapravezi, asvaritaM asau zikSayitavyaH jhapakA prjnyaapytaa|| mUlArA-to sIhAvedavyo zikSayitavyaH / paNNAvateNa snigdhAviguNayuktaM vacanaM vadatA gaNinA / / artha-niryApakAcArya kSapakako premasahita, karNapriya, hRdayako sukha denevAlA, hRdayameM praveza karanevAlA. aisA upadeza kare, rogAdaMke suvihida triulaM vA vedaNaM dhidivaleNa !! tamadINamasaMmUDho jiNa paJcUhe carittasta // 1515 / / saMtoSayalatastIvAstA rogAntakavedanAH / / akAtaro jaghAmUDo vRttavighnaM ca sarvathA // 1576 / / bijayodayA-rogAMtaka mahatolpAMca vyAdhIn / vipulA vA vedanAM ghRtibalana jaya tyamadIno'muDhainca pratyuhAma cAritrasya / vItarAgakopatA hi cArivaM / tayAdhipratIkArArdhepu Adaravato vedanAsu ca dveSayato nazyati / tatazcAritravighnAsyayA jetacyA iti bhAvaH // du:khanivAraNI zikSA kaba cAparanAmnIbhitaH prabaMdhenAbhidhase---- mUlArA-gogAtake alpAnmaddatazca vyAdhIna / paccUhe vighnAna / vItarAgakopatA hi cAritraM tadvayAdhyAdipratIkArArtha bastupu Adarabato vyAdhyAdiSu vepavataca nazyati / / artha-I apaka! na dInatA ko chor3a kara mohakA tyAga kara alpa aura baDe donoM prakAra ke vyAdhioM ko tathA vedanAko dhairyake balase jItale. cAritrake jo zatru haiM unako bhI tU jItale. rAma aura kopase apane AtmAko alaga rakhanAhI cAritra hai. rogakA nAza karanevAle padArthoM meM jo Adara karatA hai aura vedanAomeM jo depa rakhatA hai usakA cAritra naSTa hotA hai. ataH cAritrake vighAtaka padAthoMko jItanA yogya haiM. Page #1422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsA mUlArAdhanA savve uvasagge parisahe ya tiviheNa NijjiNahi tumaM / / NijjiNiya sammamede hohisa ArAhao maraNe // 1516 // tvaM parAjitya niHzepAnupasargaparISahAn || samAdhAnaparo bhadra mRtyAcArAdhako bhava / / 1577 // vijayodayA-save vi ya uvasagge saJcAzyopasagIna parIpAMzca manovAkvAyarjaya / upasargaparIyajayaduHkhAmImtA manasA jayaH / bhIto'yamini uyayA na duHstrAni haranti / sannihitadravyAdisahakArikAraNamasaddhedyamudayAgataM anivAyavIya balaM prayantya ti dhRtibalena bhAvanA manasA jayaH ! dhAMsosmi vedanAdumsahAtmatAM pazyana madIyAmimA atikaSTAmavasthA / dagdho'smi tADito'smi ityevamAdidInapacanAnuzAraNaM / vAsadanubhUtArthI parIpahAH sudAvayA, upasargAzca pUrva / patkurvantamapi nAmI munanti / kevalaM pratidina parako galtIti na-mamamArgAlakA pa kSamA iti udAra bacanatA vacanena jagaH / yadInekSaNamukha rAgavatA abalatA ca kAyena jayaH / NijiNiya sammameme nirjityaivaM sambagetAnupasarmaparISahAmmaraNe maraNakAle / mArAdhI hodisi ranamayapariNato bhAvigyasi / upasargaparISahavyAkulitacetaso naivArAdhakanA // mUlAga---tividhega dravyAdiyogavazAdApatrodayamabAryavIryamasadvAmimAnupasargaparIpahAmpratatyakena (1) nivAryeta / nadivAnI vana duHkhIkatA, na khalu bhIto'yamiti kRpayA duHkhAni tyajatItIzI dhRtibalabhAvanA manasA tannirjayaH zrAMto'smi duHsahA meM vedanA / pazyata maMdIyAmimAmatikaSTAmavasthA / hA deva ! devadagdho'smItyAdi dInabacanAnuzcAraNaM / parISahAzca sarveNa zarIriNA AsaMsAramanubhUtAH asadupasargAzca / na cAmI pUkurvantamapi muMcaMti kevalaM niHsatvo'yaM kApuruSo rAraTIti niMdyate na vaite sanmArgAccyAtrayitu mAM amate ityAdidhIrodAttavacanocAraNaM ca vAcA ttpraajyH|| __ adhInekSaNatvaM prahasitamukhatyAcavasthAnaM kAyena tadvijayaH / / ede etAn / / artha-de kSayaka! tUM mana vacana aura zarIrase sarva upasarga aura parIpahoMko jItale. jaba inako tU pUrNa jItane meM samartha hogA tarahI maraNasamayameM tUM ratnatrayAsadhaka hogA. anyathA nahIM. vizeSArtha-upasarga aura parISahoMke duHkhoMse bhayabhIta na honA yahI manase upasarga aura parIpahoMko jItanA mAnA jAtA hai. yaha puruSa bhayayukta hai aisA samajhakara upasarga aura parIpaha takalIpha utpanna karanekA kArya dayAse choDate haiM. aisA nahIM samajhanA cAhiye. samIpake dravyAdi padArtha ye asAtA caMdanIya karmakA udaya Ane meM sahakAri kAraNa hai jaba Page #1423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAcanA), AzvAsA SHREATRE veda ya karma udayama AtA hai aura usakA anivArya sAmathrya hai taba vaha apanA phala dakara hI naSTa homA emA dhaya dhAraNa kara vicAra karanA yaha manake dvArA upasarga parIghahoM kA jaya samajhanA cAhiye. ma thaka gayA dUM. ye duHkha duHsaha hai. maiM AMtazaya kaTatama avasthA ko prApta huA hai, mere zarIrameM Aga lagI hai, maiM pITA jA rahA hUM ityAdika dInavA vyakta karanevAle zabda muMhase na nikAlanA yaha bacanase jaya samajhanA cAhiya. kSudhAdika parISadoMkA anaMta bAra anubhava le cukA hUM. aneka bAra ghora upasarga bhI mereko prApta hue the. Dorase roneparamI va upasabhAdeka duHkha merako kyA choDa deMge? yaha puruSa dhairyarahita hai, yaha dIna hai, bArabAra rotA hai, cillAtA hai aisI loka merI niMdA kareMge. ve upasargAdika duHkha mereko sanmArgase bhraSTa karane meM asamartha hai aise udAra vacana kahanA yaha bhI vacanajaya samajhanA cAhiye. parISahAdikoMse duHkha hone parabhI mukhameM dInatA na dikhAnA, AkhoM meM dInatA na dhAraNa karanA, mukha na sUkhanA, zarimeM nizcalatA rahanA, yaha zarIrase jaya samajhanA cAhiye. isa prakAra upasarga aura parIpahoMko dRDhatAse jIta kara maraNasamayameM he kSapaka! tU ratnatrayArAdhaka ho. be - - - maMbhara suvihiya jaM te majjhAmma cadumvihassa saMghassa // bUDhA mahApadiNNA ahayaM ArAhaismAmi // 1517 / / ahamArAdhayiSyAmi pratijJA yA tvayA kRtA // madhya saMghasya sarvasya tAM smarasyadhunA na kim // 1578 / / vijayonyA-samara smRti nidhehi / sudhihida sucAritra / phi smarAmi iti cet taM so pratikSAM kRtavAnasi / majAsmi madhye / kasya ? caduvidhassa caturvidhasya saMghasya / bUDhA dhRtA / mahApaviNA mahatI pratijJA / aharya mahArAgha issAmi ArAdhayiSyAmi iti // mUlArA- te yatvayA / bUDhA kRtA / / artha--he nidoSacAritra dhAraka kSapaka, tU cAra prakArake saMghameM arthAt unake samakSa baDhI pratijJA dhAraNa kI hai arthAta maiM ratnatrayakI ArAdhanA karUMgA aisI mahApratijJA dhAraNa kI hai usakA smaraNa kara. 14.6 Page #1424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1407 ko nAma bhaDo kulajo mANI tholAidUNa jaNamajjhe // jujhe palAi AvaDidametao ceva aribhIdo // 1518 // janamadhye bhujAskAlaM vidhAya balagaviMtaH // kaH kulIno raNe mAnI zatrutrastaH palAyate // vijayodayA ko grAma maDo kaH palAyate yuddhe bhaTaH zUraH kulajo mAnI dholAdaNa bhUjAsphAlanaM kRtvA / janamadhye / evaM yuddhe zatruparAjayaM kariSyAmIti udayuSya AvaDidamesao abhimukhAyAtazatrureva aribhItaH / kaH palAyanaM karoti // 1579 / / itaH aparka lokaprasiddhadRSTAMta hatyA prabaMdhana protsAhayati- gulArA-mAnI yaza saMpAdanAhaMkArI polAidUNa AtmAnaM stutvA bhujAsphAlane kRtvA / evaM zatruparAjayaM kariSyAmi ityuddhoSyati yAvat / AvaDidamattao va militamAna evAriNA saha athavA abhimukhAyAtamAghAdevAreriti yojyam // artha - " maiM zatruko avazya parAjita karUMgA " aisI pratijJA jisane bhujAsphAlana karake sarva janasamakSa kI hai aisA kona svAbhimAnI kulIna zUra puruSa zatru samIpa Anepara Darakara palAyana karegA. dAntike yojayati- tholAiNa puvvaM mANI saMto parIsahAdIhiM || AvaDidamirAo caiva ko visaNNo have sAhU // 1519 // kaH kRtvA svastayaM mAnI saMghamadhye tapodhanAH // parISahariputrastaH klizyasthApAtamAtrataH // 1580 // vijayodayA- dholapUrNa puSyaM bhujAsphAlanaM kRtvA pUrva / parIsahA AvAjayatsago beva parISadvArA tibhirabhimupaya ko visaNNo have sAdha mANI saMto ko viSaNNo bhavetsAdhuH mAmI san // evaM dRSTAM darzitamarthaM dArzantike yojayati - mUlArA - ASatvidametao parISahAribhirmilitamAtrakaH / viso duHkhitaH / AzvAsa 7 1407 Page #1425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ palAzavanA 1408 artha- sarva saMghake samakSa parIpaha aura upasarga Anepara bhI maiM pratyAkhyAta AhArAdika padArthoM ko svIkAra na karUMgA aisI pratijJA lekara paraSihAdika AtehI konasA sAdhu duHkhI hokara svapratijJAkA tyAga karegA ? arthAt apanI pratijJAmeM parIpahArdika Anepara bhI dRDhatA dhAraNa kara usako namra na karegA AvaDiyA paDikUlA purao ceva karmati raNabhUmiM 11 avi ya marijja raNe te Na ya pasaramarINa baThTheti // 1520 // pravizati raNaM pUrva zatrumardanalAlasAH || - yacchanti nAsunAze'pi zatrUNAM prasaraM punaH // 1581 // vijayA - AdidA patrikUlA abhimukhAyAtAH zatrayaH purakho seva karmati raNabhUmiM purastAdeSopasarpati raNabhUmi adhi ya marina raNe yadyapi raNe niyante / Na ya pasaramarINa banti maiva prasaramarINAM vardhayanti // mUlA --- AvaDiva paDikUlA ApatitA abhimukhA jAtAH pratikUlAH zatravo yeSAM subhaTAnAM te purado ceSa pUrvameva zatrubhirAkrAMtameveti bhAvaH / krati AkrAmati / raNabhUmiM yuddhAya kalpitAM bhuvaM / marejja mriyeran / pasaraM utsAhaM | yati vardhayati / artha -- hallA karanevAle zatru yuddhabhUmImeM Age Age hI paira baDhAte haiM kadAcit yuddhameM zatru prahArase maraNako svIkAra kareMge paraMtu apane pratipakSIkA utsAha baDhegA aisA kArya ve kadApi nahIM kareMge arthAt raNabhUmIse palAyana nahIM kareMge. taha AvaDidappaDi kUladAra sAhU vimANiNo sUga || ativyaveNAo saMti Na ya vigaDimuvayAMti // 1521 / / mAnino yogino dhIrAH parISahanipUdinaH || sahante vedanA ghorAH prapadyante na vikriyAm / / 1582 / / vijayodayA - tad Avadda paDikUladAra tathA bhApatpratikUlatayA / sAdhayo mAninaH zUrAH / aditivyaveSaNAo atISa sImavedanAH / sahati sahate / Na ya vigaDimuvati naiSa vikRtimupayati // AzvAsaH y 1408 Page #1426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa mulArA--AvavidAppaDikUladAe ApatizA durdaivayazAdupasthitAH pratikUlA upasargaparIpahA yeSAM se ApatitapratikUlAsteSAM bhAva ApatitapratikUlatA tasyAM satyAM / upasargaparIpaheghu upasthiteSu sasviti yAvat / anye tu ASA paDikUlattAe iti paThitvA ApatpratikUlasa yetyarthamA vigadi ratAdhirAdhana / / artha-vaise pUrvakRta azubha karmake udayase parIvahAdika ati tItra duHkha denepara bhI arthAt unase atitIvra vedanA honepara mI sAbhimAnI sAdhugaNa saba sahalete haiM paraMtu ve rikAra ko prApta hokara ratnatrayArAdhanAkA tyAga nahIM karate haiM. tholAiyarata kulajasma mANiNo raNamuhe baraM maraNaM / / Na ya lajjaNavaM kAuM jAvajIrya sujaNamajhe // 1522 // raNAraMbha varaM mRtyu jaasphaalnkaarinnH|| pAvajIcaM kulInasya na punarjanajalpanam // 1583 / / vitrayodayA-dholAiyarasa kRtabhujAkAlanasya / mANiNo mAninaH / raNamuhe vara maraNaM yuddhamukha zobhanaM maraNaM / Na ya varga naiya zobhanaM / la karaNayaM kArdu jAvajIyaM ca sujaNama sujanamadhye yAvajjIva niMdAkaraNaM // mUlAga-tholAidassa kRtabhujAsphAlanasya / varaM zobhanaM / lajjaNaya lajjAphArakaM / dharmapalAyanamityarthaH / / artha--jisane sujAsphATa kara zatruko jItane kI pratijJA kI hai aise kulIna svAbhimAnI manuSyakA raNa meM | mara jAnA bhI bhalA hai. paraMtu sajjanoMmeM jisase niMdA hogI aisA kArya arthAt raNase bhAganA, zatruko pITha dikhAnA kabhI bhI bhalA nahIM hai. kyoM ki aise kAryame Ajanma niMdA hotI hai. samaNassa mANiNo saMjadarasa NihaNagamaNaM pi hoi baraM / / Na ya lajjaNayaM kAdaM kAyaradAdINakiviNataM // 1523 // saMyatasya varaM mRtyumaanino'sktaaddinH|| madInatvaviSaNNatve parISaharipUtaye // 1584 / / 1409 Page #1427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ alArAdhanA AzvAsa 1410 vijayozyA-samaNassa samAnasya zrayaNasya thA / mANiNo mAnimaH, saMjadassa saMyatasA NidhaNagamaNaM pi hodi baraM nidhanagamanamapi bhavati gharaM / Na ya lajjaName kATu naiSa lagjanIyakaraNaM zobhanaM / kAtaratA na ghrN| vINakiviNataM vInatvaM kRpaNa tvaM ca na br|| mUlArA-NidhaNagamaNaM maraNApasiH / kAdaradA cipabhIrutA / dINakiviNataM dInavaM, vaivarNya, kRpaNatvaM kimapi kartuM na zaknomi iti vacanaM // artha-rAgadvapa rahita, apanI pratijJApara aTala rahanevAle aise munikA magNa honA bhI bhalA hai. jisase lajjita honA par3egA emA kArya-ratnatrayArAdhanAye cyuta honA-kabhIbhI yogya nahIM hai. cittameM bhaya utpanna honA, mukha bhayasa sambanA, maiM asamartha hai. pratijJA dhAraNa karanameM samartha nahIM hU~ ityAdivacana bolanA niMdya hai. eyarasa apaNo ko jIvidaheduM karija jaMpaNayaM / puttapauttAdINaM raNe palAdo sajaNalacha / 1524 // vara mRtyuH kulInasya putrapautrAdisaMnateH // na yuddha nazyatAribhyaH katu svakulalAMchanam // 1585 // vijayonyA-eyarasa appaNo ekasyAtmanaH / jIghidahadu jIvitanimittaM 1 ko karijja aMpaNaga kaH kuryAdapabAdaM / puttapattAdIrNa putrapautrAdInAM / raNe palATo raNApalAyamAnaH / majaNalacha svajanAchana / mUlArA-jaMpaNayaM apavAda / pauttAdINaM pautraprapautrAdInAM / palato plaaymaanH| anyaH palAdo iti paThitvA palAyyetyarthamAha / suNagalaMcha lalATe kukuravAisamAna // artha-akale apane jIvitake liye kona mAnI puruSa apavAdakA-nidAkA kArya karegA. aise akArya se arthAt raNase bhAgane ke kAryasa putra pautrAdika taka akIrti rahA karatI hai. arthAt putra pautrAdika bhI apane pUrvajoMkI akIrtise duHkhI hota haiM. unako lajjita honA par3atA hai. taha appaNI kulassa ya saMghassa ya mA hu jIvadatthaM taM // kuNasu jaNe japaNayaM kiviNaM kulve sagaNalaMcha // 1525 // 41. RASA Page #1428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saashbaar mUlArAdhanA mA kArbajASitArtha tvaM denyaM svakulalAMchanam / / kulasya svaspa saMghastha bhA gAstvaM vednaavshm|| 1586 // bijayodayA-taha tathA bipaNo jIvidadha bhavato jIvitArtha | kulassa saMghassa ya mA kuNasu jaNe dUsagaya kulasya saMghasya ca dUSaNaM jane mA kAH / kiviNa kubvaM kRpaNatvaM kurvan / sagaNalacha svagaNalAMchana / mUlArA--kivaNaM kubvaM kRpaNatyaM kurdhan / parIpahAdivinipAte hInasatyatAM vidadhat / artha-vaise he kSapaka! tuma apane jIvitake liye apane kula aura saMghako dUSaNa utpana hogA aisA kArya mata karo arthAta tuma apanI pratijJAma da raho. marese pratijJAkA pAlana nahIM hotA hai esA dInavacana kahoge to tumAre saMpUrNa gaNako lajjita honA par3egA, gADhappahAramtAvidA vi surA raNe arisamakkhaM // Na mahaM maMjaMti sayaM maraMti bhiuDIe saha ceva / 1526 / / niyaMte samare vIrAH pahArAkulitA api / / kurvanti bhrakuTIbhaMga na punariNAM puraH / / 587 / / vijayodayA-gADhappahArasaMtAbidA vi gATanahArasanApitA api zUrA raNe yuddhe / sagaM muha arisamakara Na bhajati svamukhamaMga yA purato na kurvanti / bharati priyo / migudhIra maya bhrakumvA saha ca // mUlArA--bhajati dakrayati / sartha mbaM mukhaM / bhiDimuhA bhRkuTayo bhupu yeSAM te bhRkuvA sahaiva niyaMne ityarthaH / / ____ artha-zUra purupa raName gADha zakhaprahAra honese zatru ke samakSa mugva phirAkara bhAgate nahIM hai. ve apanI bhohai TeDhI karake maraNa kA hI aMgIkAra karate hai. sui vi AvaipattA Na kAyarattaM kariti sappurisA // katto puNa dINataM kiviNataM vA vi kAhiti // 1.27 / / kAtaratvaM na kurvanti parISahakarAlitAH / kiM punadInatAdIni kariSyanti mahAdhiyaH // 1588 / / Page #1429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAcanA 1212 vijayodayA- suMdara vi AvahapattA niramApatraM prAptA api / sampurisA Na kAyarataM kareti satpuruSA na narai kurvanti / kaso puNa kAhiti kutaH punaH kariSyanti dINattaM kiviNattaM cApi dInatAM kRpaNatAM ca // mUlArA - suvi Adi pattA nitarAM ApadaM prAptA api // artha -- atizaya vipatti prApta hone para bhI satpuruSa Darate nahIM haiM to ve asamarthatA aura dInatA kyoM dikhAyeMge P koI agmidigadA samaMtao aggiNA vi ujjhatA // jalagadA va parA atyaMti acedaNA ceva || 1528 // agnimadhyagatAH kecidyamAnAH samaMtataH // avedanA vitiSThante jalamadhye gatA iva // / 1589 // vijayodayA koI atyaMti avedaNA ceva kecidAsa te acetanA cha / aggimadimadA mAnne praviSTAH / samaMtado aggaNApi ijtA samaMtAta ajhinA mapi ( jalamajjhagadA va garA jalamadhyagatA narA iva / acetanA iva // mUlArA-- aggimadigadA amiM praviSTAH || artha-kitaneka puruSa adhika bIcameM paDhanepara aura cAroM taraphase abhi lagane para bhI arthAt usake dAhadagdha honepara bhI mAno jala meM praveza kiye puruSa ke samAna athavA acetana padArthake samAna sthira rahate haiM. saM tattha vi sAhukAraM sagaaMgulicAlaNeNa kubvaMti // keI kati dhIrA u aggimajjhami / / 1529 // sAdhukAra pare ta kurvantyaMgu linartanaiH // AnaMditajanasvAntA utkRSTiM kurvate pare // 1590 / / vijayodayA - tattha vi tatrApyazimadhye sAhukAra sagaaMgulicAlaNeNa kutryeti sAdhukAraM svAMgulacAlanayA kurva / keI agjhigadA dhIrA kecidagnimadhyagatA dhIrAH / uktiTThi karaMti utkozanaM kurvanti // AzvAsa 1412 Page #1430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsa munnAganA mUlArA-tadha vi ya yadyapi agnimadhyagatAstathApi / sAdhukkAraM bhadrakaM bhavatIdaM yadazubha karma kSayaM yAtIti prazaMsA / sagabhaMgulicAlaNeNa svAMgulinartanena / nakhAchoTikayelanyaH / keI patadubhayatra yojyaM / vakiTiM ukrozanaM / viziSTazabdakalakalamityarthaH / artha--.. jagnImeM bhI apanI aMguliyoM hilAkara kaI bIra puruSa acchA hI huA aisA sUcita karate haiM. isa upasargase merA karma kSayako prApta hogA. yaha agni mere kamako naSTa karatI hai. isakA hamAre Upara baDA upakAra ho rahA hai. aisA aMguliyAM hilAkara sUcita karate haiM. koI dhIra puruSa AnaMdase viziSTa zabda karate haiM. FREE jadidA taha aNNANI saMsArapavaNAe lessAe tivvAe vedaNAe suhasAulayA kariti dhidi // 1530 // vedanAyAmasakhAyAM kurvanyajJAnino dhRtim // lezyayA bhavava inyA sukhAsvAdaparA yadi / / 1591 // vijayodayA-adhivA yadi tAvat / tadda tathA ghANANIdhidi kariti tathA azAnino dhRti kurvanti / saMsArapacanajAe lessAe saMsArapravarddhanakAriNyA lezyayA / tibvAra ghedaNAe tIvAyAM vedanAya satyAM / suhasAulagA sukhAsvAdana lepaTAH // mUlArA-taba tena sAdhukArakaraNAdiprakAreNa / saMsArapaDaNAe saMsArapravardhanakAriNyA / suisAlA sukhaasvaainlNpttaaH| artha--saMsArako baDhAnevAlI lezyAse yukta hokara bhI upasargase tIvra vedanA honepara bhI yadi sukhAsvAda karane meM laMpaTa ajJAnI purupa dhairya dhAraNa kara duHkha sahana karate haiM to kiM puNa jadiNA saMsArasamvadukkhakkhayaM karateNa // bahAtavvadukkharasajANaeNa Na ghidA havAda kuSjA / / 1531 // tadA dhRti na kurvanti kiM bhavacchedanocatAH // jJAtasaMsAranai sAryA vedanAyaryA tapodhanAH // 1592 // Page #1431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA AbhAsA vijayodayA-kiM puNa jadiNANa karijA hadi bidi kiM punarna kAryA bhavati dhRtiH ytinaa| kIdRzA? saMsArasampadukkhakkhayaM karateNa saMsArasarvaduHkhakSayaM kurvatA / bahutibvaduSasvarasajANageNa bAhanAM caturgatimatAnAM duHlAnAM rasaM jaantaa| mUlArA--rasajANAsanedinaH / 3 dinA! artha-saMpUrNa duHkhoMkA rasa jAnanevAle yati kyoM na dharya dhAraNa kare. arthAta jaba koI ajJAnI bhI jIva dhairya dhAraNa kara duHkha sahate haiM to cairAgyazIla yatioMkA duHkha sahana karanA kartavya hI ThaharA duHkhase bhayayukta honA unake lie nitarAM ayogya hai. asive dubhikkhe vA katAre bA bhaeva AgADhe // rogoM va abhibhUdA kulajA mANaM Na vijahaMti / / 1512 // durbhikSe marake kakSabhaye roge duruttre|| mAna kApi vimucaMti kulInA jAtu nApadi // 1593 // vijayodayA-asiSe maarg| dumbhikSe thA durbhikSe ghaa| kaMtAre aTavyAM paa| gADhe bhaye ca / uparyupari nipatitabhaye pA / rogehi gha abhibhUdA vyAdhimirvA abhibhUtAH pAvijaiMti kulajA mANa na bijaiti kulaprasUtA mAna / mUlArA-asive mAryo / AgADhe uparyupari nipatati sati / anivAryeNa / artha-mArI, durbhikSa, gahana araNya, punaH punaH bhaya prApta honA, rogoMse pIDita honA ityAdi prasaMgapara kulavAn manuSya abhimAna choDate nahIM hai. Na piyati muraM ga ya kheti gomayaM Na ya palaMDumAdIya // Na ya kumvati vikammaM taheva aNNapi lajjaNaya // 1533 / / sevate maghagomAMsapalAMDAdi na mAninaH // karmAnyadapi kRcchre'pi lajjanIyaM na kurvate // 1591 // 1414 Page #1432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vRlArAdhanA 6415 vijayodayA - paNa pibaMti suraM na piti surAM / Na kheti na ca mayeti gomAMsaM / Na ya palaMDamAdIyaM na palAMDa prabhRtikaM bhakSayati / Na ya kuvvaMti vikrammaM naiva kurvanti kutsite karma parocchiSTabhojanAdikaM na kurvanti / taddeva aNNaMpi jayaM tathaiva nAnyadapi ujjanIyaM kurveti // ti naca bhakSayati mAninaH / gomAMsamityarthaH / pAMDumAr3IyaM lazunagaMjanaprabhRtikaM / bikammaM kutsitaM karma paroTibhojanAdikaM // mulArA artha - kulIna manuSya kabhI madirApAna nahIM karate haiM. gomAMsa bhakSaNa nahIM karate haiM. pyAja, lahasana, vagairaha kaMdoMkA bhakSaNa nahIM karate haiM tathA ve dUsaroMkA ucchiSTAnna bhakSaNAdika karma nahIM karate haiM, vaisA anya bhI lajjA utpanna karanevAle karma ve karate nahIM. to kiM puNa kulagaNasaMdhajalamANiNo loyapUjidA sAdhU // mAjidakAtiviSamaM sujaye || 1934 // kulasaMghayazaskAmAH kiM karma jagadarzitAH // mAnaM vimucya kurvanti lajjanIyaM tapodhanAH // 1595 / / vijayodayA- kiM puNa sAhU vi kamma kAhiti ki punaH sAdhavaH kutsitaM karma kariSyati / kulaguNasaMghassa jasamAthiko kulasya saMghasya va yazaH sNpaavnaahNkaarvNtH| logapUjidA sAdhU lAke kRtapUjAH / mANaM vijahiya mAna tyA jaNalajjayaM sAdhu janena vilajjanIyaM karma // mulArA - jasamAthiko yazaH saMpAdanAIkAravaMta || artha - kula, gaNa, saMgha inakI yazovRddhi cAhanevAle sAdhugaNa kyA kutsita karma kabhI kareMge ? kabhI bhI nahIM kareMge. satpuruSoMke dvArA nitha aisA karma lokavaMdya sAdhu mAnakA tyAga kara kareMge kyA ? kabhI bhI nahIM kareMge. jo gacchajja visAdaM mahalamappaM va Avardi patto || taM purisakAdaraM viti dhIrapurisA hu saMduti / / 1535 // AzvAsa 7 1415 Page #1433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1416 aai vipattimukha vA yaH prayAto viSIdati // narA vadanti taM SaMDhaM dhIrAH puruSakAtaram / / 1596 // vijayozyA - jo gacchijja visAyaM yo gacchedriyAeM / maddalaM appaM va AvaI patto mahatavA ApatraM prAptaH // taM puraskAtaraM puruSeSu kAtaraM / dhIrapurisA saMtuti viMti dhIrAH supuruSAH paMDha iti buvanti // Adi viSIdatosvAeM darzayati mUlArA-- viSAdaM viSAdaM | Adi ApadaM / purisakAdaraM puruSeSu kAtaraM / Dhoti napuMsakamiti bruSaMti // artha - jo choTI yA caDI Apatti Anepara khinna hotA hai dhIra puruSa usako kAtara - Darapoka manuSya aisA kahate haiM tathA usako SaMDha kahate haiM. deva freekaMpA akkhomA sAgaruvva gaMbhIrA // vidito sampurisA huti mahallAvaIe tri || 1936 // samudrA iva gaMbhIrA niHkampAH parvatA iva // vipadyapi mahiSThAyAM na kSubhyanti mahAdhiyaH // 1597 // vijayodayA merumiSpakaMpA meruriva nizcalAH / aklomA agAH / sAgarocva sAgara va dhidivaMto sarisA dhRtimataH saMtoSataH satpuruSAH malAI vimatyAmApadi api // satpuruSasadvRttakhyApanena vipadi dhairyamavalambayati-- yUlArA-- mahAvadIe vi mahatyA madhyApadi / akSobhyA hobhayitumazakyAH / acAtyacittA bhavatIti saMbaMdhaH / uktaM ca samudrA iva gaMbhIrA niSkaMpAH parvatA iva // vipadyapi mahiThAyAM na kSubhyati mahAdhiyaH || artha-caDI Apati Anepara bhI dhairyayukta, saMtuSTa satpuruSa meruke samAna nizcala rahate haiM. aura samudrake samAna kSobharahita hote AzvA 7 1416 Page #1434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1417 keI siMga AdAvidabharA apaDikammA || giripabhAramabhigadA bahusAvadasaMkaDaM bhImaM // 1537 / / svAropita bharAH kecitriHsaMgA niHpratikriyAH // girimArabhAra mApanAvizrazvApadasaMkaTam // 1598 // vijayorayA keI usama sAdhaiti iti yakSyamANena saMbaMdhaH / keciduttamaM vastu ratnatrayaM sAdhayanti / kA ? siMgA niSparigrahAH / yAdArodibharA AtmAropitabharAH / apaDikammA nissprtiikaaraa| giripambhArama bhagadA prArabhAramabhimatAH / kIdRzaM ? bAdakaDe bahusyAmRgAkulaM / bhImaM bhayAvahaM // mahAsatvAnAM mahopasarge'pi ratnatrayasAdhananirvAha gAthAdvayena prakAzayati- mUlArA - AdavidabharA AtmanyAropitakaraNIyabhArA: / apaDikammA apratIkArAH / giripanbhAraM parvataguhAM / adigadA praviSTAH artha -- kitaneka satpurupa saMpUrNa parigrahoMkA tyAga kara tathA saMpUrNa kArya apane Upara lekara Apattiko dUra karaneke lie kucha bhI mayatna nahIM karate haiM aura jahAM bahuta hiMsrajI nivAsa karate haiM aise parvatoM kI guhAmeM jAkara uttama vastukI prApti kara lete haiM. arthAt ratnatrayako sAtha lete haiM. vidhiNiyabaddhakacchA aNuttaravihAriNo sudasahAyA // sAhiti uttama sAvadADhaMtaragade vi // 1538 // 178 rAddhAntasaciSAH santaH santuSTAH zuddhavRttayaH // sAdhayanti sthitAH khArthaM vyAladantAntareSvapi / / 1599 // vijayodayA - vididhaNiyakA pRSyA nitarAM kakSyAH | aNuttara vihAriNo prakRSTacAriSAH / sudasahAyAH zrutajJAnasahAyAH / sArdhiti uttama sAdhayatyuttamArtha ratnatrayaM / sAvadadAnaragadA vi zvApadadaMSTrAmadhyagatA api // mUlArA - baddhakacchA svIkRtabalAH kRtapratijJA yA / aNuttaravihAriyo utkRSTavAriyAH // artha- jinhoMne alaukika dhairya dhAraNa kiyA hai, jinakA cAritra utkRSTa hai, tilamAtra bhI jisameM doSa nahIM AzvAsaH 7 1417 Page #1435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ palArAdhanA AzcA || hai ese cAritrake dhAraka, zrutajJAnakI madata jinako milI hai aise munirAja ra prANioMke dAdameM cale jAne para bhI ratnatrayakI siddhi kara hI lete haiM. - bhallakkie tirattaM khajano ghoravedaNaTTo'vi // ArAdhaNa pavaNNI jhANeNAvatisakumAlo // 1539 / / dhIro'vantikumArogAtrirAtra zuddhamAnasaH // zRgAlyA khAdyamAno'pi devomArAdhanA prati // 16.. // vijayodayA-mallakipa tirattaM syAto gAlana siMkhaSu rAtriSu bhakSyamANaH / dhoravedaNaTTo vi ghoravadanAbAdhito'pi / ArAdharma pacaNNo jjhANeNa zubhadhyAnenArAdhanAM prpkssH| kA? acatisukamAlo avaMtima kumAraH // upasargasahAnAmAkhyAnAnyapanyasyani-.. mahArA-bhalakkIe shRgaalyaa| tiratra triraay| vedaNaTo vedamAtaH / avani ujjayinyo / mukumAlo sukumaarsvaamii| artha-zRgAlIke dvArA tIna rAbataka jo khAye gaye, jinake pratyaMgAma nItra vadanAya ho rahI thI, aise bhI avaMti sukumAra muni zubhadhyAnasaM ratnatrayArAdhanAko prApta ho gaye. ( inakI kathA tathA Agake udAharaNoMkI kathAyeM ArAdhanA kathAkopoMmeM haiM) moggilagirimmi ya sukosalo vi siddhatthadaiya bhayavaMto || vagdhINa vi khajjato paDivaNNo uttamaM aThaM // 1540. / / zipAyArAdhanAM devIM mudgalAdrI sukozalaH // bhakSyamANo muniyAgyA saiddhAdhiraviSaNNadhIH / / 1601 // vijayodayA-mugalagirI sukozalo'pi siddhArthasya putro bhagavAn vyAnyA jananIcaryA makSitaH san pratipannazca upmaath| mUlArA-momgilagirimmi mudgalAsyagirau / siddhatthadaidago siddhArthasya yasamAputratvAt / vi khajaMto khAdyamAno'pi artha-mugala nAmaka parvata para siddhArtha rAjAke putra sukozala nAmake munirAja ko pUrva janmameM mAtA 141 Page #1436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH thI esI vyAghrIne bhakSaNa kiyA, to bhI unhoMne zubhadhyAnase ratnatrayakI prApti kI arthAt isa tiyeca kRta upasargase ve ratnatrayase bhaSTa nahIM hue. 1119 bhUmIe samaM kIlAkoTTidadeho vi allacarma va / bhayavaM.pi gayakumAro paDivaNNo uttama ahaM // 1541 / / dharaNyAmAcarmeva kila kIlitavigrahaH / / mApaGgajakumAro'pi svArtha nirmalamAnasaH // 1602 // vijayovayA-bhUmIe samaM bhUmau samaM / kIlAkovideho kIlotkRtavahaH / alacamma pa dhAIcarmavat / bhayavapi bhagavAn gajakumAro'piH / utsamArtha pratipakSAH // mulArA-kolAkovida kIlaiH prasArya kIlitaH / / - artha--gAle camaDake sabhAma kIle Thokakara jinako jamInake sAtha eka kara diyA hai aise bhagavAna gajakumAra munIne usamArtha ko ratnatrayako sAdha liyA arthAt ratnatraya prAptike dvArA ye mukta hogaye. kacchujarakhAsamoso bhattecchaducchikucchidukkhANi / / adhiyAsayANi samma saNakumAreNa vAsasayaM // 1549 / / kAsazoSAmacizcchardikacchuprabhRtivedanAH // soDhAH sanatkumAraNa yatinA zaradAM zatam // 1603 // vijayodayA-kacchajarabAsasoso kanTracarakAsa pAra bhattecchaducchikRcchidukkhANi tI jaTharAgniHkSikukSi tuHstraM ca / adhiyAsayANi asaMklezena ghRtAni saNakumAreNa sanatkumAreNa / vAsasadaM varSazataM // mUlArA-kacchU kaMDUH / jara jvaraH / bhattenachaducchikucchidukkhANi tIbrajaTharAgrinetrodarabAdhAH / anye abhatacchadi iti paThitvA abhakdamaruciH / chadi charitArthamAhuH / aniyamidA soDhAni | samma niHsaMklejho / vAsasadaM varSazatam / / Page #1437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlAgacanA AzvAsaH artha---kanchu, jvara, khAsI, zvAsa, bhasmaka vyAdhi, AMkhake roga, ityAdika rogAMse honevAlI pIDA sanatkumAra murnAne jo ki gRhasthAvasthAmai cakravartI the so varSa taka saMza pariNAmake binA dhAraNa kI paraMtu ratnatrayakA tyAga nahIM kiyA. NAbAe NivvuDAe gaMgAmajjhe amujjhmaannmdii|| ArAdhaNaM pavaNNo kAlagao eNiyAputto // 1543 // gaMgAyAM nAvi manAyAM eNikAtanayo ytiH|| amuhamAnasaH svArtha sAdhayAmAsa zAzvatam // 16.4 // viLayodayA-jApAe NicuDAe nASi nimnaayaaNc| gaMgAmajjhe gaMgAyA madhye amujjamANamadI amubmaanmtiH| ArAdhaNaM pakSaNo ArAdhanAM pratipanaH / kAlagayo sana 1 kAlaM gtH| eNiyAputso eNikaputranAmadheyo ytiH|| mUlArA--kAlagavaM bharaNa prAptaH / eNiyAputo eNikAputrAkhyo muniH 5 artha-eNikAputra nAmake yatirAja nAbameM ArohaNa kara gaMgAke dUsare kinAre para jArahe the taba vaha nAva gaMgAmeM DUba maI paraMtu munirAjakI buddhi meM jarAsAbhI moha utpatra nahIM huA aura ve ArAdhanAprApti kara mara gaye. omodarie dhorAe bhahabAhU asaMkiliTThamadI / ghorAe tigicchAe paDivaNo uttamaM ThANaM / / 1544 // avamodaryamaMtreNa bhadrabAhumahAmanAH / / bubhukSArAkSasI jitvA svIcakArArdhamuttamam // 1605 / / vijayodayA-omodarika ghorApa poraNAbamodayaNa tapasA samanvitaH / maharAibhasaMkilimadI bhadrabAhurasaM. kliSTacittaH / ghorApa tirgicchAra ghorayA kSudhA bAdhito'pi paDivaNNo uttamaM ThANaM pratipanna uttamAya / / mUlArA-Umodarie avamodarveNa tapovizeSeNa viziSTaH / tigichAe. bubhukSayA / artha-dhora avamodarya tapa karanevAle bhadrabAhu yuni tIvra bhUkhase pIDita honepara mI saMkeza pariNAma ke vaza nahIM hue aura unhone ratnatraya ko prApta kara liyA. liMET Page #1438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ palArAdhanA 1421 kosaMbIlaliyaghaDA bUDhA ipUraeNa jalamajjhe ArAdhaNaM paNNA pAvovAdA amUDhamadI || 1545 // caMpA mAsakhamaNaM karitu gaMgAtaDammi tahAe | ghorA dhammaghoso paDivaNNo uttamaM ThANaM || 1546 // mAsopavAsasaMpanacaM pAyAM sRjvarArditaH // dharma punaH prAmaH svArtha gaMgAtIre // / 1606 // vijayodaya-caMpA nepaangryo| mAsakhavaNaM karitu mAsopavAsaM kRtvA / gaMgAtammi gaMgAyAstaTe / tacchAe ghorAya tRSNayA tIyayA vAdhito'pi / dhammaghoso dharmaghoSaH / uttamArtha pratipannaH / mUlArA--kosaMbI kauzAMcyAM nagaryo / lalidupaDA lalitAH sukhavarddhitA: iMdradattAdayo dvAtriMzadibhyAH zrAvakAH teSAM ghaTAH samudAyAH / NadipUrageNa yamunApravAheNa / pAobagadA prAyopagamanamaraNaM prAptAH / evaM zrIvijayo necchati // mUlArA -- mAmatramaNaM mAsopavAsaM / kariMtu kRtvA // artha -- kauzAMbI nagarI meM lalita ghaTa nAmake sunioMkA samudAya nadIke pravAhase baha gayA to bhI saMkleza pariNAmake vaza vaha nahIM huA nAtparya- sukhase jinake dina vyatIta hogaye the aise iMdradattAdika battIsa zrImaMta vaizyaputra the. unhoMne dIkSA lekara yamunA nadI ke taTapara tapa kiyA, eka dina ve saba yamunAnadI ke pravAhase vaha gaye paraMtu ratnatraya meM sthira rahakara unhoMne prAyopagamana maraNa prApta kara liyA. caMpAnagarI meM eka mahinAke upavAsa karake gaMgAnadIke kinArepara tIvra pyAsa se pIDita honepara bhI dharma ghoSa munirAjane asaMkliSTa pariNAmoMse uttamArtha prApta kara liyA. sIdeNa puvvavairiyadeSeNa trikuccieNa ghoreNa // saMtato siridatto paDivaNNo uttamaM ahaM / / 1547 // AzvAsaH 7 1421 Page #1439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH pUrvakArAtidevena kRtaH shiitossnnmaarutaiH|| zrIdattaH pIyamAno'pi jagrAhArAdhanAM sudhIH // 1607 // vijayodayAnsIdeNa zItena / saMtato snptH| pucavAriyadeveNa vikubdhipaNa pUrvajanmazatruNA devenonpAdinana sirivattaH zrIdattaH / uttamArthamupagataH / / mUlArA--viuvideNa utpAditena / saMtatso pIDitaH / bhiridiSNo zrIdattaH / / artha--pUrva janmakA kairI kisI devane zItajala vRSTi, va zIta havA utpanna kara zrIdattanAmaka munako ghora duHkha diyA thA to bhI isa munIzvarane uttamArtha prApta kara hI liyA. uhaM vAda uNhaM silAdalaM AdavaM ca adiunnhN|| sahidUNa usahaseNo paDivaNNo uttamaM aI / / 1548 // mArutaM gRSmakaM tApaM vahitaptaM zilAtalam // soDA vRSabhasenopi svArtha prApadanAkulaH // 16.8 / / vijayovyA-uNhaM bAda ujyA vAta, uNI silAila uSNaM zikAtalaM / AvayaM ca bhaviuNDaM mAtAeM ghAyurNa sahidUNa prasaya vRSabhasena utsamArtha pratipannaH / / mUlArA-silAdalaM zilAtalaM / AdavaM Ata5 / usabhaseNo vRssbhsenH|| artha-atizaya uSya ghAyu, anIse garama kiyA duA parvatakA zilAtala aura sUryasaMtApa ina tApatrayase pIDita honepara bhI cUpamadattane yaha saba saha liyA tathA uttamArtha ko vaza kiyA. roheDayammi sattIe hao koMceNa aggidaido bi / taM veyaNamadhiyAsiya paDivaNNo uttama aTTha // 1549 // agnirAjasutaH zaktyA viddhaH krauMcena saMyataH / / roheDakapure soDvA devImArAdhanAM zritaH // 1609 // 1122 Page #1440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAgadhanA 1423 vijayodayAtheDayammi roheDage nagare sasIpa bho zaktyA hataH / kaciNa kocanAmadheyena / aggidaha doSi agnirAjasuto'pi / taM vedaNamadhiyAsiya tAM vedanAM prasahA uttamArtha pratipraznaH // mUlArA - roheDayammi roheTakanAni ngre| satIe zaktyA zastravizeSeNa / kauceNa kauMcanAmnA rAkhA / aggi daiyo agnirAjanAmno rAjJaH putraH kArtikeyazaH / adhiyAsiya adhyAsyaM prasotyarthaH / koTa nagarame phIva rAjAne agnirAjAMkA putra kArtikeya muniko zakti nAmaka zastrase mArA thA taca munirAjane usa duHkhako saha kara ratnatrayakI prApti kI kAIdi abhayaghoso vi caMDavegeNa chiNNasago // taM vayaNamadhiyAmiya paDivo uttamaM ahaM // 1550 // kAMkaNAM caMDavegena chinnaniHzeSavigrahaH // farararasispa pIDAmArAdhanAM gataH // 1610 // vijayodayA-kAidiyosoma kAMyAM nagaryo abhayaghoSo'pi khaMDavagaNa khiSNasanbaMno caMDavegena chinnasarvAgaH // mUlArA kAryadi kArkAM ngyii| abhayaghoso abhayaghoSaH || caMDavegeNa caMDa veganAmnA rAjaputreNa || artha - kAkaMdI nAmaka nagara meM caMDavega nAmaka duSTa rAjaputrane abhayaghoSa muni ke sarva aMgoM ko cheda DAlA thA to bhI vaha tIvra vedanA unhoMne saha kara uttamArthakI prApti kara lI. sehiM ya masaehiM ya khajjato vedaNaM paraM ghoraM // vijjuccaro'dhiyAsiya paDivaNNo uttamaM ahaM // 1551 // ave mazakaiH khAdyamAno mahAmanAH // vidyuccoramuniHsvArtha soDhaduHsahavedanaH / / 1611 vijayodayA - mehiM ya dazamezakai bhakSyamANaH vidyuccaracorastAM vedanAM zravagaNayya ArAdhanAM prapannaH // mUlArA - vijjuSaro vidyuzvaraH // : AzvAsa 9423 Page #1441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pulArAdhanA 1424 artha -- daMza aura mazakoM makSaNa kiyA gayA vidyuccaranAmaka muni tIvra vedanAoMko sahakara ratnatrayArA dhanAko prApta huA. haNipuragurudatto sammalithAlI va doNimaMtammi || ujjhato adhiyAsiya paDivaNNo uttamaM ahaM // 1552 // vAstavyo hAstine dhIro droNImatimahIdhare // gurudatto yatiH svArtha jagrAhAnalaveSTitaH || 1612 // vijayodayAdariyApura gurudatto hAstinApuravAstabhyo gurudattaH / saMbaliyAlIya haritasaMkoza nirAmA [?] pUrNabhAjanaM sapatravihitamidaM adhemukha saMsthApya uparibhAjanasya agniprakSepaH saMyalItyucyate // tadvacchirasi nizitAniH / doNitama droNImatparvate dahyamAnaH prapannaH uttamArtha // mUlArA--iNipuragurudato hAstinaM puraM yasyAsau hAstinapurI hAstinAgapurasvAmI sacAsau gurudatta sa muniH san / saMbalithAlIe zivapUritamamacchAditamadhomukhabhAjanaM sarvatrAprisaMveSTitaM saMlisthALItyucyate // dotamsi droNimati parvate / adhiyAsiya nahAivedanAM sahitvA // artha- hastinA nagarake gurudaca nAmaka muni droNimati parvatapara tapa karate the. koI duSTane saMbhalI thAlI ke samAna unake mastakapara agni rakhakara jalAyA thA. usakI ghora vedanA sahakara ve ratnatrayako prApta hogaye. mI ke bhAjanameM vAlakI phalI bharakara cAroM tarapha AMkake patte bharanA cAhiye anaMtara usa bhAjanakA muMha nIce karake usake cAro tarapha Agna lagA denA cAhiye isako hI saMbhalIbAlI kahate haiM. gADhappahAraviddho pUiMgaliyAhiM cAlaNIva kado || ta viya cilAdaputta paDivaNNo uttamaM ahaM // 1553 // gADhamahAviddho'pi kITikAbhiranAkulaH // svArtha cilAna putro'gAccAlanIkRtavigrahaH // 1613 // vijayodayA - gADhappahAraviddho nitarAmAyudhairviddhaH / pUraMgaliyAhiM kRSNaiH sthUlotamagaiH pipIlikAbhiH / cANIva kaze cAnIya kRtazcilAtaputrastathAdyuttamArthamupagataH // ---- vasa 7 1424 Page #1442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH mUlArA-gADhApahAravidro nitarAmAyudhairviddhaH / pUiMgiliyAIhiM sthUlamastakakRSNakITikAbhiH / cilAdaputto cilA taputro muniH|| artha-tIca zasumahAra honese jo jakhamI duye the aura jinakA mastaka badA hai aisI kAlI kAlI cIMTIone khAkara jinakA zarIra cAlanIke samAna chidramaya kiyA thA esa cilAtAvanAmaka muni utsamArtha ko prApta ho gaye. daMDo jauNAvaMkaNa lilA kaMDehiM parigo ni taM bayaNamadhiyAsiya. paDivaNNo uttama ahN|| 15 // ymunaavkrnikssiptHshrpuuritvigrhH|| adhyAsya vanAMcaMDaH svArtha zizrAya dhIradhIH // 1614 // vijayodayAvaMDo daMDanAmako yatiH / amuNAyakeNa yamunAvakasaMkSitana / tiksakaDehi tIkSNaH zaraiH pUritAgo'pi rasmatraya samArAdhayati sm| mUlArA--dhaNyo dhanyo nAma muniH / vaMDo ityanye / jamuNAvaMkeNa yamunAvakranAmnA rAjhA // artha-daMDa nAmaka munirAjake Upara yamunAyaka nAmaka dRSTamanuSyane bANoMkI vRSTi karake unakA sarva zarIra praNayukta kara diyA to bhI usa munirAjana ratnatrayakI ArAdhanA kI hI. abhiNaMdaNAdiyA paMcasayA Nagrarammi kuMbhakArakaDe / ArAdhaNaM pavaNyAA pIlijjatA vi yaMteNa // 1555 / / yaMtraNa pIjyamAnAMgAH prAptAH paMcazatapamAH // kuMbhakArakaTe svArthamabhinaMdanapUrvagAH // 1615 // vijayonyA-abhiNadaNAdigA abhinaMdanaprabhRtayaH paMcazatasaMkhyAH. kuMbhakArakaTe nagare yaNa pIjyamAnA anyArAdhanaM prAptAH | mUlArA-kuMbhakArakaDe kuMbhakArakaTasaMze / / . 1425 Page #1443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ " pUlArAdhanA AmAsaH artha --- abhinaMdanAdika pAMcaso munioko kuMbhakArakaTa nAmaka nagarameM yaMtroM meM pelakara mArA thA to bhI unhoMne ArAdhanAkA tyAga kiyA hI nahIM. goThe pAovagado subaMdhuNA goccare palivadammi / Dahmato cANako paDiyaNNo uttama aThaM / / 1556 / / vasadIe palividAe riThThAmadhceNa usahaseNo vi // . arAdhaNaM pAyo saha pani guNAla / 25.7 / / . kulAle'riSTasaMjJana dagdhAyAM basato gaNI / / sAdhaM vRSabhaseno'gAdattamA tapodhanaiH // 1616 // vijayodayAnsasadIpa paklividApa vasatI dammAyo / riTTAmAtyanAmadheyana vRpamasenaH saha munipariSadA pratipanna ArAdhanAm // mUlArA-goTe gokule / pAobagadI prAyogamanaM zritaH / supaMdhugA subaMdhunAmnA maMtriNA / goccare karIpe / palividammi pradIpite / etAM zrI vijayo necchati // mUlArA-riTThAmazeNa rinAmnA maMtriNA / parisAe paripadA / svaziSyasamAjenetyarthaH / kuNAlammi kuNAlapure // artha - goThemeM cANakya nAmaka munine prAyopavezana dhAraNa kiyA thA. subaMdhunAmaka rAjamaMtrI usakA bairI thA. usane gomaya-kaMDoMkI rAzimeM cANakya muniko Agni lagAkara jalAyA. to bhI unhoMne ratnatrayArAdhanAkA tyAga nahIM kiyA. aura usama artha ko ve prApta hue. artha- kuNAlanagarakI eka vasatikAmeM Aga laMgAkara riSTa nAmaka rAjamaMtrIne aneka ziSyoMke sAtha vRSamasena nAmaka munirAjako jalAyA to bhI saMpUrNa ziSyoMke sAtha munirAjane ArAdhanA ko dhAraNa kiyA. 1426 jadidA evaM ede aNagArA tivvavedaNaTTA vi / / eyAgI paDiyammA paDivaNNA uttama aThaM // 1558 // Page #1444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH bhUlArAdhanA amI tapodhanAH mAtA svArdhamekAkino yadi // adhyAspa vebamAstamAH niHpratIkAravigrahAH / 1617 // vijayodayA-zadivA parva yadi tAvadevamete yatayastIbavevanApIDitA api ekAkino'pratIkArA uttamArtha pratipannAH // mUlAya-egAgI ekAphino'sahAyAH // artha- yadi ye upayukta dRSTotarUpa nione tIna vedanAoMsa pIDita hokara bhI akele hI tI vedanAkA kuchabhI ilAja nahIM kiyA. aura uttamArtha kI arthAta ratnanagarAdhanA kI prApi kI. kiM puNa aNayArasahAyageNa kIraMtayammi paDikamme // saMghe olAgate ArAdheduM Na sakeja // 1559 // caturyidhena saMdhana vinIsena niSitaH / / tadArAyase na tvaM devImArAdhanAM katham // 1618 / / vijayodayA-ki pUNa maNagAra sahAyageNa kiM punarga zakyate ArAdhayituM managArasahAyana bhayatA kriyamANe prati kAre saMghe copAlamAM kurcati sami // mUlArA-olayAMto papAsanA kurvati sati / Na saMkeja na zakyeta tvayA // artha-he kSapaka tuma to anaka manioMkI sahAyatAse yukta ho aura tulArI tIvra vedanAkA ilAjabhI ho rahA hai. saMgha aneka muni bhI tujhArI zuzrUSA karate haiM. ataH tuma ArAdhanA devIkI bhakti kyoM nahIM karate ho? jiNavayaNamamidabhUdaM mahuraM kaNNAhudi sUrNateNa // sakA hu saMghamajje sAhe, uttama aha // 1560 // karNAjalipuTaH pItvA jineMdraya canAmRtam // saMghamadhya sthitaH zaktaH svArtha sAdhayituM mumbam / / 1619 / / Page #1445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / malArAdhanA AzvAsa bijayodayA-jiNabayaNaM jinAnAM pacanaM, 1 amRtabhUtaM, madhuraM karNAhuti zRNdhatA sthayA saMghamadhye zakyamArAdhapirnu mUlArA-kaNNAhudi karNayorAhutiriva / tayoragniriva pATavakAritvAt / sakA zakyA tvayA // artha-jinezvarakA vacana. amRtake samAna mIThA hai, pharNako priya hai isakA tumako upadeza pratidina | milatA hai ataH isa saMghameM tumako ratnatrayArAdhanA karanA azakya nahIM hai. 1428 NirayatirikkhagadIsu ya mANusadevattaNe ya saMteNa // laM evaM iha dalAvaM taM citeti najijJo1561 // zvanatiryagnarasvargasukhaduHkhAni sarvathA / tvaM ciMtaya mahAbuddhaM bhavalamdhAnyanekazaH / / 1620 // vijayodayA-NirayatirikhatapanIsa. ya narakatiryagmaniputra / mANusadeva taNe va saMteNa mAnuSatva devandhayozca satA yatmA ida suraNAnaMtara duHkha taM arcitehi tazcisastadanucitaya // evaM prAktanamahAsatvamumukSuvargaduHsahaparIpa hopasargasahanapradarzanaprarvaghenArAdhakasya dhRtibalabhAvanAmahobhya sAMprarAmanAdikAlAnubhUtacAturgatikaduHkhasukhAnucitanayalena tatsahanaM prathenopadizati mUlArA--saMteNa satA bhavatA / taccino taTTatamanAH / / artha narakagati. tithaMcagati, manuSyagati aura devagatioMmeM he kSapaka ! tumane jo duHkha sahana kiyA hai usakA bhI to tuma kucha vicAra karo. . 1428 Niraesu vedaNAo aNokmAo asAdabahulAo / kAyaNimittaM patto aNatakhutto bahuvidhAvo // 1.62 // narake vevanAvitrA duHkhahAsAtavApinIH / behAsaktatayA mAptAbhiraM yAstA vicisaya // 1621 / / Page #1446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lAgavanA AvAsa vijayodayA-Nirapasu. narakeSu / padeNAo vedanA bhagoSamAyo anupmaaH| hArazyA vedanAyA jagatyanyasthA abhAvAt / asAdAbulAo, sasabodhakarmabahulAH / kAraNabalaskhema kAryAnuparatirAgyAtA / kANimiza patto zarIranimisAsaMyamArjitakarmenimisatyAnmUlakAraNaM nirdiSTa kAyanimittamiti / aNaMtaso arthatavAraM / saM bhavAn bahuvidhAmo 1529 bhudhaaH|| to narakaduHsvAnupiMtane vAthAnAmekAnaviMzatyA Apake vyApArayati mUlArA-aNotramAo anupamAstAdRzyAH pIDAyAtriSu lokeapi anyasyA abhAvAm / asAdayatula o asadecakarmodayamarthana niraMtara pravartamAMnA ityarthaH / prANimittaM zarIrarakSAnimittAsaMyamArjitakarmanimittatvAttAsI mUlakAraNasApanArtha idaM / pazto prAtastvaM jIvaM iti vA / bahuvidhAo uSNazItanarakAdikAraNanAnAsvAdanekaprakArAH // artha--narakameM tumane aisI tIvravedanAoMkA anubhava liyA hai ki jagatameM anyatra kahIM bhI aisI vedanAyeM nahIM hai. : asAtA bedanIya karmakA bahuta kAla taka tIna udaya honese narakameM satata duHkha bhoganA par3atA hai. he kSapakA zarIrake nimita arthAt zarIrake mohameM par3akara tU asaMyamI huA thA, isase tere ko dIrghakAlIna asAtAkarmakA baMdha huA thA. anaMta bhavoM meM isa karmake udayase tUMna duHkha bhogA hai. uSNanarakeSu uSNamahattAsUcanAdhoMttarA gAthA jadi koi merumacaM lohaNDaM pakkhavigja Nirayammi // uNhe bhamimapatto NimiseNa vilejja so tattha // 1561 // kSiptaH zvabhrAvanI kSipraM mekamAtro'pi sarvathA // uSNAmurcImanAsAdya lohapiMDo cilIyase / / 1622 / / vijayodayA-Nirayammi ugaha lohagar3ha merumattaM jadi koha pakkhivejja uSNanarake lopiMDa merusamAnaM yadi kazciyo dAnagho SA prakSipet / so tattha bhUmimapatto ugha vilejja lohapiMDo bhUmimaprApta eSa sughatAmupayAti / uhaNa unNena narakabilAnAM // mArakANAmumaduHkhanimitta muSNattvamahatvamupaparikalpanayA lyApayati mUlArA-koI kazcidevo dAnavo vA / loDeDa loipiMDa 1 uNhe uSaNe prakRtyA / ArSatvAduSNa miti baa| bhUmimapato bhUtalamamApyavetyarthaH / NimiseNa nimeSamAtrakAlena / vileja dravIbhavat / / 1429 Page #1447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ilArAdhanA 1430 artha- uSNa naraka meM yadi deva athavA gakSama merumANa lohakA golA pheka degA to vaha cilakI talabhUmIko prApta honeke pUrvameI vilakI uSNatAse pighalakara pAnI hotA hai. taha va ya taddeho pajjalido sIyaNirayapakkhitto // sIde bhUmipatto NimiseNa saDijja lohuNDaM // 1564 // kSiptastatrAgminA taso merumAtraH sahasravA // zItAmavanimaprApya lohApeMDo vizIryate // 1623 // vijayodaya taha caiva tathaiva / tadedo merumAtradedaH lohuMDo loDapiMDaH / paJcalido prajvalitaH / sIdaNirayammi After | pAto pakSipto bhUmimaprApta evaM sIdeNa saDija zItena vizIryate // tacchItatIvratAM nIti mUlArA -- taTahocci mehamAna eva / pajjalido jvalanasaMtaptaH / sIdo zItaM / sajja khaMDakhaMDI bhavet // artha-yadi vahI lohakA golA uSNatAse pighalA huA zIta naraka bilameM pheka diyA jAyagA to vahAM kI zIta bhUmIkA sparza honeke pUrva meM hI thaMDIse usake TukaDe TukaDe ho jAyeMge. zItoSNajanitavedanAtizayamuddizya zArIgvedana (mAtra ai--- hodi ya Naraye tivvA sabhAvado ceva vedaNA dehe // cuNIkadassa vA mucchidassa khAreNa sittassa // 1565 // tAzI vedanA va ghoraduHkhe nisargajA // yAzI cUrNitasyAsti kSiptakSArasya cetanaH / / 1624 / / vijayodayA - hodiya pazye tibyA bhavati ca narake tIye vedanAH / deve zarIre / sabhASado caiva svabhAvata eva / guNIkasseSa cUrNIkRtasyaiSa khAreNa sittassa kSAreNa sikasya / mamucchvissa amUrcchitasya / yAdRzI vedanA tAdRzyeva zarIre vedaneti pAvat // AzvAsa 1430 Page #1448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ narakeSu paramoSNazItaprabhavAM tIvra vedanAM nivedya naisargikI zarIrapIDAmupamAnabalena vyanaktimUlArA-vRSNIkadassa mudrAdinA kSuNNasya mAnuSasya yathA / amucchidassa mRcchImaprAptasya cetayamAnasyetyarthaH / AdhAsaH mUlArAdhanA SHRSara tAdazI vedanA zvana ghore duHkhe nisargajA / / yAdazI cUrNitasyAsti kSitakSArasya cetataH / / zItoSNa vedanAkA varNana huA. aba zArIrika bedanAkA varNana karate haiM artha-mudrAdikose jisako cUrNa kiyA hai, jisake Upara kSAra jalakA siMcana kiyA hai aise abhUcchita manuSya ke zarIrameM jaisI vedanA hotI hai vaisI bedanA narako jIvako myamAvataH hI hotI hai. NirayakaDayammi patto je dukkhaM lohakaMTaehiM tumN|| Neraiehi ya tatto paDio jaM pAvio dukkheM // 1566 // yacchvabhAvasathe bhIme prApnohaHkhamanekadhA / / nizitaH kaMTakailo dastudyamAnaH samaMtataH // 1625 / / vijayodayA-NirayakAryAmma narakapila samUhe narakaskaMdhAdhAre pati keci vadanti / anye tu nirayagata iti / pasoja duktaM yaduHkha prAptaH / lohaphaMTAhi nizinataralorakaMTakaiH tunmaansth| ito narakeSu vicitrANi tIbaduHgyAMnarANi bahuzaH prAptapUrvANi parISahopasargaduHkhatIpratApavismAraNAya saMnyAsina bodhayati-- mUlArA-NirayakaDyAmma ratnaprabhAdibhUmibilasamUhe anye kaTakazabdena skaMdhAbAramAhurapare garnam / dukkha taM aNucitehi hissesamiti gatvA saMbaMdha: kAryaH / lokaMTayehiM nizitataralohakadakaistudyamAnatvaM / tatto tasmAllohakaTakanicitabhUmibhAgAniSkrAnsa: sana / eSA keghAMcidAcAryANA matena vyAkhyA // ukta ca narakakaTe va mAlo yaduHkha lohakaTa kaistIkSNaiH // yanArakaistato'pi ca niSkrAntaH prApito ghoram // Page #1449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1432 35. anyeSAM svayaM pAThaye manyate ghorAya saMto paDize vikkhehiM tuhaMto " pUrvArddha tu samAnam taduAyasaiH kaMTakaiH prApto yadukhaM narakAvanI // nArakastudyamAnaH sanpatito nizitairbhavAn / / fatizaya tIkSNa lohake kaMTakoMse jo duHkha tumane prApta kiyA hai usakA isa samaya tuma ciMtana karo. arthAt vaha mukta duHkhase anaMta guNa baDA thA aisA samajhakara sAMpratakA duHkha tuma zAMti bhAvase sahana karo. . .je. kUDasAmalIe dukkhaM pattosi jaM ca sulammi // : asipattavaNammiya jaM jaM ca kathaM giddhakaMkehiM // 1567 // .. yacchUle kUTazAlmalyAmasipatravane gataH // sarvato bhakSyamANo'yaM kaMkakAkAdipakSibhiH / / 1666 / / vijayodaya -- kUTasAmalI se prApto'si vikriyAjanitanizAtazAlmalIbhiH / UrdhvamukhairadhomukheSa tIkSNaTakairAkIrNakUTazAlmalIrArohana tArakamayAt / jaM ca sUlammiM yaMtra dukhamavAptosi zUlAgramotaH / asipattavaNami asaya patra patrANi yasmintrA tadasitracanaM / uSNArditAnAM kurvatAM nArakANAM asipatravane'nekAsuravikriyAvini mivicitrAyudhapatrANi vnaani| je ca kayaM yacca kRtaM / giddhako gRddhaiH kaM vajramayaistuMH taralalocanaistudeti / tIkSNIkRta pakSai: mahati nityaM / naramedharaNAMkuzaiyanti // malA - kUDasAlI dhomukhakaMTakAkI kriyAkRte zAlmalI se nArakai dhRSyamANaHsan / tadbhayAdvAmArohan / zUlammi zUlAmedhyete protaHsan / asipattavarNAbhi uSNAnAM putkarSatAM nArakANAM kRte seDiDAsurairnirmite khaGgasamAnapatradrumasamudde / ca zabdAvizrAyudhapatradhaneSu / giddha kehi gRnaiH kakaizca / te hi vajramayatuM prANi] turaMti // tIkSNIkRta kacapa praharati, nitAMta kharaparuSaJcaraNAMzca tADayati // artha - naraka meM, vikriyA ke sAmane kUTa zAlmalI nAmaka vRkSa asura deva banAte haiM. isa vRkSako navise lekara coTI taka kAMTe rahate haiM. koI kAToMkA muha Upara rahatA hai aura kitanoMkA muha nIce hotA hai. nArakaki mayase dIna nArakI usa vRkSapara car3hate haiM taba koI nArakI jIva unako Upara khIcate haiM aura koI nIce khIdhate haiM. aise AzvAsa 7 1432 Page #1450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsa mulArAdhanA kAryase una dIna nArakiAkA deha vidIrNa hokara unako ghora vedanA hotI hai. zUlapara cahAnese jo duHkha hotA hai. usakA tUM smaraNa kara. narakameM asaradeva vikriyAse nAnA prakArake ilAke samAna jinake patra haiM aise bana uttama karate haiM. uSNatAse pAdita hokara roso hue mArakI aura usama vidhAmaphAlaye jAte haiM paraMtu ve zastramaya patra paDakara unake avayaya Tate haiM jisase unako ghora vedanA hotI hai. gIdhapadhI, aura baka pakSIbhI apane bajake samAna saMhase aura tIkSNa caraNa rUpI aMkuzoMse nArakioMko dukha utpanna karate haiM. 1433 sAmasavalehiM dosaM vaitaraNIe ya pAvio ja mi / patto kayaMbavAlayamaigammamasAyamaditinvaM / / 1568 asuravaitaraNyAM ca pApito nighRnnaashyH|| kaMdavavAlukApuMjaM gADhamAnA yadA sRtaH (?) 1627 vijayodayA-sAmasathalehi zyAmazabalasaMzitaigmuraiH / dosa doSa daMDAnAM / vaitaraNIe ya pAvitro jaM si / vaitaraNyA nadyAM prApito padasi | tRbhibhUtAnAM jalaM mRgayatAM dinu rinyattahInalocanAnAM zuSkatAlugalAnAM caitaraNI nadImupadarzayati / raMgattaraMgAkulAM, amAdhanIlanIramaritanhA, viSayaseveva durantatRSNAnubaMdhanocatA, saMsRtiriva duruttarAM, AzeSa vizAlAM, karmapudralaskaMdhasaMhatirigha vicitraviparighAyinI, tadarzanAdarAdayopajAtotkaMThA lamdhajIvitAsa iti manyAmAnA itataragatayastAmavagAIte / tavayamAvanAnaMtarameva kRtAMjalayaH piyaMti tAmrapasannibhaM sardabhaH / paruSapacanamiSa hRdayadAividhAyi, hA vipalabdhAH smeti karuNaM rasatAM zipati paruSatamasamIraNapreraNotthitataraMgAsidhArA nikRntamti karacaraNAni ca / tenAtikSAraNomyona, kAlakUTaviSAyamAnena jalena, aNAMtarapravezinA vakhamAnA saTita hitakaracaraNAstaTameSa raTamtaH samArohasti / teSAM ca prIvAstu zyAmazadhalA mahatIH zIlA vamarzavalAprotA baghnati durvimocaa| bavAca tasyAmeva pAtayaMti / pAtitAsatra chatonmajananimanamAnAmutsamAgAni asuravikriyAnirmitamahAmakarakaramahAreNa jarjarIbhUya nipatati / nabha tadabhAruDhAmgacchatastAMstambhUya nizcala bti| tAnaparispaMdamavasthitAnlakSIkRtya vidhyaMtIti nishaaraashrshtshsrH| patto kalaMyavAlugamadigamma prApya kadamaprasUnAkArA cAlukAcitaduHpravezAH, dhanabasvAlaMkRtadirAMgArakaNaprapharopamanAH pariprAdhya tatra balAtsaMvAryamANaH yatprAptavAnasi duHkha dkiNvty|| mUlArA-sAmasabaleIi zyAmazayalasaMjJakAsurakumAraH / vosaM vaMDarna pAdaraNIe ya vaitaraNyAM ca / ja si yaduHkhamasi tvaM prApitaH / te hi nArakANAM tuDabhibhUtAnAM jlmnvessmaannaanaaN| dinu nikSitadInacakSuSA / zuSkatAlumulAnAM / narakanahIM 180 RANSISTARAMITTES Page #1451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa 1434 REASEAN / raMgattaraMgamAlAkulagaMbhIranIlanIrapUritaGgadA / viSayasukhasevAmiSa duraMtatapAnubaMdhanodyatAM / saMmRtimiva duruttarAmAzAmivAti vizAlo / karmapudgala saMhatimiva vicitravipatkarI darzayati / taddarzanAca te dUrAdeva samudbhUtotkaMThA labdhajIvitA:saMjAtA:sma iti manyamAnAH / drutataragatayastAmavagAhante / tadanaMtarameva kRtAMjalayaH payaH pibanti tApatAmroyamivAtyaMtasarvAMgINadAhavidhAyi / tatazca teSAM hA vipralabdhAHsma iti karuNa rasatA zirAMsi karacaraNaM ca paruSatamasamIraNapreraNocchritataraMgAtinizitAsidhArA nikRntanti / / sena ca bhUzoSNakSArayAriNA kAlakUTa viSadopahAriNA, praNAMtarapravezinA, dasamAnA saditi punarghaTitaziraHkaracaraNAstaTamagharadattaste caTaMti / tatazca te'surakumArAstAnpazaMkhalAbadbhadurvimocamahAzilAkUTakaMgharastasyAmeva pAtayanti / samrapatanimasAnomajalAnA disa asuramamitamahAmakarakaraprahAreNa jarjarIbhUya nipatanti / satazca te taTamArUDhAHpunaHsaMyojita zirasAM teSAM tAH zilAH punanizcalaM badhnati / karadAlugaM kadaMcasukumArapAlikA vajradalAlaMkRtA pradIpayadirogAranakAzA / adigamma prApya / tatrAgAtyAsuraiHsaMcAryamAgo yaca duHkhaM prAptasrAtsAsi (?) pratimanasyavadhArayeti apakaziznA pAdanaM / / . artha--zyAmazabala nAmake asura devoM ke dvArA bataraNI nadIma nArakioMko jo muHkha diyA jAtA hai usakA kSapaka tU smaraNa kara. jinako tIba pyAsa lagI hai, jo pAnIko DhUMDha rahe haiM. cAroM dizAoma dIna netra lagAkara jo dekha rahe haiM, jinakI tAlu pyAsase sukha gaI hai, aima nArakioMko ve asuradeva vaitaraNI nadI dikhAte haiM. yaha nadI aneka taraMgoMse uchalatI haiM, isameM agAdha pAnIse anekasarovara bhare hue rahane hai. viSayakA sevana jaise tRSNAko baDhAtA hai vaisI yaha du:khadAyaka nadI pyAsa ko bar3hAnI haiM, saMsArase nikalanA jaise kaThina hai vaise vaitaraNI nadI meM praveza karanese usamase bAhara nikalanA nitAMta kaThina hai. yaha nadI AzAke samAna vizAla hai. karma ke mudala jaisI aneka tarahakI ApattioMko utpanna karate haiM vaisI yaha nadI bhI nArakiAko aneka prakArake duHkha detI hai. isa nadI kA darzana hote hI nArakiAko isameM praveza karanekI utkaMThA utpanna hotI hai. aba hamAre saba duHkha naSTa hoMge aura hama sukhase jIyeMga aisA samajhakara ve usameM jaladI praveza karate haiM, usameM praveza karate hI ve apanI aMjaliosa tAMcake yake samAna lAla raMgakA pAnI pInA zurU karate haiM. paraMtu jaise kaThora bhASaNa hRdaya ko saMvata karatA hai vaisA baha jala manako atizaya duHkha utpanna karatA hai. taba hAya hAya hama bilakula phasa gaye haiM aisA karuNa bacana bolate haiM. atizaya kaThora bApUse uchale hue jalataraMgarUpa taramAriyoMse a 1431 TANTRadhaarATA Page #1452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH mUlArAdhanA nArakiyoMke mastaka, hAtha, pAya chUTa jAte haiM. atizaya kSAra aura uSNa jala kAlakUTa viSake samAna jaca vraNoMmeM praveza karatA hai taba unako atyaMta dAhaduHkha hone lagatA hai. jaba unake hAtha aura paira juDa jAte haiM taba ve nadIke taTapara caDhate haiM usa samaya zyAmazabala nAmake asura bajakI zakhalAse baMdhe hae baDe 2 patthara unake galemeM bAMdhakara punaH paiMtaraNAma unako Dhakela dete haiM. par3ane para ve usa nadImeM DUbakara punaH upara Ate haiM aura punaH Duba jAte haiM. asuroMka dvArA utpama kiye magara nAmaka prANIoMke hAthakA AghAta hone se unakA mastaka pRTa jAtA hai aura ve punaH nameM na jAte haiM.. punaH jaba ye taTapara Ate haiM taba unako asuradeva jhADako nizcala bAMdhate haiM aura tIkSNa lakSAvadhi bAgAse viddha karate haiM. madanaMtara ve nArakI jisameM vajrake TukaDe mila huye haiM, aura jo khadira kI agnI ke samAna lAlaraMgakI haiM aisI agnitapta vAlukAmeM una nArakioMko balAtkArase idhara udhara ghumAte haiM. aise samaya jo duHkha unako hotA hai he kSapakA usakA tuma vicAra karo. jaNIlamaMDave tattalohapaDimAule tume pattaM // jaM pAiosi svAraM kaDuyaM tattaM kalayalaM ca // 1569 // tasAyApratimAANe yatprApto lohamaMDape / ApasaM pAyyamAno'pi prataptaM kalalaM kaTu // 1628 / / vijayodayA-jaM pataM taM ciMtahi yatprAptaM duHkha tazcitaya / pIlamaDave phAsalohaTite maMDape / nasalopaDi mAule tptlohmtimaakule| balAtkArasapAyamAnastamalopratimAyuktyAligito yaddAkha prAptavAnasi tanmanasi nidhehi| jaM pArado'si khAraM yatpAyito'si kSAraM / kaDagaM kaTukaM / 'tattaM taptaM // mUlArA-jaM gIlayaMDape kAlaloya dittamaMjape / tattalohapaDimA kule amiloha varNatAnale gayayuvAtisaMpAte / tuma tvayA / pataM prApta / balAtkArasaMpAdyamAnataptalohapratimAyuvatyAliMganAdiduHkheM / pajiyo si pAyito'si / kalayarsa tAmrazIdAkatilasarjarasaguggula sikyakalavaNajatuvAlepAH kAyayitvA militAH kalakala ityucyate // 143 Page #1453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlAgapanA AzvAsaH artha--kAle lohase banAye maMDapa meM bahutasI tapAye lohakI pratimAyeM rahatI haiM. tumako unase balAtkArase AliMgana karavAte haiN| taba jo duHkha tumako utpanna hotA thA usako tuma dhyAnameM lAo tathA dhAra, agnitata aura kaDuA rasa tumako pilAte the usakA bhI tuma smaraNa karo. jaM khAviosi avaso lohaMgAre ya pAjalate taM / / kaMDusu jaMzirako jasivalIe salio si / 5577 // duHspazyaM khAdyamAno yallohabhaMgArasaMcayam // pacyamAnaH kaMdakAsu maMDakA iva raMdhitaH / / 1625 // vijayodayA-jaM khAdhiyosi yatsvAdito'si ayazo'vazaH / balAdhavavidyAritAnanaH | lohagAre ya pajjalaMte taM lohAMgArAmprajvalataH tvaM / kaMDasuja si raho kaMdukAsu yammakAgha pakaH // mUlArA-khAvido khAditaH / abaso bAlAcatravidAritamukhataH / loiMgAre lohamayAMgArAm / taM vaMdasu maMDaka pacanAsu svedanikAsu / rakho maMDaka iva pakaH / kayallIe kavalyA phttaahikaayaamityrthH|| artha-usa naraka he kSapaka tumako balAtkArase yaMtra ke dvArA mukha phATakara loDeke jalate aMgAra khilAye the. aura tumako mAMDeke samAna kaDhAImeM talAyA thA. usakA tuma vicAra karo. kuTTAkuTTi cugNAcurNiNa muggaramusuMdihatthehi // jaM vi sakhaMDo khaMDiM kao tuma jaNasamUheNa // 1571 / / carNitaH kuhitAzchinno yanmudgaramusaDibhiH / bahuzaH khaMDito lokairyacchabhrasthauratastataH // 1630 // ___vijayodayA-kuTAkuTTi baDDazo yatkRtizcUrNitaH muharamusaMDihastaH, yara janasamUhena bhavAn asakRtvaritastadaMtaHkaraNe kuru|| anuvRttikriyA bhASA sannatiH sunaashiiltaa|| Page #1454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lAgadhanA 1437 yA kRpA damo dAnaM prasAdo mArdavaM kSamA // 1 // ityevamAdyAH suguNA prazastA ye zarIriNAM // teSu te durlabhA nityaM kAMtAreSviva mAnuSAH // 2 // zatrurmitra udAsIna ityanyatra vinA janaH // zatrureva hi sarvo'ya janaH sarvasya nArakaH // 3 // sure gadAbhirmuzalaiH zUlaiH prAzaiH pApANapaTTizaiH // 4 // muSTibhiryaSTimiSTeH zakubhiH zatibhiH zaraiH // asibhiH kSurikAbhizca kutaH satomaraiH // 5 // tathA prakArairanyaiva nizitairnaikasaMsthitaiH || bhUsvabhAvAtsvayaM jAtaivaikiyerapi cAyudhaiH // 6 // nArakAsta te'nyonyaM ropavegena pUritAH // pUrva rAjya nusmRtya vaibhaMgahAna saMbhavAt // 7 // ti diti bhivaMti yAti ca tudeti ca // vizyaMti cApairmadhnaMti praharanti haranti ca // 8 // zvazTagAlayRkavyAghragRddharUpANi cApare // vikRtya viSayaM pApA bAMdhate'tra parasparaM // 9 // kA zailazilArUpairnipataMti ca keSu cit // tatastAnpratIcchati te ca zUlAprasaMsthitAH // 10 // -majjayeti jalIbhUya vAyubhaya nuvaMti // dahati daddanIbhUya na vayaMti parasparaM // 11 // tiSTha dAseSa inmi tvAM tvaM kutastyaH palAyase // fare mahAmoha mRtyustvAM samupasthitaH // 12 // chiMdi bhiddhi tadAkarSaddhidhi vidhAnataH // dhanaM dAnAzu dadda cchAdaya mAraya // 13 // ayaM pAtayApyevaM tu piMDI pradIpaya // vizaseti saMrabhya taM muceti giro'zubhAH // 14 // mUlArA kuTTAkuTi atIva kuddhaH kRtaH / cuSNAcurpiNa atItra cUrNakRtaH / sobhAra lohaTakitayA / mumuMDaM va AzvAsaH 1437 Page #1455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUlArAdhanA muSTiH / mudrAhastainArakaryadasyata kuTTito, yacca musuMdista mutarAM cUrNitastvaM takiyeti saMSedhaH / / jaM cAsi yacAsi / khaMDAkhaTi kado khaMDa khaMDaM kRtaH / jaya nArakA: Maxim AzvAsA artha-narako muddA, bhUzuddhI bagairaha AyudhAdvArA tuma aneka nArakiyoM dvArA cUrNa kiye gaye the, aura aneka nArakione tere aneka bAra ekaDe bhI kiye the. una nuHkhokA tU smaraNa kara.. 1-2 anukUla kriyA karanA, aura bolanA, namra svabhAva, sukha svabhAva, lajjA, dayA, prasannatA, dAna, denA, iMdriya damana karanA, vinaya, kSamA ityAdika jo uttama guNa manuSyoMmeM hote haiM ve jaMgalameM jaise manuSya durlabha hote haiM vaise nArakiyoMme burlabha hote haiM. 3-8 isa jagatameM zatru, mitra aura udAsIna aisa tIna bheda hai paraMtu narakameM mitra aura udAsIna ye bheda hai hI nahIM kiMtu sacahI nArakI jIva ApasameM zatrupanA hI dhAraNa karate haiM. gaNa, cakra, nArASa, karA~ta, nakha, gadA muzala, zUla. pAza, pASANa, paTiza, mRTha, lAThI, maTTIke dele, kIla, zaMkunAmaka Ayudha, yANavizeSa, taravAra, churI bhAlA, daMda tomara ityAdi aneka AyudhoMse nArakI jIva krodhase saMtapta hokara parasparameM lahA karate hai. naraka bhUmIkA bhI aisA svabhAva hai ki upayukta zastra svayaM utpanna hote hai. nArakI bhI apanI vikriyAse aise zastra utpatha karate haiM. vibhaMgajJAnase bhI pUrva rokA smaraNa kara ve nArakI anyonya ko mArate haiM, chedate haiM bhinna karate haiM. bhakSaNa karate haiM. du:kha dete hai. NaNoMse jakhamI karate hai. prahAra karate hai. 9-10 koI koI dRSTa pApI nArakI kuttA, siyAla, meDiyA, cApa, gIdha itpAdi mANioMkA rUpa dhAraNa kara ApasameM laDate hai koI.2 | nArakI lakaDI. aura parvata banakara anya nArakiyoMko Upara gira par3ate haiM. arthAt zUlake agrabhAgapara caDAya hue nArakiyoke zarIrapara ve gira par3ate haiN| kitaneka nArakI jIva pAnI hophara lAte haiM. vAyu hokara uDAte hai.agni hokara jalAte haiM paraMtu parasparapara ve dayA nahIM karate haiM 12-15 are dAsa tUM yahAM Thahara meM terako mArUgA, tUM kahA~ bhAga jAtA hai, mahAmohase tUM chipanA cAhatA hai paraMtu maiM tere liye mRtyu hokara AyA hUM. ye nArakI chedana kara, IAS bhadana kara, pIhA kara, khaci, roka, jalAva, bAMdha, ghUrNakara, hakala, mAra, prANale ityAdi azubha mApaNa ApasameM polate haiM. 1438 Page #1456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AvAsa: janenezA mAraNa prApitayAM burvi nirUpayati jaM AvahAdo uppADidANi acchINi NirayavAsammi / / avasassa ukkhayA jaM saMtulamUlAyate jimmA // 1564 // ki gar utpAvya yahuzI ne jilA saMchica muultH|| yatrIto nArakaiduHkha suHkhadAnavizAradaH // 1631 / / vijayodayA-bAghakRyo upayAdizaNi ziraHpRSThavezAkurapATite / acchINi loyane / NiyathAse panarakayAse ca / aSasassa ayazasya / jayana / satulamUlAyata jimmA nirapazeSAne jilA mUlArA-avabudo apanaH / phakaTikAnaH zrIvApazcimabhAgAdityarthaH anyastu tasaM tRtIyA manyate / uktyayAdA uravAtA / utpaattitaa|| nArakI jIva aura bhI jo duHkha deta haiM AcArya unakA varNana karate hai artha-he kSapaka mAkameM mastaka pazcimabhAgame nerI AMkha nikAlI gaI thI aura pagadhIna hue nge| | jihA bhI mUlabhAgase nArakiAne ukhADI thI isakA bhI manameM vicAra kara. - - kuMbhIpAesa tuma ukadio jaM ciraM piba solN|| jai suTiucca Nisyammi paulido pAvakammohiM / / 1573 // kuMbhIpAka mahAtApa kathito yassamanataH / / aMgAraprakaraiH pako yacchUlapotamAMsavat // 1632 // ghijayodayA-kuMbhIpApasu tuma kabhIpAkepu syaM / ukahido utkathitaH / jaM sahiundha zUlapotamAMsyat / | Nigyammi narake / poliyo bhaMgAraprakare pakaH / pAdhakammehi pApakarmabhiH // mUlArA-kumIpAgesu phubhya 'iSTriphAH / pAkAH pacanAdhikaraNAni / kuMbhyazcatAH pAkAcate kuMbhIpAkAsteSu / sollaM dhRtamizritatailaM, yajalepa ityanyaH / / suvinaya zalAkAmotarmAsaM / paThaliyo aMgAraprakArapakaH / pASakamme hiM nArakaiH / artha-kSapaka naraphameM anekavAra tuma kuMbhIpAkameM pakAye gaye the. tathA puSTa nArakIoMke dvArA zUlamAsake Page #1457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA samAna tIvra agnImeM bhUne bhI gayethe. ina bAtoMkA bhI smaraNa karo. mAthAsA 1440 jaM bhajjidosi bhajjidagaMpi va jaMgAlaosi rasaya va // jakappisa pallaraya va cuNNa va cuNNakado // 1574 / / zAkavagujyamAno pat gAlyamAno rasendravat / / cUrNavackhUNyevAno yaslUramiSa karsitaH / / 1633 // vijayodayA- bhajjidosi yaddhRSTo bhajipi bhajimanAmadheyazAkavat / je gAlimosi rasagompa gadgAlito'si rasapat / aM kapidosi ykRtitH| chinno si yat sinaH / bajaTarayaM pipa ballUrabat / curNaSa cUrNavam cuNNako ghUrNIkRtaH // mUlArA-bhagjido bhRSTaH / bhanjidagaMpi va bhagjidaganAmaveyajhAkavat // pacanIyamivatyanyaH // rasayaMba gururasa iva / kapido avayaveSu chinnaH / vallUriyaM va mAMsakhaNDamiSa / vallUra pi vasi pAThe zuSkamAMsabhivetyarthaH / cugNikado cuurnniikRtH| artha-he kSapaka tuma narakameM bhajjida nAmaka sAga ke samAna agnIpara pakAye gaye the. tathA guDa ke rasa ke samAna tuma mAle gaye the. zuSka mAMsake samAna tumAra TukaDe 2 kiye gaye the. aura cUrNa ke samAna cUrNa kiyA gayA thA. cakkehiM karakacehi ya ja si Nikanto vikattio jaM ca // parasUhi phADio tADio ya ja ta musaMDIhiM // 1575 // vAritaH RkacadinnaH khaDgairviddhaH shraadibhiH|| yatpAditaH parazvAyaistADito mudrAdibhiH // 1635 11 vijayorayA--dhakehi karakacehi para kazca / siNikato yati mihattA vikacido vividha rutH| parasUhi phAlido parazubhiH pATitaH / tAvido taaritH| yat tvaM musaMDI bhupuMDIbhiH / / Page #1458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH mUlArA--Nikatto niyatna chimazcakaiH / bikattido vividha khitaH RkcaiH| paramUhi parazubhiH / kAlido phATitaH / te svm|| artha-cakrase he kSapaka terA chedana kiyA gayA thA aura karotase aneka prakArase tU pIrA gayA thA. kunhADIse tU phADA gayA thA. tathA bhRzuMDI nAmaka zakhake dvArA arthAta mudrAse tU pITA gayA thA. pAsehiM jaM ca gADhaM bar3ho bhiSaNo ya ja si dughaNehiM / jaM khArakahame khuppio si omacchio abso|| 1576 // pArSado'bhito bhinno draghaurava zo dhanaH // durgame'dhomukhIbhUto yatkSiptaH kSArakardame // 1635 // vijayodayApAsahiM pAzaH / yat / gAI baddho dRddha paddhaH / bhiSNoya bhinnazca / jaM si yadasi dhaNehi dhanaiH1 je yat / nArakaddame zArakardama / khuppidosi nikhAto'si / omacchimosi adhomasnakaH ayaso paravazaH mUlArA--dughaNehiM lohakAradhanaiH / khArakadame dhArapaMke / khupido nikhAtaH / omacchio a gemastakaH / / artha-pAzase nArakione tereko dRDha bAMdhA thA. aura tere mastaka para panake prahAra ye the. paravaza honase kSArake kIcaDameM nIce mastaka aura Upara pAya karake tumako gADa bhI diyA thA. jaM choDiosi je moDiosi phADi bhosi malidosi // jaM loDidosi siMghADaesu tikkhama veeNa // 1577 // yadApatraH parAyatto nArakaiH karakarmabhiH / / sohagATake sIpaNe lovyamAno'tivegataH // 1636 / / vijayodayA-yanamaH, pAtitaH, marditaH, loTitazca tIkSNeSu zayATake vegena // mUlArA--chokhido nispliikRtH| AkRSTa ityatyaH / moDido namathitvA bhannaH / pAhido pAtitaH / melido / pAudA ta / mAladA 1441 Page #1459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa ___ artha-nArakione terA jamInapara paTakakara madana kiyA thA, tIna agra jinake haiM aise loheke kaMTakopara tU baDe vegase ghasITA gayA thA tathA namAkara unhone tujhako moTA thA. 1412 vicchipaNagobaMgo khAra siJcitu bIjido jaM si // sattIhiM vimukIhiM ya adayAe khucio jaM si // 1578 // - taSTvA loke'khilaM gAtraM kSuraprairnizitaizciram // bIjitaH kSArapAnIyaiH siktvA siktvA niraMtaram // 1637 / / vijayodayA-vicchinnaMmobaMgo vicchinnAMgopAMgaH1 khAraM micinu kSAra siphtyA / bIjidoja si yadvIjitaH / sattIhi zaktibhiH / vimukIhi ya ayomayara kAvaMDaH / adayAe dayAmaMtareNa | bucido praavrtitH|| mUhArA--vicchiNNagovaMgI vividha khalitAni hastAdInyaMgulyAdIni ca yasya / khAraM jhAreNa / sikicana sikasvA / sutikanehi ati nizAtAbhiH / zrIvijayAcAryastu vimuSa iti paTinyA ayomayakaMTakApraidarityarthamakathayata / cido bhiSaNaH / parAvartita ityanyaH / / artha- tumAre bhinna bhinna avayayoMpara kSAra cUrNa kA jala sA~cakara nArakI usake Upara havA kara dete the. tadanaMtara zakti nAmaka zastrase aura lohake kAMTe jinako lage haiM aisI lATiose nirdaya hokara khIcakara loTate the. pagalaMtarudhiradhArI palaMbacammo pabhinnapoTTasiro / paulidahidao jaM phuDidatyo paDicUriyaMgo ya // 1579 // zaktibhiH sUcibhiH khaDgaiyazcchinAkhilavigrahaH / / vigaladratadhArAbhiH krdmiikRtbhuutlH|| 1618 // vijayodayA-pagalaMtarUdhiradhAro pragaladhiradhAraH / palaMghacammo pralaMgharavak / pamitraposiro prabhitrodara zirAH / pAlivAhido prtptvyH| yat / phuDimAcho sphuTitalocanaH / pahirivaMgo ya paricUrNitAMgaH / mUlArA-poTTa udaraM / palidAhidao prattaptacittaH / phuDidastho sphoTitanetraH / / 1142 REMETARAPATANATARATE Page #1460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA AzvAsa artha---jisake zarIra meMse raktako dhArA baha rahI hai, zarIrakA camaDA nIce laTaka rahA hai, jisakA peTa aura mastaka phUTa gayA hai, jisakA hRdaya tapta huA hai. akhi phUTa gaI hai, tathA saba zarIra cUrNa huA hai aisA tU narakameM aneka bAra duHkha bhogatA thA usakA ciMtana kara. 1043 jaM caDayaMDatakaracaraNaMgo patto si vedaNaM tivvaM // Nirae aNaMtakhutto ta aNuciMtehi NissesaM // 1580 / / yatsphaTallocano dagdho jvalite vajrapAvake / yacchinnahastapAdAdizcimAnAsthisaMcayaH // 1639 // zoSaNe peSaNe karSaNe dharSaNe loTane morana kahane pATane / / trAsane tAraNe maIna cUNene chadane bhadane sAdane yacchritaH // 1640 // duHkRtakarmavipAkavazotthaM kAlamapAramanatamasahyam / / sodamidaM hadaye kuru sarva kAtaratAM vijahIhi subuddhe ! // 1641 / iti zvabhragatiH // bijayodayA-jayat / cauta karaNaraNaMgo pamAnakaracaraNAMgaH / pamo si vedhaNaM tibdha prApto'si cananAM tIvAM / Nirae narake / aNaMtapAraM anaMtavAra tas aNucitehi anukrameNa citaya / NissaMsa niravazeSa || narakagatidu:kha varNitam // mUlarA--cayata prakaMpamAnaM / agucitahi anukrameNa ciMtaya tvaM // iti narakagatiduHkhAnucitanaM // artha-he kSapaka. narakameM jisake hAtha pAca bedanAse kaMpa rahe haiM aise tUne anaMta vAra jo duHkha bhogA hai usakA anukramase pUrvasmaraNa kara. naraka gati ke duHkhakA varNana samApta huA. kAlamapAramA yacchitaH vAhavaye tiriyagadi aNupanso bhImamahAvedaNAulamapAraM // jammaNamaraNaraharTa aNaMtakhuco parigado jN|| 1581 / / 1443 Page #1461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArAvanA AzvAsaH 1415 janmamRtyujarAkINAM ghorAM tiryaggatiM gtH|| kiMtInAM bahuzo labdhAM mmarasi svaM na vedanAm // 1652 // paMcayA sthAvarA jIcA vimuDhIbhUtacetanAH // labhate yAni duHgyAni kaH zaktastAni bhASitum / / 1643 / / cijayodayA-tiriyamani agupaco tiryaggatimanuprAmaH / bhImamahAvegAulamapAraM / bhImamahAyedanAkulamapAraM jammaNamaraNaraha janmamaraNaghaTIyaMtra / arNatakhutto anaMtavAra / parigado pariprApto'si / yat ciMtehi taM iti vakSyamANena saMbaMghaH / licohi nAnAvidhAH pRthivyatejovAyuyanaspatitrasadana // yAtmAnubhUtAnyapi na smarati duHsvAni kecini narAH prmttaaH|| raSTavatAbhyanya samudhAni te visAraMtIti na ghismayo'tra // 1 // pramAdalopArthamano marebhyo sAto'pi so'rthaH parikathya ess| saMsmAryamANe pramati yasminguNAna boSAca samudbhavati // 2 // zIte nivAtaM salilAdi coSNa kSama bhaye saMbhrayituM samarthAH / / ye aMgamAstena tu sAsti zAlarephaidriyANA bata jIvakArmA // 3 // sarvopasargAniha mokSakAmA yathA virAgA munayaH sahate // sarvopasargAmaSazA gharAkA yadriyA yeca sadA sahate // 4 // jApaMdhamUkA padhirAdha bAlA rathyAsu rakSAzaraNamahINAH / / pramarcamAnA gajavAjiyAnairyekSA niyaMte viyazA braakaaH||5|| tathA prakAro vikaleMdriyANAM pravartate naarkHkhtusyH|| mRtyuH samaMtAt satataM sughoro prAmavarapayepuca nizaraNyAH // 6 // go'jAvikAcaH parimaryamAmA yAmAvicaka privissymaannaaH|| anyonyaSamaH parimRNyamANAH dukha ca mAguM ca hi te labhate // 7 / / chinnaH zirobhizvaraGgaza bhagna rujAta vAvayavastanUnAM / ciraM sphuraMtaH pratikArahInAH kRcchreNa kecija hati svamAyuH // 8 // nimajyamAnA uvaviThunApi nizvAsavAtairapi codymaanaaH| pracocamAnA laghunoSmaNApi nazyati ye teSu bhavetkathA kaa||9|| saraH pravizveda yathA naraH santummana caidha nimAna tra // kITAgrasako bahumo'pi kudinanya kArya svayazo kythH|| 10 // 144 Page #1462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsa mUlArAdhanA RECORARARATHI mavizva janmodadhimAdhyameva zarIriNaste bahu janmamRtyUn / anta mehale pisamApnuvanti peSIyamAnAH kadaduHkhatoyam // 11 // sUkSma zarIrairapi te mahAnti tuHkhAni nisyaM samamApnuvanti / / sthUleSu medeSu samIhiteSu duHkhodayo dehimaNaiva dRSTaH / / 12 / gheSo na mAtA na pitA na dhurna cApi mitrama gururna naathH|| na bheSaja nAbhijamona madhyaM na jJAnamastyaSa kutaHmukha syaat||13|| mAtrA viyoge'pi satI tAvat duHkhAmkhu tarnu na jano lbhet| mAtrA viyogastu bhavatA yeSAM sthAne kathaM te ma didusarAzeH // 15 // mA bhaiSTa mA bhUsaba dumajAla mA viSTa mA veti gharAkakANAM // AzvAsako cApyanukaMpitA vA teSAM janaH ko'sti yathA narANAM / taistaiH prakAraiH satata sametAcchabaddadhAnA aghi mRtyumujhaM / karoti bA ko grahaNaM nirIkSya vimucya saMbaMdhivo manuSyAn // 16 // ampompato mayaMjanAba pApAt kSughAvitazcApi mahAbhayAni / / paMcedriyA yAni samApnuvaMti buHkhAni teSAmiha kopamA syAt // 17 // stanaMdhayAnavAnapi bhakSayati zritAstirazco'pi na nikRpAkAH 11 nihatya khAdattu parAbhareSutiryakSu ki vismayanIyamasti // 18 // anyonyavAtArthamanuprayAti iMtu namabhyaH rupaNo'nuyAti // ta kazcidanyaH sahasA nihaMtA hI dhikyato bhImataraM kimnyt| anyonyaraMbhikSaNanaSTanidrA anyonyamAhatya jijIviSantaH / sthasthA na ye'nyonyabhadhAsvapaMti kite bhaveyuH sukhinaH kadAcit 20 ghane magAstoyatRNamapudhAH mugIsahAyA rAtimAnubanti / / vyAdhAdibhiryayamApnuvanti niranasaH kAraNamaMtra karma // 21 // viyojisA Atmasutaizca bAlamanyo mRgazcatmamano'nukUlaH // vizastudImAkSibhirIkSyamANAH sudAruNaM mAraNAmAnucanti // 22|| svabhAvapApAH kukavIritAbhiH protsAhitA duHzrutibhiH pundh| mAyabhyato durgatito yatheSTa jantolabhyadaMtadha hitAzramamte 123 bane mamebhyaH pizitAzanebhyo prAmeSu nRbhyazca tathAvidhebhyaH te vibhyate ciyAzvasaMto yaracyA vibhrati jISitAni 24 2015 Page #1463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ balArAdhanA 1446 yadakuzAdiprahatairbhajAmdha kazAvivavizva yA tAzAH gAvazya totrAdivadhaiH pareSAM kuryanti karmamaraNAdakAmAH 25 matyA yutAnAmalame tadeSa virAgabhAvapramace nimittam tAragvidhAnAM bahavo hi koTayaH kathaM prakurvantyAmitetarasya 26 vAmAnAcAvegairmaddAjalodhezya samUyamAnAH mRgAH khagAH sarvasarIsRpAzca sArdhaM niyaMte bahavo patAnye 27 idAnIM tiryaggatiduHkhAnuciMtane gAthAsaptakena kSapakaM vyApArayati - mulArA - anupatto narakagataH pazcAt apAraM atIraM cirAnuyaMdhivAt / rahaM ghaTIyaMtra / parigado jaM / yadduHkhaM / ciMtehi taM savyamiti vakSyamANena saMbaMdhaH / 1 artha - bhayaMkara vedanAoMse vyAkula, pArarahita aise tiryacagatIko prApta huA tU anaMtavAra janmamaraNarUpa yaMtra ko prApta huA thA. usakA bhI tU vicAra kara, smaraNa kara. tiyecoke pRthivI, vAyu, jala, abhi vanaspati aura basa aise aneka bheda haiM. 1-2 kitaneka unmatta manuSya pUrvAnubhUta duHkha bhI yadi bhUla jAte haiM to dekhe hue sune hue anya logAM ke duHkha ve bhUla jAte haiM isameM kyA Azcarya hai. apanA pramAda naSTa honeke liye manuSyoMko svayaM ke jJAta hue bhI aparA kahanehI cAhiye. apane doSoMkA smaraNa rakhanA aura dUsaroMko kahanA guNotpattike liye kAraNa hotA hai. dopasmaraNa karanese aura kahanese guNAMkI vRddhi hotI haiM. 3 manuSya ThaMDI se bAdhA honepara nirvAtasthalakA Azraya karate haiM. uSNatAse pIDita hone para ThaMDA jala pIte haiM bhaya utpanna honepara nirbhaya sthAnakA Azraya lete haiM. dvIndriyAdi jIva bhI uparyukta bAdhAoM se apanA rakSaNa karane meM samartha haiM. paraMtu ekendriya jIvoMmeM vaha sAmarthya nahIM haiM. 4 jaise vairAgyayukta mokSecchu munigaNa sarvaprakArake upasarga sahate haiM vaise vRkSAdika ekeMdriya jIva parAdhIna aura dIna honese hamezA sarva prakArake upasarga saha lete haiM. 5-9 jaise janmAMdha, gUMge, bahire loka aura bAlaka unakA koI rakSaka na honese dIna aura parataMtra hokara hAthI ghoDe, pAna vAhanAdikase mardita hote hue marate haiM. vaise iMdriya, trIMdriya aura caturiMdriya jIva bhI uparyukta prakArase AzvAsa 67 1446 Page #1464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA AzvAsa 1747 SCREEN marate haiM unako nArakioMke tulya duHkha bhoganA par3atA hai. ye jIva gAMvameM athavA araNyameM bhI rahe paraMtu sarvatra bhayaMkara mRtyu hAtha dhokara unake pIche dauDanA hI hai. gAya, bakarA, meMDhA, vagaire prANioke hAtha pAose ve kucale jAte haiM. sthAdikoMke pahiyoMse unakA nAza hotA hai. ve svayaMbhI apane dehase anyonyako pIDA dekara marate haiM. kityeka soca ke parasA sUkhe haiM, pAya TUTa jAte haiM tathA zarIra ke sava avayava rogase pIr3ita ho jAte haiM taba Adhika duHkhI hokara mahAkapTase prANa tyAga karate haiM. dIdriyAdika koI jaMtu itane choTe hote haiM ki ve eka pAnIke baMdameM bhI Daba jAte haiM. nizvAsakI havAsa bhI uDa jAte haiM. thoDIsI uSNatAse bhI unako du:kha hotA hai. aise prANioMko yadi uparyukta duHkhA~kI prApti hogI to kahanA hI kyA ? 10-56 krIDAmeM catura, taruNa, esA koI manuSya jase sarovarameM praveza karake vAraMvAra unmajjana nimajjana karatA hai aneka prakArase krIDA karatA hai. svAdhIna hokara aura anya kAryoko choDakara jalakrIDAmeM hI tatpara hotA hai vaise sarva prANI bhI janmasamudrake madhyameM praveza kara eka antarmaharnameM bhI aneka janmasamudrake madhya meM pravezakara eka antarmahameM bhI aneka janma maraNoko mApta karate haiM. isa saMsArasamudra meM unako duHkharUpI kaDabA pAnI vAraMvAra pInA paDatA hai. 12 unake sUkSma zarIra honepara bhI unako hamezA tIvra duHkha bhogane par3ate haiM. jaba unako sthUla zarIra prAsa hotA hai taba unake duHkhAdika itara sthUlatrasa prANiAke samAna hI dekhe jAte haiM. 53 ina dvIndriyAdika prANiko mAtA, pitA, baMdhu, guru, svAmI. mitra, koI bhI hitakartA nahIM rahate haiM. bImAra honepara na inake koI saMbaMdhI bhI hai jo ki unako anna khAneko deMge ina jIvoMko jJAna bhI nahIM rahatA hai to sukhakI prApti inako kaisI ho sakegI. 14-15 mAtA kA viyoga honepara bhI duHkharUpI samudra manuSya tIra nahIM sakatA to jinako mAtA hI nahIM hai ve atyaMta duHkhake sthAna kyoM nahIM pataMga, ara tUM bhIti chor3a de, tereko kucha duHkha nahIM hogA aisA AzvAsana manuSyoMko milatA hai. isa prakAra ina dIna prANioNko koI bhI AzvAsana danevAlA najara nahIM AtA hai. aura unake Upara koI dayA bhI karanevAlA dIkhatA nahIM 16 uparyukta prakAroMse ve pazu cAroM taraphase umra mRtyuko dhAraNa karate haiM. arthAt ve aneka prakArase maraNa 1447 Page #1465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1448 ke vaza ho jAte haiM. jinako pazugatike saMbaMdha kA jJAna huA hai aise manuSyoM ko chor3akara anya koI bhI vyakti unakA rakSaNa karanekA prayatna nahIM karatI hai. 17 koI paMceMdriya pazu ApasameM laDa bhir3akara duHkhI hote haiM. kitanoMko to manuSya duHkha dete haiM. kitane pazu pApodayase aura kSudhA tRSAdikase pIDita hokara duHkhI hote haiM. nAnAprakAra ke bhaya unake utpanna hote haiMunake duHkhoMko upamA hI nahIM hai ? 18 koI tiyaMca prANI itane nideya hote haiM ki ve apane ko bhI khAte haiM, to ve anya prANioMko khAte hoMge isameM avayavaha kyA hai. 19 ye pazu Apasako mArane ke lie TUTa paDate haiM, koI nirdeya prANI, una donoM ko mArane ke lie doDatA hai. koI akasmAt Akara unako mAra detA hai. 20 ye saca pazu anyonyako mAranekA yogya mokA dekhate rahate haiM. aura anyonyako khAkara jIne kI abhilASA karate hai. anya prANI gereko mAreMge aisA maya sabhIke manameM honese unako nidrA AtI nahIM isa vivecanase Apako mAlUma hogA ki kyA ye prANI sukhI haiM ? 21 vana hariNa pAnI pIkara aura tRNa bhakSaNakara puSTa hote haiM aura hariNIoMke sAtha rahakara sAnaMdadina bitAte haiM. ye kisIkA kucha nukasAna to karate hI nahIM paraMtu vyAdhAdhika duSTa manuSya se inako hamezA bhaya utpanna hotA hai isameM pUrvakRta pApakarma hI kAraNa haiM. 22 hariNa apane vAlaka aura hariNIse viyukta hote haiM. aura hariNI bhI apane bAlaka aura apane iSTa hariNoMse viyukta hokara dInanetroMse cAro dizAoMko dekhatI haiM. isa rItIse duHkhita hokara bhayaMkara mRtyuke gAla meM pohoMcate haiM. 21 kitaneka manuSya svabhAvataH pApI hote haiM. kukacI zikAra vagairahakA mahattva batAkara aura duSTa zAkhoka pramANa dikhAkara pazuoMko mArane meM pravRtta karate haiM taba ve bhI durgatise bhayarahita hokara prANioMko yatheSTa mArate haiM aura unako khAte haiM. 24 hariNAdika pazuoMko vana meM hiMsra pazuoMse bhaya rahatA hai aura grAma meM bhI ve Ave to duSTa lokoMse AzvAsa 1 1448 Page #1466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH 2449 unako bhaya utpanna hotA hai. ataH unako kahAM bhI nirbhayatA kA anubhava AtA hI nahIM. vicAre kisI prakArase apane dina vyatIta karate hai. 25 hAthI vagairaha prANioMko aMkuzAdikake AghAtoMse duHkha bhoganA paDatA hai. chaDI vagairahakA AghAta ghoDe sahana karate haiM. baila bhaisa vagairaha pazu cAbuka vagairadakA prahAra sahana karate haiM. aura AmaraNa manuSyoMke vaza hokara unako kArya karana paDate hai. 26 jo manuSya buddhimAna hai ve ina duHkhoM kA vicAra kara virakta hote haiM aise manuSya itara prANioMko duHkha denakA kArya nahIM kara sakate hai. 27 bahutase prANI dayAnike vaza hokara marate haiM, koI jalapravAhameM bahate vahate ihalokakI yAtrA pUrNa karate haiM. koI hariNa, pakSI, sarpa, aura tajjAtIya pahuta prANI isI prakAra mRtyuvaza hote haiM, tANatAsaNabaMdhaNavAhaNalaMchaNaviheDaNaM damaNaM // kaSNacchedaNaNAsAvehaNilaM chaNaM ceva // 1582 / / savA paravazIbhUtAzcaturdhA prasakAAyikAH // duHkha pahuci, vInA labhante ciramulyaNam / / 1644 // tAina vAhane baMdhane trAsane nAsikAtodane karNayoH kartane // lAMchane dAhane dohane haMDane pIDane maIne hiMsane zAtane // 1645 // SijayodayA-tarahaNAtAsaNa tADanavAsanabaMdhanalAMchanayAhanaviDanakarNachevananasikAvedhanayIjacinAzanAni // mUlArA tADaNa yaSTayAdibhirApAtaH / tAsaka trAsanaM bhayApAdanaM / baMdhaNa * iSTagatinirodhAya rajjvAdibhiyaMtraNa bAhaNa bhArAkAMtyA dezAMtaranayanaM / laMchaNa zaMkhapadmAdhAkAreNa dAhaM / viheDaNaM kadarthanaM / damaNaM karmaprayogAya hamacchimAmahaNaM / daMDana vaa| jilacarya vRSaNaniSkarSaNam / artha-lAThI vagairahase pITanA, bhaya dikhAnA, dorI vagairahase bAMdhanA, bozA lAdakara dezAMtarama le jAnA, 1549 Page #1467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA RA zaMkhapamAdika AkArase unake avayavapara dAha karanA, takalIpha denA, kAna nAka chedanA, aMDakA nAza karanA ityAdika TuHkha tiryapAtimeM bhogane par3ate hai. AzvAsaH 1150 chedaNabhedaNDahaNaM NipIlaNaM gAlaNaM chhaatohaa|| bhakkhaNamaddaNamalaNaM dikattaNaM sIdauNhaM ca // 1586 / / salilamArutazItamahAtapabhramaNa bhakSaNapAnanirodhanaiH / / damananodanagAlamabhaMjana jalaviyojana bhojanavarjane // 1646 // vijayodayA-danamenanadahananipIDanagAlanAni zusaDyAdhAmakSaNamardanamasanavikartanAni / zItamu ca / mUlArA-DAhaNaM abhighAtAdinA zUnAnAM dA | NidhIlaNa nAsItraNapIsanaM / gAlaNaM rogAdA raktani:sAraNa / malaNaM kaNikApanmalanaM / vikataNaM karNAdInAM vividhaM kartanaM : artha-avayavAkA chedana, bhedana karanA, kucha avayavopara yUjana caDhane para usako jalAnA, nAhI meM traNa honepara usakA mardana karanA, rakta nikAlanA, kaNikAke samAna mardana karanA, bhRka aura pyAsase duHkha honA, kAna nAka ghagaraha avayavoMko aneka prakArase kataranA ityAdi tirthaca gatimeM duHkha haiM. M - - jaM attANo NippaDiyammo bahuvedaNuhio pddio|| bahaehi mado divasahi caDappaDato aNAho taM / / 1584 || aghANa-patitaH kSoNyAM niHprtiikaarvigrhH|| duHsahAM vedanA sodavA bahubhirvAsarairmRtaH // 1647 / / vijayodayA- attAyo yadanANI NipaTiyammo niSpratIkAraH / ahudaNAho yadanArditaH / paDido pttitH| bamugAI mado divasahi bahubhirmeno divsH| cADaparaMto sphuraddehaH / aNAho anAthaH / taM tvaM / / mUlArA-attANo azaraNANippaDiyammo niSpratIkAraH / vedaNudrido vednaarditH| par3ayaDaMto sphuradehaH / aNAho anAthaH / taM tvam 11 1450 Page #1468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsa mUlArAdhanA 1151 artha--isa pazugatimeM, aradhita, upAyarahita, bahutatIva ghedanAoMse dukhita, hokara he Apaka! tUM jamInapara aneka bAra par3A thA. tathA bahuta dinataka apane sarva aSayaca vedanAse hilAtA huA anAtha aise tUne prANa choDe the usakA tU smaraNa kara, rogA vivihA bAdhAo taha va jicca bhayaM ca savata in tivyAo vedaNAo dhADaNapAdAbhidhAdAo // 1585 / / kSuttaSNAnyAdhisaMhAravihvalIbhutamAnasaH / / yadaHmyaM bahuzaH prAptastatsarva hadage kuru / / 1648 // vijayonyA-rogA vivikA mAdhayo nAnAprakArAH / vAdhAo vAdhAva / tathA NizaM bhayaM ca sabbato nilyaM bhayaM ca sarvanaH / ticyAo ghevaNAsotImA bedanA dhATagapAdabhidhAtAzca // mUlArA-samvatto sarvataH / vadaNAo viDikA zUlAdayaH // dhAiNaM ghATagaM / pAdAbhiSAdA caraNena tADanaM / ghAdAbhighAyA iti pAThe abhiyAtaH piiddaamaa| artha-isa pazagatimeM nAnA prakArake roga, aneka tarahakI badanAyeM, tathA nisya cAro taraphase bhaya bhI prAta hotA hai. aneka-prakArake pAyase ragahanA, ThokanA ityAdi du:khoM kI prApti paMzu gatime tujhako prApta huI thI. suvihiya adIdakAle aNaMtakAyaM tume adigadeNa // jammaNamaraNamaNataM aNatakhattA samaNubhUdaM // 1586 // vijayodayA suvihida sucAritra ! adhIvakAle atItakAla / aNaMtakAya nume avigayeNa armatakArya spayA praviSTena / jammAmaraNamaNataM jambhamaraNaM cAnaMtaM / ati khutto batabAra kSiptaH / samyaganubhUtaM / mUlArA-aNaMtakArya sAdhAraNazarIraM / tume tyayA / avigadeNa praviSTena / artha-he uttama cAritrake dhAraka kSapaka ! atItakAlameM arthAt bIte hue kAlameM anaMta zarIroMko dhAraNa karake anaMta janmamaraNokA anatabAra anubhava liyA hai. 1451 Page #1469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bulArAdhanA 1452 icmAdidukkhaM aNatakhutto tirikkhajoNIe !! jaM pattosi adIde kAle ciMtehi taM savvaM // 1987 // tiryaggati tIvravidhizravedanAM gato jarAjanmaviparyayAkulam // duHkhAsikAM yAM gatavAnanArataM ciMcitayestAmapahAya dInatAm // / 1649 / / iti tiryaggatiH / vijayodayA zvamAdidukhaM ityevamAdiduHkhaM / anaMtakhuto anaMtadhAraM / tiriSakhajoNIe tiryagyonI / jaM yat / patto'si prApto'si / adIdakAle atItakAle / khitehi taM samyaM tatsarva ciMtaya // tiriyagaDI // mUlArA spaSTam // tiryagatiduHkhAnucitanam // artha - isa prakAra titheti anaMtavAra to duHkha tujhako bhoganA paDAyA usa sarva duHkhakA he kSapaka ! tU vAraMvAra manameM vicAra kara isa prakAra tiryaggatikA duHkhavarNana pUrNa huA. deva mANusato jaM te jAeNa sakayakambhatramA // dukkhANi kilesA vaya anaMtakhutto samaNabhUdaM // 1588 // mAnuSI ganimApaya pAni duHkhAnyanekazaH // tvamavAptaciraM kAlaM tAni smara mahAnate ! / / 1650 // vijayodayA devattamANusa se devasyamAnuSatvayoH / jAdeNa jAtena / sakapakAmavasA svakRtakarmavazAt / khANi kilesApi ya duHkhAni klezA / anaMtakhutto anaMtacAraM samanubhUtAH // devazvamanuSyatva yozvirAnubhUtAni duHkhAnyanucitayitumupacipati mUlArA-jAdeNa gatena sakada svakRtaM / dukkhANi aMtaHpIDAH / kilesA zarIrakaSTAni // artha - he kSapaka! tUne kucha puNya karma kA udaya honese deva aura manuSya gatimeM bhI janma dhAraNa kiyA thA. ina gatioM meM bhI tumhe anaMtabAra duHkha aura kleza sahana karane paDe the. AzvAsa 7 1452 Page #1470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA AzvAsa 1453 mUlArA piyavippaogadukkha appiyasabAsajAdadukhaM ca / / je vemaNassadukkhaM jaM dukkhaM pacchidAlAbhe / / 1589 // priyasya vigama duHkhamapriyasya samAgame / / alAbhe yAcyamAnasya saMpanaM mAnasaM smara // 165 // vijayodayA-piyaSippaogavupakhaM miyAyaprayogajAtaM dukcha / giyasavAsajAvadukkha ca apriyaiH sahadhAsana jAtaM ca duHkheM / ye nAmabhavaNe'pi zirazUlo jAyate. yeSAM darzanAdarzane dhRmAyate / jaM vemaNassadukkhaM padvaimanasyaduHkha pacchidAlAme prArthitAlAme yadyaM // mAnuSagatiduHkhAnucitane kSaparka prayokta gAthA nava dizabhAdau duHsahataratvAmmAnasanuHkhAni gAthAtrayeNAnusmarayati mUlArA--pithavipaogadukha yannAmanavaNe'pi sarvAMgINaromAMcAbhivyajyagAno manasyAhAdo jAyate / yadarzane ca cakSuSI pIyUSasikta iva sa cetase priya ityujhyate / priyeNa viprayogAvicaTanaM / tammAjAta duHkha sukha vedyotastApaH / / appiyasaMbAso yannAmazrAyaNe'pi ziraHzUnTamUdeti yadvilokane ca locane dhUmAyene so'priya ityAkhyAyate || apriyeza saMvAsaH sahAvasthAnaM saMyoga iti yAvat / / jaM te mANasadukkha yatvayA priyaviprayogaduHgyAdi vikalpaM mAnasaM duHkhaM mAnuSa bhAvasaMprAptaM tatsarvameva cittayeti vakSyamAgena saMpathaH / pakichadAlAbho prAdhyamAnasya vastu mo'mAnI jAtaH // ukta ca priyasya vigame dugvamapriyasya samAgame / / __ alAbhe yAcyamAnava saMpannaM mAnasaM smara // artha--priya putra, patnI bagehakA triyoga honame tathA aniya zatru, viSa, kaMTakAdikoMkA saMyoga honese | tujhako bahuta duHkha prApta huA thA. apriya padArthIkA nAma sunate hI tujhako mastakazUla utpanna hotA thA aura apriya zatruokA darzana honese hI AkheM lAla ho jAtI thI. tathA yAcanA karanapara icchita vastukA jaba lAbha na hotA thA taba tujhako manameM bahuta kaSTa bhoganA paDatA thA. parabhiccadAe jaMte asambhavayaNehiM kaDugapharusehiM // NibhattaNAvamANaNatajjaNadukkhAI pattAI // 1590 // 1053 Page #1471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa karkaze niSThure niHzrave bhASaNe tarjane bharsane tADaNe pIr3ane // aMkane damane muMDane sevane bAdhane vartane maIne chedane // 1652 // dAsaha kiMkarIbhRtaH karaNe niNykrmnnH|| yadacApazciraM duHvaM tanivezaya mAnase // 1653 // vijayodayA-parabhiSyavAe parabhRtyatayA / asambhavayaNehi azievacanaiH / kahagapharasIha kaTukaiH parazca / NibhasthaNASamANaNatAjaNa tuSakhAI pattAraM nirbhasamApamAnama janassAni praaptaami|| mUlArA--paretyAdi parasya rAjAde tyatAyAM preSyatAyAM satyAM aziSTacapanAvijanita mAnasaM duHkhaM tarakSayA saMprAmaM tciNty|| usa ca duHsaha kiMkarIbhUtaH kara niyakarmaNaH / / yadavApazciraM duHkhaM tannivezaya mAnase // NimacchaNA dhikAratiraskArau / avamANaNA bahUnAM madhye avajJAkaraNaM / tajjaNA tarjanImukSipya jJAsyate yatte kariSyAmIti krodhAvezAnniprahapradarzana / / artha--zrImAna loka rAjAdikAkI sevA karate samaya unake asabhya zabda, kaTu, aura kaThora zabda sunakara tereko tIna manoduHkha prApta hotA thA. nirbhatsenA, apamAna, ityAdika kA duHkha anekavAra tujhako prApta huA thA. dINattarosaciMtAsogAmarisiggipaulidamaNo je // patto ghoraM dukkha mANusajoNIe saMteNa / / 1591 / / bhIzokamAnamAtsaryarAgadveSamadAdibhiH / / tapyamAno gato duHkha pAvakairiva ciMtaya // 1654 / / vijayokyA-dINasarosa-ciMtAdInatvaroSaciMtAzokAmagnimiH saMtaptamanA yat / patto ghoraM dukkha prApta ghoraM tu: / mANusajoNIpa saMteNa manuSyayonI satyAM bhavatA / mUlArA-palidamaNo dInatvAdibhirabhirariva saMsataM mano yena yatra yA / tanmAnasaM :kha yatrayA mAnuSayonI bhavatA prApta tacintaya | ukai ca 1454 Page #1472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mahArAdhanA AzvAsA bhIlokamAnamasaleSaNAririH / tapyamAno gato duHkha pAvakairiva stiya // artha-dInapanA, krodha, citA, zoka, asahanazIlatA, etadrapa agniosa pIDita hokara he kSapakA tujhako ghora duHkhoMkA anubhava mila cukA hai. 1151 daMDaNamuMDaNatADaNadharisaNaparimosamekilesA y|| ghaNaharaNadAradharisaNadharadAhajalAdidhaNanAsaM // 1592 / / stenAgnijaladAyAdapArthivairdhanaviplave / / kazAdaMDAdibhirghAte hastapAdAdimaIne / / 1655 / / vijayodayA-DaNa muMDapAuna muDamatAraNadUSaNaparimoSaNasaMklezAH paradhanApaharaNadAraduSaNAni gRhadArajalAdibhirvaviNanAzAt / / ubhayaduHkhAnusmaraNAya gAthASaTkamAha-- mUlArA-daMpaNa aparAve sani rAjAdibhirdhanApaharaNaM / parisaNA sAnapadUSaNAropaNa / parimose paradravyaharaNa dAradharisaNaM bhAryAvidharSaNaM jalAdiyaNaNAso jalAgamyAdibhirdhanavinAzaH / / artha- manuSya gatimeM aparAdha honepara rAjAdikase dhanApahAra hotA hai. yaha daMDanaduHkha hai. kucha aparAdha honepara mastakake saba keza nikalavAnA yaha muMDaNa duHkha hai. tAdaNa duHkha-aparAdha honepara phaTake lagAnA. gharSaNa dAkha AkSepasahita doSAropaNa karanese manameM duHkha utpanna hotA hai. aparAdha honase rAjA dhana luTavAtA hai taba jo duHkha hotA hai usako parimoSa duHkha kahate haiM. cora dravya haraNa karate haiM taba jo duHkha utpanna hotA hai usako dhana haraNa duHkha kahate haiM. bhAryAko koI puSTa jabaradastIse haraNa karanepara utpanna hue duHkhako dAraharaNa duHkha kahate hai. ghara jalanesa, dhana naSTa honese ityAdika kAraNoMse mAnasika duHkha utpanna hote hai. daMDakasAlaThisadANi DaMgurAkaMTamaddaNaM dhoraM / kuMbhIpAko macchayapalIvaNaM bhattavucchedo !! 1593 // 555 Page #1473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAvanA bAbAsa 1456 mUni prajvAlane bahebhaktapAnAdirodhane / zRMkhalai rajjubhiH kAhastapAdAdiSaMdhane // 1656 // vijayodayA-daMDakasAlasidANi daMDakazASTizatastADanAni daMDAvikAryavAiMDazabbenocyate / gurA muSTi mhaaraaH| phaMTamahaNaM kaMTakAnAmupari prakSipya maIne ghoraM / kuMbhIpAkaH / macchagapalIvaNaM mastake agniprajyalanaM / bhattapucchevo aahaarnirodhH|| mRlArA--kamA carmagraSTiH / atra daMDAdizI, daMDAdikAryatvAttADanAnyucyate / DhaMgurA muSTiprahAraH / doSapaTaha vAdanAni thA / kaMTayamaraNaM kaMTakopari prakSipya mardanaM / kuMbhIpAgo uSTikAyAM prakSipya pacanaM / palevalaM agniprajvalanam / bhattavocchedo AhAranirodhaH // artha --lAThI, cAbuka aura tase ThokanA, muThioMse zarIrapara prahAra karanA, kATopara sulAkara khUpa mardana karanA, kuMbhImeM pakAnA, mastakapara agni jalAnA, AhAra pAnI nahIM denA ityAdikoMse manuSya gatimeM duHkha hotA thA. damaNaM ca hasthipAdasma NigalaaMdUvarattarahiM // baMdha gamAkoDaNayaM olaMkNaNihaNaNaM ceva // 1594 // parAmadhe tiraskAra vRkSazAkhAvalaMbane / vyAghasarpaviSArAtirogAdibhyo viparyaye / / 1657 / / vijayokyA-damaNa ca harizcapAvasamma hastipAdena. madana / gigalaapara tarajjUIi nigalena, aMkAbhiH, ghara prAbhiH, rajjUbhizca baMdhanaM / AkoDaNaya hastI pRSThato nItyA baMdhane / olaMbaNe zrIvAyavapAzasya taruzAnAsu laMbana / NihapArNa garne nikSipya pUraNa // mulArAdhanA-dANaM ca ityipAdasta gajacaraNatalaprakSepaH / athavA dAna saMhana hastipAdenaiva / anye vamaNaM iti pAThitvonmardanamityarthamAhuH / kaMDu zrRMkhalA huDi itynyH| anye aMdu iti pAThitvA carmabaMdhanamityarthamAhuH // AkoDaNaM hastau pRSThato nItvA yadhanaM / nakkalambaNaM grIvAbapAzasya taruzAkhAyAmavalaMbanaM / / jihaNaNaM garne nikSipya pUraNaM // 1956 Page #1474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUlArAdhanA AzvAsaH artha-hAke pAvoMse kucalAnA, ceDI, saMkhala. carmakI vAdI aura dorI inase bAMdhanA, hAtha pIThake tarapha bAMdhanA, kaMThako pAzabaddha kara zAkhApara laTakAnA, gale meM phekakara Upara maTTI DAlakara baMda kara denA ityAdi duHkha bhoga the. 1457 karaNosIsaNAsAchedaNadaMtANa bhaMjaNaM ceva / / uppADaNaM ca acchINa tahA jibbhAyaNIharaNaM / / 1595 // jihvAkarNoSThanAsAkSipANipAdAvikartane / zItavAsAtapovanyAbhakSAdikarthane // 1658 // vijayothA-kapaNAMsosaNAsAThavaNa karNayoroSTaH, ziraso, nAsikAyAzca chedaH / tANa bhaMjaNaM ceca vatAnA bhaMjamaM / uppADaNa ma acchINa bhakSNImatpAranaM, tathA jimbhAva. NIharaNa jilAniharaNaM // mUlArA--haraNaM niSkAzanaM / artha-karNakachada karanA, hoThoMko chedanA, nAkako kATanA, mastaka toDanA, dAMta girAnA, AMkha nikAlanA, phohanA, jIbha nikAlanA arthAt muMhamase jIbha bAhara khIcanA ityAdi duHkha prApta hue the. Kera aggivisasattusampAdivAlasatthAbhidhAdghAdehiM / / sIduNharogadasamasaehi taNNA hAdITiM // 1596 / / vijayodayA-agivisasamappAdiyAnTasasthAbhimAdadhAdahi, apravipasya, zAM. sadaryAlamRgANA, zastra mahAraca ghAtaH / sIDaharogadaMsamasahiM zItogana, zamazaH, taNNAduddAvIhi hadakSudhAdibhiH / mUlArA-sappAdi sarpavRzcikakukkuragomahiSAdayaH / pAla vyAghrasihAdayaH / / artha-agni, viSa, zatru, sarpa, krUra mANI, aura zastraprahAra inase bhI anaMta pAra duHkha prApta huA thA. zItase, uSNase, rogoMse, dezamazakose anaMta vAra duHkha prApta hue the. 2057 283 Page #1475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ VOD lArAdhanA A4 AzvAsaH 1458 jaM dukkha saMpatto aNaMtakhutto maNe sarIre ya // mAzusabhave vi taM sabvameva cilehitaM dhIra ! 1597 // zArIraM mAnasaM dukhaM sAdho praaptmnekshH|| yavaHsahaM svathA nRtye tasvaM cintaya yattataH / / 1659 // gahitaM dAritakarma nirmitaM mAnaSI gatimapreyaSA svayA / / duHsahaM ciramavAptamAMjeta kiM na citayasi tatvato'sukham / / 1660 // itti nRgtiH| vijayodayA-je duknaM saMpatto yasya prAtaH / aNUtanutto asaMtavAraM / maNe sarIre ya manasi zarIre ca / mAnasaM zArIca duHsva praaptH| mANusamace yi manuSyabhova'pi taM sabvameva cisahi tAtsarvameva ciMtaya / taM dhIra tvaM dhIra! // mUlArA--spaSTam / manuruganiduHkhAnucitanam // artha-he kSapaka ! isa manuSyagatimeM bhI anaMtabAra jo mAnasika aura zArIrika duHkha terako prApta huA thA he dhIra! tU usakA bAra 2 citana kara, - - sArIrAdo dukkhAdu hoi devesu mANasaM tinvaM // dukkhaM dussahamavasarasa pareNa abhijujjamANassa // 1598 // devatve mAnasaM tuHkhaM ghoraM kaayikloginH|| parAdhInasya vAyatvaM nIyamAnasya jAyate // 1661 // vijayodayA sArIrAdo dukkhA zArIrAnAt / hodi bhavati / deyesu mANusaM ptimyaM deveSu mAnasaM tImaM / duHssahaM sodumazakyaM / avasassa aSazasya / pareNa abhijuJjamANassa anyena abhiyujpamAnasya pAvanatA nIyamAnasyA devagati duHkhamArAdhakamanusmArayituM gAthAcatuSTayamAbhayanAdau taduHkhatIvrataratvaM sahetukamupadizati--- mUlArA--pareNa svasvAmibhUtena deveta / abhinnujasa hajAra jIyamAnAya / tApavAvApAnApavatAreza mAnasaM duHkhaM tvayA mA. suragatI maMsarasA prayatastadevAnImAriyoti vikSiA vyApaH // 1458 Page #1476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA 1459 artha- devagatimeM zArIrika duHkhakI apekSA mAnasika duHkha atitIvra hai. jaba adhika puNyavAlA adhikArI deva hIna puNyake dhAraka devako vAhanakarma meM niyukta karatA hai varSa usako mahAna mAnasika kaSTa anubhavameM AtA hai. devo mANI saMto asiya deve mahaTTie aNNe || jaM dukkhaM saMpato ghoraM bhaggeNa mArgeNa / / 1599 // guvI dRSTvAmaro mAno mahAsurazreyam // tathA sa zrayate duHkhaM mAnabhaMgena mAnasam / / 1662 / / vijayodayA deva mANI seto devo mAnI san / pAsiya deve devAn iSTvA / mahaddiva maharddhikAn / aNNe anyAn / jaM dukkhaM saMpatto yadghoraM duHkhaM prAptaH bhoNa gANeNa mana mAnena // suragatAveva prakArAMvarAvatArANi mAnasadukhAnyanusmArayituM gAthAzrayamAhamUlArA-mANI svotkarSa saMbhAvanAbhinivezena stabhyamAnaH / pAsiva dRSTvA mahiDiga mahatI nijadvairadhikA gurNI RddhiraNimAdiguNasaMpad parivArAdivibhUtizva yeSAM tAn / saMpato mAnI devaH sasAMmukhyena prAtastvaM yadukhaM taccitayeti saMbaMdhaH / taM satyameva citehi taM dhIretyanuvRttikRtasya samanyayasya vivacitatvAt / evamuttaratrApi yojyam // artha -- mAnI deva anya mahARddhizAlI devoMko dekhakara jisa ghora duHkha ko prApta hotA hai vaha manuSya gatike duHkhokI apekSAse anaMta guNita hai. RddhizAlI davoM ko dekhakara usakA garva zatazaH cUrNa honeMsa va mahA kaSTI hotA hai. divye bhoge accharasAoM avasassa saggavAsaM ca // pajahaMtagarasa je te dukkhaM jAvaM cayaNakAle || 1600 // suMdarA strivicAsi suMdarIcato vibudha bhogasaMpadaH || dhyAyato bhavati dukhalvaNaM garbhavAsavasatiM ca niMditAM // 1663 // jiyodaya bhoge vivyAmbhogAn / accharasAo devakanyakAH / sabhgavAse ca svargavAsaM ca gussa parityajataH / avasasta paravazasya se te dusa jAde yattava duHkhaM jAtaM / cayaNakAle yavanakAle | pajadaMta AzvAsaH 19 1459 Page #1477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ galArAdhanA cyavanasamayasamutthaM duHkhamanusmArayatimulArA--avasassa gatyaMtaranirvatakakarmaparataMtrasya / artha-jara mRtyu ke pAza galemeM A paDate haiM taba divya bhoga, devAMganA, aura svargavAsa kA tyAga karate samaya jo tujhako duHkha huA thA. he kSaSaka tU use smaraNa kara. 1460 jaM gambhavAsakuNimaM kuNimAhAra chuhAdidukkhaM c|| citaMtagassa yaM suci suhidayasta dukkhaM cayaNakAle // 16.1 // pUrvamavAjitadAtajAtaM / utpannaM tridazatvamazastam // duHkhamasahyamapAramavAptam / ciMtaya bhadra vimucya viSAdam // 1661 // iti devagatiH // vijayotyA-jaM gambhavAsakuNima yagarbhadhAsakucitaM / kuNimAhAraM kuthitAhAraM / kSudhAdiSuHkhaM ca / citaMtagassa ciMtayanaH / sucisuhivayasla zudhaH susvitasya / jaM eklaM vayapAkAle yaH cayaNakAle svargAcyayanakAle / mUlAga-kuNimaM kuthitaM / azuci zukrAtavAdi / sucisahidayassa devatve zuce:sukhitasya sataH / vRtam huskalpadruma kaMpabhUSaNamaNivimAMdyabhUSAmalasamlAnyAvaraNAparAgavibhavacchAyApramAlAvatAm / rUDhaprauDhazurArciSAM diviSada SaNmAsazeSAyuSAm // tadAdukha prazyate pramitviva suna zva'pi yazreSyate / / devagati dukhAnuciMtanam // artha-AyuSyakI samApti samaya meM aba yahAMse Ayakara mereko mAtAke durgaMdha garbhamai rahanA paDegA, durgadha padArthoMkA garbhAvasthAmeM AhAra lenA paDegA aura kSudhA, pyAsa vagairaha duHkhoMseM mere ko pIDA hogI. maiM isa devaparyAyameM sukhI aura pavitra hUM paraMtu aba kyA karUM yaha AgAmI paristhiti kaise Tala sakatI hai aisA vicAra Anepara jo buHkha tumako prApta huA thA usakA he kSapaka tU manameM vicAra kara. 146 Page #1478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA 1460 evaM evaM savvaM dukkhaM cadugadigadaM ca jaM patto // tato anaMtabhAgo hojja paNa vA dukkhamimaga te || 1602 // durgatI yA prAptamevaM duHkhamanekazaH // na tasyAnaMtabhAvo'pi bhadra ! duHkhamidaM sphuTam // 4665 // vijayozyA- evaM edaM savvaM tatsamudugavidaM duHkhaM caturgatigataM / jaM patto yatprAptavAn / tato tara : abhAgo anaMtabhAgaH / hoja Na vA bhavedvA na vA / tukhamate duHkhami bhaye manujajanmani // evaM caturgatiduHkhAni smArayitvA prakRte yojayati -- mUlArA-- hojja va Na va bhavedvA navA / ima idAnItanaM // varSa- isa para icatu so jo huA thA. usakA vicAra karanese aisA mAluma hotA hai ki jo sAMpratakAlIna duHkha hai vaha pUrva duHkhoMkA anaMtAMza hogA yA nahIM bhI hogA. arthAt yaha duHkha atyaMta isase bhagA kara tU apane zuddha svarUpa honA ayogya hai. saMkhejjamasaMkhejjaM kAlaM tAI avistamaMteNa // dukhAI soDhAI kiM puNa adiappakAlamimaM // 1603 // saMkhyAtamapya saMkhyAtaM kAlamadhyAsya tAdRzam || alpakAlAbhiSaM duHkhaM sahamAnasya kA vyathA / / 1666 / / vijayodayA - saMkhikAmasaMkhi kAla saMkhyAtamasaMkhyA yA kAlaM tAraM dukhAI soDhAI tAni duHkhAni sohaani| aNi vizrAmarahitena / kiM puNa kiM punaH satyate / avikAlamimaM atyalpakAlami vaH // evaM paribhASataH pUrvabhUtaH khAkAlikA myasyApatyaM sama kAlato'pi tatastasyAtpatvaM travItimUlArA- saMsva saMkhyAtaM dazavarSasahasrAdisarva jaghanya sthiterapekSayA / asaMjjaM eka sAgaropamAyutkRSTasthitya pekSayA / atrissamaMteNa vizrAmarahitena // artha---he kSapaka narakAdikugatioM meM tujhako saMkhyAta vA asaMkhyAta kAlataka niraMtara duHkha bhoganA paDA AzvAsaH 7 1461 Page #1479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsA gulA-sudi AkSepaNI, saMvelanI, nirvedanI ceti triSidhakarmakathAzravaNaM / upagahideNa Ahitavalena tvyaa| tapaya vedanAsaijAya se yasveti vidhiratra paryayasyati / uktaM ca---- zrutipAnakazikSAzubhadhyAnauSadhairyate / / vedanAnugRhIvena soDhuM tIvApi zakyate // artha- kSapaka isa saMsArameM anaMtabAra tumako itanI tIvra pyAsa lagatI thI kI usako prazamana karaneka liye sarva samudroMkA jalabhI asamartha thA. artha-he kSapaka ! bhUkha bhI anaMtavAra itanI tItra lagIthI kI usako miTAneke liye sarva jagatake pudgala bhI akSama rahe. artha--aisI tIvabhUkha aura pyAsa yadi tumane parataMtra hokara maha lI thI to abakI nadanA dharma samajhakara tuma svavavaza hokara kyoM na sahana kara sakoga. avazya sahana kara sakoge hI. artha--saMvajanI, nijanI aura AkSepaNI ina tIna dharma kathAoMkA zravaNa karanA hI mAno amRta hai. isa amRtakA prAzana karake tathA niyopakAcAryakA upadeza rUpI bhojana bhakSaNa kara tujhArA Atmavala sahegA zubhadhyAnarUpI auSadhIkA bhI sevana kara tuma isa vaMdanAkA anta kara sakate ho ................bhIdo va abhIdo vANippaDiyammo va sapaDiyammo vA // muccaiNa vedaNAe jIvo kamme udiNNammi / / 1609 / / pIDAnAmupakArasya sopakArasya ghoditA nAbhItasya na bhItasya jatonazyati karmaNi // 1673 / / ghijayokSyA-bhIvo va amIdo vA bhIto'bhIto yANippaSTiyammo sappazyimmo vA niSpatikAraH sapratikAro vA / mukhadi Na ghevaNApa jIyo ma mucyate ghevanAyA jiissH| udiNNagmi kamme karmaNyasadece udANe / asadveyodayasAMmukhye vedanAdhimokSAbhASamAi-- mUlArA--kamme asacAkhye // . INS .1464 Page #1480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ artha- manuSya Darapoka ho athavA dharyavAna do vaha pratikAra kare athavA na kare jaba asAtAvedanIya karmakI tIva udIraNA hotI hai taba vedanA hogI hI. usako dUra karanekA sAmarthya kisI bhI upAyoMmeM nahIM hai. AzvAsa lAgabhanA: 1465 purisassa pAvakammodaeNa Na karati vedaNovasamaM // suTTa pautsANi vi osadhANi azviIriyANI vi // 1610 // auSadhAni savIryANi prayatnAnyapi ytntH|| pApakarmodaye puMsamyamayaMti na vanAm // 1674 / / vijayodayA-purisassa pAyakammodayammi puruSasya pApakarmodaye na kareMti na kurvarita // vedaNoyasamaM bedno| pazamaM / surachu paDasANi vi supchu prayukkAmyapi / osadhANi adidhIriyANi bhISadhAni atissiiyaaypi|| pApodrake prabalAnAmapi prattIkArAmA akiMcitkaratvamAhamUlArA-AdivIriyANI vi vIryAtizayayuktAnyapi / / artha-pApakarmake udayase atizaya sAmarthya yukta uttama auSadha bhI vedanAkA upazama karane meM asamartha hote haiM. ye auSadha nipuNatAse rogIko denepara bhI ye roga dara karane meM asamartha hote haiM. rAyAdikuDuMcINaM adayAe asaMjamaM karatANaM / / dhaNNatarI bikAdaMNa samattho vedaNovasamaM // 1611 // asaMyamapravRttAnAM pArthivAdikuTuMpinAm // pIDA dhanvantariHzakto nirAkartuM na karmajAm // 1675 // vijayodayA-rAyapadikAMgrIyaM rAjAdInAM aneka dhyasaMpaparicArakasaMpata prakhyAtAnAM / azyAe asaMjama kAnAm dayAnaMtaraNAsayamaM kurvanAM / dhanI ci dhanvaMtagirapi kartuM asamarthaH / vedaNIvasamaM bebanAyA upazama // yadyasaMpattA dhanvaMtare grahaNena sucitA // pApapaktivAdhAryA dravyAdisaMpadvaiphalyamAha mUlArA-kuTuMbINaM etena dravyasaMpatparicArakasapazca sUcitA // adayAe. nirdayattena / asaMyama paDjIvanikAyayAdhA / dhaNaMtarI vi dhanvaMtarirapi / vaidyasaMpatsUcanArthamidam // - Page #1481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AdhAsaH 1466 artha-rAjA vagairaha loka atizaya dhanavAna hote haiM. unakI zuzrUSA karaneke liye aneka manuSya sadA tatpara rahate haiM. roga dUra karane meM ve asaMyamakI paravAha nahIM karate haiM. dhanvaMtarIke samAna catura vaiva unake rogakA nidAna kara auSadhi dete haiM. paraMtu ce bhI vedanAkA upazama karane meM asamartha hote haiM. tAtparya yaha hai ki, udaya Anepara rogakI cedanA uttama auSasi bhI zAMta nahIM hotI haiM. kiM puNa jIvaNikAye daryatayA jAdaNeNa lohi // phAsugadavvehiM kareMti sAhuNo daNovasamaM // 1612 // ghayAloHsarvajIvAnAmauSadhena nyathAzamam !! prArthanApTena kiM sAdhoH prAsukena kariSyati / / 1676 // vijayodayA-kiM puSa kiM punH| jIvaNikAe jIghanikAyAn / dyNtgaadymaanaaH| jAdaNeNa laddhA yAcayA lbdhaiH| phAsugadabvehi prAsukadrarI / karena kaHca / sAduNo vedamocasama sAdhorvedanopazamaM // paricArakasaMpadabhAvo dazyate jIvaNikApa dayaMtagA ityanena yathA vyAdhAyazamo bhavati tathA kutrAne parivArakA mI punayatayA parasAyanikAya bAdhAparihANedyanAH khayamavilAzamIracI yAcanana dahi hanyanena tyasaMpadabhAva A gayAyate / / viparyaye pAvapakrimabedanAvAH sutarAM durjayatvamAha - mUlArA-dayaMtagA dyaavNtH| etena paricArakasaMpadabhAvo dazyate || anyehi paricArakA yathAkathaMcidvapAdhi rupazAmyati tathA kurvate / yatayaH punaH svayamAvirodhena taM prati vyAdhividhvaMsanArthamayogyadravyasevAM nirAkaroti artha-munirAja vA chaha prakArake jIvoMpara nitya dayA karate haiM ve yAcanAse lAye hue prAmuka auSadhoMse kSapaka sAdhukI athavA saMgI sAdhukI rogavedanA kaisI miTA sakate haiM ? unake pAsa dranya nahIM rahatA hai aura sajAke samAna zuzrUSA karanevAle vaidyAdika paricAraka bhI nahIM rahate haiM, rAjAko bedanAkA upazama jisa prakArase hogA vaha upAya paricAraka karate haiM usameM asaMyamakA dhyAna hI ce nahIM rakhate haiM. muni to chaha prakArake jIvoMko bAdhA nahIM ho isake tarapha dhyAna dene hai. yadi ve nahIM dhyAna deMge to unake saMyamakA nAza hogA. saMyamake rakSaNake sAtha rogaparihAra yadi hogA to ve ApakA sabana karate haiM. yadi saMyamarakSaNa na hogA to ve oSadha grahaNa nahIM karate haiM. pura | 1166 Page #1482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsa . 1lAgadhanA mokkhAbhilAsiNo saMjadarasa NidhaNagamaNaM pi hodi varaM // Na ya vedaNANimitta appAsugasevarNakAdaM // 1613 // saMyatasya varaM sAdhoraNaM mokSakAMkSiNaH // vevanopazamaM kartuM nApAsukaniSevaNam / / 677 // vijayodayA-mokvAbhilAsiNo nirvshesskrmaapaayaabhilaassinnH| saMjavassa prANasaMyamavataH |nnidhgmnnN pi hodi para maraNamapi varaM / ya naiva varaM / vedaNANimita vedanopazamAtheM / appAsugaseSaNaM kArya bhayogyadravyasevana katam // mUlArA--bedaNANimittaM vedanopazamanArtham // artha-saMpUrNa karmaka vinAzakI abhilASA karanevAle muni maraNako bhI acchA samajhate haiM. paraMtu vedanA ke upazamake lie ayogya vyakA sevana nahIM karate hai. arthAt saMyama pAlakara yogya prAsuka auSadha milegA to lete hai anyathA na NighaNagamo eyabhabe NAso Na puNo purichajammesu // jANaM asaMjamo puNa kui bhavasaema bahugesU / / 1614 / / ekatra nidhanaM nAzo na tu bhASipu janmasu asaMyamaH punanAMza datta rahupu janmam / / 1778 / / vijayoTyA-piyanagamo prayabhava nidhanagananaka bhaye / NAso Na puNo na punanAMzaH / purilla jammasu bhAviSu janmasu / saMjamo puNa asaMgamaH punaH / bhavasaera janmazateSu / vApanu bahupu / gAla kuNaha mAzaM karoti / vedanAhi na saMyatamanuyAti ratnatrayamAvanodyasaM / sAvi masAle maMda karoti / bhasaMyamA puna asaddha prakRyAnubhavaM karoti : jakaMcaduHmAzokatApAdanavadhaparidevanAnyAtmapobhayabhyAmdhanaddhehAsyeti / / vedanAmaraNAdalayamena tatpratikAro:tyardhamapazya ityA --- mUlArA-NAso abhAva: purila ametaneSu / / artha-maraNarUpa nAza eka bhavameM hI hogA paraMtu vaha nAza nahIM haiM. kyoMki usase AtmAkA ahita hotA nahIM hai. paraMtu asaMyamAcaraNase bhAci saikaDo janmokA nAza hotA hai. jo muni ratnatraya bhAvanAmeM tatpara rahate haiM 1467 Page #1483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ balArAdhanA AdhAra vedanA unako nahIM anusaratI hai. pratyuta baha maMda hotI haiM. kyoMki yaha bhAvanA asAtAvedanIya karma kA rasa maMda karatI hai. asaMyamase asAtAvedanIya karmakA anubhava tIvra banatA hai. AcArya umAsvAmI mahArAjane ' duHkhazokatApAnaMdanavadhaparidevanAnyAtmaparobhayasthAnyasadedyasya ' isa sUtrameM asAtA vedanIya karmake kAraNoMkA-duHkha zoka bagairara kAroM kA jAna liyA hai. Na kareMti NinvuI icchayA vi devA saiMdiyA sabbe // parisassa pAvakamme aNavakramage udiNNammi!! 1615 // kakSito'pi na jIvasya pApakarmIdaye kSamAH / / vadenopazamaM kartuM tridazAH sapuraMdarAH // 1679 / / vijayodayA- karati Nivuna kurvanti nivRtiM / purisassa puruSasya / saIdiyA devA sambe icchayA vi sadrakAH sarve devA icchato'pi / pAvakamme pApakarmaNi / aNukkamage anukrama ke diNyAsmi udayamupagate // na ca kAlena pacyamAne duniyAre asodhakarmaNIdAdayo'pi puruSa sukhayituM prabhavatItyupadizatimUlArA--icchagA bi vedanAM nirAkartumicchato'pi / aNavakramage niSpatikAre / uktaM ca-- na kurvati surAH sarve prasannA api niyaMtim / / pApakarmodaye puMsaH satyeva nirupakrame / / api ca // kAbhato'pi na jIvasya pApakarmodaye kSamAH / / ghedanopazama katu tridazAH sapuraMdarAH // artha-jaba pApa karmakA udaya ghurupako kramase AtA hai taba satra deva milakara bhI usa puruSako sukhI banA nahIM sakate haiM. sukhI banAne kI tIna icchA honeparamI ve usako sukha dene meM asamartha hote haiM. kiha puNa aNNo kAhidi udiNNakammarasa Nivyudi puriso // hatthIhiM atIraM taM bhatuM bhaMjihidi kiha sasao // 1616 1468 . . . - - - - - ." Page #1484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH mUlArAdhanA udIrNakarmaNaH pIDAM zamayiSyati kiM prH|| abhano daMtinA vRkSaHzazakena na bhajyate // 1680 // karmANyuvIryamANAni svakIya samaye sati / / pratiSerdU na zakyante nakSatrANIva kenacit // 1681 // visayodayA-kidda puNa kathaM punaH / aNNo kAhidi puriso anyaH kariSyati puruSaH / udiNNAkammassa udayAgatAsadvadyakarmaNaH / Nicurvi niti / itthIhiM atIraMta istibhirmhaabl| kartumazakya yajanaM / kidha sasago bhaMjIhi kathaM svalpamANo bhakSyati zazakaH divyazaktedanApraticikIrSAhitasya nirupakramapApakarmavipAkimavedanAnirAkaraNe sutarI sAmarthyAbhAva dRSTAMtena Dhayati ___ mUlArA-aNNo piThyazaktyA vedanApatIkArecchayAvahitaH / kAhidi kariSyati / udiNNakammarasa udayAgata durnivArAsadvedyakarmakasya jIvasya / anIramaM azakyaM / bhatuM bhaktuM / bhaji hidi bhakSyati / sasao shshkH| anukaMpAyAmalse vA kaH / mahAbalabahubhirgayoM bhetuM na zakyate sa kathaM varAkegAlpayalenaikena zazena bhajyate ityarthaH / ukta ca pharmANyavIryamANAni svakIye samaye sati / / pratipaddhana zakyate nakSatrANIva kenacita / artha-jaba deva bhI icchA honepara bhI puruSake daHkhako naSTa kara sukhI karane meM asamartha haiM to anya puruSa / karmakI udIraNA honepara kaisA sukhI karane meM samartha hoMge. mahAsAmarthyasaMpanna hAthI bhI jisa vRkSako tor3ane meM asamartha hai usako alpa zaktIkA dhAraka kharagoza phaise toTa sakegA. te appaNo vi devA kammodayapaccayaM maraNadukkha // vAraduM Na samatthA dhaNidaM pi vikubvamANA vi // 1617 // ye zakAH patanaM zakkA na dhArayitumAsmanaH / / te paritrAM kariSyaMti parasya pattataHkatham / / 1682 // Page #1485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AvAsaH 1470 vijayodayA--ta devA dhappaNo ci kammodayapazcayaM maraNAnuksaM te devAH seMdrakAH karmAdaya pratyayaM vishvaam| maraNadu:Atmano'pi |baareddhuN pA samatmA nivArayituM na samarthAH / dhaNidadhi vikunyamANA nitarAM ciniyA~ kurvanto'pi // - iMdrAdInAM svaparamRtyuduHkhanirAkaraNAzaktimaikAMtikImupadizati mUlArA-te sendrAH / kammodayapabhayaM duniyArAsadvedyAdikarmavipAkahetukaM / maraNaduHkha mRtyu parAtizayadvidanipreSyakarmahaThayogAdiprabhavaganastApaM ca / athavA maraNasamAnaM duHstra maraNaduHkhaM durnicArAviSahAntarmanastApamityarthaH / viDambamANA divyazaktyanubhAvAdvividhAM ca triyAM palAyanAtmagopanAdikAM kurvataH / uktaM ca ye zaktAH patanaM zakrA na dhaaryitumaatmnH|| te paritrAM kariSyati parasya patataH kathaM // ___ artha-devabhI karmake udayase honevAle apane maraNake duHkhauMko svayaMmI dUra nahIM kara sakate haiM. prayatna karake bhI ve apanA maraNa daHkha dUra nahIM kara sakate haiM, ujjhati jattha itthI mahAbalaparakkamA mahAkAyA // sutne tammi vahaMte samayA UDhellayA ceva / / 1618 // tarasA yena nIyate kuMjarA madamaMtharAH // zazakAnAmasArANAM tatra srotasi kA sthitiH // 1683 // vijayovayA-ujaniyarisana srotasi hastitaH uhAMta mahAralaparAkramA mahAkAyAH / tasmin srotasi vahatti zazakA gatA yava // uktArthasamarthanArthamAha mUlArA----vuati udyante / svayameva vahanto yAMtItyarthaH / athavA srotasaH svAtaMtryavivakSayA jatthetyatra kartari tRtIyA uktaM ca tarasA yena nIyate kuMjarA madamaMdharAH // zazakAnAmasArANAM vatra srotasi kA sthitiH / / balaM AhArAdi sAmaya / paramo naisargika vIrya / bUDhalayA gheva mahato gatA ph| anAyAsanayanamazra vyaMga // 117. Page #1486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlArAdharA artha-jisa nadIke pravAhameM mahAn zarIrake dhAraka-jinakA zArIrika bala aura parakrama mahAn hai aise matta hAthI bhI ijha jAte haiM to usameM svaragoza kaise sthira raha sakeMge. arthAt ve to avazya havega hI. AzvAsaH 1471 kiha guNa aNNo muJcahidi sageNa udayAgadeNa kammeNa / / telokeNa mi kammaM avAraNijja khu samuvedaM // 1619 // tridazA na pAtyaMte vikriyAyalazAlinaH // nAyAsI vidyate tasya karmaNo'nyanipAtane // 1684 // vijayodazA-kiha puNa aSaNo muhidi pArtha punaranyo mokSyate, khena karmaNA udayAgatena / prailokyenApi karmAnivAryameva samupagate // mUlArA.----puNa vAkyAlaMkAre / apaNo trailAkyAMtaravartI kazcidekaH karmodarapratibaMdhavyalokAhaMkAravihathitaH / mugahidi mozyate / svaphalaM nAnubhAvipata ityarthaH / samuve sammukha mudayamAgataM / artha-deva bhI karmake udayavaza hokara maraNa duHsvasa alaga nahIM raha sakate haiM to anya prANI isa duHkhase kaisI apanI muktatA kara sakeMge. sarva trailokyane bhI yadi udayameM Aye hue karma ko rokanekA mayatna kiyA to bhI vaha unase nahIM rukA jAyagA arthAta balavAn karma anivArya hai. SCHEMONOM kaha ThAi surUpattaM vAraNa paDatayammi merummi // deve biya bihaDayado kammarasa tumammi kA saNNA // 1620 / / karmaNA patnIndre tu parasya ke vyavasthitiH // merI patati vAtena zuSkapatraM na tiSThati // 1685 // vijayodayA-kaha ThAi sukkapanaM kathaM tiSThat zuSkapatra / vAtana patati merii| aNimAcaguNasaMpannAndayAnapi kuslIkurvataH karmaNo bhavatyalpavale kA saMzA // rahAtamupanyasya karmaNo'zakyamatIkAratAM darzayankSapakaM tadupekSAyAM saDamavasthApayati Page #1487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArAdhanA AzvAsa 1472 mUlArA-paDhanayammi patati sati / deve aNimAdyaSTaguNaizvaryasaMpannAnsurAn / vihaDayado abhibhavataH / tumammi tvayi | AsanamRtyau manuSyamAtre | kA samNA ko vicAraH / icchamAnenedamasa yamupanIyamA pratiyaSTuM zakyate netthamiti cacAtmikA yuktigiti yAvat / athavA // ___ artha-jisa vAyuse meru parvata bhI sthira raha nahIM sakatA hai kyA usasa zuSka patra sthira rahegA? karmodaya aNimAdika ATha guNoMke dhAraka dekhAko duHkhI banAtA hai. itara prANivarga to unase atyalpa zaktike dhAraka hai kyA unako yaha karma duHkha diye binA rahegA? . kammAI baliyAI balio kammAdu Nathi koha jage // sabbabalAI kammaM maledi hatthIva NaliNivarNa // 121 // balIyebhyaH samastebhyo ghaslIyaH karma nizcitam / / taSaslIyAsi mRdgati kamalAnIya kuMjaraH / / 1686 // bijayozyA-kammA karmANi balavati, karmabhyo ralavAnAsti jagati / kasmAdyasmAtsarSANi padhuvidyAdravyazarIraparivArabalAni maIyati istIya nalinayane / / pharmathalasya sarvabalopamaIphatvamAha--- mUlArA-savvabalAI baMdhuvidyAdravyazarIraparivArAdialAni / maledi mardayati / / artha-jagatmeM karma hI atizaya balavAna hai,usase dusarA koI bhI balavAn nahIM hai.jaise hAthI kamalavanakA nAza karatA hai vaise yaha balavAn karma bhI sarva baMdhu. vidyA, dravya, zarIra, parivAra, sAmarthya ityAdikoMkA nAza karatA hai icce kammudao avAraNijjotti sukR NAUNa // mA dukkhAyasu maNasA kammammi sage udiNNammi // 1622 // karmodayamiti jJAtvA durnivAraM surairapi / mA kArSI nase vakhanadINe sati karmaNi / / 1687 / / 1572 Page #1488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH mUlArAdhanA vijayodayA-havaM kammudamo itizadraH prazAMtaparisamApti sUcayati / parva harayuktaparAmarza / kammudao kamaMdiyaH / avAraNijjoni anivArtha iti / suTTayAuNa samyagjJAtvA / mA TukkhAyalu maNasAmA kApI khaM manasA / kammammi sage udiNNAmma karmaNi udIrne / prakRtaM napa maMRtya aApakramanasi nivezayati mulAsa----iye itiH samAtau / evamuktaparAmarza / uktaprakAreNa samAptaM karmAdayasAmadhyavarNanamityarthaH / mA dukkhAyasu mA duHkhAyasva mA duHpannaM vedayasva duHkhitamAtmAnaM mA saMsthA ityarthaH / paramAnaMdamayo yAtmeti bhAvaH ! maNasA / taduHkhamapi na duHkha yatra ma saMSThizyate manaH / iti bhAvaH / artha-isa prakArase karmakA udaya durnivAra hai aisA samajhakara svakIya karmakA udaya honepara he kSapaka / / tUM manameM duHkhita mata ho paDikUvide vi sapaNe raDide dukkhAdide kiliThe vA / Na ya vedaNIyasAmadi Neva viseso havadi tirase // 1623 // viSAve rodane zoke saMkleze bihine sati // na paDiopazamaM yAti na vizeSa prapadyate / / 1688 // cijayodayA-paDivide paridevane kRte zoke / viSAde raTane, duHkhe, sakleze pAna vedanopazAmyati / nApi kAcidAtazayo bhavati vednaayaaH| / napa parideSanAdinA duHkhasyopazamo'pakaNe vA kazcid bhavati phevalamAtmanaH klIyatA prakAzyate iti zikSayati mUlArA--pathikUvida ArtavilApini puruSe Artavilapane vA kRte / evamuttaratrApi vyAkhyeyaM / visaNe zoke kRtte / raDida rodane kRta / dukhAide duHkhe kRte / kilitu svasya parasya copatApe kRte / viseso atizayaH sa pa prakaraNAdiprakarSaH / uktaM ca viSAde rodane zoke saMkleze vihite sati / / na pIhopazamaM yAti na vizeSa prapadyate // 1473 Page #1489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bulArAdhanA 1474 artha - zoka, viSAda, duHkha, saMklezapariNAma karanepara tathA rudana karanese bhI duHkhoM kA zamana nahIM hotA hai. athavA usameM kucha vizeSatA bhI nahIM hotI hai. aNNovi ko viNa guNottha saMkileseNa hoi khavayassa // ahaM susaMkileso jjhANaM tiriyA ugANamittaM // 1624 // nAnyospi labhyate ko'pi saMklezakaraNe guNaH // kevalaM te karma tiryaggatinibaMdhanam / / 1689 / / jiyo ko biyA guNotya anyonyatra guNo na kazcicchokAdinA saMklezena / prekSApUrvakAriNo hisAra yasya sAdhyaM phalaM asti / saMzena na kiMcitphale api mumukSoH, api tu saMklezapariNAmo hyA dhyAna mamanoviprayogAkhyaM taca tiryagApo niminaM / tato bhavadIyaH maklezo durutare tiryagAvarte nipAtayatIti bhayopadarzanaM taM // paridevanAdidurthyAmAduparAMtaraga' pe mumukSorna bhavatyapi mahAnanupakAraH syAdityAvedayati - mUlArA - aSNo di pravRttaduHkhaM pizamApakarSavilakSaNataH puNyabaMdhasAdhukArAdikaH / guNo upakAraH / attha atra asdvegrodyaad| patite satiM duHkhe / saMkile seNa parikUjitAdinA / khavayassa azubhakarmakSapaNodyatasya / ahaM vedanAsmRtisamasvAddArAkhyamArtadhyAnaM / tiriAugaNitaM tiryagAyuSka karmabaMdha nibaMdhanaM / tato'smAdaspaduHkhAdudvijamAnaM bhavataM duruttare tiryaduHkhArte saMklezaH pAtayatIti bhayaM upadarzanArthamidaM / artha - zokAdika saMkleza pariNAma utpanna karanese kucha bhI phAyadA nahIM hotA hai. jisase phAyadA hotA hai buddhimAna loka bahI kArya karate haiM. saMkleya pariNAmoMse mumukSuoMko kucha bhI phala prApta hotA nahIM unase to ulaTA amanojJa vipra nAmaka ArtadhyAna utpanna hotA hai. arthAt vipa, kaMTaka, zatru Adika pratikUla - aniSTa padArthoM kI prApti honepara ve padArtha merese kama alaga hoMge aisA bAra bAra ciMtana honA hI amanojJa viprayoga nAmaka ArtadhyAna hai. isakI utpatti saMkleza pariNAmoMse hotI hai, yaha dhyAna tiryacAyukA baMdha hone meM kAraNa hai. ataH he kSapaka yadi tu isa alpa duHkhase bhayayukta hogA to utpanna hue saMkleza pariNAma tujhe durnivAra tiryaggatimeM girA deMge. ataH tU saMklezapariNAmoM ko choDa de. ------- AzvAsaH 5. 1474 Page #1490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AbhAsa palArAdhanA kaatu paapaapaakaataataam saMklezasya nairI kyaprakaTanArthottarA gAthA hadazakAsa muhIhi ho taha kaDiyA tusA hoti // sigadAo pIlidAo dhusilidamudayaM ca hoi jahA // 1625 // itaM muSTibhirAkArA cihitaM tuSakhaMDanam // salilaM mathitaM tena saMklezo yena sevitH|| 1650 // vijayovaramA hadamAgAsaM taM mudhibhirAkAzaM tADitaM / tuSakaMcana taMDalAya / sikatApIr3anaM tilayaM tailArtha / jalamaMghama ca ghRtArza: yathApArthaka tathAnarthakaH sanazo vedanAkulasya / medanAyAH anirAkaraNatvAnararthakyasAmyAdabhedopanyAso razantadAeM ntikyoH|| bedanAphu lasya saMcalezvaiyyarthyasamarthanArtha caturo dRSTAMtAnAcaSTe mUlArA-idaM apakArakAbhibhavAya tADitaM / kaDidA taMbulArtha kuTTitAH / pIlidAo tilayaMtre nikSipya tailArtha cUrNitaH / ghusili damudayaM madhitamudakaM ghRtArtha / tena yena vedanAzAtyartha saMklezaH kRta iti saMbaMdhaH / taM tata / yataH saMklehAnedanopasamAdiH puNyabaMdhAdirdhA pratyuta tiryagAyubaMdhaH syAt / ukta ca--- hataM muSTibhirAkAzaM vihita tupakaMDanaM // salilaM mathinaM tena saMklezo yena sevitaH / / artha-jaise AkAzako muDiose mAranA, taMDuloMke liye bhUsA kUTanA, tailake liye cAlu ko yaMtrase pIsanA aura dhIke liye jalakA maMthana karanA jaisA vyartha hai baiMsA duHkhanirAkaraNake liye saMkezapariNAma utpanna karanA vyartha hai, kyoM ki vedanAkula manuSyoMke vedanAoMkA parihAra karane meM sakleza pariNAma asamartha haiM. yahAM dRSTAMta AkAzAdikako kUTanA aura dAnti saMkzapariNAma ina donoM meM sAmya dikhAyA hai. nirarthakatArUpa dharma dono meM honena sAmya spaSTa hai. / puvva sayamuvabhuttaM kAle NAeNa tettiyaM dadhvaM / / ko dhAraNIo dhaNidassa detao dukkhio homja // 1625 // RECER Page #1491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA 1476 pUrva bhuktaM svayaM dravyaM kAle nyAyena tatsvayaM // asya kiM duHkhamuttamarNAya yacchataH // 1621 / / vijayodayApuSSaM sayabhuvabhutaM pUrvaM svayamupabhuktaM kAle pAyeNa nyAyena teligaM davyaM tAvadvyaM / ko tribho hoja dhArANagI ko duHkhito bhavedadharmaNaH dhaNNimmi uttamarNe haraMte svaM dvayaM harati // svayamAdAya bhuktaM yAvadravyaM tAvadeva kAle dhanikAya prayacchato dhAraNikasyeSa svayamarjitapUrvasya pApasya phalamanubhavatastattvajJasya kiM duHkhaM syAditi jJAtvA pUrvakarmodayakRte tadduHkha sahanamRNa mokSamiva pazyanmAsma duHkhavazeo bhUriti smarayituM prAguktameva gAthAtrayamanvAkhyAti--- mUlArA -- spaSTam // artha - jaise koI puruSa yogya kAlameM svayaM dhanika se dhana lekara usakA upabhoga karatA hai paraMtu jaba vaha ghanila usase goglIta honepara bhUna letA hai taba vaha puruSa kyA khinna hotA hai? kyoMki vaha jAnatA hai ki maineM karjarUpase liyA huA dhana dhanikako lauTA denA merA kartavya hai taha caiva saya puvaM kadarasa kammarasa pAkakAlakSmi // NAyAma ko nAma dukhio hojja jANaMtA || 1627 // kRtasya karmaNaH pUrvaM svayaM pAkamupeyuSaH / / vikAraM yudhyamAnasya kasya duHkhAyate manaH / / 1692 // vijayodA taha Sa tathA caiva / sarva pRthdhaM kadassa kammassa AtmanA pUrva kRtasya karmaNaH / pAkakAlammi phaladAnakA nyAyenAgate / ko nAma duSitrado hoja jANaMtoM ko nAma duHkhito bhavejjJAtaH // mUlArA spaSTam // artha - usI prakAra jo jIvane pUrvajanmameM karma kiye haiM unakA phaladAnakA kAla Avazya prApta hotA hI hai. usake prApta honepara kona jJAtA puruSa duHkhI hogA ? abhiprAya yaha hai ki, karma jaba phala dene lagegA usa samaya usakA zAnta pariNAmoMse anubhava karanA cAhiye. AzvAsaH 1.476 Page #1492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA 1477 iya putraka iNa maja mahaM kammANa gati NAU // riNamukkhaNaM ca dukkhaM pecchasu mA dukkhio hojja || 1628 // pUrva karmAgatAsAnaM sahasvaM tvaM mahAmate ! // RNamokSamiva jJAtvA mA bhUrmanasi duHkhitaH // 1693 // vijayodayAputhvakadaM ya evaMbhUta dukkha putrakaM pUrvakarmaNA kRtaM / idaM duHkhaM / aja aya / mahaM kammAzuganti mama karmaNAmiti / prAya zatyA riNamukhaNaM RNamokSaH dukhaM pisu duHkhaM prezva | mA dukhiyo hoja duHkhito mA bhUH // mUlArA -- irNa anubhUyamAnaH khAbhivyaktapAkaM mahaM mama // uktaM ca pUrva karmAgatAsAtaM sahasva tvaM mahAmate / // RNamokSa iti jJAtvA mA bhUrmanasi duHkhitaH // artha- jo duHkha maiM isa samaya bhoga rahA hUM vaha pUrvakRta karma ke anusAra hI hai. maine pUrva janmameM kukarma nahIM kiye hote to isa janma meM unakA phalabhoga mereko kaise prApta ho jAtA ? yaha to maiM RNamokSa kara rahA hUM aisA ciMtana he kSapaka tUM hRdayameM kara aura duHkhI mata ho. puSvakadama kammaM phalidaM doseNa ittha aNNassa || idi appaNI paogaM NaccA mA dukkhido hojja | 1129 // svayaM purAkRtaM karma mamAga phalitaM sphuTam || doSo naidhAtra kasyApi matvA duHkhAsikAM tyaja // / 1694 / / vijayodayApuyyada majjha kama pUrvakRtaM madIyaM karma phaliye phalitaM / doso paNa ettha aNNassa doSo naivAnyasya dati / yaNo paga saccA jJAtvA mA duvido hoja mA kRthA duH punastadeva bhAvayati -- mUlArA - apaNo pao svayaM bhoktavyaM svayaM kRtatvAt // AzvAsa 19 147 Page #1493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA Azva 1478 artha-maine kiyA huA pUrvakarma aba mujhako duHkha de rahA hai. isameM anya kisIkA bhI kamUra nahIM hai. jaba maiMne svayaM karma kiyA thA to aba usakA phala mereko hI bhoganA paDegA aisA vicAra karake he kSapaka tU kaSTI mata ho. jadidA abhUdapuvvaM aNNasiM dukkhamappaNo ceva // jAda havijja to NAma hojja dukkhAi, jutaM / / 1630 / / abhUtapurvamanyeSAmAtmano yadi jAyate / / tadA duHgyAsikA katuM mAnasa yujyate tava / / 1695 / / vijayodayA jadidA yadi nAyan / du:khamanyeA abhUtapUrva / appaNI ceSa jAda havija prAtmana eva jAtaM bhavet / to NAma hojja dukkhAraduM juttaM / tato nAma duHkhaM kartuM yuktaM // kiM ca sarvasaMsArisAdhAraNaM pApavipakima tava duHkhamanubhavata: kA du:khAsiketi zikSayatimUlArA--apaNo ceva tathaiva / dukkhAidaM duHkha katu / uktaM ca-- * aniSTayogapriyaviprayogau sAdhAraNau sarvazarIrabhAjA // ityAtmaghuyA vigaNayya dhImAna khedayatyAtmamano viSAdaiH / artha-yadi hamane pUrvajanmameM to duHkha dene vAlA kArya nahIM kiyA thA aura yadi isa samaya hamako duHkha bhoganA par3a rahA hai to avazya duHkha karanA athavA saMklezapariNAma karanA yogya hai, savvesita sAmaNNaM avassadAdabvayaM kara kAle // NAeNa ya ko dAUNa garo dukkhAdi vilavadi vA // 1631 // avazyameva dAtavyaM kAle nyAyena yacchataH // sarvasAdhAraNa paMcakuca kasya manISiNaH // 1656 // vijayonyA-samvesi sAma sarveSAM bhavyAnAM dhAmaNyaM / kAle karmavinAzanakAle / acassa dAyabvayaM avazya | dAtavyaM / yasmAttasmAt / karaM karazaSTyAcyaM dAUNa dattvA / NAeNa ya nyAyena ca ko jaro kvadi vilavadivA ko naro tuvaM karoti cilapati vaa| 6 duHkha kaspA kAle karmavinAjirI nupakhadi dila 177 Page #1494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlAgavanA AzcAra yuktyantareNa gAthAdvayamAha-- mUlArA----phara siddhArtha / dukkhAdi duHkhaM karoti / vilayadi paridevanaM karoti / / artha-sarva bhavyoMko muniyata karmavinAza karane ke samayameM avazya denA yogya hai. kyoM ki rAjAko kara denesa kyA koI manuSya duHkha karegA' vilApa-zeka karegA? jaisA kara denA nyAya prApta hai vaise munivrata dhAraNa karanA athavA dUsaroMko denA avazya kArya hai. savvesi sAmaga kAbhUkasAnAdikAmAla / iNa maja metti jaccA labhasu sadi taM dhidi kuNasu // 1632 // sarvasAdhAraNaM duHkha nivAramupAgatam / / sahamAno mune mAbhUduHkhitastvaM bhaja smRtim // 1697 // vijayodayA-sancAsa sarveSAM vineyAnA / sAmaNNaM karabhUda avassa bhASikasmaphalaM avazyamAvikarmaphalaM / pAmajamadi idaM zrAmaNyaM adya karabhUnaM mameti / pAzcA jJAtvA / labhasu sadi smRti pratipacasva // taM tat ghidi kuNasu dhRti kuru|| mulArA---sadi smRti / pakramAdAhArapratyAkhyAnaviSayo / dhidi kuNasu bhuktojjhitA muhurmohAnmayA sarve'pi pudglaaH| ucchiSTavyiya teSvA mama vijJasya kA spRhA / / samabhavamaimiMdro'naMtazo'naMtavArAna / / punarapi ca nigodAnaMtazontarvivRttaH / / kimiha phalamamuktaM tadyavadyApi bhokSye / sakalaphalavipatte: kAraNaM deva! deyAH / / ityevamAvisaMtoSabhASanAvaSTaMbhAvedanAdanApratikArArthitayApyauSadhAzanAdhabhilASaM mA kArSArityarthaH / / artha--yaha munimrata karma kA phala hai, yaha karadAnake samAna hai. aisA samajhakara sarva madhyoMko avazya Page #1495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ilArAdhanA dhAraNa karanA cAhiye. yaha merA munivrata kara ke samAna hai aisA samajhakara pUrvameM jo AhArakA syAga kiyA thA usakA smaraNa karo aura dhairya dhAraNa karo, AzvAsa arahaMtasiddhakevali aviuttA savyasaMghasakkhissa // paJcAnApasa kA jagAyo baraM maraNaM // 1633 // sAkSIkRtya gRhItasya paMcApi parameSThinaH saMyatasya varaM mRtyuH pratyAkhyAnasya bhaMgataH // 1698 // vijayodayA-bharahaMta siddhakeli abiuttA saJcasaMghasavisma / AItaH, sijJAna , kevalimA, tapasthA devatA sarva ya saMgha sAkSitvenopAnarAba kRtasya / pacakkhANassa maMjaNAdo pratyAkhyAnamya vinaashnaat| ghara zobhanaM maraNaM prANaparityAgaH / gabamadhi bodhyamAno dubAramohodayAtpratyAkhyAnaM yadAvamunnati tadA nadaMgamahAdopapradarzanena pratyavasthApyo guruNe tyupadeSTumAra - gulArA- adhiuttA tatsthAnavAmidevatAH / ahaMdAdayaH sAkSiNo yatra tattatsAthi tasya / pAkkhAgarasa kadassa maMjaNAdo pratyAkhyAtAhAra sevanAdityarthaH / artha--arahata, siddha, AcArya, upAdhyAya, sAdhu, sAmAnya kevalI, dIkSAsthAnasthita devatA aura sarva saMdha inake sAkSIsa jo AhAra ke tyAgakA vrata dhAraNa kiyA thA usakA tyAga karanA yogya nahIM hai. usase to maranAhI acchA hai. kathaM maraNAdazobhanatA pratyakhyAnabhaMgamayetyAzaMkAyAmAcale prabaMdhamuttaraM pratyAkhyAnabhaMjame duSTatAM niSedayitum AsAdidA tao hoti teNa te appamANakaraNeNa // rAyA viva sakkhikado visaMva saMteNa kajjammi // 1634 // apramANayatA tena nyakkRtAH parameSThinaH // kAryAdhivartamAnena sAkSIkRtampA iva 11 1699 // 148. Page #1496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nlArAma AzvAsaH 1481 vijayodayA-AsAdidA paribhUtAH / nado tataH pazcAt / pratyAkhyAnapradaNottarakAla / tena pratyAkhyAnabhaMga. kaarinn|| te ahdaanyH| adhyamANakaraNena apramANakarona tatsAkSikaM karma pratijJAtaM vinAzayatA te apramANIkatA bhavanti / apramANakaraNe ca te paribhUtA bhavanti / rAjA biya sakkhikado rAjeSa sAkSIkRtaH / kajjammi visaMvadaMteNa kArya visaMvadatA / etaduktaM bhavati rAjasAkSika pratijJAtaM karma vAnyathA kuryatA rAjA yathA paribhUto bhavati eSamaIvAlaya iti / itaH pratyAsyAnabhaMgaduSTatA prabaMdhanAcaze mUlArA---'bhAsAdidA ayajJAhatAH phatAH / tado prtyaakhyaanmhnnottrkaalN| teNa pratyAkhyAnabhaMgakAriNA / ApamANakaraNeNa tarasAnikapratizAtAnuSThAnaniSThApanAtisaMvAdanena / yazca vaM vimalabhate sa taM paribhavatIti pratItameSa / rAyA vi ya nRpa iba / visaMghadattaNa vyabhicaratA rAjasAnikaM pratijJAtakarmAkurvatA rAjA yathA paribhUto bhavatyeSamaIdAdayo'pi ityrthH|| pratyAkhyAnakA bhaMga karanA maraNase bhI kaisA ghurA hai isa praznakA uttara AcArya savistara dete haiM. prathamataH pratyAkhyAna kA nAza karanA kyoM yuga hai| isakA khulAsA karate haiM- artha-pratyAsthAna grahaNa kara jisane usakA tyAga kiyA hai usane to arahatAdikako ko sAkSIbhUta samajhakara usane pratyAkhyAna liyA thA yadi usane pratyAkhyAnako naSTa kiyA to ahaMtAdikoM ko usane apramANa mAnA thA aisA samajhanA cAhiye, unako apramANa mAnanese usane unakA tiraskAra-anAdara kiyA aisA bhAva siddha hotA hai. jaise kimI manuSya ne kisI kArya meM rAjAko pramANabhUta mAnakara pratijJA kI thI paraMtu usane usa kAryakI pratijJAkA yadi bhaMga kara diyA to usane rAjAko apramANabhUta samajhakara usakA apamAna kiyA esA loka samajhate haiM. isI prakAra pratyAkhyAna lekara usako toDanarAle puruSane aIdAdikoM ko apramANabhUta mAnA hai usane unakA tiraskAra kiyA hai esA samajhanA cAhiya. BSITE - jai de kadA pamANaM arahaMtAdI haveja khavaeNa / / tassakkhidaM kaye so paccakvANaM Na bhaMjijja / / 1635 / / pramANIkurute bhakto yo yogI paramaSTinaH // tarasAkSikamasI jAtu pratyAkhyAnaM na muMcati / / 1700 / 16 Page #1497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhuulaaraadhnaa| 2482 vijayokyA-ara de kamA pamANa yadi te mApramANaM / arahatAdI bhaIhAdayaH / bhavejja bhaveyuH / sapaeNa kSapake / saralakina kaI paramamA tatsAkSikaM kRtaM pratyAkhyAnaM / soNa bhejijja kSapako na nAcAyet // vyAtireka darzayatimUlAsa--pamANaM atikramaNAviSayaH / ibeja bhavayuH // artha-yadi usane arthAt kSapakane ahaMdAdikoMko pramANabhUta-kalyANa karanevAle samajhA hai to unake pratyakSameM kiyA huA pratyAkhyAna naSTa karanA apakake lie kaisA ucita ho sakatA hai ? arthAt ahaMdAdikoMko sAmIbhRta samajhakara kiyA huA pratyAkhyAna toDa dene meM mithyAtyakI prApti hotI hai. jo ki anaMta saMsArama bhramaNa kaMgana meM hetu hai. savisvakadarAyahIlaNamAbahA rassa jaha mahAdosaM / / taha jiNavarAdiAsAdaNA vi dosaM mahaM kuNadi / / 1636 // sAkSIkRtya parAbhUnAH kurvate parameSTinaH // punaHsatho mahAdoSa bhUmipAlA iva sphuTam / / 1701 / / bijammIdayA-sampikAdarAgrahIlAkSIkA rAjaparibhavaH / Avahadi rassa jada mahAdosa bhAnayati pathA naramya mahAsaMdIpa / nada jiNavadi prAsAdaNA rAdhA aiidaapraasaadnaapi| dose mahaM kadiyo mahAntaM karoti // jinAdAsAda nAdopamahatra mamarthayate-- mulArA-hIlaNaM paribhavaH / maha mahAtama / / artha-kisI kArya meM rAjAko sAkSI samajhakara hamane yadi vaha kArya nahIM kiyA arthAt pratijJAkA nAza kiyA to hamane rAjAkA paribhara kiyA aisA samajhanA cAhiye pratijJA bhaMga karanevAloMko rAjA daMDita karatA hai| baha usako mahAn aparAdhI sabhAkara daMDakA ghora duHkha detA hai. usI prakAra jinezvarAdike sAmane pratijJAta pratyAkhyAna kA bhaMga karanepara jinezvarAdikoMkA hamane ghora avinaya kiyA hai aisA samajhanA cAhiye. yaha acinaya mahAn doSoMko utpanna karatA hai, 1482 Page #1498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1483 taM mahAntaM dopaM kathayati titthayarapavayaNasude Airie gaNahare mahadIe || ede AsAdato pAvas pAraMciyaM ThANaM || 1637 // saMghatIrthaMkarAcAryazrutAdhikama hardikAn // parAbhavati yogI ca sa parAMcikamaMcati / / 1702 / / vijayodaya: - tithayazpaNasutre tIrthakarAna, ratnatrayaM Agame, / Ayarie AcAryAna / gaNahara gaNadharAn / mahatIya maharddhikAn / pade patAn asAdeto asAvayan / pAvani prApnoti / pAraMciyaM ThANaM pAraMciyamAmadheyaM prAyazcittasthAnaM // vazeSa mahatvaM tatpratIkAraguructvaprApaNadarzanena vyavasthApayati- mUlAza--pacayaNa ratnatrayaM pAraMciyaM ThANaM pAraMvikaM nAma prAyazcittaM // usI mahAn doSoMkA AcArya kathana ata hai. artha - tIrthakara, ratnatraya Agama, AcArya, gaNadhara aura mahArddhaka munirAja inakI AsAdanA karanevAlA pAcika nAmaka prAyazcittako prApta hotA hai. arthAt pAraMcika prAyazvita lene para hI usakI zuddhi hotI haiM. sakkhIkayarAyAsAdaNa hu dosaM kare huebhabe || bhakoDI ya do jiNAdi AsAdaNaM kuNai || 1638 // tiraskRtA nRpAH saMtaH sAkSitve'sya zarIriNaH / ekaca dadate duHkhaM jineMdrA bhavakoTipu // 17.3 / / vijayodayA-sAkSIkRtarAjAvamAna jAtAddopAdarddhadAtracamAnajanitakSetro mahAniti darzayati / spaSTA gAthA || rAjAvamAnanajAdoSAjjinAdyathamAnajadoSasya mahattAM vyakti -- mUlArA - dokhaM duHkhaM, tatkAraNaM ca / artha - sAkSIbhUta rAjAkI AsAdanA karanese eka bhavameM hI mANIko hAni bhoganI par3atI hai arthAt rAjA ekahI bhavameM usako daMDa yA zikSA degA paraMtu jinezvarAdikoMkI AsAdanA karanese isa jIvako koTyavadha AzvAsaH 1483 Page #1499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nArAyanA bhayoMmeM duHkha bhoganA paDatA hai. rAjAkI AsAdanAkI apekSA aIdAdikoMkI AsAdanA mahAn duHkha detI hai aisA abhiprAya samajhanA cAhie. AzvAsaH mokkhAbhilAsiNo saMjadarasa NizraNagamaNaM pihoDa baraM // paccakhANaM bhejaMtassa Na varamarahadAdisakkhikadA / / 1639 / / NidhaNagamaNameyabhave NAso Na puNo purillajammesu / / NAsaM vayabhaMgo puNa kuNai bhavasaemu bahuesu // 1660 / / Na tahA dosaM pAvai paccakkhANamakarittu kAlagado / / jaha bhajaNA hupAvadi paracakkhANaM mahAdAne / / 1641 // mokSAbhilASiNaH sAdhomaraNaM zaraNaM varam // pratyAkhyAnasya na tyAgo jinasiddhAvisAkSiNAH // 1704 // ekatra kurute doSaM maraNaM na bhAMtare / / vrata bhaMga punajAlo bhayAnAM koTikodiSu / / 17.5 / / pratyAkhyAnamanAdAya mriyamANasya dehinaH / / na tathA jAyate doSaH prasyAkhyAsyajane yathA / / 1706 / / vijayonyA-sahA dosa pAyadina tathA do nAmoti / paccaphyAgamakarima pratyAkhyAnamahatyA | kAlagado mRtaH / jaha bhaMjato pAyapi yathA pratyAkyAnabhaMgA-mahAdo prApnoti // mumukSuyateH saMnyAsavinAzaM gAthAyugmena punarmuguNsatemUlArA--bhattuM bhaktum / mUlArA-spaSTam // pate zrIvijayAkyo neti| akRtasaMnyAsAdbhaktasaMnyAsasya masye satarA koSamAra-- 1484 Page #1500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA 1485 mUlArA --- akaritu akRtvA / pazcakkhANaM pratyakhyAnasyeti payantaM / jagha maMjato pAvadi iti pAThe dvitIyAMta maaym| atroktaM ca pratyAkhyAnamakRtyeya mRcastambhaiSa dopavAna || pratyAkhyAnaM yathA bhaMjana mahAntaM doSamApnuyAt // artha- mokSAkA karanevAle munikA maraNa honA bhI acchA hI hai parantu adAdikoMko sAkSI kara lie hue pratyAkhyAnakA bhaMga karanA kabhI bhI yogya nahIM hogA. maraNa honese eka bhakkA hI nAza hogA arthAt Age janmameM punaH prANI apanI unnati kara sakegA paraMtu vratabhaMga karanese aisI prANI kI hAni hotI hai ki Age ke koTyavadhi bhavoMmeM bhI vaha apanI unnati karanemeM asamartha hI ho jAtA hai. artha --- pratyAkhyAna kie binA hI jisane prANa choDe haiM vaha usa doSako prApta nahIM hotA hai jisako ki pratyAkhyAna karake choDane vAlA prApta hotA hai, arthAt AhArakA tyAga karane kI pratijJA kie binA hI jisane maraNa kiyA hogA usake manameM vratabhaMga karane lAyaka bhAva nahIM rahate haiM isalie vaha mahAna dopako prApta hotA nahIM paraMtu AhAratyAgakI pratijJA le cukane para phira jo apanI pratijJA toDatA hai usake hRdayameM saMklezapariNAma tIvratA utpanna hote haiM ata eva vaha mahAn doSI hotA hai. pranyAkhyAnAhArakhecA hi pranyAgayAnasaMgaH samAhAraH prAyamAno hiMsAdidoSAnakhilAnAnayatIti nigadati-AhAratthaM hiMsai bhai asaccaM karei teNakaM // rUsai lubbhai mAyAM karei parigehadi ya saMge // 1642 // hinasti dehinonArtha bhASate vitathaM vanaH // paramya harete dravyaM svIkaroti parigraham // 1707 // vijayodayA - dhArasthaM hiMsA AhArArtha pajIvanikAyAnniti / asatyaM bhavati, stanyaM karoti / ruSyatyalAbhe, lubhyati me mAryA karoti parigRhAti saMgAn / yavAhAro'IdAdisAkSikaM pratyAkhyAtaH sa prArthyamAno'hiMsA nazeSAndo pAnanujayati iti vaktumuttaratrabaMdhamAha AzvAsaH no 1485 Page #1501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlAgadhanA AzvAsa mUlArA-hiMsadi SaDjIvanikAyAndinasti / hassadi bhojanatadaMgapratibaMdhakAya kupyati / lanbhadi prahaM vidhate dhanAdAvAhArAsAdane / saMge gRhagRhiNyAdIm / / choDe hue AhArakA sevana karanese pratyAkhyAnabhaMga hotA hai. pratyAkhyAnako chor3akara jo AhArakI abhi lApA karatA hai vaha hiMsAdi saMpUrNa doSoMko utpanna karatA hai isa abhiprAyako pragaTa karate haiM ___ artha-yaha jIva AhArake liye chahakAya jIvoMko mAratA hai. asatya vacana bolatA hai. corI karatA hai. AhArakA lAbha na honapara ruSTa hotA hai. aura honepara jAdA loma bahAtA hai. AhArake vAste manuSya kapaTa karatA hai. tathA parigrahA~ko vAtA hai. hoi pAro Nillajjo payahai tavaNANadasaNacaritaM | AmisakaliNA Thaio chAyaM mailei ya kulassa / / 1643 / / ratnatrayaM jagatsAramAhArArtha vimuMcati // nistrapo bhuvanakhyAtaM malinIkurute kulam / / 1708 // vijayonyA-hoha jaro jillajjo nirlajjo bhavati naraH / AhArAtha parayAJcAkaraNAt / prajAti ca tapo, zAna, varzanaM cAritraM ca / AbhiSAkhthena kalinAvaSTandhaH chAyAM kulasya malinayati parocchiSTabhojanAdinA // mUlArA -Nilajjo AhArArtha parayAMcAdikaraNAt / Amisakalido AhArasaMjJAlyena kalinA pApakarmaNA / Thaido vyAptaH / anye kalido AsaktaH / Thaido bubhukSita iti vyAcakSate / chAyaM zobhA mAhAtmyaM vA / / artha-AhArake liye manuSya yAcanA karatA hai. jisase usakI nirlajjatA prakaTa hojAtI hai, AhAraka liye baha tapa, jJAna, darzana aura cAritrako tilAMjali detA hai. AhAra saMjJArUpI pApaka yaza hokara apane kulako malina karatA hai. NAdi buddhI jinbhAvasassa maMdA vi hodi tikkhA vi // joNigasilesalaggo va hoi puriso aNappavaso / / 1644 // Page #1502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ROOTBREA bhUlAgadhanA AzvAsaH jihandriyavazasyAzu buddhistIkSNApi nazyati / / saMpate parAyatto yonigazleSalagnavat // 17.5 / / vijayodayA-gAdi yuddhI bujhinazyati / AhAralapaTatayA yuktAyuktapikAkaraNAt kasya / jihAzasya tIkSNA pisatI pUrva yuddhiH kaMThA bhavati / rasarAgamalopaplutA arthayAdhAtyaM na pacyatIti pArasIkapalezalajhaliMga zya bhavati purusso'maatmvshH|| mUlArA-zAsadi AhAralaMpaTatayA yuktAyuktavivekAkaraNAta / maMdA rasarAgamalopaTavAtkuMThA / arthayAyAtmyaM na pazyasItyarthaH / joNisilesalaggo ghanalepAralagna iva / artha-jo manuSya jivAke vaza hotA hai. usakI dhuddhi naSTa hotI hai, arthAt vaha AhAra lubdha hokara yuktAyukta kA vicAra manameM se nikAla detA hai. jihAke vazIbhUta hue manuSya kI buddhi prathama yadyapi tIkSNa hogI to Age vaha malina hotI hai. rasoMmeM lubdha hokara padArthAkA yathArtha nizcaya karane meM vaha asamartha hotI hai. AhAralojulupa manuSya vajrake baMdhanase mAno baMdhA huA bilakula asvataMtra honA hai. E dhIrattaNamAhappaM kadaNNadaM biNayadhammasammAvo // payahai kuNaDa aNatthaM galalago macchao cava 1645 // dharmadharyakratajJatvamAhAtmyAni nirasyati // mahAntaM kuruta'nartha galalagnA yathA RSaH / / 1710 // vijayodayA-dhIrasaM dhIratva, mAhAtmya, kRnazatA, vinayaM, dharmazraddhAM ca prajavAzi 1 karotyanardhazraddhAM ca / prajachAti karotyanarthamAtmanaH / galAvalamamarasya iva / / mUlArA-kadAdA kRtjnytaa| aNathaM maraNAMta duHkhmaatmnH| galalako bakhizAsaktaH / marahago va matsya eva // artha--AhArake vaza hokara manuSya dhairya, mahattA, kRtajJatA. vinaya, dharmazraddhA, ina guNoMko chor3a detA hai. galameM lagI huI machalI jase apane prANoMko chor3a detI hai vaise AhAralubdha puruSa bhI apane prANoMko chor3a dete haiM. Page #1503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA AbhAsa AhAratthaM puriso mANI kulajAvi pahiyakittI vi // muMti abhojAe kuNai kammaM akiJcaM khu // 1646 / / kulIno dhArmiko mAnI khyAtakIrtirvicakSaNaH // amAtyaM valmata vastu viruddhAM kumate kriyAm // 1711 / / vijayodayA-thAhArANaM AhArA bhujata abhojyAni puruSo / mAnI kulInaH, prArthanakItirapi akaraNIya karoti // mUlAga-pANI mAnino'pi / aki ca karaNAyogyamapi / / / artha- AhAraka vadA hokara puruSa abhakSyamakSaNa bhI karatA hai. mAnI, kulIna, kIrtimAna bhI purupa AhAra lubdha hokara akArya karate haiM. INGREETTESESEGIONAHARASTARA AhAratthaM majArisusumArI ahI maNussI vi / / dubhikkhAdisu khAyaMti puttabhaMDANi daiyANi // 1647 / / ihaparaloiyadukkhANi AvahaMte parassa je dosA // te dose kuNai Naro sambe AhAragihIra ! 1648 // durbhikSAdiSu maarjaariishiNshumaaraahimaanvaaH|| vallabhAnyapyapatyAni bhakSayanti zubhukSitAH // 1.12 // ye janmadvitaye doSAcanAnarthakAriNaH / / te jAyate'khilA jantArAhArAsatacetasaH // 1713 // bijayodayA-sparam // abhakSyatamabhakSaNaM kSudhAtInAM lakSyati mulArA-ahI sIH striitvaadbhkssytmaaH| magussA mAnuSI: sjaatiiytvaatstriitvaaccaabhkssyttmaaH| dubhikkhAdisu durbhikSadurgAparodhAdiSu / puttabhaMDANi suputrAn / / T AARAARAATsara Page #1504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH AhAragRhe sarvAparAdhakAraNatva mAhamUlArA-Narassa aatmnH| artha--mAjArI, ziMzumArI, sarpiNI, aura khI bhI duSkAlAdika prasaMgameM apane priya bAlakoMko bhI khA jAte haiM. 'jina doSoMse ihaloka aura paralokameM duHkhoMkI prApti hotI hai manuSya AhAra lundha hokara una sarva dopako kara dAlatA hai. 1489 ra uttaragAthA yam AhAralolupatayA svayaMbhRramaNasamudra timitimigilAdayo massyA mahAkAyA yojanasahanAyAmAH paramAsa vivRtabadanAH svapanti / nidrAvimokSAnantaraM pihitAnanAH svajaTharapraviSTamatsyAdanAhArIkRtya avadhiSThAnanAmadheyaM narakaM pravizati / latkayala gramalAhAgaH zAlisipathamAtratanutvAcca zAlisikthasaMzakAH yadIzamamArpha zarIra bhavat / kiM niHsatupako'pi janturlabhate ? sarSAbhakSayAmIti kRtamanApraNidhAnAste tame bAvadhisthAnaM pravizati / iti kathayati gAthyA avadhiTThANaM girayaM macchA AhArahedu gacchati // tatthevAhArabhilAseNa gado sAlisiccho vi|| 1619 // ahAra saMjJapA zvabhraM mahAntaM saptamaM param / / gacchanti timayo yAtaH zAlisikyopi naSTadhIH // 1714 // vijayonyA-avadhikRSNamityAdikA gAthA // cakradharo bi subhUmo phalarasagiTTIe vaMcio sNto|| NaTo samuhamajjhe saparijaNo to gao NirayaM / / 1650 // caturaMgaSalopetaH subhUmaH phllaalsH|| naSTo'modhI nijaiH sArdhaM tato'pi narakaM gtH|| 1.15 // vijayoSayA-bAtharo pi subhUmo nAma pahalAMchanaH phalarasagRhayA vaMcita samudramadhye viSTaH saparijanaH / pacAsa narakaM gataH / Page #1505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ palArAdhanA AcAsaH 18 matsyamubhaumadRSTAMtAbhyAM AhAragRddhidoSAnidarzayituM gAbhAyamAha-- mUlArA--avadhidvANa saptamanarakabhUmI avadhisthAnAkhyaM prstaa| pAhAragatijanitapAsaka helunimittaM yatra gamane / sAlisitho zAlisikthakamAnagAtratyAkachAlisiSatho nAma kSudramatsyaH / tatkathAnakaM yathA-svayaMbhUramaNasamudravAstavyA yojanasahasrAyAmA yojanapaMcAzanmAprapRSThavibhAH , sArbayo anazatadvocalAyA mahAmatsyA AhAraloTupatvena paNmAsAnmujhe prasArya tiSTaMti / tato mukha pidhAyAMtaH praviSTetaramatsyAdIbhakSayitvA baddhomapAmAno'yadhisthAnaM brajati / tatkarNacAsinastatkarNamalAdArAzca taddaSTAMtarAlanirgacchato matsyAdIna avalokya ime avazAnino yanmukha pidhAtuM na jAnaMti yadIdamasmAkaM zarIraM bhaveniHsartumako'pi na labheteti kRvotkRSTaraudradhyAnA: jhAlisikyakA api tatsahavAsino bhavati / / mukharA-cakkagharo aSTamaH / vaMcido prtaaritH| NityaM sanama // svayaMbhRramaNa samudra meM timi timigilAdika mahAmatsya rahate haiM. unakA zarIra bahutahI baTA rahatA hai. unakI zarIrakI laMbAI hajAra yojanakI kahI hai. ve matsya chaha mAsataka apanA muMha ughADakara nIMda lete hai. nIMda khulane ke bAda AhAramai lubdha hokara apanA muMha baMda karate haiM. taba unake muhameM jo matsyAdika prANI Ata hai unako ve nigala jAte haiM. ye matsya AyuSya samAptika anaMtara avadhi sthAna nAmaka narakameM prabaMyA karate haiM. ina matsyAMka kAnameM zAlisiktha nAmaka matsya rahate haiM va unake kAnakA mala khA kara jIvana nirvAha karate haiM. unakA zarIra taMDulaka sIthake pramANakA rahatA hai ataeva unako zAlimikthaka aisA anvarthaka nAma hai. ve apane manama yadi hamArA zarIra ina mahAmatsyoMki samAna badA hotA to hamAre mahase eka bhI pANI nikala nahIM sakatA. hama saMpUrNa prANioMko khA jAte aisA vicAra satata karate haiM. isa vicArase utpana hue pApoMseM ve bhI usI narakama praveza karate haiM. yahI abhiprAya AgekI gAthAse AcArya kahate hai artha-AhArakI abhilASAse matsya avadhi sthAna nAmaka sAtaye narakameM mamana karate haiM. isa AhArAmilApase hI zAlisikvaka matsya bhI usI narakameM utpaSa hazA. ( isakI kathA ArAdhanA kathAkoSameM dakho) artha-phaloMke rasakA AsvAdana karane meM Asakta hokara subhUma cakravartI bhI apane parivAra sahita samudrameM paDakara mara gayA aura narakameM utpanna huA. RONSTAB FBIHAR 149 OPEN Page #1506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AvAsaH balArAdhanA AhAratthaM kAUNa pAvakammANi taM parigao si // saMsAramaNAdIyaM dukkhasahassANi paavto|| 1651 // AhAra saMzayA kRtvA pApaM duruttaram / / cirakAla bhavAmbhodhI prApto dugyamanAratam / / 1716 // vijayodayA-AhArArtha pApAni karmANi kRtvA saMsAramanAdikaM praviSTI bhavAmdukhisahasrANi vedayamAnaH // eSamAhAradopAmprakAzya kSapake avatArayati--- mUlArA--pariMgado bhrAntaH / / artha-he kSapaka isa AhArake vaza hokara tune aneka pApakarma kara anAdi saMsArameM bhramaNa kiyA thA. he kSapaka ! anAdi kAlaparyaMta tUne AhAra vaza hokarahI hajAro duHkha saha liye the. puNaravi taheba taM saMsAraM kiM bhamidumicchasi aNataM / / jaM NAma Na vocchijjai ajavi AhArasapaNA te // 1512 // ki svamicchasi bhUyo'pi bhramituM bhavakAnane // dumadAmazamAkAMkSA yenAdyApi na muMbasi / / 1717 / / vijayodayA-puNaravi punarapi / tathaiva saMsAramanetamaritu kimicchasi ? yasAdhApyAhAra tRSNA nagaryAta // mUlArA-Na bochirajadi na nirAkriyate / te tvayA / ukta ca ki tvamicchasi bhayo'pi bhramituM bhavakAnane // duHkhadAsazanAkAMkSA yenAdhApi na muMbase / / artha-he kSapaka terI AhArAbhilApA adyApi zAMta nahIM huI hai ataH tUM abhI bhI pUrvavat anaMta saMsArameM bhramaNa karanA cAhatA hai kyA ? 142 PATRA Page #1507 -------------------------------------------------------------------------- ________________ balArAmanA AzvAsa jIvassa Natthi tittI ciraMpi bhujaMtayassa AhAraM // tittIe viNA cittaM uccUra unhudai hoi // 1653 // AhAra vasabhamAnA'pi ciraMjIbo na tapyati // uThavRttaM sarvadA cita jAyata tRptito vinA / / 1718 / / vizezyA-jIvasara pani hilI jaya nAmita tRmiH ciramadhyAhI bhujAnamya / tRpayA ca vinA virsa nitarAmupale bhavati / Hasir... mRlArA-dhUraM atyaMta / udaM AkulaM // artha---he kSapaka ! cirakAlaparyaMta AhAra grahaNa karake bhI yaha jIva tRma nahIM huA hai aura naptike binA yaha citta atyaMta Akula rahatA hai. jaha iMdhaNehiM aggI jaha ya samuddo NadIsahassehiM / AhAraNa Na sako taha tippedu imo jIvo || 1654 // iMdhaneneva saptArSiH salileneva bAridhiH // aMdhasA gRhyamANena jIvo jAtuna tRpyati / / 1719 // vijayodhyA-jaha raMdhaNari mAgI yathendhanarazidIsahaulavadhistarpayitumazakyassathAhAreNa jiiyH|| mUlArA--spaSTam // artha-jaise iMdhanose agni tRpta nahIM hotA. jaise hajAro nadIose samudra upta nahIM hotA hai tathA yaha jIva bhI AhArase kabhI bhI tRpta nahIM hotA hai, deviMdacakabaTTI ya vAsudevA ya bhogabhUmA ya / / AhAreNa Na titA tippadi kaha bhoyaNe aNNo / / 1655 // Page #1508 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAvanA AbAsaH bhoginazcAkraNo rAmA pAsudeSAH purNdraaH|| nAharistRptimAyAtAstRpyaMtyatra pare katham / / 1720 / / vijayodayA-deviMdacakabaTTI ya devecA lAbhAstarAyakSayopazamaprakarSAt bhAtmIyatanutejonimittena AhAraNa, cakavartino'pi SaSTyadhikatrizatasUekAryaSamAtreNekadinAhAreNa saMskaraNodyataiH Dhokitena tathA cAvartino'pi / bhogabhUmijA bhojanAMgakarapatarUprabhavena na hamAH kathamanyo janassRSyati // mUlArA-devidetyAdi muredrA lAbhAntarAyabhayopazamaprakarSAdAtmIyatanutejonimittenAhAreNa na nRpAH / nApyubhayaM'pi cakriNaH pATyadhikatrizatamUpakAraiH varSamAtreNaikadinamAhArasaMskaraNodAne hAkitena, nApi bhogabhUmijAtabhojanAMga. kalpatarUprabhavana // artha-deveMdroM ko lAbhAMtaraya karmakA tIna kSayopazama rahatA hai isa liye una zarIrameM koni sthira karane vAlA jo AhAra usakI prApti hotI hai usase ve tRpta nahIM hote haiM. maphala cakravartI aura trikhaMDa cakravartIka gharameM tInaso sATa rasoiyA ye saba midanAra dararojajA dinakA ra nyAra karate haiM usakA bhoga lekara cakravartIoNkI bhI tRpti nahIM hotI hai. bhogabhUmi jIva bhI bhojanAMga nAmaka kalpavRkSase divya AhAra kI prApti karake saMtuSTa nahIM hote haiM. uparyukta deveMdra, cakravarti aura bhogabhUmija jIva lAbhAntarAya karmake zyopazamase yukta hote hU~ inako svecchita AhArake padArtha milate haiM to bhI ve tRpta nahIM hote haiM to anya tujhasarIkhe.jana kaise tRpta hote haiM? udhdudamaNassa Na radI viNA radIe kudo havadi pIdI // pIdIe viNA Na suhaM ududacittassa ghaNNasta // 1656 // ratyAkalitacittasya prItinAsti ratiM vinaa|| pIti vinA kutA saukhyaM sarvevA gRddhacetasaH // 1521 // vijayonyA-uchudamaNassa to madramato bhadramasmAnevamiti pariSlabamAnecataso na ratiH, kaca tayA dhimA priitiH| prItyA ca pinA sukhacalacittasya tasabAhAralapaTasya / / mulArA-uddudumaNasta idamito bhadramasmAccedamiti pariplavamAnacetasaH / caNNamma tattadAhAralaMpaTamya / / artha-yaha AhAra svAdu hai yaha AhAra mIThA hai isase maiM sukhI hotA hUM aise vicArase manuSyakA mana Page #1509 -------------------------------------------------------------------------- ________________ POST ilArAdhanA hamezA caMcala hotA hai. isaliye ratiko prApta hotA nahIM. vinA ki prItikI utpatti kaisI ho sakatI hai? aura pItIke vinA AhAra laMpaTa puruSako sukha nahIM hogA. AzvAsaH savvAhAra vidhANehiM tume te savvapuggalA bahuso / AhAridA adIde kAle tittiM ca si Na patto // 1657 // paddhalA vividhopAyaiH sakalA bhakSitAstvayA / / atIte'naMtazaH kAle na ca sRptiM manaH zritam // 1722 // vijayodayA-sacyAharaNavidhAma masAnapAnamAvikopA sare prala, yaAhArisA atIte | kAle kRpti vana va prAso bhavAn / / malArA-vidhANehi ashnaadiviklpH| artha--ikSapaka! Ajataka jitanA bhUtakAla vyatIta huA hai utane kAlameM anna, pAna, khAdya aura lehya aise cAra prakArake AhAra tUne bahubAra bhakSaNa kiye hai to bhI tU tRpta nahIM huA hai, 86RBSEAN NERISHNA kiM puNa kaMThappANo AhAredUNa ajjamAhAraM // labhihisi titti pAUNudadhiM himalehaNeNeva // 1658 // bhojyaM kaMThagataprANairbhuktyA prArthanayAhRtaM // kimidAnI punastRpti subaddha ! tvaM gamiSyasi ? // 1523 // na tRptiryasya saMpannA pIte jalanirjale / / avazyAyakatraiiH pItaiH kimu sa tRpyati // 1724 / / vijayo-ki puNa kiM punaH kaMThamANopyAhAraM gRhItyA prIti lapsyase / pItyodadhina tRto yathA himalahanana // mUlArA-kaMThappANo kaMThagavaprANaH / labhihisi prApsyasi tvaM / himalehaNeNe va avazyAyasya jihayAsvAdanena yathA na tupyati pIkhovadhi na tRptaH saMstayA tvamapyadha prayuktenAhAreNa na taya'sItyarthaH / 1424 Page #1510 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA artha-jaima koI manuSya samudrako pIkara bhI tRpta nahIM huA to vaha kyA ekAda himabiMdukA AsvAdana karanese tRpta hogA? vaise he kSapaka tU Ajataka AhAra bhakSaNa kara tapta nahIM huA hai. Aja tere kaMTameM prANa Aye hai to Aja AhAra grahaNa kara tU nRpti kI prApti kara legA kyA? vicAra kara aura AhAracchA chADa da. AzvAsaH Asafone - ko ettha vibhaoM de bahuso AhArabhuttapuThacammi // jujjejja hu abhilAso abhutapuyAmmi AhAre // 1659 // bhuktapUrve yate ! ko'sminAhAre tava vismayaH // apUrve yujyate kartumabhilASo hi vastuni // 1765 / / vijayodayA-ko etya vibho ko'tra vismayaH / AhAra bahuso bhutnapuJce yujyate AhArArthe amilApo bhuktapUrve.. mUlArA-AhArA AhAre / jujejja yukto bhavet / artha-jo AhAra pUrvakAlameM anekavAra bhakSaNa kiyA thA usameM phira abhilASa tere manameM utpanna huI hai. isameM Azcarya karanA phijUla hai jisakA bhakSaNa kiyA nahIM thA usameM bhI abhilASA jIvako utpanna hotI hai. AbAdamettasokkho AhAraNa hu sukhaM bahuM asthi // duHkhaM caivattha bahuM AhaTuMtassa giddIe / / 1660 // ApAnasurabade bhojye na sukha bahu vidyate // gRddhito jAyate bhUri du:gvamavAbhilASyataH / / 1726 // vijayodayA-AvAda mittasokto jilAprapAtamAnasukha AhAra / na sukhamaya badasti / duHkhamevAna balu amilaSata AhAraguja-yA // mulArA- AbAdamettasokso jihAmelApakamAvasukhaH / Aitassa abhilapataH / arjayano vA / / . . artha-jaba jihvAke upara AhAra AtA hai tabhI mukha hotA hai. vaha bhI sukha atyalpa hai. paraMtu atizaya Page #1511 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH amilApAma AhAra grahaNa karanema sukhakI apekSAsa duHkhahI jAdA hai. athavA AhArakI prAni karane ke liye adhika kaSTa karane par3ate haiM ataeva AhArameM sumba kama haiM aura duva adhika hai. sukhasyAhaptAyAH kAraNamAca jibbhAmUlaM bolei vegado barahaovva AhAro / / tattheva rasaM jANai Na ya parado Na vi ya se parado // 1661 // atikrAmati vAjIva jihAmUlaM sa vegataH // tatraiva budhyate svAda bhujAno na punaH pare // 1727 / / vijayozyA-sikhAyA mUla dhegenAtikAmatyAdvAraH jAtyaya iva / jillAmAtra para rasa si jIyo na AlA. rAnuparitaH, na puraso'prataH / jApAna jihaa| kuto bhokrAhArAmukhamalpamityavAha---. mulArA-coledi vegena jillA payitvA yAtItyarthaH / tattheva jihvAmAna eva / alpaitha jilA 1 rasa svAda / jANadi petti / bhoktA / purado jivAyAH pUrvasmina mukhadeza / se jihvaayaaH| parado parasminbhAge galadezAtau // aktaM ca jAtyA iva vAhAro jilAme tyAnivegataH // tatraiva tadrasa vetti naivApirato'pi vA // artha--jaise uttama ghoDA baDe vegase dauDatA hai vaisehI yaha AhAra bhI jillAke agra bhAgakA ullaMghana karake zIghra peTameM praveza karatA hai. jir3Ake agrabhAgameMhI AhArakA rasa jAnanekA sAmarthya hai arthAt saMpUrNa jillA AhAra kA rasa jAnane meM asamartha hai aisA samajhanA cAhiya. AhAra thAlIma parosA hai esI avasthAmeM athavA vaha peTameM lejAnake anaMtara jIva usakA rasasvAda lene meM asamartha hai. aura jilhA alpa bhI hai isa liye AhAra kA sukhAnubhava atyalpa hai. acchiNimiseNametto AhArasuhassa so havai kAlo // giddIe gilai vegaM giDIe viNA Na hoi sukhaM // 1662 // p96 Page #1512 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paThArAdhanA AmAsaH nimeSamAtrake saukhyamAhAragrahaNe paraM // gRddhito gilati kSipraM tayA na hi vinA sukham // 1728 // vijayodayA-acchiNimesaNamitto akSinimepaNamAtraH kAlaH / yAhArarasasavAjanitasukhasya gujayA begena girati / yasto gRthA ca vinA nAstIdriyasukhaM // mUlArA-AhAra suhassa AhArarasajanitasukhasya / vegaM zIghram // artha-AhArake rasAnumabase jo sukha milatA hai usakA kAla AMkha mUMdakara phira ughadana meM jitanA kAla laga sakatA hai utanA hai. yaha jIva amilAzase AhArako zIghra nigala jAtA hai. aura abhilAyAke binA iMdriya sukhakI prApti hotI nahIM. dukkha giddhIpatthassAhaEtarasa hoi bahagaM ca // ciramAhaTTiyaduggayaceDasa va aNNagiTTIe // 1661 // azana kAMkSato nityaM vyAkulIbhUtacetasaH / / daridraceTakasyeva gRddhasyAsti kutaH sukhaM / / 1729 / / vijayodayA-dukmyaM gidIvAyarasa durava mahaadhati laMpaTanayA prastasyAbhilapataH / niramAiTipaduggadace ussa va aNNAgiddhIpa dhanagRyA ciraM vyAkulasya daridrasaMbaMdhino daasersyess| mUlArA-giddhIpatthara laMpaTatAamtamya / AhaTuMtarasa AhAramabhilapanaH / Ahadi vyAkulasyAnagRddhayA / dugga. dacahAna daridradAserasya / artha-AhArameM laMpaTa hokara jo usakI abhilASA karatA hai usako baDe baDe duHkha bhogane par3ate haiM. jo cirakAlase annakI abhilApAse pIDita huA hai aisA daridrI puruSa jaise duHkha pAtA hai vaisA duHkhAnubhava AhAra laMpaTIkI bhI hotA hai. - - ko NAma appasukkhassa kAraNaM bahusukhassa cukkejja // cukA hu saMkiliseNa muNI saggApavaggANaM // 1664 // Page #1513 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA mA aammaa 1498 ko nAmAspasamadhaspArthe caMcyate sukhato bhoH|| saMklaza kriyate yena mRtikAla'pi durSiyA // 1730 / / vijayokyA-koNAma appasukkhassa kAraNa ko nAmApasusvanimittaM mahato'nimittamukhAtpracyavataM ca muni saMkzana svargApavargasusvAbhyAM / mUlArA-bahusuhasma nitisuruvAt / cukeca pratyadheta // artha-konasA prANI ghoDese sukhaka liye bahuta susva jisase milatA hai aise nimittAMko choDa degA. arthAt sapaka : tUMgama bhakSaNa kara thoDAsA sugva alpakAlataka TikanavAlA prAta kara legA parantu isasa tujhako svagasukha aura mokSasakhasa vaMcita rahanA paDegA. AhAgabhilApAsa saMkza pariNAma vRddhiMgata hota hai aura unameM svargAparga sukhasaM hAtha dhone par3ate haiM, - mahali asidhAra lehai bhuMjai ya so savisamaNNaM / / jo maraNadesayAle paccheja akappiyAhAraM // 1665 / / madhuliptAmaserdhArA nizAtA sa lilikSati / / dhabhukSate viSa ghoraM saMnyastoyoDazanAyati / / 1711 // vijayodayA-mahulitaM madhunA liptAmasidhArAM AsvAdayati / saviSamazanaM bhuse yo maraNadezakAle ayogyA dvAraprArthanAM karoti / pratyAkhyAtabhaktasyAsannamRtyordurimohodayAdAhAramicchato dRSTAMtadvAreNa mahAMta boSamAvedayasi-- mUlArA -maraNadesayAle maraNa dizati dadAmi kathayati yA maraNadezaH sa cAsau kAlazca tasminmRtyuvelAyAmi tyarthaH / pacchenja bAMchet / akappiyAhAraM aIdAvisAkSika pratyAkhyAtatvAdayogyamAhAraM // . . artha-jI kSapaka maraNa samayameM ayogya AhArakI abhilASA rakhatA hai vaha zahadase lapeTI huI tarabArakI dhArAko jihvAse cATatA hai aisA samajhanA cAhiye. athavA vaha Simitra duA anna khAtA hai aisA samajhanA cAhiye. tAtparya yaha hai ki AhAra kI abhilASAse saMkleza pariNAma hote haiM jo ki durgatI ke kAraNa haiM. 149 Page #1514 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lAgavana! aasthaa - asidhAraM ba visaM vA dosa purisassa kuNai eyabhave / / kuNai du murNiNo dosa akappasevA bhavasaesu // 1666 / / asidhArAviSa doSamekatra kuruto bhave / / azamAyA punarjantorduritaM bhavakoriSu // 1732 // bijayovayA-asidhAra va asidhArA vA viSa vA puruSasya doSamekasminneva bhaSe karoti / ayogyasenaM bhaSazateSu mumardoSa karoti // __ mUlArA-akalpasevA ayogyopayogaH / / artha-taravArakI dhArA athavA viSa ye dona cIje ekabhavameM hI puruSakA nukasAna karatI hai paraMtu munioM | kaliya Ayogya AhArakA sevana saikaDo bhavoMmeM hAnikAraka hotA hai. arthAta kugati meM duHkha denevAlA hotA hai. jAti kiMci dukkhaM sArIre mANasaM ca saMsAre / / patto aNaMtakhuttaM kAyarasa mamattidoseNa / / 1667 // zArIraM mAnasaM duHkhaM dRzyate yajagadhaye // nadAni yateH sarva azanAyA visaMzayam // 1733 / / cijayodayA--jAvaMti kiM ci bukkha gAvakiciddaHkhe zArIraM mAnasaM vA saMsAra tvamanaMtadhAra prAptavAn | tatsarya zarIramamatAdoSaNaya // ki ca kAyamamatvAdeva tabAhAre spRhA prAdurbhavati tacca saMsAra kAraNakarmabaMdhanibaMdhanatvAdduHkhAvartanimittamata statparihArAya saMtataM prayatasveti zinAyitu uttaraprabaMdhamAha -- mUlarA-mamattidoseNa mamAyAmasya mvAmI upalakSavAdagrameyAmahamecAyamiti ca mamatvaM tadeva doSo vaikArika rUpamAtmanaH / nena hednaa| artha he kSapaka! isa anAdi saMsArameM anaMtavAra jo zArIrika athavA mAnasika duHkha tumako bhogane paDe haiM unakA kAraNa eka zarIrake Upara mamatA karanA yahI hai. arthAt zarIrasa prema Ajataka terA nahIM naSTa huA isase hI sarva dukhoMkA tU pAtra bana cukA hai. 1495 AAISALC aARA Page #1515 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArAzna! 1500 eNDaM pi jadi mamati kuNasi sarIre taheba tANi tumaM // dukkhANi saMsarato pAvihasi anaMtayaM kAlaM // 1668 // yate / demamatvena prAptaM duHkhamanAratam // rikuru / 1734 / / vijayodayApadAnImapi dvArI karoSi mamatAM tathaiva tAni duHkhAni caturgatiSu parAvartamAno'naMtakAlaM prApsyasi / / mahArA-- saMmarato caturI parivartanAnaH // artha - pUrvavat isa samaya meM bhI yadi tU zarIrasneha ko na chor3egA to caturgatioM meM anaMtakAla bhramaNa karatA huA tU punaH unahI dukhA~kA sthAna hogA- arthAt anaMtakAlataka zarIrasneha duHkha degA hI, zarIrasneha choTanA hI duHkhame chUTane kA upAya haiM. sthi bhayaM maraNasamaM jagmaNasamayaM paNa vijjade duHkhaM // jammaNamaraNAdaka chiNNa mamattiM sarIrAdo || 1669 / / duHkhaM janmasamaM nAsti na mRtyusadRzaM bhayam // janmamRtyukarIM chiMddhi zarIramamatAM tataH // 1735 // vijayodaya--sthi bhayaM maraNasamaM bharaNasadI bhayaM nAsti / kuyoniSu janmasamAnaM duHkhaM na vidyate / janmamara NAlaMkaM chiMddhi zarIramamatAM / mUlArA-jammaNabharaNAdakaM janmamaraNe AtaMko mAraNAtmakasyAdhiriSa duHkhabhayaprakarSatvAt / taddhetulyAca dehamamatvaM tathoktam / uktaM ca- duHkha janmasamaM nAsti na mRtyusadRzaM bhayaM // janmamRtyu viddhi zarIrammata tataH // artha - isa jagata meM maraNake samAna anya bhaya nahIM hai aura yoniyoMmeM janma lenA mahAna duHkha dAyaka AzvAsa y 1500 Page #1516 -------------------------------------------------------------------------- ________________ "bhUlArAdhanA hai. isake samAna dUsarA duHkha hai nahIM. isaliye janmamaraNarUpI myAdhIko utpanna karanevAlI 'zarIramamatA tu apane hRdayase dUra kara. AzvAsaH asaNaM ima sarIraM aNNo jIvoti NicchidamadIo // dukkhabhavakilasayarI mAha mamatti kuNa'sarIra // 1670 / / paro'yaM dhiMgrahaHsAdho! catano'yaM yataHparaH // tatastvaM vigrahasneha mahAklezakaraM tyaja // 1736 // vijayokyA-zraNa ma sarIraM anyakti zarIraM anyo turiti mizritamatirnuna saMkalazasaMpAdanoghAMmA kRthAH zarIre mamatAm // mahAduHkhopAyakAyamamatvatyAjanAya dehAtmabhedabhAvanAM bhAvayati bhUlArA--dukAbaparikilesari cittApramAdalakSaNana cittavizeSarUpeNa vA duHkhena kriyamANaH parikleza: zArIge mAnasa matApaH / utkaraNa kAraNe / artha-De kSapakA yaha zarIra bhinna hai aura jIva isase bhinna hai aisA nizcayasa samanakara duHkha aura saMkza rAhata pariNAmoMkI jananI dehamamatA tU choDa de. savvaM adhiyAsaMto uvasamyavidhi parIsahavidhi ca // NirasaMgadAe salliha asaMkileseNa taM mohaM // 1671 / / sahamAno mune! samyagupasargaparISahAn // niHsaMgarasvamasAleSTo dehamohaMtanUkUru // 1737 // vijayodayA-savya upasamgadhihi sarva upasargavikalpa parIpavikalpaM ca sahamAno moI mAMstanUkuru / / NissaMgatayA asaMklezena ca / rAmAdisaMgatyAgabhAvanayA ArtaraudraparityAgabhAvanayA copasargAcabhibharva pariharana zarIramamatvaM trAsayeti zikSArthamAha-- 1501 Page #1517 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ilArAdhanA bhAvAsa muLArA---vidhi vikalpaM / NissaMgadAe niHsNgtvbhaavnyaa| saziva kRzIkuka / asaMkileseNa AsaraudrabhAvanA ca sammohaM zarIra mamatvaM / utaM ca-- sahamAno mune! samyagupasargaparIvahAn // saMklezati- he kSapaka sarva prakAsagastya masaMkliSTo dehamAna artha-he kSapaka sarva prakArake upasarga aura sarva prakArake parISaha sahakara niHsaMgatvakI bhAvanAse aura saklezahita pariNAmAMse tU moha ko kSINa kara. vi kAraNaM taNAdIsaMthAro Na vi ya saMghasamavAo // sAdhussa sakileso tassa ya maraNAvasANammi || 1672 / rANAnisamArozevazcaturdA saMghamIlanam // niHphalaM jAyate sAgho ! mRtyau saMzliSTacetasaH / / 1738 / / vijayodayA- vi kAraNaM taNAdI naiva kAraNa tRpyAdinastaraH salekhanAyA, nApi saMghasamudAyaH maraNAvasAne saMzliSayataH saadhoH|| maraNAMte saMkleza mAvizataH saMstasadividhidhayayamAha-- mUlArA-kAraNaM samAdhinimitnaM / maraNAvasAmammi mRtyonikaTe sati / / artha-yadi marapAke samayamai saMkleza pariNAma utpanna hoMge. to tRNAdikoMkA saMstara, aura saMghasamudAya bhI sallekhanAke mati kAraNa rUpa nahIM hoMge, kyoMki ye bAya kAraNa haiM, asaMkleza rUpa pariNAma hI sallekhanAkelie upAdAna kAraNa mAne gaye haiM. isalie pariNAmoM meM saMkleza na utpanna hogA aisA kSapakane prayatna karanA cAhie arthAt zarIramamatAkA tyAga karanA cAhie. jaha vANiyamA sAgarajalammi NAvAhiM rayaNapuSNAhiM / / pattaNamAsaNNA vi hu pamAdamUDhA vi bajjati // 1673 // Page #1518 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA AzvAsA ratmasaMbhRtapAvasthA vANajaHsAgara yathA // pattana nikaSA sAdho ' nimajjati prabhAdataH // 1739 / / bija yodayA--jaha vANiyagA yathA vaNijo ratnasaM pUrNAmibhiH saha vinazyati / samudrajalamadhya pramAdana mUDhAH pattanAMtikamAgatA api // samyakakRtazarIrasadekhanAvatAM saMstarasaMpavatAmapi rAdveSAdibhAvapariprahApahiNAmasamAdhikaraNaM syAditi prAMtapura:saraM samAdhibharaNArthinamanusmaravi-- mUlArA-pamAdamuDhA nidrAdinA pramAdena turvAtamahAmatsyacaurAvitrinipAtamAnatevaryataH (1) viSati maraNAMtA vipadamAsAdayati / ratnapUrNAbhinaumiH saha / / artha---jaise naukAse dezAMtarameM jAkara vyApAra karanevAle vaizya ratnoMse bharI huI naukAke sAtha zaharake samIpa Akara bhI pramAdavaza honese samudrameM inakara marate hai vaise Sta sallehaNA vimuhA keI taha ceva vivihasaMgahi // saMthAre viharaMtA vi saMkiliza vivajjati // 1674 // tathA sidisamIpasthAH shuddhsstsyaayinH|| nipataMti bhayAvarte jIvAH saMphlezayogataH / / 1710 // vijayodayA-salepaNA visuddhA zarIrasalekhanAbhAvAt / saMlacanayA vizuddhA api sNtH| pUrva kecit viyi. ghasaMgahi vidhiaurAgadveSAyibhAvaparigrahaH saha / sabAre viharatA pi saMstara pravartamAnA api / saMvilithA vivajani saMkliSpariNatA vinazyanti // mUlArA-sahanA bisuddhA vi samyakRzItapupo'pi / vividhsgedi| vicitra raagdrssaadibhaavprigrhe| saha / saMkiliTTA AraudradhyAnAbhyAmAviSTAH / / artha-zarIrasalakhanA to jinakI niraticAra ho rahI hai paraMtu mana meM vicitra saMgadveSAdirUpa bhAvaparigraha nivAsa karate haiM aise muni kaSAyapallekha nA kI zuddhe nahIM honeme mastarameM ArUDha honepara bhI saMkeza pariNAmAMsa klezita hokara saMsArasamudra meM DUbakara marate haiM. PRARA Page #1519 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA AzvAsA mallehaMgApArasamamimaM kathaM dukaraM ca sAmANaM / / mA appasokkhahe tilogasAraM vi gAsei // 1675 // sallekhanAzrama sAMdho ! dhAgniM ca sadRzcaram / / mA sma tyAkSIjagatmAramalpasAkhyajighRkSayA / / 17:1 // vijayodayA sahANAyamamidaM dArIpasalamAnAyAM kiramA anazanAdinarasA trividhAhArasyAgena, yAyalIya vA pAnArizaraNa / jAtaM parizramamima / zubhAca mAmapaNaM duka za ya dhAmaNyaM / cirakAlaM trilokamA anizayitasvIpatrapasumnadAnAt / apasupabaherdU alyAhArasevAjanitasukhamimile / mA viNAyahi naiva vinAzaya / / evaM rAgAbhAvamathadaura.tmyamavabudhya khalyAhArasaMghAjanitamukhAbhilASaNokRSTasumbamAdhanaM cirAmyamtadurukaranaporana mAgayeti zikSayati-- mulArA-saleyAparissama zarIrasalekhanAyo kriyamANAyAM anazanAdinA tapasA trividhAjharatyAgena yASajIrya yA pAnaparihAreNa jAtaM dehendriyamanasA kheda / tilogasAraM sAtizayAbhyudaya niHzreyasasukhasaMpAdanAta // artha- zarIrasallekhanA karate samaya anazanAdi tapa karanase, jalake binA anya tIna prakArake AhAroMkA tyAga karanese, tathA AmaraNa pAnAhArakA tyAga karanese jo zrama he paka! tumako duA hai usase tujhako yaha muni bata duSkarasA dIkhatA hai vo bhI yaha utkRSTa svarga aura mokSakA sukha denevAlA honese lokyakA apUrva sAra hai. aise lokottara munivatako AhArajanya alpa sukhake liye he kSapaka 'tU mata chodade. dhIrapurisapaNNa sappurisaNisedhiyaM uvaNamitA // ghaNNA NirAvayasvA saMthAragayA NisaJjati // 1676 / / puruSakathitaM dhIraimArga sadbhiniSevitam / / nirapekSAHbhitA dhanyA saMssAsthA nizerate // 1742 // vijayAvayA-dhIrapurisapagaNataM upasargANAM paripahANAM bopanipAneH avicaladhRto ye dhIrAstarupaviSTa satsava / sampurisaNisaviyaM satpurupaniSevitaM / mArga uvaNamittA Azritya / dhaNNA dhanyAH puNyacanaH / jirAcayAvA nirapekSAH parityaktAdAnAH / saMthArapayA saMstarArudAH / sirjati zarate // 1505 Insi Page #1520 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SOOT AzvAsaH mUlArAdhanA 1505 / kSapakaprotsAhanArthamAha mUlArA-dhIrA, upasargAyupanipAte'pi aSiyaladhRtayaH / uvaNamittA Azritya mArga / NirAvayakkhA pratyAkhyAtaprahaNanirapeAHsaMtaH / Nisajjati nizerase vizuddhayaMtItyarthaH / vaktaMca puruSaiH kathitaM dhAramArga saddhiniSevitaM // nirapekSA:zritA dhanyAH saMstarasthA nizerate / / artha-mahAna upasarga aura pariSahoMse pIDita honepara bhI jinakA dhairya nizcala rahatA hai aise dhIra puruSoMne isa munigratakA upadeza diyA hai. yaha munigrata satpuruSoMke dvArA sevana kiyA gayA hai. puNyavAna munIzvara jina AhAroMkA tyAga kiyA hai unakA sevana kabhI bhI nahIM karate haiM aura saMstarameM ArUDha hokara isa munivratakI pUrNa tayA siddhi kara lete haiM. tamhA kalebarakuDI panboDhavvatti Nimmamo dukkhaM / / kammaphalamuvekkhaMto visahasu NivvedaNo ceva / / 1677 // kalevaramidaM tyAjyamiti vijJAya niHspRhaH 5 sahasva karmajaM duHvaM nibedana vAkhilam // 1743 // vijayodayA-tamhA tasmAt / kalevarakuDI zarIrakuTI / paJcoDhambAtta parityAjyeti matvA / Nimmamo zarIre. mmtaarhito| dupatra visahasu duHkhaM bisahasva / kammaphalamuyekavato karmaphalamupekSamANo / Nimvedako ceva niSedanameva // upasaMhAramAha--- mUlArA--pavyohayatti parityAgmeti matvA / kammaphalaM niSpratIkAramityarthaH / NivekSaNo ceSa nivedana iva // artha-isaliye yaha zarIrarUpI mopadI tyAgane yogya hai aisA samajhakara he kSapaka! zarIrameM tU mamatA rahita hokara karmaphalake viSayameM rAgadveSarahita ho. vairAgyameM tatpara hotA huA parIpahAdikoMse utpanna due duHkhoMko beda- : nArahita samajhakara sahana kara. CENTREATRETon 189 Page #1521 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa BASTER iya paNNabijamANo so pucvaM jAyasaMkilesAdo // viNiyattato dukkhaM passai paradehadukkhaM vA // 1678 // evaM prajJApyamAno'sau tyaktasaMzavAsanaH / / anyat patamivAmI dvArA patyati sarvathA / / 1744 // vijayodayA-naya evaM / paNNavijjamANo pracApyamAnaH / so puvaM jAdasaMkilesAdo pUrva jAtasakkezAt / viNiyattato vinivartamAnaH / dukkhaM passadi duHkha pazyati / kimiva ! paradehaduSatra yA parazarIragatamiva duHna / samyamdRSTiprazAmina kSapakaM prati tattAhakprayodhanAyAH phalabattAM kathayati mUlArA--so tattvasaMskArabhAvitaHsanyastaH / pUvyajAda pUrvottanAt / viNiyaso vinivRttaH / viNiyato iti pAThe vinivartamAna ityarthaH / artha--isa prakArase jisako upadeza diyA jA rahA hai aisA baha kSapaka utpanna hue saMkleza pariNAmoMko apane manase ghaTAtA hai. aura parIpahAdikoMse utpanna hue duHkhako vaha dusaroMke zarIragata duHkhake samAna samajhane lagatA hai. mAno maiM duHkhase muktahI duA hUM aisA mAnane lagatA hai. rAyAdimahaTThiyayAgamaNapaogeNa cA vi mANissa || mANajaNaNeNa kavayaM kAyavvaM tassa khabayassa // 1679 / / dhanyasya pArthivAdInAmAgamAdiprayogasaH // . kSapakasyApi dAtavyo mAminaH kavaco dRDhaH // 1745 // vijayodayA-rAyAdimahadriyayAgamaNapayogeNa rAjAvimarsikAgamanaprayogeNa / cAci mANissa mAnino'pi / mANajaNa mAnasanena / kavayaM kAyarSa / kavacaH kartavyaH / tassa khaSayassa taspa kSapakasya / mama dhIratA draSTuM amI mahadikA smaayaanaaH| amISAM purastAvapi mANA yAMti yAMta kAma tayApi svAM manasviptAM nAI tyajAmIti mAnadhano duHkha sahate na kurate basabhaMga // mAnadhanasya prakArAMtareNApi kaSayamitikartavyatayopavizatisulArA-mahiDiyAgamaNa maharcikAnAM tatsamIpanayana | mANajagaNeNa pUjAprazaMsotpAdanena / tassa durnivAraduHkhA 1506 A Page #1522 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1507 tasya / mAnadhanA hi mama dhIratAM draSTuM ime mahaddhikAH samAyAtA yadyapyeSAM puro vedanAyAH prANA yAMti kAmaM yAMtu / tathApya manasvitAM na cAmIti stabhyamAno duHkha sahate // artha - he kSapaka ! rAjA vagairaha zrImAna loka terI sallekhAnA dekhane ke liye Aye haiM aisA kahakara abhimAnI kSapakako mAna utpanna kara kavaca karanA cAhiye. arthAt jaba rAjAdika zrImAn puruSa kSapakadarzana karaneke liye Ate haiM taba usa kSapakakI abhimAnaprazaMsA karanI cAhiye. merI car3hatA tathA dhairya dekhaneke liye ye rAjAdika puruSa Aye haiM inake Age mere prANa cale jAve tobhI kucha paravAha nahIM hai. maiM apanA mAna nahIM choDUMgA. duHkha sahakara bhI maiM apane atakA nAza nahIM karUMgA aise bhAva kSapakake manameM rAjAdikoMko lAkara utpanna karane cAhiye. mAikavacaM bhaNidaM ussaggiyaM jiNamadammi // avavAdiyaM ca kavayaM AgADhe hoi kAdavvaM // 1680 // ityeSa kosyANi saMzeNa gopitaH / vizeSeNApi kartavyo duHkhe sati durutare // 1746 // vijayatter- bemAdikavacaM bhaNidaM ityevamAdikaH kacakhaH kathito jinamate / ussaggigo autsargikaH sAmAnyabhUtaH / aSavAdigaM kavacaM kAvyaM vizeSarUpo'pi kavacaH kartavyo bhavatyAgAde maraNe // evaM dUra maraNazya sAmAnyarUpatayA prabaMdhena kavacamabhidhAya nikaTamaraNasya taM vizeSarUpatayA vidheyamanuzAstimUlArA --- utsaggiyaM sAmAnyabhUtaH / athavAdiyaM vizeSarUpaH / tatkAlotpannadhyAnAMta rAya ni micakSudAdiduHkhanirAkaraNopAyatayA yathAyathaM prayojya ityarthaH / agADhe AsannamaraNe || artha --- isa prakAra zrIjinamatameM kavacakA autsargika sAmAnyasvarUpa kahara hai. tathA jaba AgADhamaraNa prApta hotA hai taba vizeSarUpa kavacabhI karanA cAhiye. jaha kavaceNa abhijjeNa kavacio raNamuhammi sattUrNa || jAya alaMghaNijjo kammasamatyo ya jiNadi ya te // 1681 // AzvAsa 19 1500 Page #1523 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArAdhanA AzvAsa - - - stoSyate kSapakraHsUrervacanairhadayaMgamaiH // caMdrasyeca karaiH zuddhaH zItalaiH kumuvAkaraH / / 1747 / / kSaNena doSopacayApasAriNaH sametya vAkyAni tamo'pahAriNaH / / jabo'pi sUraHkSapako vibudhyate mahAMsi bhAnoriva niirjaakrH|| 1718 // parISaI prabhavati saMstare sthito nikartituM paramaparAkramakramaH // nirAkulaH kavacadharastapodhano raNAMgaNe ripumiva karkaza bhaTaH // 1749 / / iti kvcH| vijayodayA-jaha kayaceNa yathA phavanena / abhijjaNa abhedyana / kacido snnddhH| raNamuhe sattUNamalaMdhijjo hodi raNamukhe zatrUgAmalaMcyo bhavati / kammasamattho ya mhrnnaadikriyaasmrthH| jiNadi ya he jayati ca tAnarIn / Amakavaca caSTAntenAdhyAtmikrakavacasya phalaM mphuTayituM gAthAdvayamAha mUlArA- abhejoNa bhattumazakyena / kavacido samataH / alaMghaNijjo anabhimAzyaH / kamma praharaNaphiza / te zana / / artha--jaise abhedya kavaca pahanA huA vIra puruSa raNameM zatruke sammukha niHzaMka hokara jAtA hai aura vaha zatruko alaMghanIya hotA hai arthAt zaznu usako mAranemeM asamartha hotA hai. zastramahArameM samartha vaha vIrapuruSa zatru Ako jItatA hai. vaise-- .. TATARRERA evaM khabao kavaceNa kavacio taha parIsahariUNaM // jAyai alaMghaNijjo ujhANasamattho ya jiNadi ya te / / 1682 // ghimayodayA-parva khavago evaM kSapakaH kavacanopagRhItaH parISadAribhirna lupyate, dhyAnasamartho jayati / tAparISahArIn / kavacutti // mUlAga--ubagahido AhitAtizayaH / kavacaH / sUtrataH 35 / aMkasaH 174 // artha--isa prakAra kSapaka bhI jaba upadezarUpI kavacase yukta hotA hai taba parISaharUpI zatru usakA parAjaya Page #1524 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH 1509 karanemeM asamartha hote haiM. isa kavacasa pula hokara dhayAra ra zukladhyAna meM tatpara hokara parISaharUpa zatruko jItatA hai. kavacAdhikArakA varNana pUrNa duA. evaM adhiyAseto samma khavao parIsahe ede // savvattha apaDibaddho uvedi savvastha samabhAva // 1683 // ityevaM kSapakaH sarvAnsahamAnaH parISahAn / sarvatra niHspRhIbhUtaH prayAti samabhittatAm // 1750 / / pijayodayA-evaM adhivAseMto evaM sahamAnaH samyakaparISahAnetAn / sarvatrAprativanaH zarIre, vasatI. gaNe, paricArakeSu ca sarvaghopaiti samanittatA / atha tathAvidhakavacopagrahAlena tAdAviparIpahasahiSNoH apakasya nirvatyA sarvAdharaNaziromaNikalpAmabhiladhyamANasamAdhisAdhanadhaureyatAvalilA samato gAthASoDazakena byAcaSTe-- gUlA-evaM kavacopagraha vidhinA / adhiyAsato sahamAnaH / ede tatkAloparidhatAna / sabvattha zarIravasatigaNaparicArakAdau / apaDibadro mamedamahamasyeti saMkalparahitaH / urvadi pratipadyate / sabvastha jiivitmrnnaadau| samatA vA rAgadvepoparama / api ca artha--isa prakAra samasta parISahoMko avyAkulatAse sahana karanevAlA yaha kSapaka zarIra, satikA, gaNa aura paricAraka muni ina sarva vastumeM mamatvarahita hotA hai. rAgadveSoMko chor3akara samatAbhAvameM tatpara hotA hai. . savvesu dacapajjayavidhIsu NicaM mamattido vijaDo // NippaNayadosamoho uvedi savvatya samabhAvaM // 1684 / / samastadravyaparyAyamamatvAsaMgavarjitaH // niHpremarAgamohosti sarvatra samadarzanaH / / 1751 / / vijayodayA-samdhesu sarveSu dravyaparyAyaviphalayeSu nityaM parityacamamatAdoSaH mamedaM mukhasAdhanaM madIya iti bA / NippaNayadosamoho nisneho, nidopo, nirmAiH sarvatra samatAmupaiti / Page #1525 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1510 mulArA - vidhI vikalpeSu / mamattado vijo mameda sukhasAdhanaM sadIyamidamiti vA mamatvena tyaktaH / Niposamoho nisneho, nidveSo mamedabhiSTamiMde zrAniSTamityajJAnarahitazca / ubedi tattAdRzya copagRhItaH kSapaka iti sarvatra yojyaM // san | artha- saMpUrNa dravya aura unake paryAya bhedoM meM yaha kSapaka mamatArahita hotA hai arthAt ye dravya aura paryAya mere sukhasAdhana haiM aisA vikalpa usake mana meM nahIM utpanna hotA hai. vaha sneha, moha aura dveSarahita hokara sarvatra samatAbhAva dhAraNa karatA hai. saMjogavippaoge jahadi ihesu vA aNi // radi aradi ussugataM harisaM dINacaNaM ca tahA // 1685 // priyApriyapadArthAnAM samAgamaviyogayoH // vijahIhi tvamautsukyaM zranitvamaratiM ratiM / / 1752 / / vijayodayAsaMyoge rati viprayoge ararti, iSTe vastunyutkaMThAM dRSTayoge raviM ratiM varSa, STaviprayoge ari dInatAM / ustugataM utsukatAM ca tathA jahati kSapakaH kavacenopagRhItaH // mUlArA - radi iSTe vastuni saMyujyamAne, vittavizrAMtimaniSTeM vA viyujyamAne | aravi aniSTa saMyujyamAne iSTe vA viyujyamAne vitAnavasthitiM / ugattaM iSTe vastuni utkaMThAM, yadi tanme milati bhadrakaM bhavediti hRdayotkalikAM / irisa iSTayoge romAMca vacanaprasAdAdinAbhivyajyamAnamAnaMda // dINacaNaM iSTaviyoge baivarNyAdinA vyajyamAnaM viSAdaM / kavacopagRhIto jAtIti saMbaMdha: / artha - iSTavastukA saMyoga honese cicameM mema utpanna hotA hai athavA aniSTa vastu apane se haTa jAne se bhI prema utpanna hotA hai. aniSTa vastukA saMyoga honese athavA iSTavastukA viyoga honese cittameM asthirapanA utpanna hotA hai. iSTa vastumeM utkaMThA arthAt yadi iSTa vastu milajAya to bahuta hI acchA hogA aisA hRdayameM vicAra utpanna honA isako utsukatA kahate haiM. iTa vastukA saMyoga honese romAMca, vacanameM prasannatA ityAdise o AnaMda utpanna hotA hai usako harSa kahate haiM iSTa vastukA viyoga hone para mukhameM vivarNatA utpanna hotI hai jisase manakI bhAvAsa 19 1510 Page #1526 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlAdhanA S khinnatAkA anumAna hotA hai isa khinnatAko dInatA kahate haiM. kSapaka muni kavacase yukta hokara rati arati, utsakatva, harSe, dInatA ina manovikAroMkA tyAga karatA hai. AcAtA mitsuyaNAdIsu ya sisse sAdhammie kule cAthi / / rAgaM vA dosa vA puvvaM jAyapi so jahai // 1686 // mitra zatrau kale saMghe ziSya sAdharmika gurau // rAgadveSaM purotpatraM vimuMcasva pradhIyate // 1753 / / vijayodayA--mittesuyaNAdI ya mitra baMdhuSu SA / ziratheSu va sagharmaNi phule cA pUrva jAtaM rAgadveSaM vAsI jahAti // mulAta-suyaNAdAsu saMdhubhAtAragudiSu / putraM jAvaM ca vIkSAgrahaNAdA prAgutpanna saMskArepAnunyadhyamAnaM / pa zabdATutpadyamAna, utpatsyamAnaM ca / so kavacopagRhItaH // artha-mitra, baMdhu-mAtA pitA. guru cagairaha, ziSya, aura sAdharmika inake Upara dIkSA grahaNake pUrvameM athavA kavacase anugRhIta hone ke pUrva jo rAgadveSa utpanna hue the lapaka unakA tyAga karatA hai. bhogemu devamANussagesu Na karei pacchaNaM kharao // maggo virAdhaNAe bhaNio visayAbhilAsotti // 1687 // kuryAdivyAdibhogAnAM kSaekaH prArthanAM na tu / / uktA virAdhanAmUlaM viSayeSu spRhA ytH|| 1754 / vijayodayA--mogasu devamANussagesu dadyamAnavagocarabhogamArthanAM na karoti kSaNako vyAvarNitakayacopa gRhItaH / viSayAbhilAyo muktimArgacirAdhanAthA mUlamiti zAtvA / / __ mUlArA-devamANussagesu suramaragocareSu / bhago upAyaH / virAdhaNAe ratnatrayaviplavanayoH // bhAgadA raktaH sUtre / visavAbhilAsoti viSayAkAMkSati manyamAnaH 1 hevarthe vA iti / / 1511 FON : Page #1527 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lAgadhanA artha--isa kavacase yukta hokara apaka deva aura manuSyaka bhogoM kI abhilASA nahIM karatA hai. yaha sa viSayanchA muktimArgaka viruddha hai. aisA samajhakara dhapaka usakA tyAga karatA hai. AzvAsA ihesu aNiThesu ya sadapharisarasarUvagaMdhasu // ihaparaloe jIvidabharaNe mANAvamANaM ca / / 1688 // samvattha Niviseso hodi tado rAgarosarahidappA // khavayarasa rAgadosA ha uttama; virAdheti // 1689 / / zande rUpe rase gaMdhe sparza sAdho zubhe'zubhe / / sarva samatAmehi tathA mAnApamAnayoH / / 1755 // samAno bhava sarvatra nirvizeSo mahAmate! / / rAgadveSodaye jatoruttamArtho vinazyati / / 1756 / / vijyodyaa-speN| malArA--paraloge ihaloke iSTe aniSTa vA tadvatparaloke'pi athavA ihaloke paraloke ca sama iti grAhyam / mUlArA-Nibriseso iSTAniSTavikalpavimuktaH / tado nirvishesskaarruupcopgRhiittvaadaa| uttama ratnatrayaM, saddhaghAnaM, samAdhimaraNaM bA virAdhenti binAzayataH // artha--ie aura aniSTa ese zabda, rasa, gaMdha, sparza, rUpa viSayoMmeM, ihaloka aura paralokameM. jIvita aura maraNa meM, mAna aura apamAna meM yaha kSapaka samAnabhAva dhAraNa karatA hai. arthAt rAgadveSa ratnatraya, uttama dhyAna aura samAdhimaraNakA nAza karate haiM. isIliye kSapaka apane hRdayase inako dUra karatA hai. uttaramAthAdvayaM jadi vi ya se carimaMte samudIradi mAraNaMtiyamasAyaM / / so tah vi asaMsUDho uvedi sabvattha samabhAvaM // 1690 11 Page #1528 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa 7 gurSI yadyapi pIDAsti prakRSTA mAraNAntikI / tathApi kSapako yAti sarvatra samacittatAm // 1757 // pijayodayA-jadi vi ya se yadyapi tasya kSapakasya caramakAlAMte mAraNAMtikaM duHkha bhavet so kavacenopagRhItaH kSapakaH sathApi asamUDhaH samabhAvaM sarvatropaiti / / mAraNAMtike'pi duHkha samudINe kavacopagRhItaH sAmyAtra pracyavate iti kavacAnubhASa bhAvayati mUlArA-se karacopagRhItasya kSapakrasya / paribhate caramakAlAMte / mAraNatiya bharaNaM yAvanogyaM tathAvidhAsa:yodayasaMpAdAtvAna / AsAda duHkha / asamUho hArI rAmapyanutpatrAtmakhyAtiH // __ artha-yadyapi usa kSapakako aMtasamaya meM maraNa prApta honetaka duHkha hogA to bhI kavacame yukta honepara baha mAharahita hojAtA hai. deha aura AtmAko bhinnatAkA usako samyagjJAna huA hai ataH vaha sarva dehAdika vastuAma samabhAva dhAraNa karatA hai. evaM subhAvidappA viharai so jAvabIriyaM kAye // uhANe sayaNe vA NisIyaNe vA aparidato // 1691 / / evaM bhAkticAritro yAvadIyaM klevre|| tAvatpravartate sAdhurutthAya zayanAdiSu // 1758 / / vijayovayA-pavaM subhASippA niryApana suriNA gaditortha rayamityucyate / tena samyagbhASitacittaH sandhiharadi pravartata aparizrAMtaH / jAyacIriyaM kAye yAbaccharIre balamasti utthAne, zayane Asane dhaa| niryApakasarinirUpitArthasamyagbhAvitacittasya sarvatra khedAbhAvaM yAvadehabaLamabhilapati mUlArA--evaM gurUktArthena / subhASidappA samparabhAvitaH san viharati / sayaNe zayane / NisIyaNe upavezane / aparidaMto aparizrAMtaH // artha-isa prakAra niryApakAcAryake kahe hue upadezase jisane padAthoMkA svarUpa jAnakara apane AtmAko susaMskRta banAyA hai aisA vaha kSapaka jaba taka dehameM sAmarthya rahatA hai tabataka UThanA, sonA, aura baiThanA ina kriyAoMmeM na thakA huA pravRtti karatA hai. Page #1529 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AvAsaH 1514 jAhe sarIraceThA vigadatthAmarasa se yadaNubhUdA // dehAdi vi osagaM savvatto kuNai Niravekkho // 1692 // kSINazaryadA ceSTA svalpA bhavati sarvathA / / tadA dehaprahANAya yatate ni:spRhAzayaH // 1759 // vijayodayA-jAhe sarIracecA yadA zarIraceSTA vigatayalasya tasya svalyA jAtA, tadA zarIrAdurasagaM karoti sarvato mnoyaakkaaynirpekssH| gRhItakavacasya marAvelAyAM karaNIyamAha mUlArA-jAdhe yadA / thAma balaM / yadaNubhUdA svalpA jAtA / viumsagA parityAgaM / savatto manoyAkAyaiH / kuNadi tditishessH|| artha-jaba usakA dehasAmarthya naSTa hotA hai taba usakI svayaM UThanA, baiThanA, sonA vageraha kriyAyeM / caMda hotI hai. taba manavacana aura zarIra se nirapekSa hokara vaha zarIra kA tyAga karatA hai, usake UparakA moha pUrNa tayA chor3a detA hai. DURATES mam majAka sarva zarIrAvika tyAjyamuttaragAthayA darzayati sejjA saMthAraM pANayaM ca uvadhi tahA sarIraM ca // vijAvaccakarA vi ya bosaraha samattamArUDho // 1693 / / upadhi saMstaraM zayyAM pAnaM vyAvRttikAriNaH // zarIraM muMcate yogI samyaktyArUDhamAnasaH / / 1760 // vijayodayA-sajjA vasati / saMstaraM tRNAdika, zana piccha, zarIra va yAvRlyakarAMzca suyutsRjati / samatta. mArUDho samAptaM saMpUrNa rtntrymaaruuddhH|| uktArthavyavaharaNArthamAhamUlArA-sammarsa saMpUrNa rasnatraya, sAmyaM vA || 1514 Page #1530 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nalArAdhanA AbhAsA kSapaka zarIrAdikoMkA tyAga karatA hai isa viSayakA vivacana-- artha-saMpUrNa ratnatrayayara ArUDha hokara yaha kSapaka vasatikA, taNAdikakA saMstara, pAnAhAra. arthAt jala pAna, piccha, zarIra aura vaiyAvRtya karanevAle paricAraka muni inakA nirmoha hokara tyAga karatA haiM. avahaTTa kAyajoge va vippaoge ya tattha so satve // suddhe maNappaoge hoi NiruddhajhavasiyappA // 1694 // nirAkRtya bacoyogaM kAyayoga ca srvthaa|| sa vizada manoyoga sthirAtmA vyavatiSThata / / 1761 / / vijayodayA-avakAgajoge vAmyonAnkAyayogAMzca sarvAnnirAkRtya asAvatra manoyoge zuddha sthito bhavati / viSayAMtarasaMcArAnniruI adhyavasitaMca AsmarUpatAnAcaM yasya sH|| malArA--avahaTTa nirAkRtva / yaviSpogo vAgvyApArAn / tattha tasmimmaraNakSaNe / so samatvamArUDhaH / suddhe rAgadve pamoharahite bhanoyoga sthito bhavati / / NiruddhamAnasidappA nirAddho viSayAntarasaMcArAyavartito'dhyavasitazca yuktyudarkavitarkeNa nizcita AtmA svarUpaM jAnAkhya yena sa tathAbhUtaH san / uktaM ca samastAnkAyavAgyogAdhirasyaikana saMsthitaH // __manoyoge'sti saMruddhanizcitAtmasvarUpakaH / / artha-vAgyoga aura kAyayoga kA pUrNa tyAga kara arthAt zarIrakI pravRtti aura gholanA baMdakara zuddha | manoyogameM nizcala hotA hai. usake manase itara viSayA~kA vicAra haTa jAtA hai aura AtmasvarUpa kA vicAra hI sthAna pAtA hai. evaM savvatthesu vi samabhAvaM uvagao visuddhappA // mittI karuNaM mudidamuverkha khavao puNa uvedi // 1695 / / samatvamiti sarvatra prapadyAmalamAnasaH // sa maitrIkaruNopekSAmuditAH pratipayate // 1762 // EPFOOTALABETESTIMOTASSNEERINDAS4 1515 Page #1531 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUlArAdhanA AzvAsa.. vijayokyA-pathaM sabasthesu vi evaM sarvavastupu samatApariNAmamupagato vizuddhacittaH, maighI, karuNAM, muditA. mupekSAM ca pazcAdupaiti ksspkH|| samasvapariNatyaMtarakaraNIyA maiJyAdibhAvanAH praninirdizatimalArA-uvA upekSA / tado pazcAta / etenAbhyAkaniSTa utsAho'sya vidhaya tagopadizyate / / artha-isa prakAra saMpUrNa vastuoMmeM samatAbhAva dhAraNa kara yaha kSapaka antaHkaraNako nirmala banAtA hai nathA usameM maitrI, agoda, kAruNya aura mAdhyasthya bhAvanAoMko sthAna detA hai. | maitrIprabhUtInAM ciMtAnAM viSayamupadarzapati jIvesu mittaciMtA mecI karuNA ya hoi aNukaMpA // mudidA jadiguNaciMtA suhadukkhadhiyAsaNamukkhA // 1696 / / jIveSu sevyA sakaleghu maitrI parAnukaMpA karuNA pavitrA / / budhairupekSA sukhaduHkhasAbhyaM guNAnurAmA bhuditAvAsyA / / 1753 / / vijayokyA-jIyesu mittacitA arnasakAlaM catasadhu gatighu paribhramato ghadIyaMtravatsarce prANabhRto'pi yahuzaH kRtamahopakArA iti teSu mitratAciMtA maitrI / karuNA yahora maNukaMpA zArIraM, mAnasa, svAbhAvikaM ca duHkhamasahAmAnuSato dRSTvA hA carAkA mithyAvarzanenAvirasyA kapAyaNAzumena yogena ca samupArjitAzubhakarmayAyapudgalaskaMdhatadu. dayodbhavA vipavo viyazAH prApnuvanti iti karaNA anukaMpA 1 muditA nAma yatiguNacitA yatayo hi vinItA, virAgA, vimayA, vimAnA, viroSA, vilomA ityAvikAH sukhe arAgA duHkhe bA adveSA upekSatyucyate / samatA gatA // maitryAdInAM lakSaNAnyAha gUlArA-mittaciMtA upakArakAbhyavasitiH / AsaMsAraM narakAdigatiSu ghaTIyaMtravatparibhramato mamAmI sarve'pi prANino bahuzaH kRtama hopakArA ityaMta vimarza ityarthaH / athavA sarvattatveSu duHkhAnutpattyAmalApaH / paramArtha sukhaprAptyAzaMsana c| vitanaM mitracitA maitrItyucyate / tathA coktam-- mA kApIko'pi pApAgi mA ca bhUtko'pi duHkhitaH / / mucyatAM jagadapyepA matimaitrI nigadyate / / aNukaMpA-chiMzyamAnajantUddharaNabuddhiH / hA barAkA ime mithyAtvAApArjitaduSkRtavipAkasaMpAyA vipada! 1516 ARAAT Page #1532 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH KATeasersecx pArataMtryeNa prApnuvaMtaH kathaM tadvimokSaM labheranityAcetaHsrotaHpravRttirityayaH / jadiguNaciMtA yanInoM guNA binItatvavirAgasvasthaparahitaikarasiphatvAdayaH / teSAM ciMtA pramoda nirbhareNa manasAnusaMdhAna / suidukkhAdhiAsaNA sukhaduHkhayoH sAmyena bhAvanaM ukaMca mitraciMtAMginAM maitrI karuNApyanukaMpanaM / / muditA saTuNastoSa upekSA samacittatA / / yathA bA takvArthamatenAyocAma dharmAmRte tathA maiJyAdayo bhAvyAH // vRttaM / mA bhUtkopIha duHkhI bhajatu jagavasadbharmazamati maitrI / jyAyo hatteSu rajyannayanamadhiguNeSveSviti pramodama / / jAgojamAniniti kA jAtigAmehi zikSA : kA dravye zvityupekSAmapi paramapadAbhyudyatA bhAvayantu / maitrI vagairaha bhAvanAoMke viSayoMkA varNana artha-anaMtakAlase merA AtmA ghaTIyaMtra ke samAna isa catugaMtimaya saMsArama bhramaNa kara rahA hai. isa saMsArameM saMpUrNa prANioMne mere Upara anekavAra mahAna upakAra kiye haiM aisA manameM jo vicAra karanA vaha maitrI bhAvanA hai. athavA saMpUrNa mANioNmeM kisIko bhI nuHkha na utpanna ho aisI manameM icchA rakhanA isako bhI maMtrI bhAvanA kahate haiM. zArIrika, mAnasika, aura svAbhAvika aisI asahya duHkharAzI prANIoNko satA rahI hai yaha dekhakara ahaha ina dInaprANioMne mithyAdarzana, avirati, kapAya aura azubhayogame azubhakarma utpanna kiyA thA vaha karma udayameM Akara ina jIvoMko duHkha de rahA hai, ye karmavaza hokara du:kha bhoga rahe haiM inake duHkhase duHkhita honA karuNA hai. ye isa duHkhase kaise mukta hoMge aisI manameM ArdratA utpanna honA karuNA hai. yatioMke guNoMkA vicAra karake unake guNoM meM harSa mAnanA yaha pramoda bhAvanA kA lakSaNa hai. yatioMmeM namratA, vairAgya. nirbhayatA, abhimAnarahitapanA, nirdoSatA aura nirlobhIpanA ye guNa rahate haiM. mukha prApta hone para rAgarahita rahanA aura duHkha prApta honepara dveSabhAva na honA yaha upekSA bhAvanA hai, aisI bhAvanA kSapaka apane manameM bhAtA hai. samatAkA varNana samAsa. Page #1533 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1518 daMsaNaNANacaritaM tavaM ca viriyaM samAdhijogaM ca // tiviheNuvasaMpajjiya sabbuvarilaM karma kuNai // 1697 // drshnjnyaancaarictpoviirynivissttdhiiH| prakRSTAM kurute ceSTAM manovAkkAyakarmabhiH // 1764 / / vijayodayA - daMsaNaNANacaritaM tavaM viriyaM samAdhijogaM va tarabadhaddhAnaM tatvAvagamaM bItarAgatAM, azanatyAgakriyAM, svazaktyA nigUhanaM cittakAprayogaM / tividheNuvasaMpajjiya manovAkkAyaiH pratipadya / sabuvarilaM sarvebhyaH pUrvamavRtta darzanAdipariNAmebhyo'tizayitamaM kuryAdi darzanAdipadanyAsaM karoti / maitryAdibhAvanAbalAdvayavahAramokSamArga pratipadya paramArthamuktipathaprasthAnAya kSapako yatata ityupadizati mULa - tavaM azanatyAgakriyAM / viriye svazaktyanigUhanaM / samAdhijogaM ratnatrayaikAmatathA saMbaMdha zuddhopayogaM vA athavA samAdhyAsyo yogo yamaniyamAsanaprANAyAmapratyAhAradhAraNAdhyAnasamAdhilakSaNAnAmaSTAnAM yogAMgAnAM madhye aSTamamaMga samAdhiyogotra / viviNa manovAkkAyaiH upasaMpajiva pratipadya / savvuralaM sarvebhyaH pUrvavRttadarzanAdipariNAnebhyo'tizayita / karma darzanAdipariNAmapadanyAsaM zubhatamabhyAnakoyamamiti yAvat / artha --- jIvAditatvoMpara zraddhA rakhanA, tatvoM kA svarUpa jAna lenA, rAgadveSarahita honA, apanI zaktI ke anusAra AhArakA tyAga karanA, cittako ekAgra karanA, ityAdi kriyAoMkA svIkAra karake manavacana kAya yogoM se pUrva ke darzana jJAna caritra ityAdika guNoMmeM adhikatA se ujjvala pariNAma utpanna kara praveza karatA hai. zubhadhyAnamA rukSataH parikaramAna jidarAgo jidadoso jirdidio jidabhao jidakasAo // aradiradimohamaNo jjhANovagao madA hohi || 1698 // rAgadvaSeodha mAtsaryamaudA yena vyaktA nirjitAkSeNa sarve // dhyAnaM dhyAtuM yogyatA tasya sAdhoH sAmagrIto yAti kArya prasiddhiM // 9765 / / iti samatA // AzvAsa 1518 Page #1534 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlArAdhanA AzvAsa vijayodayA jidarAgo svato vyatirikteSu jIvAjIvadavyeSu teSAM paryAyeSu rUparasagaMdhasparzazadAvyeSu vidhibhadaSu tatsaMsthAnAdiSu ca yo rAgaH sa jito yena so'midhIyate / tathA manojJeSu yA prItiH sadoSa ucyate sa ca jito yena sa jitadoSaH / "NeTunapidagattassa reNugo lagAde jahA aMge taha rAmadosaNeholidassa kammAsavo hodi" iti jinavacanA. dhigamAiHkhamIruyaMtiH sarvaduHkhAnA mUlakAraNabhUtau rAgadveSAviti manasA vinizcitya yastayorna vipariNamate so'bhidhIyate jitarAgadvapaH / tasyopAyo jiteMdriyatetyAcaSTe-jaha jididiyo iti cAphyazeSa kRntrA saMbaMdhaH / jhididiyo iMdriyazaddhena rUpAzalaMbanopayogaH parigRhyate sa jito yena sa ucyate jiteMdriya iti / kathamasau masiyAnopayogo jetuM zakyate iti cat vatajJAnopayoge AtmanaH pravRttI satyAM, yugapadupayogadvayasyAtmanyekadA virodhAdapravRtteH na ca vAhAvyAlaMbanamupayogamatareNAsti saMbhavo rAgadveSayoH / saMkalpapurogI hi tAyiti / jidakasAyo kSamAmArdavArjavasaMtoSapariNAmanirastakavAyapariNAmaprasaro jitakAya ityucyate / arate ratedha karmaNa udaye upajAtI ratyaratipariNAmI, moho, mithyAmAnaM ca samyaganA. nabhAvamayAmadhnAti yaH sa bhaNyase bharadizAdimohamadhaNo parva nirastadhyAnapratipakSapariNAmaH / jamANoyagadohodi dhyAnAyaM pariNAmamAzrito bhavati / na hi rAmAdibhiyAkulIkRtasya arthayAdhAtmya prAti bhavati vijJAnaM avicalaM ca naaytisstthte| aticalamena tumitrAnaM nArI __ mUlArA-jidarAgo syato vyaktirikteSu jIvAjIvatajyeSu tatparyAyeSu ca rUparasagaMdhasparzazabdAsyeSu vicitrabhedeSu tatmasthAnAdiSu ca yau rAgaH prItiH sa jito yena / huttappidAttassa reNuNA lAgade jayA aNge| taba rAgadosaNehohidassa kammAssa bo hodi / / iti jinavacanAdhigamAduHkhamIrorate: sarvaduHsAnAM mUlakAraNabhUnI rAgadvepau iti manasA nizcitya yastayorna pariNamate sa jilarAgadveya ucyate / jididio zrutamAnopayogaikavRtti balena jito'bhibhUto rUpAdyAlaMbanazakSurAdApayogo cenAsI jiteMdriyaH / ata eva jitarAgadveSo yAhyadravyAlaMbanopayogapravRttasaMkalpapuraHsaratvena tayoH saMbhavAt // jidabhaona me mRtyuHkuto bhIti rityAdi bhAvanayA tiraskRtabhIli: lidasAo zramAdibhAvanApratibaddhakrodhAdipArataMtryaH / moho mithyAjJAnaM tanmathanaM samyagjJAnasaMskAreNa sAmyabhAvanayA ratyaratimadhanavat / sadA tathA nirastadhyAnapratipratipakSapariNAmatvAt / etadgAthAdvayamanye purastAtpaThanti / samaptA sUtraptaH 36 / / aMkataH 16 / / zubhadhyAnapara ArUDha honevAlekI sAmagrIkA varNana athe---jidarAgo jIvAjIya dravya AtmAse arthAta svasvarUpase bhinna hai. rUpa, rasa, gaMdha, sparza, zabda ye ina dravyoMke paryAya haiM inake bhI aneka uttarabheda haiM. tathA ina dravyoMkI aneka prakArakI AkRtiyA dRSTigocara hotI hai. ina parase jisane apanI prIti alaga kI hai arthAta jo inase moharahita huA haiM usako 'jitarAga' kahate hai. jIvAdi dravyoMke aniSTa paryAyAko dekhakara deSa karanA jisane koriyA ne ni ' ne kostseite Rec 519 Page #1535 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -mUlArAdhanA 1520 apane aMgako tela lagAkara baiThe hue manuSya ke sarvAMgapara vAyuse Aye hue dhUli reNu cipaka jAte haiM vaise rAga, dveSa aura mohase lipta hue jIvake saMpUrNa pradezoM meM karmakA Agamana hotA hai. jinezvarake upadezakA svarUpa jAnakara kugatike duHkhoMse bhayayukta huA bhavya puruSa rAgadveSa hI sarva duHkhoMke mUla kAraNa haiM aisA manameM nizcayakara rAgadveSoMmeM pariNata nahIM hotA hai. aise puruSako 'jita rAgadveSa' kahate haiM. ina rAgadveSoMko jItane kA upAya jitendriyatA hai. rUparasa vagairaha viSayoMke tarapha AtmAkA upayoga laganA yaha iMdriya zabdakA artha yahAM samajhanA cAhie arthAta matijJAnake upayoga kA nAma iMdriya hai. yaha matijJAna upayoga kaisA jItA jAsakatA hai. isa praznakA uttara- zrutajJAnake upayoga meM AtmA kI pravRtti hone se matijJAnopayoga jItA jAsakatA hai. eka samaya meM AtmAmeM dona upayogoMkI pravRtti nahIM hotI hai kyoMki ina pravRttiamiM virodha pAyA jAtA hai. bAhya kA Azraya jinakA hai aise upayogoM ke binA rAgadvepakI utpatti nahIM hotI haiM- rAmadeva saMkalpa se hI utpanna hote haiM. isalie matijJAnakA upayoga zrutajJAnopayoga AtmAko pravRtta karanese jItA jAtA hai jisase rAgadveSa kA bhI parAjaya hotA hai. - jidakasAyaH kSamA, mArdava, Arjava aura saMtoSarUpa pariNAmoMse krodhAdika cAroM kapAya bhI jIte haiM ati aura rati karmakA upaya honese rati aura arati pariNAma utpanna hote haiM. moha aura mithyAjJAnakA sampajJAnakI bhAganAse nAza hotA hai. jaba AtmA jitadriya hotA hai taba krodhAdika kaSAya, rati, arati moha aura mithyAjJAna inakA nAza hotA hai aura AtmA meM samyagjJAnakI utpatti hotI hai. uparyukta saba pariNAma dhyAnake rASTa haiM unakA nAza karanepara AtmA dhyAna nAmaka pariNAmakA Azraya karatA hai. jaba AtmA rAgAdi kayoMse vyAkula hotA hai. taba usakA jJAna padArthoMkA yathArtha grahaNa nahIM karatA hai aura nizvalabhI nahIM rahatA hai. jaba jJAna nizcala hokara vastu sthira hotA hai taba usakohI dhyAna kahate haiM. dhammaM caduppayAraM sukaM ca caduvidhaM kilesaharaM // saMsAradukkhabhIro duNi vijjhANANi so jjhAdi // 1699 // AzvAsa 7 1520 Page #1536 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SONG mUlArAdhanA AzvAsaH 1521 dharmya caturvidhaM dhyAtvA saMsArAsukhabhImakAya zukla caturvidhaM dhyAnaM dhyAtuM prakramata yatiH // 1766 // vijayodayA-dhamma caduppayAraM dharmadhyAnaM catuHprakAraM / dhArayati vastuno vastunAmiti dharmaH svabhAvAtizayAdeva caitanyAdikAjjIvAnika vastu bhavati / anizasabhAbAdeva vastu maNyate na kharaviSANAni tena dharmazabdo vastukhabhAvavAcI / dharmAhastusyabhAvAdanatamiti dharyamityucyate / yadyevamAdirapi dharmAdanapatatvamasti / saMprayuktAmanobha yastukhiyoga, viyuktamanovastuyoga, rogAtakAdiprazamanaM, abhimataprAptiM ca dharmamAzritya pratimAnatvAddharmAdanapetatetti naiSa doSaH vivakSitadharmavizeyavRttidharmazavaH ata evaM AzApAyavipAkasaMsthAnamityAdikaimadhyayaranapetatvApajadhAnamAmAvicayAdisaMzAmirubhyate / dhyeyaM seyavastusvarUpaM tadacinAmAghi mahAna jyAnamiti saMgatArtha vyaakhyeyN| antu vyAcakSate-kSamAmArdavArjavAdikAddharmAdapatavAddhamya iti / nanu ca zyAnaM dhyeyAvinAmAthi na ca kSamAdayo dharmA dhyeyA yena nadanapetatvamukhyase / atha samAviko bAvidho dho dhyeyastasmAdanatastasyAnyatrApravRtteH 'bAhApAyavipAkasaMsthAnavinayAya dhayamiti sUtra na yujyane ' uttamakSamAvibharmapariNatAdAtmano'napetasyAt / dharmAvanapetateti ghayamityucyata iti cet zuklamamApi dharmAdanapetatvAvayabhyAnatA svAdatrocyate // rudizadveSu kacitsaMbhASinI kriyAmAdhisya bhAdavyutpatimA kriyate / na sA kriyAtaMtra AzugamanAvazva iti vyutpAdyamAnaH sthite zayite ca pravartate na bAzupAyinyapi painateyAdau pravartate / vidyApi zuklema dharmazado vartate / dharmAdanyatrApayAlAdau ghartate / atha kiM dhyAna, usamasahananIkAgracitAniroyo dhyAnamiti bet padamu saMhananeNyAcasaMhananaM ca variSabhanArAcasaMhanana, bananArAsaMhanama, nArAcasaMhamamamiti / teSu triyu ekaM saMhananaM yasya sa uttamasahananastasya ekamaya mukhamasyetyekAne yAdhitAnirodhaH sa dhyAnamityucyate / nanu ciMtanirodhaH ciMtAyA abhAvastasya kA ekamukhatA kathaM yA karmaNAM bhAve abhAve ca nimittatA ArsarIdayorazubhakarmanimittatepyate / itarayostu zumakarmaNAM nimisatA nirjarAyAca hetuteSTA atrocyate / na nirodhazadvo'dhA bhAvavAcI kiMtu rodhavacano yathA mUnirodha iti / nanu gha parispavavato nirodho bhavati / citAyAstu ko girodha ityatrocyate / kecittaparvati nAnArthAvalaMbanena citA parispaMdaratI tasyA ekasmika niyamAzcitAnirodha iti tadaM praevyAH | nAnArthAzrayA ciMtA sA kathamekaya pravartate? ekatraiva cet pravRttAnAnArthAvalaMbana parispadaM nAsAdayatIti niroghavAco yuktirasaMgatA, tasAdavamatra vyAkhyAnaM ciMtAzadvena caitanyamucyate taca caitanyamanyamaya pArthamavagacchatA zAnaparyAyarUpeNa bartata iti parispadayattasya nirodho nAma ekatraiva viSaye pravRttistathA hi ya ekavadha vartate sa tatra niruddha rati bhnnyte| uttamasaMhanana prayogAdevArtaroiyoramuttamasaMhananeSu pravRttirna syAt |ten tayAnAvalaMbano gativibhAgo na syAteSAmanubhavavirodhadAnItanAnAmapi tayoH sutrAMtaravirodhazca "tadapiratadezaviratapramattasayatAnAM" "visAnRtastayasaMrakSepaNabhyo raudramadhiratadezaviratayo" riti guNasthAnamAtrAzrayaNenaiva svAminirdezakRtatvAt / atra pratividhIyate-nirjarAhetutayA vikalpe jyAneSu tatpastuse yuktaM sAkSAt muphtyage dhyAna nideSTumiti manyamAnena uttamasaMhamamagrahaNaM kRtaM sUtrakAreNa / yadyevaM ArtaraudradhAryazulA Page #1537 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1522 3 nIti sutramuttaraM nopapadyate na nirjarAnutAstyArttarAdrayoriti / atrocyate / uttamasaMhananasyaikAgra citAnirodho dhyAnamitI sUtra mukhyaM dhyAnaM muktyaMgamuhitya pravRttamuttaraM tu sUtramAsarodha zuklAnItyetadekAya ciMtA sAmAnye'ntarbhUtaM abhimatamapi dhyAnaM nirUpayati / prastutasyaiSa dhyAnasya abhimatadhyAnavivikarUpamadhigamayitumataH prAsaMgikayoH A isabercre iti na doSaH // athavottamasaMhananagrahaNaM vIryAtizayavata Atmana upalakSaNaM, uttamasya zrIryAtizayaghato Atmano vastuniSThatva dhyAnaM caturvidhaM dhyAnaM klezaharaM saMsAraduHkhabhIruH caturgatiparAvartanena yAni duHkhAni tebhyo bhItaH / doSNi Si jhANANi so jhAdi dhyAna dharmyAzukle kSapakA jhAdi dhyAyati // atha tatparikarmAbhyAsasamuddhA vittavIryAtizayaH saMcipratamaH kSapakaH karmakSapaNapradhAna tamopAyaM parISAdyabhibhava tiraskArapracaMDa pratApa mAnaMdasAMdrayAnubhAvaM maMdAkSitatrijagatsukhasAdhana skaMdha prazastadhyAnavizeSaM yathAvibhavamArAdhayatItyupakSepapuraHsaraM gAthAdvatyadhikadvizatyA dhyAnamAsUtrayati -- mUlArA--dhammaM dharmyaM | dharmAceyAkSeyamastusvarUpAdusamakSamA mArvavAdenapetaM dhyAnamucyate / dhArayatyavasthApayati vastuno vastutAbhihi dharmo vastuyAthAtmyaM / vastusvabhAvAtizayAdeva hi caitanyAdikAjjIyAdikaM vastu bhavati / svabhAvAtizayAbhAvAdeva bA'vastu bhaNyate kharaviSANAdi / tena dharmazabdo vastuvAcyapI rUDhivazAvAzAdivivikSitadharmavizeSavRttirgRhyate / anyathA Ataraudrayorapi dharmyatAnuSajyeta / vastusvabhAva mAtradharmAMnapetatvAvizeSAt / uktaM cA prazastapraNidhAnaM sthiramekatra vastuni || pAnamuktaM muktyaMga dhanyaM zulamiti dvidhA // tatrAnapetaM yaddharmAta dhyAnamiSyate // dharmo hi vastuyAthAtmyamutpAdAdizramAtmakaM // zrayA cappayAraM caturvidhamAjJApAyavipAka saMsthAnalakSNadhyeyavizeSavicayavikalpAta sukaM kapAprarajasaH dupazamAdvA prati samayamAvirbhavadbhiyathottaraM zucibhiH saMyamatrikalpalakSaNairguNaiH saMvadhyamAnatvAcchuklamiti vyapadizyane vizuddhisvAmivizeSAtmajJastataraM dhyAnaM / ata eva dharmyAdarthAntaratvaM / uktaM cazuciguNayogAcchuklaM kaSAyarajasaH zrayAdupazamAGkA || mANikyazikhAvadidaM sunirmalaM niSprakampaM ca // AzvAsa 1522 Page #1538 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH caturvidha pRthaktvavitakavIcAramekatvavitarkavIcAra, sUkSmaniyApratipAtivyaparatakriyAnivarti ceti catumibhedairvikalpanAt / / kilesaharaM sahajazArIramAnasAgaMtuduHkhacakracetanAvyAvartakatvAt , tanimittakaduSkatakarmavipAkAnuvRttinirodhakatyAttathAvidhanuHkhanimittakarmazaktizAtanaparatvAcca, klezocchedakara dhayaMzuklaM ca dvitayaM api / ata eva saMsAraduHkhabhItaH kRtaparikaraH sAdhustabamAyati / anacozca zuklasya klezaharataratve'pi pazcAdupAdAnaM dharmApUrvakatvedayugIna mumukSumanAsAbhyatvajJApanArtha sUrirakArSIt / tathA ca bhagavadrAmasenapAdAH kAzcanAbedAnIM dhyAnaniSedhaikotaparAnupAle bhire / tadyathA ye'trAhuna hi kAlo'yaM dhyAnasya dhyAyatAmiti // te'IngatAnabhijJattvaM spAgamya rAhatmanaH / atredAnI niSadhanti zukra yAnaM jinottamAH / / dharyadhyAnaM punaH prAhuH aNIbhyAM prAgvivartinAm // azANAni dhyAliyAna mekAdhitAgirodhaH / ekavastuniSThamAtmano zAnamityarthaH / atra nitAdAyaTrena caitanyamucyate tacaitanyamanyamanyaM cArthamatragacchatA jJAnAvarUpeNa vartate iti parizcaMdavaGgavati / ekasminvivakSite'ye mukhe vyAlaMgane ciMtAyA yathoktaparimpaMdayAnanyAzritAyA aMtaHkaraNapravRttanirodho'varodho nAnArthavyAvartanena tatraivAvasthApana kAgracitAnirodho dhyAnasvAkSarNa lakSaNamupalakSaNIyam / vaduktam--- iSTe dhveve sthirA buddhiA syArasaMtAnavartinI / / jJAnAMtarAparAmRSTA sA dhyAniyAnamIritA / / chamastheSu bhavedetalakSaNaM vizvazvanAm // . yogAtravasya saMrodhe dhyAnattamupacaryate // jyAdi dhyAyati praNidhatta / parye zukle vA dhyAne pariNato bhavatItyarthaH / uraka ca pratyAhatya yathA ciMtA nAnAlaMyanavartinI // ekAlaMdhana evainAM niruNaddhi vizuddhadhIH // Page #1539 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA, AzvAsA 1524 tadAsya yogino yogazcitaikAmanirodhanaM // prasaMkhyAnaM samAdhiHsyAyAnaM sveSTaphalapradam // artha--dharmadhyAnake cArabheda haiM aura zuklAdhyAnake bhI cAra meda haiM. ina do dhyAnoMse saMsArake kleza dara hote haiM ataHsaMsAra se mayayukta kSapaka ina donoM dhyAnoMkA hRdaya ciMtana karate haiM. jo vastukI vastutAko dhAraNa karatA hai usako dharma kahate haiM arthAta vastukA jo viziSTa svabhAva usako dharma kahate haiM. caitanyAdika viziSTa svabhAva honesehI jIvAdika padArthoM ko vastu kahate haiM. viziSTa svamAvase padArthako ' vastu yaha nAma mAtra huA hai. svaraviSANAdikoMko koI bhI vidvAn vastu nahIM kahate haiM kyoMki usameM koI bhI dharma nahIM hai. arthAta sarAvANa cIja hI nahIM hai ataH yahA~ dharma yaha zabda vastuke svabhAvakA vAcaka hai. isa dharmase arthAt vastusvabhAvase dhyAnayukta rahatA hai usako dhaHdhyAna kahate haiM. zaMkA-yadi Apa vastusvabhAvase yukta dhyAnako dharmadhyAna kahate ho to AtaghyAna bhI vastusvabhAvase yukta honese usako bhI dharmadhyAna kaho, kyoM ki inameM saMyukta hue aniSTa vastukA viyoga, saMyukta iSTavastukA avi yoga, rogapIDA vagairahakA zamana, bhAvikAlameM iSTa vastuko prApti ityAdi vastu ghamaukA Azraya lekara ye dhyAna pravRtta hone haiM ataH inameM ghamase anapetatva-sahitapanA hai. ataH inako bhI dharmadhyAna kahanA cAhiye ? uttara-yahA~ dharma zabda viziSTa arthAta vivakSitadharmakA vAcaka hai isaliye AjJA, apAya. vipaka, saMsthAna ityAdi viziSTa dhasa jo yukta hai aise AjJAvicaya, apAyavicaya vagairaha dhyAnoko dharmadhyAna kahanA cAhiye. AjJA, apAya, vipAka vagaraha dharma dharmadhyAnake dhyeya haiM. arthAta jJeya dhyeya haiM. ina jJeyAMko dharmadhyAna viSaya karatA hai. vastusvarUpahI dhyeya aura jJeya bana sakatA hai. ina vastusvarUpake sAtha avinAbhAvI ekAgrarUpa jo jJAna usako dharmadhyAna kahate haiM. isa prakAra dhamadhyAna zabda kA artha spaSTa karanA cAhiye. uttamakSamA, mArdava, Arjava ityAdikAko dharma kahate haiM ina dharmose jo dhyAna yukta hai usako dharmadhyAna kahanA cAhiye aisA koI AcArya kahate hai. zaMkA-dhyAna to dhyeyake sAtha avinAbhAvI hai. arthAt vaha dhyeyake binA rahatAhI nahIM. kSamAdika dharma dhyeya nahIM hai ataH dhyAna inase yukta rahatA hai aisA kahanA yogya nahIM hai. yadi kSamAdika daza dharma dhyAnake viSaya hai aisA kahoge to - / 1524 Page #1540 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA asre AvAsaH 1525 dharmadhyAnake ye kSamAdika dharma hI viSaya-dhyeya ThahareMge. aisA honepara AjJApAyavipAkasaMsthAna vicayAya dharmyam / yaha sUtra viruddha hai aisA mAnanA par3egA kyoMki isa mUtra meM AjJA, apAya, vipAka aura saMsthAna ye dharmadhyAnake dhyeya viSaya haiM aisA kahA hai. yadi uttama kSamAdi daza dhA~se AtmA yukta hai aura usa AtmAse yaha dhyAna mI abhinna hai ataH yaha dhyAna kSamAdi dharmose yukta hai aisA kaha sakate haiM. yaha ApakA bhI kahanA anucita hai, kyoMki zukla dhyAna bhI ina dharmoM se kyA abhinna nahIM hai ? arthAt zukla dhyAnako bhI dharmadhyAna kahanA cAhiye. isa prakAra zaMkAkArakA kathana hai. aba AcArya isakA uttara dete haiM-- rUr3hi zabdoMmeM jo kriyA dikhAkara zabdArtha kahata hai vaha kaMvala zabdavyutpatti ke liye hI samajhanA caahiye| usa rUdizabdoMmeM vaha kiyA hotI hI haiM aisA niyama nahIM hai. 'Azu gamanAdazvaH' arthAta jo zIghra gamana karatA hai-jAtA hai usako azva kahate haiM yaha azva zabdakI vyutpatti dikhAne ke liye usakI nirukti dikhAi hai. paraMtu yaha azva zabda soye hue athavA khaDe hue ghoDemeM bhI byabahatta hotA hai. bahe vegase dauDanevAle garuDa vagaire prANioM meM isa azva zabdakI pravRtti nahIM hotI hai. vaise isa zukladhyAnameM dharma zabdakI pravRtti nahI hotI haiM dharmadhyAnase bhima Arta rodradhyAnameM bhI isakI pravRtti nahIM hotI hai. prazna-dhyAna kisako kahate haiM ? uttara-'uttamasaMhananasyaikAgracintAnirodho dhyAnam' arthAt uttamasaMhananavAleke ekAgracitAnirodhako dhyAna kahate haiM. chaha saMhananoM meM banavRSabhanArAcasaMhanana, bacanArAcasaMhanana, aura nArAca saMhanana ina tIna saMhananoMko uttama saMhanana kahate haiM. ina tInoMmeM se eka saMhanana jisako hai aisA puruSa uttama saMhanana dhAraka hai. vaha puruSa ekAgrameM citAkA nirodha karatA hai. isa ciMtAke nirodhako bhyAna kahanA cAhiye. zaMkA-citAke abhAvako citAnirodha kahate haiM. vaha ekamukha kaisA hotA hai tathA vaha karmake bhAva athavA abhAvameM kaisA kAraNa hotA hai ? AsadhyAna aura raudradhyAna azubhakarmakA nimitta hai. dharmadhyAna aura zukla dhyAna zubha karmakA tathA nirjarAkA nimitta hai. uttara-yahAM niroSa zadra abhAvakA vAcakra nahIM hai kiMtu rodhakA cAcaka hai jaise mUtravirodha. zaMkA-jo padArtha caMcala hai usakA nirodha hotA hai paraMnu ciMtAkA nirodha kaise ho sakatA hai ? uttara-kitaneka vidvAna aneka padArthAkA Azraya lekara ciMtA caMcala hotI hai. usako eka viSaya meM sthira karanAhI ciMtAnirodha hai aisA kahate haiM. unako aisA FECNOR 1925 Page #1541 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AvAsa aura yadi ekahI padArthama sthira 1526 pUchanA cAhiye-padi ciMtA aneka arthoMkA-padArthokA Azraya letI hai to vaha eka vastu meM hI kaisI sthira hogI aura yadi ekahI padArthameM sthira hogI no aneka padArthoMkA vaha avalaMbana kyoM legI. isa vAste usake nirodha kA varNana karanA asaMgatasA dIkhatA hai. ciMtAnirodhakA yahAM aimA vivecana karanA cAhiye ciMtA zabdase caitanya artha samajha lenA. yaha caitanya anya anya padArthako jAnatA huvA jJAnaparyAyase pariNata hotA hai. aise parispaMdayukta ciMtAkA nirodha karanA arthAta ekahI viSayameM usakI pravRtti honAhI ciMtA nirodha samajhanA cAhiye. jo eka padArthamehI niruddha huA hai vaha vahI pravRtta huA hai aisA kahA jAtA hai. uttama saMhananavAlAko dhyAna hotA hai aisA sUtraprayoga hai isase uttamasaMhanananarahita jIvoM meM Arta raudradhyAnakI pravRtti nahIM hogI. isase ina dhyAna ke Azrayase jo narakAdi gatioMkI prAptikA varNana AcAyane kiyA hai vaha anubhavase viruddha hotA hai. isa kAlameM bhI ina dhyAnAkara sadbhAva hai ataH andhazAkhose bhI uparyukta kathana viruddha par3atA hai. yaha kathana anyasUtrosebhI viruddha hotA hai. 'tadavitaratadezaviratapamattasaMyatAnAm ' hiMsAnRtasteyaviSayasaMrakSaNebhyo raudramaviratadezaviratayoH ' ina sUtroM meM kevala guNasthAnoMkA Azraya lekara hI ArtaraudradhyAnake svAmIoMkA varNana kiyA hai. isase bhI dhyAna anuttamasaMhananavAlIko bhI hotA hai yaha siddha hotA hai. uparyukta AkSepakA nirAkaraNa nirjarAke kAraNa jo dhyAna hai unakA yahAM varNana hai. isavAste muktIke liye sAkSAtkAraNabhUta dhyAnakA varNana karaneke liye AcAryane ' sUtra meM ucamasaMhananasya' aisA zabda grahaNa kiyA hai. zaMkA-yadi aisA hai to AtaraudradhaHzuklAni aisA AgekA sUtra hai vaha asaMgata hai kyoMki AtadhyAna aura raudrayAna nirjarAke kAraNa nahIM haiM. uttara- uttamasaMhananasyaikAyacintAnirodho dhyAnaM' yaha sUtra mukhya dhyAna jo ki muktikA aMga hai usako uddeza karake prabRtta huA hai. aura usa ke AgekA 'AttaraudradhaHzuklAni' yaha satra ekAgracitAko sAmAnyase uddezakarake likhA hai, yaha sUtra anabhimata aniSTadhyAnakA varNana karatA hai. prastuta dhyAna anabhimata dhyAnase-Arta aura raoNdradhyAnase alaga hai aura isakA svarUpa bilakula Arodra dhyAnase ulaTA hai yaha dikhAne ke liye yaha sUtra pravRtta huA hai, isaliye prAsaMgika Arta raudradhyAnakA mukhyadhyAnake Age ullekha kiyA hai. RRORETATE 1526 Page #1542 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsA 1527 athavA 'utsamasaMhananasya' yaha zabda viziSTa vIryavAn AtmAke lie upalakSaNa hai. arthAta uttamasaMhanana vIryAtizayavAn AtmAkA ekavastu meM sthira aisA jo dhyAna usako dhyAna kahanA cAhiye aisA sUtrArtha hai. zukla dhyAna cAra prakArakA hai (isakA graMthakAra Age varNana karaMge) yaha dhyAna caturgatike duHkhAkA nAza karatA hai. caturgati bhramaNa karanese jisako bhaya utpanna huA hai arthAt caturgatike duHkhoMse jo bhayayukta hai. aisA kSapaka dharmadhyAna aura zukla dhyAna aima do dhyAna kA ciMtana karatA hai, Na parIsahehi saMtAviuM bi so jhAi aTTaruhANi // suTTavahANe suI pi aTTarudA vi nnaasNti|| 1700 / / ArtaraudradvayaM tyAjyaM sarvadA duHsvadAyakam / / tena nizcalAte zAnaM durgA smyH|| 1767 // vijayodayA-Na parissaMhI sanapakaH parissahadi parIpaheH / saMtAvido vivAdhito'pi bhaTTaruhANi Atta raudraM ca na jhAi nAdhyAti / suzvahANe muSTha upadhAne / zuddhamapi aANi NAsaMti ArtarauddhyAne nAzayataH // tIpraduHkhAto'pyasau sayAnaM pratipadyate iti svarUpAnuvAdAbhivyakta turthAnapratiSedhamanuzAsti mUlArA....so sayAnovataH sAdhuH / suvidhANaM visuddhapi suSThUpadhAnarasaMklezapariNAmarSizuddha viziSTa zuddhi karmanirbharaNazaktisaMhina prApitamapi saddhapAnamAtaraudre naashytH| kiM punaritaraditi tvayA saMsArabhIkSaNA ghoraparISadopahatenApi te duAne manAgapi nAlaMbanIye iti pratiSedhaparoktiH // artha-yaha kSapaka parIvahoMke dvArA pIDita honepara bhI Arta dhyAna aura raudra yAnakA ciMtana nahIM karatA hai. zuddha pariNAmoM ke dvArA usa kSapakakA dhyAna karmanirjarA karane meM samartha hai to bhI ye AtarIdradhyAna usa uttama zyAnakA nAza karate haiM, isaliye he kSaSaka! saMsAraduHkha se bhayayukta hokara parIpahoMse pIDita honepara bhI ina azubha ghyAnoMkA svIkAra karanA tere liye bilakula ayogya hai. na Page #1543 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsA aTTe cauppayAre rudde ya carabidhe ya je bhedA ! te savve parijANAde saMthAragao tao khabao // 17.1 // rodraM caturvidha dhyAnaM ye cAte santi kecana / / te bhedA dUrasastyAjyA vijJAya vidhivinA / / 1768 // bijayodayA-a cappayAre Atai catuHprakAre. je bhedA kahe ya cadunvidhe ye bhedAH / te savye parimANadi tAn saryAn vijAnAti / saMdhAragado saMstaragataHtamo sadhago asI apkH| jo yat parihare dhurasa kathaM tatvato'navabudhyamAno niyogataH pariharedi chadi / yArtha Artaraudra pariharan tasmAt mahAtavyepti iti darzayati / yo patriyogataH parinihIti sa nitya tasvarUpaparijJAnaparo bhavatIti savikalpamapi durdhyAnadvayaM apakrama vimarzanIyabhityupadeSTumidamAha mUlArA-4rijANadi lakSaNaniyaMcanabhedasvAmidezakAlaphalabhASaguNasthAnapramadAnAmarthanirNayaviSayalAdhArAta raudraM ca apayudhyate ityarthaH / / artha-AdhyAnake cAra prakAra hai tathA raudraghyAnaka cAra bheda hai. saMstarapara par3A huA kSapaka inake sarva bhedoMkA svarUpa jAnatA hai. yadi inake bhedoMkA parijJAna usako na hogA to vaha usakA tyAga nahIM kara sakegA. ArtaraudradhyAnakA tyAga karaneke liye usake svarUpakA jJAna honA avazyaMbhAvI hai. amaguNNasaMpaoge ivioe parissahaNidANe // adraM kasAyasahiyaM jhANaM bhaNiyaM samAseNa // 1702 // teNikamosasArakkhaNesu taha cava chavihAraMbhe // ruI kasAyasahiyaM jhANa bhaNiyaM samAseNa // 1703 // avahaTTa adRrudde mahAbhaye suggadIe paJcUse // dhamme sukke ya sadA hodi samaNNAgadamadIo // 1704 / / 1528 Page #1544 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH steyAsatyavacorakSApaDidhAraMbhabhadataH // kaSAyasahitaM raudraM dhyAnaM jJeyaM samAsataH // 1769 // priyAyogApriyaprAptiparISahanidAnataH // kaSAyakalitaM dhyAnamArna proktaM caturvidham // 170 / raudramArtta tridhA tyaktvA sugatipratibaMdhakam / / dharmyazuklaye yogI sAmyaM kartuM pravartate / / 1771 // vijayodayA-avaSTa apahatya / aruhecAnanITe / prahaho bhAgaya tyAmnAyo / mugadara ghuse sugataciprabhUta / dhamma sukke vA dhamrye dhakke vA dhyAne'sau kSapakaH / samaNNAgamavI so hovi samyaganuparatamatirbhavati // saMkSepeNArtadhyAnavikalpAndhyAcaSTemUlAsa-ahaM te amanojJasaMyogAdinA pIDite puMsi bhavamAta / uktaM pAe~ Rte bhavaprathA kyAthAnamA paturvidhaM // iSTAnavAptyaniSTAtinidAnAsAtahetukam // kasAyasahida pramAdAdhiSThitatvAt / / samAseNa saMkSepeNa / vistarastvA!kto yathA Rne binA manojJArthAdvavamiSTaviyogajam // nidAnapratyayaM caivamaprApvaSTArthacittanAt / / bharate chapagate'nile bhavamAta nRtIyakam // bhavezcanarthamapyeka vedanopagamodbhavam / / prAtyAyomano tarArthayoH smRsiyojane // nidAnavezanApAyaviSaye cAnacitana / / ityuktamArsamAAtmaciMtyaM dhyAnaM caturvidham / / pramAdAdhiSThita tattu SaDguNasthAnasaMzritam // aprAstatama lezyAtrayamAzritya bhitam / / - - - - - 1529 Page #1545 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1530 aMtarmuhUrtakAlaM savaprazastAvalaMbanam // kSAyopazamiko'sya syAdbhAvastiryagAtiH phalam // tasmAdarthyAnamArttAkhyaM deyaM zreyorthinAmidam // mUcchA kauzIlya kainAzyakausIyAnyatigRdhnutA // bhayodvegAnuzokAzca liMgAnyArte smRtAni vai // bAhya ca liMgamArtasya gAtraglAnirvivarNatA / / ' hastanyastaka polavaM yutAnyajJa lAyA / raudrabhedAnAha mUlArA---sArakkhaNelu zastrAdi gRhItvA svadravyAdirakSaNe / chatrivadhArabha paTjIvanikAya hiMsanaM / kaI da prANina iti rudrosro rudre bhavaM raudraM // samAseNa saMkSepeNa, vistarasyApArako | yathA-- prANinAM rodanAdraH krUH satyeSu nirghRNaH // pumAMstatra bhavaM raudraM viddhi dhyAnaM caturvidham // hiMsAnaMdamRpAnaMdasteyasaMrakSaNAtmakam // SaSThAntu tadguNasthAnAtmA paMcaguNabhUmikam // prakaTatara durlezyAtrayopodbalabRMhitam // aMtarmuhUrta kAlotthaM pUrvavadbhASamidhyate || vadhabaMdhAbhisaMdhAnasaMgaSThachedopatApane // DapAruSyamityAdi hiMsAnaMdaH smRto budhaiH || hiMsAnaMda samAdhAya hiMkhaH prANiSu nirghRNaH / / hinatyAtmAnameva prAk pazcAddhanyAna vA parAn // purA kilAravidAkhyaH prakhyAtaH khacarAdhipaH // rudhirasnAnaraudrAbhisaMdhiH zrAdhI viveza saH // azvAsa 7 1530 Page #1546 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SBIGEN bulArAdhanA AzvAsaH - - ma - amAnuzaMsyAhasopakaraNAdAnatatkathAH / / nisargahiMmratA ceti liMgAnyasya smRtAni vai // mRSAnaMdo mRSAvAkyairatisaMdhAnAtinam // vApArayAdiliMga saditIyaM raudramiSyate // steyAnaMda: paradravyaharaNe smRtiyojanam // bhavetsaMrakSaNAnaMvaH smRtirthArjanAdiSu / pratItaliMgamevaitadraudrabhyAnadvayaM bhuvi / / nArakaM duHsamasyAhuHphalaM raudrasya dustaraM / / thA taliMgamasyAhurabhaMga mukhabikriyAm / / prasvedamaMgakaMpaM ca netrayoti tAmratAm / / prayatnena vinavatadraudradhyAnadvayaM bhavet / / anAdiyAsanodUbhRtamatamtaddhimajegmuniH / / api ca-anattvamityatattvAjJAvaparItyena bhaavyn|| prItyaprItI samAdhAya saMkliSTra bhyAnamacchati / / saMkalpo mAnasI vRtti vipayedhvanutarSiNI / / saiba duApraNidhAna syAdapadhyAnamato pituH / / svArthaghAtakasvAdAnaM tyaktvA nityaM sayAnakatAno bhavetyupadezamAha - mUlArA-- avaha apahatya / mahAbhaye durgatiduHkhahetuburitadhAniMdAnatvAt / sugadIe sadevatvasumAnupapaMcamAgatirUpAyAH sugateH / paccUhe vinabhUte tatkAraNapuNyavaMdhanazmayapratibaMdhitvAt / samaNNAgavamadIo sabhyaganugatabuddhiH / artha-amanojJasaMprayoga-aniSTapadAthoMkA saMyoga honepara usakA viyoga kisa upAyase hogA aisA bAra 2 vicAra karanA amanojJa saMprayoga nAmaka AtadhyAna hai, iSTaviyogaja-strIputrAdika padArthoMkA viyoga honepara unakI mAbi kI bAra bAra ciMtA karanA, parISaha prApta honepara ye kaise dUra hoMge aisA manameM bAra 2 vicAra karanA, DANARAMAIRALAPANA 1531 Page #1547 -------------------------------------------------------------------------- ________________ CON mUlArAdhanA 1532 ageke bhavameM mereko acche 2 padArtha mAsa hone cAhiye aisA vicAra karanA yaha nidAna nAmaka AtadhyAna hai. corI karane kA vAra 2vicAra karanA, corase dhana na lUTA jAve isa liye usakA saMrakSaNa karaneke liye zastrAdika grahaNakara unakA rakSaNa karaneke rudrapariNAma vAraMvAra honA, chaha prakArake AraMbha karanA arthAt pakAyajIvoMkI jisameM hiMsA hotI hai aisA AraMbha karane meM tallIna honA isako raudradhyAna kahate haiM. hiMsA karanevAle manuSyako rudra kahate haiM aise manuSyameM utpanna huA jo dhyAna usako saidradhyAna kahate haiM aisA raudra dhyAnakA lakSaNa saMkSepame kahA hai. ye Arta aura zaidradhyAna dono bhI tyAgane cAhiye. kyoMki ye mahAbhayaka kAraNa haiM aura sugatike pratibaMdhaka hai arthAt durgati ke kAraNa haiM. ye dharmadhyAna aura zukladhyAnake bAdhaka haiM aisA samajhakara dharma aura mukAra, dhyAna meM kSapaka sadA sthira rahatA hai. ... yAna prabutI kAraNamAeiMdiyakasAyajogaNirodha icchacaNijjaraM viulaM || cittassa ya ghasiyara maggA avippaNAsaM ca // 1705 / dhyAne pravartate kAMkSankaSAyAkSanirodhanam / / vazyatvaM manaso mArgAvabhraMzaM nirjarAM parAm // 1772 // vijayodayAdiyakasAyajogaNirodha sparzAdidhUpajAta upayoga iMdriyazaDedanocyate / kAmayAH krodhAdayastai yogaH saMvaidhastasya nirodhaM nivAraNAmicchaziyaM ca vipulAmicchan, bastuyAthAtmyasamAhitacisasya nedriyaSipaya janyopayogasamavaH, kaSANAM yotpattiH, cittassa ya ghasiyattaM cittasya svavazatya pacchan sveSTaviSaye cisamasakRtsthA. payano'nipAcca dhyAvataMyataH svavaza bhayati // cittasya maggAdo aSippaNAsaMca mArgAdralmaSayAdavipAzaM ca vAMchan , abhiyAnapravRttI ratnatrayAtpracyuto bhavAmIti dhyAne prayatate // dharmadhyAnasya' prayojanamAMtaraM parikara ca ni 9 gAthAcatuSTayamAcaSTe mUlArA--joga saMbaMdhaH / icchaM vAMchan / NijjaraM zubhakamekadezasaMzayaM / piTalaM bAdhAbhyaMtaratapovikalpAMtarasAdhya nirjarAto'tizAyinIM / vasiyataM svavazyatAM / sveze'rthe cittaM sthApayituM aniSTAcca byAvartayitumityarthaH / maggAdu avippaNAsa ratnatrayAdaprayayanam / 1532 Page #1548 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsA 1533 yaha kSapaka zubhadhyAnoMmeM kyoM mAtta hotA hai isa zaMkAke uttarameM kAraNakA nivedana karate haiM artha-sparzAdika viSayoM meM utpanna huA jo upayoga usako yahAM iMdriya kahate haiM. iMdriya aura kaSAyoMkA | saMbaMdha naSTa karanekI yadi icchA ho, kA~kI vipula nirjarA karanekI yadi icchA ho, to tU apanA citta svAdhIna rakhane kA prayatna kara. vastake yathArtha svarUpa ko jAnanemeM apane manako ekAgra kara. jaba mana svAdhIna hotA hai taba iMdriyoMke viSayake prati upayoga nahIM lagatA hai aura kaSAyoM kI bhI utpatti nahIM hotI hai. cisako apane iSTa viSayameM arthAta uttama kSamAdika dharmoM meM sthira karanA cAhiye. aura aniSTaviSayoMse parAvRtta karanA cAhiye. ratnatrayamArgase apanI cyuti na ho aisI icchA karanevAle kSapaka ko azubha dhyAnakA tyAga karanA cAhiye. aura zubha dhyAnameM sthira rahanA cAhiye. thAnaparikarapratipAvanAyottaragAthA kiMcitri dihimupAvattaittu jhANe NiruddhadichIo !! appANahi sadi sadhittA saMsAramAkkhaTTham // 1706 / / ekAgramAnasazcakSuryAvartya paravastutaH // Atmani smRtimAdhAya dhyAnaM zrayati muktaye // 1773 / / vijayodayA-kiMcivi viTimupAvasahanu pAhAvyAlokAt kiMciccanurvAvartabhivA / jhANe ziruddhadichIo ekaviSaye parokSazAna niruddhcaitbhyH| dRSTinimise hicaitanya dRSizabdo'pa yuktaH / apANahi prAnmani / sadi smRti / saMdhiptA saMdhAya / smRtizabdanAtra thutakSAnenAvagatasyArthasya smaraNagucyate, saMsAramoknaI saMsAradhimuktaye // prayojanamuktvA parikAha--- malArA-kicidhi kiMcitvaM / diSTuiM cakSuH / uccesavitu upAvatyai / bAhyadravyAlokanATyAvartya nAsAne dRSTi kRtvetyarthaH / NiruddadiTThIo ekaviSaye parokSakSAne niruddhacaitanyaH dRSTinimitte hi caitanye dRSTizabdotra prayuktaH / appAgammi svasaMvedanasutyakte zuddhicipe svAtmani / sadi zrutajJAnAdhigatArthasmaraNaM / uktaM ca pUrvazrutena saMskAra svAtmanyAropayesataH / tatraikAgyaM samAsAca na kiMcidapi ciMtayet / / 1533 Page #1549 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AdhAra api ca- gahiyaM na mRgaNagaNa para saMgoNa godd| jANaTu suamarala ravi momAdi appasambhAve // dhyAnakA parikara kahaneke liye gAthA artha-netroMko bAma padArthoke avalokanase haTAnA cAhiye arthAta nAkake agrabhAgapara netroMko nizcala karanA cAhiye. tadanaMtara eka viSayako dhAraNa karanevAle parokSajJAnameM apanA jJAnopayoga sthira karanA cAhiye. svasaMvaMdanajJAnase jisakA anubhava AtA hai aise apane zuddha catanyarUpa AtmAmeM zrutajJAnake sAhAyyase Agamase jAne hue padAthoMkA smaraNa karanA cAhiye. yaha dhyAna munimaNa saMsArase mukta honeke liye karate hai. paccAharitu visayahiM iMdiyehi maNaM ca tehiMto // appANambhi maNaM taM jogaM paNidhAya dhAredi / / 1707 / / pratyAhatya manokSANi viSayebhyo mhaaylH|| praNidhAnaM vidhattesAvatmani dhyAnasAlasaH // 1774 // vijayodayA-paccAharitu pratyAhRtya / visayahiM vissyebhyH| iMdiyAI iMdriyANi maNaM ca manazca vyAvataM / tehito viSayebhyaH / maNa taM dhArevi tammano dhArayati / appANaMhi Atmani / jogaM yogaM vIryAtarAyakSayopazamajavIyapariNAma / paNidhAya praNidhAyAsthAcya,etaduktaM bhavati vIryapariNAmena nodaMdriyamati dhArayatIti / punarAMtarameca parikarmAha mUlArA---paccAharitu vyAvayaM / iMdiyAI cakSurAdyupayogAn / maNaM no iMdriyamati / tohito tebhyaH / ca viSayIkRtaM / jogaM paNidhAya vIryAtarAyakSayopazama vIryaparINAmamavaSTabhya vIryapariNAmavizeSeNa zuddhasvAtmani nivipayAM noiMniyamati dhArayatItyarthaH / sa eSo'ntaH parikaraH sUtrakRsoktaH / vAstvayaM--- parvatagudAyAM, girikadare, paryA, tarukoTare, nadIpuline, pisRSane, jIrNocAne, zUnyAgAre, vA vyAlamRgAnaM pazUnAM pakSiNAM, manuSyANAM yA dhyAnavinakAriNAM sAnnidhyazUnye, tantrasthairAgaMtubhizca kSudrajIvarvarjite uSNazItIne pravAtAdivihite nirastendriyamanovikSepar3ato, zupAvanukUlasparzabhUbhAge maMdamaMdaprANApAnamacArI nAmeruvaM, hadi lalATe SA yantra vA manovRtti yathAparicayaM praNidhAya dhyAyatIti tathaiva cAjJAcakSussatra mato bhagavaDrAmasenapAdA:-- 15 Page #1550 -------------------------------------------------------------------------- ________________ phulArAdhanA AzvAsa yathoktalakSaNo dhyAtA cyAtumutsahate yadA / / tadedaM parikarmAvI kRtvA dhyAyatu dhIradhIH / / zUnyAgAre guhAyAM ca divA vA yadi vA nizi || strIpazuklIvajIvAnA kssudraannaampygocre|| anyatra yA kacideze prazaste prAsuke same // cetanAcetanAzeSadhyAnavinavivarjite // bhUtale vA zilApaTTe suzIla sthito'pyaa| samamRjvAya gAtraM niSkaMpAvayava dadhat / / nAsApranyastaniHspaidalocano maMdamuhasana // dvAtriMzaSThoSanirmuktakAyotsargavyavasthitaH / / pratyAGkatyAkSaluTAkAratavarthebhyaH prayatnataH // ciMtAM cAkRSya sarvebhyo nirubhya dhyeyavastuni / / nirastanidro nirmitinirAlasyo nirataraH / / svarUpaM pararUpaM yA dhyAyedaMsamzuiraye // kiMca-dehAvasthA punayeva na syAdapAnoparodhinI / / sadabasyo muniAyetsthitvAsittvAdhizamya vA / / dezAviniyamo'pye prAyo vRttinyuSAzrayaH / / kRtAtmano tu sarvopi dezAdinisiddhaye // artha-viSayoMse iMdriyAM aura manako haTAnA cAhiye. arthAt iMdriyoMkA upayoga aura manakA upayoga bAhya padArthameM rAgadveSasa pravRtta hotA hai. unako rAgoSarahita hokara vahAMse haTAnA cAhiye. aura bIyAMtarAyakarmake kSayopazayasAmarthya se manoyogako apane AtmAmeM sthira karanA cAhiye. Page #1551 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA mAtrAmA -- - rutamalonirodhaH kiM karonItyAzakyA: eyaggeNa maNaM rubhiUNa dhamma vauvihaM jhAdi / ANApAyabidhArga vicayaM saMThANavicayaM ca // 17.8 // dhyAyatyekAgratasko dharmadhyAnaM caturvidham // AjJApAyacipakAnAM saMsthAyA vicayaM sudhIH // 1775 / / vijayodayAya mgeNa pakabhyayamukhatayA / maNa bhivRSA mano nirudhya / dhamma dhamyavasnusvabhAva / cavihaM catu. kilo di dhyAyani / annapanikaroyamuktA mayakAraMjA / vAyAparikara ucyata / parvatagRharayAM, girikaMdare, dayA bhara kaar| nahApunnine, pitRvaMga, jANIvAne, zunyAmAra vA vyATalagAyo pazunA, pakSiNAM, manuSyANAM vA dhyAnavinakAri gA~ rAjadhAnanya navambharAgabhikSA jIvavaijine. jazIvAnaravAnAdivirahite, nirastedriyamanovikSahatI.zucAvanukRla mA bhUbhAga maMda maMda prANApAnavicAra nAyaka hadi lalATepa vA manoti yathAparicaya praNidhAtIti vaahyprikrH| ANApAyavipAkavinaya AzapivayabhapAyanicayaM vipAkavinApa, maTANadhinaye na mammAnavicayaM ca 1 tAzAvicayo nirUpa-karmANi mUlottarapratAni taSAM caturvidho baMdhaparyAya udayaphalavikalpaH jIvadravyaM muSatyavastha lyeSamAdInA mataudriyatvAt zrutakSAnAdharaNakSayopazamaprakarSAbhAvAt yuddhapatizaye asati duravayodhaM yadi nAma SastutatvaM tathApi sarvazavAnaprAmANyAs AgamaviSayatatyaM tathaiva nAnnAtheti nizcayaH samyagdarzanasvabhAcA ghAramokSadetarityAzAvicAraniyamAnaM AkAvicayAkyaM dharmadhyAnaM / anye tu vadaMti svayamadhigatapadArthatatvasya paraM pratipAdayituM siddhAMtanirUpitArdhapratipazilabhUtayuktigaveSaNAvahitannisA sarvajJAnaprakAzanapara anayA yuktyA iyaM savidAmAzApayodhayituM zakyeti prapatamAmasvAdazASicaya ityucyata iti // amAdau saMsAre khaira manovAkAyavRttamama mamamano yAkAyasthA'pAyA kathaM syAditi apAye vicayo mImAMsAsminnastItyapAyapicayaM dvitIya dharmadhyAnaM / jAtyaMdhasaMsthAnIyA mithyAeyaH samIcInamuktimArgAparijJAnAt dUramevApayati mArgAditi sammApAye prANinAM vicayo vicAro yasimastadarAyavicayaM ityucyata iti mithyAvarzanazAnavAriprebhyaH kathamime prANino'peyuriti smRtissmbaahaaro'paaydhivyH| cipAkavicaya ucyate-samUlottaraprakRtInAM karmaNAmaprakArANAM caturvidhabaMdhaparyAyANAM madhurakaTukaSipAkAnAM tInamadhyamadaMpariNAmapaMcakRtAnubhASIyazaSANAM drabyakSetrakAlabhAvApekSANAM patAsu matiSu yoniSu yA itthaMbhUtaM phasamiti vipAke karmaphale cicayo vicAro'smititi vipAkavicayaH // vevAsanajhallarImRda saMsthAno loka iti lokatrayasa sthAne vicayo'smizriti sNsthaanvicytaa| evaM kRtaparikarmA mumukSuH kiM karotItyAtrAimUlArA-eyagoNa eka yeyamukhatayA / rubhiUNa nirudhya / AyetyAdi AzAdiSu viSayaH samyavicAraNAniSTa Page #1552 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzcAsaH jJAna yasminnasti tadAzAviSayamapAyavicaya, vipAkavicayaM, saMsthAnaviSaya gheti caturvidha dharmadhyAnaM mumukSA praNidhatte / tayathA-- upadeSTuramAvAnmaMdabuddhitvAtkarmodayAtsUkSmatyAca padArthAnAM heturaSTAMtoparame sarvazapraNItamAgarma pramANIkRtya itthamevevaM nAnyathA vAdino jinA iti gahanapadArtha zraddhAnAdarthAvadhAraNamAmAviSayaH / athavA svayaM viditapadArthatattvasya sataH gaI pratitirAva diyo, raNativAdAvirodhena tasmasamarzanastarkanayapramANayojanaparaH smRvisamanvAhAraH sarvazAsApradarzanArthatvAvAjhASicaya ityucyate / / jAtyaMdhavanmibhyAdRSTayaH sarvapraNItamArgAdvimukhA mokSArthinaH sanmArgAparijhAnAtsudUrameyApayAMtIti sanmArgApAyaciMtanamapAyavicayaH / athavA midhyAdarzanazAnacAritrebhyaH kathaM nAma ime prANino'peyurisi smRtisamanvAhAropAvaviSayaH // karmaNAM jhAnAdharaNAdInAM dravyakSetrakAlabhavabhASapratyayaM phalAnubhavaM prati ciMtAprabaMdho vipaakcicyH|| trilokasaMsthAnasvabhAvavicAraNapraNidhAna saMsthAnaviSayaH / sa evaM saMkSepeNa dharmadhyAnabhedanirNayo vistaratastvAti dharmya yayA tadAtApAyasaMsthAnavipAkaviSayAtmakaM / / caturvikalpamAmnAtaM dhyAnamAmnAyavedibhiH // tatratyAgamaH sUkSmaviSayaH praNigaMdyate / / dRzyAnumeyavayaM hi zraddheyAMze gatiH zruteH / / jainI pramANayamAhAM yogI yogavidAdharaH / / dhyAyevAstikAyAdImbhAvAnsUkSmAnyabhAgamam / / mAzAviSaya eSa syAdapAyaviSayaH punaH / / tApatrayAdijanmAdhigatApAyaSiciMtanam // savapAyapratIkAracitropAyAnupiMsanam // atraivAntargataM dhyeyamanuprekSAvilakSaNam // zubhAzubhavimaktAnAM karmaNAM paripAkatA bhavAvartasya vaighiyamabhisaMdadhato muneH| vipAkaviSayaM dharyamAmanaMti kRtAgamAH / / Page #1553 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa bipAkazca dvidhAmnAtaH karmaNAmAptasUktiSu / / yathAkAlamupAyAca phalapaktirvanaspateH // yathA tathaiva karmApi phalaM datte zubhAzubhaM // muulosrprkRtyaadibNdhstvaayupaashryH|| karmaNAmudayazcitraH prApya tavyApisamidhi / / ta paripAlAya ceSTate / / tato dhyeyamidaM dhyAnaM muntyupAyo mumukssubhiH|| saMsthAnaviSayaM prAhulajhekAkArAnucitanam // tadantarbhUtajIvAditatvAndhIkSaNalakSaNam || dIpAvidhavalayAnadrInsaritazca sarAMsi ca // vimAnabhavanayaMtarAvAsanarakakSitIH / / trijagatsannivezena samametAnyathAgamam // bhASAnmuniranudhyAyensaMsthAnaviSayopagaH / / jIvabhedAzca tatrasyAndhyAyenmuktatarAtmakAn / / jJAtakartRtvabhoktRtvadraSTatvAdIbha tadguNAn / teSAM svkRtkaanbhaavotthmtidustre| bhavAdhivyasanAvarta dopayAdAkulAkulaM || majhAmanAvA saMtAryamatArya graMthikAtmabhiH / / apAramatigaMbhIra dhyAyedadhyAtmavidyatiH / / kimatra bahunokna sarvopyAgamavistaraH / / nayabhaMgazatAkIrNo dhyeyo'dhyAtmavizuddhaye // tadapramattamAlaba sthitimAMvarmudAnikIm / / 1538 Page #1554 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH dadhAnamapramatteSu parI koTimadhiSThitam // saddRSTiSu yathAmnAya zeSedhvapi kRtasthitiH // prakRSTizzuddhimahezyAzyopoTUla hitam / / zApozAmika mAratAtya ni / mohodaka mahAprAmaharSibhiruSAsitaM // vastudharmAnuyAyitvAtprAsAvaniruktikam // dharmya dhyAnamanudhyeyaM yathoktadhyeyavistaraM / / prasiddhacittatA dharmasaMvegaH zubhayogatA / / suzrutatvaM samAdhAnamAzAdhigamajA ruciH // bhavantyetAni liMgAni dharvasyAMtargatAni vai / / anuprekSAzva pUrvoktA vividhA zubhabhAvanAH / / barAho hi liMgamaMgAnAM sanivezaH purohitH| pasamayakatA saumyA dRSTikSetyAdilakSaNaM / / phalaM dhyAnavarasyAsya vipulA nirjarainasAM / zubhakamAyodbhutaM sukhaM ca vibudhezinAM / / svargApavargasaMprAptiM phalamasya pracakSate // sAkSAtvargapariprApti pAraMpatpiraM padaM // dhyAne'pyuparate dhImAnabhIkSNaM bhAvayenmuniH / / sAnuprekSAH zubhodaka bhavAbhAvAya bhaavnaaH|| iti / / vyAkhyAvArthasugvasmRtyartha ceyaM gIliraMtazcintyA--- dhyAnasya lakSmabhinirdhacodhipatidezakAlaphalabhAvAH // sthAna prabhedanAmArthanirNayo gocaro balAdhAnam || 1539 Page #1555 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsA / manakA nirodha karaneke anaMtara dhyAtAkA kartavya batAte haiM, artha-eka viSayake tarapha manako nizcala kara cAra prakArake vastu svabhAvoMkA baha kSapaka dhyAna karatA hai, yahAMtaka bhyAnakA abhyaMtara parikara kahA hai. aba pAhA parikarakA varNana AcArya karate haiM. parvatakI guhA, kaMdA, darga, pakSakA koTara, nadIkA ratIlA kinArA, smazAna, jIrNa bagIcA, zUnya makAna, aise sthAnoM meM tathA duSTa pazu. gAya, baila, hariNa vagaire bhadra prANI, pakSI aura manuSya jinase dhyAnameM vima AsakatA hai aise prANiose varjita sthAnameM dhyAna karanA cAhiye. jahAM dhyAna karanA ho vaha sthAna AgaMtuka RmikITAdioMse rahita honA cAhiye, pA, zIna: joradAra vAyu aura dhUpa ityAdi dhyAnameM viza utpama karanevAlI avasthAsa rahita aise sthAnameM dhyAna karanA cAhiye. jo sthAna indriya aura mana meM vikAra utpanna karegA usakA tyAga karanA cAhiye. pavitra, anukUla, sparzayukta aisA bhUpradeza dhyAnayogya hai, aise pradezameM jAkara padmAsanase baiThakara zvAsocchAsa dhIredhIre karanA cAhiye. nAke Upara, hRdaya meM, lalATapaTTameM athavA anya sthAnameM apanI manovRttIko yathAmyAsa ekAya karanA cAhiye. yaha saba dhyAnakI pASa sAmagrI hai. dharmadhyAnaka AjJAvicaya, apAyavicaya, vipAka vicaya aura saMsthAnavicaya aise cAra bheda haiM. prathama AjhAtricayakA varNana karate haiM-karmake mUla karma aura uttara karma aise bahuta bheda haiM. ina karmoke prakRtibaMdha, sthitibaMdha, anubhAga baMdha aura pradezabaMdha aise paryAya hai. ina kA~kA udaya honA, phala milanA aise aneka prakAra haiM.jIvadravyake mukyavasthA vagairaha paryAya hote haiM. ye saba atIndriya hai. jJAnAvaraNakarmakA viziSTa kSayopazama nahIM honesa maMda buddhike dvArA ina padAthoMkA nizraya nahIM hotA hai, yadyapi uparyukta padArthoMkA svarUpa hamase nahIM jAnA jAtA hai. sarvajJakA jJAna pramANa hai aura uparyukta padArtha usane kahe hue Agamake viSaya hai, jaisA jinezvarane ina vastuoMkA svarUpa kahA haiM vaha saba satya hI hai asatya nahIM hai aisA nizcaya karanA yaha nizcaya samyagdarzanakA svabhAva honese muktikA kAraNa hai. isa prakAra prabhUke AjJAkA vicAra karanA, nizcaya karanA usako AjJA vicaya kahate haiM. yaha AzAviSaya nAmaka | dharmadhyAna hai. anya AcArya isI AjJAvicaya dharmadhyAnakA svarUpa isaprakAra se bhI kahate haiMsvayaM to padArthIkA svarUpa jAnatA hai, siddhAnta meM kahe hue jIvAdi tatvoMkA jJAna karA dene vAlI satyayuktIkA 1540 Page #1556 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Trinition mUlArAdhanA AzvAsaH 1541 anveSaNa karane pAlI, sarvajJakI AjJAko magaTa karanevAlI aisI tarkazaktike dvArA meM bhavyajIvoMko jinamatipAdita tatvoMkA svarUpa kaha sakaMgA aisA tatvasvarUpa jAnanevAleke manameM jo cAra bAra vicAra utpatra honA yaha bhI AjJAvicaya nAmaka dharmadhyAna hai. maiM anAdikAlase isa ghora saMsArameM bhramaNa kara rahA hUM, mere manavacana aura kAyakI pravRtti svachaMdase hotI hai. isa azubha mana vacana kAya yogase meM kisa upAyase alaga ho sakuMgA esI apAyama bAra bAra smRti honA yaha apAyaviSaya nAmaka dharmadhyAna hai.. midhyAdRSTi loka janmAMdha manuSya ke samAna haiM. unako satya mokSamArgakA zAna nahIM hai isalie sanmArgase ve bahuta dUra jAraha haiM. esA unake viSayameM cAra bAra vicAra utpanna honA isako bhI apAyavicaya kahate haiM. ye mithyA dRSTi loka mithyAdazena, mithyAjJAna aura mithyAcAritra se kaise alaga hoMge aisA bAra bAra manameM ciMtA honA | yaha bhI apAyaviSaya dhyAna hai. karmake mUla bheda ATha hai . uttarabheda eka sau ahacAlIsa hai. ina karmoM ke prati baMdhAdika cAra bheda hote haiM. inakA madhura aura kaTuka aisA phala milatA hai. AtmAmeM tIvra. maMda, madhyama rUpa anubhavabaMdha utpanna hotA hai. dravya, kSetra, kAla aura bhAvakI apakSAsa ina karmoM meM vizeSatA utpanna hotI hai. viziSTa gatimeM aura viziSTa yonioMmeM viziSTa karmakA phalAnubhava jIvako prApta hotA hai. isa prakAra vipAkakA arthAt karmaphalakA gara bAra vicAra jisameM utpanna hotA hai usa dhyAnako vipAkavicaya. dhyAna kahate haiM. ghetakA Asana, jhASTrarI aura mRdaMgake samAna tIna lokakA AkAra hai aisA vicAra karanA saMsthAnavicaya nAmaka dharmadhyAna hai| dharmadhyAnasya lakSaNaM nirvizati dhammarasa lakkhaNaM se ajjavalahamattamaddavobasamA // uvadesaNA ya sutte NilaggajAo rucIo de // 17.9 // mAhavArjavanaiHsaMgyaheyopAdeyapATavaM / / jayaM pravartamAnasya dhaya'dhyAnasya lakSaNaM // 1706 / / 1541 Page #1557 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlArAdhanA AdhAra vijayodayA-dhammassa lapavaNaM se,se tsy| dhammassa dharmasya dhyAnasya / lakkhaNaM lakSaNaM / lakSyata dhamya dhyAne yena talakSaNa / ajjavalahugattamaddamupadesA AkaSTAnadvayaramjubattanudhakuTilatAviraha ArjavaM / laghugata laghutA nissaMgatA jhAlyAvavidhAbhimAnAmAco mAdava / upetya jinamana dezanaM kathanamupadezaH hitopadeza rati yAvat / / AjavAdibhiH kAryalezyate dharmadhyAnamiti ArjavAdikaH lakSaNa / na vAtaroTe ArjavAdikaM saMpAdayataH dhadArjavAdikaM pariNAmamAtmanaH karoti taddhaya'dhyAnaniti lakSaNabhAvaH abhavA bhAjavAdipariNAmasadbhAva eca dharyadhyAna pravartate nAsatyArjavAdI / nahi mAnamAyAlobhakayAyAviSTho dharma prayatate, tenArjadhAdikaM kAraNaM tena lakSyate dharyamiti lakSaNatArjavAdInAm // dharbhadhyAnaliMgama yAmyani--- mUlArA--lakSaNaM ko garma yA kama bhUrona kAraNavena yA sApAdinA hattasya cinha / de te / prasiddhAH / lahugatta niHsaMgatvaM / upadesaNA ya sutte jinmtopdeshe| ca nisampajA svbhaavotthaa| anye tu uklesaNo sutne iti paThitvA upadeze AzAyAM tatraiva rucaya ityarthamAhuH / / dharmadhyAnakA lakSaNa artha-jisase dharmadhyAnakA parijJAna hotA hai yaha dharmadhyAnakA lakSaNa samajhanA cAhie. Arjava, laghutva, mArdava, aura upadeza ye isake lakSaNa haiM. TorIke donoM chora pakahakara khIcanese vaha sIdhI hotI hai, usameM vakratA nahIM rahatI hai vaise kuTilatA arthAt kapaTakA abhAva honA yaha Arjaba nAmaka svabhAva hai. niHsaMgatA arthAta nilobhI svabhAvako laghutva kahate haiM. jAtikA garva, kulagarva ityAdi ATha prakArake goMkA abhAva honA isako mArdava kahate haiM. ina guNoMse yukta hokara upadeza karanA yaha upadeza nAmaka guNa hai. isako hitopadeza bhI kahate haiM. ArjabAdika kAryoMko dekhakara dharmadhyAnako jAna sakate hai ataH Arjazadika dharmadhyAnakA lakSaNa mAne gae haiM. ArtadhyAna aura caMdra dhyAnoMse ArjavAdika guNoMkI prAni nahIM hotI hai. jo ArjavAdikapariNAma AtmA meM utpanna karatA hai usako dharmabhyAna kahate haiM. athavA ArjavAdika pariNAma hone parahI dharmadhyAna utpanna hotA hai unake abhAvameM nahIM utpanna hotA hai. mAna, mAyA, lobhAdikapAyapariNata manuSya dharmameM pravRtta nahIM hotA hai isaliye ArjavAdika dharmadhyAnake kAraNa hai ataH dharmadhyAna aura ArjavAdika inameM lakSyalakSaNabhAva siddha hotA hai. 154 Page #1558 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA AbhAsaH / AlaMbaNaM ca cAyaNa puSchaNa parivaDaNANupehAo / dhammarasa teNa avisuddhAo mavANupahAo // 1710 // ssaacnaaprjnyaanaamnaayaanupekssaadhrmdeshnaaH|| bhavatyAlaMbana sAdhordhaya'dhyAna cikIrSataH / / 1777 / / vijayodayA-AlaMbanapratipAdanAyottaragAthA / AlaMbaNaM ca Athayazca karasa dhammassa dharmadhyAnasya, zAyaNa pucchaNa paribaTTaNAgupaTAu, pAcanA praznaH parivartanamanuprakSeti svAdhyAyavikalpAH / vAcanAdisvAdhyAyAbhAve yanuyAthA ramyajJAnameva nAstIti dhyAnAbhAvaH / sati svAdhyAya bhavani bhAna vicalaM dhyAnasaMzitamityAlaMghanatA svAdhyAyasya / teSaNa, tena dharmeNa dhyAnenAviruddhAsabyAgupadAu, mAna prakSAH pakakatrAdhaye vRttevirodhaH / anityatAdivastusvabhAvAnuprakSA manuprekSAsAvA vanaM dhyAnamiti / etenAnuprekSAyA dhyAne'ntaHpAtityamAcakSANanAnupekSopanyAsa pIjAdhAnaM kRtam // dharmasyAzrayamAha mUlArA--AlaMvarNa pAcanAdisvAdhyAyAbhAve vastuyAthAtmyajJAnameva nAstIti dhyAnAbhAvaH / sati svAdhyAye bhavati jJAnamavicalaM dhyAnasaMjJitamityAlambanatA vAcanAdedhamma prati / pariyaTTaNa pAThaguNanaM / aNupehA arthaciMtanaM / teNadharmeNa / aviruddhAo anityatyAdivastusvabhAvAnuprekSaNamAzritya tatpravRttastadAlaMkanamanityAyanuprekSAH saMprekSyAH / / dharmadhyAnake AdhArabhUta kAraNa-- artha-vAcanA, pracchanA, anuprakSA, AmnAya aura parivartana ye svAdhyAyaka bheda hai. ye bheda dharmadhyAnake AdhAra bhI haiM. vAcanAdika svAdhyAyaka abhAvameM vastukA yathArtha jJAna hI nahIM hotA hai. jJAnake abhAvameM dharmadhyAna nahI hotA hai ataH svAdhyAya dharmakA acalaMbana hai. svAdhyAyase jo nizcalajJAna prApta hotA hai usako dhyAna kahate haiM. isa dharmadhyAnake sAtha anuprekSAoMkA abirodha hai. vastuke anityAdidhAkA cAra vicAra karanA yaha anuprekSAkA lakSaNa hai. ye anupradhAe dhyAnake liye AdhAra haiM isalipa dhyAnameM inakA antabhIya hotA hai. isIliya graMvAra Age anuprekSAoMkA savistara varNana kareMge. pUrvoktAna dharmasya caturo bhedAn vyAvaSTa catasUbhirgAthAbhiH / tatrAsAvitrayaM nirUpayatti paMcava asthikAyAM chajjIvaNikAe dabbamaNe y|| ANAmanbhe bhAve ANAvicaeNa viciNAdi // 1711 // ANCH VER 1543 Page #1559 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa paMcAstikAyaSaTrAyakAladravyANi yatnataH / / pAzAgrAhyANi dakSeNa vicAryANi jinAjJayA // 1778 / / vijayodayA-paMceca asthikAyA paMcAstikAyA jIvAH pudraladharmAstikAyA adharmAstikAyA AkAzamiti tAn chajjIpaNikAyo pajIpanikAyAna kAla kAlApyaM / aNNe ya abhyAMca karmabaMdhamokSAdhIna bhANAgaNya bhASe saryazAzayAgamyAnmAcAna / ANAdhicayaNa abhAvica yAkhyena dharmadhyAnena vicipaNAdi vicArayati / sarvaviddhiraNAstarAgadvevaiH paramakAmANikai yathAmIti nirUpitAste tavati citAprabaMdha AzAvitraya yAvat / ANApAyacivAgaSicaye ityasminpoThe apAyavicayo nAma dharmadhyAnamiti gAthApUrtheina myAcaSTe / AzAviSayAdInkrameNa vyAcaSTe malArA--paMcasthikAya jIvapuladharmAdharmAkAzAn / / jIvalikAye pRthivyaptejoSAyuSanaspatitrasAn aNNe baMdha mokSAdIn / ANAgambhe sarvazAjJAgamyAn / vipiNAvi vicArayati / sarvavidbhirapAstarAgadvaSaiH paramakAruNikathAmI nirUpitAstathaiveti prabaMdhana tiytiisrpH|| AjJAviSaya dharmadhyAnakA varNana-- artha-jIvadravya, pudgaladravya, dharmadravya, adharmadravya aura AkAzadravya inako paMcAstikAya kahate hai. pRthivI, jala, vAyu, ani aura vanaspati ye pAMca sthAvara jIva hai tathA daudriyase lekara paMceMdriya taka jIvoM ko prasa kahate haiM. inako AgamameM padakAya saMjJA hai. kAladravya, karmabaMdha, mokSa vagairaha aneka padArthokA svarUpa sarvajJa jinazvara praNIta Agamase jAnA jAtA hai. ina tatvoMkA svarUpa AjJAvicaya nAmaka dhyAnase dhyAtA vAra 2 smRtimeM lAtA hai, | jinake rAgadvepa naSTa hue haiM, aise paramadayAcha zrI jinazvarane jaise ina tatvoMkA svarUpa kahA hai vaisAhI unakA svarUpa hai aisA vAra 2 smaraNa karanA isakI AjJASicayanAmaka dharmadhyAna kahate haiM. kallANapAragANaupAye viciNAdi jiNamadamuvecca / / viciNAdi vA avAe jIvANa subhe ya asubhe va // 1712 // kalyANamApakopAdhitanIyo jinAgame / / zubhAzubhavikalpAnAmapAyaH karmaNAM param // 1779 / / Page #1560 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa vijayodayA-kallAthApAvagANa upAye tIrthakarapadadAyakAnAM darzanavizuNyAhInAmupAyAna niHzaMkAdIn vidhinoti jinamataM jinakathitaM upadeza / yiciNAdi vA apAye jIvANaM subhe ya amubhe ya jIvAnAM zubhAzubhakarmaviSayAnapAyAna tAnviccArayati etaduktaM bhavati / zubhAzubhakarmaNaH kathamapAyo bhavati jIvasya iti ciMtApravAho'pAyavicayo nAma spssttaacaumaadaa| apAyaviyaM tadantargatopAyavicayapuraHsaraM vyAcaSTra mUlArA-kalANapAvagANamuvAra kalyANAnAmabhyudayaniHzreyasasukhkhAnAM prApakANi saMpAdakAni samyagdarzanAdIni te yAmupAyAnasAdhanAni dravyakSetrAdIni / jiNamadamuvekaca jinamatamAzritya / sahe zubhakarmaviSayAna / zubhAzubhakarmabhyaH kathamapAyo jIvAnAM bhavedityapAyaSi cayaM dhyAvatItyarthaH / zrIvijayAcAryo'tra ANApAyavirAgaviSayo nAma dharmadhyAnaM ANApAya ityasminpA svapAyaviSayo nAmeti vyAkhyAt / / artha---abhyudaya arthAta ihalokake sukha niHzreyasa-mokSasukhakI prApti karA dene vAle darzanavizuddhayAdika solaha kAraNa arthAt solaha bhAvanA tIrthakara padakI prApti karA dete haiM aisA jinAgamakA upadeza hai isa upadezakA vAraMvAra smaraNa karanA isako upAya vicaya dharmadhyAna kahate haiM. dravya, kSetrAdikoMkA Azraya lekara zubha karma viSayaka aura asabhAkarmaviSayaka, apAyoMko jIva prApta hotA hai aisA vAraMvAra vicAra karanA isako apAraviSaya. nAmaka dharmadhyAna bhI karate eyANeyabhavagarda jIvANaM puNNapAvakammaphalaM / udaodIraNasaMkamabaMdhe mokvaM ca viciNAdi / 1713 // ahatiriyaunuloe viciNAdi sapajjae sasaMThANe // etthe va aNugadAo aNupehAo vi viciNAdi // 1714 // ekAnekabhavopAttapuNyapApAtmakarmaNAm / / udayodIraNAdIni ciMtana yAni dhImatAm / / 1780 // UrdhvAdhaH satrilokasthA dravyaparyAyasaMsthitIH / / viciMtayatyanuprekSAstatraivAnugato yatiH // 1781 // Page #1561 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAma 1546 vijayodayA- avasiriyalopa UghistiyaMglokAna / ciciNAdi vicArayati / kIdagbhUtAga / sapajae saparyayAna saMsthAnasadvitAn saparyAyaM sabhibhuvanaM saMsthAnavicAravicAsya dharmadhyAne / patthaca ava / aNugatAo anugtaaH| aNupeSakhAo vimanuprekSA api / ciciNAdiyicArayati / anityatyAdisvabhAvavicAraM karoti dharmadhyAna iti kathitaM bhvti| vipAkavicayaM vyAcaSTe--- mUlArA-udayakrameNa karmaNo'nubhavane / udIraNa akrameNa karmaNAM muktiH / uktaM ca-- karmaNAM phaladAtRsvaM dravyakSetrANi yogataH // udayaM pAkajaM jJeyamudIraNamapAkajam // ... samudIryAnudIrNAnAM svalpIkRtya sthiti balAm / / karmaNAmudayAvayAM prakSepaNamudIraNa // saMkramaH prakRteH sajAtIyaprakRtisvarUpeNa pariNamanam / / saMsthAnaviSayaM nirvizati --- mahArA--sapanjae sabhevAn / sasaMThANa benAsanamAsarImRdaMgasamAnAkArasahitAn / etva apraiva dharmAdhyAne / aNugAyo tarasAdhakatamamanonirjayAMgasvena saMSatAH / taduktam-- .. saMcitayanmanupekSAH svAdhyAye nityamukhataH / / jayatyeSa manaHsAdhurindriyArthaparAGmukhaH / / artha-jIvoMko puNya aura pApa karmakA phalAnubhavana saMsArameM karanA par3atA hai. ina karmakA udaya, udIraNA saMkrama, baMdha aura mokSakA bArabAra vicAra karanA usako vipAkavicya kahate haiM, vyakSetrAdike Azrayase karmakA yogya kAlameM AtmAko phala mila jAnA udaya kahA jAtA hai, aura udayameM AnekA jo nizcita kAla thA usake pUrva hI karma apanA phala jIvako detA hai usako udIraNA kahate haiM. eka karmaprakRti sajAtIya karma ke svarUpa pariNata honA saMkramaNa kahate hai. AtmAke pratyeka pradaza para anaMtAnaMta kama Akara dUdha aura pAnIke samAna Atma pradezase mila jAnA paMdha hai aura saMpUrNa karma AtmAsa alaga hokara AtmA pUrNa zuddha svarUpadhAraka hotA hai vaha mokSa hai. isa prakAra vAra 2 vicAra karanA bipAkatricaya hai. PATRA careANATA Page #1562 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH pI. - artha---yaha jagat agholoka, madhya loka va Urdhvaloka aisA tIna makArakA hai. vetrAsana, mallarI aura mRdaMgake samAna kramase tIna lokoMkA AkAra haiM. inakA bAra bAra vicAra karanA saMsthAna vicaya nAmaka dharmadhyAna hai. ina hI dharmapyAnoMmeM anupekSAoMkA bhI antarmAba haiM. kAstA anuprekSA ratyAzaMkAyAmadhcAdIrabhuprekSA nirUpayasyunaraprabaMdhana ahuvamasaraNamaMgattamaNNasaMsAraloyamasuittaM // AsavasaMbagaNijjara dhamma codhi ca ciMtijja / / 1715 / logo viloyadi imo pheNona sdevmaannustirikkho|| ribIko savAo siviNayasaMdasaNasamAo / / 1716 // adhUvAzaraNakAnyajanmalokavisUcikAH / / AsvaH saMbarazcintyo nirjarAdharmayodhayaH // 1782 / / viMDIrapiMjavallokaH sakaloapa vilIyata / / samastAH saMpadazAna svshbhuutismaagmaaH|| 1783 // vijayodayA-logo bilIyadi imo loko vilyamupayAti / kimiva pheNocca phenavat / sadeva mANusatirikkho devamAnupastimmizca samanvita ityanena lokamayamayApi vinAzitAbhihitA / riDIo sabcAmo kanayA saaH| muSiNamanaM. saNasamAbho sthAnamAnasamAH / nanu logo bilIpadityanena sarvasyAnityatA vyAkhyAtA, kAnayAdayo'pi lokAMtarbhUtA iti kimartha bhedopanyAsa: / ayocyate / samudAyamyAyayacAnmaka syAvayayAnityatAmantareNa tadanityatA na sukhanAvagamyata iti bhidopanyasyate // anuprekSA adhruvAdiviSayatvena dvAdaza ciMtayedityAha-- mUlArA-aNNa dehAtmanAdaM / asuitta azucitvaM / etAM vijayo necchti| adhunAnuprekSAM trayodazagAthAmignuprekSate tatra gAthAna samudAyasyAnityatAM nirUpyottaraprapaMcena tadantargatAvayavAnityatAM bhAvayatimulArA-siviNayasaMdamaNasamAo svapnamAnasamAnAH / / - Page #1563 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1948 a anuvAda anuprekSAoMkA savistara varNana karate haiM- artha - - adhura, azaraNa rare, anyatva, saMsAra, loka, azucitva, Asrava, saMvara, nirjarA, dharma aura bodhi aise bArA anuprekSAoM kA bhI ciMtana karanA cAhie artha - deva, manuSya aura tiryaMca sahita yaha jagat phenake samAna naSTa hotA hai saba RddhiyA bhI svapnameM dekhe hue padArthoMke samAna naSTa hotI haiM. zaMkA- sarva lokakA nAza hotA hai isa kathanase hI sarva padArthoMkI anityatA siddha ho gaI ataH Rddhi bhI lokAntabhUtI haiM unake nAzakA varNana karanekI kyA AvazyakatA thI ? kyoM bhedarUpase unakA varNana kiyA gayA hai ? uttara--samudAya jo ki avayavI haiM usakI anityatA avayavakI anityatA dikhAye binA avayavI bhUta padArthoMkI anityatA sukhase dhyAnameM nahIM AsakatI haiM. isa liye medopanyAsa kiyA hai. dravyagato lobho mahAn prANabhRtAM tanmUlatvAdidriyasukhasyAprANAnavyayaM tyajati dravyanimittamatastadanityatAmeva prAgupadarzayati / nissaMgatAmAtmanaH saMpAdayituM // vijUna caMcalAI pakAI saJcasokkhAI " jalambudontra adhuvANi huMti savvANi ThANANi // 1717 || dRSTAni saukhyAni sphuritAnIva vidyutAm // budabudA iva niHzeSA nambarAH santi gocarAH / / 1784 // vijayodayA-pijjU lAI vidyudini pAni sancokhA sarvANi sukhAni abhimatarUpAdiviSaya pecakasya pravasya sannidhAnAdupajAtAni yAni manaH samutthAni sarveSAM vA mAnavAnAM tirakhAM divi jAnAM vA sukhAni sukhalaMpaTatathA janaH zAzatizata nipAtamapi sahate, tAni ca nIrabharacinatasaMbhAragaMbhIradhIrArAmanIlanIradodaraparisphurataDilateca, etenAnityatAdoSotkaTanena sAMsArikaparAGmukhatopAyo nigaditaH / jalayudhyudoSa jaladaSudayam / adhyuSANi adhuvANi hoti bhavaMti / ThANANi savvANi sarvANi sthAnAni / tiSThatyeteSu jIvA iti sthAnAni / prAmanagarapatanAdIni // idaM sadIyaM sthAnaM atrAha pasAmIti mAhathA saMkalpaM / tAni yanityAni nityabuddhayA parigRhItAma vinAze zazatAmpAnayaMtIti kathitaM // athavA tiSThatyasinskRtavicitra karmodayAtprANina itadvatvaM nakhAMnA, gaNAcipati yA patAni svAnAmyamityAni // mAzvAsaH 7 1548 Page #1564 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlArAdhanA AzvAsaH 1549 mUlArA-sadhyasokkhAI manaHSaScakSurAviviSayAnubhavaprabhavAni devamAnupatiyasaMbaMdhIni vA sukhAni / ThANANi iMdratvAdipadAni prAmapurapananAdIni vaa| prANioMko sabase bar3A dravyahIkA lobha hai. dravya lobhase iMdriya sukha kI prApti hotI hai. dranyake nimitta prANoMko bhI tyAmate haiM isa lie dravyakI anityatAkA sAthamataH dipana kara .isa digdarzanase dradhyame AtmA niHsaMga hotA hai artha-saba prakArake sukha vijalAke samAna dIkhakara naSTa ho jAte haiM. iSTa rUpAdika pAMca prakArake vipayoMke sAnidhyase manase manuSya tiryaMca aura devAkai mukhameM prANI sukhalaMpaTa hokara lubdha hotA hai. isa mukhake liye hajAroM klaza denevAlI Apatti bhI bhogane ke liye jIva tayAra hote haiM. paraMtu ye sukha jalase namra aura gaMbhIra garjanA karanevAle nali metroM meM camakanevAlI bijalaki samAna caMnala haiM, jahAM jIva nivAsa karatA hai aise grAma, nagara, pattana vagairaha sthAna adhuva arthAt nAzavaMta haiM. yaha merA sthAna hai, maiM yahAM rahatA hUM aimA manameM tU saMkalpa karanA choTada kyoM ki ya sthAna anitya hai paraMtu inameM nityapanAkA saMkalpa karake svIkAra karanepara unakA nAza honese saikaDo sakleza pariNAma utpanna hote haiM. athavA isa jagatameM apana kiya hue vicitra karmake udayase jIvIko iMdrapanA, cakravartipanA, gaNadharatva aise sthAnoMkI prApti hotI haiM paraMtu ina sthAnoMkI anityatA hI hai. NAvAgadAba bahugaipadhAvidA huMti sanvasaMbaMdhI / / samvesimAsayA vi ajiccA jaha abmasaMdhAyA // 1718 // nAnAdezAgatAH pAMthA naugatA iva bAMdhavAH / / gatvarA AzrayAHsarve zAradA iba nIradAH // 1785 / / vijayodayA-NAcAmavAya jalayAnapAtrArudA idha bahugadiedhAvidA hu~ti savyasaMbaMdhI: picitrazubhAzubhaparipAmogAsaganiH karmavazAttadupanIyamAnadevamAnadhanArakattiyaMghAkhyagatiparyAyagnaDaNAya kRtaprathANabaMdhayaH sarve'pi / patena baMdhutAyA anityatokA | upAttagatyaparityAge baMdhutA sthirA bhavati, upAttA cet syaktAnyA ca gRhItA pitRputrAdInAM gatya. taramupagatAnAmapi baMdhusve svajanaparajanaviveka eva ne syAditi manyate / jayasimAsayA pi sarveSAmAzrayA api yAnAdhisya prANino jIvitumutsahate tepyAzrayAH svAmI mRtyaH putrobhrAtasyevamAdayo'nityA yathA aMbbhasaMghAdA abhrsNghaav| malArA-NAbAgadAva yAnapAtrArUdA iva / bahugadipaghAvidA vicitrazubhAzubhapariNAmopAttagatikarmavazAttadupanI - Page #1565 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ROSCARRIES mUlArAdhanA AzvA yamAnadevanArakamAnavatiryakatvAravyagatipariNAmamahaNAya prabhUtamArgagamanAya ca kRtaprayANAH / saMbaMdhI bAMdhavAH / AsayA yAnAzritya prANino jIvitumutsaIte te AzrayAH svAmI, bhRtyaH putro bhrAtetyevamAdayaH / artha-nAnAprakArake zubhAzubhapariNAmoMse jinako bhinna 2 gatibaMdha huA hai aise apane paMdhugaNa karmake vaza hokara devagati, manuSyagati, tithaMcagati aura narakagati etatsvarUpa paryAya grahaNa karane ke liye prayANa karate haiM. isaliya badhugaNa bhI anityahI haiM. unake Upara mohayukta honA ayogya hI hai. jisa gatikA baMdha huA hai usako syAganakA sAmarthya inameM yadi hotA to ye sthira mAne jAte the. paraMtu jo gati grahaNa kI thI usako choDakara jIva anya anya mati grahaNa karate jAte haiM. pitA putrAdika pUrva paryAya choDakara anyagatiko prApta karate haiM to bhI unakA bhuvI mAnA jAyagA to ye mere svajana hai ye parajana hai inakA vivekahI nahIM rahegA NewsO MAR saMvAso vi aNicco pahiyANa piNDaNaM va kAhIe // pIdI vi acchirAgotra aNiccA savvajIvANaM // 1719 // chAyAnAmica pAMthAnAM saMvAso nazvaroM ginAm // cakSuSAmiva rAgo'nana sneho jAyate sthirH|| 1786 / / vijayodayA-saMcAso pi sahArasthAnamapi baMdhubhibhitraiH parijanI, aNisbo anityaH / padhipANaMpiNDa idhachAhIe nAnAdiradezAgatAnAM pathikAnAM mitrasthAnayAyinAM mArgoekaMThasthitaniviDataravadipalAzAbAravinatazA. khAkarazatanivAritadharmarahimaprasarataruvarazItalAciralavipulachAyAyo pAMdhAnAM samAja iva / pIdIvi prItirapi / apila sagocca praNayakalahapAMsupAtadRvitapriyatamAluThApAThInodaradhaSalaLocanAMtarAga ica anityA sarvajIvAnAM / nayAyadhiyAvaraNaviSa kaNikApraNAlocanapralayaM saMvidhAtIti prANabhRtAmanubhavasiddhamedha // mulArA--- saMvAso baMdhumitraparijanAdibhiH sahAvasthAnaM / pathiyANaM nAnAdigdezAgatAnAM bhitrarathAnAvinA pAMdhAnAM / piDaNaM mIlaNe / chAhIe mArgopakaMThasyavRkSavitAnachAyAzaM / acchirAgobba praNayakalahapAMmupAsadUSitapriyatamAluThanapAThInodaradhavaralocanagato rAgo lauhityaM yyaa| jinake Azrayase prANI apanA jIvita dhAraNa karanemeM samartha hote haiM ve mAlika, nokara, putra bhAI vagairaha AzrayasthAna bhI vAdaloMke samudAyaka samAna caMcala hai. ataH sabase moha tyAga karake niHsaMga honA cAhiye. 155. Page #1566 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bUdArAcanA 1551 artha -- baMdhu mitra aura parijanoMke sAtha apanA rahanA bhI nitya nahIM hai jaise rAstemeM aneka dizA aura dezase Aye hue pathika bhinna bhinna sthAnake prati jAnevAle hote haiM paraMtu mArgake samIpa ke saghana jo palAza: khadira vRkSa sUryakiraNoM ko nivAraNa karanevAlI vistRta, zItala, vipula chAyA kSaNAparyaMta baiThakara vizrAMti lete haiM anaMtara ve bhinna bhinna sthAnako prayANa karate hai tata mitrAdika baMdhuoM kA sahavAsabhI anitya hai. bAMdhavoMkI prIti mI anitya hai, praNayakalaharUpI dhUla pada se kupita prANapriya strIke kudanevAlI machalakei samAna sapheta AkhoM meM jaisA lAlapanA thoDI derataka rahatA hai vaisA mitrAdika baMdhuoMkA sahavAsa bhI thoDI derake liye hai. apriya AcaraNa rUpI viSaNa premarUpI netrakA nAza hotA hai. yaha saMpUrNa prANioMke anubhava meM AI huI bAta hai. rAta egammidume sauNANaM piNDaNaM va saMjogo / parivesotra aNinco issariyANAdhaNAromgaM || 1720 // saMyoga dehinAM vRkSe zarvaryAmiva pakSiNAm // AjJezvaryAdayo bhASAH pariveSA iva sthirAH - 1787 // vijayodayAta rAtrau / gami tu ekasmin hume| saguNANaM paciNAM / piNDaNaM va priNDita saMjogo saM yogo yasyAstasamukhaM tatra ghayaM prAsyAmonyonyamitya kRtasaMkalpAnAM yathAkathaMcinyonyamAtirarUpakAlA tathA prANabhRtAmapi samAnakAlakA mArutapreritAnAmekasmina kulaviTapini katipayavibhASI saMprayogaH / pariso va pariveSa idha / aNi abhiyaM / kiM ? siriyANAdhaNArogaM / aizvarye prabhutA bhAzA dhanaM bhArogyaM ca // mUlA- dume vRkSe / saMjogo akRtasaMkalpAnAM prANinAM ekasminkule anyonyamAptiH / paribeso sUryaparidhiH / iriyANaM prabhutvamAzAM vA // artha- jaise rAta meM eka vRkSapara pakSiyoMkA samudAya Akara baiThatA hai hama saba milakara eka vRkSapara nivAsa kareMge aisA manameM saMkalpa kara ve vRkSapara Akara nahIM baiThate haiM. rAtameM nivAsakara prAtaH kAla meM ve vahAMse svecchAse gamana karate haiM vaise prANIbhI samAna kAlarUpa vAyuse prerita hokara eka kularUpa vRkSapara kuchahi kAlaparyaMta Akara utpanna hote haiM. jaise sUryake cAro tarapha pariveza utpanna hotA hai paraMtu vaha thoDe kAlataka hI TikatA hai vaise jIvoMmeM Arogya sAmarthya, aizvarya thoDe dinakA hai. AvAsaH 'zu 1551 Page #1567 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa HEIR iMdiyasAmaggI ci aNicA saMjhAva hoi jIvANaM // majjhaNDaMbaNarANaM jovvaNamaNavAdaM loe / 1721 / / jIvAnAmakSasAmagrI zaMpevAsti calA calam / / vinacaramazaMparaNAM madhyAha iva yauvanam / / 1788 // vijayodayA-radiyasAmaggIci iMdriyANAM saamaanypi| maNiccA anityA / aMdhatA badhiratAca dRzyata pavAmajhAI va madhyAnha yat, parANaM jobyaNamaNadi loge narANAM yauvanamanavasthitaM lophe yauvano'hamiti anaH lApate, yauvanadargavikAgadeva budhyamAnopi dha na prayatate tadanityaM madhyAnhapat // kSipataraM vyativartini yauvana ko yauSanarutAttIrNamadara mAraca manasvinAm // mUlArA-aNavAhieM kSiprasaragatyaraM // artha-iMdriyoMkI sAmagrI bhI isa jIvako apUrNa rahatI hai. koI jIva aMdhA rahatA hai to koI jaba baharA hotA hai. arthAt saMdhyAkAla ke samAna yaha sAmagrI nitya hai. manuSyoMkA tAruNya asthira hai paraMtu manuSya maiM taruNa I aimI svayaM prazaMsA karatA hai. tAruNyake abhimAnameM Akara dharmameM tatpara nahIM hotA hai. paraMtu tAruNya cirakAlataka nahIM rahatA hai. vaha bhI madhyAnha kAlake samAna jalI naSTa hotA hai. aise jaldI naSTa honevAle tAruNyake viSaya meM garva karanA kyA buddhimAnoMko yogya hai? kabhI bhI nahIM. caMdo hINo va puNo vidvadi edi ya udU adIdo vi // Nadu jovaNaM Niyattai nadIjalamadachidaM ceva // 1722 // caMdramA varddhane kSINa Rtureti punargataH // nadIjalamivAtItaM bhUyo nAyAti yauvanam / / 1789 / / vijayodayA- vado hINoca puNo vadi nityagaDumukhakuTTarapravezAddhAnimupagato'pi nizAnAdhaH kRSNapakSe hIyana // dIno bhavati / puNo vadi punaH zuklapakSe pAte / prtidinopniiymaankaalH| padiya ud adIdovi himazizira vasaMnAiyAHtItA api RtavaH punarAyAMti na tu joyaNaM Niyattedi neva bIvana nivartatetikAMtam / tasminneva bhave nadIjala madachina ceva nadIjalamatikAMtamiva na punarati // tanAdi yauvanamityanenAnityatatAtizayo yauvanasya darzitaH // 15.2. Page #1568 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1553 mUlArA - hoNo nitya rAhumukhakuharaprazAddhAni gataH / yadi punarAyAti ca / u hemaMtAdi RtukSatraM vA / piyaTTadi punarAyAti / adicchidaM atikrAMtaM / cena yathA / artha - hamezA nitya rAhu ke mukhameM praveza karanese hAniko prApta hotA huA bhI arthAt kRSNapakSa meM pratidina kama kama hotA huA bhI caMdra zukla pakSameM baDhane lagatA hai. arthAt caMdrakI ekAMta rUpase hAni hI nahIM hai. usakI buddhi bhI haiM. hima, zizira vasaMtAdika Rtu vyatIta honepara bhI punaH unakA Agama hotA hai paraMtu tAruNya bIvanegara lauTA nahIM hai hotI nahIM hai. jaise nadIkA gayA huA pAnI phira hI nahIM AtA hai vaisA yaha tAruNya punaH AtA nahIM hai. isase tAruNya meM anityatAkA atizaya haiM yaha siddha hotA hai. dhAvadi giriNadisodaMva AugaM savvajIvalogammi || sukumAladA vi hIyadi loge putra hachAhI va || 1723 // dhAvate dehinAmAyurApagAnAmithodakam // kSipraM palAyate rUpaM jalarUpamivAMginAm // 1790 // vijayodayA - dhAvadi giriNadisodaMva dhAvati girinadIpravAha iva kiM ? AugaM AyuH / sabdajIvalogaMhi sarvasmin jIvaloke / sukumAladA vi dvIyadi sukumAratApi dIyate / punnaNDa chAhI va pUrvAkRchAyA hava / yathA yathoi tAmarasabaMdhustathA tathopasaMharati chAyAM zarIrAdInAM // mUlArA--gubbaSNachAhIca pUrvAhRchAyA yathA / sUryo hi yathA yathodeti tathA tathopasaMharati zarIrAdInAM chA artha - parvataparase baDhevega se bahane vAlI nadIke pravAhake samAna prANiyoMkA AyuSyapravAha zIghra bahakara samApta hotA hai, jaise jaise kamalabaMdhu sUrya Upara AtA hai vaise 2 zarIrAdikoM kI chAyA kama hotI hai. isa sarva jIbA~ke jagatameM prANiokI komalatA bhI pUrvAhna kI chAyA ke samAna kama kama hotI jAtI hai. arthAt prANioMkA saudarya vRddhAvasthA Anepara nae hotA hai. 19.5 AzvAsaH 5 1551 Page #1569 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH 1554 avaraharukkhachAhI va advidaM vade jarA loge // rUvaM piNAsai lahu~ jaleva lihidallayaM rUpaM // 1724 // paurvAhnikI yathA chAyA hIyate sukumaartaa|| parAhikI yathA chAyA sarvadA vardhate jarA / / 1791 // vijayodayA-abaraNDasakvakAhISa aparANyaznadhchAyeva / advidaM bar3hade astitvaM bardate // kiyAdhizeSaNanyA apuNsktaa| jarA loge loke / saupyapallavanavAnalazisvA. saubhAgyaprasUnakarakAvRSTiH, yuratihariNAlIvyAdhImAnaloca. napAMzuvRSTistapastAmarasaghanasya himAnI,dInatAyA jananI, paribhavasya dhAcI, mRterdUtI, mIte priyasakhI yA jarA sA bdete| rUbaMpi jAsadi laI rUpamapi vilAsinIkaTAkSakSaNazarazatatIrAyamANa, cetovalakSasukSmaghasanaraMjane kausabharasAya. mAna, prItilatikAyA mUlaM, saubhAmyataruphalaM, kUlaM pUjyatAyA yayaM talaghu vinazyati // kimiya jaleya lihiMdalaga rUpaM jale likhitarUpamiva // mUlArA-advidaM baDhade athAMta vardhate / lihidelayaM likhitaM / / / artha-divasake uttarArdhameM pakSakI chAyA jaisI caDhane lagatI hai jarA vRddhAvasthA bhI prApta honepara prati dina bar3hane lagatI hai. yaha vRddhAvasthA sauMdarya rUpa komala kopalapara agnIkI jvAlAke samAna AkramaNa kara usako jalAtI hai. saubhAgyarUpI puSpapara ole kI sRSTi ke samAna hai. tAruNyarUpI hariNapara yaha vyAghI ke samAna TUTa paDatI hai jJAnarUpI netrapara yaha dhulIvRSTike samAna hai. taparUpI kamalavanake liye yaha vRddhAvasthA barphake samAna hai.athAt vRddhapanA tupako naSTa karatA hai. yaha vRddhAvasthA dInatAkI mAtA hai. apamAnakI dhAya hai,mRtyukI datI hai. bhaya kI priya sahelI hai. isa bRddhAvasthAkI prApti honepara rUpakA nAza hotA hai. yaha rUpa guNasuMdara khiyoMke kaTAca bANoMkA AzrayasthAna hai. manarUpI svaccha vastra ko raMgAne ke liye kusuMbI raMgake samAna hai. prItilatAkA yaha mUla hai. saubhAgya vRkSakA yaha phala hai,pUjyatAkA yaha kinArA hai. aisA bhI uttama rUpa pAnI meM likhe hue citrake samAna zIdhra naSTa hotA hai. teo vi iMdaghaNutejasapiNaho hoi sayajIvANaM // diTThapaNaThThA buddhI bihoi mukAva jIvANaM // 1725 // Page #1570 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AvAsaH 1555 saMjo nazyati jIvAnAM niliMpadhanuSAmiva // utklezanambarI buddhirdRSTanaSTA majAyate // 1792 // vijayodayA-tejoSi iMdaNutajasapiNaho zarIrasya tejopi paulomIpriyattamacApasya teja iya garjajjana nayanacetaHpramodAdAyi kSaNena bhayamapavajati // vipaNA dRSTapraNA buddhiH sakalavastuyAthAmyAkuTamAsAnatamampaTala pATanapaTIyasI, vicitraduHkhaprAikabAkIrNakugativizAlaniragAmadhezamiyAraNocatA, cAritranidhiprakaTanakSamAdIpacatiH, sakalasaMpadAkarSaNavidhA zivagatinAyikAsaMphalI parvabhUtA butirapyukSAzu naamupyaati|| mUlArA-teo devaprabhA / buddhi ythaarthprtipttiaa| artha-manuSya ke zarIkI kAMti iMdradhanuSyake samAna kSaNaparyaMta netroMko lubhAtI hai paraMtu kSaNake anaMtara naSTa hotI hai. saMpUrNa padArtha kA yathArtha svarUpa dikhAnevAlI, ajJAnAMdhakArake samuiko naSTa karanevAlI, anekaduHkharUpI magaroMse bharI huI kugatirUpa vizAla nadImeM jIvake pravezako rokanevAlI, cAritrarUpI nidhiko prakaTa karane ko dIpa ke samAna saMpUrNa saMpattiko utpanna karanevAlI, maMtravidyAke samAna, mukti lakSmI ke datika samAna aisI buddhi bhI vyabhicAriNI strIke samAna manuSyase vidA letI hai. PHOTORATOTASTARAMATATAKATAR rajA // adivaDai balaM khippaM svaM dhUlIkadaMbaraM chAe // vIcIva addhavaM bIriyaSi logammi jIvANaM / / 1726 // balaM palAgate rUpamiva rathyAgataM rajaH // jalAnAmiva kallolo vIrya nazvaramaMginAm // 1753 // cijayodayA-ativaDara balaM vikSipramatipatati balaM, ruvaM dhRtI kardavara chApa rathyAyAM pazucitarUpamiva / vIcIca caNDaprabhaMjanAbhighAtotthApitataralataraMgamAleca, aduvaM adhvaM / pIriyaM bIrthamapi / jIyAnAM zarIrasya dRDhatA ghalavIryamAtmapariNAma mUlArA-adipahadi nazyati / dhUlIkadana ravAyAM pAsuracita rUpamiva / vIcI laharI / abuvaM abhuvaM / logammi loke prasiddha / artha-rAstemeM vAyuse dhUlI UThakara usakI bartulAkRti utpanna hotI hai. paraMtu vaha zIghra hI naSTa hotI hai vaise manuSyakA balabhI jaldI maSTa hotA hai. caDhe mallabhI kSayarogase grasta hote haiM. manuSyoMkA parAkrama bhI pracaMDa havAke 1555 SEARRIAGAR Page #1571 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA ApAtoMse uThI huI lahariyoMkI paMktike samAna naSTa ho jAtA hai. zarIrakI dRr3hatA ko bala kahate haiM, AtmAke adamya utsAha ko-dhairya ko vIrya-parAkrama kahate haiM. AzvAsaH himaNicao vi va gihasayaNAsaNabhaMDANi hoti adhuvANi // arukittI vi aNiccA loe saMjjhabbharAgova // 1727 // himapuMjA ithAnityA bhavanti svjnaadyH|| jaMtanAM gatvarI kIrtiH saMdhyAzrIriva sarvathA // 1794 // mUlArA-beva iva / jasakittI yazAkIrtiH / saMjhambha dinAMtameghaH / artha-barpha ke samudAyake samAna ghara, zayyA, Asana, pAtra bagaraha padArtha nazvara hai. aura yazakI prasiddhi bhI saMdhyAkAlIna mayake samAna nazvara hai. BHASHMIRE spaSTottaragAthA kiha dA sattA kammavasattA sAradiyamehasarisamiNa // Na muNaMti jagamaNicca maraNabhayasamutthiyA saMtA // 1728 // idaM jagacchArayavAridopamaM na jAnate nazvaramaMginaH katham // yamena haMtuM sakalAH puraskRtA mRgAdhipaneva mRgA palIyasA // 1795 // iti adhruvam // vijayodayA-kiDa kathaM sAvat / aNi jagaMNa mukti mAdanispaM na jAnati / ke sattAvI sIdati spakatapApathazAptAsu tAsu yoniSyiti satvAH / sAradigameghasarisamiNaM zarahatusamutpanaM naikavarNavicitra saMsthAnajImUtamAlAsahavAM / maraNabhayasamuzchidA saMtA maraNaM viSaM pUSa tamajIvitasya sarItkRtaM priyaviyogAdArakasya, zokAzane lavapaTalaM, ayaskAMtopalaH duHkhalohAkarSaNe, baMdhuzyopalAnAM drASakamauSadhamAyatApadAmAyatanaM payaMbhUtamaraNamayasamusthitAHsaMtaH // payamanityatAmazeSavastuviSayAM dhyeyIkRtya pravartate dhamya dhyAna // aduca // 1556 Page #1572 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1557 bhogArthamANAM prANino jagadanityatvAjJAnaM sAdharyamanuzocati mUlArA dAtAvat / vAkyAkAre / satA prANinaH / kammapasattA kRSyAdiSvAsatAM / sArA zaratprabhavaH / samIcidA AcchAditA api / uktaM ca karmAH kathaM satyAziranmeghanamaM jagata | sarvametanna jAti mRtyubhItiyutA api // apica --- kathamiva duritajvaro bhogAsaktAH saradhanapratimaM // jAnaMti jagadanityaM na janmino maraNabhItibhRtaH // anityatAnuprekSA // artha-ye sarva prANI mRtyubhayase yukta hokara bhI zaratkAlake meghake samAna isa vinazvara jagat ko kyoM nahIM jAnate haiM yaha baDA Acarya hai. ye sarva prANI apane kiye pApoM ke AdhIna hokara aneka yoniyoMmeM duHkha pAte rahate haiM. isaliye ' sIdatIti satvAH ' arthAt satya aise anvardhaka nAmako dhAraNa karate haiM. zaradRtumeM utpanna hue aneka raMgoMko dhAraNa karanevAle, aneka AkRti yukta paraMtu nazvara aise meghasamUhake samAna yaha jagat nazvara haiM. prANioM ko maraNa viSake samAna apriya hai. zokarUpI vajrapAtako utpanna karanevAlA mAno megha paTala hI hai, duHkharUpa lohako khIcane ke liye maraNa lohacuMbake samAna hai. baMdhuoke hRdayarUpI pattharako dravayukta karanemeM auSadhI ke samAna hai. yaha maraNa dIrghaApattioM kA ghara hai. isa prakAra maraNabhayase yukta satpuruSa saMpUrNa viSaya anitya dharmase yukta hai aisA samajhakara una vastuoMko dharmadhyAnakA viSaya karate haiM. azaraNatAkathanAyo saraprabaMdhaH / karmANyAtma pariNAmopanIta cirakAlasthitIni samiti kSetrakAlabhAvAkya sahakArikAraNAni yadA phalamazubhaM prayacchati tadA tAni na nivArayituM kazcitsamartho'sti tenAzaraNo'smyahamiti ciMtA prabaMdhaH kArya hAyaTe NAsadi madI udiSNe kammeNa ya tarasa dIsadi ubAo // amapi visaM sacchaM taNaM pi NIyaM vi huti arI || 1729 // AzvAsa 5 1557 Page #1573 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa 5 jJAnAvaraNa karmakA udaya Anese uparyukta buddhi naSTa ho jAtI hai. jJAnI puruSa, jJAna aura upakaraNa inakA dveSa karanA, inako chipAnA inakA nAza karanA. inake sAtha matsarabhAva rakhanA, inameM vina utpanna karanA inako ayogya batalAnA, inameM doSa lagAnA, inako pIDA denA, akAlameM adhyayana karanA dusaroM kI iMdriyA viSADanA ityAdi kAraNoMsa jJAnAvaraNIya karmakA baMdha hotA hai yaha baMdha avagraha IhA, avAya aura dhAraNA rUpa matijJAna apanA murajhAna:sikatA nAza karatA hai. 1 jJAnako AcchAdana karanevAlA karma jaba yaha apuNyavAna jIva baMdha letA hai taba acagraha IhA, avAya aura dhAraNa aise cAroM jJAnoMse bhI padArthokA samyA svarUpa jAnane meM asamartha hotA hai. (2 jo manuSya padArthoke vizeSadharmoko nahIM jAnatA hai vaha netravAna hokara bhI aMdhA hai, sunatA huA bhI bahirA hai, aura jivhA yukta honepara bhI rasoMko nahIM jAnatA hai aisA samajhanA caahiye| karmase DhakA huA yaha kabhI ekeMdriya, kabhI dvIdriya, zrIMdriya, caturrAidriya aura kamI asaMtrI paMcadriya banatA hai. 4 karmAcchAdita yaha jIva hitakara vastu ko na dekha sakatA hai na suna sakatA hai aura meM usakA vicAra karane meM samartha hotA hai. karmake vaza hokara bhI na dAna detA hai aura na dhanakA svayaM upabhoga le sakatA hai isaliye aisA karmAcchAdita jIva pazuke barAbarIkA samajhanA cAhiye. 5 alpa buddhi honese manuSya apane samIpakA bhI hitakara padArthakA svarUpa jAnane meM asamartha hotA hai. phira jo zrutajJAnase hI jAnA jAtA hai, jo paraloka hita karanevAlA hai aise padArthakA svarUpa vaha anna kaisA jAnegA? 1 mahAbhayAnaka guhAke saghana aMdhakArameM praveza karanese, AgAdha pAnI meM praveza karanese, dRr3ha aise kaidakhAnemeM DAlA jAnese prAdhIko kRSTa dAyaka ajJAnakA anubhava AtA hai. aMdhakArameM praveza, pAnI meM DUbanA, kaidakhAnemeM DAlA jAnA ina bAtoMsa prANioMko eka janmameM-hI kaSTa hogA paraMtu ajJAnajanya duHkha anaMta bhavataka prANiokA sAtha nahIM chor3atA hai. 8 jo puruSa svAbhAvika buddhima rahita hai vaha vizAla tajJAna jo ki manuSyakI tIsarI AMkha hai dhAraNa karanameM asamartha hotA hai. Page #1574 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArAdhanA Azcama 1561 jisako yaha bhratajJAna hai vaha netrAsa aMdha hone para bhI mokSa nagarIke kalyANakAraka mArgameM sukhase jA sakatA hai. yaha jJAnAvaraNa karma isa prakArakA ajJAna utpanna kara detA hai ki usako haTAne meM koI samartha nahIM hai. isakA nivAraNa karane meM koI upAya hai nahIM. asAvAvedanIya kamake udayasa amRta bhI viSa hotA hai aura taNa mI chagakA kAmanA hai. baMdhu bhI bana jAte haiM. zAnAbaraNasya tu kSayopazama kiM spAdizyAha mukkhassa vi hodi madI kammAvasame ya dIsadi uvaao| NIyA arI vi samchaM bitaNaM amayaM ca hodi visaM // 1730 11 asti kamokSye buddhiruupaaymvlokte| vipakSo jAyane paMdhuH zastraM puSpaM viSaM sudhA // 1797 // vijayodayA-mukkhassa vi hodi mahI mUrkhasyApi bhavati matiH 1 kammoSasameya vIsadi upAo kopazame zAnAvaraNasya tu kSayopazame sati upAyopane zimagatyapuNyakariyAla / jIyA arI vizaSayo'pi vaMdhatro bhavati saJchapi taNe zaraNamapi sUrNa bhavati, amaI hodi visaM viSamaNyamRtaM bhavati sdyodye| tadviparyayavarzanAttattatkaunivAryatAM dRDhayati mUlArA-sumsassa vi yathAjAtasya / kammovasame tathAvidhamatijJAnAvaraNajhayopaname sati / uvAo karmopazamasya sAdhanaM / na bima viSamapItyarthaH / asadvegodayAmAtra sadyodaye vA sati viSadAdayo'pi yAMcavAdibhAvaM anaMti / sadbhApakaraNakSapaNapraguNakarmaNa upazame udaye vA upAyo loke zAleca pratIyate iti samanvayaH // jhAnAvaraNIya karma ke kSayopazamase kyA hotA hai isakA vivecana artha-jJAnAvaraNIya karmakA kSayopazama honepara murkha bhI vidvAna honemeM dera nahIM lagatI hai. jJAnAvaraNa zayopazamase saMkaTase pAra paDanekA upAya dhyAnameM A sakatA hai. kyoMki usa samaya puNyakarmakA udaya hojAtA hai, zatru bhI mitra hote haiM. zastra bhI nRNatulya niHsAra hotA hai arthAta zastraprahAra bhI puSpamAlAke samAna anubhavameM A jAtA hai. viSa bhI amRta hotA hai. HORS Page #1575 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AvAmaH mUlArAdhanA 1532 pAodaeNa attho hatthaM patto vi jassadi parasma / dUrAdo vi sapuNNarasa edi attho ayatteNa // 1711 // arthaH pApodaye puMso hastaprApto'pi nazyati // durato hastamAyAti puNyakamodaye sati / / 1798 / / pijayovayA-pAyodayaNa lAmAMnarAyastha karmaNa udayana, agtho hunthaM patto ghi jassadi Narassa hastaprAptopyoM nazyati puMsaH / dUrAdo vi dUrato'pi / sapuNNasya puNyavataH / pati atyo ApatyarthAH / ayatteNa ayatnena / tadvada viplavasaMplavAcapi tatkAraNakarmAyattAviti dhyeyatvenopadizati-- mUlArA-pAyodayeNa lAmAMtarAyavipAkena / sapuNyAta sadyodayaSataH / ayatteNa yatnaM vinApi / artha- sAhAya kA uda: alaga halagara gara bhI naSTa hojAtA hai. aura puNyavAnako prayatna ke binA hI dUra dezase bhI dhana prApti hotI hai. pAodaeNa sukha vi ceTThato ko vi pAuNadi dosa / / puNNodaeNa duha bi ceto ko vi lahadi guNaM // 1732 / / naraH pApodaya doSa yatamAno'pi gacchati / / guNaM puNyodaye zreSTha yatnahono pi natyataH 11 1 720 / / vijayodayA-pAyopaNa ayazammIne madana / ma ti cato mamyaka neemAnaH / kovi pAuNadi dosa / kazcitmApnoti dopaM / puNNodayeNa puNyakarmA jayana / dulachu bi luto atikacidakArya kulapi / kovi labhadi guNa kazvillabhate guNAm // mUlArA-pAdodapaNa ayaza kiirgikrrbhpaaken| suTu'va sampApi / dosa upAlaMbhaM / suThaTa vi ceTuMgo atyartha viruddhaM ceSTamAno yatkicitkArya kurvatrapi ityarthaH / gugaM lAyAM / artha-pApakA udaya Anapara arthAt ayazaskIrti karmakA udaya honepara sadAcArI manuSya bhI dopI mAnA jAtA hai. puNyake udayasa akAya karanavAlA bhI koI manuSya prazaMsA kA pAtra banatA hai, Re 1566 Page #1576 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAmaH puNNodaeNa karasaha guNe asaMte vi hoi jasakittI / pAodaeNa kassai saguNassa vi hoi jasaghAo // 1733 / / puNagodA parI kIrtisamaTe gaNanarjitaH || pApodape'nune gurvImakIrti guNavAnapi // 1800 // vijayodayA---puNNodaeNa puNyasyodayena / kassai dora jasakinI kasyacinayati yazaskItidha / pAcodaeNa pApasyodayena / kassA suguNassa vi kamyacina suguNavatopi / jasamAdI hodi yazodhAto mavati / / mulArA-alakittI yaza:kIrtizca / chAyAdo chAyAghAta: yazovinAza ityarthaH / artha- puNyodayasa kisI manuSya kA yaza sarvatra phaila jAtA hai. pApake udayase guNI sadAcArI manuSyakA bhI yaza naSTa hotA hai kAma - - - Nizvakamasma kammarasa phale samuvahidami dukhaMmi // jAdijarAmaraNarujAciMtAbhayavedaNAdIe // 1734 // janmamRtyujarAnaka duHvazokabhayAdike / / dIyamAna vipakSeNa nirupanamakarmaNA // 1801 / / vijayodayA-NiruSamassa niHpratIkArasya karmaNaH / phale lamupadihi tukkhahi samupasthite duHkha, jAdijarAmaraNarujAciMtAmayacedaNAdIge jAto, jarAthAM, maraNe, vyAdhI, ciMtAyo, bhaye, vedanAdI va samupasyite // durikarmodayahetuke jAtyAdau duHkhe saMprApta kazcitkvacitrAtA Azrayo yA nAstIti bhAvanAM gAyAvayenAha-- mulAsa-Niruvakamarasa niSpratIkArasma / samupadimmi sNpraapte| . . artha--upAyarahita pharmakA jaba udaya AtA hai tapa usakA phala jo duHkha vaha bhoganA paDatA hI hai. arthAt janma, jarA-vRddhAvasthA, maraNa, roga, ciMtA, bhaya, vaMdanA vagairaha duHkha bhogane par3ate hI haiM, Page #1577 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArAdhanA smpnn ma jIvANa Nathi koI tANaM saraNaM ca jo haveja idhaM // pAyAlamadigado vi ya Na muccadi sakammaudayammi / / 1765 / / na ko'pi dhiyate nANaM vehino bhuvanamraye // ma praviSTo'pi pAtAlaM mucyate karmaNA janaH // 1802 / / biz2ayodayA sImaNIyamA nATikadrAmAzA yA / jo bacegA yo bhavet / pAvAlamadigo vi pAtAle praviSTopi / Na muccAdi / na mucyate duHkhAt / sammaudayadi svakarmodaye sati // mUlArA-sANe rakSA / saraNaM aashryH| idhaM asmina / mucyA mucyate / loke / avi ya api ca / etena durgamakSetralamadheyathya samarthayate / Na muJcadina vichipate jAtyAkSikAdduHkhAta / / artha-mANioMko jagatameM koI bhI zaraNa nahIM hai. yaha jIva pharmase piMDa chaDAneke liye pAtAlameM palA jAya to vahAM bhI yaha karma usako choDatA nahIM, jabataka yaha jIva svakarmadarase basama nahIM hogA taba taka isakA duHkha se chuTakArA nahIM hogA. 1858400 girikaMdaraM ca aDavi sela bhUmi ca udadhi loga ta / / adigaMtUrNa vi jIvo Na muJcadi udiNNakAmeNa // 1736 // nagadurge kSitI zaile lokAMne kAnane'mbhudhI / gano'pi karmaNA jIvo nodIrNana vimucyate // 1803 / / vijayodayA-giridaraM ca girikaMdara aTavI zailabhUmimudadhi / lokAMtaM pravizyApi jIco mucyate / uva. thAgatana karmaNA // __ bhUyo'pi kSetralabdhi prabaMdhana niraskaroti -. mUlArA-girikaMdaraM parvatapAnIyavidAritasthAnaM / adigaMtUNa vi gatyA pi tiSThan / artha-parvatakI darImeM, jaMgalameM, parvatameM, jamInameM, samudra meM itanA hI nahIM lokake aMtameM bhI jIva yadi jAkara vasegA to bhI udayameM Aye hue kamase badda chuTakArA nahIM pAtA hai. Page #1578 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lAgadhanA AzcAta dugacaduaNeyapAyA parisapradI ya jaMti bhUmIo // macchA jalammi pakkhI bhami kammaM tu savvattha // 1737 / dvicaturthahupAdA yeta gacchAta nahAnalaM // . jale mInAH bagA yoni karma sarvatra sarvadA // 1804 / / vijayodhyA-dugavaaNegapAdA vicatuzcaraNAdikAH / parisAdI 4 jati bhumImo parisAdayazca yAMti bhUmAveva / matsyA jale pakSiNo nabhasi yAMtiH / karma sarvatragaM / mulArA-parisappattA apAdA uragAdavaH / kammai tu mabatya svakRtakarmavipAkena jInAH kacidapi na mucyate ityarthaH / artha-do pAMvake jIva, pyAra pAMdhake jIya, aneka pAMcaka jIva aura sAdika jIva jamIna para nivAsa karate haiM. matsya pAnI meM rahate haiM. pakSI AkAzameM rahate haiM. paraMtu karma sarvatra rahatA hai. ravicaMdavAveudhviyANamagamA vi asthi hu padesA // Na puNo asthi paeso Agamo. kammala hoi idhaM // 17 // agamyA viSayAH ziravicaMdrAlilAmaraiH // pravezI viyo kophinAgamyaH karmaNA punaH // 1804 // vijayodayA-ravicaMdhAvayeDaThiyagANaM sUryaNa, bagreNa. pAtena, devezcAbhyAsaMti pradezAH karmaNAmagamyo'tra pravezo'sti loke / / kuca ityAi.mUlArA-deuvimANa caikriyikAoM / devavidyAdharAdInAM / agamA agamyAH / artha-sarya, caMdra, vAyu aura deva bhI jahAM praveza nahIM kara sakeMge aise bhI bahutase pradeza haiM. paraMtu karmake lie agamya pradeza koI bhI nahIM hai. Page #1579 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA Azva vijjosahamaMtabalaM balavIriya assahatthiraha johA // sAmAdiuvAyA vA Na hoti kammodae saraNaM // 1739 // na yodhA rathahastAzcA vidaamNtraussdhaadyH|| sAmAdayo'pi copAyAH pAnti kamAdaye'GginAm // 1805 // vijayodayA-vijlAmatosadhibalabIriyaM vidyA svAhAkArAMtA tadrahitatA maMtrasya vIryamAtmanaH shktytishyH| yalamAhAracyAyAma zarIrasya dA, aniikrssdhH| sAmabhedadaNDopapradAnAthAca detavA na zaraNaM // duSkRtapAkodrekanirAkaraNavicAramaMtrAdInAmapi mAhAtmyapratighAtamanusaMdhatte-- mUlArA-bala AhAravyAyAmAdija dehadAvyaM / NIyA baaNdhvaaH| ayaM jisake aMtarma mahAkAra hai vaha vidyA hai. maMtra svAhAkArase rahita hotA hai.)maMtrakI zaktiko vIrya kahate haiM. zarIrama AhAra aura vyAyAma karanese jo dRDhatA utpanna hotI hai usako bala kahate haiM. ye padArtha karmake udayase AtmAkA rakSaNa karane meM asamartha hai. pohe, hAthI, stha, yoddhAgaNa, sAma daMDAdika upAya, inakA bhI sAmarthya karmodaya Anepara na hotA hai. karma sabase balavAna hai. jaha Aizcamurdeta koI vAraMtau jage Nasthi // taha kammamudIrata koI vAreMtau jage Nasthi // 1740 / / kenehAdIyamAnAnAM karmaNAM jyotiSAmiva / / niSedhaH zakyate kartuM svakIye samaye sati / / 1806 / / vijayodayA-jadda ApaccamudataM yathA vinamaNimudayAvalacUDAmaNitAmupayAtaM na nivArayati kacittathA samadhigatasahakArikAraNaM karma na nibhAsta samarthaH / / kiMbahunAmUlArA-AiccaM AdityaM / udIrataM udayAvalikApravezodyanaM / artha-jaise udayAcala para AnevAle sUryako koI roka nahIM sakatA vaise sahakArI kAraNa milanepara udaya meM Aye hue karmako koI bhI jIva roka nahIM sakatA. 156 Page #1580 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1567 rogANaM paDigArA diThThA kammassa Natthi paDigAro // kammaM malediha jagaM hatthIva niraMkuso matto // 1741 // pratIkAro'sti rogANAM karmaNAM na enarjane // karma gRhAti hastIva lokaM matto niraMkuzaH // 1807 // vijodarogA pagArA diTThA vyAdhInAM pratIkArA dRSTA aupadhAdayaH / karmaNAM nAsti pratIkAraH jagadazeSa maIyati karma madagaja iva niraMkuzI nAnIvanaM // samudyatamevArthI TrAntadvAreNa vivRNvannAha - mUlArA - rogANaM vyAdhInAM arthAdupacArajAnAM karmajAnAM tu chAnAmeva pratIkAraH artha - rogoMkA pratikAra auSadhAdika ilAja to dekhe gaye haiM. karmakA ilAja kisIne bhI nahIM dekhA hai. unmatta hAthI aMkuzakI bhI parvAha nahIM rakhatA huA kamalavanakA mardana karatA hai vaise ye karma bhI saMpUrNa jagakA mardana karate haiM. rogANaM paDigAro Natthi ya kamme Nararasa samuddiSNe // rogANaM paDigAro hodi hU kamme uvasamaMte // 1742 // pratIkAro na rogANAM karmaNAmudaye sati // upacAro bhuvaM teSAmati karmazame sati // 1808 // vijayodayA - rogANaM paDigA vyAdhInAM pratIkAro nAsti karmaNyasadvedha prAptodaye sati pathyoSadhAdibhirupazarmA rogAdInAM sopi karmaNyupazamaM gata evaM nAnupazAMte // mULArA - samudiSNe sammukhodaye / upalamaMde upazamaM yAti maMdodaye bhavatItyarthaH / artha- jaba asAtAvedanIya karmakA udaya AtA hai taba rogokA nAza karane meM auSadhiyAM asamartha ho jAtI haiM. yadyapi pathya aura auSadhiyoM kA sevana karanese rogoM kA zamana honA anubhava meM AtA hai to bhI vahAM karmakA AzvAsa 7 1567 Page #1581 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA | AzvAsaH upazamana honA hI mUla kAraNa hai. aMtaraMga kAraNa karya jaba upazAMta hotA hai taba auSadhi aura pathya sevana roganAza karane meM samartha hote haiM anyaH / nigala ho jAte hai, vijjAharA ya baladevayAsudevA ya cakkavaTTI thA / deviMdAvaNa maraNe kassai kammodae hoti / 1733 // palakezavacazidevavidyAdharAvayaH // santi karmodaye vyaktaM zaraNaM na zarIriNAma / / 1889 / / vijayADayA-vijAharA ya vidyAdharAyo mahAyalaparAkramA api za zaraNaM bhayaMti kodaya rati gAthArthaH // nalAga--saTam / artha--jana karmodaya tIvra hotA hai taba mahAparAkramI vidyAdhara, baladeva, vAsudaMca aura cakravarti bhI prANIkA rakSA karane meM samartha nahIM hote haiM. itanAhI nahI. deveMdrabhI usa prANIkA rakSaNa karane meM asamartha hai. ADMIRE volTeja ca kamato bhUmi udadhi tarigja pabamANo // Na puNo tIradi kammarUla phalamudiSNassa bole? // 1731 // gannullaMghate kSoNI narastarati nIradhim / / nAtikrAMtuM punaH kopi karmaNAmudayaM kSamaH // 181 // vijayadayA-bollajja ullaMghayet gachana bhUmi, samudrAtarutplavamAnaH / udIyamaya kAraNaH phalamulaMdhayituM na catti ko'yo vA mahAvalogi // malArA-boleja naran / cakamo pajhyA gachan / evamANo 'lavamAnaH / tIradi zaknoti / ardha--bhUmipara calatA huA pANI bhUmIke aMtataka jA sakemA samudrako bhI ulaMdhakara jA sakemA, parantu karmakA udaya Anepara usako ulaMghanakI tAkada mahAbalavAna puruSoM meM bhI nahIM hai. alpazaktiyoM kI to kyA kathA ? - 1568 - / Page #1582 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUlArAvanA 1566 sahatimigilagahidasma zatthi maccho mago va jagha saraNa || kammodaya jIva tthi saraNaM tahA koI // 1745 // mRgamInoM parauM jantyoH siMhamInagRhItayoH // jAyate rakSakaH ko'pi karmagrastasya na punaH // 1811 vijayodravAsIddatirmigilagaddidasya siMhena tirmigilAkhyena mahAmatsyena ca gRhItasya naiva zaraNaM bhavati abhyo mRgo matsyo vA / tathA karmozye jIvasya nAsti kariNam // mUlArA-- timiMgilo maddAmatsyaH / maccho tirmigilAdanyaH || artha - siMha kiMvA timiMgala ( mahAmatsya ne) pakaDe hue prANIko koI pazu athavA matsya usase nahIM chuDA sakatA hai se tIvra karma ke udayasamaya meM isa prANI ko koI bhI vyakti nahIM kruddhA sakatI hai use usa karmakara phala bhoganA hI par3atA hai. vyAvarNitAnAmazaraNatvaM manasAvadhArtha havaM zaraNamiti cittanIyamiti kathayatidaMsaNaNANacaritaM tavo ya tANaM ca hoi saraNaM ca // jIvarasa kammaNAsaha kamme udiSNami // 1746 // karmanAzanasahAna janAnAM jJAnadarzanacaritratapAMsi // nApahAya sati karmaNi pakke rakSakAni ca saMti parANi / / 1812 // iti azaraNam vijayodayAlANacaritaM tatho yazAne darzarzanaM cAritraM tapana rakSA zati / jIvasya karmaNAM nAzahetuH karmaNyudIrNenyasadvadyA / evAnumekSA gatA / asam asatkarmadiye pratAnAmazakyatAM maNivAya darzanAdikaM zaraNyatayA praNidheva mityanuzAzitamUlArA -- kammaNAsaNa hetu azubhakapaNakAraNatvAta / akSaraNAnusa | Upara jinakA varNana kiyA gayA hai ve adharaNarUpa haiM paraMtu jAgekI gAthA meM pratipAdita padArtha zaraNa samajhakara unakA ciMtana karanA cAhiye aisA AcArya varNana karate haiM AvAsaH 0 1569 Page #1583 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AcAra 1570 artha-sabhyagdarzana, jJAna,cAritra aura tapa ye cAra AtmaguNa hI AtmAke zaraNa-rakSaka hai. jabike kokA ye hI nAza karate haiM. asatAvedanIyAdi karmake udaya honepara bhI uparyukta cAra padArtha hI AtmAkA rakSaNa karate haiM, azaraNAnuprekSA samApta ekatyAnuprekSA uttareNa prabaMdhenocyate pAvaM karedi jIvo baMdhavahedu sarIrahedaM ca // NirayAdisu tassa phalaM eko so ceva vededi // 1747 / / mAtipAtaka janturdehayAMdhavahetave / / zvabhrAdiSu punaHkhamekAkI sahate ciram / / 1813 / vijayonyA-pApa karoti jIvo bAMdhavanimitaM zarIranimisa ca / bAMdhavazarIrapopaNAya satasya karmaNaH phalaM narakAdiSveka pavAnubhavati / narakAdigatiSu prAptaM duHkhamapazyaMtastatrAsaMto vAMdhavAH kiM kurvatIti AzaMkAM nirasthatisannihitAH pazyaMtopyAkiMcitkarA iti kathanena / dharyadhyAnadhyeyatayA bhAvayitumekatvaM gAthAsaptakena varNayati-- mUlArA-baMdhavetyAdi baMdhUnA svadevasya ca poSaNArtha / ekkao ceva ekaka eca / asahAya evetyarthaH / ekatvAnuprekSAkA savistara varNana. artha- apane zarIrakA poSaNa karane ke liye tathA bAMdhavoM ke poSaNArtha yaha jIva pApa karatA hai. kiye hue karmakA phalabhI isa akele jIvako hI bhoganA par3atA hai. narakAdigatike jo duHkha isa jIvako bhogane par3ate haiM. baMdhuo ko unaSA pratyakSa darzana nahIM hotA hai ataeva ve usakA duHkha dUra karane meM asamartha hote haiM aisA kahanA bhI yogya nahIM hai. kyoM ki jaba isa prANI ko isa lokameM rogAdise duHkha hotA thA taba bhI ve kevala dekhakara bhI dUra karane meM asamartha the vo paralokakA duHkha unase dUra hogA aisI AzA karanA kaisA yogya hogA? rogAdivedaNAo vedayamANassa NiyayakammaphalaM // pecchaMtA vi samakkhaM kiMcivi Na karati se NiyayA // 1718 / / Page #1584 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1571 vedanAM karmaNA vattAM rogazokabhayAdikAma // kiM bhujAnasya kurvantu pazyantyo jJAtayo 'GginaH // 1814 // vijayodaya-rogAdivevappA rogAdiduHkhAni / viyayakammaphalaM nijakarmaphalaM svayogatrayopacitakarmaNaH phalaM / vedayamANassa vezyamAnasya / samavaM pecchatAthi pratyakSaM pazyaMtoSi / jiyayA nijakA bAMdhayAH, se tassa kiMcici Na karati kiMcidapi pratIkArajAtaM na kurveti / paraJeha vA janmanyeka padhAnubhavati jaMturna tadIyakarmaphalasaMvibhAgakaraNe samarthaH diti bhavati || narakAdidurgatigatasya duHkhamapazyaMtI bAMdhavAH kathaM pratividabhyurityabhisaMdhi pratyAcaSTe mUlAca -- kiMcithi pratIkArajAtaM paratreha vA janmani svakarmaphalamanubhavato jIvasya na kazvitsaMvibhAgI bhavatIti bhAvaH // artha- - isa jIvako rogAdikasa jo vedanA hotI hai vaha mana vacana aura kAyayogase upArjana kiye ree phala hai. isa phalakA anubhava jaba yaha jIva letA hai taba usakA baMdhugaNa pratyakSa dekhakara bhI usa duHkhakA pratIkAra nahIM kara sakatA hai. iha loka ho cAhe paraloka ho akele prANIko hI duHkha bhoganA par3atA hai. usake kiye hue karma kA bhAgIdAra koI nahIM ho sakatA hai. taha tathA yathA duHkhe svakarmaphalaka evAnubhavati - taha narai ekkao ceva tarasa Na vidijjago habai koI // bhoge bhottuM yiyA vidijjayA Na purNa kammaphalaM // / 1749 // ekAkI mriyate jIvo na dvitIyo 'sya kazcana // sahAyA bhogasevAyAM na karmaphalasevane || 1815 // vijayodayA - tathA svAyugalane / ekago ne maradi eka eva prANAMstyajati // pNa vidijjago koI na sahAyo bhavati kacit / tadIyaM maraNaM saMvibhajya gRhItvA sahAyatAM na kazcitkarotItyarthaH // anyathA eka eSa triyate ityaghaTamAne yahUnAmadhye maraNAt | bhoge bhujyate'nubhUyata iti bhogAH dravyANi azanavasanamukhavAsAdIni / bhosumanubhavituM nijakA bAMdhavAH / vidijjagA sahAyAH / Na puNe na punaH / kammaphalaM motuM NIyagA vidijayA, sadIyakarmaphalaM bhoktuM na baMdhassahAyAH // AzvAsa 7 1571 Page #1585 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1572 duHkhAnubhUti nidarzanena maraNe sahAyAmAtra mAcayati--- mulArA--pradha duHkhAnubhava navam / Na vidijjago na dvitIya: / duHkhayanmaraNaM vibhajya gRhItvA sahAyo na kazvivatItyarthaH / bhoge azanavasanAdIn // jaise apane kiye hue karmakA duHkharUpI phala yaha javi svayaM hI bhogatA hai vaise artha - isa prANIkA AyuSya pUrNa honepara usako akeleko hI maraNa kA svIkAra karanA paDatA hai. arthAt maka vibhAga lekara usakI koI sAhAyaka nahIM hotA hai. anyathA ekahI maratA hai isa vacanakI ghaTanA hI ayukta dIkhegI. kyoMki bahuta jana eka samaya meM mareMge parantu aisA nahIM hotA hai ataH 'taha maraha ekao caiva yaha vacana yuktiyukta hai. anna, vastra, tAMbula, dhana inakA upabhoga leneke lie cAMdhava sahAyya karate haiM parantu karmaphala kA anubhava akele ko hI lenA paDatA hai. anya bAMdhava unako sahAyaka nahIM hote haiM. , prakArAMtareNetyabhAvanAmAca yA atyA dehAdiyA ya saMgA Na karasa iha hoti // pagloga amettA jadi vidaiti te suru || 1750 // dehArthAMdhavAH sArdhaM na kenApi bhavAMtaram // balamA api gacchanti kurvanto 'pi mahAdaram || 1816 / / svakIyA dehino sea dehArthasvajanAdayaH // svIkRtAH saMbhrameNApi na kadAcidbhavAntare / / 1817 // vijayodayA- gIgA asthA baMdhavo dhanaM zarIrAdikAzca parigrahAH kasyacidapi saMbaMdhino na yAMti paralokaM prati prasthitaM / yadyapi suddha kAmyate pariSadAH / gRhItvA tAnyavi nAmAsya gaMtumutkaMThA tathApi te nAnugacchatyeka eca yAtItye katva bhAvanA // bhUparigrahAH paraloke sahagasAraH pRSThatArastu bhaviSyanti iti vyAmohavyapohanArthamAha---- AzvAsaH 67 1572 Page #1586 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dUtArAdhanA 7463 mUlA - ajetA atretAraH / paraloke gacchataH kasyacitpazrAgAmino na kine kAyeta ityarthaH / bhavatastvithaH / dAyajAta artha-bAMdhava, dhana, zarIra, putra, strI, vagairaha sambantrIjana paraloka yAtrA karanevAle prANI ke sAtha Ate nahIM hai- sundara parigrahoM para isa jIvakA samasya rahatA hai aura paralokameM bhI inako le jAnekI utkaNThA usake mana meM utpanna hotI haiM parantu ve usake sAtha nahIM jAte haiM arthAt yaha mohI jIva bhI unako le jAnekA sAmarthya apane meM nahIM rakha sakatA hai. aisI ekatvabhAvanA bhAnI cAhie. logabaMdhavA te niyayA paNa parassa hoMti logassa / taha caiva dhaNaM deho saMgA sayaNAsaNAdIyaM || 1751 // svakIyaM parakIyaM na vidyate bhuvanatraye // naikasyAdATyamAnasya paramANorivAMzinaH / / 1818 / / vijayodayA--raDalogabaMdhavA smiseca janmani bAMdhavAH / parassa logassa Na NIyayA hoMti anyasya janmano navaMdhavo bhavaMti / taha va bAMdhavAzva dhanaM deho saMgA yaNAsaNAdI ya dhanaM zarIraM zayanAsanAdayazca parizraddA iva loke eva na parajanmani upakArakA bhavaMti / evaM hi te bAMdhavAH parigrahAca laDhAyA iti grahItuM zakyate yadyanapAyitayA upakAriNaH syuH / iha janmanyeva ye prayati te paralokaM gacchatamanusaratIti kA pratyAzA || mUlArA-vadha kSetra bAMdhatrA ivaivinAdayo'pi nAmutropakArakAH syuritvarthaH // artha-lokameM apane haiM ihalokasambandhI hI hai. paralokameM arthAt anyajanma meM ve apane nahIM mAne jAte haiM. inake samAna dhana, zarIra, parigraha - zayanAmanAdika parigraha bhI haha lophaka hI samajhAe paraloka meM inase sahAya hogA aisA saMkalpa manase haTAnA cAhie. isalie bAMdhava aura parigraha sahAyaka nahIM hai aisA samajhanA cAhie. isa janmameM bhI isa prANIkA sambandha meM bAMdhavAdika chor3a dete haiM ainA anubhava AtA hai to paraloka meM jItra ke sAtha ye AyeMge aisI AzA rakhanA kyA ajJAnatAkA khela nahIM hai AzvAsaH 7 15.72 Page #1587 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA bhAvAsa Mero yaghete yAMdhavAdayo na sahAyAH kastaI sahAya isyAkAyAmAca jo puNa dhammo jIveNa kado sammattacaraNasudamaio // so paraloe jIvassa hoi guNakArakasahAo / / 1752 // 'mAMtara samaM gatyA dharmo ratnatrayAtmakaH / / upakAraM paraM nityaM pitaya kurute ninaH // 1819 // vijayodayA-jo puNa yaH punaH / jIvaNa kaho dhammo jAyena ruto dharmaH,sammattacaraNasunamaigo ratnatrayarUpo durgati prasthita jI dhArayati ghane yA zubhe sthAna iti ratnatrayaM dharma ityucyate / so saH vyAvastio dhrmH| jIvassa jIvasya / paraloge parajanmani / guNakArakA sahAyo bhavati // abhyudayaniyasasukhapradAnAt // tathA coktaM datvA dyAvApRthivyorvaradhiSapati vItabhIzugviSArtha, kRsvA lokatrayadarya muranarapatibhiH prApya pUjA viziSTayaM // mRtyukhyAdhiprasUtipriya trigamogazIkAhI mokSa nityorusauruSa kSiAni nirUpama yassa mo'vyAmudharma iti / nanu asahAyasvabhAvagAdhikAra sadAyanirUpaNakA kathamupayujyate // naipa dopaH yo yana janunA sahAyatvenAdhyavasito yAMdhayAdirasA sahAyo na bhavatIti na tanAdaraH kAryaH / samyaktyajJAnacAgitAtmakastu dharmaH / dharmopi jIvapariNAma upaphAri sahAya rati / nayAdage jambata sUriNA | atizayitadharmAsthasahAyanirUpaNena zAtidhanAdInAM tathAbhUtasahAyatA samarthatA bhaviSyati / aghocyate / samyavAdayaH zubhapariNAmAH prazaslagatijAtigotrasaMghAtasahananAyuHsavadyAdikamAtmani nidhAya nazyani tena devo yA naraH paMcedriyaH paryAptakaH kulInaH zubhanIrogazarIrazcirajIcI mukhI bhaviSyati // dharmAnudhinaH puNyasyodayAt / / dIkSAbhimukhA bugdhiniraticAraratnatrayasaMpatti bhaviSyatIti saMbhaktyupakArasahAyatA dharmasya / manu ca mAnapUrvakatvAccaraNasya sammattacaraNasudamAgo iti kathamupanvasta ? athamabhiprAyaH satyapi zbhuta jJAne asaMyatasamyaghazariprAbhAvAna mahatyA saMvaranijare mukhyaguNa sacasaH / tasmAnmukhyAdhinacAritra pradhAna, kiMca tanAnamupAyazcAritramupeyaM ataH parArdhatyAjJAna pradhAna upayatvAcArapa pradhAna miti| jo puNa dhammo jIveNa kado ityanena dharmaspa sarvathA nisyatvaM pratiSiyaM phalavaicitryamanubhavasiddha, saryadaikarUpatyaM dharmasya virudhyate / sukhasAdhanAnAM strIvalagaMdha mAlyAdInAM vaiciDyAt / tatkAryasukhasyApi vaizyarUpyaM nityatSepi dharmasya ghaTayediti cet atrocyate // atizayitAnatizayitasusthasAdhanatA tasya dharmahetunA na cetyatra vikalpaddhaye dharmadetutyAbhyupagame kathaM na vaividhya dharmasya / atha na dharmoM hetuH satusAmAbhyAyattasukhasAdhanAnAM sAtizayaniratizayatadAyattaH phalavibhAga iti / dharmasthAnarthakyamApadyate // tato na dharmasya sarvathA nisytaa|| kastahi pretyopakArItyatrA-- mUlArA-guNakArayasahAo abhyudayaniHzreyasapradAnAdupakAraH shgaamii| urpha 4-. 1574 Page #1588 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhUlArAdhanA 1575 dayAvApRthivyorvaraviSayarati vItabhIviSAdAM // kRtvA lokatrayAM suranarapatibhiH prApya pUjAM viziSTAm || mRtyulyAdhiprasUvipriyavigama jarArogazokaprahINe // mokSe nityorusaukhye piti nirupame yaH so noDavyAtsuvarsaH // bAMdhavAdayotrAmutra paramArthenopakAraka sahAyA na syuriti teSu na manAgapyAdaraH kAryaH / dharme tu tadvilakSaNatvAdabhIkSaNamAdaravatA bhavitavyamityupadezenAsahAyavatprakaraNe'pi dharmasyopakAraka sahAyatotirUpayoginI / natu cAritrapradhAnasya dharmasya pretyalahAyatvAbhAvAtsahAyatAnupapanneti na zakyaM dharmAnubandhitadanurAgajanyasukRtasambhArasya niHzreyasAcasAnA bhyudayasAdhakatamasyopakAraka sazya bhAvasambhavAvirodhAt // artha -- samyagdarzana, samyak cAritra aura samyagjJAna rUpa arthAt ratnatrayarUpa dharma jo isa jIvane dhAraNa kiyA thA vahI para loka meM isakA kalyANa karanevAlA sahAyaka hotA hai. yaha ratnatrayAtmaka dharma durgatike tarapha jAnevA le jIvako dhAraNa karatA hai arthAt zubha iMdrAdipadoMmeM sthApana karatA hai. isaliye isa ratnatrayako dharma yaha anvartha nAma prApta huA haiM. yaha jIva isa jIvako paralokameM kalyANa karanevAlA mitra hai kyoMki yaha abhyudayasukha aura mokSasukhako denevAlA hai. Ama isa dharma ke viSaya meM aisA kahA hai bhaya, zoka aura khinnatAko dUra kara yaha dharma jIvako isa bhUtalake aura svargaka saukhyAko arpaNa karatA hai. lokatrayake aizvarya dekara yaha dharma deveMdra aura rAjeMdroM ke dvArA jIvako pUjita karatA hai. yaha jIva dharma ke prasAdase mRtyu, roga. iSTa padArthoMkA viyoga, vRddhAvasthA, zoka ityAdika ApattiyoMse rahita hotA hai. aura nitya, upamArahita aura mahAn saukhya jisameM haiM aise mokSakI bhI prApti kara letA hai. aisA apUrva hitakAraka varma arthAt ratnatrayAtmaka dharma hamArA nitya rakSaNa kare. -- zaGkA --- asahAyatva bhAvanAke prakaraNa meM sahAyakA nirUpaNa karanA kaisA yogya dIkhatA hai ? uttara- isa jaMtune jina bAMdhatroMko sahAyaka samajhakara rakkhA hai ye vAstavatathA sahAyaka nahIM hai isaliye unameM Adara nahIM karanA cAhiye aura samyaktva, jJAna aura cAritrAtmaka dharma meM Adara karanA cAhiye kyoMki yaha AzvAsaH 7 1575 Page #1589 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsA jIvapariNAma haiM aura upakAraka arthAt sahAyaka haiM. isa dharmameM AcArya Adara utpanna karate haiM. dharma hI sabase utkRSTa sahAyaka hai, jAti, dhana vageraha padArthoMseM aisI uskRSTa sahAyatA kamIbhI nahIM milatI hai aura na milagI. isaliye prakRta asahAyatAkAhI yaha varNana huA. samyaktvAdika zubhapariNAma uttamagati, jAti, gotra. gaMdhAta, saMhanana, AyuSya, sAtAvedanIyAdi zubhakarma ityAdika uttama sAmagrAko dekara naSTa ho jAte haiM. ina pariNAmoMse devapanA, manuSyapanA, paMceMdriyapUrNatA, paryAptaka, avasthA, kulInapaNA, zubha aura nIrogazarIra. doghajInitva aura sukhArasthA prApta hotI haiM kyoMki ina pariNAmoMse pupayakA udaya hotA hai. ina pariNAmAMse dIkSA lene ke liye AtmA tayAra hotA hai, aura niraticAra ratnatrayakI prApti hotI hai, imaliye dharmase upakArarUpa sahAyatA prApta hotI hai. zaMkA -- paritra jJAna pUrvaka hotA hai paraMtu gAthAma sammanadharaNasudamamA emA ulaTA kyoM kahA hai arthAt cAritrapUrvaka zAna honA hai zya- usa ?... uttara isa ullekha kA abhimAya aisA hai--gamyagjJAna honepara bhI asaMyata mamyagdRSTiko cAritrakA abhAva rahatA i isalithe cAmbikaM vinA mahAn saMghara aura nirjarAbhI mukhyaguNa nahIM mAne jAta hai. isa liye pukhyanAkA abhiprAya lakara cAritrako pradhAnatA dI gaI hai. Ara isa viSayameM esI yukti hai--samyagjJAna upAya hai aura zArita upara hai. parArtha kI dRSTima samprajJAna pradhAna hai arthAta kAraNa kI dRSTiya jJAna pradhAna I paraMtu cAritra mApya hai isa pTise mukhya hai.. 'jo puNa dhammo jIvaNa kadA' isa vAkyama dharma sarvathA nitya hai isa kalpanA kA parihAra huA. kyoMki dharmAcaraNase prANioNko jo vividha sukhAdi phaloM kA anubhava AjAtA hai isalie dhamakA macaMdA eka strarUpa nahIM hai. arthAta ratnatraya rUpa pariNAma jinako dharma saMjJA AcAryone dI hai unameM taratamatA hAnasa unase prApta hue sukhAdi phalAmeM bhI taratamatA avazya anubhava meM AtI hai. sukhake sAdhaka strI, vastra, gandha, puSpamAlAdika padAdhoM meM vividhatA dekhI jAtI hai isase usakA kArya jo sukha vaha bhI aneka rUpakA anubhavameM AtA hai. dharma nitya mAnane para bhI aisI vicitratA ho sakegI aisA kahanA yogya nahIM hai. atizaya sukhake sAdhaka athavA asAdhana ye strI gaMdhAdika padArtha hotA hai usake lie dharma kAraNa hai yA nahIM. esa do vikalpa yahAM hote haiM. MOHTAS 1576 Page #1590 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH mUlArAdhanA yadi dharma kAraNa hai aisA mAnate ho to dharma kI vicitratA arthAta nAnAvidhatA hai aisA mAnanA hogA. yadi dharma usakA hetu nahIM hai to sAmAnyakAraNoMke AdhInatA se sukhake sAdhanoMmeM niratizaya aura sAtizaya aisA phala vibhAga nahIM ho sakatA hai. ata eva dharma hI kAraNa mAnanA cAhiye. nahIM to dharma kI vyarthatA hotI hai. isa vAste dharma ko sarvathA nitya mAnanA yogya nahIM haiM. zarIradraviNAdInAM asahAyatAbhAvanAM tadgocarAnurAganivarsanamunena sthirayatyuttaragAthA barasa baMdhaNe va Na rAgo dehammi hoi NANissa // visasarisesu Na rAgo atthesu mahAbhayesu tA // 1753 // bhoga roga dhanaM zalya gehaM guptiH striyo ythaa| baMdhuM ca manyate baMdha sAdhurakatvacAsita / / / 1820 / / padastha baMdhananeva rAgo yasya na vigrahe / / sa karotyAdaraM sAdhuHkimarthe 'nakAriNi / / 1821 / / baMdhanatulyaM caraNasahAyaM pazyati gAtraM mathitakaSAyaH // yo munivayoM janadhanasaMge tasya na rAgaHkRtahitabhaMga // 1822 // iti ekatvam / vijayodayA-baddhassa baMdhaNeSa Na rAgo rajjunalAbhivasya baMdhanIyAsAdhakatame jyAdau tuHkhadetI yathA na raagH| tathA devammi hodi gANisma sukhaduHsvasAdhana vivekAsya duHkhahetAyasAre'sthire'zucini kAye na rAgo bhavati / guNapakSapAtino himAmA / bisasarisesu piksazeSvapi rAgo gANissa jJAnino naiva rAgaH / keSu? atdhesu samvesu // kathamarthAnAM viSasAzateti cet / yadhA virSa duHkhavAya prANAdhiyojayati tathAdhAnyarjamarakSaNAdiSu vyApRtaM duHkhana yojayati, prANAnAM ca vinAze nimittaM bhavati / tathAhi / prANino'dhi eva parasparaM praghAte prayatate ataeva mahAbhayahetutvAnmahAbhayatArthAnAM sUtrakAreNoktA / atthesu mahAbhayesu iti yaddhi yasyAnupakAri tasya tasminna vivekinaH sahAya buddhiya thA viparkaTakAdI, apakAri zarIraviNAdikamiti punaH punarabhyasyato netaraH sahAyo'yamiti ciMtAprabaMdhaH pravatete // 1577 Page #1591 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhalArAdhanA aaaghaat tanubhamAyanurAganivAraNadvAreNa laba sahAyanAnmAtrayitugAha ---- mUlArA- bandhaNe rajjuzaMgvalAdau / ga rAgI na prItiH duHkhahetutvAt / gANista sukhaduHkhasAvavivekajJasya / visasariseTa dukhaztvAtprANapraziyAca vaDakalpeSu / mahamA viSapakArakatamatvAdatibhayaM kare5 / yadi yasyAnu. pakAri tatra tasya na vivekina sahAyabuddhiryathA vipakaMTakAdi / apakAra ca zarIradakSiNApikamiti punaH punarasya pazyatI yaterasahAyoi miti ciMtA kA pravartake kAma kAlAnu tA" artha---rajju athavA zaMkhalAse baddha huA puruSa baMdhanakriyA karane meM sAdhakatama aisI rajju-dorI aura loha kI sAMkhala meM prema nahIM karatA hai vase sukhaduHkha ke sAdhanoMkA vivekajJAna jinako hai aise puruSa zarIra meM sneha nahIM rakhate hai. yaha zarIra, niHsAra, asthira, apavitra hai aisA samajhakara ve isase virakta hote hai. kyoMki ve | guNoMke pakSapAtI haiM. jJAnI purupa viSake samAna duHkhada aise dhanoMmeM rAga bhAva nahIM rakhate haiM. viSake sadRza dhana duHkha dAyaka kyoM haiM isakA uttara aisA hai-viSa duHkha detA hai aura mASAkA nAza karatA hai vaise dhana bhI kamAnA, rakSaNa karanA ityAdi kAyaoNmeM tatpara puruSa ko duHkha utpanna karatA hai-yaha dhana prANoM kA bhI nAza karanemeM nimitta hai. isa dhanake liye prANI paraspara ghAtapAta karanemeM pravRca hote haiM. isa liye yaha mahAbhayakA kAraNa hai. jo jisakA nAza-apAya karatA hai usameM usakI-arthAt vivekI puruSakI sahAyatA buddhi utpanna nahIM hotI hai. vipakaMTakAdikaoNmeM jaise loka ye mere upakAraka hai aisA nahIM samajhate haiM vaise zarIra, dhanAdika padArtha bhI apakArI haiM aise vivekI jana samajhaMta haiM. aura bArabAra isI viSayakA AbhyAsa kara yati maiM asahAya hUM aisI citA karate haiM. ekatvAnuprakSAkA varNana samApta. anyanbabhAvananirUpaNArthamuttara prabaMdhaH // ekatta kihadA jIvo apaNo aNNaM soyadi hu dukhiyaM NIyaM / / Na ya bahudurakhapurakkaDamappANaM soyadi abuddhI / / 17.4 // dukhavyAkulitaM raSTyA kimanyo'nyena zocyate // kiM nAtmA zogyase janmamRtyUvuHkhapuraskRtaH // 1823 // vijayodayA-phiddA apaNo jIyo aNNaM bhIga kiradAttoyaditi padaghaTanA / bhanyo jIyo nIgaM svasmAdanya mAma 1578 Page #1592 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA AzvAsa zAtivama / dukkhi duHkhenAbhibhUtaM, kathaM tApaschoyati / Na ya socadi netra zocate // kaM attANaM mAtmAnaM kIvarabhUta bahudukkhapuraphaI zArIrairAgaMtukaH, mAnasaiH, svAbhAvikaizca bahumi :vaiH puraskRtaM abuddhimApatite kAle catasaSu gatiSu vi. citrAsaciodayAt byakSatrakAlabhAcasahakArikAraNasAnidhyApekSayAnuparatamApadaH prAptAH punarapyAgamiSyati mAM khalIkatta / na hi kAraNAbhyAsasthitasahakAripratyaye sati kAryasyAnudbhavo nAmAsti, yo yadvApi nAsAdayevudayaM sa kathamiva tadanukA, yathA satyApi paravIje'nupajAyamAnadacUtAMkurastathA satyasadvadyodaye yadi na syuHkhAdInyasadyakAraNA. -ni na syuna bhavati ca tasmAdAtmapradezAcasthitasya duHkhadhIjasya kenopAyanApAyo maviSyatItyaktabuddhiH tathA abuddhiH / pataduktaM bhavati parasya duHkha Atmana paca duHkhamiti matvA zokamayamupaiti tadvinAze ca satataM prayatnaM ca karoti tathA ca pravartamAnasya svaduHsasya nivRttaye na prAraMbho'sti tatoyaM duHkhaM bhoja bhoja paryaTati na ca paro duHkhAtrAtuM zakyate tana hi saMcitAni karmANi kathe phalaM na prayacchati // na hi paraspa zokaH phaladAyinAM karmaNAM pratibaMdhakaH, tathA cAbhyadhAyi // prIti pUrva kRtaM karma manodhAkkAyakarmabhiH / na nivArayituM zaka saMitaSiaurapi / iti temAnyavuHkhApekSaH zoko'sya vyarthaH / / ampazanena ca svadaHkhAtyaktvaM paraduHkhasyocyate / anyatra paratuHsvAgatasyAnuprekSaNamanyatvAmuprekSA eva paraduHkhasyAnyatAmare prekSamANaH paraduHkhasyopahanana kartuM na zakyata iti ma zocati, svAsonmUlane prayatata iti bhAvo'sya suureH|| dhayaM dhyayatA prApayituM anyatvaM zrayodazagAthAmiyAca mANaH svaduHkhAtparaduHkhamanyavityabuddhiH kathamanya duHkhAta zocatIti sakhadAnamidamAha mUlArA--NIyaM nijaM jnyaativrg| purako puraskRtaM / bhAvavicitradurgatiduHkhabIjasyAsadeyAdevAtmani avasthitatvAt / abuddhI AtmasthaduHkhabIjApAyopAyaciMtAzUnyatvAdanivAryaparaduHkhazocanAnucaraNAccAbuddhiH / etaduktaM bhavati--parasya duHkhamAtmana eva manyamAnaH zokamayamajho jano yAti / taducchede ca misa prayatate / tathA cAsya na svaduHkho. pachedAya prayatnaH syAn / sato'yaM duHkhaM bhoja bhoje saMsarati / na ca paro duHkhAmAtuM zakyate / na hi parasya zocanaM tahaHkhaphalaM tatkarmaNAM pratibaMdhakaM / tathA cAbhyadhAthi---- prItipUrva kuna karma manovAkAyakarmabhiH / / na niyArayitu zakyaM saMhatatridarapi / / evaM paraduHkhasya maduHkhAdanyanAmanuprekSamANaH parata nirAkatuM na zakyane / ini na zocati paragaM / duHkha vA uttaM yattata ityabhiprAyaH / / artha-apane saMbaMdhI janoMko duHkhasa pIDita dekhakara yaha ayuddhi manuSya duHkha karatA hai zoka karane 181 lagatA hai. zoka karanA usake liya ayogya hai. kyoMki vaha svayaM aneka duHkhAMse pIDita huA hai, arthAt apanA stone Page #1593 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AtrAmA RTOOG duHkha dUra karane meM asamartha jana dUsaroM kA duHkha dUra karane meM kaisA samartha hogA zArIrika, mAnasika aura svAbhAvika duHkhoM se pIDita hokara vaha apane ko sukhI samajha rahA hai ana evaM svayaM ajJAnI hai cAro gatioM meM nAnA prakArake asAtA vedanIya karma ke udayasa aura Tracdha, kSetra, kAla, bhAva rUpa sahakArI kAraNoM kI sahAyyatAse aneka ApaniyAM mere upara AI huI thI aura bhaviSyakAlameM AvaMgI, mere ko duHkhita kareMgI isako vaha svayaM nahIM jAnatA hai, upAdAna kAraNoM ko sahakArI kAraNAkI madata honepara avazya kArya hotA hai. jo jisaka honeparamI utpanna nahIM hotA hai vaha usakA kaisA kArya mAnA jAyagA! jaise mAnakA bhIja hone para bhI AmravRkSakA aMkura utpanna nahIM hotA hai kyoM ki vaha yavanIjakA kArya nahIM hai vaisA yadi asatA vedanIya karma kA udaya hAnera bhasukha, zoka, sAmAkSika kArya nahIM hoMge to asatA vedanIya karma udayakA kAraNa nahIM hai aisA mAnanA par3egA. paraMtu duHkhAdika uttama hote hai. isase asAvA vedanIya karma unakA upAdAna kAraNa hai aisA siddha hotA hai. isalie AtmapradezoMmeM ThaharA huA, duHkhakA kAraNabhUta asAtAvadanAya karma kisa upAyase naSTa hogA isakA jJAna isa jIvako nahIM hai. isalie isako ajJAnI kahA hai. yaha jIva anyake dukhoM ko apane hI samajhakara zokako prApta hotA hai aura usakA nAza karanekA prayatna satata karatA hai. aisI pravRtti karanevAlA yaha ajJAnI para duHkha dUra karane ke lie pravRtta hotA hai. paraMtu svaduHkha ra karanekA prayatna nahIM karatA hai jisase saMsArameM pAra bAra duHkha bhogatA huA bhramaNa karatA hai. paraMtu usase dUsarA puruSa duHkhA~se rahita nahIM kiyA jA sakatA hai. jisane jo pharma upArjita kie haiM ve usako phala dete hI haiM zoka karanepara kyA phala dene vAle karma ruka sakate haiM ? arthAt zoka karane se svajanoMko duHkha denevAlA karma koI dUra nahIM kara sakate haiM. AgamameM isa viSaya meM aisA prItipUrvaka mana vacana aura kAyake dvArA jo prANione karmopArjana kiyA hai usake phalako sarva deva ekraDe hokara bhI dUra nahIM kara sakate haiM. isaliye dUsaroMkA duHkha dekhakara zoka karanA vyartha hai. apane duHkhase parakIya duHkha bhinna hai. aisA vicAra karanevAlA javi dusaroMkA duHkha dUra karanA azakya hai aisA samajhakara zoka nahIM karatA hai. aura apane duHkhAko dUra karanekA prayatna karatA hai aisA abhiprAya AcArya ne vyakta kiyA hai. 15.0 Page #1594 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Adha mUlArAdhanA 1581 saMghasya jIvarAzerAtmano'nyatsamyaivAnarekSaNamA Teli kA panAgaragAthA saMsArammi aNaMte sageNa kammeNa hIramANANaM / / ko kassa hoi sayaNo sajai bhohA jaNammi jaNo // 1755 // sasAre bhramamANAnAmanaM karmaNAdinaH // kaH kasyAsti nijo mUDhaH sajjate'tra jane jane // 1824 // vijayodayA-saMsArami aNate aMtAtIte paMcavidhe saMsAre parivartane | soya kammeNa AtmIyamidhyadarzanAdi pariNAmotpAditakarmaparyAyeNa pudalaskaMdhena hIramANANaM AkRSyamANAnAM bahuvidho gati prati / ko kassa hoTi sayaNo naiva kazcit kasyacitsvajano nAma pratiniyato'sti ! yujyattaya viveka svajano'yaM parajano'yamiti / yadi yo yasya svaz2anavanAbhimatarasa tasyaiva khajanaH sarvadA bhayet / parajano yA sthajanatA nopeyAtna cAyamasti pratiniyamaH svakarma parataMtrANAmato na kazcit svo janaH paro vA mamAsti |soN jIvarAzimithyAtvAdiguNavikalpopanItanAnApo'nya payeti navyavasAyamA zanideva dayA prItiryA kacinirdayatA dveSo'samAnatArUpo na prAdurbhavati // tato virAgadveSasya cAritramayikradha gati ! sajadi jaNami jaNo bhAsakti karoti jane janomamAya bhrAtA pitA putro bhAgineyo dAsa svAmIti vA mohAvastutatvasya anyatAmAtrarUpasya nirastasvajanaspasya parikSAnAt // na kazcitkasyApi svo janaH paro vAstIti sarvebhya:pRthaktvaM bhAvayitumAha mUlArA-hIramANArNa ta tAM gati nIyamAnAnAM / ko ityAdi / yadi hi yo yasya svaanatvenAbhimataH / sa tasya svajana eca syArasA / paratvenAbhimato SA kadAcidapi svAjanya gacchet tadA svajano'ya parajano'yaM iti niyamo yujyeta / naiSo'sti, svasvakarmaparataMtratyAsarveSAM tarhi kutastho'yaM svaparaSimAdha ityatrAha-saadi mamArya putro bhrAtetyAdi tathA prItiviSayatayA zatruraparNavAdItyAdiniyatvadveSaviSayatayA vA Asakti adhnAti / moho mttH| sarve'pyanye, sarvebhyo pi vAmanya iti bhedahAnAbhAvAm / evaM pa bhAvayato yateH svaparavibhAgabuddhivyAmAdaprAdurbhavadrAgadveSapariNateH sarvatra samatAcaraNacUDAmaNiH pariNamate / saMpUrNa jIvarAzi apanese bhinna hai aisA vicAra karanA hI anyatvAnuprekSA hai aisA AgekI gAthA, AcArya kahate haiM artha-pAMca prakAra ke parivartanoMse yukta isa anaMta saMsAra meM mithyAdarzana, adhirati, vagairaha pariNAmoMse Page #1595 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA 1582 utpanna hue karmarUpI puzala skaMdhoMse baddha hokara yaha jIva aneka gatioma bhramaNa karatA hai.ima liye isa saMsArameM koI bhI jIca kisI kA niyamase svajana hai nahIM. yadi svajanasaMbaMdha hotA to yaha svajana hai aura yaha parajana hai aisA mAnanA yogya hotA. yadi jo jisakA svajana hai vaha usakA hamezA hI svajana mAnanA paDegA. jo parajana hai vaha kabhI bhI svajana nahIM hogA ataH yaha niyamana nahIM hai.saba jIva kamase parataMtra ho rahe haiM.ataHmerA koI svajana aura parajana nahIM hai.sarva jIvasamudAya mithyAtvAdi bhinnabhinna pariNAmoMse eka dUsarese mitra hI hai aisA vicAra kara he kSaeka tU kisI meM prema kisI meM nirdayatA dveSa aisI asamAnatA nahIM dhAraNa karanI cAhiye. jaba rAgadveSarahita tU ho jAyegA taba nirvikalpa cAritrakA dhAraka manegA. mohase yaha merA bhAI hai, yaha merA pitA hai, putra hai mAnajA hai esI kalpanA karake andhajanopara Asakti karatA hai. maiM inase mizahU~ aura ye merese mila haiM. aisA bhedazAna nahIM honese anya janoMmeM Asakti upta hotI hai, kAragara sAkisames savvo vi jaNo sayaNo savvassa vi Asi tIdakAlammi / paMte ya tahAkAle hodhidi sajazo jaNAsa jaNo // 1746 // kAle tIte 'bhavatsarvaH sarvasyApi mijo jmH|| sathA karmAnubhAvena bhaviSyati bhaviSyati / / 1825 / / vijayodayA- samyo ci jaNo sajaNo nirayazeSo aMturanaMtaH svajanaH / saJcassa vi sarvasthApi praannbhRtH| nIda kAlaMmi atIta kAle Asi AsIn / pate ya tathA kAla bhaviSyati tathA kaale| hohini mariSyati / sajaNo jagassa jaNo svajano janasya janaH / etadananAdhyAyata / / atIta bhaviSyati ca kAle sarvasya sarvaH svajana asIviSyati cAnatassarvasAdhAraNAtye svajanatvasya sati mamAyaM svajana iti mithyAsakalpaH / te'pyamye mamApyanyassasya ityetadeSa tatvamitya: myatvasya svprvissysyaanuprkssnnmnytyaanuprkssaa| sarvaH sarvasya svajana AsItkarmavazAhaviSyati bhavati ceti sarvasAdhAraNe svajanatve sati mamaivAyaM svajana ityepa saMkalpo mama syAt , te madanye tebhyayAhamanya iti svaparaviSayAnyatvabhAvanArthamAha mUlArA-jaNo jantuH / sadhvamsa prANina: ' tIda atItAH / pate bhaviSyati / Page #1596 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ReRATE E R mulArAdhanA A 1583 svajana aura parajana isa vivekakA abhAva prakArAMtarase dikhAte hai. ___artha-isa jagata meM jitane prANI hai unase bhUtakAlameM merA baMdhutvakA saMbaMdha thA bhaviSyakAlameM bhI inase | svajana saMbaMdha rahegA arthAt sarvajana sarvajanake paMdhuthe aura AgaMbhI athIta bhaviSya kAla meM bhI raheMga arthAta svajanatva saMbaMdha sarva jIvoke sAtha sarvajIvokA sAmAnya rUpase honeparabhI yahI merA svajana hai aura ye merese bhinna hai. aisA samajhanA bhUlase khAlI nahIM hai. isaliye ye prANI merese bhinna hai aura meM inase bhinna hUM aisA vicAra karanA anyatyAnupekSA hai. rati rati rukkhe rukkhe jaha sauNayANa saMgamaNaM / / jAdIe jAdIe jaNassa taha saMgamo hoI / / 1757 / / saMgamo'sti zakuMtAnA rAtrI rAtrI tarau tarI / / tathA tathA tanUbhAjAM jAtI jAtI bhaye bhaye // 1826 // vijayodayA-rati rasiM rAtrI raayau| rupane rakkhe vRkSa vRkSe |jh saupAyANa saMgamaNaM yathA pakSiA saMgamanaM / jAvIpa jAdIpa janmani ammani / jaNassa janasya / tahA tathA saMgamo hovi saMgamo bhavati / yathA rAtrAyAzrayamaMtareNa sthAtumasamarthAH pakSiNo yogyaM vRkSamanviSya DhIkate // tadvatpApinopi niravazeSagalisAyApadalaskaMdhAH parityaktamAkamaza. rIrAH zarIrAMtaragrahaNArthinaH zarIrabrahaNayogyaveza yonisaMhitamArakavati // tatra yayoH zuruyoNitamayamAzrito'zuci tama to pitarAviti saMkalpayati / tathAbhUtayAratha zukazoNitayorapAsadehA bhrAtara iti // anye naSabhUtAca svjninotisulbhaaH| kAMtAre pakSiyAM nivAsavRkSA zveti bhAyaH // tadeva svajanApratiniyatattvaM raSTAntena spaSTayati / / mUlArA-jAdIpa janmani / artha----pratyeka rAtrI meM pratyeka bakSapara jaise pakSI Akara baiThate haiM. vaise pratyeka janmameM prANioMkA saMgama hotA hai, jaise rAtrI meM Azrayake pinA pakSI Thahara nahIM sakate haiM isa liya yogya vRkSako zodhakara usakA Azraya lete haiM. vaise prANI bhI saMpUrNa AyuSya rUpI pugalaskaMdha naSTa hone para pUrva zarIrakA tyAga karate haiM. anya zarIrako dhAraNa karane kI icchA karate hue zarIragrahaNake yogya pradezakI jisako yoni aisA nAmAntara hai prApta kara lete haiM. yahAM MATATAMAKERATASSISTANSAATSAEBARCOAST PART 150 Page #1597 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA jinake rakta aura vIryakA Azraya ima ko milA hai unako yaha jIva mAtApitA samajhane lagatA hai. tathA jinhone usake samAna jinake raktavIrya kA Azraya lekara janma dhAraNa kiyA hai va usake bhAI hai isa prakArase svajanatA sulama hai, jaise jaMgalameM pakSioko rahane ke liye vRkSa mulabha hai. POSTATUR pahiyA uvAsaye jaha tahiM tahiM alliyati te ya puNo / chaMDittA jati garA taha NIyasamAgamA savve // 1758 // adhvanImA ivaikatra prApya saMga tmo'ginH|| sthAna nijaM nijaM yanti hitvA karmavIkatA // 187 // vijayodayA-pahiyA pdhikaaH| upAsaye upAzraya kamizcit / jaba yathA / tahi tahi tasmistasmin grAmanagarAdau / alliyaMti anyonya dokte|tey teca sNgtaa-pdhikaaH| gugo pkssaat| uMdvittA tyktvaa| jati yAMti svAmimataM deza / tthaa| NIyasamArgamA sadhe tathA baMdhusamAgamA sarvepi ca // patena paMdhusamAgamasthAnityatA vyAkhyAtA // baMdhUnAM vighaTanadvAreNAnyatvaM bhAvayitumAha mUlArA-uvAsae baserakasthAne / tahi prAmanagagazupatipartini / alliyati anyonyaM daukante / tatha pathikanarasaMgamasamA baMdhusamAgamA yadyamI svataH pRthak na syuH kathaM vighaTate ityanityatyAnuprekSaNam // artha-jaise kisI eka dharmazAlA meM pathika loka Akara Thaharate hai. tathA kisI grAma aura nagarameM milakara bhI jAte haiM punaH ve pathika niyukta hokara bhI idhara udhara apane iSTa sthAna ko jAte haiM. vaisA hI sarva baMdhusamAgama hai. isa gAthAse baMdhusamAgamakI anityatA spaSTa kI gaI hai. ghaTanadvAraNAmAgamA sarvapi ca // etamI pakSAt / chaDittA tyAlA hi tasmistarima bhiSNapayaDimmi loe ko kassa sabhAvado pio hojja // kaja paDi saMbaMdha vAluyamuTThIva jagamiNamo // 1759 / / nAnAprakRtika loke kasya kastattvataH priyaH / / kAryamudrizya saMbaMdho vAlukAmuSTivajjanaH / / 1828 / / 150 Page #1598 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsA 1585 vijayodayA-bhiSaNapaDimmi loge nAnAsvabhAve loke / phassa sabhAvado pilo hojna kA kasya svabhAvena priyo bhavet / samAnazIlatAyAM hi sakhyaM bhavati / na ca sarvabaMdhaSaH samAnazIlAH kathaM tarhi teSAM vA sa bAMdhaSaH / kajjaM pati saMbaMdho kAryamevohizya saMbaMdha nAsati kArye'sti saMbaMdhaH |yaalugmutttthiiv vAlukAmueiriva / jagamiNamo lokoyaM / yathA bAlakAnAM bhinnaprakRtInAM vazyamaMtareNa na svAbhAvika: saMyaMdho yema saMgatA muSTimupeyuH / udakAvidravyopanIya saMgasistAsAM, evaM kAryopanItaiba saMgatiH svajanAnAM / / mA bhadanubhavavirodhimA tadAtmano baMdhubhiH sNbndhH| svAbhAvikamAdibhAvena bhaviSyati iti mohAdaminivizamAnamudbodhayati mUlArA-bhiSaNapaDimmi nAnAsvamAye / ko ityAdi samAnazIlatAyAM hi satya / na ca sarve baMdhavaH samAnazIlAH kathaM tahi teSAM saMbaMdha ityAha-kajaM paddhi kAryamuddizya, svAbhimatasAdhyamapekSya / saMbaMdhaH priyatvena vRttiH / na cAyaM szreyAna / yallokaH gate te locane tAta ye lo triphalArase / / kAryAnubaMdhe yatprema taviddhi gatameva hi // taH ki sthimityAha- jagamiNamo lokoy| vAla kAmuSTiriva / yathA bAlakA adravyeNaiva na svAbhAvika madhena maMganA: manyo muzigapaMdatathA jJAgamaH kAryApekSayaiva saMcaddhA ekatvaM gacyuriti bhAvaH / evaM ca bhAvayataH kA. pinInamaMgAnabalapravRnanAdAmyavibhramavibhraMzA danyatkAna nidhana dharmadhyAnAya yogyatA mamunbhIlati // artha - yaha jaga nAnA svabhAvAtmaka hai. isaliya kona prANI svabhAvataH priya hai? samAnazIla prANImahI sakhya rahatA hai. paraMtu sarva baMdhu samAnazIla-samAna svabhAvavAle nahIM hone haiM. kisa kAryake vaza hokara hI saMbaMdha hotA haiM, kArya ho jAnepara saMbaMdha naSTa hotA hai. jaise bAluke kaNa bhinnabhinna rahate hai paraMtu unameM jalAdi dravapadArya kA praveza honepara ve kaNa anyonya mila jAte haiM arthAt svAbhAvika saMbaMdha unameM nahIM hai. udakAdi dravyase hI unakA paraspara saMbaMdha hotA hai. usI prakAra kAryasahI svajanoMke sAtha saMbaMdha hai, BARMERAPATANAMATKAR taM ca kAryakRte saMbaMdha spaSTayatyuttaragAthA mAyA posei sUrya AdhAro me bhabissadi imoti / posevi sudo mAdaM gambhe dhario imAetti // 1760 // Page #1599 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa SHATATWARANAMAHATARNAerinarayas mAtA poSayate putramAdhazaro'yaM bhaviSyati // mAtaraM poSayatyaSa garbhe'haM vidhuto'nayA // 1825 / / bijayodayA-mAza poseni samaM mAtA mayati mataM AdhAro me bhadhissadi imozi ayaM mamAdhAro bhaviSyatIti / pAsAda suvo mAda poSayati sutA mAtaraM / gambhe dhArado ramAeti garbha dhArito'nayeti // kAryApekSameva sambandhaM nirdizati-- mulArA-imAe tti annayA / mAtaraM poSayato me kRtajJatAtizayAdanurakto'nyo'pyupakArAya pravartiSyata iti tadA'poSaNe pa yo mAturapi na pratyupakaroti sa kathamamyasya kRtaghnaH pratyupakariSyatItyaparavanu (1) sarvo'pi jano mama vizvasanavArthena pravartiSyate kAryApekSayaiva putro mAtaraM puSNAtIti manyate / isa saMbaMdha ko udAharaNase spaSTa karate haiM artha-- mAtA yaha merA laDakA merA AdhAra hogA isa hetuse putra kA popaNa karatI hai. tathA isane mereko garbha meM nau mahine taka dhAraNa kiyA thA aisA samajhakara putrabhI mAtAkA rakSaNa karatA hai. arthAt kAryoddezase svajana parajana yaha vibhAga hotA hai. upakArase mitratA aura apakArase zatrutA hotI hai. upakArApakArayoH pratibaMdhAt zatrutA mitratA veti kathayati hoUNa arI vi puNI mittaM ubakArakAraNA hoi / / putto vi khaNeNa arI jAyadi avayArakaraNeNa // 1761 // amitraM jAyate minnamapakAravidhAnataH / / sanUjo jAyate shtrurpkaarvidhaansH|| 1830 / / vijayodayA-hoUga arI ci zadhurapi bhUtvA / puNo punH| mitto hodi suhRdbhavati sa pvaari| kutaH ekArakaraNA tupakArakaraNena / puttovikhaNeNa arI jAyadi puropi kSaNena zatrurbhavati, kena ? bhapakArakaraNena, mirbharsanatADanAdyapakaraNa kriyAyAH // yasmAdayaM / mitratvavacchatrutvasyApyaupAdhikatvameva bodhayatimulArA-arI apamAnAyapakArakaraNAdapakArakatvena zatrurapi bhUtvA / atra mArya zatrurityapakAryApakArakabhAve T ETAKO ADANAREDI astakistenerstarATARATHARAT Page #1600 -------------------------------------------------------------------------- ________________ palArAdhanA AzcAra POSTERSTICIRST R neva mamAyaM putra isyupakAryopakArakabhAvenApi saMbaMdhasthAnavasthitasvAt zatruNava putreNApi na svAbhAvika saMbaMdho'stIti bhASanAdvoraNa anyattvaniSThatAvasIyate / isakA vivecana artha-jo zatru hai vahI upakAra karanase mitra banatA hai. putra bhI ekakSaNa meM apakAra karanese zatru banatA | hai. arthAt nirbhartsanA karanA, ThokanA ityAdi apakAroMse putraM pitA kA zatru bana jAtA hai. tamA Na koI karasai snago va ja Ti saMsAra kajjai paDi huti jage NI yAva arIba jIvANaM // 1762 // ne kopi dehinaH zatrurna mitraM vidyate tataH // jAyate kAryamAzritya zatrurmina vinizcitam / / 1831 / / vijayodayA sahA tasmAt / Nako kassA sayaNoSa jaNo va asthi saMsAre neya kavirakasyacirasvajanaH parajano vidyate kija pari hodi bhIgA ye arIba ama kAryamevopakArApakAralakSaNe prati vaH mati / svabhASika paMdhutA zatrutA dhA jIvAnAmasti upakArApakArakriyayoranavasthitatvAtsanmUlo'rimitrabhASIpyamavasthita rati nai rAgacI kvacidapi kaayauN| matto'nye sarva patha prANabhRta iti kAryAnyatyAnuprekSeti prstutaadhikaarennaabhisNbNdhH|| yata evama mUlArA-sayaNo va jaNo va svajano yA baMdhuH / jano vA sAmAtparajanaH / athavA avajaNo apakartA jana iti prAyam / kajaM upakArAMpakAralakSaNaM kArya / evaM ca baMdhutvazatrutvayoHanavasthitatvAdhyavasAyAdrAgadveSoparamAnmaso'nye sarve'pi janmina ityanyatvAnuprekSayakAbhisaMbaMdhaH // artha--isaliye isa saMsArameM koI kisIkA svajana aura parajana nahIM hai. kArya ke vaMza hokara svajana parajana vyavahAra duniyA meM calatA hai, jisake Upara hama upakAra karate haiM vaha hamArA mitra panatA hai. aura jisake Upara hama apakAra kareMge vahI imArA zatru homA. svAbhAvika baMdhutA kisI meM nahIM hai. zatrutA bhI kisI ke sAtha svAbhAvika nahIM rahatI hai. upakAra aura apakAra para zatrutva aura mitratvakA vyavahAra nirbhara hai aisA samajhakara kisI bhI rAgadveSa nahIM karanA cAhiye. sabhI prANI merase bhinna haiM yaha bhAvanA hRdayameM sadaiva dhAraNa karanI cAhiye Re 1587 Page #1601 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1588 zatrukSaNamAtraSTe jo jassa vada hide puriso so tassa baMdhavo hodi // jo jasa kuNadi ahiMda so tassa rivuci NAyavtro || 1763 // hitaM karoti yo yasya sa matastasya bAMdhavaH // sa tasya bhaNyate bairI yo yasyAhitakArakaH // 1832 // vijayozyA - jo jassa vahadi hiMde yo yasya upakAre vartate / puriso puruSaH / so tassa baMdhayo hodi sa tasya dhurbhvti| jo jassa kudi ahile yo yasya karotyatiM / so tassa riti NAyavya sa tasya ripuriti jJAtavyaH // kiraNena samarthayate- gUlA hiMde upakAre || zatru aura mitrakA lakSaNa kahate haiM- artha- jo manuSya jisakA hitakArya karatA hai yaha manuSya usako apanA baMdhu samajhatA hai. jo jisakA ahita karatA hai usako vaha apanA zatru samajhatA hai. abhiprAya yaha hai ki. upakAra aura apakAra para kramale mitratva aura zatru avalaMbita hai. lakSaNaM baMdhuSu darzayati- NIyA karaMti vigdhaM mokkhamudayAvahassa dhammasta // kArriti ya aibahuga asaMjama tibvadukkhakaraM / 1764 // kurvanti bAMdhavA vinaM dharmasya zivadAyinaH / tI duHkhakaraM ghoraM kArayantyanyasaMyamam / / 1833 / / vijayodayA - NIyA karani vigyaM baMdhatraH kurvanti vighnaM / phasya ? dhammassa dharmasya, kIdRzaH ? mokkhabhuda yAvara niravazeSaduHkhakArikarmapAyaM sAMsArikramatizayayat sukhaM saMpAdayato ratnatrayasya / kAraMti ya kArayati ca / kiM ? asaMyamaM / hiMsAmRtasteyAdikaM, avicahugaM atIva mahAMtaM / tibvadukkhakaraM duHsahanarakAdiduH khotthApanodyataM / hitastha kiraNAdadite ca pravartanAt darzitA zatrutA dhUnAmetena / anyeSAM bAMdhavAdyabhimatAnAM zatrutvenAnuprekSaNaM anyatvAnuprekSeti kathitaM bhavati // AzvAsa 6: 1588 Page #1602 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlArAdhanA RAREERTERATURE AzvAsA 1589 badhUnAM hitavighAtAhitapravartanaparatvena zatrutvAvasthapanAdanyasvaM bhAvayabhAimUlArA-asaMjamaM hiMsAnRtasteyAdikaM / / baMdhubhI vAstavika zatru hai aisA abhiprAya artha-- jisakA AcaraNa karane se saMpUrNa kA~kA nAza hokara AtmA ko mokSaprApti hotI hai aura saMsArika utkRSTa sukha kI-arthAt jAmendra nusatrI jisase prAti sI aisA samaya dhAraNa karane meM baMdhugaNa vighna upasthita karate haiM. itanAhI nahIM paraMtu hiMsA, asatya, corI vagaireha asaMyamabhI isa jIvase ve karAne haiM. ati zaya ghora, duHssaha narakAdi duHkhoMse prANIkA uddhAra karanevAle dharmameM ye baMdhu vighna karate haiM aura ahitamai pravRtta karate haiM. isa liye ina baMdhuoMmeM zatrutA dIkha paDatI hai. isa prakAra baMdhuoMka viSayameM vicAra karanA anyatvAnu prekSA hai. aaraamanartRNAGATHE 8499999806/ idAnImanyazandena sAdhavo bhaNyate teSAmupakArakanvarUpeNAnuprakSeti cetasi tyA vyAcaM NIyA sattU purisassa huMti jadidhammavipakaraNeNa / / kArati ya atibahugaM asaMjamaM tibbaduHkhayaraM / / 1765 / / vijayonyA-anyeSAM yatInAM yedhulo kathamanastutAyo anyatvAnuprekSAyAmupayujyate'sya / anya zabdase satpuruSoMkA grahaNa hotA hai unako upakAraka samajhakara ciMtana karanA yaha bhI anyatyAnuprekSA zabdakA abhiprAya hai. isakA khulAsA artha-baMdhugaNa yatidharmameM cinna karanemeM pravRtta hotA hai aura narakAdi gatioMmeM tIna duHkha denevAlA asaMyama karAtA hai isa liye baha hI pAtra hai. aura satpuruSa---- purisassa puNo sAdhU ujjovaM saMjaNaMti jadidhamme / / tadha tivvadukkhakaraNaM asaMjamaM pariharAti // 1766 // Page #1603 -------------------------------------------------------------------------- ________________ PANIRUDDHA mRlArAdhanA baMdhuraM sAdhayo dharma vardhayanti zarIriNaH / saMsArakAraNaM niMcaM tyAjayanyapyasaMyamam // 1834 / / vijayodayA-purisassa purusssy| puNo sAdhU punaH sAdhayaH / punaH ujAvaM saMjati udyoga sasyagjanayaMti || adidhamme sariMbhaparigrahatyAgalakSaNe yatidharma, tadha asaMjarma pariharAti tathA asaMyama paridvArayati / kIDagbhUtaM ? timvadukkhayaraM tIvrANAM duHkhAnAmutpAdakaM // evaM baMdhUnAmapakAra pharUpeNAnpasamanuprekSya sAdhUnAmupakArakarUpeNApyanyatvamanucitayati. mUlArA-ujjamaM upamaM / jadidhamme sarvAraMmaparigrahatyAgalANa munima / parihArvehi tyAjayati / atraopakAryopakArakabhAvadarzanenAnyatvaM vedyte| artha-yati dharmameM puruSako Atizaya dRcittavAlA karate haiM tathA asaMyamase prayatna pUrvaka haTAte haiM. sarva AraMma aura parigrahoMkA jisameM pUrNa tyAga ho jAtA hai aise munimama tIva duHkha denevAle asaMyamoMke tyAgama jIvako munigaNa pravRtta karate hai ataH ve hI paramArthase dvita karanevAle bAMdhaca hai. -- - upasaMharati prastutamartha tathA hite prardhanAdahitAvipartanAt // tamA NIyA purisassa haoNti sAhU aNeyasuhahedu // saMsAramadINatA NIyA ya Nararasa hoti arI // 1767 // sAdhako bAMdhavAstasmAIhinaH prmaarthtH| jAtanaH zavako raudrabhavAmbhodhinipAtataH // 1835 / / zarIrAvAtmano'nyatvaM nizisleva kocataH / paravataM na jJAnanti mohAndhatamasAvRtAH // 1836 // anAdinidhano hAnI kartA bhoktA ca karmaNAm / / sarveSAM dehinAM jhepo mato vahastato'nyathA // 1837 / / 159 FRAMERAama Page #1604 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1591 pUrvajanmakRtakarmanirmita putramitradhanabAMdhavAdikam // na svakIyamakhilaM zarIriNA iti anyatvaM / vijayodayA--tahmA tasmAt / dvite pravarttanAt / mogA purisasa baMdhavaH puruSasya ke ? sAdhU sAdhavaH agasukha deha iMdriyAnidriya kalasukhahetavaH / saMsAramadIrNatA saMsArapAnaka duHkhasaMkulazvatArayataH / NIyA ya Narassa hA~ni arI zatravo bhavaMti manuSyastha baMdhavaH / patena sUtreNa azaM yatInAM baMdhUnAM mitratvazatrutvAnuprakSaNaM anyatvAnuprakSeti kathyate / evamanuprekSamANasya dharme tadupadezakAriNi ca yatijana mahAnAdaro bhavati / abhimata sakalasukhamupasthApayato dharmasya vidhvaM bhavati saMpAdayatsu caturgatighaTIyaMtre duHkhabhAre yArohara nitarAmAdaro bhavati // aNNattaM // vastuvRttyA yatInAM ca gaMdhutvenApi baMdhUnAM ca zatrutayApi svasmAdanyatvaM bhAvayitRvyamanyathA vibhramAvezAdiSTasiddhi vyAghAto bhavedityanyatvAnuprekSA sarvasvamupadeSTumAi mULArA - aNega aiMdriyikamatIdriyaM ca / adIrNatA pravezayaMtaH anyasvAnuprekSA // artha --- satpuruSa prANioMko hitamArga meM lagAte haiM isalie ve hI sacce bAMdhava haiM. ye satpuruSa hI jIvoM ko iMdriya sukha aura atIMdriya sukhakI prApti hone meM hetu hote haiM, paraMtu apane jo baMdhu haiM ve aneka duHkhoMse vyApta apAra saMsAra meM Dubote haiM isalie ve manuSya ke zatru haiM. isa gAthAse apane mitra jo satpuruSa haiM ve baMdhu aura apane mitra saMgaNa vAstavika zatru haiM aisA vicAra karanA anyatvAnuprekSA hai aisA kahA gayA hai. isa prakAra jo puruSa vicAra karatA hai usake manameM varma ke viSayameM aura usakA upadeza karanevAle satpuruSoM meM mahAna AdarabhAva utpanna hotA hai. aura baMdhuoMmeM anAdara hotA hai. kyoMki ve iSTa sukha denevAle dharmAcaraNa meM bAdhA lAte haiM. saMsAra vardhaka kriyAoMmeM jIvoMko lagAte haiM. caturgatirUpa ghaTI yaMtra jo ki duHkhakA bhAra hai usapara svayaM unhoMne ArohaNa kiyA hai. isa prakAra anyatvAnuprekSAkA varNana samApta huA / saMsArAnuprekSA kathyate prabaMdhana saMraNa / 1838 / / sicchattamohidamadI saMsAramahADabI tadodIdi !! jivayavippaNaTTo mahAvIvippaNI vA || 1768 // AzvAsa 19 1591 Page #1605 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pulArAdhanA AzvAsaH 15:2 mithyAtvamohitasthAnto bhava bhramati durgame / / mArgabhraSTa havAraNye bhavebhAribhapakare / / 1839 // vijayodayA-micchattamohivamadI vastuyAthAmyAzraddhAnaM darzanamohodayaja mithyAnvaM tena mithyAna hetunA mohamugamatA matiryasyAsau saMsAramahADI saMsAro mahATabI dustaratvAdanekaduHkhasvAdahutvAdvinAzayitumudyanatvAsaca to saMsAramahATava / sado nammAt mithyAtvamUhamatitvAdatIti pravizati / / nanu mithyAtvAsaMyamakavAyayogAzcatvAro'pi saMsArasya nimisabhUtAH sUrya kimucyate mithyAtyamUhamatiH saMsAramahATavI pravizatIti / atrocyate--upalakSaNaM mithyAtva grahaNaM asaMyamAdInAM / jiNaSayaNadhippaNaTo brabhAvakArAtimadhAt jinAstegaM ghanaM jIyApardhayAdhAbhyaprakAzana paTu pratyakSAdimamANAMtarAvirodhisato vimanastAparijhAnAn yatsatvAthaddhAnaM tannirUpitena mArgaNAnAcaraNAca mahATapI pravizati / viSNaTTo vA mArgAvipranaSTa ica / saMsAramavigamma jIvapoto bhamadi saMsAramahAsamudaM pravizya jISayAnapAtraM bhramati // krITarabhUna saMsAramahodadhi / aHdhyAnAlaMbanatvena saMsArakAraNasvarUpapakArAdiparikara gAthAsaptarvizatyAnupekSayidhyannAdau saMsArapravezaparyaTane gAthAcatuSTayenAnu ciMtayati-. __ mUlArA--mikAchatta apalamaNAvasayamAdizva / nado mithyAtvamohitamalitvAt / adIdi pravizati / vipaNaTro tadarthAnaprabodhAbaddhAnAnanuSThAnAuijanavacanAdapasRtaH // vippaNaTTo va mArgamUDha iva / / saMsArAnuprekSAkA varNana vistArase karate haiM artha-darzanamohanIya karmake udaya se jIvAdi padAghopara yathAsvarUpa zraddhA jIva nahIM karatA hai. jIvake isa azraddhArUpa pariNAmako mithyAtva kahate haiM. isa mithyAtva pariNAmase jisakI buddhi mohita huI hai aisA prANI dustara, nAza karanevAlA aneka duHkhoMse paripUrNa aura apAra aise saMsArarUpI jaMgala meM bhramaNa karatA hai. arthAt jaise sacce mArgasa praSTa huA pathika bhUla kara mahAvana meM praveza karatA hai aura diGmUDha hokara usameM hI itastataH bhramaNa karatA hai. vaise jinezvara ke vacanoMkA abhiprAya na jAnanesa jIvAdika padArthoke satya svarUpa para zraddhA na rakhanevAlA aura jinevarake dikhAe hue mArgase jAnevAlA aisA grANI saMsArayanameM bhramaNa karatA hai| jJAnAvaraNAdi kamoMko dravyakarma kahate haiM aura rAga, dveSa moha, krodhAdika manovikArako bhAvakarma | kahate haiM. jisane ina dono kamaukA atyaMta nAza kiyA hai aise aItparamAtmAko jina kahate haiM. unake mukhase jo 22 Page #1606 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA AzvAsA upadeza nikalatA hai vaha satya aura hitakAraka hI hotA hai. yaha jIvAdi padArthoMkA yathArtha svarUpa dikhAtA hai aura pratyakSAdi pramANase abAdhita hai. paraMtu aise upadezakA anAdara karanevAlA jIva midhyAtvI hokara avazya saMsAra bhramaNa karegA hI. 'micchattamohidamadI, aisA mAthAmeM pada hai. yahAM mithyAtva zabda upalakSaNAtmaka hai. isa zabdase asaMyama, kaSAya aura yogoMkA bhI grahaNa karanA cAhiye. bahutivvadukkhasalilaM aNatakAyappavesapAdAlaM // caduparicaTTAvattaM cadugadibahupaTTaNamaNata / / 1769 // anekavuHkhapAnIye nAnAyonibhramAkule // anaMtakAyapAtAle vicitragatipattane // 1840 // vijayodayA-bahutibbadukyasalila bahani tItrANi duHkhAni salilAni yasminsaMsAramahodadhau taM / arNatakAyapavesapAdAlaM anaMtAnAM jIvAnAM kAyaH zarIramarnasakAyastatra pravezAste pAtAlasaMsthAnIyA yasya taM / athavA na vidyate aMto nizvayo'syaiva jIvasyedaM zarIramiti yahUnAM sAdhAraNatvAt yasmin kAye so'naMtaH kAyo'sya jIvasyetyacaMtakAyaH / mantareNApi bhAvapratyayaM bhAvapradhAno nirdezaH / tenAyamathA anaMtakAyatvasya praSezaH anaMtakAyaroza- sa pa rivatAyataM catvAraH vyakSetrakAlaMbhAvAkhyAH paricartAH AvarmA yasmistaM cayadipahu paTTaNaM catamro gatayo bahuni mahAMti patsanAni yasmistaM / bhaNaMta anNte| mUlArA- agaMtatyAdi anaMtAnAM jIvAnAM kAyastatra pravezAH pAtAlAni yasya / cadupariSaTTAvattaM dravyakSetrakAlabhAvaparivartanajalabhama / / yaha jIvarUpI naukA saMsArasamudra meM praveza kara usameM bhramaNa karatI hai AcArya saMsArasamudrakA vistArase varNana karate haiM artha-saMsArasamudra nAnAvidha duHkharUpI pAnIse bharA huA hai. anaMtajIvoMke jo zarIra unameM maveza karanA ye hI yahA~ pAtAla hai.sAdhAraNa jIva arthAta nigodI jIvoMkA jo nivAsasthAna hai vaha hI isameM pAtAlapradeza samajhanA cAhiye.sAdhAraNa jIvoMke zarIra ko anaMtakAya kahate haiM.yaha nAma anvarthaka hai isahI jIvakA yaha zarIra hai aisA nizcaya nahIM kara sakate haiM kyoMki yaha sAdhAraNa honase anaMta jIvAMkA AzrayasthAna par3A hai.arthAt ekahI jIvakA athavA amuka Page #1607 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AdhA 1594 Sant jIvakA yaha zarIra hai aisA nizcaya nahIM hotA hai. dravya parivartana, kSetra pari parivartana, kAla parivartana aura bhASaparivartanarUpI bhovare isa saMsArasamudra meM hamezA bhramaNa karate haiM. isa saMsArasamudra meM cAra gatirUpI baDe baDe dvIpa hai, aura yaha samudra anaMta hai. hiMsAdidosamagarAdisAvadaM duvihajIvabahumacchaM // jAijarAmaraNodayamaNeyajAdIsudummAyaM // 1770 // rAgadveSamavakrodhalobhamohAviyAdAsa // anekajAtikallole sasthAvarabaddha / / 1841 // viyovyA-hiMsAdivosamagaravisAvada hisAntasma yAtrAparigraha hiMsAdidoSAste makarAdayaH bhyApavA yasmistaM / duvidhajIvaSamasthaM mithidhAHsthAvara jagamIyakarapA jIyA tiM dvividhA jIpAsate pAhayo masyA pasmistaM / jAdijarAmaraNodayaM jAtirabhinaSazarIramahaNaM, arA nAma gRhItasya zarIrasya tejovalAdimirunatA, maraNa zarIrAdapagamaH patAni zAtijarAmaraNAni cadartha udgatismistaM / aNeyajAdIsummIrga zramekAni AsizatAni Umayo yasmistaM / ekadvividhatupedriyajAtayaH pratyekamayAMtarabhedApekSayA pRthiyokAyikA, apkAryikAstejaskAyikaSamaspatikAyikA iti / ekedriyajatirane kA sipAdhikalpA pRthivii| Apo'pi himdhimaaniikrkaadibhedbhimaaH| anirapi pradIpoSamukamarthiritya nekabhedaH // vAyurapi gujAmaNDalikAdivikalpaH yA vanaspatayopi tarugulmaballIlatAtaNAvibhedAstato jAtizatAnItyuktaM // mUlArA-duvidhAjIcA sthAvarAnasAzca / jAdi abhinavazarIrahaNaM / udacaM jalaM / jAdIsada jAtInAmekendriyAvijAtibhedAnAM pRthivIkAyiphAkAnikAdyAMtarajAtiprabhedayuktAnAM zatAni / artha--hiMsA asatya, corI, kuzIlasavana aura parigrahAbhilASA ityAdi pAnakarUpa magara vagairaha krUra hi prANI jisa meM haiM, usasthAvara jIva rUpI matsya jisameM haiM. janma-navIna zarIra grahaNa karanA, jarA-grahaNa kiye hue zarIramaise teja, cala vagairaha zaktiyA kama hote jAnA, maraNa-zarIrase AtmAkA gamana honA ityAdi avasthAoMse yaha saMsAra samudra unnata huA hai. aneka. ekedriyAdi saiMkaDo jAtirUpI taraMga jisameM hai aisA yaha saMsArasamudra mahAbhayAnaka hai, jAtikarmake ekadriya, dIMdriya, trIMdriya, caturidriya, paMceMdriya jAti aise pAMca bheda haiM. ina pratyeka jAtioMke avAMtara bheTa bahutaM hai. pRthvIkAyika, jalakAyika, tejaskAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika Page #1608 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bulArAdhanA 1595 aise ekeMdriya jAtike bheda haiM. unameM bhI avAMtara me isa prakAra hai. arthAt pRthvikAki chandIsa bheda haiM, jalake mI vRSTi, hima, barpha, oleM ityAdi bheda haiM- agnIke bhI pradIpa, ulmuka jvAlA ityAdi aneka bheda haiM. vAyuke bhI guMjA, vAyu, maMDalika bAbu vagairaha bheda haiM. isa taraha jAMti karmake aneka bheda hone se jAtirUpI taraMgoM se yaha saMsArasamudra yukta hai aisA samajhanA cAhiye. duvihapariNAmavAdaM saMsAramahodadhiM paramabhImaM // adigamma jIvapodo bhabhai ciraM kamma bhaNDabharo // 1771 // jIvapoto bhavabhodhau karmanAvikacoditaH // janmamRtyujarAvarte ciraM bhrAmyati saMtatam // 1842 // vijayodayA duvidhapariNAmavAde dvividhAH zubhAzubhapariNAmA cAMtA yasmistaM / paramabhImaM atibhayaMkara / adigamma pravizya / jIvapodo jIvapotaH bhamayaM ciraM cirakAlaM bhramati / kammabhaNDabharo karmadraviNabhAraH / tribhiH saMbaMdhaH // bhavasaMsAraM nirUpayati // mUlAsa -- duvidhA zubhAzubhAH / adigamma pravizya podaM yAnapotaM / artha -- yaha saMsArasamudra zubha aura azubhapariNAmarUpa havA se yukta hai aura atizaya bhayAnaka hai. isameM jIvarUpI naukA karmarUpI dravyase yukta hokara jaba praveza karatI hai taba cirakAlataka bhramaNa karatI hai. egavigatigacaupacidiyANa jAo havaMti joNIo savvAu tAu patto anaMtakhutto imo jIvo // 1772 // ekadvitricatuHpaMcahRSIkANAmanaMtazaH // jAtayaH sakalA bhrAntA dehinA bhramatAM bhave / / 1842 // vijayodayA- emavigatigaca upacidiyANa nAmakarmagatijAtyAdivicitramevaM tatra jAtikarma paMcavikalpa padacatuHpayiMjAtivikalpena tAsAM jAtInAmudAt // keMdrita paryApabhAno jIvA prayAviza nocyate / teSAmekeMdriyAMdInAM yonaya mAzrayA bAvarasukSmaparyAptakAkhyA jIvadravyANAmihAzrayatvena vivakSitAH / AzvAsa f 1595 Page #1609 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SARAN CASE mRlAgadhanA AzvAsaH sacina zItasaMvRtA setarA mizrAzcaikazasta dhonaya iti sUtre ye nirdiSTAzcaturazItizatasahasravikalpAsta iha na gRhote / yataH sUtire devAcagArakatvamanuSyanyatirthaktvAmyA bhavaparyAyaparAvRttirbhavasaMsAra hnyuktH|| NigyAdijahagaNAvisu nAva du ulliyA rovajA / micchattasideNa mahidI majjidA pazuso iti vacanAt / yonayo na bhvshbdvaacyaaH| jIvaSayIyo di bhayastatra bhannasamArazidvidhaH- zivyamejoghAyuvanapatrikAyAH pratIka yAdaramadhyaparyAptakAparyApta viklpaadvishtividhaaH| dvivicaturidriyAsaMjJAvidhikalpA: paMdriyAca pakSApayAptakavikalpA dezavidhAH / anye tu bhavaparivartanamevaM vadati | narakagatau sarvajaghanyamAyurdazavarSasahasrANi / tenAyupA tatrotpatra punaH pavibhrAmya tenaivAyuyA taba jAyate / evaM dazavaryasahasrANAM yAvaMtaH samayAstAvatkRtvA tava jAto sRtaH punasekasamayAdhikabhASana prayastriMzatsAgaropamANa parisamApitAni tataH prayulya tiyeggatI aMtarmudAyuHsamutpannaH pUrvoktana krameNa trINi pazyopamAni pari. samApitAni tataH pratyutya evaM manuSyagasI / devagato nArakavat / ayaM tu vizeSaH,ekatriMzatsAgaropamANi parisamApitAni yAvattAvanayaparivartagAH sAstA bhavaMti / anaMtavAramaya prApto jiivH|| mUlArA-bhavasaMsAramAi-joNIo AzrayAH / te ha jIvatavyANAM pAdarasUkSmaparyAtakAparyAptakAlayAH sthAvarANo viMzatiH nasAnAM ca bAdaravaniyamAdazeti triMzatparyAyA vivakSitAH / cturshiitilnsNkhyaaHscittaadiyonyH| devatyanArakatvamanuSyatva tiryakvANyaparyAyaparAvRtterbhavasaMsArasvena pradhAntare 'midhAnAt / tathA cokta NirayAdijahaNAvisu jAba du uvarilliyATu gevejA / / micchacasaMsideNa du bhavalidI bhannidA bhuso| anye tu bhavaparivartanamevamAtuH // narakagatau sarvajaghanyamAyurdazavarSasahasrANi / tenAgupA tatrotpannaHpunaH paribhramya tenaivAyupA tatraiva jAto mRta: 1 punarekasamayAdhikabhAvena tatraiva jAto; yAvat prayastriMzaramAgaropamANi parisamApitAni / tataH pracyutya tirgamAtau sarvajaghanyAMta hUrtAyuSotpannaH / pUrvoktena krameNa trINi palyopamAni tena parisamApitAni, evaM manuSyagatau ca / devagatau mArakaganibata / ayaM tu vizeSaH / ekatriMzatsAgaropamANi parisamApitAni / evaM samuditaM yAvattAvadbhavaparivartana // artha-nAmakarmake gati jAti vagaire aneka bheda haiM. usameM jAtikarmake pAMca bheda haiM ina jAtikarmake udayase ekedriyAdi jIvoMke jo Azraya hai unakI yoni kahate haiM. bAdara, sUkSma, paryApta aura aparyApta aise ina yonioMke bheda hai. yehI jIvadravyoMko yahAM AzrayabhUta samajhane cAhiye. sacittayoni, zatiyoni vagairaha caurAsIlakSa.yonimeda jo sUtrameM kahe haiM unakA yahI saMbaMdha nahIM hai. kyoMki sUtrAMtarameM devatva, nArakatva, manuSyatva aura Page #1610 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlArAdhanA AzvAsa pazutvarUpase jo saMsArameM paryAya dhAraNa karane par3ate haiM usako bhavasaMsAra kahate haiM. narakagati, manuSyagati, pazugati pada patioMmeM jAnA sAyuSya prApyatA sidhyatvakA Azraya karanese isa dine bhramaNa kiyA hai. devagatimeM bhI mithyAtvayukta banakara jaghanya AyuSyase nauce graiveyakataka utkRSTa AyuSya dhAraNa kara isa jIvane bhramaNa kiyA hai. aisA mavasaMsArakA varNana kiyA hai. isase yonioMkA yahA~ mava zabdase saMgraha nahIM hotA hai. kiMtu mAdara sUkSmAdi avasthAkohI bhavasaMsAra kahanA cAhiye. jIvakI avasthAko maba kahate haiM. isa bhavameM utpanna hue saMsArIke 3. bheda haiM. pRthivI, jala, agni, vAyu, vanaspati inake pratyekake gadara, sUkSma, paryAptaka aura aparyAptaka aise bheda honese milakara bIsa bheda hote haiM. dIdriya, vIMdriya, catArAMdriya, saMjJipaMceMdriya, asaMjhI paMcedriya inake paryApta aura aparyApta ke medase dasa bheda hote haiM. dUsare AcArya bhavaparivartanakA svarUpa isa prakAra kahate haiM-narakagatimeM sabase jaghanya AyuSya dasa hajAra varSakA hai. usa AyuSyase koi jIva pahile narakama utpanna huA. AyusamAptike anaMtara saMsArameM bhramaNa kara punaH pUrvokta AyurohI baha jIva usarI narakameM utpanna hotA hai. isa prakAra dasa hajAra varSake jitane samaya hote haiM utanI bAra pahale narako pUrvokta AyukA dhAraka hotA hai. AyusamIpta ke anaMtara saMsArameM bhramaNa kara usI narakameM phira utpanna hotA hai paraMtu abakI bAra eka samayAdhika dasahajAra varSakA AyuSya usako prApta hotA hai. isa prakAra eka eka samaya vRddhiMgata hote 2 isa javine tehatIsa sAgaropama AyuSyAtaka asaMkhyAta bAra janmamaraNa kiyA hai. tadanaMtara saptamanarakase nikala kara yaha jIva tithaMcagatima utpanna hotA hai. vahAM usakA jaghanya AyuSya antarmuharta pramANa kA hotA hai. pUrvakrama ke anusAra tIna palyopama AyuSya samApta kiyA. tadanaMtara manuSyagatimeM bhI utkRSTa tIna palyopama Ayugyataka timgatike samAnahI krama jAnanA cAhie. devamAtameM narakagatike samAnahI krama jAnanA cAhiye. paraMtu itanI vizeSatA hai--devagatimeM ekatAsa sAgaropama Ayudhya kI samAsi honetakahI bhavaparivartana haiM. ye sarva parivartana isa jIvake anaMtavAra ho cuke haiM, KARMERSEARS SHRISTOTRACT Page #1611 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa 1598 dravyaparivartanamucyate // aNNaM giNhadi dehaM taM puNa muttUNa giNhade aNNaM // ghaDijaMtaM va ya jIvo bhamadi imo dadhvaMsaMsAre // 1773 / / gRhIte muMcamAno'GgI zarIrANi sahasrazaH // bhramati dravyasaMsAre ghaTIyadhamivAnizam // 1844 // vijayoTyA-magara gehani deva sampamApIra gRhAti / taM puNa taccharIraM muktvA pumAnyat kAti / ghaTIyaMtramiSa jIyo ghaTIyaMtrayajIvaH / yathA ghaTAyace amyajjalaM mRNDAti tat tyaktyA punaratyadAdase paSamaya zarIrANi ekana muMcana bhramati / zarIrANi vicitrANi vyazamdenocyate tatsvAtmanaH paridhartanaM vyasaMsAra iti sUtrakArasyAsya vyANyA sthalaghujInudizya / parya tu dravyaparivartana grAhya / dravyaparivartanaM vividha-nokarmaparivartana karmaparivartanaM ceti / tatra nokarmaparivartana nAma prayANAM zarIrANAM SaSaNAM paryAptInAM yogyA ye pundralA pakana jIvena paMkasminlamaye gRhItAH khigdha rUjhavarNa gadhAdibhistInamadamadhyamabhAvena ca yathAsthitA dvitIyAdiSu samayeSu nirjIrNA agRhItAnanaMtavArAnatItya, mizrakAMzca anaMtavArAnatItya madhye tenaiva prakAreNa tasyaiva jIvasya nokarmabhASamApacaMte yAvattAvatsamudita nokarmadravya parivartana / karmadravyaparivartanamucyate-ekasminsamaye ekena jIvana apavidhakarmamAvana ye ca gRhItAH samayAdhikAvali kAmatItya dvitIyAdiSu samayeSu mirjIrNAHpUrvetinaiva krameNa ta evaM tenaiva prakAreNa tasya jIvasya karmabhAvamApate yAMvatAvakamadhyaparivartanaM / ' TrampasaMsAramAha mUlArA-ghaDijataM ghaTIyaMtramiSa jalaM gRhItaM gRhIta muktvA anyadanyaccharIraM gRhanjIyo bhramati iti sthUlabuddhInudizya dravyasaMsAra: sUtrakAregoktaH // evaM tu dravyaparivartanaM grAhyam / dravyaparivartanaM dvividha-nokarmadganyaparivartana karmavyaparivartana ceti / tatra nokarmadravyaparivartana ucyate-trayANAM zarIrANAM, papaNAM paryAptInA yogyA ye pudgalA ekena jIve. naikasminsamaye gRhItA snigdharUkSavarNagadhAdibhistIvamaMdamadhyamabhAvena ca yathAvasthitA dvitIyAdiSu samayeSu nirjIrNAH / agRhItAnanaMvArAnatItya mithakAMzca anaMtabArAnatItya, madhye gRhItAMzvAntavArAnatItya ta eva tenaiva prakAreNa tasyaiva jIvasya nokarmabhAvamApadyate yAvattApatsamudita nokarmadravyaparivartanaM / karma dravyaparivartanaM ucyate-ekasminsamaye ekera jIvenASTavidhakarmabhAvena gRhItAH samayAdhikAmAvalikAmacItya dvitIyAdiSu samazeSu nirNAH pUrvokinava prakAreNa tasya jIvasya karmabhAvamApate yAvattAvatkarmadravyaparivartanaM / / ukta ca 1598 Page #1612 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa 1599 savva vi pugagalA khalu kagaso muttujhiyA ya jIveNa / / asaI arNatakhuno puggalapariyaTTasaMsAre / / artha-jaisa ghaTIyaMtra pUrva jalakA tyAga karake dusarA dUsarA jala grahaNa karatA hai vaise yaha AtmA bhI pUrva zarIrakA tyAga kara uttarottara bhinna bhinna zarIra dhAraNa karatA hai. isa prakAra yaha jIpa pUrva zarIrakA tyAga kara aura uttara zarIra ko grahaNa kara saMsArameM anAdi kAlase bhramaNa kara rahA hai. nAnA prakArake zarIra ko dravya kahate haiM inako dhAraNa kara jIvakA jo saMsArameM bhramaNa karanA hai usI ko dravyasaMsAra kahate haiM. isa prakAra sthUla buddhike logoM ko samajhAne ke lie AcAryane dravyasaMsArakA varNana kiyA hai. dravyaparivartanakA isa prakArase bhI svarUpa kahA hai dravyaparivartanake nokarma parivartana aura karmaparivartana aise do bheda hai-- no karma parivartana-jIna zarIra ( audArika, vaikriyika aura AhAraka) aura chaha paryApti (AhAra, zarIra, iMdriya, zvAsoccharAsa, bhASA aura mana inake yogya pudgala eka jIvana eka samayameM grahaNa kiye unameM snigdha rUva, sparza, varNa, gandha jaisA tIya, maMda, madhyama bhAvase thA dvitIyAdi samayameM ye pula nirjIrNa hue. tadanaMtara a. gRhIta pugaloMko anaMtavAra ulaMghakara, mizravargaNAko bhI anaMtavAra grahaNa kara madhye gRhIta nAmaka vargaNAko bhI anaMtabAra grahaNa kara punaH ye hI vargaNA usI jIvako prathama samayamai jaisa grahaNa kI gaI thI vaisI jara grahaNa kI jAtI hai taba nokarmaparivartana hotA hai. karmadrabhya parivartanakA svarUpa kahate haiM eka samayameM eka jIvane ATha prakArake karma rUpa se jo pudgala grahaNa kie the ye samayAdhika AvIla pramANa kAla vyatIta honepara dvitIyAdika samaya meM nirjINa ho gaye. tadanantara pUrvokta kramAnusArahI ve hI pudgala usI jarjAvako jaba karmarUpa vana jAte haiM taba karmadravyaparivartana hotA hai. to raMgagadADo va imo bahuvihasaMThANavaNNarUvANi // gihadi muccadi aThidaM jIvo saMsAramAvaNyo / 1774 // 1599 Page #1613 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA ETS8a485 AzvAsA yahasaMsthAnarUpANi cinaceSTAvidhAyakaH / / raMgasthanaTavajjIvo gRhIte muMcate bhave // 1855 / / vijayodayA-raMgagavaNaDova raMgapravienaTa ipa / imo ayaM bahuvihasaMThANavaNNaruvANi bahuvidha saMsthAnavarNa khabhASAn / giNDadi ya muccadi aThidaM gRNvAti muMcati avasthitaM / kriyAvizeSaNametat / jIyo maMsAramAvaNo jIyo ddhysNsaarmaapnH|| vicitrazarIradravyaparivartanameva nidarzanAMtareNa praNa patimUlArA-aliMda anAratam // artha-raMgabhUmipara AyA huA naTa nAnA prakAra kI AkRti, varNa, aura svabhAva ko grahaNa karatA hai aura chor3a detA hai vaise dravyasaMsArameM bhramaNa karanevAlA yaha jIva nAnAprakArake AkAra, varNa aura svabhAva ko dhAraNa karake gara bAra chor3a detA hai. kSetrasasAra nirUpayati jattha Na jAdo Na mado vejja jIvo aNataso ceva / / kAle tIdammi imo Na so padeso jae asthi // 1775 // bhRtyA bhUtvA mRto yatra jIvo me'ymnNtshH|| aNumAyo'pi no dezo vidyate sa jagaNya // 1846 / / vijayodayA-jastha na jAdoNa mado havejja yatra kSetra Ato mRto vA na bhavejjIvaH / apAMtaso ceya manaMta pArAn / kAle tIvaMmi pramozAtIte kAse'yaM na so padeso jage asthi nAsau pradezo jagati picte| anye tu kSetraparibartamameSaM ghamli-jamati jaghanyapradezazarIro lokasyApamadhyapradezAn khazarIramadhyapradezAn kRtvotpannaH,kSudbhavagrahaNaM jIvitvA mRttaH, sa eva punastenaivAvagAhena dvizatpannastathA tricaturiti parva yApato'gulasyAsaMkhyeyamAgapramitAkAzapredazAstAvatkRtvA tatraiva janityA punare kaikapradezAdhikamArana sarvaloka Atmano janmakSetrabhAvamuppaca jIvo bhavati yAvattAvat kSetraparivartanaM / uktaMca sambaMmbhi logakhitte kamaso taM Nasthi jamma uppaNNaM // ogAhaNA ya bahuso paribhamido khittasaMsAre // 1746 // 1600 Page #1614 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa: kSetrasaMsAramAha-- mUlArA--jae lokAkAze / prAgvarasaMkSepeNedamuktam / vistara tastvevaM kSetraparivartanamAhuH-- sUkSmanigotajIvo'paryAptakaHsarvajaghanyapradezazarIro lokamyATamadhyapradezAnsvazarIramadhyapradezAtkRtvotpannaHkSudrabhava. mahaNaM jIvinvA mRtaH / sa eva punastenaivAvagAhena dvirutpannastathA tristathA caturiti / evaM yAvaMto'gulasyAsaMkhyeyabhAgapramitAkAzapradezAstAvatkRtvaratatraiva janitvA bhRtaH / punarekaikapradezAvikabhAvena sarvalo Atmano janmakSetrabhASamupanIto bhavati yAyattAbabhatraparivartanam // uktaM ca samvamliogavate kammo taM gAsthi jastha utpaNNo // oggADa gaNa vahuno paribhAgidA khanasAra / / kSatrasaMmArakA nirUpaNa karate haiM artha -yaha jIva atInakAlameM lokaka jima pradezameM anaMtavAra janma lekara mRtyuvaza nahIM huA hai aisA pradezahI na milegA. arthAt lokAkAzameM-trailokyameM sarvatra sarva jIva anaMtabAra janmamaraNa kara cuke haiM. yaha kSetraparivartanakA svarUpa hai. anya AcArya isa parivartanakA svarUpa esA bhI kahate haiM--- sabase jaghanya pradezayukta zarIrakA dhAraka, aparyAptaka sUkSmanigodI jIva, jagatake ATha madhya pradezoMko apane zarIrake madhyameM karake utpanna huA. kSudrabhatra grahaNase jIkara maraNavaza huA arthAt zvAsake aTharAvA hissA pramANa Ayu samApta honeke anaMtara mara gayA. puna: usI avagAhanase dusarIbAra tisarIbAra, cauthIbAra utpanna huA isa prakAra aMgulAsaMkhyAta bhAgase nApe gaye lokake asaMkhyAta bhAgameM jitanI pradezasaMkhyA hai utanIzara usa jIvana vahI janmamaraNa kiyA. tadanaMtara eka eka pradeza adhika Age bahakara usane sarva loka apanA janmakSetra banA liyA isako ekakSetra parivartana kahate haiM. aise kSetra parivartana isa jIrake anaMto hogaye haiM. AgamameM isa viSaya meM aisA kahA gayA hai. isa samasta lokakSetrameM kramase yaha jIva jahA~ utpanna nahIM huA hai aisA kSetrahI nahIM hai. yaha jIva isa jagatameM isa avagAhanase yAtabAra paribhramaNa kara cukA hai. kAlaparivartanamucyate tatkAlatadAkAlasamaesu jIvo aNaMtaso ceva // jAdo mado ya sabbesu imo tIdaMmmi kAlammi // 1777 // 1601 Page #1615 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa ye kalpAnAmanaMtAnAM samayAH santi bho yate / jAto mRtaH samasteSu zarIrI teSvanekazaH // 1847 / / vijayodayA-takAlanadAkAlasamayesu utsarpiNyavasarpiNIsakSitayoH kAlayoyeM samayAsteSu / jIyo aNaMta so cadha jIyo' anaMtabArAn / jAdo savo ya sambemu jAto mRtazca sarvaSu samayepu / imo tIbaMmmi kAlaMmmi ayamatIte kaal|| iyamasyA gAthAyAH-prapaMcavyAkhyA-utsarpiNyAH prathamamamaye jAtaH kadhijjIvaH strAyupaH parisamAptau mRtaH,sa eva punAtI yAcyA utsarpiNyA dvitIyasamaye jAnaH svAyuSaH zayAnmRtaH / sa eva punastRtIyAthA upiyAsmRtIyasamaye jAtaH / pavamanena krameNa utsarpiNI parisamAptA tathAvasarpiNI / parva janmanaraitaryamuktaM / maraNaspApi naraMtarya tathaiva grAhAmavaM tAvatkAlaparivartanaM / uktaM ca upasappiNiavasappiNisamayAvaligAsU giravasesA // jATo mado ya bahumo bhamaNaNa ? kAlasaMsora !! 1778 // kAlasaMsAramAhamUlArA-kAlasanAkAlasamaya satsapiNyavasarpiNyAH samathaSu / atrApi prapaMcenaya kyAmyA--- utsarpiNyAH prathamasamaye jAtaH kazcijjIcaH svAyudhaH parisamAptau mRtaH / sa eva punarddhitIyAyA utsapiNyA dvitIyasamaye jAsaH svAyudha:kSayAgRtaH / sa eva punastRtIyAyA utsapiyAstRtIyasamaye jAto mRtala svAyuHkSayAta / evamanena kameNa utsarpiNI parisamAptA / tathA avasarpiNI ca / evaM jagaranta muktama / tathaiva maraNamapi grAhyam / etAvatkAlararivartanam / uktaM ca utsapiNizravasapiNi samayAvaliyAsu giravasesAm / / jAdo mado da bahuso bhamaNa du kAlasaMsAre / kAlaparivartanabA svarUpa kahate haiM artha-yaha jIva atIta utsApaNI abasArpaNI kAlake samayAma anaMtavAra utpanna huA hai aura mRtyuvaza huA hai. aisA kAlaparivartanakA saMkSepa hai. isakA vistAra isa prakAra haipahile utsArpaNIka samayamai koi jIva utpanna huA AyuSyakSaya honepara usane maraNa kiyA. vahIM jItra dUsarI utsArpaNI 6. Page #1616 -------------------------------------------------------------------------- ________________ thalArAyanA AzvAsA - - ke dusare samaya meM utpatra duA. AyuSya samApta honepara phira marA. vahIM jIca tIsarI utsarpiNI ke tIsare samayameM utpanna huA. isa prakAra isa jIvane kramase utsarpiNI kAla samApta kiyA. isI prakAra janmase usane avasarpiNI kAlabhI pUrA kiyA. maraNakI niraMtaratA janmakI nirantarAke samAna samajhanI cAhiye. itanA yaha svarUpa kAlaparivartanakA hai aisA samajhanA cAhiye, AgamameM isa viSayameM aisA kahA hai yaha jIya utsarpiNI aura avasApaNI kAlakI saMpUrNa samaya paMktioMmeM kAlasaMsArameM bhramaNa karatA duA anaMtavAra bhramaNa kara cukA hai. spaMdanaMsasAraM nirUpayanyuttaramAthA aThThapadene muttUNa imo sesesu sagapanesa // tantaipi va adharaNaM uvvattaparataNaM kuNadi // 1779 // pradezASTakamatyasya zeSeSu kurute bhavI // udarzanaparAvata saMtaptApsviva dulAH || 1848 vijayodayA-aThThapadese muttRNa aSTI pradezArucakAkArAn muktvA / iso ayaM jiidhH| sesasu sagapadesesu zeSeSu svapradezeSu kSetraSu / saMsAranAmAtmanaH kSeghasaMsAratvenocyate // svapravezalakSaNakSetrasaMsaraNarUpaM kSetrasaMsArAtmakaspaMdanasaMsAramAha--- bhUlArA-aThThapadese aSTau pradezAta cakAkArAm / tataMpiasahaNaM tamiyAdhizrayaNam / tatajalamadhyasthilataMyula. dharityarthaH / ukttaNaparasaNaM uddhartanaparAvartana / usoca pradezASTakamasyasya zeSeSu kurute bhavI // udvartanaparAvarta taptAsvasvipa saMDulAH // spaMdana saMsArakA varNana artha-rucakAkAra ATha pradeza chor3akara bAkI ke sarva Atma pradeza hamezA caMcala rahate haiM aura jaise agnIse garama jalameM DAle hue cAvala imezA upara nIce hote haiM vaise isa saMsArI jIvake ATha madhyapradeza chor3akara bAkIke pradeza hamezA Upara nAce hamezA ghUmate haiM. Page #1617 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / mUlArAdhanA AzvAsA logAgAsapaesA asaMkhaguNidA havaMti jAvadiyA // tAvadiyANi hu ajjhavasANANi imassa jIvarasa // 1780 // asaMkhyalokamAneSu pariNAmeSu vartate // zarIrI bhavasaMsAre karmabhUpavazIkRtaH // 1850 / / jaghanpA madhyamA dharyA niSiSTAH sthitapo'gvilAH / / atAsAMnamazaH kAla bhavabhramaNakAriNA // 1850 / / cijayodayA-logAgAsapadasA lokAkAzasya pradezAH / asaMkhaguNidA asaMkhya guNitAH / iyaMti jAvadiyA yAvanto bhavati / tAvadigANihu asamayasAmANi tAbadadhyavasAyasthAnAni bhavaMti / imassa jIvassa asya jIvasya / jIvasya asaMNyAtalokapramANecyabhyaSasAyasaMmiteSu bhASeSu parAvRttirbhAvasaMsAraH // asaMkhyAtalokapramANAdhyaSasAnasthAnAmidhAnabhASaparivartanalakSaNa bhAvasaMsAramAramUlArA--spaSTama / / artha--lokAkAzake pradezako asaMkhyAtase guNita karane para jo makhyA utpanna hogI jAyake utane adhyavasAyasthAna hote haiM. arthAta asaMkhyAta lokaparimANa jadhika pAyAdhyavasAyasthAna, sthiti baMdhAdhyavasAyasthAna yoga aura anubhAgAdhyavasAyasthAna hote haiM. ajjhavasANaThANaMtarANi jIvo vikumbai imo hu / NiccaM pi jahA saraDo giNhadi jANAbihe vaNNe // 1781 / / pariNAmAMtaradhvaMgI sarvadA parivartate // vaNepu citrarUpeSu kukalAsa iva sphuTam / / 1851 // vijayodayA-ajmayasApaThANatarANi jIyo cikuvara imo gbu adhyayamAyasthAnAMtarANi jIvaH pariNamanyayaM / minayaMSi nityamapi thA saraDoNANAbiha vaNNe yathA godhA nAnAvidhAnyAMnupAdase / evaM sNsaarH|| aparAparapariNAmapariNama nasAtatyamAtmano dRSTAntena spaSTayatimUlArA--vikuvvadi vikaroti pariNamatItyarthaH / payalAsaraDo kakalAsaH / / uktaMca 1604 Page #1618 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA PR AzvAsa bhAvasthAnAntarANyevaM dehabAnta prapadyate // karkeTuko yathA nityaM varNAnsvIkurute yahUm / bhaviparivartanaprapaMcasvayam--- paMcendriyaH saMjJI paryAtako mithyASTiH kazcijIyaH sarvajapanyA sbayonyA jJAnAvaraNaprakRteH sthitimantaHkoTokoTisaMkSikAmApadyate / tasya kAyAdhyavasAyasthAnAnyasaMkhyeyalokaprabhitAni padasthAnapramitAni tasthitiyogyAni bhavaMti / tatra sarvajadhAyakaSAyAdhyavasAyasthAnanimittAnyanubhAgAdhyavasAyasthAnAnyasaMkhyevalokapramitAni bhavanti / evaM sarvajaghanyo sthiti, sarvajaghanyaM ca kapAyAdhyavasAyasthAna, sarvajadhanyamevAnubhAgabaMdhasthAna AskaMdatastayogyaM sarvajaghanyamekaM yogasthAnaM bhavati / teSAmeSa sthitikAyAnubhAgasthAnAnAM dvitIyamasaMkhyeyabhAgavRddhiyukaM yogasthAna bhavati / evaM tRtIyAdiSu catuHsthAnapatitAni tAni zreNyasaMkhyeyabhAgapramitAni bhavati / tathA tAmeva sthini, tadeva kasAyAvyavasAyasthAnaM ca pratipadyamAnasya dvitIya manubhAgAbhyavasAgaramA gAti / sahara ra yogasthAna ditasyAni / evaM tRnIyAdiSu anubhAgAdhyavasAyasthAneSu A asaMkhyeyalokaparisamApteH / evaM tAmeba sthitimApatramAgatya dvitIyaM kaSAyAdhyavasAyasthAnaM bhavati / tasyApyanubhAgAdhyavasAyasthAnAni pUrvavadveditavyAni / evaM tRtIyAvigyapi kapAyAvasAyasthAneSu zreNyasaMkhyevalokaparisamAptatikramo beditavyaH / uphAyA jazranyAyAH sthiteH samayAcikAyAH kapAdisthAnAni pUrvadeva / evaM samayAdhikakrameNa / utkRSTasthitetriMzatsAgarIparAkoTI koTIparimitAyAH kapAbAdisthAnAni pUnavadeva vaditamnAni / / evaM sarvagaH karmaNAM mulaprakRtInA muttaraprakRtInAM ca parivartanakamo veditavyaH / tadetatsarva samuditaM pAyaparivartanaM / uktaM ca sambA payaDiThidIo annubhaagpdesttaannaagi| micchattasaMsideza va bhabhidA puNa bhAvasaMsAre / isa prakAra hama jIpakA bhAvaparivartanarUpa saMsArakA svarUpa hai. artha-jaisa saraDa nAmakA prANI hamezA apane raMga badalatA hai se isa saMsArI jIvake uparyukta pariNAmoM meM hamezA taratama bhAva hotA hI rahatA hai. isa prakAra pAMca prakArake saMsAroMkA svarUpa AcAryane dikhAyA hai. Vera Na - --- 1604 Page #1619 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa tasya bhayamupadarzayati // AgAsammi vi pakkhI jale vi macchA thale vi thlcaarii|| hiMsaMti ekkamakaM sabvattha bhayaM khu saMsAre // 1782 / / AkAze pakSiNo'nyonya sthale sthalavihAriNaH / / jala mInAzca hiMsanti sarvatrApi bhayaM bhave / / 1852 // vijayoTyAnyAyAsammi vi pakSI AkAza raMnaraMnaM parakIyapakSiNo triyAdhate | jalevi macchA jalepi mtsyaaH| leTimacArI parama sati vAkamekaM anyonya / savvastha nayaM gyu saMsAre sarvatra bhayaM sNsaar| evaM paMcaprakAra saMsAra nirUpya tadyApAyAdIpaMcadazagAthAmizrinayanimUlArA- eka meka anyonyAm // aba saMsArase bhaya dikhAte hai| artha-AkAzameM vihAra karanevAle choTe 2 pakSiAko dusara Rra pakSI pIDA dete haiM. arthAn unako mAraMta haiM- khA jAte haiM. pAnI meM bar3e matsya choTa matsyako nigala jAte hai, aura bhUtalaparabhI hiMsraprANI parasparako mArate haiM ataH isa jagatameM sarvatra bhayahI bhaya hai. sasau vAhaparaddho bilici NAUNa ajagarassa muhaM // saraNatti maNNamANo maccussa muhaM jaha adIdi // 1783 // zayAlormukhamabhyasya vyApArabdho yathA zazaH / / manvAno vivara dInaH prayAti yamamaMdiram // 1853 // cisayodayA-sasago vAhaparaddho zAzo vyAdhenopaTutaH, cilikSiNAUNa ajagarasya muI bilamiti vAsyA ajagarasya mukhaM / saraNatti mapaNamANo zaraNamiti manyamAnaH / maccussa muI jadda adIdi mRtyormukha yathA pravizati / mulArA-pAhaparaddho vyAdhanopadrutaH / vilisi bilamiti / saraNati trANamiti / artha-pAradhIse pArita huA kharagoza ajagarake mukhako bila samajhakara usameM praveza karatA hai. isa bila meM maiM raha sakU~gA isa abhipAyase usameM ghusatA hai. paraMtu vahAM vaha mRtyuke vaza hotA hai vaise / Page #1620 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA AzvAsa - taha aNNANI jIvA parimANacchuhAdibAhehi || adigacchati mahAduhahedu saMsArasappamuhaM // 1784 // kSuttRSNAdimahAvyAdhaprArabdhazcetanastathA // ajJo duHkhakaraM yAti saMsArabhujagAnanam / / 1854 // vijayodayA-taha aNNANI jIyA tathA azAnino jIvAH / parimANamachuhAdivA hi anubhAgyamAnAH kSu dAdibhiyAtraiH vyAdhaizca / adigacchanti pravizati / mahAvuhahedu mahato duHkhasya nimitaM / saMsArasappamuhaM saMsArasapamulaM // mUlArA-adigacchati pravizati / artha-ye ajJa saMsArI jIva kSudhA, dakSA rUpa vyAdhoMse aura vyAghrose pIDita hokara mahAdukhadAyaka saMsArarUpI sarpake muMha meM praveza karate haiM. jAvadiyAiM suhAI havaMti logammi sabajoNIm / / sAIpi vidhAi agatakhuttI imo patto // 1785 // yAvanti santi saukhyAni loke sarvAsu yoniSu // prAmAni tAni sarvANi yahavAra zarIriNA / / 1855 / / vijayodayA-jAvadiyAI yAti / suhANi hoti logasmi sukhAni bhavati loke / savvajoNIsu sarvAsu / yonissu| tAIpi baTuvidhAI tAnyapi bahuvidhAni / takhuno ramo patto anaMtavAramaya jIvaH prAptaH / / mUlArA-paSTam / artha-sarva yoniA jitane nAnAprakArake sukha hai ve bhI isa jIvako anaMtayAra prApta ho gaye haiM. Dha enaa dukkhaM aNatasutto pAvetta sahapi pAvadi kahiM vi // taha vi ya aNaMta khutto savvANi suhANi patcANi // 1786 / / avApyAnato duHkhameko labhate yadi / / surya tathApi sarvANi tAni ldddhaanynekshH|| 1856 / / Page #1621 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1608 vijayodayA- dukaM atakhutto pAyesu suIdi pAvadi kavi duHkhamapi netAraM prApya sukhamapi prApnoti kathaM / tavi ya anaMtakhuco tathApyanaMtadhAraM samvANi sukhANi pakSANi sarvANi sukhAni prAptAni || gaNatAM caka ghartinAM paMcAnuttara vimAnayAsinAM lokAMtikAnAmahamidrANAM ca sukhAni muktvA // mULArA-sambANi gaNadhRta, cakravartinAM anuvijJAnuttaravimAnavAsinAM lokAMtikAdInAM ca sukhAni muktvA // artha -- isa saMsAra meM gaNadhara nArAyaNa, pratinArAyaNa cakravartI, paMcAnuttara nimAnavAsi deva, aura lokoMfar deva inake sukhoMkI ina jIvoMkI prApti nahIM huI hai. bAkI ke saMpUrNa sukhAMka prakAra ina jIvAMko anaMtakAra prApta huye haiM. karaNehi hodi vimala bahuso vacicicasodaNittehi // ghANa ya jimmA cihnAbalaviriyajogehiM // 1787 // sa caturbhistribhibhyAmekenAkSeNa varjinaH // saMsArasAgare'naMta jAyate 'nantazo'sumAn / / 1857 / / vijayodayA karaNehiM hoSi vigalo bikaleMdriyaH kacidbhavati / bahulo bahuzaH / vatritti sodattirhi manasA arer zrotreNa netreNa kampena hInaH / sparzanedriyavaikalyasyAsaMbhavAt tadanupanyAsaH // ghaNaya ghrANena c| jighyAe / jinhayA cejhabalaciriyajogehiM vezyA balena vIrye ca // mULArA - karaNehiM citAdibhiH kacidvikalaH syAt / sparzanetriyasya vaikalpAsaMbhavAdanupanyAsaH // artha -- yaha jIva anekavAra vikaleMdriya huA hai. kabhI netra rahita, kabhI kAna rahita huA thA. kabhI asajJI mana rahita aura vacana rahita huA thA. kabhI isako nAkakI prApti nahIM huI aura kabhI isako zakti, bala: parAkrama isase rahita honA paDA thA. aisI aneka duravasthAyeM isa jIvakI anaMta bAra huI haiM jabahiramUo chAdo tisio vaNe va eyAI // ma sucirapi jIvo jammavaNe Nasiddhipaho / 1788 // AzvAsa 7 1608 Page #1622 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA 1639 farari mUko vAmanaH pAmanaH kuNiH // durvarNo duHsvaro mUrkhacullacipiTanAsikaH / 1858 // vyAdhito vyasanI zokI matsarI pizunaH zaThaH // dugo guNavidveSI maMcako jAyate bhave / / 1859 / / kSubhitastRSitaH zrAMto duHkha bhAravazIkRtaH // ekAkI durga meM dIno hiMDate bhavakAnane / / 1860 // vijayodayA - jacca dhavadhira bhUgo jAtyaMdho badhiro, mUkaH / chAdI zudA pIDita, tisido tRpAbhibhUtaH / SaNe ca pagAgI bhramadi asahAyo yathA vane bhramati / tathA sunirapi cirakAlamapi jIvo jammavaNe janmacane bhramati / Nasiddhi pado nae siddhimAH // uktaM ca- kaluSacaritairnAnassaMcitakarmabhiH / karaNavikalaH kamajUto bhavArNavapAtataH / suciramavaza duHkhArto'yaM nimIlitalocano bhramati kRpaNo natrANaH zubhetara karmakRt // zravaNavikalo vAggrIno 'zo ythaatlocnH| tRSitamalino naSTo'vyAM caredasahAyaka alakudasakRt gRNDana muMdharAca devatAM / bhramati suciraM janmAdavyAM tathAdezakaH // iti // mUlArA-- chAdo zrutiH / egAmI asahAyaH // artha-kabhI yaha jIva janmasehI aMdhA, bahirA, gUMgA hokara janmA thA anaMtavAra bhUkha aura pyAsa se pIDita huA thA jaisA koI mArgabhraSTa jIva jaMgalameM akelAhI bhramaNa karatA hai bhaiMsa yaha saMsArI jIva mokSamArgase bhraSTa hokara saMareer sahAyake binA bhramaNa karatA hai. Agama meM isa viSaya meM aisA kahA hai- yaha ajJajIva hi~sA dika pApoMse karmasaMcaya karake bhramaNa karatA hai. kabhI kabhI yaha jIva saMpUrNa iMdriyoMsa pUrNa nahIM hotA hai arthAt netrAdika iMdri ke abhAva se vaha aMdhA, bahirA, gUMgA vagare avasthAko prApta hotA hai. isa saMsAra meM azaraNa, duHkhapIDita aura dIna hokara azubha kArya karake bhramaNa karatA hai. jaise bahirA, mUka, aMdha, ajJa aisA prANI ranameM bhUkha aura pyAsa se utter hokara sadAyarahita azaraNa dIna hokara ekAkI bhramaNa karatA hai vaise yaha jIvabhI trasa, sthAvara jIvoMke deha ko grahaNa karatA hai, kabhI chor3atA hai. isa taraha cirakAlase janmavanameM bhramaNa kara rahA hai. sangsa eiMdiye paMcavidhesu vi utthANavIriyavihUNo || mamadi anaMta kAlaM dukkhasahassANi pAveMto / / 1789 // AzvAsa 7 1609 Page #1623 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 160 ekeMdriyapvayaM jIvaH paMcasvapi niraMtaram // utthAnavIyarAhato dIno vaMbhrama ciram || 1863 // vijayodayA-nidhisa paMcAyavesu vi padriyeSu paMca prakAreNyApa / pRthvyaptejovAyuvanaspati zarIrasthAripu / utthANAcIriyavihINo pRthivyAdikAyAna parityajya usakAyanAminimittotthAnavIyarahitaH / bhamadi aNataM kAlaM bhramati anaMtakAlaM / dukkhasahassANi pAcato duHkhasahastrANi mAjuvam // mUlArA-utthANavIriyavihINo pRthivyAdikAyatyAgena asakAdyaprAptaye yadutthAnavIryamudbhavazaktistadrahitaH / / artha-pRthivI, jala, vAyu, agni aura vanaspati ye pAMca sthAvarakAyika jIva hai inameM apanA paryAya tyAga kara prasatva prApta karanakI zakti nahIM rahatI hai. isAlaye anaMtakAlataka hajAro duHkha sahana karate huye ye jIva isahI paryAya meM bhramaNa karate haiM. bahudukkhAvattAe saMsAraNadIe pAvakalusAe / bhamai gharAgo jIvo aNNANanimIlido suciraM / / 1790 // citradaHstramahAvAmimAM saMmRtivAhinIm / / ajJAnamilito jIvo gAhate pApapAthasam // 1862 / / vijayodayA-bahuduksavasAra bahadusatayAM / samasAraNadIpa saMsRtinA / pAvakalusApa pApakalaMkahitAryA / varAgo jIvo bhamadi dInI jAtro bhrAtaH / mundira agNANanimIlido ajJAnana nimIlitaH // mUlArA-spaTam // artha-aneka duHkharUpI gAvara jisameM haiM. pAyarUpI malina pAnIsa jo yukta hai esI isa saMsAranadama yaha dIna jIva ajJAnase besudha hokara bhramaNa karanA hai. visayAmisAragADhaM kujoNiNemi suhadukkhadaDhakhIlaM / / apaNANatubadharida kasAyadar3hapaTTayAcaMdha / / 1791 // Page #1624 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA AzvA iMdriyArdhAbhilASAraM caMcalaM yoninemikaM mithyAjJAnamahAtuMba duHkhakIlakayaMtritam / / 1863 // vijayodayA-visamAmisAragArTa viSayAbhilApArargADha stabdha / kujogiNami sudukkhadaDhakhIlaM kutsita yoninemikaM / muhAnalaM / anupriyAni / kalA DhapaTTigAyaH kaSAya hada paTTikAbaMdha // nalAsa-visathAmimAmgAdaM vipayAbhilApararairiva stambha nidhi vA / artha-yaha saMsAracakra viSayAbhilASArUpI Arose gADha arthAt majabuta hai. kuyonirUpI nemisa yukta hai arthAt narakAdi durgatirUpa nemisa pUThIse yaha saMsAracakra yukta hai. sukhaduHkharUpI kIlase yaha yukta hai nathA isameM ajJAnabhAvarUpI tuMbA hai. kaSAyahI isa saMsAracakrapara lohakI paTTI hai. bahujammasaharasavisAlabattaNi mohavegamahicavalaM // saMsAracakamAruhiya bhamadi jIvo aNappavaso // 1792 // kapAvapaTTikAbaddhaM jarAmaraNavartanam // saMsAracakramAmaya ciraM bhrAmyati cetanaH // 1864 // vijayodayA--bahujammasahassarisAlapattarSi anekajanmasahasrAdhazAlamArga / mohavega mohavegaM / saMsAracakamAsahiya paryaMbhUtaM sNsaarckrmaarhaa| agamyavaso jIvo bhamadhi anAtmavazo jIpo bhramati / mUlArA--visAlayattaNi vipulamArga // artha-aneka janmarUpI vizAla mArgapara yaha saMsAracakra bhramaNa karatA hai. moharUpI vegase yaha paka atiza yacaMcala dIkhatA hai. aise saMsArarUpI cakrapara ArohaNa kara yaha jIca paravaza hokara bhramaNa karatA hai. bhAraM Naro vahaMto kahaMci vissamadi oruhiya bhAraM // dehabharavAhiNo puNa Na lahaMti vaNaM pi vissamidu // 1793 // vahamAno naro bhAraM kApi vizrAmpati dhruvam / / ma dehabhAramAdAya vizrAmyati kadAcana // 1865 / / Page #1625 -------------------------------------------------------------------------- ________________ | AdhAsA mUlArAdhanA vijayodayA-bhAraM naro vahato bhAra bahana kahaMci bhAramohiya kasmibize kAle va bhAramayatArya / vissamadi vizrAmyati / dahamaravAhiNI puNa dehasAgarodvAdino jIvAH punaH / nabhani khaNaM pi vissamiTuM na labhate kSaNamapi vinAma katu / audArikanidhiko vinaSTayogi kArmANa jasaporayasthAnAlu // mUlArA- kahiM pi deze kAle ca / ohiya avatArtha / goityAdi audArikavakiyikayovinaSTayorapi kArmaNa taijasayoravasthAnAn / arthayojhA uThAnevAlA manuSya kisI sthAnameM kucha kAlataka bojhA apane mastakaparase utAra kara vizrAMti letA hai. paraMtu dehakA bhAra bahanevAlA yaha saMsArI jIva eka kSaNamAtrabhI dehabhArako utAra kara vizrAMti nahIM le sakatA hai. yadyapi audArika aura vaikriSika zarIra isa jIvake kucha kAlataka arthAt ekase tIna samayataka nahIM rahate haiM tobhI kArmaNa aura taijasa zarIra isa jIvaka sAtha satata rahate hai isaliye isako sadAhI vizrAntikA abhAva hai. kammANubhAvaduhido evaM mohaMdhayAragahaNammi // aMdhova duggamagge bhamadi hu saMsArakatAre / / 1793 / / yaMbhramIti ciraM jIvo mohAMdhatamasAvRtaH // saMsAra du:khitasvAnto vicakSuriva kAnane // 1866 // bijayodayA-kammANubhAvahido asavadyAdipApakarmamAhAtmya jAnataduHkhaH / evamuktana kameNa / saMsAra katAre bhamadi saMsArakAMtAre bhramati / koza mohaMdhayAragahANe mohAMdhakAragahane ! aMdho va duggamamge aMdha iSa darbhamArga // mUlArA-kammANubhAva asadvedyAdi pApakarmamAhAtmyama / / artha--amAtAvadanIyAdi pApakarmaka prabhAvase duHkhita hokara yaha jIva pUrvokta kramase saMsArakhanameM bhramaya karatA hai. yaha saMmArayana moharUpI aMdhakArase vyApta honesa adhA manuSya jaise kharAba rAstama jAtA duA duHkha pAtA hai masArI manuSyabhI isameM duHkhI hotA hai, dukkhassa paDigareto suhamichato ya taha imo jIvo // pANavadhAdIdose karei moheNa saMchaNNo // 1795 / / Page #1626 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsA bhItaH karoti duHkhebhyaH sugvasaMgamalAlasaH // ajJAnatamasA channo hiMsAramAdipAtakam / / 1867 // vijayodayA-dukkhassa paDigareMto duHkhasya pratIkAra kurSana / suhaminchato va raMdriyamukhamabhilapan / imo jISo ayaM jiivH| pANavadhAdIdose hiMsAvidoSAn / kareNa saMhArayo pAtetimora natamazi-dukhabhIrunaro vizeSaduHkhAtyApasyApAyaM na vetti // duHkhanirAkaraNAryapi duHkhahetUnaSa hiMsAdIna pravartayati / iMdriyasukha laMpaTo'pi tepveSa disAdiSu duHsahetuSu pravartate / tato'stha sakalo vyApAro duHkhasyaiva mUlamiti / mUlArA-dukkhasyetyAdi duHkhabhIrarapi naidha niHzeSaduHkhApAyopAyaM vetti / duHkhanirAkaraNAyepi duHkhahetUna hisAdInpravartayati / iMdriyasukhalaMpaTo'pi te veSa hiMsAdiSu duHkhahetuSu vartate / tato'sya sakalopi vyApAro duHkhasyaiva mUlamiti bhAvaH // artha---yaha javi duHkhakA nAza karane kI icchA rakhatA hai aura sukhako cAhatA hai. paraMtu mohavaza hokara hiMsAdika doSAko karatA hai. tAtparya yaha hai ki saMsArI javi duHkhase DaratA hai paraMtu duHkhake nAzakA upAya vaha nahIM jAnatA hai. duHkhakA nirAkaraNa karanekI icchA hai paraMtu duHkhoMke kAraNoMkAhI Azraya karatA hai. iMdriyasukhameM laMpaTa hokara hiMsAdi duHkhoMke kAraNameM pravRtta hotA hai. isa vAste isakI saba pravRtti duHkhakAhI mUla hai. dosehiM tehiM bahugaM kammaM baMdhadi tado Naca jIvo / adha teNa paracai puNo pavisitu va aggimggiido|| 1796 / / hiMsAraMbhAdidopeNa gRhItanabakalmaSaH 11 pradayate praviSTo'GgI pAvakAdiva pAvakam / / 1868 / / vijayodayA-dosehi tehiM praannivdhaadikviH| yahugaM kammaM baMdi mahatkarma vanAti / nava pratyagraM / tado pazcAt / adha karmabaMdhAnaMtara / teNa pacadi tena baMdhanena karaNA pacyate / pavisittva pravizyeva / kiM agi ani| aggIvo ane| anerAgatya ajhiM pravizya yathA bAdhyate / evaM pUH karmabhiyodhitaH punaH pratyagrapharmAnalena (niyaMghena) vadyate iti / / mUlArA-parisittuSa pravizya yathA // artha-yaha jIva prANivadhAdika aneka doSoMse mahAtavi karmakA navIna baMdha karatA hai. jaba usa karmakA Second Page #1627 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sulArAdhanA 1614 udaya AtA hai taba eka agnIse nikala kara dusare agnimeM paDhanevAlA jIva jaise ghora duHkhakA anumaca karatA hai vaisA isa jIvako karmodayase duHkha hotA hai. arthAt pUrvakarma udayameM Akara vaha sthira ho jAtA hai aura usIsamaya navIna karma bhI baMdha jAtA hai. ataeva duHkhakA kAraNa jo pUrva karma usakA nAza hote samaya hI navIna karma baMda jAtA hai. isaliye vaha bhI karma usake anaMtara udayameM AtA hai isaliye isa jIvako satata duHkhahI duHkha bhoganA paDatA hai baMdhato mucto evaM kammaM puNo puNo jIvo // suhakAmo bahudukkha saMsAramaNAdiyaM mamai || 1797 / / gRhatA sucanA dAruNaM kalmaSaM saukhyakAMkSeNa jIvana mUDhAtmanA // bhramya saMskRtI sarvadA duHkhinA pAvanaM muktimArgaM tato'pazyatA || 1869 // iti janmAnuprekSA // vijayodayAvaMta muto baMdhana maMcana / evaM kamme puNo puNo jISo karma punaH punarjIghaH dattaphalAni muMcati, karmaphalAnubhava kAlopajAta rAgadvepapariNAmera bhinavAni karmANi vanAti / sukAmI sukhAbhilASavAn / bahudukkhaM vicitra duHkhaM / saMsAramaNAdigaM bhamadi anAdisaMsAraM bhramati / saMsAraciMtA || mUlArA - baMdhato pUrva karmaphalAnubhavakAle jAtAbhyAM rAgadveSAbhyAM abhinayaM banan / muJcaMto upayuktaphalaM prAnaM sucan || saMsArAnuprekSA // artha -- jina karmose AtmAko phala mila cukA hai ye karma gala jAte haiM. paraMtu pUrva karmake phaloMkA anubhava lete samaya yaha jIva rAgadveSayukta hotA hai ataH usako navIna karma baMdha jAtA hai. isa jIvake manameM sukhakI tIvra abhilASA hai paraMtu vaha sukha usake upAyoMkA jJAna na honese prApta nahIM hotA hai. ulaTe upAyoMmeM mavRta honese isako nAnAduHkhoM se paripUrNa aise anAdi ghora saMsArameM bhramaNa karanA paDatA hai. lokAnuprekSA nirUpyate nAmasthApanAdravyAdivikalpena / yadyapyanekaprakAro lokastathApIda lokazabdena jIvadravya loka pacocyate / kathaM ? sUtreNa jIvadhamapravRttikramanirUpaNAt // AzvA 19 1614 Page #1628 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA | AzvAsa AhiMDayapurisassa va imasta NIyA tahiM tahiM hoti // sabve vi imo patto saMbaMdhe savvajIvahiM / / 1798 // sarva saIH samaM prAptAH saMbaMdhA jNtunaaNgibhiH|| bhavati bhramasaH kasya tatra tabAsya bAMdhavAsa // 1870 // vijayodayA-Ahiuyapurisarasa va dezAMtaraM bhramataH puMsa iva / imassa pIgA tAI tahiM hoti asya baMdhavastara tatra bhatti / samveciramo patto sarvAnayaM prAptaH / saMyaMdhe saMbaMdhAn / sayyajIvehiM sarvajIvaiH saha / dharmedhyeyatayA choka paMcadazagAthAbhiranuprekSate / nAmasthApanAdravyAdivikalpena yadyapi pAnekaprakAro lokastathApi | ihalokazabdena jIgara mahoma ebora : sUpa kamIpa nesyAna / mUlArA-AhiMDaga dezAMtarabhramaNaparaH / lokAnumekSAkA varNana AcArya karate haiM. nAma sthApanA, dravya vagaire vikalpoMse lokake aneka bheda haiM tathApi yaha loga zabdase dravyaloka hI grAva hai, kyoMki jIvaka dharma pravRttikA krama yahAM kahA gayA hai. artha-ekadaMzase dusare dezako jAnevAle purupake samAna isa jIvako sarva jagameM baMdhulAbha hotA hai arthAt sarva jIvoMse anAdikAlase isakA saMbaMdha hotA calA AyA hai. amuka jIvake sAtha isakA pitA putra vagairaha rUpasa MI saMbaMdha nahIM huA thA aisA kAlahI nahIM thA ataH sarva jIva isake saMbaMdhI hai. mAyA vi hoi bhajjA bhajA mAyatta puNamuvedi / iya saMsAre sacce pariyaTTate hu saMbaMdhI // 1799 // mAtA satA snuSA bhAryA munA kAMtA svasA snuSA / / pitA putro nRpo dAso jAyate'natazo bhava // 1871 / / vijayodayA-mAdA ya hodi majjA mAtA bhAryA bhayati / bhASA mAtRtAM punarupeti / paMvaM saMsAre sarva saMbaMdhAH parivartate iti gAthArthaH // mUlArA spaSTam // Page #1629 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA AzvAsaH artha-isa lokameM mAtAbhI patnI hotI hai aura patnI bhI mAtA hotI hai. arthAta svavIyase khuda usameM utpanna hokara yaha patirUpajIva usakA putra banatA hai.isa prakAra isa saMsArameM sarva saMbaMdhoMkA parivartana hotA rahatA hai. jaNaNI vasaMtatilayA bhagiNI kamalA ya Asi bhajAu / / dhaNadevarasa ya evammi bhave saMsAravAsammi // 18.. // vasaMtatilakA mAtA bhaginI kamalA ca te / / ekatra dhanadevasya bhAryA jAtA bhave tataH // 1872 vijayodayA-jagaNI pasaMtatilapA dhanadevasya jananI vasaMtatilakA | kamalA bhaginI / te ubhe bhAye jAte dhanacamya / nammitraca bhave bhAvAMtareNu rAbadhAnyathAbhAve kimasti trAcya ? baMdhakada vAhana labhaMta pavAda / dugvaM tato yathanamugrabalaM ca pApaM / nAnAdArIrabaha kathena duHkhaM / prApnoti kena viSayArjitapApakarma / / uktaM ca-kurthAnna tnmdnokhtrnevaa| bar3o viruSTabalapANivinuSadhAraH / kurvati dusamadhika viSayA narANAM tasmAtyajati viSayAn pariraetatvAH / evamaya ko lokadharmaH / / mulArA--Asi bhajjAo jAte dve api mAtRsvasArI bhAyeM / tasminneva bhace,ki mAMtareSu saMbaMdhAnyatve kshymityrthH| artha-ekahI bhavameM dhanadeva nAmaka manuSyake pasaMtatilakA mAtA aura kamalA nAmaka bhaginI dono patnI huI thI. jaba ekahI bhavameM aise vicitra saMbaMdha hote haiM to mavAtara ke saMbaMdhoMmeM kahanAhI syA' AgamameM isavi. payameM aisA kahA hai-ekahI makmeM eka zarIra dhAraNa karane meM bhI isa jIvako nAnA prakArake apavAda sahana karane parate haiM. usase usako duHkha kyoM na hogA arthAta apavAdase isa jItrako tIvraduHkhAnubhava hotA hai.viSayopabhoga karanese pApakarmakA baMdha hotA hai.eka zarIrake sAtha jIvakAsaMbaMdha honese isako itanA kaSTa hotA hai to aneka janmoMmeM isane Ajataka anaMta zarIra dhAraNa kara choDa diye hai to ina dehoMke Azrayase apavAdajanita duHkha aura anaMta duHkhadAyaka karmokA saMbaMdha honese kitanA kaSTa huA hogA isakA vicAra vicArI puruSa manameM kara sakate haiM. Page #1630 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 167 utanA jhana nahIM karatA calavAna puruSakA rahanevAlA tIvra dhArakA khadga bhI logoMkI utanI hAni nahIM karegA. paraMtu triSayasukha manuSyoMkI unase bhI atyaMta adhika hAni karatA hai. atizaya duHkha detA hai. isaliye tatvadarzI loga aise viSayoMkA tyAgakara sukhI hote haiM. isaprakAra ye lokadharma kaSTadAyaka hai. rAyA vi hoi dAso dAso yattaNaM puNasuvedi // iya saMsAre parivahate ThANANi savvANi // 1801 // saMsAre jAyate yasminnRpo'pi khalu kiMkaraH // kIzI kriyate tatra ratiniMdAnidhAnake / / 1873 / / vijayodayA zrAvi hoi dAsI rAjA dAso bhavati, nIcaimArjanAt dAso rAjatAM punahataiti ustra karmaNa udadyAt / parva saMsAre parivartate sarvANi sthAnAni // mUlAga-- dAso nIcairgotrodayAt / artha- rAjA bhI jaba usako nIca gotrakA udaya hotA hai taba bhavAMtara meM dAsa hotA hai aura dAsabhI uccagotra karmakA udaya hone se bhavAMtara meM rAjA hotA hai. isa prakAra isa saMsAra meM sarva sthAnoM meM parivartana hotA hai. kuruvateyabhogAdhigavi rAyA videhadevadI baccagharammi subhogo jAo kIDo sakammehiM // / 1802 // videzadhipatI rAjA tejorUpakulAdhikaH // jAto baccoM kITaH subhogaH pUrvakarmabhiH // 1873 // vijayodayA - kularUyabhogAdhiyo vi kulena rUpeNa tejasA bhogenAdhikoSi / videdajanapadAdhipatI rAjA subhogasaMhaH suvacagRhe kITo jAtaH svaiH karmabhiH preritaH / uktaM ca dRSTAH kacitsuramanuSyagaNapradhAnAH sarvadIta vapuSaH zazikAMtarUpAH // bhrAsta va punaranyagarti panA hInA bhavaMti kulaka padhanamatAyaiH // mUlArA - vaJcakuDimma viSThAgRhe / subhogo subhogAkhyo rAjA san // 203 AzvAsa 1617 Page #1631 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA 1618 artha - phula, rUpa, teja, aura bhogoM se itara janoMse zreSTha aisA videha dezakA adhipati subhoga nAmakA rAjAbhI bharakara pairavAne meM gUthameM kITaka huA. apane kiye hue karmake vaza hokara subhaga rAjAkI aisI durdazA ho gayI. isaliye kahA bhI hai ki, dava aura manuSyoMme pradhAna, savaM RddhikI prApti hAnase jinakA zarIra tejasvI aura suMdara dIkhatA thA, jinakA rUpaguNa caMdrake samAna AlhAdakAraka thA, ve bhI manuSya bhraSTa hokara anyagatiko prApta hokara kula rUpa, matApa ityAdikoMse hIna hogaye haiM. hoUNa mahIu devo subhavaNNavadha // kuNimammi basadi gambhe dhigatthu saMsAravAsarasa // 1803 // devo maharddhiko bhUmyA pavitraguNavigrahaH // garne vasati vIbhatse ghisaMsAramasArakam // 1874 3 vijayodaya hoUNa mahatI devo mahardviko devo bhUtyA subhavaNNagaMdharUyadharo prazastate jogaMdharUpAnvitaH // iMDirANAM yadAzu gagana sadava || janma saMbhavati tadamaNaM janma vaizucitaM // 1 // bAtapittakaphaH parimukaM vyAdhibhirvigatakhedamatI, acyutaM paramayavanayuktaM sabaito'vikalamuttamAMni // 2 // sarvatazca vimalAMcara varNasvadhivarAkitahAsa / sadvilAsagaticeSTitalI te zarIrasaramatra lata // 3 // gItavAdyasaninUpatinAdestAMstadA samupatya sahIH / devadevavanitAH praNipatya kurvate'va samupAsanameAM // 4 // phula phajala bharatha dastaiIkSiNaiH lakSaNakIrNaiH / cArucaMdravadanA natimeSAM snigdhaharihasitAH pratigRha // 5 // mRgapAtako pani mRgapAnagatAnivAcalAnAM / atha tAnabhiSekamApayaMti muditAstatra surAH suvarNakuMbhaiH // 6 // prakAza paMkajAni suranAyA guNAMzubhiHsurANAM kuru naH suciraM tvamAdhipatyamiti tAtyAgbhirabhiSTuvati caitra 7 AdAya nedAgharA ziraH vyastairivatairmukuTAni bhUtvA / vibhUSitAkhAmarajenaIrehAgakuNDalAH // 8 // jyotirvibhRvAn gaganazAna, vidyuddhinAn rucirAMda rasnArcitAna he mamahA girIzca vizeSayatto'bhyadhikaM vibhAMti oratamAyuSa divyadIpa dizo daza / bhApayaMti bimAMvara rASahitya saumyavapuSaH zazAMkavat // 10 // dUradhyatipataMti lAghavAt gauravAnhirisamA bhavati ca // varNacAitivizaMti medinIM pArthivAcca mahato'pi ruMdhate // 11 // kASThamagnimanile jale maha saMpravizya ca saH zarIriNAM / nirvizeSaguNakAH sahAsituM te bhavaMti suciraM zaktayaH // 12 // pAyakAlamuran dhanApanIsAgarAMzca sahasA nipatya te // sthAnamIpsitatamaM zramAdinA yAMti cApratihatAzarIrayat // 13 // utkSipeyuradhanA maddAcalAt pAtayeyurapi maMdarAnkaraiH / maMdarAdrizikharaM dharAsthitAste spRzeyurapi yadyamIptiM // 14 // AzvAsA 19 1618 Page #1632 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsA izituM suranRNAmayatnataH kartumAtmavazagAnmRgAnapi / rUpamAtmamanasA samIpsitaM spraSTumAyalamAsa sasahasrayA // 15 // saMyAkA svAsarabhigaMdhertA mauH hAmakusumaizca // saMtAnAdhaviracitamAlA nityAmalAnAH parivahamAnoM // 16 // mAtyagaMdhaH sukhamanuliptA vastrAyativirajAsi sAnAH / raMramyate ratinipuNAbhissvAbhiH sAI dharayanitAbhiH // 27 // susenayaM jIvaM yAti biyogaphtaM paritApaM, tatra mahAdiyutA api devAH strIpuruSA viSamAyuSa pava // 18 // mANabhRtAmiha madhyamaloka tIvratagadikApAyacatuSka / syAtsurasaMtatayaH samakAlaH, tatra bhati hi karmaghazena // 15 // acyutamAnitajIvitadeve, strI cirajIvitavatyati tsyaaH| palyamitaM bata jIvitakAlaM tena thiyogamitaH suralokaH // 20 // mRtyurataM ca vicitya sAkha bhAvi luraapribhiitmnskaaH| tatra majaMti mRgA iba baddhA vyAvasamIpamupetya sabhIkAH // 29 // garbhakRtAmapi te nuravasthA saMparicitya punaH samavApya / zokamaye cipule pariyAMti cArakarodha svAbhyupayAte // 22 // mUtrapathAvaraceratituna nirgamanaM smaratAmanucInAM janmataveti bhayaM divimAnAM, syAvadhikaM tavadhApya sukhaM tat / / 23 // tAnapi cAsupatet kSudaniSTA pazyata sarpavadhUriSa kahA, varSasaikamisIha gatepi kAladaro na jahAtyahamidra / / 24 / / usasanaM zramaja nRpaterapi pakSamitairdiyasaidiyoti / kAnyasureSa kathAvata loke chA sabhayo jnnaarnndhvaasH|| 25 // romajarASikalasvavihInApatra punadha bhavAnujAnAM tatsahita prasamIkSya purastAt prApyamavazyamatAcyutamAtre / / 26 // 1 anyavazAdarazA vilapaMto pezamivAnpamupadrapayukta / saMpratipassaya janabhayaM te zokavazA bahuzo'pi bhavaMti // 27 // yasmarasaukhyamavApya vimAne bhUtarUjo jagatIrapi yAMti / tatparicitayatAM kuzalAnAM kena sureSu bhavedvahumAna / / 28 // te'vadhinA vidhinA bahuta dUragatAmyapi jAnata eca / tena bhathApanubhUya purastAvaznubate bhayakacchadapazcAt // 29 // yaHsahasA bhayamabhyupayAti pUrvataraM na bhayaM sa ugati prAviditAtmavadhaM sunaraHprAkprApya bhayaM padhameti hi pazcAt // 3 / / ato na sopya tadihAsti kiMcana vimazyamAne mnsaabhcaannve| sukhe prasako pipule pumAna majeta duHkhena vinANunApi yt|| sthANukezopadate'pi bhojane na tanaro rocayate kulobitaH tathAspadoSopyasukhe sukha sati na tayudho rocayate kadAbana 32 prapIyamAneM buni pAtito yathA lavoSi mUtrasya tadavu dUSayet / tathA labozogyasukhastha satsakhe karoti sarvasya sukhasya dupnnN|| guNairanekarapisaMyutAM striyaM kRtApanA sakRSyanirguNaH naro jahAtyeva yathA tathA yudho na iNidoSAdiva sotrumicchati (?) kuNimammi vasadi gambhe kuthitagarbha yasati / dhigandhu saMsAravAsassa dhigasnu saMsAra bAsasya // uktaM ca yogAdbhogAdeSa samuttha manujeSu garbhasmRtyA garbhanipAtaM ca samIkSya / trastAveva dehAzucInapi nirIkSya garbhAviSTA dukhamicAMtenubhavaMti || mUlArA-paSTam / / artha--devagati nAmaka karmake udayase yaha jIva mahAna Rddhi dhAraka, zubha varNa, gaMdha, rUpa ityAdi utkRSTa guNoMkA sthAna banatA hai. arthAt svagIya deva manatA hai. paraMtu AyuSya samApta honepara durgadha yukta garbhAvAsamaiM usako rahanA par3atA hai isaliye aise vicitra saMsArako dhikkAra ho. RAMETERSaavat 1611 Page #1633 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1620 1 jaise AkAza meM iMdradhanuSya, bijalI, aura megha akasmAt utpanna hote haiM vaise devoMkA akasmAt janma hotA hai. ina devoMkA janma azucitAse - apavitratA se rahita hotA hai aisA samajhanA cAhiye. 2 cAta pitta aura kapha ina tIna doSoMse jo vyAdhiyA manuSya dehameM utpanna hotI haiM unase devoMkA zarIra rahita hotA hai. sveda unameM nAmamAtra bhI nahIM rahatA hai. sadA taruNatAhI rahatI hai. sarvAvayavaparipUrNatA aura uttama kAMtI se vaha sadAhI yukta hotA hai. 1 3 uNa vidyA yahi de aura lIlAse vaha mana haraNa karatA hai. nirmala vastra, varNa, sparza, sugaMdha, miSTa bhAgaNa aura hAsya se usakI zobhA cittako apane tarapha AkarSita karatI hai. aisA zarIra zubha karmake udayase devoMko prApta honA hai. 4 jaba upapAda zayyAvara devakA janma hotA hai taba deva devAMganA pese usake sAmane Akara namaskAra karate haiM. aura gIta vAdyAdika dhvaniose usakA abhinaMdana kara apanA harSa bhAva prakaTa karate haiM usakI upAsanA karate haiM. 5 uttama lakSaNoMse yukta, praphulla kamala samAna suMdara aise hAthoMse kiyA huA namaskAra ye utpanna hue deva grahaNa karate haiM. caMdrake samAna suMdara mukhavAle ye deva snigdha dRSTise haMsakara devoMke namaskArakA svIkAra karate haiM6 parvata zikharapara baiThe siMhake samAna siMhAsanapara baiThe hue una utpanna hue devoMkA AnaMdita hue deva suvarNa kalazase abhiSeka karate haiM, 7 he deveMdra ke samAna guNoMse hamAre mukhakamaloMko Apa praphullita karo. aura hamAre Upara ApakA dIrghakAla taka Adhipatya rahe aisI deva unakI vacanoMke dvArA stuti karate haiM. 8 ve deveMdra mAno grISyakAlake sUrya hI haiM aise ratnojjvala mukuTa mastakapara dhAraNa karate haiM. hAra, aMgada, kuMDala vagairaha amUlya ratnAbharaNoMse ye alaMkRta rahate haiM. 9 bijalIse vyApta hue suMdara meghoMko, ratnoMse jaDita suvarNa parvatoM ko alaMkRta karate hue ve deva atizaya zobhAko dhAraNa karate haiM. 10 jo divya bala, vIrya aura parAkramoMse yukta haiM. jinakA zarIra divya aura dIptiyukta hai. aise deva AzvAsaH 6. 1620 Page #1634 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsA vimala AkAzasthita sUryake samAna daza dizAoMko prakAzita karate haiM. tathA caMdrake samAna apanI saumya kAMtIse daza dizAoMko saumyayukta banAte haiM / 1. atizaya laghu hokara ve atizaya dUra jAte haiM. aura guru hokara ce parvatake mamAna vizAla banate haiM. jalake samAna hokara pRthva meM praveza karate haiM aura pRthvI ke samAna anya padArthoM kA rodha karate haiM / 12 lakaDI. agni, havA, pAnI, pRthvI inameM aura pANioNke zarIra meM ye praveza karanemeM samartha hote haiM. unake muNake samAna guNa aura prANioNke nahIM hote haiM. aura ce samartha hote haiN| 13 ve deva agni, parvata, jaMgala, samudra vagairahako ekadama ulaMghakara binA parizramake icchita sthAnapara pohona jAte haiM. siddhake samAna unako kimI padArtha se bAdhA nahIM pohocatI haiM. 24 unameM parvatAko jamInapara girA denekA sAmadhye hotA hai. ve maMdara parvatoMko bhI girA sakate haiM. jamInapara Thahara kara bhI maMdara parvataka zikharako sparza kara sakate haiM. 15 deva aura manuSyaoNpara vinA prayatnase ve Izava rakha sakate hai. aura sarva pazuoMko vaza karate haiM. manameM ve jisa rUpako cAhate haiM tatkAla usako dhAraNa kara sakate haiM. ve jisa padArthako bAhate haiM tatkAla usako prApta kara sakate haiN| 16 apane zarIrakI sugaMdhase saMpUrNa dizAoMko bhara dete haiM. unake gale meM saMtAnakAdi kalpavRkSoMke puSpoMkI AmlAna mAlA rahatI hai| 17 puSpa, gaMghoMse sugaMdhita vana ve dhAraNa karane haiM. aura saMbhogameM pravINa devAMganAoMke sAtha ve hamezA ratikrIDA karate hai| 18 ve mahAna RddhidhAraka deva aura devAMganA viSamAyuSya honese viyoga duHkhako prApta hote haiM. arthAt devako devIkA aura devIko devakA viyoga hotA hai| 19. isa madhyamalokameM prANioMko tIvratara tIvratama vagairaha vikalpoMke krodhAdi kaSAya utpanna hote haiM. paraMtu devalokameM kaSAyoMkA tIvrabhAva nahIM rahatA hai. 20 acyuta svargataka devAMmanAkA dIrghakAla AyuSya yadyapi hai to bhI vaha palyapramANa hI hai arthAt Page #1635 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1622 sAgaroMse unakA AyuSya nahI nApA jAtA hai. aura devoMkA AyuSya sAmarAko hotA hai isa liye devoMko cAravAra aneka devanAoMkA viyoga hotA hai. 21 mRtyu ke samaya meM honevAle duHkhakA vicAra kara unake manameM duHkha utpanna hotA hai jaise vyAghrake samIpa bAMdhe hue hariNako duHkha hotA haiM vaise ina devoMko mRtyu samaya duHkha hotA hai. 22 kaidI hone kA prasaMga Anepara jaisA manuSyako bahuta zoka aura bhaya utpanna hotA hai paise devabhI yahAMkA ayuSya samApta honepara hamako manuSyakhI ke garbha meM jo ki kadakhAne ke samAna hai rahanA paDegA aisA vicAra kara bahuta zokayukta aura bhagavAna hote haiM. 21 garbhake anatara apavitra aise mUtramArgase hamako bAhara nikalanA paDegA, yaha to bahuta kaSTakI bAta haiM. yaha manuSya janma mahAn apavitra hai aisA vicAra karane se una devoMko mahAna bhaya hone lagatA hai. 24 isa svarga meM hajAro varSa bItanepara bhI imako kSudhA bAdhA na hotI thI. paraMtu manuSyatva prApta honepara sarpiNIke samAna yaha kSudhAcAghA hamako takalIpha degI hA yaha paDhA kaSTa hai. 25 deva gatI meM ekapakSa bItane para ucchRMsa lete the paraMtu yahAM manuSyagatI meM ucchvAsakA bhI parizrama hogA hAya hAya isasaMsArasamudra meM rahanA vA kaThina hai25 isa devAvasthAmeM roga, jarA- vRddhAvasthA, iMdriya vikalatA, ityAdi doSa nahIM rahate haiM. paraMtu manuSyameM ye bAyeM avazya bhoganI paDeMgI aisA manameM deva vicAra karate haiM. yahAMse hama cyuta honeke anaMtara duHkhada paristhiti prApti hogI aisA ve vicAra karate haiM. 26 yadyapi deva parataMtra nahIM hote hai. tathApi upadravayukta dezako mAno hama prApta hue haiM aisA samajhakara manameM zoka ukta hokara atizaya tIvra bhItiko prApta hote hai. 27 jinako kabhI bhI roga pIDA nahIM huI zrI aise bhI deva AyuSya samApti ke anaMnara isa manuSya loka meM utpanna hote haiM. aisA samajhakara kona vidvAna devAvasthAko acchI samajhegA ? arthAt vaha bhI kaTayukta hai aisA samajhakara vidvAna loka usameM anAdara karate haiM. 28 ye deva apane avadhijJAnase bahuta dUra kI bAta bhI jAnalete haiM. ataH Age AnevAlI vipattiko jAnakara ve prathama hI bhayayukta hote haiM. aura tadanaMtara vAstavika bhayakA anubhava karate haiM. AzvAsa 9 1622 Page #1636 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SterePER mulAsadhanA AzvAsA 29 jisako akasmAt bhaya utpanna hotA hai vaha prathama hI arthAta bhaya prApta honeke pUrvameM bhaya yukta nahIM hotA hai. paraMtu deva bhayakI vArtA prathamahI jAna lete haiM ataH ve prathamahI duHkhI hote haiM. jaise apane vadha honekI bAta jisako prathamahI mAlUma paDI hai vaha manuSyu prathama hI bhayako prApta hokara anaMtara vadhayukta ho jAtA hai. 30 isalie isa saMsAramAgarameM vicAra karanevAle puruSako kahAM bhI saukhya nahIM hai aisA anumara AyegA. atizaya sukhameM Asakta aimeM bhI pApIko yadi aNumAtra bhI duHkha ho jAyegA to bhI gRkhameM nyUnatA hai pasA mAnanA paDegA. tAtparya yaha hai phi. jimameM aNumAtra bhI duHkha ho vaha sukha hai nahIM. jasa bhojana karata yamaya annameM choTAmA bhI kaza nikalA tI va anna kulIna manuSyako apriya hotA hai. vaisA sukhameM yadi alpa bhI doSa hogA to vaha sunca buddhimAnoMko apriya lagatA hai / 31 pIne ke lie jo pAnI diyA gayA hai usameM yadi mUtrakA eka bhI biMdu paDegA to vaha pAnI dUSita hotA hai. vaisa uttama sukhama yadi thoDAsA bhI duHkha utpanna hogA no vaha sukha doSayukta hI bhAnanA cAhie. 2 yadi aneka guNAMsa sI saMpanna hai nA bhI eka daphe bhI jisane vyabhicAra kiyA hai usako dayAdra manuSya bhI choDa hI degA. vase dhuddhimAna loga jisameM dopa dIkhatA hai aisa mukhakI icchA nahIM karate haiM. abhiprAya yaha nikalA ki yaha saMmAra duHkhamaya hai. isa saMsAramai kuthita mAMsa raktAdi se bhare hue garbhama nivAsa karanA paDatA hai. isalie isa saMsArabAsakA dhikAra ho. zAstrameM isa viSayameM esA kahA hai-isa manuSya janmameM Anekelie garmamaM rahanA par3atA hai. isakA smaraNa hone meM duHkha hotA hai. garbha meM Akara bhI koI jIvakA patana bhI ho jAtA hai. yaha zarIra bhI apavitra hai. aura yahAMka bhoga bhI rAma ke samAna hai. ityAdi vicAra karane se devoMko garbha meM praveza karane ke samAna duHkha hotA hai. idha ki paraloge vA sattU purisassa huMti NIyA vi // ihaI parata vA khAi puntarmasANi sayamAdA // 1804 // yantra cAdati putrasya jamanyapi kalevaram // tattanAmutra vA baMdhI zatrutve ko'sti vismayaH // 1875 // Page #1637 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUlArAdhanA vijayAratyA vAlomA iloke gAlo ke yuvA pariSasya jIvA vivAda pani prayoga jo AzvAsaH 1624 vijayodayA-raghara paralogeSA havaloke paraloke bA, purisassa NIyA vi sattU hoti aMdhayopi zatrayo bhavaMti puruSasya / ihAM paratna vA khAi hA yA paraba vA asi, puttamaMmANi sayamAdA putrasya mAMsaM AtmIyajananI patti kimataH paraM karI // mulArA-idhaI ihaloke / paraM kaSTamiti bhAvaH / / artha-iha loka athavA paraloka meM baMdhu bhI puruSakA manuSyakA zatru hotA hai. isa loka meM jananI bhI mAtA bhI apane putrakA mAMsa khAtI hai, ahaha isa se adhika kaSTakAraka kyA homA ? hoUNa riU bahudukravakArao baMdhavo puNo hodi / iya parivaTTai NIyattaNaM ca satttaNaM ca jaye // 1805 // baMdhU ripU ripurvadhurjAyate kaarytsttH|| yato riputvavadhutva saMsAra na nisargataH / / 1876 / / vijayodayA-hoUNa riU ripu tvA pUrva / vahuhukkhakaro vicitrduHkhkaarii| sa eva paNo pazcAdapi / baMdhavo hodi priyavAMdhavo bhavati / iya paricadi gavaM parivartate / NIganaNaM ca sanuttarNa ca baMdhurva ca zatrutvaM ca / jage jIvaloke / / mUlArA--NIyattaNaM pazrutvam || artha---jo apanA kaTTara zatru hai jisane nAnA prakArake duHkha diye the vaha bhI baMdhu-priya bAMdhava hotA hai. isa prakAra zatrutva aura vandhutvakA jagatama parivartana hotA rahatA hai. vimalAhedu bakeNa mArio NiyayabhAriyAgambhe // jAo jAo jAdibharo sudichI sakammehiM // 1806 // vakreNa cimalAhetoH sudRSTirvinipAtitaH / / nijAMganAMgajo bhUtvA jAto jAtismaro yata / / 1877 // vijayodayA-vimalAhe vimalanimittaM / vakeNa nArido vakrAsthAna bhUtakena maaritH| kaH sudichI sudRssttinaamdheyH| sakammahi AtmIyaiH karmabhiH / jAdo utpanna / ka niyayamAriyAganbhe nijabhAryAgarne jAvimaro jAvo jAtismarazca jaatH|| 1624 Page #1638 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH galArA-keNa vakrAkhyena svaziSyeNa / mArido vimalAnAmnyA bibhAyayA saha maithunaM kurvANo ita: 1 bhAriyA bhAryA / jAdibharo jAtismara jAtaH / sudiTThI sudRSTinAmanagaravaijJAnikaH artha-vimalA nAmaka strIke vaza hokara vakra nAmaka purupane apane svAmIkA vadha kiyA. vaha svAmI usahI strIke udarameM karmAdayase garbha rUpa hokara usakA putra hokara utpanna huA. usakA muraSTi nAma rakkhA gayA. usako kAlotarase jAtismaraNa ho gayA taba maiM apanI khImeM hI putra utpanna huA hUM aisA usako jJAna hogayA. BREAKIKATARASATAR hoUNa baMbhaNo sottio khu pAvaM karitu mANeNa || suNago va mUgage vA pANo vA hoi paraloe // 1807 // zrotriyo bAmaNo bhUtvA kRtvA mAnena pAtakam / / sUkaro maMDalaH pANo zRgAlo jAyate yakaH // 1878 / / vijayodayA-hoUNa babhapo solio zrotriyo mAjhI bhUrabA bhAvajAtimadena / guNijanAMnadAvamAnAyAM pApaM kari pApa kRtvA nIce gA~dhamupacitya / suNagoya sUmaro ghA pANo vA honi paraloe zvA zUkaracANDAlo vA bhavati para janmani // __ mUlArA--mApoNa jAtimadena / gugijananiMdAvamAnAbhyAM nIvairgotramupAya zunakAdirbhavatIti saMbandhaH / / artha-yaha jIva zrotriya brAmaNa hokara jAtimadase guNijanoMkA apamAna karatA hai, niMdAkaratA hai. isa kAryase pApasaMcaya karake arthAta nIca gotra karmakA paMca karake parabhavameM kuttA, athavA subara kiMvA cAMDAla hotA hai. dAriI advittaM jiMdaM ca thudiM ca vasaNamanbhudaye // pAvadi bahuso jIvo purisisthiNavusayattaM ca // 1818 // nidA dAridrayamaizvarya pUjAmabhyudayaM stutim / / straiNa pauMsnaM ciraMjIvaH SaMDhatvaM pratipadyate // 1879 // __ bijodayA-dAriha vAriyaM / baTuso jIvo pAvadi yahuzaH jIvaH pramoti lAbhAMtarAyodayAt / aditaM AvyatA pUrvapadeva saMbaMdhaH pAvadi bahuso imo ityanena / lAbhAMtarAyakSayopazamAvIpsitAni danyANi labhate, labdhAni ca nazyati // 1625 Page #1639 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAvanA 1626 tataH bhavatAM / niMyA pAMDAla kuNaH kANI dubhaMgo mUrkhaH kRpaNa ityAdikAM // dhurdina stutiM ca kulIno rUpavAna vAgmI AyaH prAha ityAdikAM yazasvIrtiruyAt / evaM valaNaM duHkhaM asayodayAt / amudayaM devamanujanadajaM sukhaM pAyAt / purisitiNasa va puruSAyaM ca strIdhe napuMsaka cAH prApnoti // mulArA---advRittaM ADhyatvaM bhAntayopazamAnezvaratvaM prApto vipAkaH, pAna, sUriH kRpaNa ityAdikaM nidrAM prApnoti ayazaH kartyA || basa duHkhaM / zrabhyudayaM uttamadevasya mAnavastra bhayAt // artha--isa jIvako anekagara lAmAMtarAya karmakA udaya honepara dAridrya prApta hotA hai. vaise isako aneka vAra dhanamApta honese ghanazyapanobhI huA thA. lAmAMtarAya karmake kSayopazamase yaha jIva dhanADhyabhI huA thA. bahutabAra milA huA dhanabhI naSTa huA hai. isakI bahutabAra tUM cAMDAla haiM. laMgaDA hai, aMdhA, kRpaNa, mUrkha hai. aisI niMdA bhI huI hai. ayazaskIrti karmake udayase jagatameM jIvakI niMdA hotI hai. isI prakAra asAtAvedanIya karmake udayase anekaprakArake saMkaToMse yaha jIva grasta hotA hai. devagatike aura manuSyake sukhoMko abhyudaya kahate haiM. yaha a bhyudaya sAtAvedanIya karmake udayase prApta hotA hai. yaha jIva puruSa, strI aura napuMsaka ina paryAyakobhI anekavAra prApta huA I. kArI hoi akArI appaDibhogo jaNo ha logammi || hu kArI va janasamakkha hoi akArI sapaDibhogo || 1809 || nirdoSamapi niHpuNyaM sadoSaM manyate janaH // mapi puNyA nirdoSaM puruSaH punaH // 1880 // vijayodayA-akArI api doSamakurvannapi kArI bhavati, apaDibhogo jano puNyarahito jnH| kArIvi kurya nayanAcAra, janasamakkhaM janAnAM pratyakSaM akArI hoti durAvAro na bhavati / paDibhogo puNyavAn // mUlArA -- kArI zeSakartA / akArI dopamakurvapi / adhyabhAgo apuNyaH / kArI vi zeSaM kurvannapi / rUpaDi T bhAgo puNyaH // artha -- jo manuSya puNyarAhata hotA hai taba usane doSa nahIM bhI kiye ho to bhI vaha doSI mAnA jAtA hai tathA aba pugyodaya hotA hai taba anAcArI hokarabhI nirdoSI mAnA jAtA hai. loka usakI nirdoSa samajhate haiM. AzvAsa 19 16.6 Page #1640 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1627 sarisIe caMdigAye kAlo vesso pio jahA jonho // sarise vi tahAcAre koI besso pio koI // 1810 // nisargataH kopi same'pi vallabho viceSTate'nyo'sRmatAmavallabhaH // samAnarUpe sati caMdrikodaye priyo hi pakSo dhavalaH mitho'paraH / / 1881 // vijayodayA-sarisIe caMvigAe caMdrikAyAM samAnAyAmapi / kAlo theslo kAlapakSo dveSyaH / pino jahA jo do zuklapakSa thA priyaH / sarise vi tahAcAre sahazepyAcAre dvayoH pusoH // koI yesso piyo koI kazcit veSyaH priyaH // mUlArA - caMdiyAe jyotsanA satyAmapi / kAlo kRSNapakSaH / jodo sitapakSa koI durbhaganAmakarmodayaM prAptaH || artha - caMdrakA prakAza dona pakSameM samAnahI rahatA hai nobhI kRSNapakSa lokoMko apriya lagatA hai aura zuklapakSa priyasA mAlUma paDatA hai. vaise AcAra samAna hone parabhI kisIko loka apriya samajhate haiM aura kisIko kSiya samajhate iya esa logadhammo ciMtito kareD NivvedaM // dhaNNA te bhayavaMtA je mukkA logadhammAdo // 1811 // vicitya mAna jagato viceSTitaM vicitrarUpaM bhayadApi durgamam || karoti vairAgyamananyagocaraM durIhitaM pUrvamivodayaM gatam || 1882 // ekha logadhammo ayameSa praannidhrmH| vijjiso ciMtyamAno kareha zivyedaM nirvedaM karoti / dhaNNA te bhayavaMtA puNyavaMtaste yatayaH je mukkA logaghammAdo ye mukkAH prANidharmAvyAvarNivAt // vijayA prANisvarUpacitAmupasaMha statphala mAha mulArA- logadhammAko prAvarNitamaNisvarUpe anAsaktapitA ityarthaH // artha - isa prakAra yaha lokoMkA dharma hai. isakA vicAra kara koI mahAtmA virakta hotA hai. ve pUjya RSi dhanya haiM jinhone lokadharmakA tyAga kiyA hai. AzvAsa 1627 Page #1641 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1628 vijjU va caMcala phaNadubbalaM vAdhimahimacuhRdaM // gANI hi pecchato ramejja dukkhuddhadaM logaM || 1812 || lokasvabhAvaM pa duraMtaM duHkhAni dAtuM sakalAni zaktam // nirIkSamANAnA ramate bhayaMkaraM vyAghamivAnivAryam // 1883 // itei lokAnuprekSA / / vijayodayA - vijjUSa balaM vidyudiva caMcala, pheNudumbalaM phenamiva durbalaM / vAdhimadidamachadaM vyAdhibhirmathitaM mRtyunA / loga pecchato lokaM pazyan gANI kiva rameja jJAnI kathaM tatra ratiM kuryAt // tadanAsaktikAraNaM vyanakti mUlArA - pheNaDubbale nIraDiMDIravabhiHsAram / NANI ratyaratikAraNazaH / dukkhubudaM duHkhena kaMpitaM / uktaM cadvijapalaM phenadurbalaM vyAdhipIDitam // jJAnI pazyarati kuryAtkathaM duHkhArditaM jagat // lokAnuprekSA // artha - - yaha jagat bijalI ke samAna caMcala haiM, samudrake phesake samAna balahIna haiM, vyAdhi aura mRtyuse pIDita huA hai. jJAnI puruSa duHkhoMse bharA huA yaha loka dekhakara usameM kaisI prIti karate haiM, arthAt jJAnI isa lokase prema nahIM karate haiM. isake Upara ve mAdhyastha bhAva dhAraNa karate haiM. || logadharcitA // azubhatvAnuprekSA prakamyate // ahA atthA kAmAya huMti deho ya savvamaNuyAMga // eo va subho vari savvasokkhAyaro dhammo // 1813 // azubhAH santi niHzeSAH puMsAM kAmArthavigrahAH // zubhosa kevalaM dharmI lokadvayasukhapradaH / / 1884 / / vijayodayA - asuddA jatthA kAmA ya huMti azubha arthAH kAmAca bharcati / deo ya savyamaNuyANaM deva sarva AzvAsaH ma 1628 Page #1642 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsA mUlArAdhanA manujAnAm // rakko ceva mubhI eka paba zubhaH punaH / santra susvAyarI dhammo sarveSAM saukhyAnAmAkaro dharmaH // dharmyadhyAnazuyartha azucitvaM gAyASTakenAnucitaca ti azucitrAzubho 'padhyazca bhAvo maNyata / tatrAdau du: ratna kA mUlaravena arthakAmakAyAnAmazubhatvaM vyavasthApya lokadayasugrapradatyana dhargamya zubhatvaM bhASayati-- mUlArA --spaSTam / / amucityAnuprekSAkA varNana artha---artha puruSArtha aura kAmapuruSArtha azubha hai. sarva manuSyoM kA daMha apavitra hai, eka dharmahI pavitra hai aura vahI sarva saukhyoMkA dAtA hai. arthasyAzubhatA vyAyapTe ihalogiyaparalogiyadose purisassa Avahai NicaM // attho aNatyamUlaM mahAbhayaM muttipaDipaMtho // 1814 / / artho mUlamanarthAnAM nirvANapratibaMdhakaH // lokaye mahAdoSaM dase puMsAM duruttaram / / 1885 / / vijayodayA-baddalogiyaparalogiyacose aihikAn pAralaukikAMzca doSAn / purisassa AvahA NiccaM puruSasya bhApati nityaM / astho agatthamUlaM artho'narthAnAM mUlaM, mahAbhayasya mUlasvAnmahAbhayaM | muttipaDipaMtho mukarargalIbhUtaH // arthasyAzubhatva samarthayate-- mUlArA--dose duHkhAni / 'apatdhamUla adharmavipadAdinidAna / mahAbhayaM vipulabhItiniminatvAta / muttipaDipaMtho muktarargalIbhUtaH / / arthakI azubhatAkA varNana---- artha-iha lokake doSa aura paralokake doSa artha puruSArthasa manuSyako bhogane par3ate haiM, artha purupArthake vaza hokara puruSa anyAya karatA hai. corI karatA hai. aura rAjAse daMDita hotA hai aura paralokameM narakameM nAnA 1629 Page #1643 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SMARATHI mUlArAdhanA AzvAsaH 1630 duHkhoMkA anubhava letA hai isalie yaha artha arthAta dhana anarthakA kAraNa hai. mahAmayakA kAraNa hai. mokSa prAsike lie yaha argalAke samAna pratibaMdha karatA hai. kAmasyAzubhatamatAmAcare kuNi DibhavA lahugattakArayA appakAliyA kAmA / uvadho loe dukkhAvahA ya Na ya huti te sulahA // 1815 // nighasthAnabhavAH kAmA bhImA lAghavahetavaH / / duHsvapadA dUye loka svalpakAlA sudurlabhAH // 1886 / / vijayodayA-kuNimakuDibhacA lahugatakArayA azucikuTibhacAH alaghutvakAriNaH / appakAliyA kAmA alpa kAleSu bhavAH / kAmakAle uvadho lopa lokadvaye / duHkhAvAhAca / Na ya haoNti te sulabhAH naiva te sulabhA bhavati // kAmAzubhatvamAkhyAti-- mUlArA-kuNimakaDimavA azucisvaparazarIraprabhaSAH / appakAliyA stokakALabhavAH / kAmA kAmyamAnAH / iMdriyAyAH tatprabhavaprItayo thaa| ubadhI loe lokadvaye // kAma puruSArtha atyaMta azubha hai artha-yaha kAma puruSArtha apavitra zarIrase utpanna hotA hai. isase AtmA halakI hotA hai. isakI sevAse AtmA durgati duHkha pAtI hai. yaha puruSArtha alpakAlameM hI utpana hokara naSTa hotA hai. aura prAsa hone meM kaThina hai. advidaliyA chirAvakavachiyA maMsamaTTiyAlittA / / bahukuNimabhaNDabharidA vihiMsaNijjA khu kuNimakuDI // 1816 / / . masalimA sirAbaddhA kRSitAsthidalAcitA 11. satAM kAyaTI kutsthA kRdhisarvividhairbhUtA // 1887 // vijayodayA-adiliyA asthidalaniSpanA cirAvasyaddhiyA sirAyakalavaddhA / maMsamaTTiyAlittA mAMsa mRttikAlisA / bahukuNimabhaNDAradA anekAzucidvya pUrNA vihiMsapijjA khu kuNima kuDI jugupsanIyA anucikaTI / maan - . S - Page #1644 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlArAdhanA AvAsa dehAzucitvaM mImAMsate-- mUlArA-advidaliyA asthIni dalAni patrAzi yasyAM sA asthivalikA sirAvagvadA / kuNimakuDI kuTIvA prAMgazabdasya gatAryavAhopaH / / uktaM ca -- asthijAladalA snAyudhalakabaddhAtiniditA // azuncaMgakuTI mosamRtikAkRtalepanA || artha --- isa gAthAmeM zarIrarUpI jhopaDIkA varNana karate haiM. . yaha zarIrarUpI jhopaDI hADoMmeM banI hai. asthirUpI patnoMse yaha jhopar3I racI gaI hai, nasA jAlarUpa bakalase bAMdhI gaI hai, mAMgarUpI bhaTTome ye lIpI gaI hai. apavitra raktAdi padAvAsa bharI huI haiM aura jugupsA utpanna karanevAlI hai. gAlo dhoto suddhimuvayAdi jaba jalAdIhi // taha deho dhovvaMto Na jAi suddhiM jalAdIhi // 1817 // nilamalinaH kAyo dhAgyamAno jalAdibhiH / / aMgAra va nAyAti sphuTa zuddhiM kadAcana // 1888 // vijayodayA-iMgAlo yovanA prakSAlya mAnA mI na zuddhimupayAti, na zakratAmupayAti / jaha yathA / jalAdI jilAdibhiH taha deho dhovInarI praznAkSyamAna ga jAhi mujhe jalAdIni yAti jhadi jahAdibhiH // dehasthAzakyazodharasvAmamUlArA-paSTam / artha-aMgArako pAnI vagairaha ke dvArA dhonepara bhI vaha apanA kAlAvarNa choDakara sapheda nahIM banatA hai| vaise zarIrako dhonese zuddha nahIM hotA hai. ... RAMATATE salilAdINi amejhaM kuNai amejjhANi Na du jalAdINi / / me'jhamamejhaM kuvvaMti sayamavi mejmANi saMtANi // 1818 // 1631 Page #1645 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH mUlArAdhanA stsARictAthathaHARASHARASHARACRE---- medhyAnyamedhyAni karotyamedhyaM sadyaH zarIraM salilAni nUnam / / abhedhyamizrANi punaH zarIraM na tAni medhya vidhAtyamadhyam // 1889 / / vijayodayA-salilAdINi salilAdIni dhyAgi zucIni / amejhaM kuNadi amedhyaM karoti / amejjhANi azumrIniNa du jalAnINi mejjha kuNadi navaM jalAdIni zucitAmApAdayaMtIti / abhejmANi azacIni sayamamejamAthi saMtANi amedhyayogAt svayamazucIni saMti // jalAdizucitvAdotkaTyaM phAyAzucitvasyAcaSTemUlArA-amejhaM svabhAvanAzucirbhUtaM zarIraM krt| uktaM ca azuci zarIraM soyAdikAni vidhAtyamedhyarUpANi || khalilAdIni na medhya vidadhAti dehaM zvamedhyamayama / / epa mAramA :-- yAmANIti paThitvA amedhyayogyAtsvagramazucIni satItyarthamAhuH / / taduktama madhyAnyama yAni karotyame vyaM satraH zarIraM sAlilAni nUnam / / jilAgi punaH zarIraM na tAni bhenyaM vidadhatyamedhyam / / apara punaH sani lAmogAdi sUtra mAmAcyA vyAyAyonarasUtreNa prakRta dahAzucitvaM anusaMdhate / artha-pAnI dhagaraha pavitra padArthAko daha apane saMsargama apavitra banA detA hai. pAnI svayaM apavitra nahIM hai. dahaka saMsargama usako apavitratA AtI hai. tArisayamamejjhamayaM sarIrayaM kiha jalAdijogeNa // mejhaM haveja mejhaM Na hu hodi amejjhamayaghaDao // 1819 // abhedhyanirmito dehaH zodhyamAno jalAdibhiH // amedhyairvividhaiH pUrNo na kuMbha iva zuddhayati / / 1890 // ghijayodayA-sArisamayamamejjhamaya zucInAmazucitAkaraNasamarthAcimayazarIrakaM / kiDa kathaM / jalAdijogeNajalAdisaMbaMdhena / mejhaM vejma zucirbhavet // amejanamaya ghaDago amedhyamayo gharaH / na khu memo hodi naiva zucirbhavati // 1632 ITran Page #1646 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsA bhUlArAdhanA mUlArA-tArisagAmejjhamaya zucidravyANAmazucitvApAdanasamarthanAmaMdhyena muhalapacayena nibRttaM sat / anya tArisayamamejyamaya iti matyAnutaMtramAhuH / tadyathA-- tArakSama medhyamayaM zarIraka kiM jalAbhiyogena / / medhyaM bhavedvimedhyenAmedhyamayo ghaTo bhavati // artha-pavitra padArthoko apavitra banAnevAlA yaha zarIra jalAdikoMke dvArA zuddha kaisA ho sakatA hai| viSThAsa bharA huA ghaTa kyA pavitra ho sakatA hai ? nahIM kabhI nahIM. yadi zarImaci kiM tAI zucItyavAha--- Navari hu dhammo mejjho dhammasthassa vi NamaMti devA vi // dhammeNa ceba jAdi khu sAhU jallosadhAdIyA // 1820 // bhavanti jalloSadhayo munIndrA dharmeNa devAH praNamanti sendrAH / / patastato nAsti tataH prazastA kalyANavizrANanakalpavRkSaH // 1821 // iti ashucynupkssaa| vijayodayA-vari dudhammAmI dharmaH punaHnti / karamAra bujhado padArtha vartate / dhammatssa ghi pAmeti devAdi yasmAdameM ratnatrayAtmake sthitasya devA api namaskAraM kurvti||dhrmenn zucinA yogAdAmmApi zuciriti, dhammaNa va jAdi gyu sAdhU dharmeNaiva prApnuvaiti sAdhavaH / kiM alosaghAdIyA jallIpacyAdikamuspati zayaM / / mazubhasaM / / yomavazuciH kAyaH kiM tarhi para zuci ityavAha mUlArA---- Navari kevalaM / cari hu iti pAThe dharma etra kevala medhya ityrthH| dhammattharasa ratnatraye tiSThataH saadhoH| jallosadhAdIyA sarvAMgINamalauSadhaviSThauSadhaprabhRsikAH / / azucitvAnuprekSA // artha-isa jagatameM dharma hI pavitratama vastu hai, jo ratnatrayAtmaka dharmameM sthira hai usako deva bhI baMdana karate haiM. isake saMyogase AtmAbhI pavitra huA hai. sAdhu dharmake prasAdasehI jallopavAdi RdIko prApta kara sakate haiM. azucitvAnuprekSA samApta 1633 205 Page #1647 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AyAsaH mUlArAdhanA AnavAnumekSA nirUpyate__jammasamudde bahudosavIcie dukkhajalayarAiNNe / / jIvarasa paribhamaNammi kAraNaM Asabo hodi // 1821 / / duHkhodake bhavAmbhoSoM kaSAdri pavAcaraiH / / AsravaH kAraNa jaya bhramato bhava bhAginaH // 1892 / / vijayodayA-jammamamudde janmasamuca / bahudosacIcipa vicitrakoSatarege / nukkhajalaparAkiNe duHkhajalanarairAkINe / jIvassa parimbhamaNami jIyastha paribhramaNe yat kAra tas AsaMghoM pAmco bhavati / manu ca karmANi kAraNAni nayAtravaH / ayogyte|| kama paricamaNakAraNAnAM kAraNatvAdAmadhaH kAraNamityutaM / / dhanyaccAna AsavaM catudazagAthAmira nucittayati--- . mUlArA-saMsAraparimramaNakAraNa karmaNAM kAraNatvAt / / savo midhyAtvAdiH / / AsavAmuprakSA kA varNana-- artha --yaha janmasAgara vicitra doSarUpI taraMgAMse vyApta huA hai. duHkharUpI nakramakarAdi jalanara prANioNse yaha bharA huA hai. jIke paribhramaghA meM jo kAraNa hai usako Asatra kahate haiM. karma jIvako saMsArameM ghumAtA hai parantu yaha Asrava unakA bhI kAraNa hai ataH yahI saMsArameM dhumAtA hai aisA AcArya ne kahA hai. saMsArasAgare se kammajalamasaMvuDassa Asavadi // AsavaNINAvAe jaha salilaM udadhimajjhammi / / 1822 // karmAstravati jIvasya saMsAre viSayAdibhiH / / salila vividhai randhaiH potasya pathonidhoM // 1893 // cijayoda-1-saMsArasAgare saMsArasamudra / se saMsya / masaMdhussa saMvararahitasya samyaktvasaMgramakSamAmArdavArjagha saMtoSapariNAmarahitasya / kammajalamAsaSadizAnAyaracAdikamai alamAsvaMtyAgachati / AsaSaNIvANApa mAnavaNazIlAryA nApi yathA salila pravizati / udadhimajbhe samudramadhye // mulArA-kammaMjalaM karmazabdenAtra karmapariNAmonmukhaH pudgalaskaMdho gRhyate | karma jalaminetyupamAsamAsaH / asaM 1621 Page #1648 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sa aavaas| mATI vuTarasa' samyaktvAcAramakasadararahitasya / Asa badi karmavipariNatiyogyatAmAgachati pravizati ca / AsavaNINAyAta AsravaNazIlAyAM nAyi // 1635 artha-jo jIva isa saMsArasamudrama saMvararahita pravRtti karatA hai. arthAta jo jIya samyakatva, saMyama, usamakSamA, mAzya, Ajapa, rasIpa ina pariNAmosa rahita hai usameM karmarUpI jala praveza karatA hai. jaise chidrasahita naukAmeM pAnIkA praveza honesa vaha samudrama dRvatI hai paiMsA yaha AtmAbhI saMsArarUpI samudra meM karmarUpI jala praveza karanese hacatA hai. dhUlI huttuSpidagate laggA malo jadhA hodi / / micchattAdisiNehochidarasa kamma tadhA hodi // 1823 / / karmasaMbaMdhatA jAtA rAgadveSAktacetasaH / / snehAbhyarUzarIrasya rajorAzirivAnizam // 1894 // vijayodayA-dhUlI poThunuppigatte laggA dhUlI mahAbhyaktazarIralagnA / jahA malo hovi yathA malaM bhavati / micchattAdisiNeholidassa miyyAtvAsaMyapakaSAyapariNAmaledAbhyaktasyAtmanaH pradezevavasthita karmaprAyogya dravyaM / tahA tathA kammaM honi tathA karma bhavati / etaduktaM bhavati-yAtmapariNAmAgmidhyAnghAdikAta vizie pudgaladravya ka.matvena pariNama tIti karmavaparyAyaheturAtmanaH pariNAma Apaca rayarthaH / / mUlArA-Nehuttuspidagattatti telAdyabhya raktazarIre / micchattAdisiNe hollidassa mithyAtvAsaMyamakAyasnehAsyaktAya jIvasya / phamma pradezeSvavasthitaM karbhaprAyogya dravyaM malo ityanuvRttamalo bhavatIti sambaMdhaH / etaduktaM bhavani-AmapariNAmAmithyAtvAdikAdviziSTaM pudraladravaM karmatvena pariNamate tena viziSTasya pudgaladravyasya karmatvaparyAya he tumityAdijIvapariNAma Asrava ityrthH| ___artha-jaise jisane apane sAgameM tela lagAyA hai aise manuSya ke zarIrapara dhUlI Akara cipaka jAtI hai. aura vaha mala banatI hai vaise mithyAtva, asaMyama, kaSAyAtmaka pariNAmarUpI tailasa lipta hue AtmapradezoM meM baiThA huA karmarUpa pariNatiko prApta honevAlA pudgala dravya karma bana jAtA hai. isa vivacanakA yaha abhiprAya hai-midhyAtvAdi HTea Page #1649 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1636 rUpa AtmapariNAmoM kA nimitta pAkara viziSTa pudgaladravya karmapayAyako dhAraNa karatA hai. isa liye karmAtmakaparyAyako AtmAkA mithyAtvAdirUpa pariNAma kAraNa hai. usIko Asava bhAvAsrava kahate haiM. ogADhagADhaNicido puggaladacehiM savvado logo // hame bAdarehiM ya disAdissehiM ya taheva || 1824 // akSuSA pazyaiH sthUlaiH sUkSmezvapulaiH // vividhairnicito lokaH kuMbho dhUmairivAbhitaH // 1895 / / vijayodayA - ogADhamADhaNivido anupravezagADhaM nicitaH puggala punalayaiH samyado logo kAtnyaina lokaH / suimedi pAireDiya sUkSmaiH sthUlaiva | dislAdissehi cakSuSA dRzyezyaizva tadeva tathaiva / patayA gAthayA karmatyaparyAya yogyAnAM pulavyANAM sarvalokAkAze bahUnAmastitvamAkhyAtaM // kathaM jIvaprasthitatvaM karmAyogyadralAnAM saMbhavatItyAzaMkAyAmAda- mulArA - AgADhagAdaNicido avagAhanamavagADhaM parasparAnupravezaH tenAgAI nirbharaM vicido vyAptaH / ditsAdisnehiM cakSuSA dRzyairadRzyaina / artha - - isa jagat ke pradezoM meM pudgaladravya atizaya niSiDarUpase bharA huA haiM. arthAta lokAkAzakA eka bhI pradeza isa pudgaladravyase rikta nahIM hai. isa lokAkAzameM sUkSma, sthUla, netrase dekhane yogya va nahIM dekhe jAnevAle aise pula bhare haiM. isa gAthAse karmatvaparyAmako prApta hone kI yogyatA rakhanevAle bahutase pudgaladravyAMkA AkAza meM astitva hai aisA sUcita hotA hai. ke se AlavA hatya zrAda micchataM aviramaNaM kasAya jogA ya AsavA hoMti // arahaMta atsu vimoho hoi micchataM / / 1825 // mithyAtyAvratako pAviyogAnazrAstrabAnviduH // mithyAtvamarhaduktAnAM padArthAnAmarocanam // 1896 / / mAzvAsaH 7 1636 Page #1650 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AbhAsA vijayobayA-micchata aviramaNa kasAyajogA ya pAsavA hoti mithyAtvamasaMyamaH kaSAyayogAzca mAnavA bhati / AmavaMtyAgacchati / karmavaparyAyaM putalA pabhiH kAraNabhUtariti midhyAtyAdaya AmaSazabdavAcyAH // teNyAsaveSu mithyAtvasvarUpaM kathayati / barahaMtamuttamatthesu aIvukteSu anaMtadravyaparyAyAtmakeSu ghimoho micchataM hodi acAna mithyAtvaM bhavati / asaMyamamAcaSTe / ke te AsavA ityatrAha. sujaH-jAlamA cAsaIyAgacchati karmatvaparyAya pudgalA bairityAcA mithyAvAdayazcatvAraH pramAdAnA kaSAyAntarbhAvAtpRthaganupAdAnaM / atdhesu anaMtadravyaparyAvAtmakeSu bhAveSu / vimoho viparItAbhinivezalabhaNamazraddhAnam / ve Asrava konase haiM / isa praznakA utsara artha-mithyAtva, avirati, kapAya aura yoga ye Asabake prakAra haiM, jinakA nimitta pAkara pudgalAko karmavaparyAya prApta hotA hai ese jo kAraNa unako Asrava kahate haiM. arthAt mithyAtvAdikako Asrava kahanA yaha anvarthaka hai. ina AsravoMmese mithyAtvanAmaka AsavakA svarUpa isa prakAra samajhanA cAhiya-aIndragavAnane anaMta dravyaparyAyAtmaka jIvAdika padArthokA jo svarUpa kahA hai usameM vimoha arthAta azraddhAna karanA vahI mithyAtva hai. aviramaNa hiMsAdI paMca vi dosA havaMti NAyavvA / / kodhAdIyA cattAri kasAyA rAgadosamayA // 1826 // hiMsAvayo matA doSAH pNcaapyvtsNjnykaaH|| kopAdayaH kaSAyAH syU rAgadveSadvayAtmakAH // 1897 // vijayodayA-madhiramaNa maviramaNa nAma 1 hisAdi paMca vi dosA hiMsAntasteyAnaparigrahAsyAH paMcApi doSAH iti NAcA adhiramaNaM bhavatIti jJAtavyAH1 pramasayogAtprANajyaparopaNaM, sasadabhidhAna, bhattAdAnaM, maithumakarma vizeSaH, mUrchA veti pate pariNAmA bhaviramaNazadenocyate / viramaNa hi mivRttistato'nyasyAt / pravRttirUpA hisAvayaH adhiramaNaM ityucyate / kodhAdIyA krodhsaanmaayaalomaaH| cattAri caravAra kasAyA kaSAyA ityucyte| rAgadosamayA rAga dessaatmkaaH|| mulArA-rAgadosamayA rAgadveSAtmakAH / artha-hiMsA, asatya bhASaNa, corI karanA, maithuna sevana, parigraha aise pAMca doSoMko avirati kahanA Page #1651 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AcA 1638 cAhiye. kaSApayukta hokara prANIke dasa prANoMkA nAza karanA hiMsA hai. prANIoM ko pIDA denevAlA bhASaNa asatya / kahA jAtA hai. lene denekA vyavahAra jisa vastUmeM hotA hai aisI ApakI nahIM dInI vastulenA usako corI kahate haiM. cAritramohake udayase rAgAviSTa hokara parasparoko sparzana karanakI jo strI puruSoM meM icchA utpana hotI hai usako maithuna kahate haiM. cetana, acetana aura mizra padArthoM meM aura rAgaDeSAdikoMmeM jo mamatvayuddhi hotI hai usako parigraha kahate haiM. ina pariNAmAko avirati kahate haiM. krodha, mAna, mAyA aura lobha ye 'cAra kaSAya hai ye saba pariNAma gaMga dveSamaya hai. rAgadveSayomarmAhAtmya darzayati kihadA rAo raMjedi garaM kuNime vi jANugaM dehe // kihadA doso vesaM khaNeNa NIyapi kuNai paraM / / 1827 // jAnaMtaM kudhita kAya rAgo raMjayane katham / / bAMdhavaM kurute druSNa SohIkSaNataH katham // 818 // vijayodayA--kihadA gao rajadi gAra kathaM nAcagAgojayani naraM / kuNime videre anyAyadi, anugaga. syAyogya / jANuga zarIrAzuciva jAnataM ajha raMjayati sAre vastunina raMjavatIti na saphicaca hAtAramazucimpasAra zArIre raMjayatItyetadabhutamiti bhAvaH, doso dopaH,kiDadA dosa kuNAdi kathaM tAvadayaM kroti| khaNe kSaNamAtraNA | jIyapi para bAMdhavamapi na anenApi vapamAhAtmyamAravAyata / rAgAzravAnAMdha baMdhUna dveSyAna kazetIni / / rAgadveSayomarmAhAtmyamAha mulArA kihadA kathamiti vismaye / tAvaditi vAkyAlaMkAre / kuNime vi azunyasArepi / jANugaM dehasyAzucittamasAratvaM ca janAmA hAtAraM anurAgo'yogye'nuraMjayatItyetadbhutaM iti bhAvaH / basa dveSya NIya pi rAgAzrayaM baMdhumapi // artha-yaha zarIra apavitra hai isake Upara prIti karanA yogya nahIM hai. paraMtu yaha rAgabhAva ajJajIcako isa zarIrapara anurakta karatA hai. sAra vastumeM isa jIvako anurakta nahIM karatA hai. Arya yaha hai ki vidvAna lokoM ko bhI apavitra aura niHsAra zarIrameM yaha anurakta karatA hai. yaha rAgabhAva apane nikaTa janoko bhI eka kSaNameM dveSayogya karatA hai. arthAt jinake Upara prema karanA yogya hai unake Upara bhI yaha dveSa utpanna karatA hai. Page #1652 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AbhrAmA mUlArAdhanA 1639 sammAdiThThI vi paro jesi doseNa kuNai pAvANi // dhittasi gAraviMdiyasaNNAbhayarAgadosANaM || 1828 // kalmaSaM kAryate ghoraM saddaSTirapi parjanaH // rAgadveSavipakSAMstAdhiksaMjJAgauravAtmanaH // 1899 // vijayodayA-sammAviSTI ciro tatvajJAnazraddhAnasamanyito'pi naraH / jesi dosaNa kuNadi pAcANi yeSAM doSaNa karoti pApAni, dhimi gAravediyamaNNAmayAgosANaM dhiktAmgauravAnidriyANi samrAmadAna rAgadveSAMzca / malA- sampAdilI navanA : doseNa aparAdhena vikAraprApaNenetyarthaH / dhittesi dhiktAn / eya etAn / vittIyArtha SaSThI // . artha--tatvajJAna aura zraddhAnase yukta bhI bhavya jIca jinake doSase pApa karate haiM una mArava, iMdriya, saMjJA rUpa rAgadveSA~ko dhikkAra ho. jo abhilAso visaema teNa Na ya pAvae suMha purisoM / / pAvadi ya kammabaMdhaM puriso visayAbhilAseNa // 1899 // viSayeSvabhilApo yaH puruSasya pravartate // na tato jAyate saukhyaM pAtakaM vadhyate param // 1900 // vijayodayA-jo abhilAsI visAsu yo amilApo viSaya spazAdiSu / teNa viSayAbhilApeNa ya pAvade suI puriso sutra prAsoti naiva sukhaM puruSaH pAvadhi ya kamma praagti|c kamapaMdha,puriso cisayAbhilAseNa purupo viSayA. bhilASeNa nimittena / pasena vizvAmilApapariNAmasya prANinAmasakata pravartamAnasyAhitanA niveditA, sutraM na prayacchati pharmabaMdhakAraNaM tu bhavatIti viSayAbhilAyasyArUAvasya svarUpa kazcitaM // viSayAbhillApa suntaM na prayakati karmabaMdhe ca nimittaM bhavatItyupadizyate mUlArA---patham / .. . .... artha-paMcadriyoM ke viSayoM meM jo abhilApA utpanna hotI hai vaha pANaoko sukha nahIM detI hai. arthAta 663 Page #1653 -------------------------------------------------------------------------- ________________ MPATION mUlArAdhanA | usa abhilASAse karmabaMdha hotA hai jo ki duHkha dene meM kAraNa hai. yaha viSayAbhilASA prANioMmeM hamezA utpama || hotI hai paraMtu vaha sukhake badale AtmAkA ahitahI karatI hai. yahA~ viSayAbhilASarUpa AbakA svarUpa kahA hai. AppAsA 1610 viSayAbhilAyasya dutAM prakArAntareNAcare-- koI Dahigja jaha caMdaNa garo dArugaM ca bahumollaM // gAsei maNussabhavaM puriso taha visaryaloheNa // 1830 // iMdriyAyamukha dhana mAnubdha prApya yojyate // bhasmArtha ploSate kASThaM mahAmaulyamasau sphuTam / / 1901 // vijayodayA-koI hija jara varNa kavidhathA herucaMdanaM / bahumollaM mahAmUlya / dAsaga da agupAdivAka gha, yathA daddati bhasmAdika svalpaM samuddizya, taddA NAsedi maNussamaMgha tathA nAzayati mAnuSamaSaM arnAdriyAnaMtasumna kAraNaM / puriso taha bisayalobheNa atitucchaviSayagAyana // ukta ca // viSayA aninedriyotsavA bahubhidhApi samanvitA rsaiH| viSagarbhasusaMskRtAnaSat paribhuktAHpariNAmavAruNAH| viSayasukha pratibaddhalolavito viSayamimisamanizkarma kasvA viSaya. mukhapraciTThINajAtijAto viSayasukhaM labhatena nA pipunnyH|| bhayaMtareNa viSayalApalyasya dauSTayamAcaSTe__ mUlArA--dahejja bhasmArtha dahen / dArugaM kA bahumUlyamiti vizeSeNAguvAdikam / maNussabharva yahUmUlyamityanuvRtteratIndriyAnaMtasukhakAraNasamyagAcaraNamUlaM mAnuSa janma // artha--koI manuSya bhasmAdikake liye atizaya mUlyavAn agurucaMdanako lakaDI jalA detA hai, vaise yaha manuSya bhI atizaya tuccha viSayoM meM laMpaTa hokara atIndriya anaMta sukhako denevAle isa manuSya janmako naSTa kara detA hai. AgamameM isa viSayameM aisA kahA hai-ye viSaya indriyoMko AlhAda utpanna karate haiM aura aneka rasAMse yukta hai paraMtu jaise vipamizrita anna baDuta rasose yukta hone para bhI bhakSaNa karanase prANa letA hai vaise ye viSaya AtmAkA nAza karate haiM arthAta durga meM ghumAte haiM. jo manuSya viSayasukhameM Asakta hotA hai vaha usa viSayake liye aniSTa kArya karatA hai. jisase viSayasukharahita logoM meM janma letA hai. ucita hI hai ki puNyarahita manuSyako viSaya mukhakI prApti hotI nahIM. 2499TOMANCE Page #1654 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA AzvAsA 1641 dhuTTiya rayaNANi jahA rayaNadIvA harejja kaThANi // mANusabha vi dhuTTiya dhamma bhoge bhilasadi tahA // 1831 / / nRtve bokSasutraM mUDho dharma muktvA niSevate // loSTaM gRhNAtyasau muktvA ratnadvIpe'madhaM maNim // 1902 / / vijayodayA-dhuSTriya rayaNANi jahA ratnAni tyaktvA yathA, rayaNadIvA haja kahANi ratnadvIzakASThAnthAharati / tahAsaya vidyAsamabha : dhAH pilAjoge bhilasadi bhogAmyAMchati / taduktaM bhavati-yane kasAra mAnAspada ratnahI sudurlabha prApaya mudhA labdhAnyapi ratnAnyanupAdAya asAgarmidhanaM sulabhaM sAmbuddhayA vadhA kazcidAharati ahaH / tathAnaka guNaratmAkara manuSyabhavaM dugdhA pamanAnya atI parAdhIna alpakAlika biSayasukhamabhilapati // anekagugaratnAkara sudula manuSya bhavanAmAca pAyattamanaparka svalpakAlaM viSayamugyamabhilagata anuza cinimUlArA-rayaNAgi sudhA labdhAnyapi hIrakAdIni / rayaNasIyA ratnadIpAta / hareja sAradulabhabuddhayA'nayet / / artha--jaise koI manuSya ratnadvIpa meM jAkara bhI rannoMkA tyAga kara kASTha lAtA hai vaise manuSyabhava meM bhI koI dharmako chor3akara bhogoMkI abhilASA karatA hai. abhiprAya yaha hai ki, aneka utkRSTa ratnIkA sthAna jo ratnadIpa jo ki bahuta durlabha hai vahAM jAkara sahaja prApta hue ratnAko grahaNa na kara jo tuccha niHsAra aura ayatnaprApya iMdhanoM ko sArayukta samajhakara unakA saMgraha karatA hai vaha jaisA mukhaziromaNi samajhA jAtA hai vaisA anekaguNaratnAkI manuSyabhara khAna hai. aisA alabhya manuSyajanma pAkara yadi dRpti utpanna nahIM karanevAlA, parAdhIna alpakAla taka TikanevAlA aisA viSayasukha manuSya cAhatA hai to yaha cAinA ratnahIpa meM jAkara lakaDioMkA saMgraha karane ke samAna hai. gaMtuNa gaMdaNavaNaM amaya chaMDiya trisa jahA piyai // mANusabhave vi chaDDiya dhamma bhoge milasadi tahA / / 1832 // yo nRtve sevate bhogaM hitvA dharmamakalmaSam / / asau vimucya pIyUSaM viSaM gRhNAti naMdane / / 1903 // vijayonyA-gaMbhUNa vaNavaNaM gatvA naMdanavana / amarya chaliya amRta tyAcA / visaM jahA piyA viSa yathA piyati kazcit / mANusamave ci chadriya manuSyabhadhepi tyaktvA / dhamma dharma / bhomebhilasadi tahA,mogAnAbhilASarati tathA / 1641 206 Page #1655 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH mUlArAdhanA 1642 mulArA-amayaM devAhAram / / artha-jaise koI murkha manuSya nandana banameM jAkaramI vahAM amRtakA tyAga kara viSapAna karatA hai. vaise koI manuSya manuSpamapameM bhI varmako choDakara bhAgoko abhilAsA karatA hai. yogazabdArthamAcaSTe pAvapaogA maNavacikAyA kammAsarva pakuvati / bhujjato dubhatta vaNammi jaha AsavaM kuNai // 1831 // yogaH karmAsarva duSTo manovAkkAyalakSaNaH // yathA mukto durAhAro vidadhAti praNAsravam // 1904 // vijayodayA--pAyapogA pApe prayujyate pravartya te ebhiriti pApaprayogAH / maNavatrikAyA magopAkAyAH,kammAsarva pakuvyaMti kamAya paryAyAgamaM pulalAnAM kubati / muMjato dubhataM bhujamAno durAhAra / varNami aha AsavaM kuNadi, traNe yathA Ama stuti pUtInoM karoti / / yogAnvyAca mUlArA-pAyapaogA pApaM duSkRta, karmamAtra vA myujyate pravatyate vairiti pApaprayogAH / varmatvapariNamAzaniyuktA ityarthaH / kammAsavaM pudalAna karmatvaparyAyopagamanaM / mujataM mukhyamAnaM / dubhattaM apathyAnapAnaM / vami baNe | AsaSaM Amuni pUrAdInAM / / yogazabdakA spaSTIkaraNa-- artha-jinase pApoMkI pravRtti kI jAtI hai aiya manoyoga, vacanayoga aura kAyayoga pudgaloM meM karmatva paryAya utpanna karate haiM. jaise apathyAhArakA bhakSaNa karanase vraNa meM durgaMdha rakta, pIva utpanna hotA hai vaise ina pApayogoMse karma utpanna hotA hai. kamarmANi zubhAzubharUpANi vividhAni, tatra kasya karmaNaH ka yAsmaya hatyatrAha aNukaMpAsuvaogo vi ya puNNassa AsabaduvAra / / taM vivarIda AsavadAraM pAvarasa kammarasa || 1834 // 1642 SHRASTAS RSS Page #1656 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsA malArAdhanA 1643 nA AsavaM kurute yogo vizuddhaH puNyakarmaNAm / / viparIta para mazaH senisaH nAgakarmaNAm // 1905 // bijayavedayA-vaNukaMpA anukaMpA | suddhayogo zuvadha prayogaH pariNAmaH, puNNassa AsapadupAraM putalAnA puNyattvaparyAyAgamanamukhaM sadvaMdya samyaktvaM ratiddhAsyapuMcedAH zubhe nAmagone zubha cAyuH puNyaM patebhyo'nyAni pApAni / anukaMpA viprakArA // dharmAnukaMpA mithAnukaMpA sarvAnukaMpA ceti // tatra dharmAnukaMpA nAma parityaktAsaMyameSu mAnAyamAna sugnaduHkhalAmAlAbhataNasuvarNAdiSu samAnAcatteyu dAteMdriyAMtaHkaraNeSu mAtaramiva muktimAzriteSu parihanograkAzaya viSayapu divyeSu mogapu doSAnvicinya vigagatAmupagata, saMsArabhaddAsamajhAyana nizAsvapyalpaniTe pu, aMgItanigaraveSu, kSamAdidazaSidhadharmaparipAtepa yAnukaMpA sA dhAnukaMpA, yathA mayukto jano vivekI nadyogvAnnAnAvasathaipaNAdika saMyamasAdhana patibhyaH prayAsa / svAmapiniguhya zakti upasargadopAnapasArayati AhAyatAmiti mA karoti caramArgANA paMthAnamupadarzayati / taiH prayogamavApya aho sapuNyA vayamiti dRSyati, sabhAsu teSAM guNAkAtayati svAMta gurubhiva pazyati nepAM guNAnAmabhIkSNa smarati, mahAtmabhiH, kadA nu mama samAgama iti / taiH saMyoga samIsati, nadIyAn guNAn parairamivaryamAnAnnizamya tuSyati / itthamanukaMpAparaH sAdhuguNAnumananAnukArI bhavati ! tridhA ca saMto baMdha mupadizaMti svayaM kRteH, kAraNAyAH, paraiH kRtasyAnumatezca tato mahAguNarAzigataharSAt maTTAna puNyAtravaH / mizrAnukaMpocyate / pRthupApakarmamUlabhyo disAdibhyo vyAvRttAH saMtopavairAgyaparamaniratAH digvirati, dezavirati, anarthavaja. virarti coSayatAstIvadopAda yogopabhopAnivRtya zeSe ca bhoge kRtapramANAH pApAtparibhItavittAH, viziSpadeze kAle ca civarjitasarvasAMcadyAH parvasvAraMbhayoga saphalaM visRjya upacAsaM ye kurvati teSu saMyatAsyateSu kriyamA. NAnukaMpA mizrAnukaMpokayate // jIyeSu zyAM ca kRtvA harasnAmayudhyamAnAH jinarasUtrAbAyA ye'nya pAkha. DaratAvinItAH kAni tapAMsi kurvati, teSu kriyamANAnukaMpA tayA sapi karma puNyaM pracinoti deza pravRsigrIdhaNAmakarasnatvAt / mithyAvadoSopahatonyadharma istheSa mico bhayati dharmoM mizcAnukAMmadhagacchajituH // saraeyo vApi kuSpayo cA svabhAvato maavsNpryukkaaH|| yAM kurSate sarvazarIravarga sarcAnukaMpetyabhidhIyate sA / / chinAm vidvAn pakSAn prakRtaSiTupyamAnAca mAna, sahanaso niranasopA paritakSya mugAmbihamAna sarIsRpAn pazUdha mAMsadinimittaM prahanyamAnAn paraloke paraspara yA tAna hisato bhakSayatazca evA sUkSmAMkAn kuMthupipIlikA prabhRti prANabhRto manusakaramanara zarabhakarituragAyibhiH samRdyamAnAnAdhIzya asAdhyarogoramadazanAt paritapyamAnAn mRtosmi naSTomyamidhAvateti rogAnubhUyamAnAn , svaputrakalAdimira prAptakAliH (?) sahasA viyujya kurvato rAjA vikrozataH, svAMgAni nataca, zokena upArjitadraviNeciyujyamAnAna pranaSTaghUna dhairyazilpavidyAvyavasAyahInAna yAn pranAmazaktyA varAkAn nirIkSya duHkhamAtmasthamica cicitya svaasthymupshmnmnukNpaaH| sudurlabha mAsuSajanma lavAmA klezapAvApiNa. caiva bhUta // dhameM jhUme bhUtahite yatadhyamityevamAdyairapi copdeshH| kRtakariSyamANopakArAnapekSiratukaMpA kRtA bhavati / puNyAnacaM sA trividhAnukaMpA bhUteSu putra jananI zubheya tenAnukaMpA prabhAvipuNyAsAke mRtA abhyupapasimIyuH zuddhaprayogo nirUpyate 1643 Page #1657 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1645 sa ca dviprakAraH / yatigRhigocara medena yateH zuddhopayoga itthambhUtaH / jIvAsa hanyAM namRSA cadeyaM / caurya na kuryAnna bhajeyabhogAn // dharma navacakSapAsa bhuMjIva kRcchrapi zarIrApe // 1 // roSeNa mAnena ca mAyayA ca / lobhena cA bahuduHkhakena yuMjaya nAraMbhaparikha, dIkSAM zubhAmabhyupagamya bhUyaH // 2 // yathA na bhAyAccalamaulimAlo || bhikSAM carankArmukavANapANiH, tathA na bhAyAM yadi dIkSitaH san / maheya doSAnA lajjAM // 3 // liMga gRhItvA mahatAmINAM aMga va vistyarikarmahIna / nAnAmavicit kaSTaM / kathaM kAmaguNe kuryAm // 4 // caryAmanAryAcaritAmaya preryeNa hInAH kRpaNatvametya kathaM vRdhAmuNDazirazdhiraNa liMgabhavavikArayuktaH // 5 // ityevamAdiH zubhakarmatritA siddhAdAcAryabahuzruteSu / caityeSusaMghe jinazAsane ca bhaktirviranirguNarAgitA ca // vinItatA saMyamo premalatA, mRdutA, kSamA, mArjavaM saMtoSaH saMjJAzalpagArayavijayaH upasargaparISadvajayaH samyagdarzanaM tadvijJAnaM sarAgasaMyamaM dazavidha dharmadhyAna jineMdra pUjA, pUjopadezaH, niHzaMkitvAdiguNA eka prazastarAgasametA tapobhAvanA, paMcasamitayaH tisro guptaya ityevamAdyAH zuddhaprayogAH / gRhiNAM zuddhopayoga ucyate gRhItavatAnAM dhAraNapAlanaporicchA kSaNamapi vrata bhaMgosar: abhIkSNaM yatisaMprayogaH, annAdidAnaM zravAdividhipurassara manovanAtha bhogAn bhuktvApi sthagita zaktiviga sadA gRhapramokSaprArthanA, dharmaSaNopalaM bhAtmana sotituSTiH bhaktyA paMcagurustavanapraNAmena tatpUjA, parezAM ca sthirIkaraNasupabRMhaNaM, vAtsalyaM, jineMdrabhaktAnAmupakArakaraNaM, jineMdrazAstrAbhigamA, jinazAsanamabhAvanA ityAdikaH / tavvigharIdaM anukaMpAzuddhaprayogAbhyAM viparItaH pariNAmaH / AsanadAra AvAre pApa kammarasa azubhasya karmaNa AnavaM / saMvarAnuprekSA kathyate / saMghiyaM nirudhyate'bhinayAH kamepayAyAH puhalAnA yena jIvapariNAmena mithyAtvAdipariNAmo vA nirudhyate sa saMvaraH / tatrAyaM sUrirmithyAtvAdipariNAmasaMvarAt samyaktvAnAM saMvaratAmAca // kaH puNyasyAsravaH kazdha pApasthAsrava ityatrAha - mUlArA - aNukaMpA kRpA / sA ctridhaa| dharmezrarvAnupAbhedAt / tatra dharmAnukaMpA nAma yayA prayukto viveki lokaH svazaktyanigUhanena saMyama niSThebhyastayogyAnnapAnavasatyupakaraNIpazvAdikaM saMyama sAdhanaM prayacchati / teSAmupasargAnapasAyati | AjJAdhyatAmiti sevAM karoti / pathi vibhrAntAnAM paMthAnamupadizati / tatsamprayogamavApya supuNyo'd miti hRSyati / sabhAsu guNakIrtayati / kIryamAcAnanumodate, smarani cAbhIkSNaM / tairmahAtmabhiH kadA tu me samAgamo bhaviSyatIti tatsamprayogAya lokaMThaH spayati / evamAdimahAguNarAzigata harSa prakarSAnmahAnpuNyAsavo bhavati / yadvatsaMyatAsaMyateSu jinasUtrapariSu ca yathAyogyaM kriyamANAnukaMpA mizrAnukepocyate / sA ca mizrapuNyAsravaH syAt / sadRSTibhiH kudRSTibhi rvA kriyamANA klizyamAna sarvaprANiSu anukaMpA sarvAnukaMpetyucyate / yathA zrayukto'nyaduHkhaM svAtmastha miva manyamAnastatsvAyA pratyupakAranirapekSaM prayatate / sadupadezaM ca dadAti / sAMpi puNyAsaSAyaiva syAt / suddhopaogo zuddha pariNAmaH / AzvAsara 7 1644 Page #1658 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1.645 sa ca dvedhA yatigRhigocara medAt / tatra yatizuddha prayogo nimanazIlasvAdhyAyadhyAnAdilakSaNaH / gRhizuddhaprayogastu hiMsAdiviratirUpANuvratazIlAdilakSaNaH / puNyasya sadvedyasamyaktva ra ti hAsya vada zubhAyurnAmagotrarUpasya karmaNaH / savadudAraM pulAnAM puNyatvapayAgamanam // AkhavAnuprekSA // karmake zubhakarma aura azubha karma: aise do bheda haiM unameM kisa karmakA konasA Amrava hai isakA vivecana AcArya karate haiM- artha --- anukampA dayA, zuddhopayoga - AtmA ke nirmala pariNAma ye puNyakarmake AgamanadvAra haiM ina pariNA'moMse puNyakarmakA paryAya puSgalameM utpanna hotA hai. sAtAvedanIya, samyaktyaprakRti, rati, hAsya, puMveda, zubhanAma karma , aura ucca gotra, zubhaAyu inako puNya kahate haiM. inase jo bhitra karma hai usako pApa kahate haiM. anukrayA-papa-hamujhe chIneda hai dharmAturUpA, mizrAnukampA aura sarvAnukampA, dharmAnukaMpA kA svarUpa isa prakAra hai jinhoMne asaMyamakA tyAga kiyA hai. mAna, apamAna, sukha duHkha, lAbhAlAbha, tRNa suvarNaM ityAdikoM meM jinakI buddhi rAgadveSarahita ho gayI hai, iMdriya aura mana jinhone apane vaza kiye haiM. ugrakapAya aura viSayoMko jinhoMne choDa diyA hai, divyabhogoMke doSa dekhakara jo vairAgyayukta ho gaye haiM, saMsArasamudrakI bhIti se rAta meM bhI alpanidrA lenevAle, jinhoMne saMpUrNa parigrahoM ko choDakara, niHsaMgatA dhAraNa kI hai, jo kSamAdi daza prakAra ke dharmo meM itane tatpara rahate haiM ki mAno svayaM kSamAdi dazadharma svarUpahI baneho aise saMyamI munioke Upara jo dayA karanA usako dharmAnukaMpA kahate haiM. yaha dharmAnukaMpA aMtaHkaraNameM jaba utpanna hotI hai taba vivekI gRhastha yatioMko yogya annapANI, satikA padhAdika padArtha detA hai, apanI zaktiko na chipAkara vaha muni ke upasargako dUra karatA hai. he prabho ! Apa AjJA dIjiye aisI prArthanAkara sevA karatA hai. yadi koI muni mArgabhraSTa hokara diGmUDha ho gaye ho to unako mArga dikhAtA hai. muniyoM kA saMyoga prApta honese hama dhanya hai aisA manameM samajha kara AnaMdita hotA hai. sabhAmeM unake guNoMkA kIrtana karatA hai. manameM munioMko dharmapitA, guru, samajhatA hai. unake guNoMkA ciMtana mana meM hamezA karatA hai. aise mahAtmAoM kA phira kaca saMyoga hogA? aisA vicAra karatA hai. unakA sahavAsa hamezAhI AzvAsa 7 1645 Page #1659 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AyA PRAriestateRAMANARASIMHATARNAMASTAR honakI icchA karatA hai. dusaroM ke dvArA unake guNoMkA varNana sunakara saMtuSTa hotA hai. isa prakAra dharmAnukaMpA karanevAlA jIra sAdhuke guNoMko anumodana denevAlA aura unake guNoMkA anukaraNa karanevAlA hotA hai. AcArya baMdhake tIna prakAra kahate haiM. acche kArya svayaM karanA, karAnA, aura karanevAloM ko anumati denA isase mahAn puNyAlava hotA hai. kyoMki mahAguNoMmeM prema dhAraNa kara jo kuta kArita aura anumodana pravRtti hotI hai vaha mahApuNyako utpanna karatI hai. mizrAnukaMpAkA varNana-mahAn pAtakoMke mUlakAraNarUpa hiMsAdikose virakta hokara arthAt aNuvratI banakara saMtoSa aura vairAgya meM tatpara rahakara jo digvirati, dezavirati, aura anartha daMDatyAga ina guNavatoko dhAraNa karate haiM, jinake sevanase mahAdoSa utpanna hote hai aise bhogopabhogAkA tyAga kara bAkIke bhogopabhoga ke vastuoMkA jinhoMne pramANa kiyA hai, jinakA mana pApase bhayayukta huA hai. arthAt pApase Darakara viziSTa deza aura kAlakI maryAdA kara jinhoMne sarva pApAMkA tyAga kiyA hai arthAt jo sAmAyika karata hai. poMke dinameM saMpUrNa AraMbhakA tyAga kara jo upavAsa karata hai ese saMyatAsaMyata arthAta gRhasthoMpara jo dayA kI jAnI hai usako mizrAnukaMpA kahate haiM. jo jIvopara dayA karate haiM. paraMtu dayA kA pUrNa svarUpa jo nahIM jAnate haiM. jo jinasUtrase bAhya haiM, jo anya pAkhaMDa gurUkI upAsanA karate haiM, namra aura kapTadAyaka kAyakleza karate haiM inake Upara kRpA karanA yaha bhI mizrAnukaMpA hai, kyoMki gRhasthoMkI ekadezarUpatAse dharmameM pravRtti hai ve saMpUrNa cAritrarUpa dharmakA pAlana nahIM kara sakate haiM. anya janoMkA dharma mithyAtvase yukta hai, isayAste gRhasthadharma aura anyadharma donoMke Upara dayA karanese mizrAnukaMpA kahate haiM sudRSTi arthAt samyagdRSTijana, kuSTi mithyAraSTi jana ye donoM bhI svabhAvataH mArdavase yukta hokara saMpUrNa prAoMke Upara dayA karate haiM isa dayAkA nAma sInukaMpA hai. jinake avayava dRTa gaye haiM, jinako jakhama huI hai, jo bAMdhe gaye haiM, jo spaSTa rUpase lUTe jArahe haiM aise manuSyoMko dekhakara, aparAdhI athavA niraparAdho manuSyoM ko dekhakara mAno apaneko hI duHkha ho rahA hai aisA mAnakara unake Upara dayA karanA yaha sarvAnukaMpA hai, hariNa, pakSI, peTase dauDanevAle prANI, pazu inako mAMsAdikake liye loka mArate hai aisA dekhakara athavA A Page #1660 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa 1547 | ApasameM upayukta pANI laDate haiM aura bhakSaNa karate haiM aisA dekhakara jo dayA utpanna hotI haiM usako sarvAnukaMpA kahate haiM. sUkSma kuMthu, cIMTI. vagairaha prANI, manuSya, UMTa, gadhA, zarabha, hAthI ghoDA ityAdikoke dvArA mardita kiye jA rahe haiM aisA dekhakara dayA karanA cAhiye. asAdhya rogarUpI sarpase kATe jAnese jo duHkhI hue haiM. meM bhara rahA hai, merA nAza huA, he janaho dauDo aisA jo duHkhase zabda karate haiM unake Upara dayA karanI cAhiya. putra kalatra- patnI vagaiharase jinakA niyoga huA hai. jo roga pIDAse zoka kara rahe haiM. apanA mastaka bagairaha avayava jo badanAse pITate haiM. kamAyA huA dhana na honese jinako zoka duA hai. jinake bAMdhava choDakara cale gaye haiM, jo dhairya, zilpa, vidyA, vyavasAya ityAdikoMse rahita haiM unako dekhakara apanako inakA duHkha ho rahA hai aisA mAnakara una prANioNko svastha karanA unakI pIr3AkA upazama karanA yaha sAnukaMpA hai. yaha manuja janma atizya durlabha hai. sajjano! isakI prApti Apako huI hai isa vAste akRtya karake Apa duHkhake pAtra mata bano. kalyANa kAraka zubha aise satya dharmameM dRDha rahanekA Apa prayatna karo. isa prakArakA upadeza denA cAhiye. jo prANi oNpara dayA karate haiM unako isane mere Upara upakAra kiyA hai. yaha mere Upara upakAra karegA aisI AzA karanA yogya nahIM hai. isa prakAra prANioNpara tIna prakArakI dayA kI jAtI hai. isa dayAse jo puNya saMcita hotA hai usasa svagarma janma hotA hai. aba zuddha prayogakA nirUpaNa karate haiM- yatikA zuddhapayoga aura gRhasthoMkA zuddha prayoga aise isake dona bheda hai. yatike zuddhagrayogakA varNana isa prakAra hai'maiM jIvoMko nahIM mArUMgA, asatya bhASaNa nahIM bolUMgA, aura ghaurya nahIM karUMgA, bhogoMkA upabhoga maiM nahIM karUMgA. dhanakA sevana nahIM karUMgA aura zarIrako atizaya kA honepara bhI satameM bhojana nahIM karUMgA, krodha, mAna, mAyA aura lobhase baha duHkha denevAle AraMbha parigrahIkA sevana nahIM karUMgA, munidAkSA dhAraNa kara aisA karma karanA mere liye atyaMta ayogya hai. - jama jisane apane kirITapara mAlA dhAraNa kI hai, hAthameM dhanuSya aura yANa dhAraNa kiye haiM aisA rAjAke sahaza manuSya yadi bhIkha mAMgagA to usake liye yaha bhIkha mAMganA bilakula yogya nahIM hai. vaise maiM bhI dIkSA lajjAko choDakara AraMbha parigrahAdika kArya karUMgA to kyA vaha merelie yogya hogA? kadApi nahIM. maiMne pUjya 1647 Page #1661 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jArAdhanA AzvAsaH maharSiyA~kA liMga dhAraNa kiyA hai, maine yadi vratoMke nAzakI parvA nahIM kI to yaha yogya nahIM hogA. yadi maine AvazyakAdi paT karma bhI nahIM kiye to yaha mere lie yogya nahIM hogA. dIkSA dhAraNa kara kAma vikAra meM maiM apanI Asakti kaisI karUM? dherya choDakara cAhe jaisI pravRtti karanA yaha anAryapanA kA sUcaka hai. dhairya choDakara hIna hokara pravRtti karanA yogya nahIM haiM. yadi mere dehameM vikAra rahegA hI to vyartha mastaka muMDakara yati kA AcaraNa karanA upakSa hai. isa prakAra vicAra kara AraMbha parigrahAdikaoNmeM berAmya baDhAnA cAhie. siddha, aIta, AcArya, upAdhyAya, jinapratimA, saMgha, jinadharma inake Upara bhakti karanA, viSayasa virakta honA, inake guNoMpara mema rakhanA, namratA, saMyama, apramAda svakRtyoMmeM sAvadhAna rahanA, mAdeva, kSamA, Arjava, saMto pa ye guNa dhAraNa karane cAhiye. AhArAdika cAra saMjJAoMko jItanA cAhiye, zalya aura gAravoMkA tyAga karanA upasaga aura parIpahoMko jItanA, samyagdarzana, samyagjJAna, parAgasaMyama, dasa prakArakA dharmadhyAna ye guNa dhAraNa kara jinandrakI pUjAkA upadeza karanA, nizakitAdika AThaguNa, prazastarAgI tapobhAvanA arthAta maiM tapadvarA kA~kA kSaya kagAemI utkRSTa abhilApA, pAMca samini, tIna gupti ityAdika muniyoM kA zuddha prayogakA varNana hai. gRhasthAka zuddha prayogakA varNana jo vrata dhAraNa kiyA hai usako dhAraNa karanA aura pAlana karane kI icchA rahanA, eka kSaNataka bhI vratakA nAza honA anie hai, akalyANa kAraka hai aisA samajhanA, imezA yatiyoMke sahavAsa kI ichA rakhanA, zraddhAdividhAke anusAra AhArAdikadAna denA, zramaparihAra karanekI icchAse bhogoMko bhogakarI inakA maiM tyAga karanemeM asamartha hUM aisI apanI niMdA karanA. sadA gharakA tyAga karane kI icchA rakhanA, dharmazravaNa karane para manameM atyAnaMdita honA, bhaktIse paMca guruoMkI stuti karanA. praNAma karanA, pUjA karanA, anya logoM ko bhI jainadharma meM sthira karanA, upagUhana karanA, sAdhArmikoMpara prema rakhanA, jineMdrake bhaktoMpara upakAra karanA jinazAkhakA satkAra pUjA karanA, jinadharma kI prabhAvanA karanA ityAdika gRhasthoMka zuddha prayoga hai. anukaMpA aura zuddha prayogake viparIta pariNAma hone se azama karma ke aba Ate haiM, aba saMvarAnuprekSAkA AcArya varNana karate haiMpudgaloM meM honevAle karmaparyAya jisa jIpapariNAmase ruka jAte haiM usa pariNAmako saMbara kahate haiM, 1648 Page #1662 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA athavA jisa jIvake pariNAmase mithyAtvAdipariNAma rukajAte haiM usa samyaktyAdi pariNAmako AcArya saMbara kahate / haiM. mithyAtvAdi pariNAmoMko rokanese samyaktvAdi pariNAmoMko saMbara kahate hai. AzvAsA -awanRImasan -- micchattAsabadAra raMbhai sammatadiDhakavADeNa / / hiMsA vidaDhavadaphalahahiM rubhati // 1835 kudarzanAvRttakaSAyayogairjIvo bhave majjati karmapUrNaH // durApapAre vivarairaneka polaH payodhAviva vAripUrNaH // 1906 / / ityAsavAnumekSA / midhyAtvamAsacadvAraM pidhatte satvarocanam // saMghamAsaMyama sayo gRhItvAramivArare // 1907 // vijayodayA- mittAsayadAra tasvAzrayAnamArapavAra / bhasi ruMdhate, sammattadiDhakavADeNa tatvajJAna kavATena / disAdidudhArANi vi disAvizArANyapi, vaDhaSadaphalahehi ramati hanumataparidhaH sthagayaMti // dharma dhyApayitu gAthAzakena saMvaramanuprekSate---tatrA satriyante nirudhyate pratyayAH karmaparyAyAH pudalAno yena jIvapariNAmena mithyAtyAdivoM pena nirubhyate sa saMvara iti mithyAtvAdipariNAmasaMcaraNAtprAdhAnyena samyaktvAdhInAM saMgharasAM nirUpayavidheyatAM bhAvayati-- mUlArA-bhati rundhanti ke mumukSayaH / kaliheIi argalAmika kA AcArya varNana karate haiM artha-tacyArtha zraddhAnako sambagdarzana kahate haiM. sabhyagdarzanarUpa majabuta kivADakedvArA puruSa mithyAtvarUpI daravAjA joki pApakarma AnekA kAraNa hai baMdakara dete haiM. ahiMsAdi vratarUpI argalAoMse puruSa hiMsAdi daravAjoM ko baMda kara dete haiM. ubasamadayAdamAuhakaraNa rakkhA ksaaycorohi|| sakkA kAuM AuhakaraNa rakkhAva corANaM / / 1836 // 1649 / 20 Page #1663 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH 1650 BATA kaSAyataskarA radrA dayAdamazamAyudhaiH / / zakyaMta rakSituM dinpairAyudhairiya taskarAH / / 1908 // vijayodayA-uvasamadayAdamAuddakaraNA upazama kapAsyavadanIyastha karmaNastiromayanaM, kyA sarthaprANiyipayA, damaH kaSAyadoSabhAvanayA cicanigrahaH / pate bhaya AyudhAH kare yasya tena / sAyacArahi kapAthacorebhyaH / rakkhA sakkA kArnu rakSA zakyA kartu, mAyudhakaraNa rakkhAva corohiAyudhahastena gorezyo rakSeca, ka.pAyadoSaparimAnenAsakRt pravRttena krodhAdinimittaSastuparihAreNa tatpratipakSamAdipariNAmena ca kaSAyanivAraNaM / / uktaM ca // jeyassadA krodhamupAzritaH kSamA, ayekaca mAne samupenya mAdaca / tathaMva mAyAmapi vArjabAjayet , jayecca saMtoSavazena lubdhatAM / jitAH kaSAyA yadi kisa jitaM kaSAya mUlaM sakalaM hi dhanamiti // mUlArA-jabasama-kaSAyavedanIyakarmaNA udayanimittabajanena zramAdibhAvanayA thA tirobhAvAdAtmanaH prasattiH / / damakavAyadoSabhAyanayA citta nigrahaH / / artha----kapAya vedanIya karmakA udaya na honA usako upazama kahate haiM. sarva prANioNphe Upara unakA duHkha dekhakara apanA aMtaHkaraNa Ardra honA dayAkA lakSaNa hai.kaSAyoMke doSoMkA vicArakara cittako svAdhIna rakhanA nigraha kahate haiM. upazama, dayA aura nigraha ye tInazastra jisane apane hAtha meM liye hai yaha puruSa kapAyarUpI porose sazastra manuSya jaisA coroMse apanA rakSaNa karatA hai rakSaNa karatA hai- saMvarakI icchA rakhanevAlone vAraMvAra kaSAyoMke doSoMkA parijJAna kara lenA cAhiye. jina vastuoMkA Azraya karanese krodhAdi kaSAya utpanna hoMge unakA tyAga karanA cAhiye. aura krodhAdikoM ke pratipakSIrUpa kSamA, vinaya, saralapanA, nilomatA vagairaha pariNAma AtmAmeM utpanna karane cAhiye. isase kapAyoMkA avazya nivAraNa hogA. isa viSayameM aisA kahA I-kSamAkA Azraya lekara krodhako jItanA cAhiye. mArdavake Azrayase mAnakaSAyakA parAbhava karanA cAhiye. Arjana guNase mAyAko aura saMtoSa dhAraNa kara lubdhatAkA parihAra karanA cAhiya. yadi jisane kapAya jIta haiM usane sarva jIta liyA aisA samajhanA cAhiye. yoMki saMpUrNa karmabaMdhana ke liye kaSAyahI kAraNa haiM. mithyAtvanavara kapAyasavaraM nirUpya diyaghara dhyAca iMdiyaduitassA NigdhippaMti damaNANakhaliNehiM // uppahagAmI NigdhippaMti hu khaliNehiM jaha turayA // 1837 // Page #1664 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1651 indriyAzvA niyamyate vairAgyakhalineSTaH // utpathaprasthitA duSTAsturagAH khalinairiva / / 2909 // furunarrattassA iMdriyadudItAzvAH Nigdhippati migRhAMte nirudhyate, kena damaNANakha lihi pradhAnAni damazAnAni tAnyeva salinAni te|| zabdAdiSu vartamAnAni iMdriyajJAnAni rAgadveSamUlAni tAnIbeMdriyazabdanovyaMte teSAM cAvAnAM nirodhastatyajJAnabhAvanayA bhavati / atho rupayoryugapadekasminAtmanyapravRtteH / upapathagAmI unmArgayAyinaH / jaTa turagAmiti yathAzyA nigRhAMte / sahi saH khalaH // evaM midhyAtvA saMyama kaSAyasaMvarAnnirUpya karaNasaMvaraM vyAkaroti- mUlArA -- iMdiya iSTAniSTarUpAdiSu pravartanAmAni cakSurAdijJAnAmi / mithiSyati nigRhAMte / damaNAnakhaliMganidama pradhAnAni jJAnAni tatvAvadhAH jAti khalInAni iva vAjinAmiva rAmadvendriyazAnAM nirodhanimittavAn / iMdri yajJAnaM hi iSTAniSThe vA svaviSaye rAnaM dveSaM vA janayantadupekSAcatA jJAnena pratibadhyate / yopayoga bugapadekasminnAgamyapravRtteH // mithyAtyasaMvara aura kaSAya saMvarakA nirUpaNa kiyA. aba iMdriya saMvatkA varNana karate haiM artha--iMdriyarUpI duSTa ghoDoM ko damaguNakI mukhyanAse yukta aise jJAnarUpI lagAmoMse jo puruSa vaza karate haiM. zabda, sparza, rasa vagairaha viSayoM meM pravRtti karanevAle iMdriyajJAnoMko rAgadveSahI kAraNa haiM, arthAt rAgadveSase indriyajJAnakI pravRtti sparzAdi viSayoM meM hotI haiM. isa gAthAmeM iMdriyajJAnako hI 'iMdriya' kahA hai. iMdriyajJAnase utpanna hue AkA vizeSa tasvajJAna kI bhAvanAse hotA hai. sparzAdiviSayoM pravRtti aura tatvajJAna ye dona upayoga ekasamaya AtmA meM nahIM hote haiM. eka samayame dona upayoga utpanna nahIM hote haiM aisA Agama meM kahA hai. unmArgapara jAnevAle duSTa ghoDoM kA jaise lagAma ke dvArA nigraha karate haiM vaise tatvajJAna kI bhAvanAse iMdriyarUpI azvoMkA nigraha ho sakatA hai. adimaNasA iMdisappANi Nihidu Na tIraMti // vijjAmaMtosaghahINeNava AsIvasA sappA || 1838 // nAkSasarpA nigRnte bhISaNAJcalamAnasaH // dazUkA va grAhyA vidyAsaMvAdavarjitaH || / / 1910 / / AzvAsa 7 1651 Page #1665 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlArAdhanA AzvAsa Rossa SSAGE kSamA. mArdava, Arjava, aura saMtoSa ye kaSAya nAmaka pramAda ke zatru haiM. jJAnakA hamezA abhyAsa karanA, rAgadvepa utpanna karanevAle iMdriyoMke viSayosa alaga hokara ekAnta pradezameM rahanA, jhAnase manako svasvarUpameM ekAgra karanA, iMdriya viSayause utpama honevAle rAgadveSoMkA smaraNa na karanA, viSayamApti honepara unameM Adara na karanA, ye saba kAraNa iMdriyapramAdake zatru haiM. ina viSayoM kA varNana isa prakAra haiM. 1 rAgabhAvase yukta hokara pramAdarahitamuni suMdara JEE strIke aMga nahIM dekhate hai. athavA yadRcchAse dekhakara unapara anurakta nahIM hote haiM. dveSake vaza hokara ve azubharUpa dekhanA cAhate nahIM hai aisA nahIM. arthAt azubharUpa dakhanapara unaka manameM dveSabhAvanA aura suMdararUpa dekhanapara rAga bhAvanA utpanna nahIM hotI hai. yadRcchAse azubharUpa dekhakara bhI ve dveSa nahIM karate haiM. aise muniAna netradriyoMko jIta liyA hai aisA samajhanA. uttama gAyana aura vAyake manohara svara aura uttama yuvatioMke-khiyAke kaMThamesa nikale huye madhura bhASaNa jo Adarase sunanekI icchA nahIM rakhate haiM aura yadRcchAse suna pahanepara unameM Asakta nahIM hote haiM tathA aneka amanohara-karkaza zabda sunaneparabhI jinako krodha AtA nahIM hai ve muni karNako jItanevAle samajhane cAhiye. 3 kAlAguru, kuSTa, kezara, tamAlapatra, kamala, caMpaka vagairahake manohara suvAsako jo Adarase cAhate nahIM hai. yahacchAse aise padArthoMkA suvAsa prApta honepara jo usameM Asakta hote nahIM. tathA azubha gaMdhakA saMbandha honepara jo usase dveSa nahIM rakhate haiM athavA zubhagaMkA sevana karanapara bhI jo usameM Asakta nahIM hote haiM, ve munirAja dhANeMdriyako jItanevAle samajhana cAhiye. jo atizaya suMdara aura viziSTa madhura bhojanoM ke rasameM lolupa nahIM hote haiM athavA yadRcchAse sevana karake usameM Asakta nahIM hote hai. amanohara rasoMkI sevA karanese manameM dveSa bhI unako nahIM utpanna hotA hai. yahacchAse amanohara rasa sevana karanekA prasaMga Apaunepara jinako dveSa utpana nahIM hotA hai ve rasanendriyajatA mAne jAte haiM. sundara zayyA, suMdara khiyA, aura zubha sparza ye mana haraNa karate haiM. paraMtu muni rAgavaza hokara unakA sevana karanakI icchA nahIM rakhate haiM. yahAchAse sundaraspa kA sevana karanese anurakta nahIM hote haiM. puni mardana karanA, vastrase aMgako DhakanA, aMgako sparza karanA, vilepana lagAnA, AMkhoM meM aMjana lagAnA, ye kArya nahIM karate haiM. ina 1654 kRtyoMse zarIrako sukha hotA hai. paraMtu vairAgya yukta munIzvara inase virakta rahate haiM. zItasparza, uSNasparzase yukta aisI bhUmi, parvata, zIlA aura tRNa ityAdikoMke amanohara sparzake viSaya meM ye dveSa nahIM karate hai. jo muni acche Page #1666 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH mUlArAdhanA 1655 sparzayukta padArtha kI icchA nahIM karate haiM aura agama sparzake padArtha prApta honepara dveSa bhI nahIM karate haiM the parzane. driyajayI mAne jAte hai. jaise nirbhaya vIra puruSa yuddhameM zatruko jItatA hai vaise ye mahAmuni nirbhaya aura vairAgyayukta iMdriyoM ko jItate hai. nidrAke pratipakSabhuta apamAda ye hai-anazana, avamodarya, rasAkA tyAga karanA, saMsArase bhayayukta rahanA nidrAke doSoMkA vicAra karanA, ratnatrayameM prIti rakhanA, apane duSkRtyoMkA smaraNa kara zoka karanA. sneha ke pratipakSI-baMdhugaNa asthira haiM, unake liye aneka AraMbha parigraha karanekI ciMtA hotI hai jisame narakAdi kugatikI prApti hotI hai. dharmama baMdhugaNa vighna upasthita karate haiM. ityAdika doSoMkA vicAra 'karanese sneha pramAdakA nAza hotA hai. isa prakAra amamAdarUpI dAla hAthame lekara yati pramAdarUpI zatrase laDhate haiM. jaise naukAkA chidra caMda karanese jala nahIM AtA hai vaise apramAda pravRtti pramAda janita Agamana baMda hotA hai. HTTERARA guttiparikhAiguttraM saMjamaNayaraM Na kammariuseNA / / baMdhei sattuseNA puraM va parikhAdihiM sugutta // 1840 // karmabhiH zakyate bhettuM na cAritraM kadAcana // samyagguptiparikSipta vipakSariya pattanam / / 1912 vijayodaza-guttiparikhAiguttaM gutipariNAbhigupta, saMyamanagaraM kamaripusenA na bhaktuM zaknoti / parikhAdibhirgupta zatrusenebeti / guseH saMvaratAkhyAtA / / guptInAM saMvaralAmAkhyAti-- mUlArA - dhaMsedi bhanakti / artha--parikhA-khAI, taTa bagarahoMse rakSita nagarakA zatrusenA nAza nahIM kara sakatI vaise guptirUpI khAIse razrita kiyA gayA yaha saMyamarUpanagara karmarUpa zatru ke dvArA dhvasta nahIM kiyA jAtA hai. Page #1667 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nUlArAdhanA 1656 samididiDhaNAvamAruhiya appamanto bhavodAdhe taradi // chajjIvaNikAyavadhAdipAvamamarehiM acchito / / 1841 // guNabaMdhanamArutya saMyataH samitiplavaM // hiMsAdamakarAgrasto janmabhodhiM vileghate // 1913 // vijayodaya-samidizvinAvamArudviya samitisaMjJitAM dahanAvamAruhya / ayamanto apramatto bhodadhi tarati / pajIvanikAyAdhAdipApamakareraspRSTaH // etena sarmitaH saMvaratAkhyAtA // samitInAM saMvaratvamAha mUlArA- adiko aspRSTaH || artha- jo yamitirUpI va nAtra ArohaNa karatA hai yaha apramattamuni parakAyajIvoMkA vadha, asalya bhASaNAdipAparUpamagase pIDita nahIM hotA hai. aura vaha sukhase saMsAra uttIrNa hotA haiM. samii saMvara hotA hai yaha isa sUtra siddha huA arta dAravAlo hridaye suppaNihidA sadI jassa // dosA saMti Na taM puraM sugutaM jahA sattu || 1842 // dvArapAla dvAre yasyAsti hRdaye smRtiH // dUSayati na doSA guptaM puramivArayaH || 1994 / / vijayodayA - dAregha dAravAlo dvAre bhibhavati puraM sugurta zazraya iva / stuvatvasmRteH saMvaratAM vakti dvArapAla iva / hRdaye samyakpraNihitA vastumAnAM smRtistaM zeSa nA * mUlArAsadI vastutasvacittanam // deveti Na nAvibhavanti / artha -- jaise surakSita nagarakA zatru vinAza nahIM kara sakate haiM vaise jisake hRdayameM daravAjepara dvArapAlake samAna vastutatvoMkI ekAgrasmRti sthira rahatI hai. doSa usakA parAbhava nahIM karasakate haiM. AzvAsa 1656 Page #1668 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH SAREER jo khu sadivippaNo so dosariUNa gejjhao hoi // aMdhalagova caraMto arINamavidijjao ceva / / 1843 / / na yaspAsti smRtizcitte sa doSaisyate sphuTam // asahAyokhaleM kSipraM vicakSuriSa vairibhiH // 1915 / / vijayodayA-jo khu sadivippAhaNo yaH smRtihInaH / so dosariUNa mejyamohora masau voparipubhirmAho bhavati / arINAM madhye asahAyo'ndhA zatrunAyo yathA // smRtihInasyApAyamAhamUlArA-gejhao prAyaH / avidinao asahAyaH / artha---jisakI smRti vastutatatvaoNmeM ekAgra sthira nahIM hai aisA yati dopoMke AdhIna hotA hai. aMdha manuSya jaise zatrugrAya hotA hai vaise tattvajJAnakI smRti jisako nahIM hai vaha yati doSoMse parAbhUta hotA hai. amuyaMto sammattaM parIsahasamogare udIraMto || Neva sadI mottavvA ettha du ArAdhaNA bhaNiyA || 1844 // jJAnadarzanacaritrasaMpada pUrNatA nayati sa vratI sphuTam / / yo vimuMcati parISahAribhirvAdhito'pi na kadAcana smRtim // 1916 / / iti saMvarAnuprekSA. vijayAdadA-amuyato mamuMcatA / sammata ratnannayaM parIsahasamogare, parISadyAprakare abhibhaSAyapi naiva smRtirmoMkta vyA aArAdhanA kathitA / sNvrH| tInaduHkhakAraNaparIghaDavyUhAbhibhave'pi ratnatrayamatyajatA tattvasmRtiranusarvavyetyanuzAsti mUlArA-samattaM samastaM ratnatraya samatva vA sAm / etya vinipAtopanipAte'pi ratnatraye ghete tena smRtyaSa. laMbane sati / saMvarAnuprekSA / 1657 Page #1669 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1658 artha - parISada ke samUha ke dvArA pIDA honepara bhI ratnatrayako dhAraNa karanevAle yatione smRtikA tyAga nahIM karanA cAhie arthAt tapake sAtha ratnatrayakI ArAdhanA karanI cAhiye. saMgharAnuprekSA samApta nirjarAnuprekSodhyase iya sabvAsavasaMgharasaMbuDakammAsavo bhavittu muNI // kuvaMti tavaM vivi suttutaM nijarAheduM || 1845 // yo sunidi zuddhAtmA sarvathA karmasaMvaram // karoti nirjarAkAMkSI siddhaye vividhaM tapaH // 1917 // vijayodayA - zya parva / savvAsayasavara ukta saMskAraiH saMkammAsavoM bhavittu muNI saMvRtakarmAca bhUtvA muniH karoti vividhaM tapaH sUtrokaM nirjarAhetu // dharmyaM vyApayituM dvAdazagAthAbhi rnijerAmanucitavidhyannAdau saMvRtAnAM sUtroktavicitratapasA nirjarAM bhAvayatimuhArA saMbuddha niruddhaH / bhavitu bhUtvA // nirjarAnuprekSA kA varNana - artha - isa prakAra se saMvarake prakAroMse jisane kamauke Aya kA nirodha kiyA hai aisA muni nirjarAkA kAraNa aisA sUtrokta tapa karatA hai. tavasA viNA Na mokkho saMkramitroNa hoi kammassa || uvamogAdIhiM viNA dhaNaM Na hu khIyadi sugutaM // 1846 // na karmanirjarA jantorjAyate tapasA binA / saMcitaM kSIyate dhAnyamupayogaM binA kRtaH // 1918 // vijayodayA - tasA viNA tapasaoNtareNa na karmamokSo bhavati saMvaramAtreNa / surakSitamapi dhanaM jaiva dIyate / upabhogamaMtareNa / tathA tasmAt taponuSThAtathyaM nirjarArtha kA sA nirjarA nAma pUrvakRsakarmazAtanaM tu nirjaya // AzvAsA 7 1658 Page #1670 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH 1659 saMvaraNaiva karmakSaya iti matyA tapasyanutsahamAnamutsAhyatimularA----upabhogAdIhi svayamupabhogapAtraviniyogAdibhiH / / artha-tapa se hI kevala karmake saMvarase mokSa nahIM hotA hai. jisa dhanakA saMrakSaNa kiyA hai vaha dhana upabhoga nahIM liyA to samApta nahIM hogA isalie karmakI nirjarA hone ke lie tapazcaraNa karanA cAhiye. puvakadakammasaDaNa tu NijjarA sA puNo have dubihA // par3hamA vivAgajAdA vidiyA avivAgajAyA ya / / 1847 // pUrvasya karmaNaH puMso nirjarA dvividhA mAtA / / AdyA vipAkajAtAtra dvitIyA tvacipAkajA // 1919 // vijayoyayA-puravaganakammasakSaNa pUrvagatakarma pulaskaMdhAvayavAnAM jIvapradezebhyo'pagamanaM nirjarA tathA coktaM / ekadezakarmasaMkSayasakAreti / nijAmAnirAsapijarA ceti / dravyanirjarA nAma gRhItAnA. mazanapAnAdidavyANAM eka.dezAdhagamanaM ghamanAdi / bhAranirA nAma karmatvaparyAyIvagamaH pugalAnAM / sA puna ividhA, AdhA vipAkajAtA dvitiiyaa'vipaakjaataa| nirjarAM dvidhikalpAM nirdizati-- mUlArA-puThabakayakammasaDaNaM prAsaMcitakarma puraLaskaMdhAvayavAnAM jIvapradezebhyo'pagamanam / vivAgajAdA mbakA lena dattaphalAnAM karmaNAM galanaM vipAkajA nirjarA / avivAgajAdA upakrameNa dattaphalAnAM karmaNAM galagamavipAka jA / ukta ca jaha krAleNa tabeNa ya muttarasa kammapuragalaM jeNa // bhAvaMNa sadi gayA tassaDaNa di gijarA dubihA // artha-pUrva karmake skaMdhoMmeMse thoDA ghoDA karmakA hissA jIvake pradezoMse nikala jAnA yaha nirjarAkA kharUpa hai. Agamamai isa nirjarAkA lakSaNa aisA kiyA hai- 'ekadezakarmasaMkSayalakSaNA nirjarA / arthAt karmaka eka dezakA kSaya honA yaha nirjarAkA lakSaNa hai. nirjarAke dravyanirjarA aura bhAvanirjarA. aise do bheda haiM. bhakSaNa kie hue annapAnAdi padArthoMkA eka dezakA kSaya honA yaha dravyanirjarA hai. aura vamana honA athavA pUrNa pacana honA yaha PATHARTeries 1659 Page #1671 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1660 mAvanirjarA hai. halakA kamaparyAya naSTa honA nirjarAkA lakSaNa hai. isake bhI do bheda hai. vipAkajAtA nirjarA aura avipAkajAtA nirjarA. atra dRSTAMtamAcaai dvividhAM nirjarAmavagamayituM -- kANa uvAyeNa ya pacati jahA vaNAdiphalAI | taha kAlena taveNa ya pacati kadANi kasmANi // / 1848 // nAnAvidha karmANi gRhItAni purAbhave // phalAnIva vipacyate kAlenopakrameNa ca / / 1920 / / vijayodayA kAleA ucAraNa ya yathA kAlenopAyena ca vanaspatInAM phalAni pacyate tathA kAlena tapasA pacyate kRtAni karmANi // karma kAlopAyAnAM pAkyatvaM dRSTAntena sphuTayati mUlArA- udAraNa USmadhUmAdiprayogeNa / dRSTAMtake dvArA inakA spaSTIkaraNa artha -- jaise vRkSoMke phala yogya kAlakI apekSAkara arthAt yogya kAla prApta honepara pakka hote haiM athavA upAyase pakkAvasthA ko prApta hote haiM vaise pUrva karmabhI yogyakAla prApta honese tathA tapase pakka hote haiM. yonirjarayoH kA kasya bhavatItyAzaMkAyAmAca savvA udayasamAgadasta kammassa NijjarA hoi // kammarasa taveNa puNo savyarasa vi NijjarA hoi || 1849 // kAlena nirjarA nadIrNasyaiva karmaNaH // tapasA kiyamANena karma nirjIryate'khilam || 1929 / / vijayodayA sabvaisamudayasa mAgadasya sarveSAM samayapUrvake tapasi vRttAnAM abUtAnAM athavA midhyAha pracAdInAM samyagdRSTyAdInAM vA udyApalikApraviSTasya sasya phalasya karmaNo nirjarA bhavati / etena vipAka nirjarA AzvAsaH 7 1660 Page #1672 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1661 svaspebhyAkhyAtaM bhavati / kayena sarvANi karmANi minnasthitikAni sahakArikAraNAnAM dracya kSetrAdInAM yugapadasAbhighyAdudayaM sarvasya nopasaMti, tato yadadyaprAptaM sarveSAgacchati netaraditi / taSeNa puNo tapasA punaH / kammassa samdharUsa vi karmaNaH sarvasyApi nirjarA bhavati // sarvasAdhAraNyA vipAkaja nirjarAyA isarAnajerAyAH sutarAM vidheyatAM darzayituM viziSTatAM bhAvayati mulArA-- udayasamayAgavassa anubhavasamayAvalikApraviSTasya dasasya phalasyetyarthaH / pinjarA apagamaH / etena vipAkanirjarA svalpetyuktaM bhavati / savvassa uditasyAnudivasya // uktaM ca- kAle nirjarA nUnamudIrNasya karmaNaH || ahar kriyamANena karma nirjIryate'khilaM || etena nAbhuktaM kSIyate karma kalpakoTizatairapi // avazyameva bhoktavyaM kRtaM karma zubhAzubhama // siddhAntoktaH pratyuktaH // ityekAMta ina do nirjarAoM meM kona kisakI hotI hai ? isa praznakA uttara--- artha --jo tapazcaraNa meM pravRtta haiM athavA nahIM hai aise lokoko arthAt midhyAdRSTi vagairaha kiMvA samyagdRSTI vagairahako karma udayapaMkti meM pravezakara apanA phala dekara naSTa hotA hai yaha vipAkanirjarAkA svarUpa hai. yaha vipAka nirjarA alpa hotI hai. kyoMki sarva kamoMkI bhinna bhinna sthiti rahatI hai. dravya kSetrAdika sahakArI kAraNa sabake ekadama nahIM milate haiM isaliye karma ekasAtha udayameM Akara phala dekara naSTa nahIM hotA hai jo udayamaM AtA hai vahI phala dekara naSTa hotA hai anya nahIM. aura tapazcaraNake dvArA sarva karmakI nirjarA hotI hai. Na kammara abedidaphalassa karasai havejja parimokkho || hojja va tarasa viNAso tabaggiNA ujjhamANassa // 1850 // anirdiSTaphalaM karma tapasA dahyate param || hutAzaneneva bahubhevamupArjitam || 1922 / / AzvAsa 9 1661 Page #1673 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH 1662 SOTES vijayodayA-kammarasa Na huyejja parimokkho ananubhUtaphalasya karmaNo naiSa kasya cit mokSo bhavati iti tataH phala pradAyApayAti / etena vipAkanirjarokA, hojjava tassa kammassa viNAso bhavedvA tasya karmaNo vinAzaH samiANA ijAmANassa tapo'zinA dahyamAnasya patena kRtaM karma tatphalamadatvA na nivartata ityetannirastaM / ukkamevArtha utsargApavAdAmyAM dRDhayati mUlArA-ayevidaphaTassa amuktaphalasya / etena vaphalaM pravAyApayAti karmeti vipAkanirjarA sAmAnye noktA / ujjhamANasa ni:jIkriyamANasya / etena kRtaM karma yattatphalamadatvA na nivartate ityekAnto nirastaH // vaktaM ca anirdiSTaphala karma tapasA dAte paraM / / ___ sasya hutAzaneneva pahubhedamupArjitam / / artha--jisa karmakA phala jIvakedvArA nahIM bhogA gayA hai aisA karma naSTa nahIM hotA hai. arthAt karma apanA phala jIvako dekara hI calA jAtA hai. isa vivecanase vipAka nirjarA kahI gayI. paraMtu tapognIsa jo karma dagdha hotA hai vaha karma AtmAko phala na dekara hI naSTa hotA hai. isase jo karma isa jIvane kiyA hai vaha phala jabataka nahIM detA hai, tabataka naSTa nahIM hotA haiM. aisA ekAnta mata khaMDita hotA hai. tAtparya yaha hai ki, viSAkanirjarA jisa kamakI hotI hai vaha karma AtmAko phala detA hai, avipAka nirjarAkA kama phala nahIM denA hai. DahiUNa jahA aggI viddhaMsadi subahugapi taNarAsI / bihaMsedi tabamamI taha kammataNaM subahugaMpi / / 1851 / / tapasAdIyamAnena nAzyate karmasaMcayaH / / __ AzuzukSapinA kSipraM dIpteneva taNotkaraH / / 1923 / / ghijayodayA---ihiUNa jahA agmI rathAgnirdagdhvA nAzayatti madAMtamapi tRNarAzi tayA tapogniH sumahadapi karmatRNaM vinAzayati // tapasaH karmazAtanasAmarthya samarthayatemUlTAga-spaSTam / uktaM ca tatkAlayapi taddhayAnaM svadekAmamAtmani // uHkarmoracayaM bhivAdaLa zailamiva kSaNAt / / 1662 Page #1674 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AbAsA mahArAdhanA artha-jaise prajvalita agni baDhI bhArI tRNa zaziko bhI jalAkara bhasma kara dAlatI hai. vaisI tapharUpI ami pahuta moTAbhI karmasamUha tRNa ke samAna naSTa kara detI hai. 1663 pasaH karmavinAzanakamamupadarzayatyuttaragAdhA lammaM vipariNamijada sirimonaeNa sulatreNa // to taM siMNahamukaM kAma parisaDadi dhUlivba // 1852 // svayaM palAyate karma tapasA birasIkRtam / / rajo'yatiSThata kutra nIrase sphaTikamAne / / 1924 / / vijayAdayA-phamma yi pariNamijadi karmaNyAMpa anpadhA bhAcaM nIyate, keNa sutaveNa zAnadarzanavarasadamAvinA tapasA / siMgAparasosageNa karmapudralagatasnehapariNAmavizoSaNakAriNA / to pazcAt / snehprinnaamvinaashottrkaalN| kamma parisaiti karma parito'payAti,siMgamukaM stahamukadhulIva / dRzyate hisnehAbaMdhamupAgatAnAM ttksstH| parasparato viyogaH yathA jalenaiva piNDatAgatAnAM sikatAmAM zurake jale viyogshpdhmaamtaa| sapasaH karmavinAzanakrama kathayatti -- mukArA-vipariNamijayi amprathAbhAya nIyase jIvaparataMtrIkaraNazakti tyAjyate ityrthH| anye parisosijjadi iti paThati siNahaparisosageja karmapuralagatasnehapariNAmavizoSaNakAriNA / sutareNa ratnatrayasahabhAvinA tpsaa| dhUlIya yathA jalAdvadhaM gatAnAM sikatAnA jaLe zuSke parasparato'pagama 1 eI kaSAyAdikRtasnehAjjIvena sahakalolImA gatAnAM karmapadalAno tapasA sanatyaM gAmetAnAM tato'payama ityarthaH / / usa ya--- svayaM palAyane karma tapasA virasIkRtaM / / rajo'batipreta kutra nIrasasphaTikamani / / tapazcaraNa ke karma vinAzakramakA svarUpa kahate hai.... artha-tapazcaraNase arthAt jJAna, darzana cAritrake sAtha rahanevAle tapase karmameM pharaka kiyA jAtA hai. arthAt jIvako parataMtra karanekA svabhAva karmameM rahatA hai tapake dvArA usa svabhAvakA nAza hotA hai. yaha tapazcaraNa kamameM jo snehazakti thI usako naSTa karatA hai. jisase karma AtmAse saMbaMdha chor3akara calA jAtA hai. jaise snehase ali SPIRINGTPLOR Page #1675 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1664 ekatra hotI hai. paraMtu snehake haranese dhUlI ke kaNa bikhara jAte haiM unakA baMdhana nahI rahatA hai. pAnI bAlukA piMDa banatA hai paraMtu pAnI sUkha jAnepara vAluke kaNa alaga hote haiM, vaisI snehazakti tapase naSTa honepara karma AtmAse alaga hotA hai arthAt pugalakA karmatvapaya naSTa hotA hai. dhAdugarda jaha kaNayaM sujhai dhammaMtamaggiNA mahadA || sujjhai tavaggito taha jIvo kammadhAdugado // 1853 // tapasA mAyamAno'GgI kSipraM zuddhayati karmabhiH // pASANaH pAvakeneva kAnakaH sakalairmalaiH // 1925 // vijayodayA - dhAdugadaM yathA suvarNapAnagataM kanakaM mahatAsinA dahyamAnaM zudhyati, malAt pRthagbhavati tathA jIvaH ko'minA rAmAnaH zudhyati // sapasA zuddhasvAsmani dIpyamAnasyAtmanaH karmabhyaH pRthagbhAvaM bhAvayati - mUlArAdhAdudaM suvarNapASANasthe / sunjhavi prathagbhavati / dhammaMtaM vApyamAnaM / tatrariMgadhato tapo'mi nAdhmAtaH zuddhasvacidrUpe dedIpyamAnaH kRtaH / tapasA dhyAyamAno'gI kSipraM zuSyati karmabhiH // pASANaH pAvakenetha kAnaphaH sakalaiH // artha - mahAn agnise dagdha honepara jaise suvarNapASANameMse suvarNa zuddha hotA hai arthAt malase alaga hotA hai. vaise karmarUpI ghAtuoMse mitra huA yaha jIvarUpI suvarNa taparUpI agnise jaba dagdha hotA hai taba vada nirmala hotA hai. yadyevaM tapa eSAnuSThAtavyaM kiM saMvareNeti zaMkAM nirAkaroti tavasA caiva Na mokkho sevarahINassa hoi jiNatrayaNe || soce pavite kisiNe parisussadi talAyaM // 1854 / / mokSaHsaMvarahanina tapasA na jinAgama // raviNA zoSyate nIraM praveza sati kiM saraH || 1926 // AzvAsaH 7 1664 Page #1676 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsana vijayodayA-tabasA cetra Na mokAtro tapasaba na saryakarmApAyo bhavati, saMyarahInasya jinavacaMne / srotasi pravizati jalAdi karane prishubhthti| yadyevaM sahi tadevAnuSyaM na saMvara ityatrAhanAlAga-mokkho bhatrakarmApagamaH / uktaM ca.. mokSaH maMcaraha nega tapasA na jinAgame ! raviNA zogyate nIrapraveza mati ki saraH // yadi tapa se AtmA zuddha hotA hai to tapa hI karanA cAhie, saMvarakI kyoM AvazyakatA hai ? AcArya isa zaMkA kA uttara dete haiM ardha-jo muni saMvararahita hai kevala tapazcaraNase hI usake karmakA nAza nahIM ho sakatA hai aisA jinabacanameM kahA hai. yadi jalapravAha AtA hI rahegA to tAlAba kA sUkhegA ? arthAt mahIM sUkhatA hai. evaM piNaDasaMvarabammo sammattavAhaNArUDho // sudaNANamahAdhaNugo jhANAditabomayasarehi // 1855 // cijayodayA-evaM piNadasaMbaraghammo evaM pinasaMbaraphabacA, samyaktvavAinArUDhaH, zrutazAnavApatharasa, syAnA. ditapomayazaraiH // caturvidhArAdhanAniSThaH saMvarasahitayA nirjarayA karmArica niHzecyAmnayAmanaMtajJAnAvirAjyabhiyaM prApnoti iti gAthAdvayenopasaMharati mUlArA-piNaDhasaMvaravammo bahAlavanirodhasa mAiH / artha-jisane saMtrararUpI vakRtara pahanA hai, jo samyagdarzanarUpI vAhanapara cahA hai. jisane samyagjJAnarUpI dhanuSya hAtha meM lekara bhyAna aura taparUpI zara-bANa samyagjJAnarUpa ghanuSya ke Upara joDa diye haiM. saMjamaraNabhUmIe kammAricamU parAjiNiya savvaM // pAvadi saMjamajoho aNovamaM mokkharajjasiriM // 1856 // Page #1677 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1666 darzanadvimadhiSThito budho labdhabodhasacivastapaH zaraiH // karmazatrumahatya saMvRtaH siddhisaMpadamupaiti zAzvatIm // 1927 // iti nirjarA / vijayodayA saMjamaraNabhUmINa saMyamayuDAMgaNa karmAvicam sarvAmabhibhUya prApnoti saMyatayodhaH anupamAMmokSarAjyazriyaM // nirjarA || mUlArA - spaSTam // nirjarAnuprekSA / artha - aisA munirUpa vIra guraNa meM saMpUrNa karmasenA kA murUpa rAjyalakSmIkI prApti kara letA hai / dharmaguNAnuprekSaNayocyate jIvo mokkhapurakaDa kallANaparaMparassa jo bhAgI / bhAveNuvavajjadi so dhammaM taM tArimudAraM // 1857 // mokSAsAnakalyANabhAjanena zarIriNA // Aheto bhAvanAdhamoM bhASataH pratipadyate || 1928 / / vijayodayA- jIvo mokNapuraka kalANaparaMparassa jo bhAgI, yo jIvaH mozAvasAnakalyANaparaMparAyA bhAjanabhUtaH / sa dharmabhAvena pratipadyate se tAmuvAraM sakalasukha saMpAdanakSamaM mahAMta dharma // dhadhyAna siddhaye gAthAnayakena dharmamahimAnamanucitayati mUlArA -- mokkhapura va kaDaka paraMpararala mokSaNa puraHsaratAM nItAni yAni kalyANAni sudevatva sumAnuSatva padAbhyudayasukhAni mokSa sukhAvasAnasAMsArika sukhAmItyarthaH // tatprabaMdhasya bhAgI bhajanayogyaH / bhAveNuvavajjadi paramArthena pratipadyate / udAraM sakalasukha saMpAdana samarthatvAnmahAntaM / uktaM ca- mokSAvasAna kalyANa bhAjanena zarIriNA // AItaH pAvano dharmo bhAvataH pratipadyate // artha - mokSaprApti taka jo jo kalyANaparaMparA prApta hotI haiM vaha saba dharma kI sahAyatAsa hI hotI hai AzvAsa 7 1666 Page #1678 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bulArAdhanA AzvAsA arthAt dharmase abhyudaya aura mokSa sukhakI prApti hotI hai. ma udAra, sarva sugAdI pArita bhana dene meM sAI dharma ko bhavyajIva hRdayase dhAraNa karatA hai. dhammeNa hodi pujjo vissasaNijjo pio jasaMsI ya // suhasaujho ya NarANaM ghammo maNaNivvudikaro ya // 1858 / / yazasvI subhagaH pUjyo vizvAsyo dharmataHpriyaH / / susAdhyaH so'bhyakAryebhyo manonitikArakaH // 1925 // vijayodayA-dhammeNa lodi pujjo dharmeNa pUyo bhavati / vizvasanIyaH miyo yazasvI ca bhavati, sukhenaiva sAdhyo. narANAM dharmaH // uktaM ca // ai thute ca vidite smRtaM ca ghameM phalAgamo bhavatIti manaso nivRttiM ca karoti // mUlArA-jasaMsI kIrtimAna / sabhasAjho zubhapariNAmamAtrasAdhyaH athavA sukhena sAdhayituM zakyaH / 'dRSTe dhute va vidite smane nya dhameM phalAgamo bhavati iti vacanAt / / artha-isa dharmake AcaraNase manuSya pUjya, vizvasanIya, priya aura yazasvI hotA hai. yaha dharma sukhase bhavya jIva dhAraNa kara sakate haiM. dharma dhAraNa karanese manuSyoMkA mana saMtuSTa hotA hai. dharmakA phala dekhanese, sunanese, jAna lenase aura smaraNa karane se mana prasanna hotA hai. esA zAstroM meM kahA hai. jAvadiyAI kallAgAiM sagge ya maNualoga ya // Avahadi tANa savvANi mokkhaM sokkhaM ca varadhammo // 1859 // dharmaH sarvANi saukhyAni madAya muvanezinam || nidhatte zAzvate sthAne nirvaadhsukhsNkule|| 1930 // vijayodayA-jAyabigAI kallANAI yAti kalyANAni svarge manuSyaloke ca tAni saNyiAkarSati dharmo mokSaM sukhaM ca // mUlArA-paSTam // Page #1679 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1668 artha-svargaloka meM aura manuSyaloka meM jitane sukha prApta hote haiM ye satra dharmase hI prApta hote haiM. mokSa sukhakI prApti bhI dharmase hI hotI hai. te ghaNNA jiNadhammaM jiNadihaM savvadukkhaNAsayaraM // fear tridhidiyA vizuddhamaNasA NirAvekkhA // 1860 // te dhanyA ye narA dharma jainaM sarvasukhAkaram || nirastani vigraMthAH prapannAH zuddhamAnasAH // 1931 / / ghaNNA puNyavaMtaH / jina dharma sarvaduHkhanAzakaraM pratipakSAH zuddhena manasA dRDhapRtikA, vijayotrA nirvyAkulAH // mUlArA-dadhidiyA avicaladhUtayaH / artha- jinhoMne nirmala manase niHspRha hokara dhairya dhAraNa kara sarva duHkhoMkA anta karanevAlA jinezvara pratipAdita jinadharma dhAraNa kiyA hai ve puruSa dhanya haiM. * visAvIe ummaggaviharidA suciramiMdiyassehiM || jidibudipa ghaNNA odariya gaccheti // 1861 // ye ca bIdriyAzvebhyo nItA viSayakAnane !! dharmamArga prayante te dhanyA narapuMgavAH / 1932 // vijayodayA-bisagADabIra vATavyAM unmArgavihAriNa sunimitriyAvaibhItAH saMtaH te jinadRSTa nivRtimArga gacchati dhanyA iMdriyAzvebhyo'vastha || mUlArA -- ummaggaviharidA iMdriyAmidhyAtvAditrayaM vizeSeNa nItAH / oriya iMdriyAzvebhyo'varuhya || artha - iMdriyarUpI ghoTe isa jIvako unmArga meM daur3akara viSaya rUpI jagalameM le jAte hai. aisI paristhivImeM jo iMdriyarUpI azvoMse nIce utarakara jinezvarane dekhe hue mokSamArgapara jAte haiM ve puruSa jagameM dhanya samajhane cAhiye. ---.. AzvAsaH 7 1668 Page #1680 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa 1669 rAgeNa ya doseNa ya jage ramaMtammi vIdarAgammi / / dhammammiNirAsAdammi radI adillahA hoi|| 1862 // ahoM dveSaNa rAgaiNaM loke krIDati sarvadA // vItarAge mirAsvAce bodhidhatidulabhA / / 1933 / / vijayotyA-rAmeNa ya doseNaya jage ramataMmmi rAgadveSAbhyo sahajagati krIDati / zItarAga dharma nirAsvAve ratiH ratIca durlabhA bhavati // uktaM ca // phulaM ca rUpa ca yazazca kIrtidhanaM sa vidyA ca sukha na lakSmIH / mArogyamAkSepisata. saMprayogo dveSyaviyogo'pi ca dIrghamAyuH // 1 // svargazca mokSazca mayopadiSTA bhAvA ime'nye ca jagatprazastAH / dharmeNa zakyA jamatI ladhuM, hitAya se karnumatohasi tvaM // jinadharmarateratidarlabhatAM bhAvayati - mUlArA--gaNetyAdi bahirAtmaprANigayo rAgadveSAmyAM saha krIDati / etena saMsargajA doSaguNA bhavaMti ityAthitya kathabhIzi loke pravartamAnAnAM rAgAdyaprAdurbhAvalakSaNAhiMsAtmani nirAsvAda cA bhASitapUrvavAdAcye dhau ratti kartu zakyate iti manyate // artha-rAga aura pake sAtha yaha jagata ramamANa ho rahA hai isa liye nirAsvAda vItarAga dharmameM prema hUMnA atIva kaThina hai. zAstrameM isa viSaya meM aisA kahA hai---kula, rUpa, yaza, kIrti, dhana vidyA, mukha, aura saMpatti, Arogya, AzA, icchita padArthoM kI prApti, aniSTa padArzase viyoga, dIrgha AyuSya, svarga mokSa inakA maine varNana kiyA hai. ataH he bhavya jIva / tUM svahita ke liya dharmAcaraNa kara. sahalaM mANusajammaM tassa habadi jassa caraNamaNarajaM / / saMsAradukkhakAraNakammAgamadArasaMrodha 1853 // sadIya saphala janma sadIyaM kRtsamujjvalaMm // janmamRtyujarAkArikAsabanirodhakam // 1934 // vijayodayA sahalaM mANusamma tasya manuSyasva janma saphalaM bhavati yasya caraNamanaSadhI kIdRzaM saMsAradusasaMpAdanoyatakAMgamadvAranirodhakArI / anena cAritramiha zabdo dharmatvenocyata ityAkhyAtaM bhavati / Page #1681 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1670 i6 dharmacAritrabhityAkhyAtumAi - mUlArA - aNavajjaM niraticAram / artha - jisakA cAritra nirdoSa hai, saMsAraduHkhoMko karanevAle karmakA AnekA dvArarUpa jo aviratyAdi pariNAma jisase baMda paDatA hai aisA nirdoSa cAritra jisane dhAraNa kiyA hai usI manuSyakA janma saphala mAnA jAtA hai. uparyukta cAritrakohI yahAM dharma samajhanA cAhiye. puruSasya // AtA hai. jaha jaha NivvedasamaM beragayAmA pavati // taha taha avabhAsayara NivtrANaM hoi pussissa || 1864 | yathA yathA vivarddhate nirvedaprasAdayaH // prayAtyAsannatAM puMsaH siddhilakSmIstathA tathA / 1935 / / vijayodyA yathA yathA nirveda upazamo dA bhikhAnigrahatha pravartate tathA tathA samIpataraM navati nirvANa saddha kAya nirvANAmyacaratvamAda- mUlArA abhAsada sabhIpataram // artha -- jaise ra vairAgya, rAgadveSoM kA prazama, dayA, jiteMdriyatA ye guga bA~ge taise 2 puruSake pAsa mokSa dharma stIti sammadaMsaNatuMbaM duvAlasaMgArayaM jirNidANaM // vayamiyaM jage jayai dhammacakraM tavodhAraM // 1865 // dvAdazAtmakataporayaMtritaM tatvabodhacittanemikam // dharmacakramanavayamA viSTa vijayatAmanazvaram / / 1936 / / // iti dharmAnuprekSA // azvAsA 15 1670 Page #1682 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH dhUlArAdhanA . 1671 vijayodayA-sammaisaNatuba dvAdazAMgArakaM vratanemikaM tapodhAra jineMdrANAM dharmacaka jagati jayati // dhamma // | dharma stotumAha - mUlArA-tuvaM nAbhiH / duvAlasaMgArayaM munyAcArAdInyAcArANi yasya / vadanemiyaM pratameva nemirdhArA yasya / tabodhAraM tapa eva dhArA dvitIyA nemiyasya / dharmAnuprekSaH || dharmakI stuti karate haiM. artha----dharmarUpa cakra samyadgarzana rUpa tuMbA hai, isa dharmacakrako dAdAMmajJAna rUpa ora haiM, pAMca mahAvata nemike sthAnameM haiM. aura tapa dhArA hai. aisA jineMdroMkA yaha dharmacakra jagata meM jayavAna rahe. bodhitulabhAnuprekSA kathyate-- dasaNasUdatavacaraNamaiyammi dhammammi dullahA vohI : jIvassa kammasattarasa saMsaraMtassa saMsAre // 1866 / / dharme bhavati samyaktvajJAnavRttatapomaye // durlabhA bhramato yodhiH saMsAre karmato'ginaH / / 1937 // vijayodayA-IsaNasudatavacaraNAmaiyammi darzanazrutattapazcarappamaye dharme durlamA codhirjIvasya karmasaktasya saMsAre sNsrtH|| dholapanatvena yodhi gAvATakena bhAvayati mUlArA-bodhI dIkSAbhimukhA buddhiH prAptirvA zedhizabdene hocyate / ratnatrayaprAmiH khalu bodhiH prasiddhA / kammasantassa karmaprastasya karmaNi vA kAyAdivyApAre saktasya prayatasya / / ghodhidurlabhAnuprekSAkA varNana-- artha-samyagdarzana, samyamnAna, tapa aura cAritra etatsvarUpa dharmameM codhiko prApti honA durlabha hai, yaha jIva karmasa lita hai aura saMsArameM bhramaNa kara rahA hai isako bodhiprApta honA kaThina hai. Page #1683 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa 1672 sasyA durlabhatAM prakaTayatyuttaraprabaMdhena-- saMsArammi agate jIvANaM dullahaM maNussattaM // jugasamilAsaM jogo jaha lavaNajale samuddammi / / 1867 // saMsAre dehino'nane mAnuSyamatidurlabhaM / / samilAyugasAMgatyaM payodhAciva durgame // 1938 // - vijayodayA-saMsArAmma aNata anaMtasaMsAra / jIvAnA manuSyatvaM durlabha, pUrvAparasamudranikSiptayugatatsaMbaMdhikAsaMyoga itra / kathaM durlabhatA yodheriyavAI mulArA--lavaNajale etena samudrAMvarebhyaH prastArasalimvaH sakAzAlavaNodasamudrasya belAkulena vaiziSTraya lakSayati / ata eva pUrvAdidigvibhAgaprakSiptayUpasamillayoratidurghaTaH saMyogaH syAt / / codhikI durlabhatAphA AcArya savistara varNana karate hai artha-isa anaMta saMsArameM jIyako manuSyapanAkA lAma honA kaThina hai. jaise pUrvasamudra aura aparasamudra meM kramazaH juvA aura unakI lakaDiyAM pheka denepara unakA punarapi saMyoga honA atyaMta kaThina hai vaisA naSTa huA manuSya janma punaHprApta honA atizaya kaThina hai, manujatAyA durlabhaSe kAraNamAha asuhapariNAmabahulavaNaM ca logasta adimahallattaM // joNibahataM ca kaNadi sadalahaM mANasaM joNI // 1868 // prAcurya gardA bhAvAnAM mahattvaM jagato'GginAm / / vidhatte yonibAhulyaM mAnuSyaM janmadurlabhaM // 1932 / / vijayodayA--asahapariNAmabahulatta ca azubharaNAnAlA nidhyAtvAsaMyama sAyanamAdAnAM pariNAmAnAM bahatyaM manujayoniyulabhatAM karoti / manujarahivalokasyAtimahatvaM ca tat durlakA karoti / asaMbhogA hi hIpasamudra gArakAvAsAH, svargapadalAni, itarazca lokAmAsamatimahat / yonInA vadutvaM catAsAM nibaMdhanaM tdurlbhtaayaaH|| aaa PUR Page #1684 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AvAsa 1673 mAnuSatvasudulamatvayAH kAraNatrayamAha mUlArA-asubhapariNAmabahulattaNaM pracurA mithyAtvAdayaH kuyonijanmamimittakamahetavaH pariNAmA ityarthaH / / logassa adimahalattaM / manujarahitasya lokAkAzasya vipulatvaM / jayadvIpAdyarthatRtIyadvIpeSveva hi manujAH saMbhavanti | joNivattaM manudhyayonibhyazcaturdazalakSasaMkhyAbhyo'nyA yonayo valayaH saptatilakSasaMkhyAtvAt // manuSyapanA durlabha kyoM hai isakA uttara-- ___artha-mithyAtya, asaMyama, kaSAya, pramAda inase yukta pariNAma-azubha pariNAmoMse hI yaha jagat bharA huA hai. isameM manuSyajanma prApta honA kaThina hai. manuSyAsa rahita lokakSadha bahuta hI vastINa hai aura manuSya yukta lokakSetra atyalpa hai isase hi manuSyapanA durlabha hai yaha bAta siddha hotI hai. asaMkhyAta dvIpasamudra manuSyavirahitahI haiM, narakabhUmi, svargabhAmi aura itara lokAkAza ye saba manuSyavirahita haiM. itara yoniAkI bahulatA honese manuSyayonIkI durlabhatA siddha hotI hai. aparAmapi durlabhatAparaMparAM darzayatyuttaragAthA-- desakularUvamArogamAugaM buddhisavaNagahaNANi // laddhe bi mANusatte Na huti sulabhANi jIvarasa // 1869 // dezo jAtiH kulaM rUpamAyurnIrogatA mtiH|| zravaNaM grahaNaM zraddhA nRtve sasyapi durlabham / / 1990 // vijayotyA-resakulasyamArogga dezakularUpamArogya / aayugmaayussk| buddhisaSaNagaNANi buddhibhaSaNaprahaNAni / labdhepi manuSyatye manuSyagatinAmakA~vayAt , jinapraNItadharmapragamamAnayapAlo dezo durlabhaH / maMtavAnAM zaphayayana kirAtavarapArasIkasiMhalAdidezAnAM dharmahamAnavarahitAnAmatiSahulatvAt // labdhepi deze sujanApAse brAhmaNakSadhiyavaizyAdika kulaM duradhigamanIyaM sankulAnAmarUpasvAs / asannIcaigA~nabaMdhanAt / mithyAtvodayAt prAyeNa prANino guNAn guNijanaM ca nivasyAkozati, nirguNo'pi kulAbhimAnamatimahAtamukhAti, tena nIvaitrimupacinoti, guNe guNijane cAturAgaH kulAbhimAnatiraskaraNaM vA kavAnideva bhavati iti zobhanaM kula kadAcideva labhyate, cAritramohodayAta padajIvanikAyayAghAkaraNe satatamudyataH tabIyarUpazomonmUlanasaMpAdanenopArjitenAzubharUpanAmakarmaNA virUpo bahuzo bhavati / jIva 1673 Page #1685 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1674 dayAM kadAcideva karoti / prazasta rUpa nAmakarmalabhya saurUpyamapi klezena labhyate / parajIvasaMtApakaraNe kRtotsAhaH sarva vaiveti rogI bhavati bahuzaH, parasaMtApaparihAraM vaiyAvRtyaM ca kadAcideva karoti iti nIrogatApi kAdAcitkA durlabhA / pareSAM prAyeNAyurnihatIti svAyurevAyaM jano jAyate / kadAcidevAhisAta paripAlanA ciraMjIvitA sadA na labhyate / samIcInazAnijanadUSaNAttanmAtsaryAt tadvighnakaraNAsadAsAdanAccakSurAdIMdriyopadhAtakaraNAcca matizrutajJAnAvaraNe varAko banA sIti durmedhA bhavati / bahuSu janmazatasahasreSu matidhutajJAnAvaraNakSayopazamAt zubhapariNAmopanItAt kadAcideva viSeka kAriNI buddhirbhavati, satyAmapi buddhI hitAhitaSivAraNakSamaM dharmazravaNamatidurlabhaM yatInAM virAgadveSANAM samIcInazAnaprakAzanonmUlita mohAMdhatAnAM azeSajIya nikAyavyAkriyopatAnAM saumyAt tIvramithyAdarzanopanIta guNijanapeNa mithyAjJAnabhalAbha budigdhatayA svagRhIta tatva paravazatayA Alasyena vA yatInAM svaparoddharaNapravINatAparijJAnAya na Dhokate yatijanamiti dharmazravaNasya durlabhatA / kadAcideva pApopazamAdyati janAnu Dhaukanepi nayapurassare saMprazne prazastabAganuyAyini gurujane cAbhimukhe sati zravaNaM bhavatIti zravaNasya ca pratijananikesanamupagatoSicchayA nidrAti, svayaM pareSAM yatkicidasAraM vadati, mugdhAnAM yA vacanaM zruNoti na vinayena Thokata iti yA durlabhaM zravaNaM / zrayaNaM zrutepi dharme tatparijJAnamatidurlabhaM zrutAnAmaraNodayAt / duHkaratvaM manaHpraNidhAnasya kadAcidapyazrutapUrvatvAt sUkSmatvAcca jIvAtitvasya zrutajJAnAdhikaraNe kSayopazame manaHpraNidhAnaM vakturvacanasauSThava gheti / sakalamidamasulabhamiti dharmajJAnaM durlabhaM / zApi dharme asti gharmo jIvapariNAmasamyakatyAMnadharaNa taporAnapUjA tumako 'bhyudayanizreyasa phaladAyI jineyavarNitarUpaiti zraddhAnaM na sukhena labhyate, darzana mohodayAt / upadezakAlakaraNalabdhayakSa kadAcitkA iti // manuSyatva lAbhe'pi dezAdInAM yathottaraM durlabhatvamAha- mUlArA -- dekho jinadharmapragalbha mAnavabahulo viSayo durlabhaH / zakayavanAdidezAnAM dharmajJarahitAnA gatrihulatvAt / kula brAhmaNakSatriyavaizyavaMzaH / sukulAnAmaspatvAdasakunnIcairgotrabaMdhanAtha midhyAtvodayAddhi prAyeNa nirguNo'pi kulprabhimAnamati mahAntaM udvahanguNizca nidati / vena nIce banAti guNaM guNini cAnurAgaH kulAbhimAnatiraskaraNa vA / kadAcideva bhavatIti zobhanaM kucha kadAcideva labhyate / rUvaM saurUpyaM jIvo hi cAritramohodayAtpaDjIva vAghAkarapanityodyogAcadrUpazobhAnimIlanasaMpAditA zubha rUpanAma karmavipAkena bahuzo virUpaH syAt jIvadayAM kadAcitkacitkarotIta zubha rUpanAma kamai nirmeya saurUpyamapi klezena lamate / AromAM parajIva saMtApana saMtatotsAha vadasa kSedhodayAddhi jIvo bahuzo rogI bhavavi / parasaMtApatyA guNavadvaiyAvRtyaM ca kadAcideva karotItyarogatApi kAdAcitkI / AyugaM cirajISituM jano hi pare prAyeNAyuH saMharati iti bahuzaH svalpAyureva jAyate / kadAcitkacidevA hiMsAgataM carati ivi dIrghAyuSkatApi na sadAtanI / buddhi ayaM khalvAtmA samIcIna jJAnajJAnipradUSaNa ninhaSAdikaraNAca jhurAvIdriyopadhAtasaMpAdanAcca yaddhayormatizruta bhAzvAsaH 15 1674 Page #1686 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH mUlArAdhanA sale jJAnAvaraNayokyAnAzo matizrutajhAnahIno bhavati / zubhapariNAmasaMpAyaM tavAvaraNakSayopazamavizeSa kadAcitkacideva prAnotIti tattvavivekabuddhirapyanena barAkeNa duravApA / savaNa yatInAM zusajJAnapravIpanirastAMtasvamasA virAgadvepANAM, karuNAparataMtrANAM, parahitapratipAdanakakAryANAM atidurlabhatvAtIpramithyAtvakRtaguNijanadveSeNa, mithyAjJAnalavalAbhadurvigdhatayA, svarahItatakvaparavazatayA, alasatayA, yatInAM svaparoddharaNabhAvINyAparikSAnAhA, prazrayeNa vadupasarpaNAbhAvAn, kathaMcitpApopazamAtadupasapaNe'pi vinayapuraHsaraM saMpraznasya kadAcideva saMbhavAca / manuSya tvAdisaptakaprAptAvapi jIvasya saddharbhazravaNaM duSpApaM / / yatijananikatane gato'pi yadRcchayA nidrAyati, svayaM vA pareSAM yatkicidasAraM vadati, mugdhAnAM cA vacanaM zRNoti, vinavena bA Dhokate / iti durlabhA dharmatiH / gaNANi zrute'pi dharma tatparijJAnaM atidurlabhaM / zrutazAnAvaraNodayAdAtmanaH praNidhAnasya duSkaratvAbjIvAditatvasya kadAcidacya zrutapUrvavArasUkSmatvAcca / jJAte'pi dharme'sti dharmaH samyaktvAdhAtmako'bhyudayaniHzreyasaphalaprado jinokta iti zraddhAnamadhidurlabhatamaM kAlagatilakanInAM sammAna / aura bhI bAtoMko durlabhatA AgakI gAthAse dikhAte haiM artha-deza, kula, rUpa Arogya, AyuSya, buddhi, zravaNa, grahaNa, ye gate manuSya janma milanepara bhI durlabha hai. manuSyagati nAyakarmake udayase manuSyapanA prApta hotA hai. to bhI jinamaNIta dharmase pragalbha mAnava jinameM | rahate haiM aise dezameM janma honA bahuta durlabha hai. aMtIpoMmeM janma hokara bhI manuSyatA milatI hai. zaka, yavana, kirAta, cara, pArasIka, siMhalAdika deza dharmajJa manuSyoMse rahita hai aise hI deza bahuta hai. jahAM sajjana rahate haiM aisA deza prApta honepara brAhmaNa, kSatriya, vaizyAdika iloMkI prApti honA durlabha hai. kyoMki uttama kula duniyAmeM alpa hai. bArabAra nInagoSakA baMdha hotA hai. prAyaH mithyAtvakA udaya honese manuSya guNoMkI aura guNijanoMkI niMdA karane lagatA hai. nirguNa honepara bhI apane kulakA atizaya abhimAna dhAraNa karatA hai. aise abhimAnase yaha jIva nIca gotrakA saMcaya karatA hai, guNameM aura guNijanameM prema honA, apane kulAbhimAnakA tiraskAra honA yaha bAteM atyalpa pAyI jAtI hai isalie uttama kulakI prApti kacit hotI hai. cAritramohanIyake udayase yaha AtmA hamezA SaTakAya jIvoMkA nAza karane meM hamezA udyukta hotA hai. una jIvoMkI rUpazobhAko vigADatA hai isase azubha nAma kamakA baMdha hotA hai. isa karmakA udaya honepara yaha jIva aneka bAra virUpa hotA hai. 1675 Page #1687 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAmaH jIvadayA kabhI kabhI karatA hai. prazasta rUpa nAma karmake udayase suMdara rUpakI mApti bahuta klezase prApta hotI hai. parajIvoM ko hamezA saMtApa dene meM hI satpara rahanase sarvadA dahameM roga utpanna hotA hai. parasaMtApako dUra karanA, veyAvatya karanA ye bAte kamI kamI karaneme nIrogatAkI prApti honA durlabha hogayA hai. prAyaH yaha AtmA dusarAko Ayuko naSTa karatA hai. isa liye yaha svalpAyu ho jAtA hai. kadAcit ahiMsA vratakA pAlana karanese yaha purupa kabhI 2 ciraMjIvI hotA hai. isa liye cirajIvitAbhI durlabha hai. samIcIna bAnako kSaNa denA, usase bhatsara karanA, jJAnameM vighna karanA, usakA nAza karanA, cakSurAdika iMdriyoMkA nAza karanA, ina kAryose isako bhatijJAnAvaraNakA aura zrutajJAnAvaraNa karmakA baMdha hotA hai. jisakA udaya honese yaha jIva atimaMdabuddhi ho jAtA hai. lakSAvadhi janmokI prApti honepara mati zrutamAnAvaraNa karmakA kSayopazama honeke yogya zubhapariNAma jaba hote haiM taba kadAcit vicakako utpanna karanevAlI ghuddhi utpanna hotI hai. buddhi utpanna hone paramI hitAhitakA vicAra sujhAnevAlA dharmazravaNa prApta honA atizaya kaThina hai. rAgaovarahita, samIcIna jJAna prakAzake dvArA durbheya mohadhikArako haTAnevAle, saMpUrNa prANimAtrApara dayA karanemeM udyukta rahanevAle munirAja durlama hai isa liye dharmazratraNakA pAnA durlabha ho rahA hai. tIva mithyAtvake udayase guNijano dveSabhAva utpanna hotA hai. midhyAjJAnakI prApti honese burAgraha car3hatA hai, maine jo padArtha svarUpa jAna liyA hai vahIM saccA hai aisI dhAraNA honese, Alasyase yatijana svaparoddhArameM pravINa rahate haiM isakA parijhAna na honese yaha jIva yatirAjoMke pAsa jAtA nahIM hai. isase dharmazravaNase isako vaMcita rahanA paDatA hai. kadAcit pApakA upazama honepara yatijanake pAsa yaha puruSa jAtA bhI hai. vahA~ nayoMke anusAra prazna hotA hai, prazasta bhASaNa bolane vAle gurujana dharmopadeza denepara isako dharmazravaNakA lAbha hotA hai. isase dharmazravaNa durlabha hai yaha siddha huA, yaha jIva yatike sthAnapara jAkara bhI yatheccha so jAtA hai. athavA svataH dusarAke sAtha niHsAra bhASaNa karane lagatA haiM. mUkhoMke bhASaNa sunatA hai. vinayakA Azraya nahIM karatA hai. isa liye mI AcAryajIne dhamatravaNakI durlabhatA dikhAI hai. 1671 Page #1688 -------------------------------------------------------------------------- ________________ VERSE mUlArAdhanA AzvAsA 1677 dharma sunanepara bhI usakA jJAna honA durlabha hai. kyoMki zrutajJAnAvaraNa karmake udayase upadezakA abhimAya jAnanekI pAtratA nahIM rahatI hai. kamI gurUkA upadeza pUrvameM nahIM sunA thA, isaliye mana ekAgra nahIM hotA hai. jIvAdika tatva sUkSma haiM isaliye bhI mana ekAgra nahIM hotA hai. zrutajJAnakA AdhArabhUta kSayopazama prApta honepara mana ekAgra ho sakatA hai. vaktAke vacanoMmeM suMdaratA honese bhI manameM ekAgratA utpanna hotI hai. saMpUrNa deza, kula, Arogya dIrghAyu ityAdika uttarottara durlabha hai aisA jJAna honA kaThina hai. dharmakA svarUpa jAnane para bhI sampagdarzana, samyagjJAna, samyakcAritra, tapa, dAna, pUjA etatsvarUpI AtmapariNAma hI dharma hai yahI dharma abhyudaya va mokSasukhako detA hai aisI zraddhA honA kaThina hai. darzanamohanIya kA udaya honese zraddhAna nahIM hotA hai. upadeza, kAla, karaNalabdhi ye bAteM kabhI kabhI jIvoMko prApta hotI hU~ sarvadA nahIM hai. lahesu vi tesu puNo bodhI jiNasAsaNammi Na hu sulahA // kupadhAkulo ya logo jaM valiyA rAgadosA ya / / 1870 // dezAdiSvapi labdheSu durlabhA vodhirajasA // kupavAkulite loke rAgadveSavazIkRte // 1941 / / vijayodayA-laddhesu vi tesu puNo lamvaSyapi teSu manujabhavAdiSu ghodhikSiAbhimukhA yudina sulabhA prabalatvAtsaM. yamaghAtikarmaNaH / kumArgAkulatvAt lokasya bAhanAmAbaraNamegha pramANayana yaki canAcarati, ghalacaMtazca rAgadveSAH zAnazraddhAmopetamapi na sanmArga daukituM dadati // mUlArA-kupacAkulo loko hi bahUnAmevAcaraNa pramANayan yatkicanAcarati / dRSTAnusArI ca prAyeNa janaH svakArya bhuyati / yaliyA tatvajJAnaadbhAnatolisadAcaraNAnucaraNapratibaMdha kAyAt / / artha manujamava vagairahakI prApti hone para bhI jinadharmameM dIkSA dhAraNa karanekI buddhi utpanna nahIM hotI hai. saMyama dhAraNa karanekI buddhi prApta honA bahuta kaThina hai kyoMki saMyamaghAta karanevAlA karma prabala rahatA hai. loka prAyaH bahuta logoMkA AcaraNa dekhakara vaisA svayaM bhI AcaraNa karate haiM. anya janoMkA AcaraNa yogya hai 1677 Page #1689 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA yA nahIM isakA vicAra hI nahIM karate haiM. loga mArgapara calate haiM lasa kumArgase ve Akula ho rahe haiM. unako dekhakara yaha ajha mI vaisA hI kucha mI AcaraNa karatA hai. jIyameM rAgadveSa prabala hai ve sanmArga para isako calane nahIM dete haiM. jJAna aura zraddhAnase yukta honepara bhI yaha jIva sanmArga se parAGmukha hotA hai. AzvAsa 1678 iya dullahA pabohIe jo pamAijja kaha bi lahAe // so ullaTTai dukkheNa radaNagiri siharamAruhiya / / 1871 / itthaM yo durlabhAM ghodhi labdhvA tatra pramAdyati / / ratmaparvatamAruhA tataH patati naSTadhIH // 1942 / / vijayodayA-raya dulahA payohIe uktena krameNa vurlabhAyAM vIkSAbhimukhAyaryA yahI labdhAyAmapi yaH pramAdyatyasI rAnagirizikharamArahA tataH patati prmaadii| evaM durlabhA bodhi labdhvApi pramAdyatamanujhocatimULArA-baTAdi patati / rAgiri sihare merudAgam // artha-Upara kahe mujaba dIkSAbhimukha buddhi durlabha hai. usakI prApti honepara bhI yadi koI jIva pramAdI banegA toralaparvatake zikharapara car3hakara phira usase vaha giratA hai aisA samajhanA cAhiye. - - - phiDidA saMtI bodhI Na ya sulahA hoi saMsaraMtassa // paDidaM samuddamajhe radaNaM va tamaMghayArammi || 1872 // naSTA pramAvato dhodhiH saMsAre khurlabhA bhayet // naSTa tamaMsi savratnaM payodho labhyate katham // 1943 / / vijayodayA-phiDidA saMtI bodhiniSTA satI dIkSAbhimukhA yudhiH punarna sulamA bhavati sNsrtH| aMdhakAra samudramadhye patita ratnamiva / ' Page #1690 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AtomarARRC mUlArAdhanA aashvaas| uktArthasamarthanArtha mAha.mUlArA--phiDidA vinaSTA // artha--yaha dIkSAkI buddhi naSTa honepara phira milatI nahIM hai. aMdhakArameM samudra meM ratna pheka denepara jaise punaH ratna nahIM milatA hai. baiMsa dIkSAse badi haTa jAnepara punaH dIkSA bharaNa kAtA durgA hai PATANAMA te ghaNNA je jiNavara dive dhammammi hoti saMbuddhA // je ya pavaNNA dhammaM bhAveNa uvaTTidamadIyA // 1873 // vipulasuphalAnA kalpane kalpavallI bhavasaraNatarUNAM kalpane yA ktthaarii|| bhavati manasi suddhA sA sthirA zuddhapodhiH phalamamalamalabhiprANiptavyasya tena // 1944|| iti bodhiH / vijayodayA-spaSTottarA gAyA / yodhitti || jinoktadhameM sabuddhAnbhAvana pariNatAMzca pariNItimUlArA-spaSTam / / bodhyanuprekSA / / artha--jo puruSa jinezvarane kahe hue dharmameM prabuddha hote haiM ve dhanya hai. tathA jinhoMne prabuddha hokara jaina dharmakA AcaraNa kiyA hai-karate haiM arthAt hRdayase jinhoMne jaina dharmako apanAyA hai aise mahAtmA isa saMsArameM dhanyatAke pAtra haiM, anuprekSAoMkA varNana samApta huA. prastutamarthamupasaharati-- iya AlaMbaNamaNupehAo dhammarasa hoti jjhANassa / / jjhAyaMto Na vi Nassadi jjhAge AlaMbaNehiM muNI // 1871 // Page #1691 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa dvAvazApItyanuprekSA dharmadhyAmAvalaMbanam / / nAlaMyana vinA cittaM sthiratAM pratipadyate // 1945 // vijayodayA-ya AlaMbaNe paSamAlaMbana bhavatyanuprekSA dharmadhyAnasya bhyAne pravRtto na vipraNazyati dhyAnanimisAlebanebhyo yatiH / yo hi yastusvarUpa praNihitacisaH satataM yastuyAthAtmyAtpracyavate tastha vismaraNAt // evaM dvAdazApramokSaH nirUpyora yeta yI / mUlArA--mANe AlaMdhaNehi pyAnanimittAlaMbanAnyAzritya cAyanna vinazyati / dhyAnAnna pratyayate ityarthaH / ___ isI viSayakA upasaMhAra artha...dharmadhyAnameM jo pravRtti karatA hai usako ye hAdazAnuprekSA AdhArarUpa hai. anuprekSAke balapara dhyAtA dharmadhyAnameM sthira rahatA hai. jo jisa vastumvarUpameM ekAgracitta hotA hai yaha vismaraNa honepara usase cigatA hai paraMtu bAra bAra usako ekAgratAke lie AlaMbana mila jAvegA to yaha nahIM cigegA. - dhyAtugalabanabAhulyaM darzayatyuttarAgAthA AlaMbaNaM ca vAyaNa pucchnnprivttttnnaannuhaao| dhammassa teNa aviruddhAo savvANupahAo // 1879 // AlaMbaNehiM bharido logo jhAidumaNassa khavayassa / / jaM jaM maNasA pecchadi taM taM AlaMbaNaM havai // 1876 / / Alabane to loko dhyAtukAmasya yoginH|| * yavecAlokate samyak tadevAlaMbana matam // 1146 / / vijayodayA-dhammassa AlaMbaNehi bharido dhyAnasyAlabanaiH pUrNI loko dhyAtukAmasya kSapakasya yadyanmamatA pazyati tattadAlaMbanaM bhavati / didhyAsorAlaMbanabAhulyamAhamUlArA-paSTam // 1680 Page #1692 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsa mUlArAdhanA 1689 dhyAtAko dhyAnake lie aneka AlaMghanoMkI AvasyakatA hai. isa viSayakA vivecana-- artha-vAcanA, pracchanA, parivartanA, anuprekSA ye saba dharmadhyAnake AlaMbana haiM. inake Azrayame dharmadhyAna unnata dazAkI prApti kara letA hai. isa lie pUrvokta dvAdazAnuprekSAyeM bhI dharmadhyAnake anukUla hI haiM. dharmadhyAna karanekI icchA karanevAle yatirAjako yaha saMpUrNa loka bhI AlaMbana hai. kSapaka jo jo cIja dekhegA vaha 2 dhyAnakI AlaMbanabhUta hogI. dharmadhyAnaM vyAkhyAya sthAnAMtaraM vyAkhyAnumuttaraprabaMdhaH-- icgAnikato dhAmajhA jadA havai khatrao // suRjjhANaM jhAyadi tatto suvisuddhalemsAo / 1877 / / dharmadhyAnamatikrAMto padA bhavati zuddhadhIH / zuddhalazyastadA dhyAna zuklaM dhyAyati siddhaye / 1947 / / piMjayodayA- icce dhamanito dharmadhyAnamevaM vyAvarNitarUpamatikrAMto yadA bhavet kSaNakaH zukladhyAnamasaudhyAni suvizuddhalezyAsamanvitaH // pariNAmayeNyA hi uttarottarAnuguNatayA sthitaH / krameNaiva pravartate na hi prathame sopAne sthApita karaNaH dvitIyAdikaM sopAnamAroDhuM prabhavati // paramaprabhatto dharmadhyAna pravRtta paya zukladhyAnamatIti sUtreNAnamasApita evaM dhagadhyAna vyAkhyAya zuklaM pravana vyAcigyAsurapraganI dhammeM zuklamahatIti jJApayati mulArA-suvisuddhalessAo pariNAmazreNyA huttaro'nuguNatayA sthitopakrameNaiva pravartamAno na hi prayame sopAne sthApitapAdo dvitIyAdikaM sopAnamAroDhuM kSamate dharmadhyAnakaM anaMtara zukla dhyAnakA savistara AcArya varNana karate haiM-- artha-jisakA svarUpa pUrvameM varNita huA hai aise dharmadhyAna ke anaMtara kSapaka zukla dhyAnakA ciMtana karatA hai. taba vizuddha leNyAyukta hotA hai arthAt usa dhyAtAke pariNAmoMmeM kramase adhikAdhika nirmalatA AtI hai. jaise jisane prathama sopAna para paira rakhA hai vaha dusare sopAnapara ArUda nahIM ho sakatA hai. arthAta prathama sopAnapara ArUDha hokara hI dikhIya sopAnapara-siMDIpara anaMtara paira rakha sakatA hai. vaise yahA~ mI dharmadhyAna ke 1681 Page #1693 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa anaMtara apramata guNasthAnavatI kSapaka zukladhyAnameM praveza karatA hai. binA dharmadhyAnake zukladhyAnakA ciMtana dhyAtA nahIM kara sakatA hai, caturvighazukladhyAnaM nAmato darzayati gAthAdvayam // jhANaM pudhattasavitakasabIcAraM have paDhamasukkaM // savitakkekattAvIcAra jjhANaM vidiyasakkaM / 1878 // vijayodayA-jyANaM pudhapsasavitakakasacIcAraM dhyAna pRthakatvasayitarkasavIcAraM prathamazuklaM bhavati / savisakekattAdhIcAraM savitakatvAnIgara dvitIyaM zukamadhyAnaM // zuklaSyAnasya caturo bhedAnAmato dayituM gAthAyamAha mUlArA-pudhattasavittakasavicAraM pRthaktvasya vitarka sabicAraM yatra tatpRthaktvasavitarkasavicAra / pRthaktvabilakavIpAramiti prathamazuklasyAnvartha nAmetyarthaH / uktaM cA pRthaktvena vitarkasya vIcAro yatra tadviduH / / satritarkasavIcAraM pRthaktvAdipadAhayaM / savitakattavIcA savitarka mekatvamayIcAraM yatra tatsavitakatyAvIcAraM ekatvavitakAvIcAra miti dvitIyazuklasyAnvadhaM nAmetyarthaH / uktaM cA---ekatvena vitasya syAdyatra vivariSNutA / / savitarkamavIcAramekatvAvipadAbhidham // suhumakiriyaM khu tadiyaM sukkajjhAgaM jiNehi paNataM // veti cautthaM sukaM jiNA samugchiNNakiriyaM tu // 1879 / / gadya-pRthaktyavitarkadhIcAraikatvaritAryAcArasUkSmAphiyAsamucchinnakriyA Ni tryekayogakApayogAyogadhyeyAni catvAri zuklAni yathArthAni / / 1948 // vijayodapA-sulumakiriyaM tu diyaM tRtIyaM zukladhyAnaM jinaH prazasa mukSma kriyamiti, vaMti cautthaM sukka buyate caturtha zuklaM jinAH samunchiki / evaM dvibhe zuklaM nirUpya dvividha paramazuklaM nirUpayati 168 Page #1694 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH mUlAsa-suhumakiriyaM sUkSmA kriyA kAyacyApAro yatra tatsUkSmakriyamanvarthanAmnA tRtIya zuklaM zrute prasiddha / samucchinna kriyanityambartha caturtha zuklamAkhyAyate // cAra zukladhyAnAke nAma do gAthAoMse kahate haiM artha-pRthaka savitarka savIcAra nAmaka prathama suTasamyAna, sapizavIlA sAgA asara. sugalAdhyAna, sUkSmakriyA nAmaka tIsarA zukladhyAna, samucchinna kriyA nAmaka cauthA zakladhyAna aise jinezvarane zukladhyAnake cAra bheda kahe haiM. pRthaktyasavisakaladhIcAraM vyAca gAthAtrayeNa davvAiM aNeyAI tIhi vi jogehiM jaNa jjhAyaMti // uvasaMtamohaNijjA teNa pudhattaMtti taM bhaNiyA / / 1880 // vitako bhaNyate tana zrutadhyAnapicakSaNaH / / arthavyaMjanayogAnAM vIcAraH saMkramo adhaH / / 1949 / / tatra dayANi sarvANi dhyAyatA pUrvavAdanA / / bhedana prathamaM zaklaM zAMtamohena labhyate / / 1950 // vijayodayA-dabvAI aNe yAI tIhi dhi jopaTTi jeNa jjhAyaMti dravyAbhyanekAni vibhiyogaiH parAvartimAnA ana ciMtayaMtyupAtamohanIyAtana pRthaktvamiti- prathamadhyAnamukta, patadartha kathayati-anyadanyadravyamavalaMbya pravRttanAnyenAnyena yogena pravRttasyAtmano bhavatIti pRthakAcavyapadezo dhyAnaspeti // prathamazuklanAma gAthAtrayeNa nirvivikSuH prathamaM tatpRthaktvaM vyayasthApayati mUlArA--aNegAI dvidhyAdIni / tIhiM vi jogehi bibhirapi yogaimanovAkAyacyApAraiH parAvartamAnAH / upasaMta mohaNijjA upazAMnamohanIyakarmaNaH / triyogairupazAMtamohai: prathamaM zakla sAdhyate ityarthaH / puttatti anyadanyadradhyamalaMbya pravRttenyeinAnyenayogena pravRttasvAtmano bhavati iti pRthaktvamityuktamityarthaH / / pahile zukladhyAnakA tIna gAthAoMse AcArya nirUpaNa karate haiMartha-isa pRthaktva savitarka savicAradhyAnameM aneka dravya viSaya hote haiM aura ina viSayAMkA vicAra 1683 Page #1695 -------------------------------------------------------------------------- ________________ an AzvAsaH cintana karate samaya manoyoga vacana yoga aura kAyayoga ina yogoMkA parivartana hotA hai. arthAta upAMta mohamRlArAdhanA nIya muni kabhI manoyogake Azrayame, kabhI vacanayogasa aura kabhI kAyayogase bhinna bhinna dravyoMkA vicAra karatA hai. dhyAnameM viSayabhinnatA, yogabhinnatA aura pacanabhinnatA rahatI haiM. isa vAste isa dhyAnako pRthaktva savitarka mavicAra emA AcArya kahate haiM. jamhA sudaM vitakaM jamhA pubvagadaatthakusalo ya || jhAyadi jhANaM evaM savitaraka taNa taM jhANaM // 1881 // vijayodayA-jamhA sudaM bitakaM yasmAt zrutaM vitarka yasmAt pUrvagatArdhakuzalo bhyAnametatpavartayati / tena tat dhyAna sayitakaH / caturdazapUrmANAM dhrutatvAtadupaviSTorthaH / sAhacaryAt vitarkazApdanocyate / tena pitaNArthathutena dhyeyena saha vartata iti zrutazAnamevAvalaMbya sabitakamisnumA vA tirasude kAnAta zulamAnasaMzitaM saha kAraNena thutena vartata iti sacitarkaH // savitarkamiti samarthaya te.... mUlArA-pubbagada bharathaphusalo sakalamatrArtha paTuH / sa vitarka vitarkA'tra atasvAkacaturdazapUrvANi satsAhacaryAkaca tadupadiSTo'rthI vitarkazakadeneSTaH / saha vitarkeNa caturdazapUpiviSTArthazrutena dhyeyaM ghartate iti sabitarkam // athavA pitH| zabdabhutaM tasetu / prAkabhusamAna dhyAmasaMzitaM / saha vitarkeNa kAraNena zrutena vartate iti savitarka / / artha--isa dhyAnakA svAmI 14 pUrvoke jJAtA muni hote haiM. zrutajJAnako vitarka kahate haiM. arthAt caudA pUrvokA jo jJAna usako zrutajJAna kahanA cAhiye. pUrvameM jo viSaya kahA gayA hai usakAbhI jJAna ke sAhacaryase zruta kahate haiM. jaise yaSTike sAhacaryase puruSakobhI yaSTi kahate haiM. isa zrutaviSayakAbhI vitarka kaha sakate hai. yaha viSaya dhyeya hai. tAtparya yaha hai ki zrutazata pUrvajJAnakA va tadgata viSayakAbhI yAcaka haiM aisA samajhanA cAhiye. yaha zruta ANI jJAna isa dhyAnakA kAraNa haiM isaliye isakobhI dhyAna kaha sakane haiM. atthANa vaMjaNANa ya jogANa ya saMkamo hu viicaaro|| tassa ya bhAveNa tayaM sutte uttaM savIcAraM // 1882 / / 1684 Page #1696 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA PE AzvAsA 1685 vijayodayA-atyANa paMjaNANa ya jogANa ya saMkamo khu vIcAro arthAnAM ye vyaMjanAH zamdAsteSAmiti, paiyadhipharapayena saMbaMdhaH,na punararthAnI vyaMjanAnAM ceti smuccyH| arthapRthaktvazaHmopAdAnAta yogAnAM ca saphamo vIcAraH tassa pa bhAveNa vIcArasya sadbhAdhema 1 taya taddhi zukladhyAnaM sUtra savIvAramityukaM / ajIvakAyA dharmAdharmAkAzapuralA ityevamAdiparimitAneka izyapratyayamaparathutayAzyodbhUtaM dhyAnamiti pRzvambhUtavyAlaMpanasvena rUpeNa ekadravyAlaMbanAt ekasvacitaudbhidyate yogatrayasahAyatvAdakayogAdaritrArAdvitIyadhyAnAdbhidyate / upazAMtamohanIyasvAmikatyAt kSINakapAyasvAmikAthAnAdbhidyate / savitakatvana adhitopo tutIyatrIbhyAM vilakSaNaM / ata eva nAmanidezenana dhyAnAMtaraSilakSaNaM pRthaksyasadhitarkasavIcAramiti lakSaNamuktaM // savicAramini chiyaNoti mUlArA-atthANa baMjaNANa athAnA dhyeyadravyAgA, tatparyAyANAM vA yAni vyaMjanAni vyaMjakAH zamdAsteSAM iti vaiyadhikaraNyena saMbaMdhena punararthAnAM vyaMjanAnAM ceti samuccayaH / arbhapRthaktvazabdenopAdAnAt / saMkramo parAvartanam / / upa-yogAyogAMtaraM yAyAvayaMjanAdvyaMjanAMtaram // paryAyAdapi paryAya dravyANotiSaNum // bhASeNa sadbhAvena etena dhyAnAMtarabailakSaNyaM prathamazuklasyoktaM / iMdaM hi jIbakAyA dharmAdharmAkAzapudgalA ityevamAdiparimitAnekadravyapratyAyanaparazrutavAkyobhUnaM dhyAnamiti pRyambhUtadravyAlaMghanatvena rUpeNekadravyAlaMbanAdekatvaritIdyogatrayasahAyatvAcekayogAtsavicAratvAcAvicArAdinIyazukladhyAnAdbhidyate / tathopazAMtamohanIyatvAdekatvAmmohopazamakakSapakatvAdvA zrINamohanIyasvAmikA kepaghAtitrayAghAti catuSTa pakSapakAdvinIyAdizuzrayAginAte / savitarkatyAjJAvitarkAnya zukladvayAna / ukta cA-pRthaktvaM vikSi nAnAtvaM vittakaiHzrutamukayate // arthavyaMjanayogAnA vIcAra:saMkramo mataH / / arthAdAtaraM gacchansayajanAdvayaMjanAMtaraM // yogAyogAMtaraM gacchannyAyatIdaM vazI muniH / / triyogaH pUrva ghiyasmAdrayAyatyenaM munIzvaraH / / savitaka savIcAramataH syAchukramAdigam / / dhyeyamasya zrutaskaMdhayAdheAga yistaraH / / ASSETTE 1685 Page #1697 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1686 bhavati cAtra vRttam - phalaM syAnmohanIyasya prayayA // prazAntakSINamAdeSu zreNyoH zeSaguNeSu ca // yathAmnAyamidaM dhyAnamAmanaMti manISiNaH // dravyaM bhAvamathAtisUkSmamadhiyanyuktyA bitarphe sphuran || artha vyaMjana maMgagIrapi pRthaktvenApi kAmatA // kamazAnanavasthitena manasA pUrNAkotsAhavat / kuMdana dubhivAzaH parazunA vidazyatirme gatiH // vicAra zabdakA spaSTIkaraNa ---- artha - isa dhyAnameM artha ke vAcaka jo zabda unakA vicAra hotA hai. arthAt saMkramaNa hotA hai. vaise yogoMke saMkramaNako yogasaMkramaNa yogavIcAra kahate haiM. aise vicAroMkA sujhAva honese isa dhyAna ko satrocAra kahate haiM. jIva, dharma, adharma AkAza, pudgala ityAdi parimita aneka dravyAMkA jJAna karAnevAlA jo zabdabhuta vAkya usa se yaha dhyAna utpanna hotA hai. yaha dhyAna ekatva vitarka dhyAnase bhinna hai kyoMki ekatvavitarka dhyAna eka dravyakA hI AlaMbana lekara utpanna hotA haiM. yaha prathama dhyAna tIna yogoM ke sahAyase utpanna hotA hai aura dusarA zukladhyAna phakta eka yogase hI utpanna hotA hai. upazAMta mohanIya muni isa dhyAnakA svAmI hai aura itara dhyAnoMke svAmI kSINakarAva suni haiM. yaha dhyAna savitarka hai isaliye avitarka yukta jo tIsarA aura caudhA dhyAna vaha isa dhyAna se bhinna mAnA jAtA hai. isa dhyAnakA pRthavasya savitarka savIcAra aisA nAma haiM. nAmase hI anya dhyAno se yaha vilakSaNa hai aisA mAluma par3atA hai. jeNegameva davtraM jogeNegeNa aNNadarageNa // khINakasAo jjhAyadi teNegataM tayaM bhaNiyaM // 1883 // dhyAyatA pUrvadakSaNa kSINamohana sAdhunA // ekaM dravyamabhedena dvitIyaM dhyAnamApyate / 1951 // AzvAsa 1 1686 Page #1698 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsa mUlArAdhanA 1687 vijayodayA- jeNegameva vacca jogaNegeNa aNNadaraMgaNa yanaikamegha dravya anyatareNakana sahayatA, kSINa kaSAyo dhyAti tenaikatvaM taRNitaM ekadravyAlabanatvAt / anyatarayogapatterevAtmana utpaserekatvaM dhyAnaM kSINakazaya svAmika bhavet / / dvitIya zuklanAma vyutpAdayiSyastasyai kavaM samarthayate mUlArA--pagameva SaNNa madhye cakicidiSTa athavA ekazabdotra pradhAnArthatvena sarvasadvye Sveka pradhAnamAtmAna mevetyarthaH utara mitricArAvatArAma sena srota prAjie / bhAsmanyaSa sphuramAtmA tassayAnamadhIjakam / / gageNa pradhAnatayopAtena / aNNavarageNa trayANAM madhye yena tenApi saha vRttaH / teNa ephadravyAlaMbanatvenaikayo- | gatikSINakaSAyasvAmikatvena ca / tayaM tadvitIya zukla patena parimitAnekAsarvaparyAyagavyAlaSanAndhiyogopazAMtamohaprathamazuklArasa mastavastuviSayAbhyAM sayogAyogakezalisvAmikAbhyAM tRtIyacaturthazuklAbhyAM cAsya bhedaH / artha-ekatva vitarka avicAra nAmaka dusare dhyAnakA svarUpa isa prakAra hai- isa dhyAnake dvArA ekahI yogakA Azraya lekara ekahI dravyakA dhyAtA ciMtana karatA hai isaliye yahAM arthasaMkramaNa, yogasaMkramaNa aura zabdasaMkramaNa nahIM hai. isa bhyAnakA svAmI kSINa kapArI muni hai. tInayogoMmeseM eka hI yoga yahAM hai. isasa hI yaha dhyAna utpanna hotA hai. eka hI dravya isa dhyAnakA AlaMbana hai. jamhA sudaM vitakaM jamhA pubbagadaatthakusalo ya // jjhAyadi jjhANaM evaM savitakaM teNa taM jjhANaM // 1884 // asthANa vaMjaNANa ya jogANaM saMkamo hu vIcAro // tassa abhAvaNa tayaM jhANaM avicAramiti vut // 1885 // vijayodayA-pakailyAlaMyanatvena parimitAnakarsavaparyAyavyAlaMbanAt prathamadhyAnAtsamastavastuviSayAbhyAM tRtIyacaturdhAbhyAM ca vilakSaNatA dvitIyasthAnayA mAdhayA niveditA / kSINAyamahaNena upazAMtamohasvAmikarAt / / sayogyayogakevalisvAmikAbhyAM ca medaH dhaSitarkatA pUrvaSadeya / pUrvavyApAtiSIcArAbhAyAdavIvAratvaM / Page #1699 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AyAsa: ORICp4 TA dvitIyasya savitarkatvamAha--- malArA--spaSTam / / artha-yaha bhyAna eka dravya kA hI Azraya karatA hai isaliye parimita aneka paryAyoM sahita aneka vyoM kA Azraya lenevAle prathama zuklabhyAnase bhinna hai, tIsarA aura cauthA dhyAna sarva vastuoMko viSaya karate haiM ataH inase bhI yaha dusarA zukla dhyAna bhima hai. aisA isa gAthAse siddha hotA hai. isa dhyAnakA svAmI kSINa bapAyavAlA muni hai. pahile bhyAnakA svAmI upazAMta kapAyavAlA muni hai, aura tIsare nayA cauthe zukla dhyAnakA svAmI sayoga kevalI aura ayoga kevalI muni hai ataH svAmitvako apekSAse dUsarA zukla dhyAna ina dhyAnose bhinna hai. ---- - - - tRtIyadhyAnamAcare // __ avitakkamabIcAraM suhumakiriyacaMdhaNaM tadivasukkaM / / suhamammi kAyajoge bhaNidaM taM sababhAvagadaM // 1886 // vijayodayA-aSitapakamabIyAra thutAnAlaMghanatvAdadhita strayaM dhrutamAne bhavatIti vA avitarpha pUrvamAlaMyI. kRtAdAdAtarAlaghanatvaM nAma vIcAro nAstItvavicAra, suhamakirivayaMdhaNaM sUkSmakriyAsyeti sUkSmakriyA AramasaMvaidhanamAdhayo'sthati sUkSmamiyAbaMdhanaH, sUtIpazukla, mumammi kAyayoge sUkSmakApayoge sati pravRtte, bhaNitaM sUkSmakriyamiti taM laghvabhAvagarda tRptIyaM zakladhyAna trikAlagocarAnaMtasAmAnyadhizeSAtmakadravyapadayugapatyakAzamasvarUpa, yugapApakAzanamekama mukhamasthati // paphamukhatApi vidyata iti dhyAnazanasrArtho'mimuge vidyate // ekAcitAnirodho dhyAnamityA sUtra citAzabdo dhyAnasAmAgyavacanaHtega atazzAnaM kacidhyAnamityucyate, kacirakevalazAma kacitazAnaM cinmatijhAne manyamAna vA. yato'vicalatyameva dhyAna, jJAnasya tasyAnicalatvaM sAdhAraNa sarvajJAnopayogAnAM / tasyaivAvIcAratvaM yUte-- mUlArA-paSTam / / vIsare dhyAnakA svarUpa kahate haiM-- artha---tIsarA sUkSmakriyA nAmaka zuklaH dhyAna vitarkarahita arthAt zrutajJAna rahita hotA hai. zrutajJAna STAHSTANSAR StezeroJerrer 688 Page #1700 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malAyama bha aaghaam| 1689 kA AlaMbana isa dhyAna meM nahIM rahatA hai. sayoga kevalI muni kA yaha dhyAna avIcAra hai arthAt isa dhyAna meM eka padArtha kA Azraya lekara usako choDakara dUsare padArthakA Azraya lenA yaha kriyA nahIM hotI hai. arthAt saMpUrNa padArtha unake kevala cAnameM pratikSaNa yugapat jAne jAte haiM. ataH yaha dhyAna / avIcAra ' hai. sUkSma kriyA karane bAlA AtmA isa dhyAna kA svAmI hai. arthAt isa dhyAnameM AmA manoyoga. vacanayogako sUkSma karatA hai. yaha dhyAna sUkSma kAyayoga se prAta hotA hai. vikAlako viSaya honevAle jIvAdi chaha padArthoMko yugapatpragaTa karanekA isa bhyAnakA svabhAva hai. yugapana sarva padArthAko pragaTa karanA yahI ekAgratA isa dhyAna meM hai. padArtha ke abhimukha honA yaha dhyAna zabda kA artha hai. ' ekAgracitAnirodho dhyAnam ' isa sUtrameM ciMtA zabda jJAnasAmAnyakA vAcaka hai. isalie kacit zrutajJAnako dhyAna kahate haiM, zacit kevala jJAnako aura kvacit matijJAnako tathA matyajJAnako aura zrutAzAnako bhI "yAna kahate haiM. eka padArtha para sthira honA yaha dhyAna kA lakSaNa hai. yaha sthiratva sarva jJAnopayogI hai. suhumammi kAyajoge bar3hato kevalI tadiyasukkam / / jhAyadi NiraMbhiduMje suhumacANakAyajogapi // 1887 // sarvabhASagata zuklaM vilokisajagattrayaM // sarvasUkSmakriyo yogI tRtIyaM dhyAyati prabhuH // 1952 // vijayodayA-sumaMmmi kAyoge sUkSme kAyayoge pravartamAnaH kevalI tRtIya zuklaM bhyAti nirodhatamapi suukmkaayyog| prathamaM paramazuklaM andharthasajhayA lAyati mUlArA- suhumakiriyapaMdharNa sUkSmA kriyA AtmA sa baMdhanamAyo yasyesi sUkSma kiyadhanaM / bhaNi sUkSma kAyayoge sati pravRttamtatsUkSma kriyamiti bhaNitamiti saMbaMdhaH / sadhvabhAvagarda trikAlagocaratAnaMtasAmAnyavizeSAtmaka dravyapadaphayugaparaprakAzanasya rUpaM ekamagraM mukhaM yasyetyekApratApyasya vidyate iti dhyAnazabdo'pi muruyo ghaTate // ekAgranitAnirodho dhyAnamityatra ca sUtre pitAzabdo mAnasAmAnyavacanaH / tena bhutijJAnaM kacidaSyAnamityuruyate, kvacikevalajJAnaM, kacinmatijJAna, kacikA zrutAjJAnaM, matyajJAnaM vA yato'bicalameva jJAna dhyAnam / taduktam 1689 Page #1701 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .mUlArAdhanA AzvAsa 1690 ekAgraprahaNaM cAtra yAmyavinivRttaye / navamahAgane - ko kimartha kevalI sUkSma kriyAyogavRttiHsandhyAyanItyavAhamUlArA--NitaMbhiTuMje vinAzayituM / to tamapi / uktaM ca jJAnArNave vistareNa yadAyuradhikAni syuH karmANi parameSThinaH / / samunyAtavidhi sAkSAtprAgevArabhate sadA / / anasaMdhIryaprabhavAninazo kapATa prasara vidhAya || sa lokamAna samayaizcaturbhiH niHoSamApUra yati krameNa / / lokapUraNAmAsAna karoti bhayAnavIryataH Ayu:samAni pharmANi bhuktimAnIya takSaNe // tataHkrameNa tAneSa sa pazcAdvinivartate / / lokapUraNataH zrImAMzcaturbhiH samayaH punaH // kAyayogasthiti kRtvA pAdare' ciMtyaceSTitaH / / sUkSmIkaroti vAkacittayogayugma sa bAdaram kAyayoge tata:sUkSme punaH kRtvA sthiti kSaNAta // yogadyaM nigRhAti sadyo yAkcittasaMkSitaM / / mUkSmakriyaM tato dhyAna samajho dhyAtumahati / / sUkSmaikakAyacogasthatRtIyaM tadvipacyate // artha--isa sUkSma kAyayogamai rahanevAle kaMbalI tRtIya zuklaghyAnake dhAraka hai. usa samaya mukSmakAyayogakA ce nirodha karate haiM. aviyaskamavIcAraM ANiyaTTimakiriyamaM ca sIlasiM // ujhANaM Niruddhayoga apacchimaM uttama sukkaM // 1888 // / Page #1702 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA 1661 ayogakevalI zuklaM siddhisaudhamiyAsayA || caturthaM dhyAyati dhyAnaM samucchinnakriyo jinaH / / 1953 // vijayodadyAdakamavIcAraM pUrvokathitakamI cAra ra dvitatyAn avitarkamavIcAra, aNiyahi sakalakarmanamakRtvA na vartata ityabhivartI abhiviyaM samuprANApAnapracArasa kAya cAganoyoga parispaMdanakriyAyA ratvAta akiye| sIlani zIlAnAmIzaH zIlezaH pathAsyAtacAritraM zIlezasya bhAvaH zailezyaM tatsahacAri dhyAnamapi zailezayaM / niruddhayoga ani vidyate pazvAdvAvidhyAnamasmAdityapazcimaM / usameM sukaM paramaM zuklaM // dvitIyaM paramazuklaM lakSayati- mUlArA phalaka dAsta namakRtyA na nivartate nivarti / akririyaM akriyaM samucchinnaprANApAnapracAraM sarvakA yathA manoyoga sarvadezaparizpaMdana kriyAvyApAratyAt / malesi zIlAnAmIzaH zIlezastasya bhAvaH zailezyaM yathAkhyAta cAritraM / varAhacaryAddhadyAnamapi tathottama / niruddhaogaM niSiddhaniHzeSakarmAsam / apamiM na vidyate pazcAdbhAvi dhyAnamasmAditi apazcimam / uttamaM utkRSTaM saMsArakAraNakarmanirmUlanAt // artha -- yaha dhyAna vitarka aura vicArarahita hai aisA pUrvameM kaha cuke haiM. jabataka saMpUrNa karmakA nAza yaha nahIM karatA hai taka yaha nivRtta nahIM hotA hai. isa dhyAna meM sarva zvAsocchrAsakA pracAra baMda hotA hai. sarva kAya yoga, vacanayoga aura manoyoga yahAM naSTa hote hai. isa liye yaha dhyAna niSkriya mAnA gayA hai. yaha aThAraha hajAra zIlake bheda prakaTa hote haiM. isa liye isa dhyAnake dhyAtA zIleza banate haiM arthAt yathAkhyAta nAritrake dhAraka hote haiM. yaha dhyAna saMpUrNa yogoMkA nirodha karanevAlA hai. isase saMpUrNa karmoMke Asava yahAM baMda hote haiM. isako sabase usama zukla dhyAna kahate haiM. yaha antima dhyAna kahate haiM. yaha antima dhyAna haiM. taM puNa niruddha jogo sarIratiyaNAsaNaM karemANo || sava apaDivAdI jjhAyadi jhANaM carimasukkaM // 1889 / / vijayodayAnataracaturtha zurubhyAnaM niruddhayogaH sarvezaH atizatidhyAnaM dhyAti zarIravinAzaM kurvana, ayoga pariNAmaH kezAnaM caturthazupalaM, tRtIyaM tu sUkSma kAyayogapariNAmaH kevalamiti bhedastRtIyacaturthayoH / AzvAsaH 7 P35: Page #1703 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRdhanA 1692 nAphile nirdizati mUlArA - sarIraviMya audArikane jasakAzAni zarIrANi tannAzanameva hi tatphalaM / apaDivAdI apratipAti / ayogAtmapariNAmaH / kevalajJAnaM caturthaM zuklaM, tRtIyaM tu sUkSmakAyayogAzmapariNAmastaditi tayorbhedaH / uktaM nArpetato niruddhayogaH samyogI sa bigatAzvaH // samucchikriyaM dhyAnamanivarti tadA bhajet // antarmuhUrta mAnyastaddhyAnamatinirmalam // vidhatAko jino nirvAtyanaMtaram // trayodazAsya karmAzAH kSINAarakSaNe // dvAsarUpatye syurayogaparameSThinaH // UrdhvaM vaNyasvabhAvAtsamayenaiva nIrajAH // lokAMtaM prApya zuddhAtmA siddharAmaNIyate // artha - yahAM saMpUrNa yogoMkA nirodha honese audArika, taijasa aura kArmaNa zarIroMkA nAza hotA hai. ye sarva jinezvara ayogapariNAmAtmaka banate haiM. yahAM kevalajJAna yogarahita hotA hai. tisare zukladhyAna meM kevalajJAna yogasahita hotA hai. aisA ina do dhyAnoMmeM aMtara hai. yaha caturthadhyAna apratipAti hai arthAta hamezA ayoga svarUpameMhI rahatA hai iya so khavao jjhANaM eyaggamaNo samassido sammaM // vibulAe NijjarAe baTTadi guNa seDhimArUDho || 1890 // itthaM yo dhyAyati dhyAnaM guNazreNigataH zubhaH // nirjarAM karmaNAmeSa kSapakaH kurute parAm // 1954 // vijayodayA - iya so khavago evamasau kSapakaH, ekAgracittaH samyagdhyAnaM samAdhitya vipulAyAM karmanirjarAyAM vartate. guNasedimAruDho guNazreNImArUDhaH upazAMtayAdikAM // AzvAsaH 9 1692 Page #1704 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsA prakRte yojayannupasaharatimUlArA-samassiko samAbhitaH / guNaselui upAMtakaSAyAdikAM / / artha--isa prakAra yaha yaha kSapaka ekAgracitta hokara upazAMta karAyAdi guNasthAnopara kramase ArohaNa karatA huA samparachAnake Azrayase bahuta kamoMkI nirjarA karatA hai. dhyAnamahAtmyastavanAtha uttaraprabaMdhaH // manima ni kijida vidvAna hANAmbaravihUNa // jhANeNa saMbuDappA jiNadi ahorattamatteNa // 1851 // tapasyavasthitaM citraM cira niyAnasaMvaram / / dhyAnena saMvRtaHkSipa jayati kSapakaH sphuTam // 1955 / / bijayodayA-suciramavi saMkililu ghirata pUrvakoTikAlaM dezonaM klezasahitacAriyocataM mANasaMvaraviNa dhyAnAlyana saMvareNa vihIna / jiNadi jayati / kaH mAhorattametaNa jhANeNa saMyuddhappA ahorAtramAtreNa dhyAnena sNvRtaatmaa| dhyAnamAhAtmya prabaMdhega stonumAi mUlArA-supiramavi dezonapUrvakoTikAlamapi / makililu viDUnaM / klezasahitacAritrodyata / mumukSu manuTuppA saMvRtacito mumukSuH / miNadi gyakaroti / / dhyAnamAhAtmyakI stuti karane ke liye uttara prabaMdha-- artha-- kucha kama koTi parva varSatapha klezasahita cAritra dhAraNa karanevAlA mumakSa muni dhyAnarUpasaMvarase rahita hai isa liye rAtadina bhyAnase jinakA AtmA ekAgra huA hai unako navIna karmakA saMvara hotA hai. aise muni saMcararahita munikI apekSA zreSTha haiM. evaM kasAyajuddhami havadi khavayassa AudhaM jhANaM // jjhANavihaNo khavao juddheva NirAbudho hodi // 1892 // Page #1705 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AvAha AyudhaM yogino pAnaM kaSAyasamare pr| niAnaH saMstara yuddha nirakhabhaTasanimaH // 1956 // vijayokyA-payaM kasAyajuddha hi kaSAyasaMgrahAre dhyAnamAyudhaM jhaekasya bhavati / dhyAnaddInaH kSapakaH yuddhe nirAyudha iva na pratipakSa aMdatumalaM kAyavinAzakAritya dhyAnasthAnayA kathitaM / dhyAnasya kaSAyavinAzakatvamAhamUlArA-bAubaM praharaNam // artha----kaSAyoke sAtha yuddha karate samaya dhyAna muniko zasake samAna upayogI hotA hai arthAt pAnarUpa khaDase saMyamI muni kokA saMvara aura nirjarA karate haiM. zastrarahita bIra puruSa yuddhameM zatrukA nAza nahIM kara sakatA hai. vaise dhyAna ke binA kramazatruko pani nahIM jIta sakate haiM. kapAryoko naSTa karanekA sAmayaM dhyAnameMhI hai aisA isa gAghAkA abhiprAya hai. raNabhRmIe kavacaM hodi jjhANaM kasAyajuDammi / juddhe va NirAbaraNo jhANeNa viNA have khAo // 1853 // kapAyasaMyuge dhyAnaM mumukSoH kavano hadaH // dhyAnahInastadA yuddhe niHkaMkarabhaTopamaH / 1557 / / vijayodayA-ragAbhUmIpa yuddhabhUmau kavaca kAya dhyAnaM kayanoM bhavati patena kapAyapADArakSA kati dhyAnamityAkhyAtaM / dhyAnAbhAve daaymaace| juddhe va NirAvaraNI yuddhe nirAcaraNa va bhavati dhyAnena vinA kSapakaH / / bhvAnasya kApAyapIDArakSakatvamAhamUlArA-NirAbaraNe sannAharahitaH / artha-raNabhUmImeM kavaca jaisA rakSaNa karatA hai vasA kapAyake sAtha yuddha karate samaya kabacake samAna dhyAna munikA rakSaNa karatA hai. kaSAyase hone vAlI pIdAkA nAza dhyAna karatA hai isaliye dhyAna rakhakatva guNa hai aisA isa gAthAse siddha Page #1706 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1695 hotA haiM. yuddha meM kavacarahita puruSakA bANAdikoMke mahArase rakSaNa nahIM ho sakatA hai vaise dhyAnasahita muni kapAyazatru se apanA rakSaNa nahIM kara sakate haiM. yaSTirupa jjhANaM karei svavayastobhaM vihINacesa // therarasa jahA jaMtarasa kuNadi jaTTI ubhaM // 1894 // dhyAnaM karotyavaSTambhaM kSINaceSTasya yoginaH // daMDaH pravartamAnasya sthavirasyeva pAvanaH || 1258 / / vijayodayA-jhA karedi dhyAnaM karoti kSatrakasyopaSTamaM dInaveSTasya sthavirasya ganchato yathA karoti dhyAnasya baDhadAyitvaM gAthAdvayena sahAntaM sphuTayati- mUlArA -- ubhaM kAyaniye balAvAnaM / viddaNakheDurasa manovAkkAyaizvAritraM sAdhayitumazaktatva | artha --- jaise nirbala ko gamana karate samaya lAThI madata karatI hai vaise mana vacana aura zarIra se cAritra sAdhane meM asamartha muniko dhyAna madata karatA hai. mallasa hANaM va kuNaI khavayassa daDhabalaM jhANaM || jhANavihINI khavao raMge va aposivo mallo / / 1895 / / palaM dhyAnaM yatte mallasyeva ghRtAdikam // samo'puSTena mallena dhyAnahIno yanirmitaH // 1959 / / vijayodaya-malassa pArtha va mahasya snehapAnamiva kSapakasya dhyAnaM karoti, pyAnahInaH kSapako raMge apoSito mala deva na pratipakSa jayati / / mRlAza-- raMge vADhayuddhopakrame // artha- dUdha, ghI vagairaha snehayukta padArtha khAnese malla jaise puDhaM hotA hai aura bAhuyuddha meM apane prati AzvAsa 1695 Page #1707 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdhAra mUlArAdhanA pakSIko dharAzAyI karatA hai. vaise bhyAnabhI yogI muniAma cala utpanna karatA hai jisase ve karmazatrukA nAza RJ karane meM samartha hote haiM. sneha padArtha ke amAvase kRza dudhA malla zatruko nahIM jIta sakatA hai vaise dhyAnahIna kSapaka / kapAya zatruko karma zatruko nahIM jIta sakate haiM. bahare radaNesu jahA gosIsaM caMdaNaM ca gandhesu / beruliyaM va maNINaM taha ujhANa hoi khavayassa // 1896 // bana ratneSu gozIrSa vane va padhA matam / / jJeyaM maNiSu vaidUrya yathA vyAnaM vratAdiSu // 1960 // vijayodagA-- daNesu ca gozI yama / maNivaiyamica kSapakasya dhyAnaM / sadarzanacaritratapassu sArabhUta / dhyAnasya darzanacAritratapassu sArabhUtatvaM dRSTAMtatrayeNa dyotayatti mUlArA-paraM hIraka / raNe padmarAgAdiSu / gosIsa gozIpAkhnaM gaMdhama gaMbhadravyeSu / sArabhUte / veruliyaM peyaM / maNINaM moktikAdInAM / mANa samyaktvAdiSu muktyageSu madhye pradhAnam // artha-jaise ratnomeM bajaratna zreSTha hai, sugaMdhi padArthomeM gozIrSa caMdana utkRSTa hai, maNioMmeM baiDUrya ranna uttama hai vaise jJAna, darzana, cAritra aura tapaoNmeM dhyAnahI sArabhUta-sarvotkRSTa hai. jhANaM kilasasAvadarakkhA rakhkhAva saavdmymmi|| jhANaM kilesavasaNe mitaM mittava basaNammi // 1857 // kaSAyavyasane mitra kapAyavyAlarakSaNam / / kaSAyamArute gaheM kaSAyajvalane hRdaH // 1961 // vijayodayA-jhANa kilesasApadarakyA dhyAna dukhazvApadAnAM rakSA zvApadabhaya rakSeva dhyAna klezavyasana mitra vyasane mitrmiy| 1906 Page #1708 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 2012 mUlArA-basaNammi ApadAvarte // artha yaha dhyAna saMklezayariNAmarUpa zvApadosa munioNkI rakSA karatA hai. jaise zvApadoM ke bhayase hama apanI rakSA kara lete haiM. jaise saMkaToM meM mitra sahAyaka hokara saMkaToM se bacAtA hai vaise saMkleza pariNAmarUpa saMkaToMse dhyAna AtmAkA rakSaNa karatA hai. jjhANaM kasAyavAde gambhagharaM mArudeva gabhbhadharaM / jhANe kaMsAyaupahe chAhI chAhIva upahammi // 1898 // jhANaM phaMsAyaDAhe hodi varadaho dahoba DAhammi // ... jhANaM kasAyasIde aggI aggIva sIdammi // ..1899 // . . . ... sI. kasArAlAdAnae elarahado . ": 1: prckkbhe| balavAhaNaDhao hoi jaha rAyA // 19.. / ........ .... . .. .. jhANaM kasAyarogesu hodi bejjo tigichide kusalo / / ... rogesu jahA vejz2o purisasa, tigichide kusalo. // 1901 // jhANaM visayachuhAe ya hoi.. aNNaM jahA chuhAe vA / / . . . . . . ... jhANaM visayatimAe udayaM udayaM va taNDAe / 1902 // kaSAyA/tape chAyA kaSAyazizire'nalaH / / kaSAyArimaye yANaM kaSAyanyAdhibheSajam // 1961 // toyaM viSayatRSNAyAmAhAro viSayabhuvi / / jAyate yogino dhyAnaM sarvopadravasudanam // 1962 // spArthosaragAthA / Page #1709 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1698 mulArAma gharaM gRhaH || mUlArA spaSTam // . mUlArA - balavANaDuo rAo sainyena hastyAdivAhanena ca samRddho nRpaH 11 mUDhArA - tirgicchide cikitsAyAM // mUlArA spaSTam / artha -- jaise havAse garbhagRha bacAtA hai vaise kAyarUpI havAse dhyAna muniko garbhagRha ke samAna bacAtA hai. sUryake saMtApase chAyA prANioMkA rakSaNa karatI hai vaise dhyAna kAyarUpI saMtApase AtmAko bacAtA hai. jaise agnatApase pAnIkA draha puruSoMkA bacAtA hai jaise kapAyAnnaki saMtApase dhyAnarUpI graha munioMkA rakSaNa karatA haiM. jaise jADese honevAlI pIDA agni dUra karatA hai vaise kaSAyarUpI jADese honevAlI saMpIDA dhyAnAni kSaNa bharameM naSTa kara detA hai. jaise sainyase arthAt hAtha, ratha, ghoDe vagairaha senAse paripUrNa rAjA paracakra ke maMyase prajAkI rakSA karatA hai vaise kaSAyarUpaparacakase honevAlI pIDA dhyAnarUpI rAjA kSaNameM dUra karatA hai artha - jaise rogakI parIkSA karanemeM kuzala vaidya roga dUra kara manuSyako sukhI karatA hai, jaise dhyAnabhI vaidyake samAna kaSAyarUparogakI parIkSAkara usako naSTa karatA hai. jaise anase bhUka naSTa hotI hai vaise viSayadhAmI dhyAnarUpI amase dUra hotI hai, jaise pAnIse pyAsa bujhatI hai vaise dhyAnarUpI pAnase viSayarUpI pyAsa zAMta hotI hai. iya jhAyaMto khavao jaiyA parihINavAyio hoi // ArAdhanAe tajhyA imANi liMgANi daMseI || 1903 // ArAdhanAvayodhArthaM yogI vyAvRttikAraNam || tadA karoti cinhAni nizreSTho jAyate yadA || 1964 || vijayodayAya sAyaMto khababha evaM dhyAnena pravartamAnaH kSapakaH / yadA vaktumasamartho bhavati tadA ArAdhaNAe ratnatrayapariterAtmano liMgAnImAni darzayati // dhyAnapariNatasya zAsanamaraNasya bAmAze prakAzyAnyArAdhanA cihnAnyAha - mUlArA--parihINavAcio vaktumazakaH / AzvAsana 7 1698 Page #1710 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1699 artha - - isa prakAra dhyAna se pravRtti karanevAlA kSapaka jaba posanemeM samartha hotA hai tanatrayameM merI pariNati horahI hai aisA apanA abhiprAya vaha huMkArAdikacihnoMse nirdhApakAcArya ko batalAtA hai huMkAraMjali bhamuhaMgulIhiM acchIhiM vIramuTThIhiM || siracAlaNeNa yatA saNNaM dAvedi so khabao // 1904 // huMkArAMgulitramUrddhaka pAMjalikriyAH // yathA saMketamavyagraH kSapakaH kurute sudhIH || 1965 // vijayodaya - kAraMjali muhaMgulI macchI huMkAreNa vA aMjaliracanayA, srakSepeNa, aMgulipaMcakadarzanena upadeSTAraM prati prasannatA ki samAhitacito'sItyukte ziraHkaMpanena saMjJAM darzayati kSapakaH // mUlArA --- aMjali hastadvayamukulIkaraNaM samudra bhUjhepa: / aMgulI aMgulipacakena / sabhNaM prasannayA yA / kiM samAhitacito'sIti niryApaNa puSTe sati svacetanAm // artha - - huMkArase, hAtha joDanese bhadde uThAkara, hAthake pAMco aMguliyA dikhAkara upadezakako apanI prasannatA dikhAtA hai. tathA apanA mastaka hilAkara vahASTake dvArA 'kyA tumhArA mana prasanna hai na isa praznakA uttara detA hai. to paDicarayA khavayassa diti ArAdhaNAe uvaogaM // jANaMti sudarahassA kadasaNNA kAyakhavapUNa // 1905 // saMketavaMtaH paricArakAste meTAvizeSeNa vivanti sAdhoH // ArAdhanodyogamaveta zAkhA dhUmena citrAMzumiva jvalantam / / 1966 / / iti dhyAnam vijayodaya ! - to paDicaragA tataH praticArakAstasya kSapakasyArAdhanAyAmupayogaM jAnaMti zrutarahasyAH kSapakeNa kRtasaMketAH || jhANaci AzvAsa 7 1699 Page #1711 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / mUlArAdhanA AzvAsa mUlArA--to huMkArAdikaraNAt / sudarahassA jJAtazAstrAntastatvAH / kadasaMkedA vaktumazakto'haM nijaratnatrayapari jati yuSmAnhuMkArAdyanyatamena jJApayiSyAmIti kRtaH prAgeva.vihitaH saMketaH samayaH yeSAM te kRtasaMketAH / uktaM ca- . saMketavataH paricArakAste aSTAvizeSeNa bisi sAdhoH // ArAdhanodyogamaSetazAstrA dhUmena citrAMzubhiSa vvalaMtam // dhyAnaM / sUtrata: 37 / aMkata: 202. / / .. ............. .... artha--jinako zAstrakA aMtastavaM mAluma duA hai. aise paricAraka muni kSapakake saMketose cAro ArAdhanAomeM ApakakA upayoga hai aisA jAnate haiM, dhyAnakA varNana samApta huA. lezyAyAM sabaMdhaM karoti iya samabhAvamuvagado taha jhAyato pasattajhANaM ca // letsAhiM visujjhato guNase DhiM so samAruhadi // 1906 // itthaM samatvamApannaH zubhadhyAnaparAyaNaH / / Arohati guNazreNI zuddhalezyo mahAmanAH // 1567 // vijayodayA--sya samabhAvamukgado evaM samacittatAM gataH prazastadhyAna pravartayet , lezyAbhirvizuddhaguNazreNImArohati / / atha yadhoktavidhimA sAmyamadhiSThAya tathA prazastadhyAnakatAnamAnasIbhavatA bhapakeNa samadhigamyA lezyAvizuddhi gAthAnAM saptadazakena cyAcikhyAsurAdau tatphalasaMbaMdhamabhipatte-- mUlArA-tu prazastadhyAnameva dhyeyaM na manAgamyAcarautre ityarthaH / lessAhiM vimujjhato tejaHpayazuklalezyAsu kameNa pariNamamANaH kaSAyAbhAvaivizuddhapariNAmo bhavannityarthaH / / ..... artha--isa prakAra samatAmAvako dhAraNa karanevAlA vaha kSapaka mazasta dhyAnameM pravRtta hotA hai. lezyA omeM teja, pana aura zuklalezyAomeM pariNata hokara guNabhreNIpara ArohaNa karatA hai arthAta uttarocara adhika nirbhala pariNAmakA dhAraka hotA jAtA hai... MAMAnntireRASTAVAATAL Page #1712 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1701 jaha bAhiralessAo kiNhAdIo iti purisarasa 11 ammaMtaralessAo taha kiNvAdI ya purisassa || 1907 // kiNhA pIlA kAo lessAo tiNNi appasatthAoM // isa virAyakaraNI saMgamantaraM pasI / 1908 // bAhyAbhyaMtarabhedena dvedhA leiyA niveditA / zubhAzubhavibhedana punarvedhA jinazvaraiH / / 1968 // kRSNA nIlA va kApotI tisro lezyA vigarhitAH || dhIro vairAgyaarvaH svairiNIriva sucate || 1969 / / vijayodayA -jaha bAhiralessAbhare kRSNanIlakAparetAzceti timaH prazastAH majahAti vairAgyabhAvanAvAn saMsArabhIstAM parAmupAgataH // prasiddha bAhyakRSNA dilezyAmadarzanena taditarAstAH sAdhayati- mUlArA kiNhAdI miyAtyAdikRtAstI bratamAdisaMskArA jIvasya kRSNAzyaH pabhAvalezyA bhavanti // yogAvirati mithyAtva kaSAyajanitAstu yaH / saMskAraH prANinAM bhAvalezyAsau kavitAgame // tIno lezyA sa kApotA nIlA tIvrataraca saH / kRSNA tIvratamaH pItA saMskAro maMda iSyate // padmA maMdataraH zuklA se syAnmaMdatamamAH / zradsthAnagatayo vRddhayA pratyeka par3apIritAH // phalArthinAM vRkSa nirmUlocchedAdipu tIvratamAdikaSAyAnuraMjitA vAkAyamanaH pravRttayo bhAbalezyA vyavanhiyante tatra vAci yathA--- nirmUlakaM ghazAkhopazAkhocchede varorSayaH / uccaye patitAdAne bhAvalezyA phaLArthinAm // evaM kAyena manasi vA'bhyUkSam 1 tatkarmaNi yathA -- durmaduSTacita rAgadveSAdibhiryutaH || kummAna vaMcanAlomaistathAnaMtAnubaMdhibhiH // haH satatavairazya nirdayaH kalahapriyaH / madhumAMsasurAsaktaH kRSNalezyo mato'sumAm // AzvAsa 5 1701 Page #1713 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsA 1702 maamaamaamaamaataavaakaataataapaapaapaa nibuddhiAnavAnmAyI maido viSayalaMpaTaH // nirvijJAnoso bhIrunidrAlA paravaMcakaH // nAnAvidha dhane dhAnye maSAvilinA sAmorIlayA prANI lezyayA saMyudho bhavet / / mazaH zokabhIprasto ruSyatyapi pa nidati / asyandUSayanityaM paraM paribhavatyapi // bAtmAnaM bahuzaH stauti stUyamAnazca tuSyati / manyamAnaH paraM khambA na pratyeti kutazcitA / / hAni nAvaiti vRddhimvA yaSTi mRtyu raNAMgaNe / mAdhyamAnastarAM daro jIvaH kApotalezyayA // sarvatra samahamveci kutyAkratvaM hitAhitam / dayAdAnarato vidvAMstejolezyAvazo'sumAn / / khAgI jhAMtiparayokto bhadrAtmA saralakriyaH / sAdhupUjozavo jIvo'dhinitaH pAlezyayA / / sarvatrApi zamopetaratyaktamAyAnivAnakaH / rAgadveSavyapetAtmA syAtprANI zuklalezyayA // tyaktakRSNAdilazyAkAH siddhi yAtA nirApadAH / aMtAtItasukhA jIvA nilezyAH prikiirtitaaH|| kRSNAyazubhabhASalezvAtrayayAgayogyatAM darzayatimUlArA--kAyo kApotI virAgakaraNo pairAgyabhAvanAbAna / jineMdriyo thaa| artha--jaise purupake cAhyameM arthAt zarIramaiM kRSNa, nIlAdika raMga dIkhate haiM vaise puruSa abhyaMtarameM kRSNa nIlAdika lezyA rahatI haiM. artha-- kRSNa lezyA : nIla lezyA aura phApota lezyA ye tIna lezyAyeM azuma haiM. kSapaka inakA tyAga kara vairAgyavAna hokara saMsArase atyaMta bhaya yukta hotA hai. teo pammA sukkA lessAo tiSNi vidupasatthAo / / paDivajeiya kamaso saMvegamaNuttaraM patto // 1909 // tejaH pamA tathA zuklA timro lezyAH priyakarAH // nisimidha gRhNAti nirvAdhasukhadAyinI // 1970 / / vijayovapA--teko emmA sukkA tejaHpaprAkalalepayA pratipadyate paripATyA | Page #1714 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa tejolezyAditrayapariNatiyogyatAmAha--- mUlArA-teU tejAlezyA / pammA padmalezyA / / artha---tejo leNyA, pAlezyA aura zukla lezyA ye tIna lezyA prazasta lezyA hai, utkRSTa pairAgyase saMsArabhayako dhAraNa kara yaha kSapaka ina tIna lezyAoMko kramase dhAraNa karatA hai. edesi lessANaM visodhaNaM paDi uvakamo iNamo // savvesi saMgANaM vivajaNa savvahA hoI / / 1910 // kuruSva sukhahetunA mallezyAnAM vizodhanam / / yatsaMgAnAmazeSANAM sarvathApi vijinam // 1971 / / vijayodayA-pavesi leslANaM etAsAM zubhalaNyAnAM zudi pratyayamuephamaH baahyaabhyNtrsvpriprityaagH| zubhalezyAvizuddhasupAyamAi---- mUlAra!-ubakamo upAyaH / / / artha--saMpUrNa parigrahoMkA arthAt bAhya aura abhyaMtara parigrahoMkA sarvathA tyAga karanese ina lezyAoMse vizuddhi hotI hai arthAt parigrahatyAgahI lezyA vizuddhikA upAya hai. lessAsodhI ajjhavasANavisodhIe hoi jIvassa // ajjhavasANavisodhI maMdakasAyassa NAdavvA // 1911 // lezyAnAM jAyate zuddhiH pariNAmavizuddhitaH / / vizuddhiH pariNAmAnAM kASAyopazame sati // 1972 / / vijayodayA-lessAsodhI lezyAnAM zuddhiH / amyavasANacisodhIe hodi pariNAmaSizujhyA mavati / agsavasANaSisuddhI prinnaamvishuddhidh| maMdakasAyarasa madakapAyasya bhavatIti zAtavyA / uktArthasamarthanArthamAimUlArA- ayavasANa prinnaamH| 1703 Page #1715 -------------------------------------------------------------------------- ________________ eBOURN mUlArAdhanA AzvAsaH 1704 artha-pariNAma nirmala honese lezyAma uttarottara nirmalatA hotI jAtI hai, tathA maMdapAyI puruSake pariNAma nirmala rahate haiM. kaSAyANAM maMdatA kathamityamabAha maMdA huMti kasAyA bAhirasaMgavijaDassa savvassa // giNhai kasAyabahulo ceva hu savvaMpi gaMthakaliM // 1912 // maMdIbhavanti jIyasya kaSAyAH saMgavarjane // kaSAyabahulaH sarva gRhIte hi parigraham // 9973 // vijayodayA-maMdA huMti kasAyA kapAyA maMdA bhati, kRtabAhyasaMgaparityAgasya / kaSAyapAhula pavAyaM soM jIpaH sarva graMthakAliM gRhAti // . . kapAyamAMdhopAyamAha-- . mUlArA--samvatdha manovAka kAryaH / gaMbhakali gaMdha evAsau kalina pApabaMdhanibaMdhanatvAt / / .. kaSAyoMkI maMdatA kaisI hotI hai / isa praznakA uttara artha-jisane bAmaparigrahoMkA tyAga kiyA hai usake kapAya maMda hote haiM. kaSAyoMse marA huA jIva hI sampUrNa parigraharUpa pAtakakA svIkAra karatA hai. . jaha iMdhaNehiM aggI vai vijjhAi iMdhaNehiM viNA // gaMthehiM taha kasAo baDhui vijjhAI. tehiM viNA // 1913 // vRdvihAnI kaSAyANAM saMgagrahaNamokSayoH / / agnInAmiva kASThAdiprakSepaNanirAsayoH // 1994 . bijayodayA--jaha dhaNevi amgI raMdhanairyacAgnirvate taircinA prazAmpatti graMthaistathA kaSAyo baIte, haibinA maMdo bhavati // graMthAnAM bhAvAbhASayoH kaSAyavRtyupazamanimittatvaM samarthayate--- mUlArA-saSTam // // Page #1716 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA aashvaas| artha-lakaDIose agni vRddhiMgata hotA hai paraMta unake bhAnameM yaha zAMta hotA hai. tathA parigrahA~se kapAya bar3hate haiM aura unake abhAvameM ve naSTa hote hai. jaha pattharo par3ato khobhei dahe pasaNNamavi paMkaM // khobhei pasaMtaMpi kasAyaM jIvasta taha gaMtho // 1915 // kaSAyo graMthasaMgena kSobhyate tanudhAriNAm // prazAMto'pi dAdInAM pASANeneva krdmH|| 1995 / / cijanyodayA-jaha pattharo paDato yathA pApANaH patana hara prazAMtamapi paMka kSobhayati, tathA jIvasya kapAyaM graMthAH kSobhayati // graMthAnAM kapAyobhaNasAmadhyaM dRzyatimUlArA--sobhedi udIrayati // artha-jaise hada meM pASANa paDanese talabhAgameM dabA huA bhI kIcaDa kSubdha hokara Upara AtA hai vaise parigraha jIvake prazAMta kapAyoMko bhI pragaTa karate haiM. abhaMtarasodhIe gaMthe NiyameNa bAhire cayadi // abhbhaMtaramailo ceva bAhire geNDadi hu gaMdhe // 1915 // abhaMtara sodhIe bAhirasodhI vi hodi NiyameNa // abbhataradosaiNa hu kuNadi garo bAhire dose // 1916 // aMtarvizuddhito jIco bahirgrathaM vimuMcati / / aMtarAmalino yAcaM gRhIte hi parigraham / / 1996 // aMtarvizuddhito jantoH zaddhiH saMpayate bhiH|| yAcaM hi kurute doSaM sarvamAMtaradoSasaH // 1997 / / 1705 264 Page #1717 -------------------------------------------------------------------------- ________________ C mUlArAdhanA AvAsaH / vijayodayA- ammatarasodhIe abhyaMtarazuddhayA niyamena vAhyAnparigrahAstyajati, abhyaMtaradoSa yAhyAn kAyagatAn doSAn karoti / bAnamaMbaddAnAvAnayoraMta zuddha zudhyadhInasvaM AimUlArA-spaSTam || manaHzuddhabadhInatAM dhAmAyazuddhacorabhidhattemUlArA- bAhire vAkAsamatAn // artha-aMtaraMga zuddhIse arthAta pariNAmoMkI nirmalatAse bAhya parigrahA~kA niyamase tyAga hotA hai. abhyaMtara azuddha pariNAmoMse hI bacana aura zarIrase doSAkI utpatti hotI hai. aMtaraMga zuddhi honase bahiraMga zuddhi bhI niyama pUrvamahotI hai, pakki pariNAH marina hoMge to manuSya zarIrase aura vacanoMse avazya doSa utpanna karegA. jadha taMDularasa koNDayasodhI satusassa tIradi Na kAdaM // taha jIvassa Na sakkA lissAsodhI sasaMgasta // 1517 // sasaMgasyAGginAkartuM lezyAzuddhirna zakyate // aMtarAzodhyate kena tupayukto'pi taMdulaH / / 1998 // cijayodayA-maha taMdulassa yathA tevulasya abhyaMtaramalazuddhiH katu na zakyate vAhAnuyasadvitastra / nathA jIvasya na zakyA laiyAzuddhiH karnu saparigrahasya / saMprathasya lezyAnAmazakyazodhanatva mAha--- mUlArA- spaSTam / artha-jaise bAhya tuSasahita taMDulakI abhyaMtara zuddhi nahIM hotI hai. arthAta tuSa iTanepara hI taMDula khaccha hotA hai vaise parigrahasahita jabike pariNAmoMkI arthAta lezyAoMkI vizuddhi nahIM hotI hai. ita utsaraM leyAzrayeNArAdhanAvikalpo nirupyate sukAe lessAe ukassaM aMsayaM pariNamittA / jo maradi so huNiyamA ukkassArAdhao hoI / / 1910 // 1706 N " .. "- --- -.... . . . ... Page #1718 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA aaghaam: zuklezyottamAMzaM yaH pratipadya vipadyate // utkaSTArAdhanA nasya jAyate pupayakarmaNaH // 1995 / / vijayodayA-sumApa lessApa zuklalezyayA utkRSTAMza pariNato yo mRtimupaiti sa niyamAdukRpArAdhako mayati / lejhyAvizeSavazenArAdha mAvikA prabaMdhana pravIti -- mUlArA- ukkarasaM aMsayaM uttamabhAga / ukssaaraadho| tasyotkRSTArAdhanetyarthaH / uktaM ca zubha-ulezyottamAMzaM yaH pratipazca vipadyate / / TatkRSTArAdhanA tasya jAyate puNyakarmaNaH || lezyAke Azrayase ArAdhanAke vikalpa kahate haiM artha-zuklalezyAke utkRSTa aMzase pariNata hokara jo kSapaka maraNako prApta hotA hai usa mahAtmAko niyamase utkRSTa ArAdhaka samajhanA cAhiye. TOPATI - khAiyadasaNacaraNaM khaovasamiyaM ca NANamidi mAgo / taM hoi khINamoho ArAhitA ya jo hu araiMto // 1919 // je sesA sukAe du aMsayA je ya pammalerasAe / / tallessApariNAmo da majjhimArAdhaNA maraNe // 192. // zeSAMzAna zuklalezyAyAH padmAyAzca tathA zritaH / / niyata madhyamA tasya sAdhorArAdhanA matA // 2000 / vijayodayA-je sesA suSakApa.dusayA utkRzaMzAdamye yezuklatalyAyA aMzA ye cApi padmazyAyA aMzAH tatra pariNAmo maraNe madhyamArAdhanA mUlArA- sesA madhyamAdhamau / je yatheca prayojyazakAH // artha-dhAyika samyaktva, aura cAritra aura kSAyopazamika samyagjJAna ina kI ArAdhanA karake AtmA kSINamohI banatA hai aura tadanaMtara araIta hotA hai. (kSepaka) 2007 Page #1719 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH - artha-zukla lezyAke madhyama aura jaghanya aMzase tathA paJcalezyAke aMzoMse jo ArAdhaka maraNako prApta karate haiM ve ve madhyama ArAdhaka mAne jAte haiM. tejAe lessAe ye aMsA tesu jo prinnmittaa| kAlaM karai tassa ha jahaNiyArAdhaNA bhaNadi / / 1921 // lejolezyAmadhiSThAya Apako yo vipadyate // jaghanyArAdhanA tasya varNitA pUrvasUribhiH / / 2001 // vijayodayA-tajApa lessApa tejolazyAyA ye aMzAstedhu pariNato yadi kAlaM kuryAt tasya jaghanyArAdhanA bhvti|| mRlArA- spaSTam // artha-pIta leNyAke jo aMza hai unase pariNata hokara jo maraNavaza hote haiMdhe jaghamyArASaka mAne - - --- jAte haiM. jo jAe pariNimittA lessAe saMjudo kuNai kAlaM // tallaso uvavajjai tallese ceva so sagge // 1922 // pratipadya tapovAhI yo yAM lezyAM vipadyate / / tamlezye jAyate svarge tallezyaH sa srottmH|| 2002 / / vijayotyA--jo jAe yo yayA lezyayA pariNataH kAlaM karoti, samalezya paropajAyate, tallezyAsamambite svarge // lezyAvizeSavazena svargavizeSopapAdamAhamUlArA- tallessA ityAdi / yatra yatra devaloke sA sA lezyA tamra tatrotpadyate ityarthaH / / artha-jo jIva jisa lezyAse pariNata hokara maraNako mApta hotA hai vaha uttara bhavameM usahI lezyAkA dhAraka hokara svarga meM utpanna hotA hai. - adha teupaumasukkaM adicchido NANadasaNasamaggo // AukkhayA du suddho gacchadi suddhiM cuyakileso / / 1923 / / 1708 Page #1720 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sulArAdhanA 1709 sarvalezyAvinirmuktaH prANAMstyajati yo yatiH // AyuSo baMdhaneneva mukto yAti sa nivRtim // 2003 // zuddhatamA guNavRddhigariSThA bhavyazarIrinivezita ceSTAH // dUranivAritasaMsRtivezyAH kasya sukhaM janayanti na lezyAH || 2004 || iti lezyAH / vijayodayA - adha te upamakkaM atha tejaHpadmazuklalezyA atikrAMtaH azyatAmupagataH jJAnadarzanasamagra AyuSaH kSayAt siddhiM gacchati karmalapAparAma 'dvizuddho nirastAzeSaklezaH // lesseti // nirdezyasya siddhipratimAha- mUlArA- adidi atikrAntaH / azyatAM gata ityarthaH // lezyA sUtrataH 38 aMkataH 17 // artha - tejolezyA, padmalezyA aura zukla lezyAse atikrAMta huA arthAt jo lezyArahita ayogAvasthAko prApta huA hai jisake jJAna aura darzana paripUrNa hogaye haiM aisA jIva sarvakarmakA vinAza honese saMpUrNa inter rata hokara AyuSya ke kSayase siddhAvasthAko prApta hotA hai. evaM subhAvidappA jhANovagao pasatthalessAo || ArAghaNApaDA harai aviggheNa so khabao || 1924 // ani vizuddhAtmA lezyAzuddhimadhiSThitaH // pravartitazubhadhyAno gRhNAtyArAdhanAdhvajAm // / 2005 / / iratyavidhnena || vijayodayA -- evaM subhAvidappA evaM suSThu bhASitAtmA dhyAnamupagataH prazastalezyApariNata ArAdhanApatAkAM athArAdhanAvirAdhanayoH phalaM gAdhAbhirakacatvAriMzatA vyAcikhyAsurAdAvArAdhanAphalaM gAyAcaviMzatyA nirUpaya tArthopasaMhArapuraHsaraM sAmAnyena tatphalaM nirdizati mUlarA evaM arhaliMgAdipa trizakriyAvizeSavidhinA // yataH // AzvAsa 1709 Page #1721 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA artha--isa prakArase jisane apane AtmAko susaMskRta kiyA hai zukla bhyAnako prApta huA, zubhalezyAse pariNata huA aisA vaha kSapaka nirvighnatAse ArAdhanA patAkAko hastameM grahaNa karatA hai. AdhAsaH telokasavvasAraM caugaisaMsAradukkhaNAsayaraM // ArAhata pA so bhaya mukkhapaDimullaM // 1925 // davAti ciMtitaM saurya cinatti bhayapAdapam / / itdhamArAdhanA devI anyenArAdhyate sadA // 2006 / / yaireSArAdhanA devI siddhisaudhprveshinii|| ArAdhitA na sailAbhaH ko labdho bhuvanatraye // 2007 / / vijayodayA-telokphasavasAraM trailokye sarvasminsArabhUnAM caturgatisaMsAravumanAzakaraNImArAdhanAM prapamo'sau bhagavAn mokSamapratimaulyaM / / mUlArA- so adikriyAkRtaparikarmA, zubhadhyAnakatAnamAnaso vizuddhalezyazcArAdhanAM prayato yatastatastatyatAkA nirSinena haraptIti pacAsena saMbaMdha:-bhokkhapachimohaM mokSasya ketanyasya paripUrNAbhUtAM // artha-isa trailokpameM sArabhUta, caturgatirUpa saMsAraduHkhoMkA nAza karanevAlI ArAdhanAko jisane prApta kiyA hai usa bhagavAnane jisakA mUlpa nahIM hai aisA mokSa prApta kiyA hai. DORE evamadhakhAdavidhi saMpattA suddhadamaNacarittA // keI khayaMti khavayA mohAvaraNatarAyANi // 1926 // pathArUyAtavidhi prAptA vizuddhajJAmavarzanA pahanti ghAlidArUNi kecidayAnakRzAnunA 12008 // vijayodayA-payamaprasAda vidhi evaM yathAkhyAsavidhi saMprAptAH zudarzanacAritrAH kecitkSapakA yAti.. karmANi ksspti|| act 2710 Page #1722 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AcAmA utkRSTArAdhanAphalaM gAthAcatuSTayena dhyAcaSTemUlArA- adhAvAdavidhi yathAkhyAtacAritram / keI caramadevAH // zrAvaraNa jJAnadarzanAvaraNe dve // artha-jinhone yathAkhyAta cAritrako prApta kiyA hai, nirmala samyagdarzana cAritrako jo prApta hue haiM kSapaka ghAtikamAkA nAza karate haiM. 1711 kevalakappaM logaM saMpuSNaM davapajjayavidhIhi / / TjhAyaMtA eyamaNA jahaMti ArAyA dehaM // 1927 / / tyajatyArAdhakA dehaM dhyAyanlo bhuvanatrayam // dravyaparyAyasaMpUrNa kevalAlokalokitam / / 2009 // vijayodayA kevalakapya kavalanAnasya paricchacatdhe yA lokaM saMpUrNa dravyaparyAyavikalpaiH paricchidaMtaH jaddati te svadehe // parva jIvanmuktimanaMtacatuSTayAtmikAmutkRSdhArAdhanAphalamuktvA paramamukkimapi tatkalaravenAha mUlArA- kevalakApa kevalajJAnasya parikaleyatvena yogyaM / bidhIhi bhedai / / jjhAyaMtA jAnataH / eyamaNA vizuddhasthiramAnAH / to pazcAt svaayuHkssyaansrmityrthH| sayaM nija / . artha--kevalajJAna ke dvArA jAnane yogya jagatako saMpUrNa dravyaparyAbhoM ke vikalpoMke sAtha jAnate hue ve kSapaka ArAdhaka apanA deha chor3a dete hai. savukasaM jogaM jujatA daMsaNe caritte ya // kammarayavippamukkA havaMti ArAdhayA siddhA // 1928 // ratnatrayakaTAreNa chisvA saMsArakAnanaM // bhavaMti sahasA siddhA surAsuravaMditAH // 2010 // 17 Page #1723 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlAmadhanA 1712 vijayodayA sakkassaM sarvotkRSTaM darzanacAritrayoryoga pratipadyamAnAH karmarajobhyo vipramuktA ArAdhakAH siddhA bhavati // TI mUlArA sarvotkRSTa | paramanaiH kamyai pariNAmAt / jogaM saMbaMdha jujetA pratipadyamAnAH / kammarayavimukkA avAtikramaM catuSkAcyutAH // artha --- sarvotkRSTa samyagdarzana aura cAritrako prApta kara karmarUpa rajase rahita hokara ve kSapaka ArAdhaka muktAvasthAko prApta hote haiM. iyamukassiya mArAghaNabhaNupAlettu kevalI bhaviyA | logaharavAsI haveti siddhA dhUyakilemA || 1929 // ArAdhyArAdhanAmevamutkRSTAM dhUtakalmaSAH // bhUtvA kevalinaH siddhAH santi lokApravAsinaH / / 2011 / / vijayodayAya upakastiya evamutkRSTAmArAdhanAmanupAlaya kevalino bhUtvA tirastaklezAH lokAprazi khAsinaH siddhA bhavaMti // vaktArthopasaMgraha mAha mUlArA- umariyaM utkuSTaM / aNupAletu Aga | bhaviya bhUtvA // artha - isa prakAra utkRSTa ArAdhanAkA pAlana kara kevalajJAnako prApta kara lete haiM. saMpUrNa karma kleza se mukta hokara lokAgrazekharavAsI middha parameSThi hote haiM. aha sAvasesakammA malikasAyA paNaDumicchantA // hAsaraiaraibhayasogadumuMchAveyaNimhaNA || 1930 // avazeSitakarmANaH pavitrAgamamAtRkAH / kAmako pAdihAsyAdimithyAdarzanamocinaH // 2012 // bAkhAsara 7 1712 Page #1724 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH vijayodayA-ahasAbasesakammA atha sAvazeSakarmANo mathitakAyAH praNaSTamidhyAvahAsyaratyaratibhayazokajugupsAvanikamathanAH // madhyamArAdhanAphalaM gadhAdazakenAdizatimUlArA- adh| gabhyagArAcanAphalagadhi ki pane ityarthaH / malida abhibhUtAH / / artha--jinake karma yane haiM, jinhoMne anaMtAnubaMdhyAdi kaNayoMkA mathana kiyA hai, jinakA mithyAtvakarma naSTa huA hai, hAmya, rati, arati. bhaya, zaka, jugupsA, purupaveda aura vIveda, napuMsaka vedoMkA jinhoMne mathana kiyA hai paMcasamidA tiguttA susaMvuDA savvasaMgaummukkA / / 'dhIrA adINamaNasA samasuhadukkhA asaMmuDhA // 1931 // cijayodayA-casabhidA samitipaMcakopetA guptitrayopetAH susaMvRtA apAkRtasavaisaMgA dhIrA bhavInamanasaH samasukhaduHkhA asmuuddhaaH|| mUlArA--susaMDA dhyAnAkhyapradhAnasaMbaropetAH / artha--jinhoMne pAMca samitiyA pAlI haiM, jo tIna guptioM meM tatpara haiM, jinhone karmokA saMbara kiyA hai, arthAt saMvarakA pradhAna kAraNa jo dhyAna usase jo yukta hai, jo parigrahoMse dUra hai, dhIra haiM, jinake manameM dInatA nAmamAtra bhI nahIM rahI hai. jo duHkha sukhameM samAna cuddhi rakhate haiM, tathA jo moharahita hue haiM. savvasamAdhANeNa ya carittajoge adhichidA samma // dhamme vA uvajuttA jhANe taha paDhamasukke vA / / 1932 // sukhaduHkhasahA vRttajJAnadarzanasasthitAH // saMvRttAH sasamAdhAnA zubhadhyAnaparAyaNAH / / 2013 vijayondayA-savamamAdhANeNa sarveNa samAdhAnena cAritre samyagapasthitA dharmadhyAne prathamazukle vA upayuktAH / / mUlArA--sancasamAdhANeNa manovAkAyapaNidhAnena / Page #1725 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH artha--mana, vacana,aura zarIra ina tani yogoMse jo AtmasvarUpameM sthira hue haiM. arthAt cAritra meM jo tatpara rahate haiM. jo dharmabhyAna tathA , prathama athavA dusare zuklabhyanameM tatpara hogaye haiM. iya majhimamArAdhaNamaNupAlittA sarIrayaM hicA / huti aNuttaravAsI devA suvisuddhalessA ya // 1933 / / vidhAyArAdhanAM devIM madhyamAM muktavigrahAH // zaddhalezyAnvitA devAH santyanuttaravAsinaH / 2014 // vinokara.- pisama nAmanupAlya zarIraM tyaktvA vizuddhaleNyAgharA anusarayAsino khevA bhvti|| mUlArA-hicA tyaktvA / aNuttaravAsI paMcAnuttaravAsinaH // artha-isa prakAra madhyamArAdhanAkA pAlanakara zarIrakA tyAga karanevAle munirAja vizuddhalezyAko dhAraNa kara arthAt utkRSTa zuklalezyAke svAmI banakara anuttaravAsI devoM meM utpanna hote haiM. dasaNaNANacarite ukkiTThA uttamopadhANA ya // iriyAvahapaDivaNNA havaMti lavasattamA devA // 1934 // ..vijayodayA-vasaNaNANacarise samyagdarzanazAnacAritre prakaza uttamAbhigrahA IryApathaM prapannA layasa tamA devA bhavati / mUlArA-uThiA kalpopapAviratnatrayArAdhakebhya utkRSTAH / uttamopadhANA pradhAnAbhimahAH / iriyAvahapaDivaNA tadyogya sukRtakAraNazubhAmpracAzritAH / lavamattamA ahamiMdrAH / maiveyakAnuvizaSimAnavAsina ityarthaH // artha-samyagdarzana, samyagjJAna aura sampacAritra pAlane meM pUrNa dakSa arthAta kalpopapatra devoM meM jisa ralaya se janma hotA hai usase bhI utkRSTa ratnatrayako dhAraNa karaneyAle, utkRSTa tapa, dhyAna vagairaha niyamoMke dhAraka iryApathako jinhone prApta kiyA hai arthAta kalpAtIta devatva pAta hone ke liye yogya aise zubhAsavako jo prApta ho gaye haiM aise munirAja lavasattama deva hote hai arthAt marakara gaMdhaka, anudizavimAnameM rahanevAle deva ho jAte hai| Page #1726 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa kappovagA surAja agcharasahiyA suhaM aNuhavaMti / / tato arNataguNidaM suI du lavasattamasurANa // 1935 / / susvaM sApsaraso devAH kalpagA nirvizati yat // saMto'naMta guNaM svasthaM labhaMte lavasattamAH // 2.15 // vijayovyA kappovagA surA jaMkalpopannAH surAH apsarobhistahitA yatsukhamanumati tato'pyanaMtaguNitaM sbssmkaalaa| tatsunaparimANamAdda--- mUlArA kappovagA klpoppnnaaH| artha-apsarAoMke sAtha saudharmAdika kalpavAsI deva jisa mukhakA anubhava lete haiM usase bhI anaMta guNita sukha ahAmaMdra devAko milatA hai, jANammi daMsaNammi ya AuttA saMjame jahakkhAda / / vadruidatavovadhANA avahiyalessA sadameva // 1936 // vizuddhadarzanajJAnAH sythaakhyaatsNymaaH|| zanvAmilalazyAkA yaddhemAnatapoguNAH / / 2016 // vijayodayA-gANammi sammi ya jJAnadarzanayoryathAspAne ca saMyame yAyuktA vArddhatapo'bhiprahAH satataM vizuddhalezyAH kSaekAH // mUlArA-Autto AsaktAH / avahidalessA saMzuddhalezyAH // artha-samyagjJAna, samyagdarzana aura yathArakhyAta cAritra inameM hamezA tatpara rahanevAle tathA tapoMke niyama jinhoMne baDhAye haiM, jinakI zubhalezyAyeM uttarotara vizuddha hotI hai aise dhapaka pajahiya samma dehaM sadadaM saJcaguNAvadvidaguNavA // dovadadharamaThANaM lahaMti ArAdhayA khavayA // 1937 / / 1715 Page #1727 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa 1716 adInamanaso muktvA kacArAmiva vigraham / / deveMdracaramasthAnaM prapadyante budhArcitAH // 2017 / / thijayodayA-pajaddiya deI vihAya dehaM samyaksadA sarvaguNavardhitaguNAcyA deveMdracaramasthAnaM labhate / / mUlArA-sadhvaguNavaddhidaguNA sarvaguNena sarvotkRSTaguNakAreNa yaddhitaguNairaNimAdibhiH samRddhAH / parimaThANaM uparimasvargasthAnam / / artha- audArika zarIrakA tyAga kara saMpUrNa guNoMke kAraNoMse aNimAdika guNAkI unako prAti hotI hai tathA deveMdrakA antima pada unako prApta hotA hai, suyabhattIe visuddhA umgatavoNiyamajogasaMsuddhA / / logatiyA suravarA havati ArAdhayA dhIrA / / 1938 // jAvadiyA riddhIo havaMti iMdiyagadANi ya suhANi // tAI lahati te Agamesi bhaddA sayA khavayA // 1939 / / varyaratnatrayodyogAH kaSAyArAtimardinaH // saMti lokAMtikA devA dehodyotisa puSkarAH / / 2018 / / RddhayaH saMti yA loke yAnIMdriyasukhAni ca / kSapakAstAni lapsyantaM sarvApayeSyatyanehasi // 2019 // vijayodayA-jAvaDiyA riDIo yAvatyaH Rddhayo bhani yAvaMtIdriya sukhAni ca marcati tAni sarvANi lapsyate bhadrAzayAH kSapakAH // mUlArA--Niyama ashraaivishessH| joga bhyAnamAsApanAdi / mUlArA-laIti lapsyate / te mdhymaaraadhnaaraadhkaaH| Agamosa AgAmini kAle / bhahAsayA prazasta citAH / artha-zrutabhakti-samyagjJAnArAdhanAse jinakA mana nirmala banA hai; ugrataSa, viziSTa niyama, AtApanAdika yoga aura dhyAnase jinakA AtmA nirmala banA hai aise dhIra ArAdhaka lokAMtika nAmaka utkRSTa deva hote hai. isa jagatame jitanI RddhiyA aura iMdriyasukha hai ve saba nirmala pariNAmake kSapakoMko avazya prApta hote haiM, 7 . Page #1728 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH mUlArAdhanA je vi hu jahaNiyaM teulesamArAhaNaM uvaNamaMti / te vi hu sodhammAisa havaMti devA Na heDillA // 1940 / / jaghanyArAdhanAM devIM saMjolezyAparAyaNAH / / ArAdhya kSapakAH saMti saudharmAdiSu nAkinaH // 2020 / / vijayodayA-je vi du jahariNayaM ya'pi jaghanyAmArAdhanAM tejolezyAmavRttAmupanamaMti te'pi saudharmAdiSu devAbhavati // nAtromAvino nevaaH| jaghanyArAdhanAphalamA-- mulArA-teulesa tejolezyAprayUsAM / Na dehile nAcobhAvinaH / artha ... telole zodhAkarAparI bhAsA jaghanyArAdhanA kahate hai isa ArAdhanAke ArAdhaka kSapaka saudharmAdisvoM meM deva hote haiM. ina devoMse hIna devoM meM inakA janma nahIM hotA hai. kiM jaMpieNa yahuNA jo sAro kebalassa logarasa || taM acireNa lahaMte phAsittArAhaNaM NikhilaM / / 1931 / / yahunAtra kimuktana yatsAraM bhuvananaye // ArAdhyArAdhanAM devI labhate tanmanISiNaH / / 2021 // vijayodayA ki pipaNa aSTuNA kiMyAnoktena yasarvasyAsya lokasya sArabhUtaM tadacireNa labhate ArAdhana prapannAH / trividhAyA apyArAdhanAcA mAhAtmyamabhiSTauti-- mulArA-.- kevalarasa sarasya / phAsittA ArAdhya / jaghabAhunokna ki sAro lokasya sakalasya vaH // labhaMte cirApRSTA samyagArAdhanAvidhim / / artha--aba hama aura jAdA nahIM kahate haiM jo saMpUrNa lokakA sArabhUta padArtha hai vaha ArAdhanAoM ko prApta | hue jIvoMko zIghra hI prApta hotA hai . isameM saMdeha nahIM hai. Page #1729 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa bhoge aNuttare bhuMjiUNa tatto cudA sumANusse // iSTimatulaM gahanA gati jiNadesiyaM dhammaM / / 1942 / / bhuktvA bhoga cyutAH santo bhUtvA bhuci narottamAH / / vihAya mahatI bhUrti bhUtvA sidhyanti sAdhavaH / 2022 // vijayodayA-bhoge aNuttare bhogAnutkRSTAna bhuktyA svargacyutA manuSyabhave'pi prApya sakalAmRddhi toca tyakyA jinAbhihitaM dharma carati / / madhyamArAdhanAjaghanyArAdhakAnAM svargasulabhuktyuttarakAlabhogyasukhaM kRtyaM copadizatimUlArA-aNuttare utkRSTAn / tatto cudA svargAdavatIrNAH / pattA tyaktvA / dhamma cAritram / / artha-ArAdhakajIvoMko svargameM bhogoMkI prApti hotI haiM. unakA bhoga lekara AyuSya samApta honepara ghe svargasa cyuta hokara isa manuSyabhavameM janma dhAraNa karate hai. isa manuSyamavameM bhI saMpUrNa RddhikI unako prApti hotI hai. usako choDakara ve binadharmakA pAlana karate haiM arthAt muni hokara tapa, svAdhyAya aura dhyAna karate haiM. sadimaMto dhidimato sadAsaMvegavIriyovagayA / / jedA parIsahANaM UbasaggANaM ca abhibhaviya // 1943 // dhRtismRtimatizraddhAvIryasaMvaigabhAgamaH // parISahopasargANAM jesArI vijitendriyAH // 2023 / / bijayodayA-sadimaMto smRtimaMtaH dhRtisamanvitAH zraddhAsaMdhegavIryasahitAH parIpahANAM vijetAraH upasargA. mAmabhibhavitAraH / dharma caraMtastarakIdRzAH syurityAimUlArA-sadimatA smRtiyuktAH / jedA jetAraH / abhibhavidA abhibhavakartAraH / artha-ve zAstrakA adhyayana karake usake tatvoM ko khUba dhyAna meM rakhate haiM. parISaha aura upasarga prApta hone. | 1718 Page #1730 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsA para bhI dhairyase Digate nahIM. zraddhA, saMvega-saMsAramaya, aura vIrya AtmasAmarthyase ve cyuta nahIM hote haiM. ve upasarga aura parISahoM ko saha lete haiM, iya parAmavasAda DivaNNA suddhadasaNamuvedA // sodhiti jhANajuttA lessAo saMkiliTThAo // 1944 // sayathAkhyAtacAritrAH pavitrajJAnadarzanAH // vizodhya malinAM lezyAM zuddhadhyAnaviddhi naH / / 2024 // vijayodayA-iya caraNamaghrasAda evaM yathAkhyAtacAritraM pratipazaH zuddhadarzanamupagatA ghyAnayuktAH saMklipa lejhyA vinAzayati / / mUlArA-iya evaM caraMtaH / sodhiti nAzayanti / artha- isa prakArase yathAkhyAta cAritrakA lAma kara ve zuddha darzanako prApta hokara dhyAnameM tatpara hote haiM aura apane sakiSTa leNyAAkA-malina pariNAmoMkA kSaya karate haiM. sukkaM lerasamuvagadA sukkajhANeNa khavisaMsArA // sammukkakammakacyA sArvati sihaM dhudakilesA // 1945 // zuklalezyAMganAzliSTA dhvstnishissklmssaaH|| bhavanti sahasA siddhA bhUvanottamavaMditAH / / 2.25 / / vijayodayA-sukka lassamucagavA zuklalezyAmupagatAH zukladhyAnama kSapitasaMsArA unmuktakarmakapacA durIfata phlezAH siddhimupayAMti // mUlArA spaSTam / artha-zukla lezyAkI prApti kara ve ArAdhaka zuklathyAnase saMsArakA nAza karate haiM. karmarUpa kavacako phoDakara saMpUrNa klezoMkA arthAt caturgatike duHkhokA nAza karake mukta hote haiM. eace P 1719 Page #1731 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pulArAdhanA 1720 evaM saMthAragado visoitA vi dasaNacaritaM // parivasdi puNo koI jhAyaMto aTTahANi // / 1946 // itthaM saMstaramApannA raudrAvartinaH // ratnatrayaM vizeSyApi bhUyo bhrazyanti kecana / 2026 // vijayodayA evaM saMdhAraNako ukena prakAreNa saMstaramupagato'pi kRtadarzanacAritrazuddhirapi kacitkarmagaura vArIpariNataH patati // tatra doSamAcaSTe // evaM sAkSAtpAraMparyeNa ca prApyamArAdhanAphalaM vyAvarNya durdaivavazena duyanAdvirAdhatAM zrAmasya phalaM prabaMdhanA - mulArA - parivadi ratnatrayAtmacyavate / artha - koI muni saMsArakA Azraya karane para bhI samyadarzana aura cAritrakI zuddhi karane para bhI pUrvakarma ke bhArase Arta dhyAna raudradhyAna meM pariNata hokara apane zuddhasvarUpa se bhraSTa hote haiM. jhayaMta aNagAro aruddaM ca carimakAlammi || jo jahai sayaM dehaM soNa lahai suggAdeM khavao // / 1947 // AtaraudraparaH sAdhuya muMcati kalevaram // etAM duHkhapradAmeSa devadurgatimRcchati // 2027 // vijayozyAjjhAyaMto aNagArI maraNakAle mAterodrayoH paripato bhUSA yaH svadeSaM jahAti nAsI kSapakaH gatiM labhate // birAmiNasya dakSetramAha--- mUlArA - spaSTam // Arta raudra meM pariNati honese kyA hAni hotI hai isa praznakA uttara --- artha - maraNake kAlama ArtadhyAna aura raudradhyAnakA Azraya karane se vaha kSapaka AyuSyakI samApti honepara sugati ko prApta nahIM kara sakatA hai. AzvAsa 7 1720 Page #1732 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa ... jadi dA subhAvidappA vi carimakAlammi saMkileseNa || . paribaDadi vedaNaTTo khavao saMthAramArUDho // 1948 // cirAbhyastacaritro'pi kaSAyAkSavazIkRtaH // salyugAle mAga padizyati saMyataH // 2028 // vijayonyA-jadidA sumAcinamA vi.yadi tAyattumAdhitAtmApi saMstaramArUDhaH vedanAtaH ApakaH saMklerona datunA sanmArgatparipattati / / cirAbhyastacAritro'pi Apako yadi maraNakSaNe vedanAvazAtprAtasakleza: sanmArgAcyavate sadA nityAvasamAdInAM tatpacyavane kimAzcarya vAcyamityabhidhAtuM prabaMdhamabhidhatta---- mUlArA-- sam // artha-jisane AtmAko ArAdhanAoMse susaMskRta kiyA thA to mI maraNasamayameM saMklezapariNAmoMkI utpati hone se vaha saMstarapara ArUDha huA zramaNa sanmArgase bhraSTa hotA hai. kiM puNa je osaNNA NiccaM je vA vi NiccapAsasthA / je vA sadA kusIlA saMsattA vA jahAchaMdA // 1949 / / avasamro yazAcaMdo yaH pArzvasthaH kuzIlakaH // saMsaktazca tadA kiM na sa bhrazyati kumaansH|| 2029 / / ghijayodayA- puNa kiM punarna paripataMti ye nityamavasabhA ye ca nityaM AvasthA ye vA sadA kuzIlA: saMsaktA pA svchNdaaH| tatra aghasannAH nirUpyate-- ganchahi kei purisA pakkhI iva paMjaraMtaraNiruhA // sAraNapaMjaracakidA osaNNAmA paviharati // 1950 / / vijayodayA-yathA kardame kSuNNaH mAgAddhIno'vasana ityucyate sa dravyato'vasanaH |bhaavaaysnnH azuddhacaritraH sIdati upakaraNe, vasatisaMstarapratilekhame, svAdhyAye ,vihArabhUmizodhane, gocArazuddhau, IryAsamityAdiSu, svAdhyAyakA. BARASADARPARAN arai Page #1733 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA bhAvAsA 1722 lAvalokane, svAdhyAyavisarge, gocare, ca anudyatA, AvazyakeSvalasaH, anAtiriko yA janAdhikaM karoti ca yathoktamAvazyakaM cAkAyAbhyAM karoti nabhAcata evNbhuutshcaaritre'vsiidtiityvsnnH| paMthAnaM pazyabapi tatsamIpe myena kazcidgacchati, yathAsI mArgapAvasthA, evaM nimanimamA jArabhitIje, kiMtu rAya pagANA tiSThati nekAMtenAsaMyataH, na ca niravicAra saMgramAso'bhidhIyate pAvastha iti / zayyAdharapiNDamabhihitaM nityaM ca piI bhukta,pUcIparakAlayotisaMstava karoti, utpAdanaSaNAdoSaduSTa yA ana, nityamekasyAM ghasatI vasati, pakasminneva saMstare zete, ekasminneva kSa vamasi / gRhiNAM gRhAbhyaMtare niSadhAM karoti, gRhasthIpakaraNayacarati, duHpratilekhagamatilesa yA grahAti, sUcIkarinakhacchadasaMdaMzanapaTTikApurakarNazodhanAjinapAThI, sIvanaprakSAlanAyadhUnanaraMjanAdivahuparipharmavyApRtazca yA pArzvasthaH / kSAra ghUrNa saviIralaghaNasarpirityAdikaM anAgAhakaraNe'pi gRhInyA sthApayan pArthasthaH / rAtrI yatheSTaM zete, saMstaraM ca yathAkAma cahutaraM karoti, upkrnnrsho| devakumAH-vicasevA zero ca yaH pAvasthaH / padaprakSAlanaM mrakSaNaM thA patkAraNa maitareNa karoti, yazva gaNopajIvI pripaMcakasevAparazva paarshvsthH| ayamatra saMkSepaH-ayogyaM sukhazIlatayA yo niSevate kAraNamaMtareNa sa sarvathA pArzvasthaH / kutsitazIla kuzIlaH, yo avasamAdInAM kuzIlatvaM pAmoti, neyaM lokamakarakutsitazIlaH kuzIla iti viveko'na grAhyaH / sa ca kuzIlo'nekaprakAraH, kazcitkautukazIlaH auSadhaSilepanavidyAprayogeNaiva, saumAmyakaraNa rAmadAra kautuphamAdarzayati yaH kautukakuzIlaH / kazcit bhUtikarmaphuzIlaH bhUtigrahaNamupalakSaNaM bhUtyA, dhUlyA, siddhArthakaH, puNe, phalairudakAdibhirvA maMmita rakSA vazIkaraNa vA yaH karoti sa bhuutikushiilH|| uktaM ca bhUdIva dhUtvIya yA siddhasthaga pussphphaaludkaadiidi| ra pasigaraNaM cA karedi jo bhUdigakusIlo kazcittasenikAkuzIlaH, aMguSTama se nikA, akSaraprasanI, pradIpaprasenI, zaziprasenI, sUryaprasanI svapnapasanItyevamAdibhirjane raMjayati yaH so'bhidhIyate prasenikAkuzIla iti / kaviyasenikAkuzIlA vidyAbhimauSadhaprayogoM masayaMta cikitsA karoti so'masenikAkuzIlaH // kazcizimittakuzIlA aganimittaM jJAtvA yo lokaruyAveza karoti sa nimisapuzIla: pAtmano jAti kulaM vA prakAzya yo bhikSAdikamutpAdayati sa AjIvakuzIlaH / kenaci dupachutaH paraM zaraNaM pravizati, anAthazAlA yA pravizya AtmanazcikitsAM karoti savA pAjIvakuzalaH / vidyAyogAdibhiH paradravyApaharaNadabhapradarzanaparaH phakakuzIlA, iMdrajAlAdibhiyoM janaM vismApayati so'bhidhIyate phuDanakuzIla iti / vRkSagulmAdInAM puSpA, phalAnAM ca saMbhavamupavarzayati, garbhasthApanAdikaM ca karoti yaH sa saMmUrchanAkuzIlaH / sAno, kITAdInAM, vRkSAdInA, puSpaphalAdInAM, garbhasya parizAtanaM abhisArikaM ca yaH karoti zApaM ca prayacchati sa prapAtanakuzIlA uktaM ca / kAonikabhUdikamme pariNA pasiNe piNamittamAmIce, kAkuhana samunchaNa parAdaNAdIphunIlo du / uni | AzivapAragRhItAH kuzIlA ucyata-zatraM hiraNyaM catuSpadaM ca paripraSTa ye gRlaMni haritakadaphalamojinaH itakAritAnumatapipoSadhivasatisevAparAH, ratrIkathAratayA, maithuna sevAparAyaNAH, vivekAnavAdizradhikaraNodyatAzca kuzIlA ! dhRSTaH pramattadhikRtabeSazca kuzIlaH / saMsako nirUpyate-priyacArikhe priyacAritraH apriyacAritre dRSTa apriyacAritrA, nadapavanakarUpamAhI saMsaktaH, paMceMdriyeSu prasaktaH vividhagauravapratipaddhaH, strIviSaye saMklezasahitaH, gRhasthajanapriyazca - - - 1722 Page #1734 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA AzvAsA 1723 - - - saMsaktaH bhavasaSNo avasanA, pArthasthasaMsargAtsvayamapi pArzvasthA, kuzIlasaMsargAtsvayamapi kuzIlaH, yaH svarada saMparkAsvayamapi svacchaMdavRttiH / yathAzaMdo nirUpyate-utsUtramanupadiSTa svecchAvikalpitaM yo nirUpayati so'bhidhIyate yathAchaMda iti / tadyathA varSe patati jaladhAraNamasaMyamaH / bhurakartarikAdibhiH kezApanayamaprazaMsanaM AtmadhirAghanAnyadhA bhavatIti / bhUmizayyA tRNapuMje vasataHavasthitAnAzAti,uddezikAdike bhojane'doSaH prAmaM sakalaM paryaTatomahavIjIva. nikAyavirAghaneti, gRhAmapubhojanamadoSa isi kathana, pANipAtrikasya parizAtanadoSo bhavatIti nirUpaNA, saMprati yathoktakArI na vidyata iti ca bhASaNaM pavamAdinirUpaNAparAH svayaMvA ityukyate / mUlArA-- kiM puNa kiM punarna paripataMti / sarvadA ye'vasannAdirUpatAM dhRtvA pazcimakAle eca sanmArgamanusRtAste saMstarArUDhAH saMto bedanAvazAtprAsaMklezAstataH pradhyavaMta evetyrthH| osaNNA cAritre'vamIdantaH pathikA iya paMke / yathoktamunikarmasvAlasthAdinA pada pade rakhalanta ityrthH| Nikaca dIkSAmahaNArabhaticaramakAlaM yAvat / niccapAmasthA niraticArasaMyamamArga jAnatI pi ye sadA tadavRttayo kAnanda saMgatA na ca niraticArasaMyamAH kiMtu saMyamamArgapAva tiSThanti / yathA kecit pa zya to ase balidaza jhA vinA ye niSeyate te pAvasthA iti sAtparya / kumIlA lokaprakaTa kuntitazIlAH / saMsattA ye piyacAhiai privacAritrAH, aziyapArine ca amiya cAritrAH / naTavadanekarUpamAhiNo'vasa zAdisaMsargAtsvayamapi sahAvabhAja iti bhAvaH / / jadhAIdA utsUtrAnupadiSTamvecchAbikaspina nirUpaNAparAH || argha-kyA jo abasanna, pArthastha, kula, saMsakta aura yathA chaMda muni hai ve avazya manmArga se bhraSTa nahIM hote haiM ! avazya hI bhraSTa hoMge. artha-jase kIcaDameM phasahae aura mArgabhraSTa pathikako avasana kahate haiM usa ko dracyAvasanabhI kahate haiM. vaise jisakA cAritra azuddha bana gayA hai aise muniko bhAvAsana kahate haiM. yaha muni piMchI kamaMDasvAdika upakaraNoMmeM, Asakta hotA hai. isati aura sastarakI zodhanA karanameM pramAdI banatA hai. svAdhyAyameM vihArabhUmizodhanameM, AhArakI zuddhi meM, IryAsamityAdika samitioM meM, svAdhyAyakAlake avalokanameM svAdhyAyako samApti karane meM tatpara nahIM hotA hai. arthAt upayukta kAryoM meM vaha pramAdI banatA hai. AvazyakAdi kAryoM meM Alasya karatA hai. itara munioMkI apekSA se yaha ayasannamuni AvazyakoMkA adhika bhI pAlana karatA hai paraMtu vacana aura kAya-zarIrasehI karatA hai. manase unakA pAlana nahIM karatA hai. isa prakAra vaha cAritrase bhraSTa hotA hai isaliye aise muniko atrasamma kahate haiM, 1723 Page #1735 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAH 1724 ___ mAgako jAnatA huA bhI koI anya puruSake sAtha usa mArgake samIpa jAtA hai usako jaise mArgapArzvastha | kahate haiM vaise aticArarahita saMyamamArgakA svarUpa jAnakara bhI usameM jo pravRtti nahIM karatA haiM paraMtu saMyamamArgaka pAsa hI baha rahatA hai. yadyapi vaha ekAtarUpase asaMyamI nahIM hai paraMtu niraticAra saMyamakA pAlana nahIM karatA hai isaliye usako pArzvastha kahanA cAhiye, vasatikA ko dhanavAnevAlA, usakI marammata karanevAlA, aura yahAM Apa Thaharo aisA kahakara munioMko vasatikA denecAlA ina tIno ko zayyAdhara kahate haiM. inake yahAM hAra grahaNa karanA muniopheliye niSiddha de. paraMtu inake yahAM jo hamezA AhAra grahaNa karate haiM. dAtAkI AhAra lene ke pUrva aura AhAra leneke anaMtara prazaMsA karate haiM, utpAdana dopa, epaNA dopa sahita AhArako grahaNa karate haiM. hamezA ekahI vasanikAmeM rahate haiM. ekahI saMstarameM hamezA sote haiM, ekahI kSetrameM rahate haiM. gRhasthoMke gharameM apanI baiThaka lagAte haiM. gRhasthopakaraNoMse apanI zaucAdi kriyA karate haiM. jisakI zodhanA azkya hai athavA jo sodhA nahIM gayA hai usako grahaNa karate haiM. sUI, kaiMcI, nakha chedanakA zastra. sAMDasa (jisako cimaTA kahate hai) vastarA tIkSNa banAnekA patthara, vastarA, karNamala nikAlanekA sAdhana, ina vastuoMko grahaNa karate haiM. sInA, dhonA, usako jha TakanA. raMgAnA ityAdi kAryo meM jo tatpara rahate haiM ese muniko pArthasya muni kahate haiM. jo apane pAsa kSAracUrNa sohAga cUrNa, namaka, ghI bagairaha padArtha kAraNa na hone parabhI rakhate hai unako bhI pArzvastha kahanA cAhiye. jo rAta meM yatheSTa sote haiM, apanI icchAke anusAra nichAnAbhI vahA panAte haiM, upakaraNoM kA saMgraha karate haiM, unako upakaraNa bakuza kahate hai. jo dinameM sotA hai usako dehabakuza kahate haiM aise pArzvasthake bheda haiM. kAraNake binA pAva dhonA atharA tela lagAnA, gaNake Upara upajIvikA karanA, tIna athavA pAMca munioMkI sevA karanA ? aise jo kArya karatA hai vaha bhI pArzvastha hai. jisakA AcaraNa kutsita hai doSa yukta hai usa muniko kRtsita kahata haiM. yadi aisA kuzIla munikA lakSaNa kiyA jAvegA to abasamAdika munioMko bhI kuzIlahI kahanA hogA ? uttara-jisakA burA AcaraNa lokameM pragaTa huA hai usako kuzIla kahate haiM aisA abhiprAya yahAM samajhanA cAhiye. isa kuzIla munike aneka prakAra hai. koI kautukakuzIla hai- auSadha, vilepana aura vidyAke prayogasehI rAjadvArameM kautukaM dikhAnA, lokameM miyatA saMpAdana karanA. Page #1736 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlArAdhanA AzvAsaH bhUtikuzIla-bhUti zabda yahAM upalakSaNa hai isaliye bhUtikA artha isa prakAra samajhanA cAhiye-abhimaMtrita kiye gaye dhUla, sapheta sarasoM, puSpa, phala, pAnI ityAdikoMke dvArA kisIkA rakSaNa karanA, kisIko vaza karanA, aise kArya karane vAlako bhUtikuzIla kahate hai. uparyukta abhiprAya bhidIya dhaliyaM vA' isa gAthAmeM bhI vyakta kiyA hai. prasenikA kuzIlakA lakSaNa isaprakAra hai. aMguSTha prasenikA, akSaraprasanikA, pradIpaprasenI, zaziprasanI, aura svapnaprasenI ityAdi vidyAoMse jo lokoM kA mana anuraMjita karatA hai usako prasenikAkuzIla kahate haiM. agrasenikA kuzIla-vidyAose aura auSadhoMse asaMyatoMkI jo cikitsA karatA hai vaha aprasenikA kuzIla hai. azaMganimisako jAnakara jo lokoMko unakA upadeza karatA hai vaha nimitta kuzIla hai. apajI, jAti Sa kula prakAzita karake jo mikSAdikakI utpatti karatA hai usako AjIyakuzIla kahate hai. kisIke dvArA upadrava honepara dusaroko jo zaraNa jAtA hai. athavA anAthazAlAmeM prapeza kara apanI cikitsAko karavAtA hai usako AjIvakuzIla kahate haiM. vidyA maMtrAdikoMke dvArA pathyApaharaNa karake daMbha pradarzana karanevAlA usako kaphakuzIla kahate haiN| iMdrajAlAdikoMke dvArA jo janoMko Azcaryacakita karatA hai vaha kuhanAkuzIla hai. vRkSa, choTe choTe peDa vagairahoMko puSpa aura phaloMkI utpatti kA upAya batalAtA hai. garbhasthApanAhika | kArya jo karata haiM usako sammurchanAkuzIla kahate hai. basa jAtike kITAdika, vRkSa, choTe peDa inake puSya phalAdikoMkA jo nAza karate haiM, garbhakA jo nAza karate hai. jo zApa dete haiM unako prapAtana kazIla kahate haiM. ina saba kuzIloMkA AcAryana 'kAyotika bhUti kamme' isa gAthAmeM nAma nirdeza kiyA hai. mAthAmeM Adi zabda pAyA hai isase aura bhI kuzIloke bheda hote haiM. unakA svarUpa isa prakAra-jo kSetra-jamIna, suvarNa, catuppadaprANI ina parigrahA~kA svIkAra karate haiM. harita, kaMda, aura kacce phala bhakSaNa karate hai| kRta, kArita, aura anumata aisI vasatikA, AhAra upAdhi-inakA sevana karate haiN| striyoM kI kathAoMmeM prema rakhate haiM. maithuna sevAmeM tatpara hote haiM 1725 Page #1737 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1726 afaast hote haiM, Ake adhikaraNoM meM hamezA udyukta rahate haiM inako bhI kuzIla kahate haiM. jo ghRSTa, nirlajja, pramuca, aura vikArayukta veSa dhAraNa karate haiM. unako bhI kuzIla kahate haiM. saMsakta munikA varNana - aise muni cAritrapriyamunike sahavAna raha hai ki ye bhI bana jAte haiM. jinakI cAritrapriya nahIM haiM aise munike sahavAsameM rahanepara jo caritrako apriya mAnane lagate haiM. naTake samAna inakA AcaraNa rahatA haiM. ye saMsakta muni paMceMdriyoM ke viSayoM meM Asakta hote haiM. tIna prakArake gauravoMmeM Rddhigaurava, rasagaurava aura sAtagaurava inameM Asakta hote haiM. strI ke vizva meM inake pariNAma saMkleza yukta hote haiM. gRhasthopara inakA atizaya prema rahatA hai. avasannamunisaMsarga se ye avasanna banate haiM. pArzvasyaka saMsase pArzvastha ho jAte hai. kuzIla ke saMsarga se kuzIla aura svacchaMda ke saMyoga honepara se banate haiM. arthAt naTa inakA AcaraNa haiM. yathAchaMda munikA varNana - jo muni Agamake viruddha Agamena na kahA huA aura cchakalpita padA thakA svarUpa kahate haiM unako yathAnaMda muni kahate haiM varSAkAlameM jo pAnI giratA hai usako dhAraNa karanA yaha asaMyama hai. vastarA aura kaicIse keza nikA lanA hI yogya hai. kezaloca karanese AtmavirAdhanA hotI hai. sacittatRNapuMjapara baiThane se bhI bhUmizayyA mUlaguNa pAlA jAtA hai. tRNapara baiThane se bhI jIvoMko bAdhA nahI hotI hai. uddezAdika doSasahita bhojana karanA doSAspada nahIM haiM. AhAra ke liye saca grAma meM ghUmanese aneka jIvoMkA ghAta hotA hai. ghara meM hi bhojana karanA AcchA hai. arthAt satikA hI bhojana karanA acchA haiM. hAthame AhAra lekara bhojana karanese jIvoMko bAdhA pohoMcatI hai. aisA ve utsUtra kahate haiM. isa kAlameM yathokta AcaraNa karanevAle muni koI nahIM hai aisA kathana karanA ityAdi prakArase viruddha bhASaNa karanevAle muniyoMke yathAchaMda arthAt svachaMdI muni kahate haiM. avibhAvadosA kasAyavasAya maMdasaMvegA accAsAdNasIlA mAyAbahulA NidANakadA || 1951 // Ava Page #1738 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzcAra 1727 azuddhamanaso vazyAH kaSAyendriyavidviSAm / / pUjyAtyAsAdanAzIlA nIcA mAyAnidAninaH // 2.30 // vijayodayA-avisubhAvadosA bhAvAH samyagdarzanazAnacAritrapariNAmAH, teSAM doSAH zaMkAdayaH te avizuddhA anirutA caiste avizuddhabhAvadoSAH / kasAyavasigA kpaayvshvrtinH| mNdsyegaa| accAsAdaNalIlA guNAnAM gupizAM cApamAnakAriNaH1 pracuramAyAnidhAnaM gtaaH|| kutaste mRtyukAle sanmArgAtmayate ityatra gAthASaTkamAhamUlArA-avisuddhabhAvadosA aniraakRtrtntryaavicaaraaH| azAsAvaNasIlA guNAnAM guNinAM caapmaankaarinnH| artha-sambadrzana, samyagjJAna aura samyak cAritrako AcArya bhAva kahata haiM. inake zaMkAdika doSa haiM. ina dopaoNko na haTAnese samyadgarzanAdika nirmala nahIM hote haiM. arthAt avasamAdika munioMkA ratnatraya nirdoSa nahIM hamA haiM ve kAra ke vaza ho jAne meM maga para pAyA jAtA hai. ve gupokA aura guNijanoM kA apamAna karate haiM. unameM mAyA aura nidAna ye do zasya pracura pAye jAte hai. suhasAdA kiMmajjhA guNasAyI pAvasuttapaDisevI // visayAsApaDibaddhA gArabagaruyA pamAilA // 1952 // dharmakAryaparAdhInAH pApasUnaparAyaNAH / / saMghakRtye mamAnena kiM kRtyamiti vAdinaH // 2031 // sarvananAticArasthAH sukhAsvAdanalAlasAH // anArAdhitacAritrAH paraciMtAkRtodyamAH / / 2032 / / vijayodayA-sukhasAdA sukhAsvAdanaparAH / kiMmajhA ki mAM kenaciditi sarveSu saMghakAca nAhatAH / guNa sAyI guNeSu samyagdarzanAdiSu zerata va nirutsAhaH / pAcasuttapaDisavI AtmanaH pareSAM dhA azubhapariNAmasya mithyAtvA. saMyamakavAyANAM pravartaka zAstra pApasUtra nimitta, vaidyakaM, kauTilyaM, strIpuruSalakSaNa, dhAtuvAdaH, kAyanATakAni, caurazAkha zanalakSaNaM paharaNavidyAcitrakalAmAMdharvagaMdhayuktyAdikaM etasmin pApasUtre phatAdarAbhyAsAH, cisayAsApaSTiddhA abhimataviSayapariprAptyarthA yA bhAzA tasyAM pratibaddhAH, tigAravagurukA gArasatrayaguravaH / pamAilA SikathAdipaMcadaza prmaavshitaaH|| 1527 Page #1739 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa 1728 mUlArA--suisAdA sukhAsvAdanaparAH / kimajamA ki mama kenaciditi sarveSu saMghakAryeSvanAdasAH / guNasAyI guNeSu samyagdarzanAdiSu zerata ica / samyaktvAdinirutsAhA ityarthaH / pAvamuktapamiseSI svaparayomithyAtvAdinivedakanimita / kauTilya strIpuruSalakSaNa, dhAtuSAdakAzyanATakacauryazacitragItanRtyavAcagaMdhayuktyAdizAleSu kRtAdarAbhyAsAH / pamAdilA vikAdipramAdayataH // artha--ina munioMkA svabhAva mukhiyA banatA hai isaliye merA kisIse kucha bhI saMbaMdha nahIM hai aisI kalpanA karake saMghake kAryoMse ve udAsIna rahate haiM. samyagdarzanAdi guNoMmeM ghe nirutsAha rahate haiM arthAta inakI vRddhi karanekI unako icchA nahIM hotI. apane athavA anyajanoMke azubha pariNAma banAnavAla arthAt jo mithyAtva, asaMyama, kaSAyarUpa pariNAmAkI utpatti karata haiM aise zAstroMkA pApa kahate haiM. jaise nimitta, vaidyaka, kauTilya (cANakyakA arthazAstra ) strIpuruSalakSaNa, arthAt sAmudrika, dhAtuvAda, kAvya, nATaka caurazAstra, zastralakSaNa, zAstravidyA citrakalA. gAMdharva, gaMdhayuktyAdika ina zAstroM ko pApasUtra kahate haiM. ye pArthasthAdi muni ina zAstroMkA Adarase abhyAsa karate haiM. isa viSaya kI prApti karAnevAlI jo AzA hai usase ye baMdha gaye haiM. tIna gAravase ye sadA yukta rahate hai. vikathAdika paMdaraha pramAdoMseM ye pUrNa rahate haiM. samidImu ya gucIsu ya abhAvidA sIlasaMjamaguNesu / / paratattIsu pasattA aNAhidA bhAvasuDIe // 1953 // vijayodayA-samidIsu ya samitiSu guptiSu ca saMyamaguNeSu bhASanArahitAH paravyApAreu mavRttA bhAvazuzAbanAratAH / mulArA-paratattIsu paravyApAraciMtAsu NAhidA anAdRtA asthirA vA / / artha--samiti, gupti, inakI bhAvanAoMse-abhyAsase ye dUra rahate haiM. saMyamake bheda jo ucaraguNa zIla bagairaha inase ye dUra rahate haiM. dUsaroM ke kAryokI citAmeM lage rahate hai. aura AtmakalyANake kAryose kosoM dUra rahate hai. isalie inake ratnatrayameM nirmalatA nahIM rahatI hai. 1.728 Page #1740 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA Azva saH gaMdhANiyattataNhA bahumohA sabalasevaNAsevI! saharasarUvagaMdhe phAsesu ya muskidA ghaDidA // 1954 // lokakriyodAtaraH paralokakriyAlasAH / / mohinaH zabalAH kSudrAH saMkliSTA dInavRttayaH // 2033 / / vijayotyA-thAbhiyasatapadA atRptaparigrahatANA, bahumoDA, akAnayaTulAH, zabalasaghanAparAH, zabdAdiSu viSayeSu bhUThitAH, aasrvttiptaaH|| mUlArA-gaMthANiyattataNDA anivRttaparigrahaspRhAH / bahumohA ajJAna bahulAH / sabalasevaNAsevI gRhamAraMbhasevimaH / mucchidA gRddhiM gatAH / ghaDidA saMbaddhAH / / artha--parigrahama inakI abhilApA tRpta hotI nahIM baDhatI hI rahatI hai. ye AjJAnase ghire rahate haiM. arthAta AtmasvarUpa kA jJAna ina ko nahIM hotA hai. gRhasthoke AraMbhAdi kArya ye karate rahate haiM. zabda, rasa. gaMdha, rUpa, sparza ina viSayoM meM ve atyAsakta hote haiM... paralogaNippivAsA ihaloge catra je supaDibaddhA // sajjhAyAdIsu ya je aNuSThidA saMkilimadI // 1955 / / vijayodayA-paraloyaNipivAsA paralokanispRSTAH, peDikemveva kApu pratibaddhAH, svAdhyAyAdiSyanuyatAH, sddiemtyH|| mUlArA-NipipAsA nispRhAH / aNuTTidA anudyatAH / / artha-ye paralokake viSaya meM nispRha hote haiM. paraMtu aihika kAryoM meM hI inakA mana tatpara rahatA hai. svAdhyAya, AlocanAdika kAryoM meM inakA mana lagatA nahIM hai. inake ghuddhImeM sakleza pariNAma rahate haiM. savvesa ya mUluttaraguNesu taha te sadA aicaraMtA // Na lahaMti khavovasamaM caritamoharasa kammarasa // 1956 // 1725 117 Page #1741 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA AzvAsa vijayodayA-mUlottaraguNeSu sadA sAtidhArA na labhate cAritramohasya kSayopazama / / mUlArA-te nimAvasamAvayaH samAdhimaraNopattAH / adivaratA antaryulyA rahivRttyA vA bhajanaH / anye bica | raMtA iti paThitvA sarvasminmUlottaraguNe'pravartamAnA ityarthamAhuH // NetyAdi asaMbatA eva te bhavantItyarthaH / / artha- mUlaguNa aura uttaraguNoMmeM hamezA aticAra yukta hI rahate haiM. arthAta ina guNoMmeM inako hamezA aticAra lagate haiM, unako cAritra mohanIya karmakA kSayopazama nahIM rahatA hai. arthAt ve asaMyata hI hote haiM. evaM mUDhamadIyA ayaMtadosA kareMti je kAlaM // te deva bhagattaM mAyAmoseNa pAvati // 1957 / / AlocanAmanAdhAya ye niyata kubuddhayaH 11 trididhe nivitAcArA durbhagAH saMti te surAH / / 2034 / / vijayodayA-evaM mUhamadIyA evaM mUDhayuddhayo anapAstadoSA ye kAle. kurvati ta devadurbhaganAM prAnuni mAyayA // tagatyaMtaraM prApyaM darzayantimUlArA-avaMtadosA anirAkRtAticArAH / devAzca te durbhagAzca devadurbhagAstabhAvaM / ukta 'ca AlocanAmanAdhAya ye mriyate kubuddhayaH / / tridive nidinAthArA durbhagAH santi te murAH // artha-isa prakAra mRDhamati ye abasanAdika muni apane doSoM ko nahIM haTAte hue apanA sarva AyuSya yoMhI vyatIta karate haiM, jisase mAyAcArI ina muniAko deva durgatikI prApti hotI hai. kiMmajha girunDAhA havaMti je savvasaMghakajasu // te devasamidibajhA kappate hu~ti suramecchA // 1958 / / saMghakRtya nirutsAhAH kimenana mameti ye // te bhavanti murA mlacchA vAdhavAvidiyokasAM / / 2.35 // Page #1742 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA| AzvAsA vijayodayA- majjhaNirucchAhA ki mamiti ye sarvasaMghakAryecyanAratAste devasamitiyAhAH kalpAnAmate / suramlecchA bhavaMti // saMghakAryAnAhatAnAM devadurgatimAha-- mUlArA-kiM majma NirucchAhA ki mametyanAratAH // samidi sabhAyAM / kappate saudharmAdikalpAnAM pratyate / suramecchA debamlekalAH karmacAMDAlA ityarthaH / / artha-jo saMbake kAryoMkA anAdara karate haiM aise muni saudharmAdika svargake aMtameM suramleccha arthAta cAMDAlake samAna deva hote haiM. kaMdappabhAvaNAe devA kaMdappiyA madA hoti / / khibhisayabhAvaNAe kAlagadA hoMti khibhisayA // 1959 // abhijomabhAvaNAe kAlagadA AbhijogiyA huti // taha AsurIe juttA havaMti devA asurakAyA // 1960 // sammohaNAe kAlaM karittu do dudugA surA hu~ti / / aNNaMpi devaduggai uvayaMti virAdhayA maraNe // 1951 // kaMdapabhAvanAzIlAH kaMdarpAH sati nAkinaH // niMdyAH kilyiSikAH saMti mRtAH kilbissbhaavnaaH||2036 / / abhiyogyakriyAsaktA AbhiyogyAsurA mRtaaH|| AsurIbhAvanAH kRtvA mRtvA santyasurAH punH|| 2037 // samohabhAvanAyuktAHsaMmohAstridazA mRtAH // virAdha parApyevaM prApyate devdurgtiH|| 2038 // vijayodayA-spArthamuptaragAthAtrayaM / RANTERPRISE 1731 Page #1743 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AdhAmaH kandAdibhAvanAmRtAnA tathAvidhadevabhUyamabhidhattemUlArA-padA matAH || mulArA-asura kAyA asurAH / / mUlArA --- karittu kRtvA / bhAdrapadamAsakukkurANAmanuhAramANAH / kAmAturatayA zunaunAmiva devInA aniniMdA pugelulanAdicaSTA kApiNa ityarthaH / ayaM ca aparamapi / unayaMti prApnuvaMci / / artha-kaMdarpa bhAvanAke vaza hokara ye muni kaMdarpa jAti ke deva hote haiM. kilbiSabhAvanAke vaza honese mANottara kilviya devapayogakI prApti inako hotI hai. Abhiyogya bhAvanAse jo muni maraNa karate hai na svargama abhiyogya deva arthAta vAhanadeva hote haiM. AsurIbhAvanAse prANatyAga karanevAle muni asura deva hote haiM. sammoha bhAvanAke vaza hokara maraNa karanevAle muni svargameM sammoha nAmaka deva hote haiM. kAmadhikArake bAhulyase ye deva daMvIke sAtha hamezA kAmasevana karate haiM. maraNakAlameM jo ArAdhAnAkI virAdhanA karate haiM aise muni anyamI devadurgatI meM janmameM lete haiM. iya je virAdhayittA maraNe asamAdhiNA mrejjnnh|| taM tesi bAlamaraNaM hoi phalaM tassa punbutta / / 1962 // itthaM virAdhya ye jISA niyaMte-saMyamAdikam // teSAM yAlamRtistasyAHphalaM pUrvatra dharNitam / 2039 // bijayodayA-naya se virAdhayitsA evaM ye ratnatrayaM dhinAzya marappakAle yasamAdhinA mRtimupayAMti tattayAM vAlamaraNaM bhavati / tasya pAlamaraNasya phala pUrvamuktamedha // ratnatrayaM virAdhya mRtAnAM katamammaraNaM syAdityatrAhamUlArA-marejaNha niran / taM asamAdhimaraNaM // artha-jo isa prakAra ratnatrayakA nAza kara maraNako prApta hote haiM. arthAt asamAdhise maraNa karate haiM. unakA yaha maraNa bAlamaraNa hai aisA AcArya kahate haiM. bAlamaraNake phalakA varNana pUrvameM A cukA hai. na Page #1744 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvArAdhanA AbhAsa 1733 je sammattaM khakhayA virAdhayittA puNo marejjaNha / / te bhavaNavAsijodisabhomejjA vA surA hoti // 1963 / / virAdhya ye vipayaMte samyaktvaM naSTabuddhayaH / jyotirbhAvanabhaumeSu te jAyante vitejasaH / / 2010 // vijayodayA--je sammattaM khabagA ye kSapakAH samyaktyaM vinAzya mriyate bhavanaSAsino jyotikA vyaMtara yA bhavaMti // samyaktva virAdhanAmaraNaphalamAha-- mUlArA--bhomensaH yanarAH / atha---jo Apaka samyaktvakA nAza kara kara maraNa ko prApta hote haiM unakI bhavanavAsi, vyaMtara athavA jyotika dayoM meM utpatti hotI haiM. dasaNaNANavihUNA tado cudA dukkhbedaammiie|| saMsAramaNDalagadA bhamaMti bhavasAgare mUDhA / / 1964 // varzanajJAnahInAste pracyutA devalokanaH / / / saMsArasAgare ghore yaMbhramanti nirantaram / 2041 / / jiyodayA-dasaNaNApAvihINA samyagdarzanazAnadInAstalaH svargArasyutA duHsavedanomAMki bhavasAgare mUDhA bhramaMti, maMDalaM gtaaH|| ghirAdhanAdhigatadevabhAvabhaMzoda durjanmaparaMparAM prItimUlArA-do cudA tattareSabhASa bhraSTAH / dukkhabedaNummIe kleshaanubhutibiicike| maMDala ApataH / / artha--samyagdarzana, samparajJAna ina guNoM se rahita deva AyuSya samApta hone para svargase bhraSTa hokara duHkhAnubhavarUpa taraMgoM se bhare hue saMsArasamudra meM ajJAnase aceta hokara bhramaNa karate haiM. 1733 Page #1745 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlArAdhanA mAzvAna 1724 jo micchataM gatRNa kiNhalerasAdipariNado maradi // tallesso so jAyai jallesso kuNadi so kAlaM // 1965 // ye mRtA muktasamyaktvAH kRSNalezyAdibhAvitAH // sadhAlezyA bhavAmbhoghI te bhramanti duruttare // 2042 // nivezayaMtI bhuvanAdhipatye manISitaM kAmadughera dhenuH / / ArAdhitA kiM na dadAti puMsAmArAdhanA siddhiyadhUvayasyA // 2013 // iti phalam / / cijayodayA-jo micchata gaMtUNa yaH kRSNalejhyAdipariNato mithyAtvaM garavA mriyate talezyo jAyate, parapaca yallezyaH kAlaM kRtavAn / phalatti / mithyAtvapariNatasya maraNaprApyaduzyApariNAmAno saMsaraNAnubaMdhamabhidhattemulArA-jAyadi paratra utpadyate / upa-- ye mRtA mujhasamyaktvA kRSNalezyAdibhAvitAH / tathAlezyA bhavAmbhodhI te bhramati durusare // phalaM / sUcanaH 39 aMkataH 45 // artha-jo muni kRSNA leNyA vagairaha leNyAoMke vaza hokara mithyAtvI bana kara maraNa karate haiM ve para lokameM bhI usI lezyA ke dhAraka hote haiM. tAtparya jima lezyA se maraNa hotA hai paralokameM bhI vahI lezyA usa jIvakI rahatI hai. isa prakAra phala kA varNana huA. cijahaNA nirUpyate evaM kAlagadarasa du sarIramaMtobahijja vAhiM vA / / vijjAbacakarA taM sayaM vikiMcati jadaNAe // 1966 // 1733 Page #1746 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA sbaasH 1735 evaM kAlagatasyAsya bahiraMtanivAsinaH / sthati yatnato gAtraM vaiyAvRttyakarAH svayam / / 2044 / / vijayodayA-pavaM kAlagadasya evaM kAlagatasya zarIramaMtabahirvAvasthita vaiyAvRtyakarAH svayamevAenayaMti yatnena / atha lokAMtaraprAptakSapazarIrasya tyajana vidhi gAvAcatustriMzatA vyAcaple mUlArA-evaM yathoktasanyAsavidhinA | kAlagadarasa mRtasya kSapakasya / aMto madhye nagarAdeH sthitasya / bAhi bahiH / ve nistaraNAMtasamyaktvAcAgadyAnAdhigataparagapavitrabhAvaM / vikicaMni apanayaMti / jadazAe yatnena vakSyamANena / artha-jo kSSaka lokAMtara ko prApta huA hai arthAt mara gayA hai taba vaiyAkRtya karane vAle muni usakA zarIra jo ki nagarAdimeM athavA bAhara vasatikAma par3A rahatA hai use Age kahe hue prayatnase le jAte haiM. abhiprAya yaha hai ki-pUrvokta saMnyAsa vidhIse jo kSapaka samyaktyAdika cAra ArAdhanAoMkI nistaraNa paryaMta prAptikara pavitra huA hai vaha nagarAdike bIca meM athavA bAhara jama maraNa karatA tava yAsya karane bAla munigaNa usake zavako ghaTe prayatnase svayameva le jAte haiM. samaNANa Tidikappo vAsAvAse taheba uDubaMdhe // paDilihidavvA NiyamA NimIhiyA sanvasAdhUhi // 1967 // sAdhUnAM sthitikalpo'yaM varSAsu RtubaMdhayoH // samastaHsAdhubhiryatnAdyanirUpyA niSadhakA // 2145 // vijayokyA-samaNANaM Thivikappo zramaNAnAM sthitikalpo varSApAse RtupArebhe va niyamena saH sAdhubhiH niSIdhikA niyamena prtilekhniiyaa| svadehe'pi nirIkSAH mumukSavaH kutastarIratvagAya svaMya yatate ityArekAyAmupsarabati-- mUlArA-Thidikappo eSa sthitikalpo'ta eva pacanAnmAsapajjAsyasthitikalpadvayAntargatatvena bhavati / vAsAyAse varSAsu caturmAsyAmekA vAse pratipadyamAne cAturmAsiphayogaprAraMbha ityarthaH / ubaMdha Rtu prAraMbhe / paDilihi davvA yadi vizeSaH NisIdhiyA ArAdhakazarIrasthApanasthAnam / / uktaM pa -- 1735 Page #1747 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH rAdhanA sAdhunAM sthitikalpo'yaM ca vAsAnubaMdhayoH / / samasa. sAdhubhinAyadhimA anye su vAse vAse iti pAThitvA varSe varSe ityarthaM vyAcakruH / apare mAse mAse iti pArTa matvA evazaeM vikalpArthagIpuH / tathA coktam zravaNAnAM sthitiphalyo mAse mAsa ladhartubaMdhe yA / / pratilakhyepA niyaMta niSadhakA sababhaMga bhibhiH // yaramAziSa yAdarzana kALanayatyena sUtre sAdhUnAmavazyakartavyatayopadiSTaM tasmAtripadyA vidhAnAya mumukSubhiHsvayaM praya titavyamiti bhAvaH // artha-cAturmAsika yogako prAraMbhakAlameM tathA prAraMbha meM jahAM ArAdhakake zarIra kA sthApana kiyA hai usa sthAnakI prati lakhanA sarva sAdhuoM ko niyamase karanI cAhiye. arthAt usa sthAnakA darzana karanA cAhiya, pochIse usako svaccha karanA cAhiye. aisA yaha munikA sthita kalpa hai. tasyA rakSaNAca egatA sAlogA NAdivikrikA Na cAvi AsapaNA // vitthipaNA biddhatA NisIhiyA dUramAgADhA // 1968 // niSadyA nAtidUrasthA viviktA prAsukA ghanA / / kartavyAsti parAgamyA bAlavRddhagaNocitA // 2046 // vijayodayA-gatA sAlogA ekAMtA para prAyeNArayA nAtidUrA mAlyAsanA vistINI vizvastA daramaya - gaaNdhaa| ki lAgaSA niSadyA syAdityatrAha --- malA-patA ekAnapradezamyA / sAlogA bhAkAhA / diviyA naashiduur| nagarAdhapekSayA / Na vAdiyAmA nAyagAsnA vitthiA viyulA / viddhatyA prAnukA / dUramogADhA anisTA / una ca niSadyA nAtidUrasthA vivikA prAsukA dhnaa| kartavyAsti parAgamyA bAlavRddhagaNocitA / / 2736 Page #1748 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUlArAdhanA 1737 anya etA sAnA iti paThi ekAMtaparaiH prAyeNAzyA ityarthaM pratipannAH / ekAMtairekAMtacAdibhiH na samyak sukhenAlokya dRzyate iti vyutpatteH / taduktam vidU na cAsannA vidUyastA prAyazaH paraiH || adRzyA tu tathA dUradagAThAnipayakA || apare tu dUramogATA ityasya nipaNAsthAnastaMbhApekSayA zradhaH pravezetyarthamAhuH / Tippana ke tu dUre dUre tyA vyAkhyAci // niSadhikAkA lakSaNa kahate haiM artha --- niSadhikA ekAntapradezameM anyajano ko dIkha na paDhegI aise pradeza meM ho. prakAzasahita honI cAhiye. vaha nagarAdikoM se atidUra na ho. na ati samIpa bhI ho. vaha TUTI huI, vidhyasta kI gaI aisI na ho. vaha vistIrNa prAzuka aura honI cAhiye. abhi asirA aghasA ujjovA bahusamA ya asiNiDA // nijetugA aharidA avilA ya tahA aNAbAdhA // 1969 // jA avaradakkhiNAe va dakkhiNAe va adhava avarAe || sIdo vaNijjadi NisIdhiyA sA patthati // 1970 // Read bhAge dakSiNa pazcime'pi vA // freekA sthitA yA sA prazastA parikIrtita || 2047 // vijayozyA-jAyavaradakSiNA paradakSiNAzAyAM dakSiNasyAM parasyAM vA dizi vasavitaH nidhI dhikA prazastA // tadapyazeSamAha mUlArA - abhisuA uddekArahitA asuliga adhaHpravezicchidrarahitA / aghasA puppaTikArahitA / ujjoA socotA / bahulamA bahusamA bhUmikA asiNivA anArdrA / avidyA viryavivararahitA / aNAzadhA bAdhArahitA etAM zrIvijayo cchati // AzvAsA 7 1737 Page #1749 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsA mUlArA--avaradakkhigAe nahatyadizi / aparANa pAzcimavizi / ghasadhIdo pakavasateH sakAzAn / vaNijjadi pratipAdhatte pUrvAcAryaH // artha-vaha niSidhikA cITioMse rahita, chidroMse rahita honI cAhiye. ghisI huI na honA cAhiye. prakAzasahita hotaM. samAna bhUmike sthAnapara hove, nijantuka. cAdhArahita hove. baha gIlI nathA idhara udhara hilana vAlI nahIM hove. yaha nipIdhikA kSapakakI vasavikAse naiRtya dizAmeM, dakSiNa dizA meM athavA pazcima dizA meM honI cAhiye. aisI ina dizAoMmeM niSidhikA kI racanA karanA pUrva AcAryoM ne prazasta mAnA hai. sambasamAdhI par3hamAe dakSiNAe du bhattagaM sulabhaM // abarAe suhabihAro hodi ya uvadhissa lAbho ya // 1971 // sarvasyApi samAdhAnaM prathamAyAM tathAnyataH / AhArasulabho'nyasyAM bhavetsukhavihAritA / / 2048 / / vijayothA-sabbasamAthI paDhamApa sarveSAM samAdhipati paramAe aparadakSiNadigavasthitAyAM nipIdhi kAthAM, dakSiNabigavasthitAyAmAhAra: sulabhaH padhimAyAM sukhavihAraH upakaraNalAbhadha / / pUrvokkadinayaniSadyAkarage zubhaphalavizeSAnprakAzayatti mUlArA-savvasamAdhI sarveSAM saMghAMtarSati zramaNAdInAM samAdhAna / bhattA annapAnaM / suhAvihAro sukhamayartanA / paradhissa pustaphAyupakaraNasya // artha--naiRtyadizAkI niSidhikA sarva saMghake samAdhike liye kAraNa ho jAtI hai. arthAta isa dizAkI niSidhikA saMghakA hita karanevAlI hotI hai. dakSiNa divAkI niSidhikAse AhAra sulabhatAse saMghako milatA hai. pazcimadizAmeM niSidhikA honese saMghakA sukhase bihAra hotA rahegA aura unako pustakAdika upakaraNoMkA lAbha hotA rahegA. jadi tesi vAghAdo daThThavvA punvadakkhiNA hoi // avaruttarA ya puSvA udIcipuncuttarA kamaso // 1172 // 1738 Page #1750 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsa mUlArAdhanA tadabhAve'nalAgrAyAM vAyavyAyo hardizi // niSadyakottarasyAM yA matezAnasya vA dizi // 2049 / / vijayodayA- madi tAsi bAdhAdo yadi tA nipIdhikA na labhyate, pUrvadakSiNanipIdhikA dravyA, aparottarA yA pUrvAcA udIcI yA pUrvottarA yA krameNa || AgneyAdidikSu nipadyASidhAne yathottarotkRSTaphalAni varzayana gAthAdvayana niSedha vyanakti-- mUlArA--tAli vAghAdo bhAguktanipayAnAM pratibaMdhaH / aparadakSiNAdidikSu nipIdhikAH kartu na labhyate ityarthaH // dadRvyA niSadyAcaMdhAne vakSyamANathayottarotkRSmAzubhaphalapradatayA nirUpyA bhavanti / pubbadakSiNA AgneyI dik / avahasarA cAyavI dik / udIci utsarA / pujyusarA aizAnI dik / / artha-yadi naitya, dakSiNa aura pazcima dizA dipitrikA banavAne meM una sthita hote. Agneya dizAma, vAyavya dizAmeM, aizAnya dizAmeM va uttara dizAmeM ina dizAomeM se jisa dizAmeM subhItA ho vahAM banavAnI caahiye| edAsu phala kamaso jANajja tumaMtumA ya kalaho ya / / bhedo ya gilANaM pi ya carimA puNa kade apaNaM // 1973 // prameNa phalamaMtAsu spardhA rAdizca jAyate / / bhedazvApi tathA vyAdhiranyasyApyapakarpaNam / / 2050 / / vijayarodayA-padAsu etAsu nipIdhikAsu / phalaM kamazo vijAnIyAn tumaMtumA ya pUrvadakSiNasyA spardhA,aparo. sarasyA kaladaH pUrvasyAM bhedaH udIyaryA vyAdhiH, pUrvottarasya anyonyenApakRpyate // mUlArA-tumaMtumA pardA ahamevaMbhUtAtyamevaMbhUto'nye vA IgbhUtA ityAdisaMgharSaH / kalaho rAdiH / bhado saMghasya parasparaM dvidhaabhaavH| gilANaM vyAdhiH / carimA IzAnadik / kaTude AkarSati / pUrvocaradignipayAkaraNaiH paro munimriyate ityarthaH / etenedamupadiSTaM bhavati / prAgeva tathA kSapakAya vasatiH kalpyA yathA tazriyA naiRtyAdidikvanyatamasyAM kartuM zakyate iti // 1739 Page #1751 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH __ artha--paraMtu ina dizAoMkI miSIdhikAoMkA phala isa prakAra kramase samajha lenA cAhiye. pUrva dakSiNa dizAmeM sparddhA, arthAt maiM aisAI aisA tUM hai| dUsare isa prakArake haiM aisI spardhA, utpanna hogI. pAzcamottaradizAmeM kalaha hogA, pUrva dizAmeM saMghameM phUTa par3egI, uttara dizAmeM vyAdhi utpanna hogI, IzAnya dizAmeM saMvameM paraspara strIcatAnI hogI. pUrvottara dizAmeM nipidhikA karanese prathamataH munimaraNa hogA pesA ina dizAoMkA phala hai. jaM beleM kAlagado bhikkhU taM velameva gIharaNaM / / jaggaNabaMdhaNachedaNavidhI avelAe kAdavA // 1974 / / yadeva mriyate kAle tyajanIyastadaiva saH / / ayelAyAM vidhAtavyA chevabaMdhanajAgarAH / / 2051 / / vijayodayA-jabalaM kAlagavo bhikkhU ta khelameva jIDavaNa yasyAM velAyAM mano bhikSuH tasyAM velAyAmavApanayane kartavyaM, abalAyo mRtazcet jAgaraNaM baMdhana chandana vA kartavyaM / / niSkAsanaM tadyomyavelAyo mRtasya kAryamanyadA jAgaraNAdikamityupadizati mUlArA----jaM velaM yasyAM velAyAM / taM belameva tasyAM belAyAmeva / NIharaNaM yathAkathaMcittarehApanayanaM yatibhiH | kartavyam / abelApa avelAyAM mRtasya / artha-jisa samaya bhikSukA maraNa huA hogA usI belAmeM usakA preta le jAnA cAhiye. yadi avelAmeM mara jAnepara jAgaraNa, baMdhana, athavA chedana karanA cAhiye. ke jAgaraNa kupatItyAkho pAle buDhe sIse tavastibhIrUgilANae duhide // Ayarie ya vikiciya dhIrA jamgati jidaNihaH // 1975 // bhiimshekssnniglaanbaalvRtpsvinH|| apAkRtyApAradhIrA jita nidrAHprajApati / / 2052 // Page #1752 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsA 1741 vijayodayA-cAle buTTe vAlavRddhAna, zikSakAna, tapasvinaH, bhIrUn, vyAdhitAn, duHkhitAnAcAradha apAkRtya dhIrA minidrA jAgaraNaM kurbati / bhUtabhikSusamIpe jAgaraNAdikAraNAni nirdizatimUlArA-gilANaeM vyAdhitAn / vikiMciya muktvA artha-bAlamuni, naddhamuni, zikSakamuni, tapasvI muni bhayayukta muni, rogImuni, duHkhapIDita muni aura AcArya inako bacakara dhIra, nidrAko jinhone jItA hai aise munioko jAgaraNa karanA cAhiye. ke banatItyAca gIdatthA kadakajjA mahAbalaparakamA mahAsattA // baMdhaMti ya chidaMti ya karacaraNaguSThayapadese // 1976 / / kRtakRtyA gRhItArthA mahAyalaparAkramAH / / hastAMguSThAvidezeSu paMghaM chedaM ca kurvate // 2053 // vijayovayA-gIvasthA gRhItArthAH kRtakaraNA mahAyalaparAkramA mahAsatvA yAnati chiti ca karacaraNaM aMguSThapradeza thA // ke kutra baMdhacchedau kurvantItyavAha--- mUlArA-phadakaraNA asakRtkRtakSapakakRtyAH / karetyAdi hasta, pAdamaMguSThapradeza vA // artha-jinhone padArthakA satya svarUpa jAnA hai aura kSapakake kuspa jinhone aneka bAra kiye hai, | jinameM mahAbala, parAkrama aura dhairya haiM aise muni kSapakake hAtha aura pAya tathA aMguThA inakA kucha bhAga bAMdhate hai athavA chedate hai. pacamakaraNe ko dopa ityAzaMkAyAM nopamAca jadi vA esa Na kIrejja vidhI to tattha devadA koI // AdAya taM kalevaramuhijja ramijja bAdheja // 1977 // 1741 Page #1753 -------------------------------------------------------------------------- ________________ palArAdhanA 1742 vidhIyate na yadheyaM tadA kAcana devatA // kalevaraM tadAdAya vidhatte bhISaNakriyAM / / 2054 // vijayodayA - jadi vA esa yadyeSa vidhirna kriyate kadAcidveSa kIDanazIlA mRtakamAdAya uttiSThet pradhAveimeta vA vAghayedvA taddarzanAt bAlAnAM saMkSobhaH palAyanaM maraNaM vA bhavet // uktavidhyavidhAne doSamAha - mulAvA aho | Na kIrejja na kriyeta / tattha sasmin sthAne / devadA koI krIDanazIlo bhUtaH pizAco vA / tadutthAnAdidarzanAca bALAdInAM cittamekSobhaH palAyanaM maraNaM vA bhavet / artha - yadi yaha vidhi na kI jAvegI to usa mRtakazarIra meM krIDA karanekA svabhAvavAlA koI bhUta athavA pizAca praveza karegA. usa pretako lekara vaha aMDe bhAga koDa karA. isa kAryako dekhakara bAlamuni, bhIru. suni inake mana meM kSobha utpanna hokara ye mAMgeMge athavA maraNa hogA isa liye hAthapAya va aMguThA bAMdhanA cAhiye athavA unake kucha pradezakA chedana karanA cAhiye. uyasyapaDidAvaNaM uvasaMgahidaM tu tattha uvakaraNaM // sAgariyaM ca duhiM paDihAriyamapaDihAraM vA / 1978 // jadi vikakhAdA matapaiNNA ajjava hoja kAlagado || deulasAgAg2itte va siviyAkaraNa piM to hojja || 1979 / / yasyopakaraNaM kiMcitkRtvA yAMcAM pradAhRtam // kRtvA saMbodhanaM sarva tattasyApyaM vidhAnataH // 2055 // prasiddho yadi saMnyAse sthAnarakSArthikA yadi // vipannA vidhinA kAryA tadAnIM zivikottamA / 2056 / / vijayodayA-jatra vikyAdA bhattaradiSNA yadi sarvajanakA sahakhanA Arthika vA bhavet kAlagatAsthAna |kSakA gRhasthA yA ta zivikA kartavyA // AzvAma 19 1752 Page #1754 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HTRA AzvAsa dalArApanA kSapaphopacArArtha upakaraNaprakArAnpratinirSizati-- mUlArA----vasayapaDiyAvagaM vasattikApratibaddhaM / tasya apakanimittaM / sAgAriyaM gRhasthasaMbaMdhi / paDihAriya atyajanIyaM / appabihAri tyajanIya etA zrIvijayo nacchati / evaM yathoktasanyAsavidhimRtasma saMvatajanaviSeyaM yathAkathaMcidahApanayana vidhAya sAMprata prasiddhasaMnyAsavidhInAM AryikAdInAM tadvidhimabhidhatta-- bhUlArAjA avizepoktAvapi sthAnarakSArthikA yA / sAhayarthAta / / tathA cokam-- prasiddhA yadi sanyAse sthAnarakSAryikA yadi // vipatrA vidhinA kAryA tadAnI zivikottamA / deula maThapatiH / sAgAritti / sAgAra iti / evaM prakAro gRhasthaH kSuTako vA / naduktambharutyAgaH rUpAto yArthI zumako'ya sAgAra: / / kAlagatI devakulI zivikAkaraNaM tatoyutama || sarvajanaprakaTa bhaktapratyAkhyAnena mAnA AyikAdIna nizkAzanArtha zibikAyAH kuTInizeSasya nimA api zabdAdvimAna gapIti kecit / / / - artha---kSapaka kI zuzrUSA karane ke liye jina upakaraNoMkA saMgraha kiyA jAtA thA unakA varNanavamatikA sambandhI upakaraNa, kucha upakaraNA gRhasthAsa lAye jAte the jaise auSadha, jalapAtra, thAlI vagairaha. kucha upakaraNa tyAgane yogya rahate haiM. aura kucha upakaraNa tyAgane yogya nahIM hote haiM. jo tyAjya nahIM hai ve gRhasthoMko vApisa diye jAte haiM. kucha kapaDA vagaraha upakaraNA tyAjya rahatA hai. yadi sarvajanoM ko vidita aisI kisI AryikAne athavA kSullakane sallekhanA dhAraNa kara maraNa kiyA hogA to uttama pAlakhI athavA vimAnameM usake pAvako sthApana kara le jAnA cAhiye. saMnyAsa sthAnakA rakSaNa karanevAlI AryikA, gRhastha, maThapati, kSullaka inakA maraNa honepara zivikA athavA vimAna meM inakA zava ArohaNa kara gRhastha grAmake bAhara le jAte haiM. teNa para saMThAviya saMdhAragadaM ca tattha bNdhitaa|| uThetarakkhaNaTTha mAma tatto siraM kiravA / / 1980 // saMstareNa samaM yaddhRyA mRtaka vidhinA dRDham // vidhAyotthAnarakSArtha grAmasya vimukhaM ziraH // 2054 / / 1743 Page #1755 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AdhAsaH 1715 vijayodayA-tega para saMsthApya tena mRtakena saMratarapaMdhAttato mRtakabaMdhanaM kRtyA prAmAbhimukha zira tyA usthAnarakSaNArtha // masa kaniSkAsana vidhAnaM gAthAtrayeNAha mulArA-teNa paraM zivikAniSpAdanAnaMtaraM / saMThAyiya zibikAyAM pravezya / baMdhisA saMstareNa samaM pdbhvetyrthH| unheM tarakvaNaLU sattiSThato mRtakasya nivAraNArtha bhanyathA zirasi kRte kadAyittattiviti bhAvaH / gArma tatto prAmAbhimukhe / / ____ artha-zikSikAkI racanA karaneke anaMtara bichAne ke sAtha usa zavako bAMdhakara zivikA meM usako sulAnA cAhiye. grAmake sanmukha usakA mastaka karanA cAhiye. prAmake sammukha hI mastaka karanekA kAraNa yaha hai ki kadAcit vaha uThegA to usakA mukha grAmake tarapha nahIM hogA. aura grAmake tarapha paira karake zivikA sthApana karanese baha uranepara grAmameM praveza karegA isaliye grAmake tarapha sira karanekA vidhAna likhA hai. puvvAbhogiya maggeNa Asu gacchati taM samAdAya // achidamaNiyattatA ya sTrido te aNimbhatA / / 1981 / / kSipramAdAya gacchati cIkSitenAdhvanA puraa|| nivartanamavasthAnaM tyaktvA pUrvAvalokanam // 2058 / / vijayodayA-puvAmoniyamANa pUrbhAlokitana mArgaga Azu gamchaMti tAsamAdAya asthita anidhartamAnAH gReta Andokana mukyA / mUlArA --svAbhogiya prAgramA / ali avibhAaNiyattato amAnataH pahidI pRSThataH / aNi to anAlokamAnAH / urpha ca saMstareNa sabha ghaddhvA mRtaka vidhinA havaM / / vidhAyotthAnarakSArtha grAmasthAbhimunya ziraH / / bhipramAdAya gacchaMti vIbhitenAvanA purA / / nivartanamavasthAnaM tyaktvA pUrvAvalo phanam / / ___artha-pUrvase dekhe hue mArgase vaha zaba zIghra lekara jAnA cAhiya. rAste na khaDe honA cAhiMya na pIche / loTakara dekhanA bhI cAhiye. Page #1756 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA aavaas| kusamudhiM ghettUNa ya purado egeNa hoi gaMtavvaM // advivaNiyattataNa piTTado loyaNa muccA // 1982 // parI gantavyamekana gRhItakuzamuSTinA / / pUrvAvalokanasthAnanivartanavivarjinA / / 2050 // bijayAcyA kusamuSTi ghesUNa kuzamA gRhItvA purastAdekena gaMtavyaM, asthi anivartamAnena apRssttaaylokinaa| mRlArA--kusamudi muSTidhRtadarbhAna / purado apre| muthA tyaktvA / artha- usa zavake Age eka manuSya muhima kukhadarbha lekara jAve, yaha pIche na dekhe na mArmameM Thahare. teNa kusamudvidhArAe abbonchiNaNAe samaNipAdAe // saMthAro kAdatvo sabvatya samo sArga tattha / / 1983 // kRtyastatra samastena saMstaraH kuzadhArayA / / acchinnayA sakRdeza dIkSite samapAtayA // 2060 / / vijayodayAteNa kusamuhidhArAe tena purastAtena pUrvanirUpittanipIdhikAsthona kuzamuSTidhArayA mamyucchiAyA samanipAtayA sarvatra samaH saMstara kaaryH|| kuzamuSTikasvamAha-- mUlArA--seNa purogatena / dhArApa, dhArayA nikSepeNa / anyocchiNNAe niraMtarayA / samaNipAdApa sazaM parvayA / kAdayo prastaritavyaH / sAMgeM ekabAreNa / taratha pUrvanirUpitanipIdhikAsthAne / / artha-jisane nipIdhikA sthAna pa meM dekhA hai vaha manuSya vahA~ jAkara damuSTikI samAna dhArAse sarvatra sama aisA saMstara karanA cAhiye. jattha Na hoja taNAI cuNNehiM vi tattha kesarahiM vA // saMgharidavA lehA sanvattha samA ayocchiNNA // 1984 // Page #1757 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vAyanA 1746 sa cUrNaH kezarairvApi kuzAbhAve vidhIyate / / samAnaH sarvato'cchina matA vidhinA sakRta // 2061 / / vijayodayA - abhyaNa hojja tapAI yatra na labhyate kuzatRNAni tatra cUrNaiSI kesarevI saMstaraH kAryaH sarva samo'vyucchinaH // kuzAlAme saMstastimAha- mULArA--talAI kuzAH / cuNNehiM prAsukataMdulamasUrAdiviSTaiH / phesarehiM prApadmAdikiMjalkaiH / lehA rekhA / samvattha mastakAMtAprabhRti pAdAMtaM yAvat / samA dhAnyutkarSarahitA || artha-yadi darbha tRNa nahIM milA to prAmuka taMDula, masUra kI dAla ityAdikoMke cUrNase, kamalakezara ise mastaka se lekara pAMvataka samAna nahIM tuTI huI rekhAe likhanI cAhiye. asamadhye doSamAhe jadi visamo saMthAro uvariM majjhe va hojja heDA vA // maraNaM va milANaM vA gaNivasabhajadINa NAyavvaM // / 1985 / / Adau madhyevasAne va viSamo yadi jAyate // AcArya vRSabhaH sAdhumRtyuM rogamadhAznute // 2062 // vijayodaya-jadi visamo saMthAro yadi viSamaH saMstara upariSTAt madhye adhastAdvA / upariSaiSadhye gaNino maraNaM vyAdhiSAM madhye viSamavet vRSabhasya maraNaM vyAdhirSA, adhastAdviSaye yatInAM maraNaM vyAdhirvA // saMstara pAvaiSamye doSamAkhyAti --- mUlArA -- gilANaM vyAdhi / gaNivasabhajadINaM yAcAca lAcArya sAmAnyamunInAM / tatra zirodeze saMstaravaipamye nAM maraNaM vyAdhirvA sthAna dezenapamye elAcAryasya bharaNaM vyAdhirvA syAt / pAdAMte tadvaipamye tarasAdhUnAM maraNaM vyAdhica syAt iti TIkAkAroM vyAcakratuH / uca- AdI madhye'vasAne ca vi yadi jAyate // AcAryo bhaH sAghurmRtyuM rogamathAznute || AzvAsaH 7 1.756 Page #1758 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pArAdhanA 1747 fers caiSamamivam upari vaipamye gaNino maraNaM / madhyavaipamye elAcAryasya vyAdhiH / adho vaipamye yatI nAM vyAdhiH syAt // yadi asama rekhAe likhI jAya to doSa hai isakA vivecana- artha---- Upara, madhya meM athavA nIce rekhAoM meM yadi viSamatA hogI to vaha aniSTasUcaka haiM Upara kI rekhAyeM viSama hoMgI to gaNIkA- AcAryakA maraNa athavA vyAdhi sUcita hotA hai. madhyakI rekhA viSama honepara elAcArya maraNa athavA vyAdhi sUcita hotA hai aura nIcekI rekhA viSama honepara sAmAnya yatIkA maraNa athavA vyadhika sUcanA milatI hai. jantodisAe grAmo tatto sIseM karitu sodhiyaM // utarakha bosaridantraM sarIraM taM // / 1986 // grAmasyAbhimukhaM kRtvA zirastyAjyaM kalevaram // umA kArka kisake upa // e055 // vijayodaya - jaso dilAe gAmo yasyAM dizi grAmaH tataH ziraH kRtvA sarpichakaM zarIraM vyuttrayaM utthA narakSaNArthaM grAmAdikamabhimukhatayA ziroracanA || taccharIraziraH sthApanAdirza niyamayati mUlArA-jato dilAe yasyAM dizi / sobaghiya sarpichakaM ziraH sthApayitvA / prAmavaimukhyena zirasi sthApite kadAcinmRtaka musichedapItyabhiprAyaM ziraH kriyate / uktaM ca--- sadgrAmasya dizaM kena kRtvA sopadhikaM ziraH // tadutthAnaniSedhAya vyatsraSTavyaM kalevaram // anye tu dakSiNahaste piche sthApyate ityAha / tathA coktam- grAmaparAGmukhadanaM saMyama sAdhanasamanvitaM kRtvA // uttiSTazArtha visarjanIyaM vapustasya // artha - jisa dizA meM grAma hogA usa dizA meM rakhanA cAhiye. grAmake sammukha mastaka karanekA abhiprAya mastaka kara piMchIke sAtha usa zabako usa sthAna para pUrvameM likha cuke haiM. AzvAsa pha 1747 Page #1759 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH upakaraNasthApanAyAM natra guNamAca jo vi virAdhiya desaNamaMte kAlaM karitu hoja suro // so vi vibujjhadi ThaLUNa sadeI sobAdhaM sanI 95.7 // vijayodayA-jo vi virAdhiya yo'pi varzanaM vinAzyAMte kAlagatassuro bhavet sopi jAnAti sopakaraNaM svadeI dRSTvA prAgaI saMyata iti / tatra kimartha piMcha sthApyate ityAha---- mUlArA-vibujjhadi prAgaI saMyato'bhUvaM samyaktvavirAdhanAnugatamaraNAvIzI gati prApta iti yodhi labhate / sajjo sapiMchaprAkkanavadehavarzanAnaMtarameva // 'piMchIkI sthApanA karanekA uddeza batAte haiM artha-jisane samyagdarzanakI virAdhanAse maraNa kara devaparyAya pAyA hai. vaha bhI piMchIke sAtha apanA deha dekhakara maiM pUrvabhavameM muni thA aisA jAna sakegA. NacA bhAe rikkhe jadi kAlagado sirva tu samvesi // eko du same khette divaTThakhette maraMti duve // 1988 // sadabhisabharaNA addA sAdA asalessa jiTTa avaravarA // rohiNivisAhapuNavasu ttiuttarA majjhimA sesA // 1989 / / zAMtirbhavati sarcerAmRkSalpa kSapake mRte / / madhyama mRtyurekasya jAyate mahati dvayoH / / 2064 / / vijayotyA-ttA bhAge riphle alpanakSatre yadi kSapakaH kAlaM mataH sarvebhyaH zirSa bhavati, madhyamattAne yadi mRtaH anyaleko mRtimupaiti, mahAnakSatre yadi mRto dvayorbhapati maraNaM // jaghanyamadhyamotkRSTanakSatreSu kSapakamaraNe phalAni kathayati mUlArA-sAbhAge rikane japanye paMcadazamuhUrtike zatabhiparabharaNyAstrAtyAzeSAjyeSThAnAM pANAM madhye ekasminnanatra tadaze vA apake mRte sarveSAM kSemaM syAt / / sase khette madhyame triMzanmuhRtike azvinI kRstikAmRgaziraHpuSyamaghA Page #1760 -------------------------------------------------------------------------- ________________ PC HTTARE sUtrAdhanA AzvAsA 1719 pUrvAphAlgunIistacitrAnurAdhAmUlapUrvASADhAmavaNaghaniSThApUrvabhAdrapadArevatInA madhye ephasminnakSatre tadaMze vA mRte eko'nyo'pi munimriyate / divAkhette utkRSThe paMcacatvAriMzanmuhUrti ke uttara phalgunyuttarApAdottarabhAdrApunarvasurohiNIvizAkhAnAM madhye ekamimA gAMko pApa gaNezAnanyAyani gunI priyege / ukta - zAtirbhavati sarveSAgRkSa'rUpe apake mRte / / madhyame mRtyurekasya jAyate mahati dvayoH / / artha-apa nakSatra meM yadi kSapakrakA maraNa hogA to vaha sabako sukhadAyaka hogA. madhyanakSatra meM maraNa honasa aura eka munikA maraNa hotA hai. mahAnakSatrapara maraNa hone se do munioMkA maraNa hotA hai. jo nakSatra paMdharA puhUrtaka rahata unako javanya muhUna kahata hai. zanAbhapak, bharaNI. AA. svAti, AzleSA, ina chaha nakSatromase kisI eka nakSatrapara athavA usake aMzapara yadi kSapakakA maraNa hogA to sarva saMghakA kSema hotA hai. tIsa muhUrta ke nakSatrAko madhyama nakSatra kahate haiM. azvinI, kRttikA, mRgazira, puSya, maghA, pUrvA phAlgunI, hasta, citrA, anurAdhA ,pUrvI, pUrvASADhA, zravaNa, dhaniSThA, pUrvabhAdrapadA, aura revatI ina paMdharA nakSatroMpara athavA usake aMzopara kSapakakA maraNa honese aura eka munikA maraNa hotA hai. utkRSTa paMcecAlIsa muhUrtake nakSatroMko utkRSTa nakSatra kahate haiM. uttara phAlgunI, uttarASADhA, uttarabhAdrapadA, punarvasu, rohiNI ina chaha muhUrtamesa kisI muhUrtapara athavA usake aMzapara kSapakakA maraNa honese aura do munioMkA maraNa hotA hai. 1990RRICExamATA gaNarakvatthaM tahmA taNamayapaDibiMbayaM khu kAdUNa // evaM tu mame khette divaLukhette duve dejja // 1990 // mahanmajyamanakSatre mRte zAMtiSidhIyate // yatnatI gaNarakSArtha jinAryAkaraNAdibhiH // 2065 // SijayodayA-gaNarakkhArtha gaNarakSaNArtha tasmAttRNamayaM pratiSiyakaM kRtvA madhyamanakSanne pakaM dadyAt / uttamanakSatre pratibiyadvayaM // madhyamokRSTagakSatrakSapakamaraNotpAte saMghazAMtivithAnAbhidhAnArtha gAthAtrayamAha - mUlArA--tamhA ephadvimaraNAkhenoH / dube dve tRNamayativiSake / deja dadyasaMprazAsarthI / 1749 Page #1761 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUlArAdhanA artha-gaNake rakSaNa henuse madhyamanakSatra meM tRNakA eka pratici kara rakhanA cAhiye tathA uttama nakSatrapara dona tRNake avividha karake arpaNa karanA cAhiye. AzvAsa / / pratibidAnamAca taThANasAvaNaM ciya tikkhutto Thaviya maDayapAsammi // vidiyaviyappiya bhikkhU kujjA nada vidirAtaviyA // 1991 vijayodayA-taTThANasAdhAM mRtapAya tasmatibiMdha sthApya trikamughoSayet, tasminsthAne dvitIyorpita iti ekArpaNe'yaM phamaH / dvayoH pratisbiyorapaNe dvitIyattIyo dasApiti triH thAvayet // pratibiMbadAnavidhAnamAha-tavANasAvayaM tatsthAnazrAvakaM kuryAt / mRtakapA satprasividha saMsthApya tasya sthAne'yaM dvitIyo mayArpitaH / sa ciraM tiSThatu tapo vA karotviti trirupiyadityarthaH eSa ekApaNe kramaH | uvariSado samarpitaH / mRtakapAdhai ekaM tatpratiniya sthApayitvA tasyaikrastha sthAne bhayA dvitIyo'yamarpitaH sa vitiSThatu no vA karotviti bronyArAnudIrayedityarthaH / vidiyatadiyANaM dvitIyatRtIyayosta dhAnazrAvaNaM tathA kuryAna / / mRtakapA dve utpaniAyave mthApagiyA sayoIyo:sthAne dvAvimau mathArpitau tau vA tito to vA kuratA iti trikarucArayeta ityarthaH / una...... saMsthApya mRtakapA tristasthAne mamAyamAmuktaH / / itpatthata dvitIyo vidhisamanyatra ca jJeyaH / / prati vicA) tRSNAlAbhe prakArAMtareNa zAMtikarmopadizati--- ukta pa saMsthApya mRtakapA. vistasthAne mayAyabhAguktaH / / ityaryate dvitIyo vidhirayamanyatra va jJeyaH / artha-mRtakake pAsa pratibiMba sthApana kara use munIke sthAna meM maiMne yaha yaha dUsarA arpaNa kiyA hai yaha cirakAla yahAM rahe athavA tapa kare aisA jorase tIna cAra uccAraNa karanA cAhiye. ekakA arpaNa karanemeM yaha krama kahA hai. mRtakake pAsa dona tRNapratibiMga sthApana karake donoMke sthAnameM maiMne ye do arpaNa kiye haiM ye yahAM cirakAla rahe athavA tapa kare aisA jorase tInavAra bolanA cAhiye. 1750 Page #1762 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhalArAdhanA AzthAmA asadi taNe cuNehiM ca kesaracchAriTriyAdicuNNehiM / kAvvotha kakAro ucAra hiDA yakAro se / / 1592 // vijayodayA-asadi taNe pratibikaraNArthamasati taga cUrNaH puSpakesarairvA bhasmanA izkAcUrNa upari kakAra likhitvA tasyAsthAt yakAraM kuryAt kAya iti likhedityarthaH // pratithiyArtha mRgAlAbhe prakArAMtareNa zAMtikarmApadizati --- mUlArA-kesara puSpakekharaH / chAra bhasmanA / iTTiyAdiSuNNa di. iSTakArApAgAdicUrgaH / saMghazAntyarthinA / attha anna kSapake mdhApayiSyamma garna vAma -- lijisA tadupari pakaM sthApayet ityarthaH / se tasyopari likhitasya kakArasyAdhastakAro likhitamya ityarthaH / etena teti vyaMjanAya lekhyamAmnAtam / aItpUjAdinA cAtra zAntirite / taduktam-- mahanmadhyama nakSatramRte zAMtirvidhIyate / yakSAto gaNarakSArtha jinAryAkaraNAdibhiH / / artha-matibiMba karaneke lie yadi tRNa nahIM hogA to taMDalacUrNa, puSpake kesara, bhasma, athavA IToMkA cUrNa isamese jo kucha prApta hogA usase Upara kakAra aura usake nIce yakAra likhanA cAhiya. arthAta 'kAya' aisA zabda likhanA cAhiye. saMgha zAMtike liye aisA kArya karanA cAhiye kSipakako sthApana karane ke pUrva meM prAsuka dhAnya cUNAdikase ke likhakara usake Upara kSapakako sthApana karanA cAhiye. ka kArake nIce yakAra bhI likhanA cAhiye. aIntakI pUjA vagairaise bhI zAti karate haiM aisA mUlArAdhanAmeM ullekha hai) ucagAhadaM uvakaraNaM haveja ja tattha pADihariyaM tu // paDibodhittA samma appedavvaM tayaM tesi // 1993 / / vijayotrayA-uvagahidaM ucakara mRtakazayane yagRhItamupakaraNa vastrakASTAdikaM gRhasthayAMcA kRtyA tatropakaraNa yatmatinitanIyaM basAdikaM tatpADihArikamityucyate / tadarpayitavyaM teSAM gRhasthAnAM sampapapratiyodhyam // mRtakanayane yadgRhasthebhyo yAcidhAnItamupakaraNa datpratyarpaNayidhimAha mUlArA-tattha tasmin bakhakASTAdau paDihariyaM prAtihArika vyAghoya samarpaNA yogyaM ityarthaH / samma yathA dici. kitsA tatsvAmina na bhavati tathA tAnpratiyobhya / te si yebhyaH prAAnItaM teSAM / kaMca 1751 Page #1763 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - malAgavanA AzvAsa 1752 yadupAtaM tu vastrAdi nayanAsare vyasoH / / tasvAmibhyastadarya syAt kRtvA samyakaprabodhanam / / artha--- mRtakako nipIdhikAke pAsa le jAneke samaya jo kucha bakhukASThAdika upakaraNa gRhasthoMse yAcanA karake lAyA gayA thA usameM jo kucha lauTakara dene yogya hogA vaha gRhasthoMko samajhAkara denA cAhiye. ArAdhaNapattIya kAusagaM karedi to saMgho / adhiuttAe icchAgAraM khavayassa sadhIe || 1994 / / saMpacatAM nauni bimAMtarakAHrAni roma kAryaH / / - vapurvisargaH kSapakAdhivAse pRcchA ca tasminnadhidevatAnAm / / 2066 // vimayodayA---gArAdhaNapatIya ArAdhanAmAkamityevaM yathA syAditi saMghaH kAyotsarga karoti, kSapakasya basatI adhiyuktadevatA prati mAchAkAraH kArya: yugmAkamichayA saMgho'pAsitumismRtIti / ArAdhakavasatyAM saMghasya tadanaMtarakRtyamanuzAsti mUlArA--ArAdhaNapatIya ArAdhanArtha / asmAkamapyevamArAdhanA bhavaviti / adhiuttAe tadadhiSThitadevatAnAM / ilAkAra yuSmAphamikachayA saMgho'trAsitumicchattIyadhikRtadevatA anumati kArayituM uparodhaM ca saMgha: karotIti sambandhaH / artha-cAra ArAdhanAoMkI prApti hamako ho| esI icchAse saMghako eka kAyotsarga karanA cAhiye. kSapakake vasatikAkI jo AdhiSTAnadevatA hogI usake prati yahAM saMgha dhaiThanA cAhate haiM aisA icchAkAra karanA cAhiye. STOR magaNatthe kAlagada khamaNamasamjhAiyaM ca tadivasaM // majjhAi pANaye gaNijjaM khamaNakaraNapi / / 1995 / / upavAsamanadhyAyaM kurvantu svgnnsthitaaH|| anadhyAyaM mRte'nyasminnupavAso vikalpyate / / 206 // vijayodayA-sagaNarathe kAlagare AtmIyagaNasthe yatI kAlaM. gate upacAsaH kAryaH svAdhyAyazca na kartavyastasin dine / paramayAstha kAlaM gate paThati upacAsakaraNamapi bhAyaM / anye tu paThati, Na jamAi paragaNarathena svAdhyAyaH kartavyaH paragaNasthe mRte upavAsakaraNIyaM bhAjyamiti sezaM vyaakhyaa| Page #1764 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AvAsa AtmIyasamudAyasthayakhau mate tasmindine saMghenopavAso'nadhyayanaM ca kAryamatyagaNasthe tu mRte'nadhyayanamavazya kAryamupavAsastu vikalpya ityupadeSTumAgha--- mUlArA--asamAzya anabhyayana saMghena kArya / Na jahAdi na paThati saMdhaH / artha-apane gaNakA muni maraNa ko prApta honepara upavAsa karanA cAhiye. aura usadina svAdhyAya nahIM karanA cAhiye. paragaNake munikA mRtyu honepara svAdhyAya nahIM karanA cAhiye. upavAsa karanA vikalpya hai arthAta upavAsa kare apayana kare. evaM paDiSTavittA puNo vi tadiyadivase uvekkhaMti // saMghasssa suhAvihAraM tassa gadI ceva NA9je / / 1996 / / / gatvA sukhavihArAya saMghasya vidhikovidH|| dvitIye'hi tRtIye vA draSTavyaM tatkalevaram / / 2068 / / vijayodayA-evaM paDhivittA uktama krameNa kSaekazarIraM pratiSThApya punastRtIye divase gatvA pati, saMghasya susvabihAraM tasya ca gati jJAtu // tattIyadinakRtyamAha mUlArA-paDivittA pakazarIraM pramucya / uberavatti tatra gatvA pazyasi vidhinA / suhavihAraM sukhAya dezAMtare gamanaM / ceva tadrAyasubhikSAdika petyevamartho'dha ca | NAeMje jJAtuM / pheSiraguNovItyatra apizabdamanuktasamuccayArthamabhipretya dvitIyadine'sIti pratipatrAtatuktam-- matyA sukhavihArAya saMghasya vidhikovidaH / dvitIye'Di sRtIye vA tadraSTavyaM kalevaram // artha-uparyukta kramase kSapakake zarikI sthApanA kara punaH tIsare dina vahAM jAkara dekhate haiM. arthAt saMghakA sukhase vihAra hogA yA nahIM aura usako konasI gati huI hai isakA parijJAna karanekeliye tisare dina phira vahAM muni jAte haiM. ASSAREERA Page #1765 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1754 jadidivase saMcidi tamaNAlaDaM ca akkhadaM maDayaM // tadivarisANi subhikkhaM khemasivaM tamhi rajjammi // / 1997 // . yAvanto vAsarA gAtramidaM tiSThatyavikSatam // zivaM tAvanti varSANi tatra rAjye vinizcitam / 2069 / / jiyodaya - jamavale yAvaMto divasAH zRgAlakA vibhiraspRSTamakSataM ca tanmRtakaM tadiSarisANi tAvaMti varSANi subhikSaM kSemaM ziyaM na tasminrAjye // tadrAjya subhikSAdikAleyatA nirNayArtha tAvadAha- mUlArA -- jadi divase yAti dinAni / kham | azatimityanye / tadi sAvaMta / khemaM kSemaM aNAla aspRSTam | zRgAlAdibhiratroTitamityanye / amla kSatavaniparirakSaNaM / sivaM sukhaM / tammi kSapaka maraNa viSayabhUte / I artha -- jisane dinataka prakAdika pazu pakSiyoMke dvArA vaha kSapakazarIra sparzita nahIM hogA aura akSata rahegA utane varSataka usa rAjya meM kSema rahegA aisA samajhanA cAhiye. jaM vA disamuvaNIdaM sarIrayaM khagacaduppadgaNehiM // maM sivaM subhikkhaM viharijjo taM disaM saMgho // 1998 // AkRSpa nIyate yasyAM tadaMgaM zvApadAdibhiH // 1. vihatuM yujyate tasyAM saMghasya kakrubhi sphuTam // 207 // vijayodayA - jaM vA disaNI yAM vA dizamupanItaM zarIraM pakSibhizcatuSpadervA tAM dizaM saMgho viharet kSemA trikaM tatra zAtvA // saMgha viharaNocitahinimArthaM tAvadAi -- mUlArAjaM yA yAM ca / khemamityAdi kSemAdikaM jJAtvetyarthaH / uktaM ca--- upanItaM dizaM yAM vA mRtaka zakunAdibhiH // vAM dizaM bitsaMgho vijJAca kuzalAdikam // AzvAsa 1754 Page #1766 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA 1755 artha - pakSI athavA catuSpada prANI jiva dizAmeM usa kSapakakA zarIra le gaye hoMge usa dizA meM saMgha bihAra kare usa diNake tarapha mArdika samajhanA cAhiye. jadi tassa uttagaM dissadi daMtA va ubagirisihare // kammamalavippamuko siddhiM patanti nAMdalyo / 1999 // yadi tasya ziro dantA dRzyerannagamUrdhani // tadA karmamAnmukto jJeyaH siddhimasaugataH // / 2071 // vijayodayA - jadi tassa uttamaM yadi tasya ziro dRzyate daMtA vA girizikharasyopari karmamalavipramuktaH siddhimasI prApta iti jJAtavyaH // pakagatinirNayAtha gAthAdvayamAi - mUlArA -- usameMge ziraH / sagatAlugaNa svatAlunA saha / zrIvijayastu dissadi IvA va ubarIti pATha manyamAno jJAyate tathA coktam - yadi tasya ziro daMnA yerannagamUrdhani / tathA karmamAnmukto zeyaH siddhimasI gataH // kammetyAdi anna kamala midhyAtvAdistokakarmANi / siddhiM sarvArthasiddhimiti jayanaMdidipaNe vyAkhyA / prAkRta TIkAyAM tu kammamalavipakko kammamalega mesido / siddhi gANaM poti prApta iti / artha --- kSapakakA mastaka athavA daMtapaMkti parvata ke zikharapara dIkha paDegI to yaha kSapaka karmamalame alaga hokara mukta hogayA hai aisA samajhanA cAhiye. mANio thalagado samammi jo disi ya vANavitarao // gae bhavaNavAsI esa gadI se samAsaNe || 2000 || vaimAnikaHsthala yAto jyotiSako vyaMtaraH samam // gata ca bhAvanastasya gatireSA samAsataH // 2072 // AzvAsaH 7 1755 Page #1767 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1756 idaM vidhAnaM jinanAthadezitaM ye kurvate zradhate va bhaktitaH // AdAya kalyANaparaMparAmime prayati niSThAmapanItakalmaSAm // 2073 // iti ArAdhakAMgatyAgaH // maNi thalagata vaimAnikoM devo jAta uttamabhUmisthe uttamAMge, samabhUmideze yadi dayate saM yAMde ubhyate bhavanavAsI deSAM jAtaH, eSA gatistasya saMkSepeNa nirUpitA / vijahaNatti sUtra vijayodayA jyotiSyaMta jAtaH padaM gataM / vijahaNA || mUlAya-thalaga ucca pradezastha mastake dRzyamAne vimAnavAsI devo jAta iti jJAtavyam / samammi samabhUmidezasthite bAgavAnodbhava iti jayanaMdI / anye tu vANavitarao ityanena vyaMtaramAtramAhuH / taduktamvaimAnikaH sthalagate jyotiSako vyaMtarabdha samabhAge || garte bhASanadevo gatireSA tasya saMkSepAt // ArAdha kAMgatyAgaH / sUtrataH 40 aMkataH 34 // artha -- kSapakakA mastaka ucca sthalameM dIkhegA to vaha vaimAnika huA hai aisA samajhanA cAhiye. samabhUrmAmeM yadi dIkhegA to jyotiSka athavA vyaMtara huA hai aisA samajhanA cAhiye. mameM yadi dIkhegA to bhavanavAsI huA hai aisA mAnanA cAhiye. isa prakAra kSapakake gatikA saMkSepase varNana kiyA hai. vijayA sUtrapadaphA nirUpaNa samApta huA. vidhatte- ArAdhakastadanamusaraM te sUrA bhagavaMtA- te sUrA bhayavaMtA AhaccaidUNa saMghamajjhami || ArAdhaNApaDAyaM ca uppayArA hidA jehiM // 2001 // bhagavaMtotra te zUrAturdvArAdhanAM mudA // saMghamadhye pratijJAya nirvighnAM sAdhayanti ye / 2074 / vijayodayA--te sUrA bhagavaMtaH AdactraNa pratikSAM kRtvA saMghamadhye catuSyakArAdhanA patAkA bairAgRhItA // evaM sava cArabhaktapratyAkhyAnaM prabaMdhana vyAkhyAya sAMpratamArAdhakAdInprabaMdhana suSTupurArAdhakastavanaM gAthAtrayeNa AvA 10 1756 Page #1768 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1757 gUlArA - AzccaidUma pratijJAM kRtvA / hidA gRhIcA || artha-ve kSapaka zUra aura bhagavAn arthAta pUjya hai jinhoMne saMgha meM pratijJA kara ArAdhanA patAkA grahaNa kI thI te dhaNNA te gANI laddho lAbho ma tehi sabvehiM // ArAdhaNA bhayavadI paDivaNNA jehiM saMpuNNA || 2002 // te dhanyA jJAnino dhIrA labdhaniHzeSaciMtitAH // pairepArAdhanA devI saMpUrNA svavazIkRtA / 2075 // vijayodayA -- te ghaNNA puNyavaMtaH te jJAninaH te lagdhalAmAH sarvebhyo vairArAdhanA bhagavatI saMpUrNa pratipannA // mulArA spaSTam // artha- ve ArAdhaka puNyavaMta aura jJAnI samajhane cAhiye jinhoMne uttama puNya denevAlI bhagavatI ArAdhanAkA svIkAra kiyA thA. ina ArAdhakonehI vAstavika jo prApta karane yogya thA vaha prApta kiyA hai. kiM NAma tehiM loge mahANubhAverhi hujja Na ya pattaM / ArAdhanA bhagavadI sayalA ArAdhidA jehiM // 2003 // kiM na tairbhuvane prAsa caMdanIyaM mahodayaH // lIlArAdhanA prAptA yaireSA siddhisaMphalI // / 2076 // vijayodaya- kiM NAma tehi loga kinAma teloMke mahAnubhAgamA vairArAdhitA sakalA ArAdhanA bhagavatI // mUlArA--spaSTam // artha - ina mahAbhAgone saMpUrNa bhagavatA ArAdhanA kI ArAdhanA kI hai. ataH inhone konasA aprApta padArtha nahIM prApta kiyA hai ? arthAt sarva lokottara padArtha unako prApta hue haiM aisA samajhanA cAhiye. aashvaas| 7 1757 Page #1769 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa 1758 niryApakastadhanamuttara te bi ya mahANubhAvA dhaNNA jehiM ca tassa khakyarata // savAdarasattIe uvavihidArAdhaNA sayalA // 2004 / / dhanyA mahAnubhAvAste bhAktitaH kSapakasya yaiH / / daukitArAdhanA pUrNA kurvadbhiH paramAdaram // 2077 / / vijayodayA-te vi ya mahANubhAvA tepi ca mahAbhAgA dhAyA paistathA tasya kSapakasya sAdareNa zaktyA ca sakalArAdhanA upvihitaa|| ArAdhakasahAyAnabhiSTauti- / mUlArA-te ki ya jhapakasya mahAnubhAvatvayanyatvayoHkatamo vismaya; kartavya ityapi cetyanena nirUpyate / uvavihidA saMpAdivA / / | artha--ve niryApaka bhI dhanya hai. mahApuNyavAna haiM. jinhoMne baDe Adarase aura pUrNa prayatnase kSApakako sarva ArAdhanAkI pUrNa prApti honameM acchI sahAyatA dI hai. niryApakAnAM phalamAcaSTe jo upavidhedi sabvAdareNa ArAdhaNaM khu aNNarasa / saMpajjadi NibigghA sayalA ArAdhaNA tassa / / 2005 // parasya dIkitA yena dhanyasyArAdhanAzinaH // nirvitA tasya sA pUrNa sukha saMpadyate mRtI / / 2878 / / vijayodayA-uyavidhadi yo dokayati saryAdareNa anyasyArAdhanI tasya ArAdhanA sakalA nirvighn| saMpadyate // ArAdhakazuzrUSAphalamAdarzayannuktamaya samathaiyatemuchArA-ubavidhedi daukati // . . . niryApakAko kyA phala milatA hai ? isa praznakA uttara Entrananime Page #1770 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra mUlArAdhanA AzvAsa tana artha-jo pUrNa AdarabhAvase anyoM ko saMpUrNa ArAdhanAoMkI prApti kara dete haiM. unako sarva ArAdhanAoMkI nirvighna prApti hotI hai. ye kSapakaprekSaNAya yAMti tAnapistauti-- se mikadatthA dhaNNA ya hu~ti je pAvakammamalaharaNe / vhAyati khavayatitthe savvAdarabhattisaMjuttA // 2006 / / snAMti kSapakatIrthe ye karmakardamasUdane / pApapaMkana mucyante dhanyAste'pi zarIriNaH / / 2079 // vijayotyA-tepi kadatthA tepi kRtArthA dhanyAca bhavati ye kSapakatIrthe pApakarmapralApaharaNe sAdagAbhiyuktAH smAMti // kSapakaprekSaNayAtrikAntrikatyate---- mUlArA-- vi kiM punaniryAtakA ityapizabdenocyate / pahAyanti snAnti 1 kSarakapekSaNAcanAditAH vAtmAnaM zodhayantItyartha: / savayatitthaM kSapAtIrtha saMsArasaridutAraNanimittatvAt / / jo kSapakake darzana karana ke liye jAte haiM unakI stuti artha-jo puruSa saMpUrNa pAparUpI malaharaNa karanemeM samartha aise kSapakarUpI tIrtha meM atizaya bhaktIse snAna karate haiM ye rupaka baMdanA karanevAle bhadhyajIva kRtArtha aura dhanya haiM. kSapakasya tIyatAM vyAcaai giriNadiyAdipadesA titthANi tavodhaNehiM jadi usidA / titthaM kadhaM Na hujjo tavaguNarAsI sayaM khaNDa // 2007 // parvatAdIni tIrthAni seSitAni sapodhanaH // jAyaMte yadi sattIrgha kathaM na kSapakastadA / / 2080 // 1759 Page #1771 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa vijayodayA--giriNadiyAdipavetA girinadhAdipravezA yadi tapodhanairuSitAni tIrthAni tIrtha svayaM kathaM na bhavet kSayakastapoguNarAziH // kSapakasya tIrthato mukhyaruyopapAdayatimalArA--sidA AzritAH / Na homao na bhavet / saya paranirapekSatayA / / kSapaka kyoM tIrtha mAnA jAtA hai, isa praznakA uttara artha--parvata, nadI vagairaha pradeza jahA~ tapodhana munione nivAsa kiyA thA ve bhI yadi tIrtha hai. to tapasvI aura guNoMkA rAzi svarUpa kSapaka kyoM na tIrtha mAnA jAyagA. arthAt kSaekako to avazya tIrtha samajhanA cAhiye. punvarisINaM paDimAo baMdamANassa hoi jadi puNNaM // khavayassa baMdao kiha puNNaM viula Na pAvijja // 2008 // dhaMdamAno'znute puNyaM yoginAM pratimA yadi // bhaktito na taporAzistadAnI kSapakaH katham // 2081 / / vijayodayA-pucarisI paddhimAu pUrveSAM RSINA pratimA ghaMvamAnasya yadi puNyaM bharati bhapake ghedanodhatA kathaM vipulaM puNyaM na prApnuyAt // kSapakavaMdArocipulapuNyalAbhamupapApayatimUlArA spaSTam // artha-prAcInamunioM ke pratimAoMkI vaMdanA karane vAloMko yadi puNya prApta hotA hai to ApakakI baMdanA karane pAle bhanyo ko kyoM na puNyalAma hogA? arthAt kSapakavadanase avazya pUNyaprApti hotI hai. jo olaggadi ArAdhayaM sadA tivyabhasisajuco / saMpajjadi NivigdhA tassa vi ArAhaNA sayalA // 2009 // 178 Page #1772 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArAdhanA AzvAsa sevyate kSapako yena zaktito bhaktitaH sadA // tasyApyArAdhanA devI pratyakSA jAyate mRtau / / 2082 // vijayodayA-jho olampAdi ArAdhayaM yassayate mArAdhakaM sadA tIvabhaktisaMyuktaH, saMpadyate nirSinA tasyApyArAdhanA sklaa| kSapakopAstiphalamanuzAsti ---- mUlArA--olagai sevate // artha-jo bhavya jIva kSapaka kI upAsanA karatA hai. aMtaHkaraNa meM tIvabhakti dhAraNa karatA hai. usako bhI saMpUrNa ArAdhanAe prApta hotI hai. savicArabhattabosaraNamevamukvaNNidaM sabitthAraM / / avicArabhattapaccakkhANa eto paraM dhucchaM / / 2010 // bhaktatyAgaH sabAcIro vistareNeti varNitaH // adhanA tamavIcAra varNayAmi samAsataH // 2083 // bhaktatyAgaH / vitrayodayA-vicAratavosaraNa savicArabhanamatyArApAnamayamupaNa savistaraM aSicAramakapratyAkhyAna anaH paraM prvkssyaami| prakRtopasaMhAra puraHsaraM avIcArabhaktapratyAkhyAnaM vyAkhyAtumapakSipatimUlArA-eto itH| iti savicArabhaktapratyAkhyAnadhyAkhyAna samAptam / / artha-isa prakAra savicAra bhaktapratyAkhyAna kA hamane savistara varNana kiyA hai. aba yahA~se avIcAra | bhakta pratyAkhyAnakA varNana karate haiM. . tattha avicArabhattapaiNNA maraNammi hoi AgADho / aparakkammarasa muNiNo kAlammi asaMpuhuttammi // 211 // 1761 Page #1773 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gulArAdhanA 1762 bhaktatyAgotyavafcAro nizceSTasya duruttare || sahasopasthite mRtyoM yogino vIryadhAriNaH // 2084 // vijayodayA-- avicArabhattapadiSNA avicArabhaktapratyAkhyAnaM sahasopasthite maraNe bhavati / aparAkramasya yateH sathidArabhaktapratyAkhyAnastha kAle asati // atha avicAramapratyAkhyAnasya svAmisamaya nirNayArthamAha- mUlA ---tasya tadvacane prakRto / AgADhe sahasopasthite / aparakamarasa nizveSTasya | kAlammi asaMputtammi / savicArabhaktatyAgasya kAle'sati / stokajIvitakAle satItyarthaH / uktaM ca---- tyAgo vIcAro maraNe sahasAgataM // bhavatyutsAhaddInasya yataH kAle sIyati // artha - savicArabhakta pratyAkhyAnakAla nahIM hone para arthAt akasmAt maraNa upasthita honepara asamartha muni ko avicAramattapratyAkhyAna karanA yogya haiM. tattha paDhamaM niruddhaM NiruddhatarathaM tahA have vidiye / tadiyaM paramaNiruddhaM evaM tividhaM avIcAraM // / 2012 // niruddhaM prathamaM tatra niruddhataramUcire // dvitIyaM tu tRtIyaM ca niruddhatamamuttamAH / / 2085 || vijayodayA - tandha padamaM niruddhaM tatra acI cArabhaktapratyAkhyAne prathamaM niruddhaM, dvitIyaM niruddhavarakaM tRtIyaM parama niruddhaM evaM vividhamavIcArabhatapratyAkhyAna // avicArabhaktapratyAkhyAnastha niruddhaniruddhata raparamaniruddhabhedAtre vibhyamuddizati mUlArA---- tattha abhicArabhaktatyAgaM // artha - avicAra bhakta pratyAkhyAnake niruddha, niruddhatara aura paramaniruddha aise tIna bheda haiM nirudveSabhUtasya bhavatItyAcaSTe tassa NiruddhaM bhaNidaM rogAdaMkehiM jo samabhibhUdo || jaMghAbalaparihINI paragaNagamaNammi Na samatyo / 2013 AzvAsaH 7 sar Page #1774 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH mA niruddhaM kathitaM tasya rogAtakAdipIDitaM // jaMbAbalavihanio yaH parasaMghagamAkSamaH // 2086 // vijayodayA-tassa biruddha bhaNidaM tasya niruzamuktaM rogeNa Ata phena thA yaslamabhibhUtaH zabalaparihIno vA paragaNagamanAsamoM yH|| niruddha gAvApaMcakena vyAcale.--- mUlAra!--Na samattho rogeNAnakena vA saMtatAbhibhavAjaMghAcalaparihInatayA vA paragaNaM gatumazakta ityarthaH / / niruddhabhakta pratyAkhyAna kisako hotA hai isa praznakA uttara artha-- choTe roga athavA baDe rogase pIDita honepara tathA pairoM meM calane kA sAmarthya jisako nahIM hai, jo parabhaNameM jAne meM asamartha haiM vaha muni niruddhaavicArabhaktapratyAkhyAna karate haiM. SHASTRITERRORatoreserBaMBTATE jAvaya balaviriyaM se so viharadi tAva NippaDIyAro // pacchA viharadi paDijaggijjato teNa sagaNeNa // 2014 // yAvadasti balaM vIrya svayaM tAvatpravartate // . kriyamANopakArastu tadabhAve gaNena sH|| 2087 // vijayodayA-jAvaya balaviriya yAyalayIya cAsti / se tasya / so viharati sa tAvadguNe pravartate niSpatIkAraH yadA zaktistIvanyUnA tadA pazcAviharati tena syagaNena kriymaannopkaarH|| niruddhasvAminaH pravRttI parAnapekSAvyapekSAvasaro nirdizati---- mUlArA-pacchA atIva zaktinyUmatAyAM / paDijagirjato upakriyamANaH / artha-jabataka deha meM bala, vIrya thA tabataka vaha guNoMmeM pravRtti karatA hai jaba zakti tIbatAse kama hotI jAtI hai taba svagaNase upakRta hotA huA apane ratnatrayame pravRtti karatA hai. arthAt atyaMta azakta honapara gaNastha muni unakI sevA karate haiM. 1762 Page #1775 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH iya saNNiruddhamaraNaM bhaNiyaM aNihArimaM aviicaarN|| so ceva jadhAjoggaM puvuttavidhI havadi tarasa // 2015 // sanniruddhamavIcAra svgnnsthmitrtm|| aparaH prakramaH sarvaH pUrvokto'trApi jAyate // 2088 // vijayodayA-daya saNNirupamaraNaM bhaNidaM evaM sanirudamaraNa bhaNitaM, jaMdhAvalaparahInatayA vyApyabhibhayena vA svasmimANe niruddho yA maraNaM niyAmamA EiET paricA:mayAyAyAyAnoktaparityAgAbhAvAt, parityAgahInaM aniyatavihArAdividhivicAraNAbhAvAvadhIcAraM / AtmIya evaM gaNe AcAryasya samIpe prayayAtIcAra uktvA niMdAmapiraH kRtamatikamaH chattaprAyazrito yAbadrIryamasti tAyaniSpratIkAro viharati, yabara hInasarvaceestadA parairanugRhyamANo viharati / mUlArA--saNNiruddhamaraNaM jghaaylNprihiintyaa| rogAtaMkAbhibhavena vA svagaNa saniruddhasya prativaddhaparagaNagamanAsamarthastha garaNaM / anihArimaM savicArabhaktapratyAkhyAnoktasvagaNaparityAgAbhAvAt / avInAraM aniyatavihArAdivicAraNAvirahAt / so ityAdi / svagaga eva gaNinazcaraNamUle pravrajyAyatidhAramAlokya niMdAgAparaskRtapratikramaprAyazcitto yAvadIyamasti tAvanniSpattIkAro viharati / sarvaceSTAparikSaye punaH parairanugRhyamANa ityato'nyo yathocito vidhiH pUrvokta evetyarthaH / ____ artha--isa prakAra saviruddha maraNa kA svarUpa kahA hai. pairoMkA sAmarthya kama honese athavA rogapIDita honese apane gaNameM hI jisako rahanA par3atA hai anya gaNameM jo nahIM jA sakatA hai aise muniko saniruddha muni kahate haiM. aise munike bharaNako saniruddha maraNa kahate haiM. savicAramaktake pratyAkhyAnameM svagaNakA parityAga kara paragaNameM jAnekA vidhi patalAyA hai. vaha isameM nahIM hai isaliye isako ' ANihArima kahate haiM. aniyata vihArAdi vidhi isameM nahIM hai isa liye isako avIcAra kahate haiM. yaha muni svagaNameM hI rahakara AcAryake caraNamUlameM dIkSAse Ajataka hue aparAdhoM kI AlocanA karatA hai. niMdA aura gardA karatA hai. pratikramaNa karake prAyazcitta lekara jabataka sAmarthya hai tabataka dusaroMke sahAyake vinA ratnatrayAcaraNameM tatpara rahatA hai. jaba pravRtti karane meM bila. kula asamartha hotA hai taba anyamunioMse zuzrUSA sAhAyya lekara ratnatrayameM tatpara hotA hai. Page #1776 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - --. lArAdhanA AzvAsA DramanantarashatanAmAamateuraemam duvidhaM ta pi aNIhArima pagAsaM ca appagAmaM ca // jaNaNAdaM ca pagAsa idaraM ca jaNeNa aNNAdaM // 2016 / prakAzamaprakAzaM ca svagaNasthamiti dvidhA / / janajJAta mataM pUrva janAjJAtaM paraM punH|| 2089 / / vijayonyA-duvidha ta pi aNIhArima dvividhaM tadapi aNIhArasaMkSitaM bhaktapratyAkhyAna prakAzarUpamaprakAza. rUpamiti janena zAtaM prakAzarUpamitaradaprakAzAtmakaM niruddhAvIcArabhaktapratyAkhyAnasya prakAzAnakAzabhedAdau vidhyamabhidhattemUlArA-azIhArima anihAra saMjhaM / svagaNanirgamara hitvAt / ata evAnye svagaNasthamitIdamabhyadhuH / taduktam sagniruddha mIcAraM svagaNasthAmatIritam / / aparaH prakramaH sarvaH pUrvokto'vApi jAyate / / niruddhAvIcArabhaktapratyAkhyAna ke prakAza aura aprakAza aise do bheda haiM. inakA AcArya svarUpa kahate haiM. artha-anihAra nAmaka isa bhakta pratyAkhyAnake prakAzarUpa aura aprakAzarUMpe aise do bheda hai. jo janoMke dvArA jAnA gayA hai usako prakAzarUpa kahate haiM aura jo nahIM jAnA gayA hai usako aprakAzarUpa kahate haiM. khavayassa cittasAraM khitaM kAlaM paDucca sajaNaM vA / / aNNammi ya tArisayammi kAraNe appagAsaM tu / / 2017 // dravyaM kSetra yalaM kAlaM jJAtvA kSapakamAnasaM // aprakAzaM mataM desAdhanyatrApi satIze // 2090 // iti niruddhaM cijayodayA-khavagassa cittasAraM kSapakasya nadi, yama, kSetra, kAlaM, svajana vA pratipadya anyasminyA tAraze kAraNe jAte aprakAzabhaktapratyArUpAnaM, sadikSAkaH kSudAdiparISahAsadA, vasatirvA madhiyitA, kAlo yA atirUjho, baMdhavo vA yadi parityAmavighraM phurvati na prakAzaH kAryaH / Nisaddha gdN|| 1765. Page #1777 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUlArAdhanA AzvAsa: 17 aprakAzasya kAraNAnyAha-- mulArA-cittasAraM manobalaM / paca pratItya / sayaNa baMdhulokaM / appayAsaM yadi kSapakaH kSudAdiparIpahAsaho, pasatirvA aviviktA,kAlo vAtirakSaH, bAMdhavA vA saMnyAsaM vinayaMti tadA na prakAzaH kAryo'sminnityaprakAzaka / niruddham / artha-kSapakakA manobala, arthAt dhairya, kSetra, kAla, usake bAMdhava athavA anya bhI kAraNa kA vicAra kara kSapakake niruddhAvIcArabhakta prakhyAnako pragaTa karate hai athavA apragaTa karate haiM. yadi kSapaka kSudhAdi parIpahoMse yADita hogA, athavA vasatikA ekAnta sthAnameM na hoMgI, yadi kAla samaya ati rUkSa hogA, yadi baMdhugaNa isa parityAga vidhImeM bAdhA karanevAle hoMge to yaha pratyAkhyAna-maraNa prakAzita nahIM karanA cAhiye. niruddhataragaM vyAcare .. bAlaggivagghamahira gayariMcha paDibhIya teka mechAha // mucchAvisUniyAdIhiM hoja sajjo hu vAvatI // 2018 / jlaanlvissvyaalsnipaatvisuucikaaH|| harati jIvitaM sAdho nUsA iva sAmasam // 2.91 / / vijazevayA-bAlamiAghagghamahisa vyAlenAgninA, jyAneNa, mahiSaNa, gajena, RkSeNa,zatruNA,stenena, mlecchena, bhUIyA,visUcikAdibhiryA sadyo vyApattiyat / / atha nimaddhatayA vIcArabhaktapratyAkhyAnaM gAthAcatuSTayena vyAdhikhyAsurAdAbAyurapavartinyAH sadyo vyApatteH saMbhavamabhidhatte mUlArA-bAla sarpAH / paDiNIya zatruH / visacivAdIhi visUcikayA daMDakAlazakRttItramulAdibhitra ca / vAranI sadyo maraNakAraNavedanA, maraNaM vA / / niruddhatara vidhIkA svarUpa kahate haiM--- artha--sarpa, agni, vyAghra, bhaisA, hAthI, rIcha, zava, cora, mleccha, mUrchA, tanni zUlaroga ityAdise tatkAla maraNa kA prasaMga prApta hotA hai. Page #1778 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HAMASTARAMATKARS mRlArAdhanA AzvAsa PICS jAva Na vAyA khippadi balaM ca viriyaM ca jAva kAyammi // tinvArA vedaNAe jAva ya citta vikkha // 2019 // yAvanna kSIyate vANI yAvardidriyapATayam / yAvadvaiye palaM ceSTA heyAdeyavivecanam // 2092 / / vijayodayA-jAya Na vAyA khippadi yadi yAyadvArA vinazyati balaM vIyaM ca yAvadasti kAye tIvayA vedanayA vApadhittaM na vyAkSiptaM bhavati tAvat // tatkSaNe mumukSuNA yatkaraNIya tadupadizatimUlArA--kkhiApadi vinazyati / viviNyAta vyAkSiptam / artha--jabataka vacana muMhase nikalatA hai. jabataka zarIrameM bala aura vIrya hai aura jabataka zarIrameM honevAlI tIvra vedanAse citta Akulita nahIM huA hai tabataka aree NaccA saMbaTTigja tamAugaM sigyameva to bhikkhU // gaNiyAdINa saNNihidANaM Alocae sammaM // 2020 // tAvadvedanayA jJAsyA nhiyamANaM spajIvitam // AlodhanAM guroH kRtvA dhIrA muMghanti vigraham / / 2093 // cijayodayA-ccA saMvaTTi zAsvopasaniyamANamAyuH zIghrameva tato bhikSurAcAryAdInAM sazivitAnAmA. locanAM samyaka kuryAt ratnatrayArAdhanAyAM pariNataH vyussaot ghasati, saMstaramAhAramupadhi zarIraM paricArakAn, balavIrya hAneH parANagamanAsamarthaH / nirutaH pravezaM prakarSaNa niyati niruddhataraka ityucyate // mUlArA--saMvaTTitaM upasajyimArNa / tIbavevanAyAM antarmuhUrttamAtrabhogyadazAyAM pravezamAne || to tataH / AyurapravartanAcato: AcAryAdInAmame // artha-tabataka apanA AyuSya pratisamayameM kSINa ho rahA hai aisA jAnakara AcAryAdikoMke pAsa zIghra apane saMpUrNa pUrva doSoMkI AlocanA karanI cAhiye. rasnatrayArAdhanAmeM tatpara hokara vasati, saMstara AhAra, upadhi, 1767 Page #1779 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vArAdhanA 768 zarIra. paricAraka ina sabakA tyAga karanA cAhiye. arthAt inake Uparase mamatva haTAnA cAhiye. tAtparya - jaya bala aura vIryakI hAni hotI hai taba paramaNa meM gamana karane meM asamartha sArnako niruddha kahate haiM. isase bhI jo adhika asamartha hotA hai usako niruddhaTara kahate haiM. evaM NirudayaM vidiyaM abhihArimaM avIcAraM // so ceva jadhAjoggo puvvuttavidhI havadi tassa || 2021 // svagaNasthamiti prAjJairniruddhataramIritam // avazeSo vidhistasya jJeyaH pUrvatra darzitaH // 2094 // iti niruddhataram / vijayodayA - spaSTArthagAthA // niruddhadaraM // mUlArA -- NiruddhataragaM satho maraNakAraNopanipAtena sutarAM balavIryAne paragaNagamane'samarthAnniruddhAtprakarSeNAsamartho niruddhatarastadyogAnmaraNamapi niruddhataraM tataH saMjJAyAM kaH // niruddhataram // artha -- tatkAla AyukA nAza karaneke kAraNa prApta honepara bala aura vIryakI atizaya hAni jaba hotI hai taba paragaNa meM jAneke liye jo muni atyaMta asamartha hotA hai. ataH aise sAdhuke maraNakobhI AcArya niruddha taraka maraNa kahate haiM. niruddhattara maraNakA varNana huA. bAlAdijaiyA akkhitA hojja bhikkhuNI bAyA // tajhyA paramaNiruddhaM bhaNidaM maraNaM avIcAraM // 2022 // yadA saMkSipyate vANI vyAdhivyAlaviSAdibhiH // tadAM zuddhadhiyaH sAdhorniruddhatamamiSyate // / 2095 // vijayodayA - bAlAvipaddi vyAlAdibhiH pUrvoktaH yadopahatasya vAmyinadrA tadA paramaniruddhamaraNaM vAjhiro - tho'tra paramazabdenocyate // AzvAsa 7 1768 Page #1780 -------------------------------------------------------------------------- ________________ --- HPATAstA lAgadhanA AzvAmaH - - atha paraganihAvIcArabhaktapratyAkhyAnaM gAthAsaptakena byAkhyAsyana pUrva gAthAtrayeNa talAyati-- mRdAga---yAlAdizani vyAkSitiH / 'pUktirupadrutasya astittA vinamA / paramaviruddha parameNa vAgnirodhena madhyasya sAyanyApAganiruddhAnisyAsyAyate / uktaM ca-- yA saMkSipya vANI vyAdhivyAlaviNAdibhiH // tadA zudhiyaH mAdhornirUdvataramiSyate // artha- sapa cyAghrAdise pIDita hue sAdhuka aMgameM viSakA saMcAra hokara usakA bhASaNa bhI jaba baMda hotA hai, taba paramaniruddha nAmakA maraNa mAta hotA hai. vacananirodha honepara paramanirodha mAnA jAtA hai. pakanA saMvahitamArga niyameta to bhistu / / arahaMtasihasAraNa aMtige sigghamAloce / 2023 // .. hAsI jIvitaM dRSTyA vedanAmanivAraNAm / / jinAdInAM puro dhIraH karotyAlocanA laghu // 2096 // vijayodayA-NaccA saMciTTitaM Auga zAnyopasandiyamANamAyuH aItA sivAnAM sAdhUnAM cAMtike zIgha mAlocanAH kuryAt // mUlArA- aMtige sannidhAne / manasya dAdInsannihitAnkRtvesarthaH / Aloce AlocanA kuryAt / artha-usa samaya vaha muni apanA AyuSya zIghra hI samApta honevAlA hai aisA jAnakara manameM ahaMta aura P siddhAdi parameSThioMko dhAraNa kara zIghra AlocanA karatA hai. ArAdhaNAvidhI jo puvvaM ubavaNNido savitthAro // so ceva jujjamANo ettha vihIM hodi NAdayo / 2022 // ArAdhanAvidhiH pUrva kathito vistaraNa yH|| avApi yujyamAno'sau draSTavyaH zrutapAragaiH / / 2.97 / / vijayotyA-ArAdhaNAvidhI ArAdhanApidhermaH pUrva vistaro vyAvarNitaH sa payAnApi yujyamAno sAtavyaH / 9769 maatdyH| Page #1781 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA mUlArA-jujjamANo prayujyamAnaH | sahasA maraNArAdhanAyA vaiphalyAzaMkAmapAkaroti-- artha--ArAdhanA vidhIkA jo pUrvameM savistara varNana kiyA hai usIkIhI isa maraNameM yojanA karanI cAhiye AzvAsA evaM AsUkkAramaraNe vi sijhaMti kai dhudakammA // ArAdhayittu keI devA |maanniyaa hoti // 2025 // ArAdhyArAdhanAdevI AzukAraM mRtAvapi / / keMcitsidhyanti jAyante kecidvaimAnikAH susaH / / 2098 // vijayodayA-pavaM bhAmukkAramaraNe yi evaM sahasA maraNe'pi sidhyati vidhutakarmasaMhatayaH kenidArAdhya vaimA. | nikA devA bhavati // mulArA evaM anena vidhinA / caturvidhArAdhanAmupakramya / AsukAre maraNe jhaTiti prANatyAge / dhudakamme parItasaMsAratayA nirastakarmasaMhatayaH saMtaH paMDitapaMDitamaraNena sirvi gacchantItyarthaH / ArAdhahattA bhaktapratyAsyAnena maraNenaiva caturvidhArAdhanAmArAdhya mRtAH sNtH|| artha-isa prakAra cAra prakArakI ArAdhanAkA prAraMbha karanepara uparyukta kAraNoMse yadi zIghra prANatyAgakA | samaya prApta huA to koI sAdhu saMpUrNa karmoM kA nAza karake paMDitamaraNase mokSakI prApti kara lete haiM. aura koI muni ina ArAdhanAoMkI ArAdhanA kara vaimAnika deva hote hai.. ArAdhaNAe tattha du kAlarasa bahuttarNa Na hu pamANaM / bahavo muhuttamattA saMsAramahaNNavaM tiSNA // 2026 // pramANaM kAlayAhulyamasya naaraadhnaavidheH|| tIrNA muhartamAtreNa yahayo bhavanIradhim // 2099 // vijayotyA kathamaspena kAlena nirvRtirmAnpatyAzakA na kAryeti vati / bhArAdhaNAe tattha du tasyAmA | rAdhanAyAM kAlasya bahurana pramANaM / bahavo muhartamAtraNArAdhya saMsAramahArNavaM tINAH // 1770 Page #1782 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA 1771 kamalpena kAlena nirvRtiH sAdhyetyAha--- mUlA -- tatthaM tasyAM / pamANaM sAdhakatamaM / tacchA muhUrtamAnAyAM sthitAH / artha - itane alpakAlameM kaisA mokSa prApta hotA hai aisI zaMkA nahIM karanA cAhiye. arthAt ArAdhanAkA kAla baDhA honA cAhiye aisA kucha niyama nahIM haiM. muhUrta mAtramahI koI ratnatraya kI ArAdhanA karake saMsAra saM . mudrako lAMgha gaye haiM. khaNameceNa aNAdeiyamicchAdiThThI vi vaNo rAyA // usaharasa pAdamUle saMbujjhitA gardA siddhi / 2027 // siddho vivarddhano rAjA ciraM midhyAtvabhAvitaH // vRSabhasvAmino mUle kSaNena dhutakalmaSaH // 2100 // iti niruddhatamam / vijayodyA-khaNamettaNa kSaNamAtreNAnAdimidhyAdRSTirapi dhannanAmadheyo rAjA RSabhasya pAdamUle sabuddho gataH siddhiM // kSaNamAtrArAdhanAyAH siddhisAdhanatvamarthAkhyAnena samarthayate-- mahArA-divo vivardhano nAmA | saMbujhisA samyagAtmAnaM AtmanAtmani saMvedha // artha - anAdi mithyAdRSTi aisA vardhana nAmakA rAjA RSabha bhagavAna ke caraNamUla meM AtmasvarUpakA jJAtA hokara kSaNamAtrameM nirvANa ko mApta huA. 1 solasatitthayarANaM titthuppaNNassa paDhamadivasammi || sAmaNNaNANasiddhI bhiNNamuhuteNa saMpaNNA || 2018 || vijayodayAparamaniruddhaM // soma Ema AzvAsa .. 19 21010 Page #1783 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH kevalazAnaM nirvANagamanaM pAbhiNNamuhateNa stokakAlena saMpattA saMprAtA bhvH| anyastu sAmaNeti cAritramarmasta / uktaMca SoDazatIrthakarANAM toryotpannasya vAsare prathame // bhAmaNyayodhisiddhirminamuhartena saMvRtA // etAM zrIvijayo necchati // . . . . . ... - artha--RSabhanAthase lekara zAMtitIrthakaraparyata solaha tarthikarAko jisa dina divya dhvanikI prApti ho gayI thI usa dina bahuta muniAko kevalajJAna aura nirvANa kI prApti bhimasuitama huI thI. isa prakAra paramaniruddha ka mAgavA varNana samaya sujA esA bhattapaiNNA vAsasamAseNa vaNNidA vidhiNA // .. . itto iMgiNimaraNaM vAsasamAseNa vaNNasi // 2029 / / proktA bhaktapatijJeti smaasbyaasyogtH|| havAnImiginIM vakSye janmakakSakaThArikAm // 2101 / / vijayodayA-sA bhattapadizA etatapratyAkhyAnaM vyAsena saMzeSeNa ca varNisaM ata U sonyAsi kAmagiNImarapAM vyAsasamAsAbhyAM paryAyiSyAmi // prasnunopasaMhAra puraHsaraM vyAkhyeyAMtaramupakSipatimUlAga-vidhiNA pUrvasUtrakrameNa / siM vyAkhyAsyAmaham // vRttam evaM dIkSAdikAlocinavidhimucittajJAnabhaktapratijJAaudvivyUdogArthaH karatalakalitArAdhanAketanabhIH / / ko'SyatrAzAdharAMtazvaravizadayazogAnarajyanmumukSuH samikSuH svargalakSmIpraNayahRtazivazrIkaTAkSAtsavaH syAt // ityAzAparAnusmRtamaMthasaMdarbha mUlArAdhanAvarSaNe paraprameyArthaprakAzIkaraNapravaNe saptama AzvAsaH // 7 // iti bhaktapravyAkhyAnamaraNavyAkhyAnaM samAptam // artha-isa bhaktapratyAkhyAna maraNakA vistArase aura saMkSepase varNana kiyA hai. aba saMnyAsa maraNarUpa iMgiNI maraNakA vistAra aura saMkSepase varNana karatAI. EN Page #1784 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1772 jo bhattapadiNNA uvakamo vaNido savitthAro // so va jadhAjoggo uvakamo iMgiNIe vi // / 2030 | ukta bhaktapratijJAyA vistAro yatra kathana | iMginI maraNe'pyeSa yathAyogaM vibudhyatAm // 2102 // sapadiNNApa yo bhaktapratyAkhyAmasya upakramo vyApArNitaH savistAraH sa eSa yathAsaMbhava vijayodayA - jo mupakramo iMgiNI maraNe'pi // azubha anvAsaH // atrasyairadhunAtanairapi yataiH khAbhyAmityAdiyo / bhaktayAgamRtastathA nigadito vyAyAtsamAsAdapi || tatrajJAna zeSa madhyanuguNaM muktyarthinAmityatha / vyAkyAsta ivaH sumRtyuvivayaste'pIgiNI pUrvakAH // athAtaH svakRtayatyamAtrApekSAukSaNa paMDitamaraNasya dvitIyakarUpamiMgiNI maraNaM gAthAzrayastriMzatA prabaMdhana vyApa kSANaH prathamaM tadupakamAtidezArthaM idamAza- mUlArA- uvakamo prayogavidhiH || artha - bhaktapratijJA maraNameM jo prayogavidhi kahA hai vahI yathAsaMbhava isa iMgiNImaraNameM bhI samajhanA cAhiye. pavvajjAe suddho uba saMpatti liMgakappaM ca // pavaNamogAhittA viNasamAdhIe viharitA || 2031 // jyAgrahaNe yogyo yogyaM liMgamadhiSThitaH // arrantbhyAsa vinaMyasthaH samAhitaH / / 2103 / / vijayodayApAjjAya suddho pravajyAyAM yuddho vIkSAgrahaNayogya ityarthaH / etena arhatA nirUpitA / uvasaMpatti pratipadya | liMgakappaM ca yogyaM viMga liMga ityanena suucitm| paSayaNamogAddittA zrutamavagAhA etena zikSA upanyastA, piNaya samAdhIe viharitA vinayasamAdhI vihRtya // ! AzvAsa 8 1773 Page #1785 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AcAra 8 FRE tadupakramayamaucityavidhecanAmAha- . . mUlArA-paccajAe suyo vIkSAmahaNayogyaH / avikhyApanArthamidaM / evamuttarapadAnAmapi liMgAdivikarama | vidhilyApanena sAphalyamavakarUpyam / 4vasaMpabjintu pratipadya / liMgakApa nirmandhAnuSThAnam / viNayasamAdhIra vinaye samAdhau | ca / biritA pariNato tyA / atrAmAvipacatayo vizcitatA artha-jo dIkSAgrahaNa karane yogya hai. aisA muni yogya liMga dhAraNa kara zruta-AgamameM avagAhana karatA hai. tathA vinayama aura samAdhi vihAra karatA hai. tAtparya yaha hai ki, savicArabhaktapratyAkhyAna maraNa meM jaisA prayoga vidhi batAneke liye aI, liMga, zikSA vagairaha cAlisa sUtroMkA pUrva meM varNana kiyA hai. vaisA yahAM bhI 6 vahI varNana samajhanA caahiye| NippAditA sagaNaM iMgiNividhisAdhaNAe pariNamiyA // sidimAruhitu bhAviya appANaM sallihitANaM / / 2032 // ___... niSpAdya sakalaM saMI iMginIgatamAnasaH // ..... zritisthI bhAritasvAntaH kRtasallekhanAvidhiH 11 2104 // - vijayodayA-pippAvittA samaNe yogyaM kRtvA svagaNaM / iMgiNovidhisAdhanAya pariNato bhUtvA, sidimAditu' | pariNAmaNimArukha bhASiya bhAvanA pratipaya / mappA saddhihilANa AtmAnaM saMlekhya // / mUlArA--NippAditA yogya kasvA / iMgiNI vidhisAdhanAMyAmityatrApi yogyaM / pariNabhiya pariNamya / sApayidhyAmaharmigiNI vithimiti nizcalaM cetAse nivezyetyarthaH / sidi zubhapariNAmazreNI / bhASiya phedapodidurbhapanAtyAgena zamalatAdibhAvanAbhiH saMskRtya / salihitANaM kAyakaSAyau kRzIkRtya | artha-apane gaNako saunaoke caraNa meM yogya banAkara tadanaMtara iMgiNI maraNa sAdhaneke liye vaha muni pariNati karatA hai. tadanaMtara pariNAmake zreNIpara ArohaNa kara kaMdAdi bhAvanAoMkA tyAga kara tapobhAvanA, zruta bhAvanA, ityAdi bhAvanAoMkA abhyAsa karatA hai aura zarIrake sAtha kapAyaM kuza karatA hai. 177 Page #1786 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mArAdhanA AzvAsa 1775 pariyAigamAlociya aNujANittA disaM mahajaNarasa // - tividhaNa khamAvittA savAlavuDhAulaM gacchaM / 2033 / / saMsthApya gaNinaM saMgha kSamapitvA tridhAkhilaM // yASajjIva viyogArthI datyA zikSA bhiyaMkarAma // 2105 // vijayodayA-pariyAhagamAlociya masera rajayArAmANisaM gnnghrN| mahajaNassa mahAjanasya caturvidhasaMghasyetyarthaH / tiviSeNa khamApisA trividhena kSamA grAhayitvA / sabAlavRyAkulaM gcchN| mulArA-pariyAiyaM ratnatrayAtidhAraparipATIM / disaM AcArya paristhApya / mahajaNassa mahAjanasya caturvidha sNghsyetyrthH| ravamAvettA kSamA prAhayitvA / ___ artha-snatrayake pAlana karate samaya jo aticAra lage the unakI AlocanA kara saMghakA tyAga karane pUrvameM apane sthAnameM dUsare AcArya kI sthApanA karanI cAhiye. arthAt caturvidha saMghako navIna AcAryake svAdhIna kara denA cAhiye. usa samaya pAlamuni, bRddhayuni vagairaha saMpUrNa gaNako kSamAke liye prArthanA karanI cAhiye. aNusadriM dAdUNa ya jAvajjIvAya bippaogacchI // ambhadigajAdahAso gIdi gaNAdo guNasamaggo / 2034 / / kRtArthatAM samApano harSAkulitamAnasaH // niryAto gaNataH sUriguNazIlavibhUSitaH / / 2106 / / vijayodayA-aNusadi dAdUpaya zikSA itvA gaNapatagaNasya ca / jAyajjIvAya vippaogacchI yAvajjIva vipraH yogArthI 1 adhbhadigajAvahAso kRtAdho'smIti jaathrssH| NIdi gagAdo niyoti yatigaNAt / guNasamaggo saMpUrNaguNaH / / mUlArA--dAdUNa gaNapataye gaNAya ca datvA / jAtra-jIvAya yAvajjIvaM / viSpajogatthI gaNena viyogamicchan / abhadhiyajAdehAso kRtArtho'smIti nirbharotpannaprItiH | NIdi nigacchati / artha-AcArya sthApanAke anaMtara AcArya aura gaNako bhI upadeza denA cAhiye aura tadanaMtara aba yAvajIba maiM Apase alaga honA cAhatA hUM aisA kahakara gaNase prayANa karanA cAhiye. Aja maiM kRtArtha duA aisA mAnakara saMpUrNa gaNayukta elAcAryakA yaha AcArya tyAga kare. 1775 Page #1787 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlArAdhanA AzvAsa evaM ca NikamittA aMto vAhiM ca thaMDile joge // .... . " .:" - 'puDhavIsilAmae vA appANaM Nijjave eko / / 2.35 / / niHkramya sthaMDilAdau sa vivikte bhirNtre|| 'bhUzilAsaMstarasthAyI svaM niryApayati svayam // 2107 / / vijayodayA--paSaM ca NikkamittA evaM vini kramya | thaMDile joge same samunate kaThina jIvarahitatathA yogye / aMno vAIi va aMtarvahirvA / puDhavIsilAmara vA pRthvI saMstare zilAmaye vA / ayANa Nijjaye ekako AtmAnaM nirjayeda shaayH| tasya saMstarArohaNavidhi gAthAyanAI -- mUlArA-aMto vAhiM ca gudAderabhyaMtare bAhirevA / paMDile samasamunnata kaThinabhUmideze / joge jIyarahitatvena yogye / puTavausilAmae pRthivIsastare zilAstare.yA | gina saMsArNavAnnirgamayati / eko dehamAnasahAthaH // artha-svagaNase nikalakara aMdara aura bAhara jo samAna UMcA aura kaThina hai aise bhUmipradeza meM arthAt sthaMdilama jo ki jIvarahita honA cAhiye. usakA Azraya ko tathA nirjantuka jamIna athavA zilAkA bhI saMstara ke liye Azraya kare. usa samaya vaha zarIramAtra jisakA sahAyaka hai esA hotA hai. TETRIESISE puvyuttANi taNANi ya jAcittA thaDilammi puvutte / __... - jadaNAe satharitA uttarasiramadhava puvasiraM // 2036 // yogya pUrvoditaM kRtvA saMstaraM sthaMDile tRNaiH // pUrvasyAmuttaraspAM cA ziro dizi pharoti saH // 2108 / / vijayodayA-pubbusANi taNANi ya pUrvoktAni tRNAni nissaMdhichina aMturahitAni zarIrasthitisAdhanamAprANi mRdUni pratilekhanAyogyAciHmAma nagaraM yA praSiya.yAMcayA gRhItAni pUrvoke sthaNDile ko'sau sAlokaH vistIrNa vidhyastaH asusiro'bilaH mirjenukastasmispaMdile jadaNApa saMgharittA yatnena saMstaraM kRtvA, ko yatnaH tRNAnAM pRthakkaraNa saMstarabhUmipratilekhana, uttarasiramadhava puSdhIkhara saMthAraM saMcarittA ya pUryosamAMgamuttarottamAMgaM yA saMstIrya ziraprabhRti kArya pAdau ca yatnena pramAya / / TerersTAR Page #1788 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa pRthivIziLAsaMstarAsaMpasau tRNasaMstaravidhAnamupadizati bhUlArA-punvuttANi saMstarasUtroktAni / niHsaMdhinizcchidranirjantUni, mRdUni, pratilekhanayogyAni / zarIrasthiti sAdhanamAtrANi ca / jAcittA prAmaM nagaraM vA pravizya prAdhya gRhItAni / pubutte sAlo kavistIrNa vishvstaasussirnilinijtuke| jadaNAe tRSNapradhakaraNasaMstarabhUmipratilekhanalakSaNena yatnena / saMgharizA yathAvidhi tRNasaMstaraM tAraziraska pUrvaziraskaM vA kRtvA tatrAtmAnaM nirvApayatIti pUrveNa saMbaMdha artha-pUrvokta sthaMDilapara tRpako pasAranA cAhiye vaha tUNa grAmameM adhatrA nagarameM jAkara yAcanA karake AnA pAIye. chidrahita, jaharahita, dupasthiratAke liye kAraNa, pratilekhanAke yogya aisA vaha tRNa usa sthaDilapara prayatnase pasAranA cAhiye. vaha sthaMDila bhI prakAzayukta, vistIrNa, chidrarahita, bilarahita, nijaMtuka honA cAhiyeusa sthaMDilapara yatnase tRpa vichAnA cAhiye. arthAta tRNako pRthakkaraNa karanA, saMstarakI bhUmikA pratilekhana karanA, jhADakara svaccha karanA yahA~ isa kRtyoMko yatna kahate hai. pUrva dizA athavA uttara dizAko mastaka karane yogya tRNakI racanA karanI cAhiye. tadanaMtara mastaka bagaire zarIrake avayava aura pAMca picchasi pramArjita karane cAhiye. Anision pAcINAbhimuho vA udIcihutto va tattha so ThiccA // sIse kadaz2alipur3o bhAveNa visuddhalesseNa // 2037 // bhAvazuddhimadhiSThAya lezyAzuddhivivarddhitaH / / karmavidhvaMsanAkAMkSI mUrdhanyastakaradvayaH // 2109 // vijayodayA-pAcINAbhimukhopA unIcinutto va tattha so ThiccA prAmukho uttarAbhimukho yA bhUtvA tatra saMstare saMsthitvA / sIse kadaMjalipuDo mastake kRtAMjaliH | bhAvaNa ghisuddhalesseNa vizumalezyAsamanvitena bhAvana // svayaM svaniryApaNavidhi gAthApaMcakenopadizati mUlArA-pAcINAbhimuho pUrNAbhimukhaH / upIcihutto uttarAbhimukhaH / tattha pRthivyAghanyatamasaMstare / so iMginImaraNodhataH sAdhuH / ThimA udrasthitvA, paryaphAyAsanenapArzvazayanena vA yathAzaktyayasthAya / bisuleraseNa pItA. dilezyAsamanvitena / 1777 Page #1789 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA] AzvAsaH artha--usa saMstarapara baha igiNImaraNakI pratijJA karanevAlA puni pUrva dizA athavA uttara dizAke tarapha mukha karake khar3A ho jAtA hai. apane mastakapara hAtha joDakara rakhatA hai. aMtaHkaraNameM pariNAmoMkI nirmalatA utpanna karatA hai. 1778 arahAdiaMtigaM to kiccA AlocaNaM suparisuddhaM / / dasaNaNANacaritaM parisAredUNa NissesaM / / 2038 // vidhApAlocanAmane jinAdInAmadUSaNAm // darzanazAna cAritratapasAM kRtazodhanaH // 2110 // vijayodayA-arahAditiya aIdAtika / to pazcAtU AlocanAM kRtvA suparizuddha, dasaNaNANacaritaM paDi. sAredUNa varzanamAnacAritrANi saMskRtya niravazeSa / / mUlArA-arahAdiaMtiga aI hAdipAve / paDisAredUNa nirmalIkRtya || artha-tadanaMtara ahaMdAdikoM ke samIpa sambagdarzana, jJAna aura cAritrameM lage hue doSoMkI ve muni AlocanA karate haiM. aura saMpUrNatAse ratnatrayako saMskRta karate haiM arthAta nirmala karate haiM . savvaM AhAravidhi jAvajIvAya vosarittANaM // vosaridUNa asaM ambhatarabAhire gaMthe // 2019 // yAdhajjIvaM vidhAhAraM patyAkhyAya caturvidha / / yAhyamAbhyaMtaraM graMthamapAkRtya vizeSataH // 2111 // vijayovayA-sarva mAhAravidhi sarva mAhAravikalpaM / yAvajjIvaM parityajya bAhyAbhyaMtarAnazeSAna pariprahAMzca mUlArA--vidhi azanAvibheda / artha-saMpUrNa AhAroM ke vikalpoMkA ve yAvajIva tyAga karate haiM. tathA saMpUrNa bAta ca abhyaMtara parigrahoMkA tyAma karate haiM. SelectorateSARAN tyaktvA STARNA Page #1790 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArAdhanA AzvAsaH sabve viNijjiNaMto parISahe dhidibaleNa saMjutto // lessAe visujhaMto dharma jjhANaM uvaNamittA // 2040 // parISahopasagANAM kurvANo nijayaM param / / gAhamAna para zuddhiM ghamadhyAnaparAyaNaH // 2112 // vijayodayA-savve SiNijjito sarvodha jayan pariSadvAna sipalasamanvitaH lezyAbhizuddhaH san dharmadhyAnaM mUlArA-javaNamittA pratipaya // artha-ve muni sarva pariSahoMko apane dhairya balase sahana karate haiM. vizuddha lezyAyukta pariNAmose dharma pratipaya bhyAnaka: Azraya karate haiM. . ... . . .. . ... .. ThiccA NisidittA yA tubaTTidUNava sakAyapaDicaraNaM / sayameva Nirubasagne kuNadi vihArammi so bhayavaM // 2041 // niSadyotthAya niHzeSAmAtmanaH kurute kriyAm / / viharannupasarge'sau prasArAkuMcanAdikam / / 2113 / / vijayodayA-TiyA sthisthA AsisvA zayanaM dhA kRtvA svakAyaparikara svayameva nirupasarge vidAre karoti / svayamevAramanaH karotyAkuMcanAvikAH kriyAH,ucArakAdikaM ca nirAkaroti prtisstthaapnaasmitismnvitH| yadi puNa upasa. gagA yadA punarUesago devamanuSyatiryakRtA bhavaMti tadA niSpratIkArastAn sahate vigatabhayaH !AditigasusaMghaDaNo mAgheSu triSu saMhananeSu anyatamasahananaHzubhasaMsthAno'meyadhRtikavaco jitakaraNo jitAnado mahAbalo nitarAM shuurH|| muulaaraa-tthinch| udbhakAyotsargeNa sthitvA / paryakAdinA AsitvA / tuvaTTiNa ekapAdinA pattitvA / sakAyapaDicaraNaM svazarIrapratikarma zauSamatilekhamAdika / vihArammi nirupasarge saMnyAse sati / so ThiyA ityatra nirdiSTaM sa ityevaspadaM karotItyanena sambabhya vAkyasamAti:kAryA / kuta evaM karotItyAha so bhayavaM sa tathA kRte gaNI paripharo bhaganA Page #1791 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mana mUlArAdhanA | AzvAsaH artha- khaDe kAyotsargase khaDe hokara, athavA paryakAdi kAyotsargase baiThakara, kiMvA zayana kara eka bAjU para par3e hue vaha munirAja svayaM hI apanI zarIra kriyA karate haiM. arthAta upasarga rahita avasthAmeM ve zauca, pratilekhanAdi kriyA svayaM hI karate hai. ye kriyA karate samaya pratiSThApanAsamitimeM tatpara rahate haiM. yadi deva manuSya aura tiyaMcoMke dvArA upasarga hone lagA to ve usakA pratikAra nahIM karate haiM. unakA dhairyarUpI kavaca ameya rahatA hai. aMtaHkaraNameM jarAsara bhI bhaya nahIM rahatA hai. iMginImaraNake dhAraka muni pahile tIna saMhananoM se koI eka saMhanana ke dhAraka rahate haiM. unakA zubha saMsthAna rahatA hai. ve nidrAko jItate haiM. mahApalI va zUra rahate haiM. sayameva apaNo so karedi AuMTaNAdi kiriyAo / supacArAdaNi dhArako vittinide niSigA / 2042 // jAdhe puNa uvasamme devA mANussiyA ba tericchA // tAdhe gippaDiyammo te adhiyAsedi vigaMdabhao || 2043 // AditiyasusaMghaDaNo subhasaMThANo abhijjadhidikavaco // jidakaraNo jidaNido oghabalo oghasUro ya // 2044 // bIbhatthabhImadaritaNavigumbidA bhUvarakkhasapisAyA // khobhijjo jadi vi tayaM tadhavi Na so saMbhama kuNai / / 2035 // svayamevAtmanaH sarva pratikarma karoti sH|| AkAMkSati mahAsaMvA parato'nugrahaM na hi / / 2124 // devamAnavatiryagbhyaH sapannamatidAruNam // upasarga mahAsatvaH sahate'sau nirAkulaH // 21.15 // duHzIlabhUtavetAlazAkinIgraharAkSasaiH // ma sabhISayituM zakyobhImarapi kathaMcana / / 2116 // . . -. -. - .--. - .-..... . . ... .... .. Page #1792 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AvAsaH mUlArAdhanA vijayodayA-dhIsatthabhImadasaNaSigubbidA bIbhatsamImadarzana vikriyA bhUtarAzamIpazAcA yadyapi kSobha kuti tathA pyasI na saMbhramaM karoti // anyazcAnupasargasya tatkRtyamAha-- mUlArA--AvaMTaNAdi vAcanaprasAraNAdi / vikiMcade spheTayati / vidhiNA pratiSThApanikAsamitiSidhAnena / upasargasaMbhave sa kiM karotItyAha -- mUlArA-jAdhe yadA / ya acetanakatAzceti samucinotyayaM ca / sAdhe tadA / NippaDiyammo prtikaarrhitH| adhiyAsedi shte| tadupasargasahanasAmarthyasamarthanArthamAha mUlArA-zrAvitiyasusaMpaNo yatrapuSabhanArAcaM, vajanArApaM nArAcaM cetyAyeSu triSu zobhanasaMhananeSu madhye'nyatama saMhanana ityarthaH / subhasaMThANo samacaturasrasaMsthAnaH / abhedya ameya / odhavalo mahAbalaH / odhasUro nitarAM zUraH ata evaM devAdikRtAdupasargAnimayaHsansahate iti pUrveNa smbndhH| punaratasya mahAsAtvikatvaM pratikUlopasargasaMkSobhAnuSamukhena vyakti mUlArA-pImacchabhImasaNaviTavidA vikRtabhayaMpharadarzana vividhakriyAH |khobhijo kSobhiveyuH / saMbhama saMkSobha / artha-bIbhatsa aura bhaya dikhAnevAlA jinakA darzana aura vikriyA hai aise bhUta, rAkSasa aura pizAcoMke dvArA yadi kSobha utpanna karanekA prayatna kiyA jAnepara bhI unake manameM maya utpanna nahIM hotA hai. iDimadulaM vi ubdhiya kinnnnrkiNprisdevkpnnaao|| lolaMti jadiviyatagaM tadhavi Na so vibhbhayaM jAI // 2046 // ghidshrvikriyaavnishcetshcornnkaarinnii|| pradarya mahatImRddhi lobhyamAno na lubhyati // 2117 / / vijayotyA-iDimadulaM vigubbiya RvimatulAM vikRtya kinArakiMpuruSAdidevakanyA yadyapyupalAlanaM kuryetitadApyasau ma vismayaM yAti / / Page #1793 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH kiMnarAdikanyApralobhana lakSaNAnukUlopasarge'pi tasya vismayAbhAvaM te // mUlArA-nAdi RdikAlate lobhavati / vizya vinaya kiyAmA / / artha---anupama Rddhi pragaTa karake kilara kiMpuruSAdikakI devakanyAe unako lubdha karanakA prayatna mI kareMgI to bhI unakA mana Acaryacakita nahIM hotA hai. 1782 savvo poggalakAo dukkhattAe jadi tamuvaNamejja // tadhavi ya tassa Na jAyadi jjhANassa visottiyA ko vi| 2047 // saMpacate'khilAstasya duHkhAya yadi punlaaH|| tathApi jAyate jAtu dhyAnapino na dhiimtH||2118|| vijayodayA-sabbI poggalakAmao sarve puladravyaM dukhatayA yadi tamabhihati tathApi tasya na jAyate dhyaanspaanythaavRtiH|| mUlArA-sabbo trailokyodaravartI / pompalakAmo pudaladravyaM / dukkhacAe duHkhatayA / du:khopAdarUpatayetyarthaH uvaNameja upaDhauketa / visottiyA anyathAbhASaH / AteraudrapariNatirityarthaH / artha-jagatake saMpUrNa pudgala duHkharUpa pariNatiko prApta hokara unako pIDA karaneke lie udyata honepara bhI unakA mana dhyAnase cyuta nahIM hotA hai. savo poggalakAo sokkhacAe jadi vi tamuvaNamejja // tadha vihu tassa Na jAyadi ujhANassa vimottiyA ko vi.|| 2038 / / mukhAya yadi labhyate sarve plsNcyaaH|| tathApi dhIradhI sI dhyAnasazcalati sphuTam // 2119 // vijayodayA--spaSTottaragAthA / / mUlArA-sokkhasAe sukhAvahatayA / 1782 Page #1794 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA artha-sarva jagatake pudala yadi sukharUpa banakara unako mukhI karaneke lie udyamI honepara bhI ina punirAjakA mana unameM lubdha hotA nahIM arthAt apane AtmadhyAnameM hI sthira rahatA hai. AzvAsa saccitte sAharido tatthovekvadi viyttsgo|| sabAge ra pAte jANAe thaNDilamuvedi // 2049 // upekSate vinikSiptaH scitthritaadissu|| upasargazame bhayo yogyaM sthAna miyarti sH||2120|| vijayodayA--samdhite sAharido vyAghrAdibhiH sacitte nikSiptaH sa tatrevopekSate tyktsrvaagH| upasameM prazAMte yatnena sthaNDilamupaiti / vyAghrAdibhiH prANi saMkulabhUtale prakSipo'sau kiM karotItyAha __ mUlArA--sacine haricatRNAdiprANiyahulo deze sA harido vyAghrAdibhinItvA pakSiptaH / tattha tatraiva uvakkhadi | tiSThatyupasagAtaM yAvat / vipatasavvaMgo tyaktasarvakAyaH / pasate svayameva prazabha gate // ___ artha-harA tRNa vagairaha prANioMse vyApta aise bhUpradezameM yadi vyAghrAdikoMne lejAkara pheka diyA to bhI upasarga dUra hone taka ye muni zamabhAva dhAraNa kara zarIramohase rahita hokara vahA~ hI rahate haiM. upasarga dara honepara yatnasa sthaMDilake tarapha Ate haiM. evaM uva saggavidhi parIsahavidhi ca sodhiyA sNto|| maNabayaNakAyagutto suNicchido NijjidakasAo // 2050 // parISahopasargANAmeva visshmodytH|| manoyAkAyaguto'sau nikaSAyo jidriyaH // 2121 / / vijayodapA evaM upasavidhi evamupasargAn pariSadAMzca sahamAnastriguptaH sunizcito nirjitkraayH|| mUlArA-paSTam / / 1783 Page #1795 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AdhAra __artha---isa prakAra ve munirAja upasarga aura parISadoM ko jItate haiM. mana vacana aura zarIrakI kriyAyeM veda karate hai arthAt tIna guptiAko pAlanakara krodhAdika kaSAyoMko jItate haiM. AtmasvarUpa meM sthira rahate haiM. . ihaloe paraloe jIvidamaraNe suhe ya dukkhe ya // NappAMDabaddho viharadei jidadukkhapArassamo dhidibhaM // 2051 // hAmuna surekha duHkha jIvite maraNe sudhIH / / / saryadhA niHmatIkArazcaturaMga pravartate / / 2122 / / vijayodayA-loge paraloge iva paratra ca jIvite maraNe sukhe duHne gha apratipaMdho birati jitaduHkha parizramaH dhRtimAn // .. mUlArANippanibaddho icchAdveparahitaH / dhidima dhRtimAna / artha --ihaloko aura paralokameM jIvita aura marameM, sukha aura dAkha meM ve icchA aura dveSa nahIM rakhate || hai. dhairya dhAraNa karate haiM aura duHkhoMke parizramase the pIDita nahIM hote hai. klaittaakkttkk bAyaNapariyaTTaNapucchaNAo mottUNa tadhaya dhammazrudi // suttacchaporisIsu vi saredi suttatthameyamaNo // 2052 / / vAcanApRcchanAmnAyadharmadezanacarjitAH // dhIraH sUtrArthayoH samyagdhyAyatye kAgramAnasaH // 2123 // vijayodayA-bAyaNapariyaTTaNapucchaNAmo vAcanoM, parivartanaM, prabhaM ca muktvA ca tathA dharmopadezaM sUtrasyArtha pAsya yA smaratyekacisA vAcanAdisvAdhyAyabhedeSu madhye sUtrArthAnuprekSAmeyAsau karotItyanuzAsti mUlArA-paripaTTaNa AmnAyaH / dhammadhudI dharmopadeza detarSavanAM ca / muttatthaporisIyu paMcasu svAdhyAyabhedepu madhye athavA pUrvAhamadhyAhArbarAnasamayeSu caturbhu SaSaTpaTikAstIrthakaradhvanirnirgacchati zeyapi asvAdhyAyakAleSvapi ityarthaH / saredi citayati / uktaM gha-, .. 1784 -. -. . - . .. . .. . in Page #1796 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsA vaacnaapRcchnaamnaaydhrmdeshnvrjitH| dhIraH sUtrArthayoH samyakabhyAyalyekApamAnasaH / / __ artha-ve muni vAcanA, pracchanA, parivartana aura dharmApadeza isa rUpase cAra prakArake svAdhyAyaka, tyAga kara sUtra aura arthakA ekAgratAse smaraNa karate haiM. athavA dinakA pUrvabhAga, madhyabhAga. antabhAga tathA ardha- rAtra aise cAra samayoM meM tIrthakarAMkI divyadhvani nikalatI hai. ye kAla svAdhyAyake nahIM hai. esa kAlameM bhI ye anuprekSAtmaka svAdhyAya karate haiM. evaM aDavi jAme anuvaTTo tacca jjhAdi eyamaNo / jadi AdhacA NihA havijja so tattha apadiNNo / 2053 // evamaSTasu yAmeSu nirnidro dhyAnalAlasaH || bhavantIM haThaso nidrA ma niSevatpasau parAm // 2124 / / vijayodayA-payaM avi jAme rakhamecAesa yAmeSu nirastazayanakiyo dhyAtyekacittaH, yadyAitya nidrA bhaSeda tatra shrprtisho'sau|| sasya sthApakriyA nivibhya zakkAvanujAnAti mUlArA-anuvaTTo anidraH san / taca tavaM / AzA Aitya haThAt / apadiNyo pratikSArahitaH / haThAvatI bhjtiityrthH| artha-isa prakAra ATho praharaoNmeM nidrAkA parityAga karake ekAgracitta hokara ve muni tatvoMkA vicAra karate haiM. yadi balAt nidrA AgaI to nidrA lete haiM. emagenerateTURATE sajjhAyakAlapaDilehaNAdikAo Na saMti kiriyAo || jamhA susANamajhe tassa ya jhANaM apaDisiI / / 2054 / / svAdhyAyakAle vikSepAcatAstasya na ca kriyAH // dhyAnaM zmazAnamadhye'pi kurvANasya niraMtaram / / 2125 // 1785 224 Page #1797 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / mUlArAdhanA vijayodayAsajamAyakAlapaTilahaNAdikAyoM svAdhyAyakAlapratilekhanAdikA kiyA saMti yasmAta mazA mamadhyepi tasya dhyAnaM na pratiSikhaM / svAdhyAyakAlagaveSaNAdinA pittAvakSepasaMbhave kSetrAzuddhau vA thyAnApravRtteH kathaM tasyAhorAtrikamAtmadhyAvaM syAvityavAha mulArA-pahileiNA gaveSaNA zuddhiyoM / susANa zmazAna / aparisidhdhaM na pratiSiddha / / artha---svAdhyAya kAla aura zuddhi vagairaha kriyAyeM unakI nahIM haiM. zmazAnameM bhI unako dhyAnake liye / niSadha nahIM hai. AvAsage ca kuNade uvadhokAlammi jaM jahi kmdi|| uvakaraNapi paDilihai uvadhokAlammi jadaNAe / 2055 // yathoktaM kurute sarvamAvazyakamataMdritaH / vidhatte sadvayaM kAlaM upadhipratilekhanam // 2126 // vijayodayA-AvAsagaM ca kuNade AvazyakaM gha karoti kAlaiye'pi yasminkAle pravarvate, upakaraNapratilekhamamari patmema kAlamaye kroti|| . . . evaM tahi nAvazyakAdikamadhyasau bidhAsyatItyAzaMkAmapAkaroti-- mUlArA-ca punaH / ubaMdhokALammi rAtridinayoH / karmAdi pravartate / / artha--jo Avazyakakarma jisa kAlameM karane kA vidhAna kahA gayA hai usa kAla meM ye muni vaha karma karate haiN| upakaraNoMkA pratilekhana-zuddhi mI prayatnase sUryodaya aura sUryAsta samayameM avazya karate haiM. sahasA cukarakalidai NisIdhiyAdIsu micchakAre so // AsiaNisIdhiyAoM NiggamaNapavesaNaM kuNai / / 2056 // sahasA skhalane jAte mithyAkAra karoti sH|| AsIniSadhakAzadI viniHkrAMtipraSezayoH / / 2127 / / 17 Page #1798 -------------------------------------------------------------------------- ________________ STARA mUlArAdhanA Ayorsa 1587 MKARATETATAmepareTATATATATTARARATANDAstatutumnAnamera AITASATTATANAMATALAtAGRAATHARANAASHRAM vijayokyA-sahasA cuTarakalice sahasA saMbalane jAte mithyA mayA kRtamiti nIti,niSkamaNamavezayoHmA kAnipIdhikAzavaprayoga karoti // . mUlArA-surakkhalida apharaNe kiMcitkaraNe ghA saMpanne sati / micchAkArI midhyA mayA kRtamiti bhAvaNaM / Asi. ya nirgamane AsikA' zabdoccAraNaM NisidhiyAyo / praveze nipIdhikA' zabdoccAraNaM // artha-kucha skhalana honepara arthAt Avazyakakarma thoDAsA kiyA gayA kiMvA nahIM kiyA gayA to maine mithyA kiyA - mithyA mayA kRtaM ' aisA bolate haiM. baMdanAdi kAryake liye jAte samaya aura praveza karate samaya asAha aura misahI aisA zamIcamAra prAmase karate hai. pAde kaMTayamAdi acchimmi rajAdiyaM jadAvejja // gacchadi adhAvidhi so paraNIharaNe ya tusinniio|| 2057 // pAdayoH kaMTake bhane rajasakSiNayorgate / / tUSNImAste svayaM dhIro pareNoddharaNe'pi saH / / 2128 // vijayodayA-pAde kaMTayamAdi pAdayoH kaMTakapraveze netrayoH rajaHprabhRtipravezepi tUSNImAste, paranirAkaraNepi satUNImAste // pAdAdo kaMTakAdimavezanasyopekSAmupadizati-- mulArA-phaTapamAdI phaMTakakIlakAdikaM / Aveja pravivet / adhAvidhi yathAvidhi / potavidhinA yAti nirAkartuM na pravartate ityarthaH / paraNIharaNe pareNa niSkAsyamAne pAdabhagnakaMTake ityarthaH / suNDIe maunena viSThati / tusiNIo iti pAThe tUSNIko maunazIlo bhavatItyarthaH // .. artha-pairomeM kATA cubha gayA aura netrameM raja-dhulIkA kaga calA gayA to mI ye apane hAthase nahIM nikAlate haiM. dUsaroMke dvArA nikAlA jAnepara mauna dhAraNa karate haiM. veuvvnnmaahaarycaarnnkhiiraasaadilkhiisu|| tabasA uppaNAsa vi viraMgabhAveNa sevadi so // 2058 // Page #1799 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1788 nAnAvidhAsu jAtAsu labdhiSveSa mahAmanAH // na kiMcitsevate jAtu virAgImUtamAnasaH // 2129 // vijayodayA - ubvaNamAhAraya vikriyAdI bhAhArakaryo cAraNaRtau kSIrAstathAvilabdhiSu vA tapasotpannAvapi cirAgatayA na kiMcitsevate saH // vinodAramakha--- mUlArAvaNavikriyAvidhaH AhAraya AhAraphalAdhiH / cAraNa AkAzagamanalabdhiH / khIrAsanAdi kSIrasAvityamadhusrAvityAdikavayaH // artha - tapake dvArA vaikivika Rddhi, AhAraka Rddhi, cAraNa Rddhi, kSIrAsrAvitvAdi labdhi prApta honepara mI viraktatA yukta pariNAma honese the unakA sevana nahIM karate haiM. arthAta usakA upayoga nahIM karate haiM. dInAmapi // moNAbhimgahaNirado rogAdaMkAdivedaNAheduM / Na kuNadi paDikAraM so taheva taNhAchuhAdINaM // 2059 // daarai pratIkAraM kSudAdInAM ca dhIradhIH // na jAtu kurute kiMcinmaunavratamavasthitaH // 2130 // vijayodayA - moNAbhignaiNirado maunavratopapannaH rogAtakA vivedanAnimittaM pratIkAraM na karoti tathaiva daDA rAgadyapratIkAramapi tasyAha--- mUlArA - moNAbhinna maunasvIkAraH // artha -- mauna vratako dhAraNa karate haiM. rogAdikoMse pIDA hone para unakA pratIkAra ilAja nahIM karate haiM. bhUkha, pyAsa, zrIta, uSNa, ityAdikoM kA bhI ve pratIkAra nahIM karate haiM uvaeso puNa AiriyANaM iMgiNigado vi chiSNakadho // deve mANusehiM va puDo dhammaM kadheditti // 2060 // AzvAsa 8 1788 Page #1800 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sArAdhanA 1789 uparAsaH // tridazairmAnuSaiH pRSTo vidhate dharmadezanAm // 2121 // vijayodaya- aso puNa AiriyANaM upadezaH punaH AcAryANAM iMgiNIgatopi dharma kathayati devairmanuSyerdhA pRSThaH / kathaM kathayadi chiTakathaM prapartate na mahatA // kecidezana maMgiNyAmapyupadizaMtIyi darzayanti mUlArA - AyariyANaM AcAryAMtarANAm / vicchiSNako vidhimA stokA kathA yasyAsau vicchinnakaH syAt / viSNakadhI iti SA yojyaM / devairmAnavaiva dharma kathayeti pRSTaH samigiNIgato'pi stokAM dharmakayAM karoti / ityanyeSAM mamityarthaH // artha - iMginImaraNa meM tatpara rahakara bhI ve muni deva athavA manuSyake dvArA pUche jAnepara thoDAsA dharmopadeza bhI karate haiM aisA anya AcAryoM kA mata hai. evamadhasvAdavidhiM sAdhitA iMgiNIM dhuda kilesA // sijyaMti ke kaI havaMti devA bimANe || 2061 // iMginI maraNe'pyevamArAdhyArAdhanAM budhAH // kecitsadhyanti kecicca santi vaimAnikAH surAH // 2132 / / iMginImRtiM sukhAnuSaMgiNIM nirmalAM kaSAyanAzakauzalAm // pUjitA bhajati vinavarjitAM ye narA bhavaMti te'jarAmarAH / / 2133 // iti iMgiNImaraNam // vijayodayApamathasvAdavidhi evaM yathAkhyAtakrameNa iMgiNI prasAdhya nirastaphlezAH kecitsidhyati, cidvaimAnikadevA bhavaMti // iMgiNImAhAtmyamabhiTTauti -- mUlArA - adhakvAdavidhiM yathoktakramaM / ghuT kilesA yathoktakrameNeMgiNa prasAdhya jIvanmuktAH saMca ityarthaH / sinAMti prakSINakRtsnakarmANaH paMDita paMDitamaraNena nirSAntItyarthaH / AzvAsa 8 1789 Page #1801 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA 1790 artha-yahAM taka jo iMginI maraNakA vidhi kahA hai usako siddha karake koI muni saMpUrNa karmaklezoM ko dUra karake mukta hote haiM. aura koi vaimAnika deva hote haiM. evaM iMgiNimaraNaM vAsasamAseNa vaNidaM vidhiNA || pAoga maNaNimitro samAsado ceva vazesi // / 2062 // iMginI maraNaM prokaM samAsavyAsayogataH // prAyopagamanaM vakSye vyAsena vidhinAdhunA // 2134 // vijayodaya-spaSTArthI gAthA | zaMgiNI // prakRtamupasaMharannupade zyAMvaramupakSipati muLArA - vAsamAseNa samAsavarNanAtra 'jo sattApadiSNAdivi evamiMgiNI maraNavyAkhyAnaM samAptam // artha - isa prakAra iMgiNI maraNakA vidhi vistArase aura samAsase saMkSepase hamane varNana kiyA hai. aba Age mAna maraNakA saMkSepa se varNana karate haiM. iMgiNI maraNakA varNana samApta huA. pAogamaNamaraNassa hodi so ceva vuvakamo savo // gat iMgiNimaraNarasumo jo savitthAro // 2066 / / iMgamaravAci prakramo yo. vizeSataH // prAyopagamane'pyeSa draSTavyaH zrutapAragaiH // 2135 // vijayodayA - spaSTArthaH // athAtaHparavaiyAvRtyAnapezvAlakSaNaM paMDitamaraNaM svatRtIyavikalpaM prAyopagamana maraNaM gAthAnakena vyAdhirUpAsurAdau tadupakramamatidizati mUlArA spaSTam // kara Ava 8 1790 Page #1802 -------------------------------------------------------------------------- ________________ DAvAsa rAdhanA Porn. prAyopagamana maraNakA varNana-- artha--iMgiNImaraNakA jo savistara vidhi kahA hai vahI prAyopagamana maraNakA bhI vidhi samajhanA cAhie. Navari taNasaMthAro pAovagadassa hodi paDisiddho // AdaparapaogeNa ya paDisiddha sabbapariyamma / / 2064 // saMstaraH kriyate nAna tRNakASThAdinirmitaH // . svakIyamanyapi ya caiyAkRtyaM na vidyate / / 2136 // vijayotyA-vari saNasaMdhAro NavaraM saMstaraH prAyopagamanagatasya pratiSiyaH, AtmaparaprayogaNa yasmAtra tiSiddhaH sarpaH pratIkAraH / sthaparasaMpAcapratIkArApekSA bhaktamasyAspAnAvidhiH, paranirapekSamAtmasaMpAcapratIkArAmigiNImaraNaM, sarvapraTIkArarahitaM prAyopamamanamityamISAM bhedaH / utsargeNopadizyApavAdamAha mUlArA-pavariM kiMtu / pAovagavassa saMghAtpAdAmyAM yogyavezamupagamya gRhItasannyAse satItyarthaH / Disiyo niSiddhaH / AdetyAdi sarvapratIkArarahitamidamityarthaH / etena bhaktapratizagiNIbhyAmasya bhevo vayate // artha-isa prAyopagamanamaraNameM tRNake saMstarakA niSedha hai. kyoMki yaha prAyopagamana karanevAle muni svataH aura parataH zuzrUSA nahIM karate haiM. svayaM bhI apanI zuzrUSA nahIM karate haiM aura dUsaroMko bhI zuzrUSA nahIM karane dete haiM. bhaktapratyAkhyAna vidhImeM svaparazuzrUSA vidhikI apekSA hai. iMginI maraNameM parazuzrUSAkA niSedha hai, paraMtu svayaM apanI zuzrUSA karate hai. aisA ina tani maraNoM meM Apasa meM bheda haiM.. so sallehidadeho jamhA pAovagamaNamuvajAdi / uccArAdivikiMcaNamavi patthi pavogado tamhA // 2065 // karotyenaM tato yogI kRtasallekhanAvidhiH // uccAranamrabAdInAM tato nAsti nirAkiyA / / 2137 // 1791 Page #1803 -------------------------------------------------------------------------- ________________ PSEPTET mUlArAdhanA AzvAsaH vijayodayA-so sallevideho sa samyaktanUkRtazarIro yasmAtmAyopagamanamupayAti tasmAducArAdinirAkaraNamapi nAsti pryogtH| asthivarbhAvazeSittazarIratvAdvimUtrAdyapanayanagamyasya svayaM pareNa vA na syAdityAi-- . mUlArA--paogado svaparabyApAraNayA / artha- uttama prakArase jisane apanA deha kuza kiyA hai aise ye muni prAyopagamana maraNa vidhIko karate samaya viSThA mUtra vagairahakA nirAkaraNa svayaM nahIM karate haiM aura anyake dvArA bhI karAte nahIM hai. puDhavI AUteUvaNapphaditasesu jadi vi sAharido // bomavattahA adhAuna pAlae tattha // 2066 // pRthvIvAyvagnikAyAdI nikssiptstyktvigrhH|| AyuH pAlapamAnosAghudAsIno'vatiSThate / / 2138 / vijayodayA-puDhadhI AUteUtraNapphaditasesu jadi vi sAharido pRthivyAdiSu jIyanikAyeSu yacari kenacipAkaSTastathApi uyutsRSTazarIrasaMskArastyaktadehaH svamAyuH pAlayet / / pRthivyAdiSyapi jIvanikAyeSu kenacitpratikUlopasarga cikIrSuNA pratikSipto'pyasau tova mriyate ityupadizati mUlArA-posahavattadeho sNskaarmmkaaraavissyiikRtshriirH| adhAugaM pAlae yathAyuH pratIkSate / svAyuHkSayaM yAvavatiSThate ityarthaH / / arya-sacitta pRthvI, ami, jala, vanaspati ityAdi jIvanikAyameM yadi kisIne unako pheka diyA to ve zarIrase mamatva choDakara apanI AyusamApti honetaka ghaddAhI nizrala rahate haiM. majaNayagaMdhapuSphobayArapaDicAraNe vi kIrate // bosaTTacattadeho adhAugaM pAlae tadhi // 2067 // gaMdhaprasUnarUpAyaiH kriyamANe'pyupagrahe // tyaktadehatayodAste sa svajIvitapAlakaH // 2139 // 1792 samA Page #1804 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa BAI vijayodayA-majaNAyagaMdhrapurakovayArapasciAraNe vi kIrato yadyapi kazcidabhiSacayat gaMdhapuSpAdibhiH saMstutastathApi vyutsaetyaktazarIro na ruNyati na tuSyati na nivArayati // kenacidabhiSekAdinoparvamAgopyasau na tuSyati na ruSyati nApi nivArayatItyasyAnukUlopasapikSAmupadeSTumAhamUlArA-tadhaSi tathaiva pratikUlopasargavadeveyarthaH / artha-yadi koi unakA abhiSeka karegA athavA unakI gaMdha puSpAdikoMse pUjA karegA to ve unake Upara na krodha karate haiM na prasanna hote haiM. tathA unakA nivAraNa bhI nahIM karate haiM. vosaTTacattadeho duNikkhivajjo jahiM jadhA aMgaM // jAvajjI nu sara nahiM lagA : vAjata // 2068 // yanna nikSipate dehaM niHspRhaH zAMtamAnasaH tatazcalayate nAsau yAvajjayiM manAgapi / / 214 // vijayodayA-cosaTTacattadedo vyatpRSTatyaktazarIro nikSipet kazcidyasminyathAMga yAvajjIvaM svayaM tasmi stadaMge na cAlayati // patra yathA yatsvAMga prAgnibhinna tatastathAbhAvAcca tatsvayaM yAvajjIvanacAlayatItyAcaSTamUlArA--Ni vikhojjo mikSipet / jahiM yatra sthAne / tahiM tasmAt / sthAnAdevasthAnAca / artha-jisa ke Upara ina munine apanA aMga rakha diyA hai usaparate ve muni svayaM yAvajjIva apanA aMga bilakula hilAte nahIM haiM. evaM NippaDiyamma bhaNaMti pAovagamaNamarahaMtA / / NiyamA aNihAraM taM siyA ya NIhAramubasagge / 2069 // ityuktaM niHpratIkAraM mAyopagamanaM jinaiH // niyamenAcalaM jJeyaMmupasarga punazcalam // 2141 // 1793 Page #1805 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1794 vijayotrayA evaM NiSpaDiyAraM evaM svaparakRtapratIkArarahitaM prAyopagamanaM jinA vadati, nizcayena tatprAyopagamanamanIhAramacalaM syAccalamapi upasarge parakRtacalanamapekSya // uktArthopasaM mahamAi mUlArA - niyamA aNIddAraM nizvayenAcalaM svakRtazarIracalanAbhAvAt / siyAya syAdavi / NIhAramuSasa upasarge parata calanamapekSya calamapi bhavedityarthaH / artha - isa prakAra svayaM pratikAra kiyA jAnA aura anyake dvArA pratikAra kiyA jAnA ina donoM pratIkAaise rahita isa maraNako prAyopagamana nAmaka maraNa kahate haiM. nizvayase yaha maraNa anIhAra acala hai. parantu upasarga apekSA isako cala bhI mAnA jAtA hai. uvasaggeNa ya sAharido so aNNattha kuNadi je kAlaM // tamhA vRttaM NIhAramado aNNaM aNIhAraM / 2070 || upasargahataH kAlamanyatra kurute yataH // tato mataM calaM prAjJairupasargale sthiram // 2142 / / etadeva spaSTayati- mUlArA -- aNNattha sthApAnnasthAnAdaparatra | a ataH || artha - upasarga ke vaza hone para svasthAnako chor3akara yadi anyasthAnameM maraNa ho jAtA hai to usako nIhAra prAyopagamanamaraNa kahate haiM. aura jo upasarga ke abhAva meM svasthAna meM hI ho jAtA hai usako anIhAra kahate haiM. etadevottaragAthayA spaSTayati- paDimA paDivaNNA viha karaMti pAovagamaNamappege // dIha viharaMtA iMgiNimaraNaM ca appege || 2071 // prAyopagamanaM kecitkurvate pratimAsthitAH || padhArAdhana devImiMginImaraNaM pare / / 2142 / / iti prAyopagamanam / / AzvAsa 1794 Page #1806 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH mUlArAdhanA vijayovayA-paDimApigaDacaNNA vidu pratimApatipanA api pake prAyopagamanaM kurvatti, eke iMgiNimaraNaM // paaugN| prAyopagamanaM kecitsallekhanAmakRtvaiva kAyotsarga pratipatrA api kurvansyanye punazciramupavAsa kRtvApyevamigiNI mapIti vibhA varzayatimUlArA-paDimA kAyotsarga: / dIhaI cirakALa / viharitA upavAsaM kRtvA / etaM ca prAyopagamana kecidAthitamasimA api / kurvantyanye vihatyo riMgiNImaraNaM tayA || iti prAyopagamanamaraNavyAkhyAnaM samAptam // isI prAyopagamanamaraNakA spaSTIkaraNa karate hai-- artha-kAyotsarga ko dhAraNa kara koI muni prAyopagamana maraNa karate haiM. aura koI dIrghakAlataka upacAsa kara isa maraNase zarIrakA pAga karate haiM. isI prakAra iMginImaraNake bhI bheda samajhane cAhiye. AgADhe uvasagge dubhikkhe sabado viduttAre // kadajogisamadhiyAsiya kAraNajAdehiM vi maraMti // 2072 // upasa~ga sati prApte durbhikSe ca duruttare // kurvanti maraNe zuddhiM parISahasahiSNavaH // 2134 / / vijayodayA-AgAhe upasamge upasarga maiti durbhikSa duruttare jAte kRtayoginaH parISahasahAH kAraNajAtamAcitya maraNe kRtotsAhA bhavaMti / tasyaiva Sastuna udAharapAAni utsaragAthAmissUcyate / / evaM paMDitamaraNavikalpAnbhaktapratyAkhyAnAdIMjhInapi nirUpya mahopasargAdau sati kAraNajAsamanyAzritya subhAvisAramAnaH kRtapahivamaraNotsAhA bhavanti ityupavezArtha cUlikAgAthApaTkamAha mUlArA-duttAre duruttare / kadjogI ratnaprayayuktAH / samAdhivAsiya upasargArisaDnasamarthAH / kAraNajAdevivi aparAgyapi maraNakAraNAni utpannAnyAzritya / anyastu kAraNe jAte iti manyate / taduktaM mahopasameM dubhikSe sarvato'pi duruttre| niyaMte kAraNe jAte kRtayogyadhivAsinaH / 1795 Page #1807 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAdhAsaH mUlArAdhanA 1796 prAyogamana maraNa varNana samApta huA. artha-matAn upasarga, pAta hone para lA hisakI nae donakI AzA nahIM hai aisA bhayaMkara duSkAla ApaDenapara ratnatrayayukta, upasarga sahana karanemeM samartha-aise munirAja maraNameM utsAhayukta ho jAte haiM. kosalaya dhammasIho aThaM sAdhedi giddhapuTTeNa // Nayarammi ya kollagire caMdasira vippa sahidUNa // 2073 // pATaliputte dhUdAherdU mAmayakadammi ubasagge // sAdhedi usabhaseNo aThaM vikkhANasaM kiccA // 2074 / / ahimAraeNa Nivadimmi mAride gahidasamaNaliMgeNa // uhAipasamaNatyaM satthaggahaNaM akAsi gaNI 2075 / / sagaDAlaeNa bi tathA sattaggahaNa sAdhido attho / ghararuhapaogaheduM ruTe gaMde mahApaume / / 2071 // evaM paNDiyamaraNaM sabiyappa vaNidaM sabitthAraM / / turuchAmi bAlapaNDiyamaraNaM eco samAseNa // 2077 / / koSalo dharmasiMho'rtha sasAdha zvAsarodhataH // koNatIre pure dhIro hitvA caMdrazriyaM nRpH|| 2155 // sutArtha pATalIputre mAtulena karthitaH // jagrAharSamaseno'rtha gvAnasamRrti zritaH // 2146 // nRpe hate hi coreNa yatiliMgamupeyuSA / / AcAryaHsaMghazAntyartha zastragrahaNato mRtaH / / 2147 // 1796 Page #1808 -------------------------------------------------------------------------- ________________ s a yUlArAdhanA AzvAsA 1797 rdast TREESOME TAla zanagrahaNataH svArthaHzakaTAlena sAdhitaH / kuto'pi hetutaH kruddha nede sati mahIpatI // 2158 / / akAri paMDitasyeti saprapaMcA nirUpaNA / / idAnIM varNayiSyAmi maraNaM yAlapaMDitam / / 2145 // iti paMritamaraNam vijayodayA-paNitamaraNa // evaM paNDitamaraNa sapikalpaM savistara vyAvarNita, cazyAmi bAlapaNDitamaraNamita Urya saMkSepeNa // utArthasamarthanArthamAkhyAnacatuSTayamAyale mahArA-kosalaya ayodhyAyAM / dhammasIho dharmasiMho nAma rAjA / ahaM ArAdhanAM / sAdhedi sAdhayati / tatkAlApekSayA vartamAnA, sAdhayati smetyarthaH / evamuttaratrApi / gaddhapuDhega hasti kalevarapravezena / phollagire koDagirinAmmi / caMdamiriM caMdrazrIsaMhitA svabhAryA / viSpajahidUNa tyaktyA / / mUlArA-dhUdAhernu putrInimitta / mAmayakadammi zvazureNa kRte / bikkhAgamaM vairavAmasaM bhAsanirothamityarthaH / / mUlArA--ahimArapaNa ahi mArakanAmnA buddhopAsakena / Nivadimmi myAdamnikAnagarInAthe jayasenAtya / vAhapasamaNatvaM svApavAdanivAraNArtha: / akAsi kRtavAn / gaNI ytivRssbhnaamaacaaryH| mUlArA-sagaDhAuega zakaTAlanAmnA muninA / satthagaNeNa dharikayA jaTharavidAraNena / cararucipaogahedaM vararuciprayogeNa hetunA / mahApaname mahApApa mahApadmadharmAcAryasya samIpe pravipanadImatyarthaH / prakRtopasaMhArapuraHsaraM dhyAyetiramupakSipati galArA-saviya bhaktapratyAkhyAna ginImAyopagamanabhedaprayasahitaM / calikA // 6 // iti paMDita maraNa vyAkhyAna samAptama | unake kucha udAharaNa batAte haiM artha-ayodhyA nagarI meM kolagiriparvatapara dharmasiMha nAmaka rAjAne apanI patnI caMdrazrIkA tyAgakara hA. thIke zarIrameM pravezakara ArAdhanAkI siddhi kI hai. pATaliputra nagarameM apanI putrIke liye mAmAke dvArA upasarbha ESTERan 1710 Biha Page #1809 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1798 kiyA jAnepara vRSabhasena nAmaka puruSane zvAsarodha karake ArAdhanA kI siddhi kI hai. ahibhArakanAmaka buddhadharmakA upAsaka puruSa thA usane sunekA veSa dhAraNa kiyA thA, usane srAvastI nagarIke jayasena rAjA ko mAra diyA. usa samaya apane Upara rAjAko mArane kA apavAda AyegA isa hetuse vRSabhasena nAmaka AcAryane patrake dvArA apanA ghAtakara ArAdhanAkI siddhi kI hai. zakaTAla nAmaka munine samIpa dIkSA dhAraNa kI thI isa zakaTAla munane vararucike kAraNa zastrase apanA nAmaka dharmAcAryake ArAdhanAoMkI siddhi kI hai. mahApadma ghAta kara isa prakAra paMDita maraNakA vikalpoMke sAtha AcAryane savistara varNana kiyA hai, aba yahAMse bAlapaMDita maraNakA saMkSepa meM varNana karate haiM. de sekasavirado sammAdiTThI marijja jo jIvo || taM hodi bAlapaNDamaraNaM jiNasAsaNe diDaM || 2078 // saMyatAsaMyato jIvaH samyagdarzanabhUSitaH // yattasya maraNaM proktaM zruta ryAla paMDitam // 2150 // vijayodayA- sikkadeva virado sarvvAsiMyamapratyAkhyAnasthAlamarthaH prANAtipAtAdipacakAdezavirata ityucyate / ekadezavito nAma dezaviramaNepi ekadezAvyAvRttaH hiMsAdyekadezAdvirataH sthUlabhUta mriyate tasya tadvAlapaNDita maraNaM // samyagdRSTiyoM athAto yApaMDitamaraNaM gAthAdazakena vyAcikhyAsurAdau svAminirdezamukhena talakSayati mUlArA---- dekhekadesaviro] sthUlahiMsAdipaMcakAnmanovAkkAya kRtAdinA vyAvRtto dezavirata ityucyate / ekadezaciratastu dezatriramaNe'pi ekadezAdvatyAvRttaH / svazaktyanusAreNa kRta hiMsAdinivRttirityarthaH / etena sakalena vikalena ca sAgAradharmeNa yuktaH zrAvako nirdiSTaH / saM tasya // artha-sthUlahiMsAdi pApa se mana, vacana, zarIra, kRta, kArita aura anumodana inake dvArA jo virakta huA haiM usako dezavirata kahate haiM. aura eka dezavirata usako kahate haiM ki jo eka dezavitike bhI eka dezase virakta AzvAsa 8 1798 Page #1810 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA hai arthAt apanI zakei anusAra jisane hiMsAdikye niAni dhAraNa kI hai. saMpUrNa gRhasthake vrata pAlanevAlA athavA kucha vrata pAlanevAlA aisA jo samyagdRSTi usake maraNako jinAgamameM bAlapaMDita maraNa kahate haiM. AzvAsa patadeca spaSyati // paMca ya aNuvvadAI sattayasikkhAu desaadidhammo // savyeNa ya deseNa ya teNa jude hodi desajadI || 2079 // paMcadhANuvrataM proktaM tridhA proktaM guNatratam / / zikSAvataM caturdhA ca dharmo dezayaterayam // 2151 // vijayodayA-paMca ya a guyyayAI patrANupratAni zikSApratAni vA sapta prakArANi dezayaterdhamaH tena samastena dharmeNa yutaH svazaktyA yA tadekadezena yuto'pi vezayatireva dvAdazavidhagRhidharmapatyAyanaparANi sUtrANyuttarANi prasidvArthAni // darzakadezaviratapadArtha vivaraNArthamAi mUlArA-siknAo guNavatatrayaM, catvAri, zikSApratAnItyarthaH / sabveNa samyaktvapUrvakadvAdazavatAtmakena | deseNa sadarzanasamAvasyazaktyupakalpitatratarUpeNa // artha- samyaktva ke sAtha pAMca aNuvrata aura sAta zikSAprata ye gRhasthake dharma haiM. isaliye ina cArA vratoMse jo yukta hai usako usa gRhasthako dezayati kahane haiM. isa saMpUrNa dharmase athavA svazaktise usa dharmake eka dezase jo yukta hai ve bhI gRhastha dezayati kahe jAte haiM. pANavadhamusAbAdAdattAdANaparadAragamaNehiM aparimidicchAdo vi a aNukyAI viramaNAI // 2080 / / jaM ca disAveramaNaM aNatthadaMDohi jaM ca ceramaNaM / / desAvamAsiyaM pi ya guNanvayAI bhave tAI // 2081 // Page #1811 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1800 bhogANaM parisaMkhA sAmAiyamatihisaMvibhAgo ya // pAvadhI yasa duro sikkhAu buttAo || 2082 // AkkAre maraNe acchiNNAe jIvidAsAe || NAdIhi vA amukkI pAhaNamakAsI // / 2083 || hiMsAmasUtaM steyaM paramArIniSevaNam // trimucato mahAlonaM digdezAna daMDAnAM tyAgastredhA guNavatam // zikSAvratamiti prAjJaizcaturbhedamudAhRtam || 2153 // bhogopabhogasaMkhyAnaM sAmAyikramakhaMDitam // 212 ma gAMva proSadhopoSitatratam // 2154 / / sahasopasthita mRtyo mahArAge duruttare // svabAMdhavairanujJAto yAti sallekhanAmasI // 2155 / / vijayodayA-sukAre maraNe sahasA maraNe acchibhAyAM jIvitAzAyAM baMdhubhirvA na muktaH pazcimasalekhanAmakRtvA tAlocano nizzalyaH svagRha evaM saMstaramA dezaviratasya mRtiyalapaNDitamityucyate / / paMcAsa nirdezArthamAha mUlArA -- disAviramaNaM sarvahiMsAdinivRtyarthaM dividizAmanaM parimANAvadhAraNaM / agatya deDehiM pApopadezahiMso pakaraNadAnApadhyAna kuzAzravagAdAcaraNebhyaH paMcabhyaH / sAvagAsiye gRhakSetrAdiSu hiMsAdinivAthe sthitigamanAdi parimANakAraNam // zikSAvrata catuSTayaM darzayati- mUlArA - bhogANaM paDhisaMkhA bhogopabhogaparimANaM / sAmAyiye trikAladeva vaMdanAdikaM / adidhi pAtraM posa dhavidhI parva upavAsaka bhaktAdivapaJcaraNaM / sikkhAbo zikSAtratAni / AzvAsaH 8 1800 Page #1812 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA AbhAsaH 18.1 yathoktApakasyAkRtasallekhanasya maraNaM bAlapaMditamaraNasaMjJayA vyapadeSTuM nAthAyamAhamUlArA-AsukAre saisopasthite / abbocchiNNApa anichannAyAM // gRhasthake yArA bratAkA varNana. ardha-prANoMkA ghAta karanA, asatya bolanA, corI karanAparastrI sevana karanA. parigrahameM amaryAda icchA rakhanA, ina pApoMse virakta honA aNuvrata hai. sarva himAdi pAtakoMkA tyAga karane ke liye dizA tathA vidizAmeM gamana kA parimANa karanA digbata hai. pApodeza, hiMsAdAna, apadhyAna, kuzAstra zravaNa aura pramAdayukta AcaraNa ina pAMca akAryose virakta honA anarthadaMDavata kahA jAtA hai. ghara, kheta bagairaha kI maryAdA kara hiMsAdinivRtti karanA arthAta kSetrAdi maryAdAke bAhara jAnakA tyAga karanA, mAdAmeM hI rahanA dezAbakAzita vrata hai.bhoga aura upabhogoMkA parimANa karanA bhogopabhoga parimANavata hai, trikAlameM devavaMdanAdika karanA sAmAyika hai. cAgeM parvatithioMmeM upavAsa karanA, ekadaphe bhojana karanA ityAdi tapa karanA proSadhopacAsa prata hai. pAtrako dAna denA AtIyasaMvibhAgavata hai, ye cAra zikSAbata haiM. ina vratAko pAlanevAle gRhastha sahasA maraNa Anepara, jIvitako AzA rahanepara, athavA baMdhuone jisako dIkSA lene kI sammati nahIM dI hai aise prasaMgameM zarIrasallekhanA aura kaSAyasallakhanA na karake bhI AlocanA kara, nizzalya hokara gharameM hI saMstarapara ArohaNa karatA hai. aise gRhasthakI mRtyuko bAlapaMDita maraNa kahata hai. - - PARRI - AlocidaNirasallo saghare cevAruhitu saMthAraM / / jadi maradi desabirayo taM bulaM bAlapaNDidayaM // 2084 // jo bhattapadiNNAe uvakamo vitthareNa rANITTio // so ce bAlapaNDidamaraNe Neo jahAjoggo // 2085 // vemANiesu kappovagesa NiyameNa tassa ubavAdo // NiyamA simjhadi unakassaeNa vA sattamammi bhave / / 2086 // Page #1813 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA maAzvAsana 1802 na iya cAlapaMDiyaM hodi maraNamarahatasAsaNe diTuM || etto paNDidapaNDidamaraNaM vocchaM samAseNa // 2087 // vidhAyAlocanAM samyak pratipadya ca saMstaram / / mriyate yo gRhastho'pi tasyota yAsapaNDitaM / / 2156 // mokto bhaktapratijJAyAHprakramo yaH savistaram / / atrApi sa yathAyogyaM draSTavyaH zrutapAragaiH / / 2157 / / yena dezayatinA niSavyate vAlapaMDitamRtirmirAkulA // bhogasAMkhyakamanIyatAvadhiH kalpayAsiviSudhaH sa jAyate / / 2158 // ekadA zubhamanA vipadyate zalapaDitamUrti sametya yH|| sa prapadya naradevasaMpadaM saptama bhavAMta nivato bhavaM // 2159 // iti bAlapaMDitam // evaM samAsato'yAci maraNaM bAlapaMDitam // adhunA kathayiSyAmi mRtyu paMDitapaMDitam // 2160 / / vijayovayA-spaSTArthatrayA gaathaaH|| vAlapaNDidaM / mUlArA--Alocida vidhivatkRtAlocanaH / Nissaho mAyAnidAna mithyAtvamutaH / saghare va svagRha eca, na caityaadyaadii| tasprayogavidhimatidizAti--- mUlArA-jadhAjoggo yo yo yogyaH zrAvakaratnatrayocitaH / zIlavinayasamAdhyAdiH sa sa itydhH| tatphalamabhyudayapuraHsaraM niHzreyasamavazyaMtacA nirUpayatimulArA--kappoba gesu saudharmAdikalpopapannedhu deveSu madhye / tassa bAlapaMDitamRtasya / prastutopasaMhArapurassaraM vyAkhyeyAntaramupacipatimUlArA-spaSTam // iti bAlapaMDitamaraNavyAkhyAnaM samAptam / / - 1802 Page #1814 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsA artha-bhaktapratyAkhyAna maraNameM jo prayogavidhi vistArase hamane kahA hai. vahIM isa bAlayaDitamaraNameM gRhastha ke yogya samajhanA cAhiye. zrAvakake ratnatraya ko yogya aisA jo jo vinaya, samAdhi vagairaha vidhi hai vaha yahAM bhI samajhanA cAhiye. bAlapaMDita maraNase maraNa karanevAlA Avaka niyamase saudharmAdikalpoMmeM utpanna hotA hai. tadanaMtara utkRSTatAse sAta bhavoM meM vaha niyamase siddha hotA hai. isa prakAra araitake AgamameM bAlapaMDita maraNakA svarUpa kahA hai. aba yahA~se Age paMDitapaMDitamaraNakA svarUpa hama (AcArya) kahate hai. sAha jadhuttacArI baTTato appamattakAlammi // jhANaM uvedi dhamma raviTTakAmo khavagaseTiM / / 2088 / / apramattaguNasthAne vartamAnastapodhanaH / / ArokSapakaNI dharmadhyAnaM prapadyate // 2161 // vijayovayA-- sAha adhuttacArI zAstroktana mArgeNa pratimAnassAdhurapramattaguNasthAnakAle dharya dhyAna mupaiti kSapakathaNi praveSTukAmaH 5 athavaM nAbAlamaraNAdicatuSTayaM praNigarA paMDitapaMDitamaraNaM gAthAvAsalayA nirUpayajIvanmuktiprAdurbhAvaprakamopakrama paMcadazagAthAbhirabhidhatte--- mUlArA-payi midukAmo praveTumicchan / artha-zAstrokta mArgakA anusaraNa karanevAle munirAja apramattaguNa sthAnameM kSapakazreNIkI prApti kara lenake liye dharmadhyAnako dhAraNa karate haiM. dhyAnaparikara bAhya pratipAdayati sucie same vicitte dese NijjaMtue annugnnaae|| ujjuaAyadadeho acalaM baMdhettu paliaMkaM // 2089 / / anujJAte same deze vivikta jaMtuvarjite // kAvAyatavapuryaSTiH kRtvA paryakarvadhanam // 2162 // 1803 Page #1815 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa vijayodayA-sucie same zucI same ekAte deze nijjatakaM anuzAte tatsvAmibhiH RcAyatadehaHpalyakamantralaM padabhyA // dhayacyA nasva bAhyaparikarmAnusmarayituM gAthAtrayamAha-- mUlArA-cicitte ekAnte / aNuNNAde tadadhiSThAtRdevatAbhiranumate / dharmyadhyAnake bAhyaparikarakA varNana artha-pavitra, sama, nirjantuka, devatAdikoMse anumati jahAM lI gaI hai aise sthAnapara muni nizcala khaDe hokara athavA palyaMkAsanase dhyAna karate haiM. yA vRttH|| bIrAsaNamAdIyaM AsaNasamapAdamAdiyaM ThANaM / samma adhiDhido adha basejjamuttANasayaNAdi // 2.9. // vIrAsanAdikaM anuvA samapAvAdikAM sthitim // Azritya vA sudhIH zayyAmuttAnazayanAdikam // 2163 // ghijayodayA-bIrAsapAdigaM dhIrAsanAdikamAsanaM azyA samapAdAvinA sthito vA athavA uttAnazayanAdinA mUlArA--sayaNAdI AdizakapAdizayanaM / artha-vIrAsanAdika Asanase baiThakara athavA samapAdAdikase khaDe hokara kiMvA uttAna zayanAdikase sote hue dhadhyAna karate haiM. putvamaNideNa vidhiNA jhAyadi ujhANaM visuddhalerasAo // pavayaNasaMbhiSNamadI mohassa khayaM karemANo // 2091 / / pUrvoktavidhinA dhyAne zuddhalazyaH pravartate / / yogI pravacanAbhijJo mAhanIyakSayodyataH // 16 // vijayodayA-puSyamaNideNa vidhiNA pUrvoktena krameNa dhyAne pravartate vizukhalejhyaH / pravacanArthamanupraviSTamatiH mohanIyaM bhayaM netumudytH|| 1804 Page #1816 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa 1805 SEARNIRAHASRANAMATA mUlArA-paSavaNasaMbhiNNamadI caturdazapUrbhistutAnupraviSTabuddhiH // artha--mohanIyakarmakA kSaya karane meM udyukta hokara caudahavoM meM kahe gaye jIvAdika padArthoMke sarapha apanI buddhikA upayoga lagAte haiM. aura pariNAmoMko nirmalakara pUrvokta vidhIse dharmadhyAna karate haiM. saMjoyaNAkasAe khavedi jhANeNa teNa so paDhamaM / micchattaM sammirasa kameNa sammantamavi ya tdo|| 2.92 / / pUrva saMyojanAnhanti tena dhyAnena zuddhadhIH / / mithyAsvamizrasamyaktvatritayaM kramatastataH / / 2165 / / vijayodayA-saMjoyaNAkasAe manatAnubaMdhimA koSamAnamAyAlobhAna kSaNyati dhyAnana, tenAsA prathama mithyAtvaM, sampaSThiyathyAtvaM, samyaktvaM ca krameNa evaM prakRtisaptakaM vinAdhya kSAyikasamyagdRSTibhUtvA bhapakaNyadhirohA. bhimukho'yadhApravRttakaraNa apramattasthAne pratipaya / / dhamyedhyAnakSapaNIyasamyaktvaghAtimohaprakRtisamakakSapaNamupadizati mUlArA-saMjovaNa anantasaMsAra kAraNatvAdanaMta miSyAtvaM anucanetItyanaMtAnubaMdhinaH / koSAdInAmavasthAvizeSAzvatvAraH saMyojanAzaTrenocyate / teNa dharmeNa / misa mizyArthAbhinivezanimittaM dRmoinIyaM / sammirasa samyakamithyAtvaM sAmizuddhasvarasaM mithyAtvamityarthaH samma samyaktvaM zubhapariNAmaniruddhasvarase midhyAtvamityarthaH / tadudapi taravArthaadbhAnaM syAt // artha-mithyAtvako saMsArakA kAraNa honese anaMta kahate haiM, isa anaMtakA arthAna mithyAtvakA saMbandha karA dene vAle kaSAyA~ko-krodha, mAna, mAyA aura lobhako anaMtAnubaMdhI kaSAya kahate haiM. dharmadhyAnase ina kaSAyoMkA munirAja nAza karate haiM. tattvoMpara mithyAzraddhAna karAne vAlI karma prakRtiko mithyAtva kahate haiM. jisameM AdhI zu. ddhatA utpanna huI hai aise karmako sammizra arthAt samyak mithyAtva kahate haiM. isa karmake udayase eka samayameM mithyAtva aura samyaktva pariNAma yugapat utpanna hote haiM. zubhapariNAmase atatpazraddhAna pariNAma utpanna karAnevAlI zakti jisakI naSTa hogaI hai aise mithyAtva prakRtiko samyaktva kahate haiM. ina sAtoMkA kSaya karake apramatta guNasthAnavI / mani kSAyika samyaktvI hote hai. tadanaMtara dharmadhyAnase dhapakazreNIpara ArohaNa karanekoliye unmukha hote haiM. SAGAS 1805 Page #1817 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH 1806 kSAyika samyagdRSTi hokara kSapaka zreNipara car3hane ke lie udyukta hote haiM taba prathamataH apramatta guNasthAnameM adha: karaNako prApta hote haiM. adha khavayaseDhimadhigamma kuNai sAdhU apuvakaraNaM so|| hoi tamapuvakaraNa kayAi appattapuvaMti // 2093 / / Aruhya kSapakazreNImapUrvakaraNo yatiH // bhU yate radhAnamaniriguNAbhadham / / 2166 // vijayodayA-agha khabamasevimadhimamma atha kSakazreNImadhigamya karoti sAdhurapUrvakaraNamasA / kiM tadapUrva karaNamityAzaMkAyAmucyate / hodi tamapubdhakaraNaM bhavati tadapUrpakaraNa, kadAi appattapubbati kadAcidaprAptapUrvamiti / bamadhyAnenAsaMyatasamyagdadhyAdipu caturvanyatama sthitaH samyaktvaghAtiprakRtisaptakaM nizAtya kSAyikasamyaktvamadhyAsya kSapakaNyArohaNAbhimukhaHbhanna pramattasthAne tathA pravRttakaraNamadhigamya sAdhurapUrvaguNaM jhapakaNiprathamasopAnamArohavItyupadeSTumAha mUlArA- adha apakaNyArohaNamadhikriyate ityarthaH / so dharmadhyAvasAdhitaprathama zukRbhyAnopakramaH / kayAi kadAcita / anAdikAla / apanapuni pUrva aprAptA pariNAmA yasmistadidaM apAtapUrva ytH| artha-kSapaka zreNikI prApti honeke anaMtara ye munirAja apUrva karaNako karate haiM. yaha apUrvakaraNa pUrvameM kabhI prApta nahIM huA thA. ataH isako apUrvakaraNa yaha anvarthaka nAma hai. anAdikAlameM ye pariNAma isa jIvako prApta nahIM hue the kyoMki dharmadhyAnake anaMtara prathama zukladhyAnakI prApti pUrvakAlameM kabhI nahIM huI thI. -text * aNivittikaraNaNAma Navama guNaThANayaM ca adhigamma // NihANiddA payalApayalA tatha thINagiAI ca / / 2.94 / * TippaNI-adha so khavedi bhikkhU aNiyaTTiTThANamucagamittANaM / iti mUlArAdhanAyAM pAThaH // Page #1818 -------------------------------------------------------------------------- ________________ PHRATASSADARAMADARA mUlArAdhanA AcAsA 1807 sUkSmasAdhAraNozotamyAgazipa maapaan|| ekAkSavikalAkhyAnAM jAti tiryagdvayaM muniH // 2167 / / vijayodayA-aNiyaTTikaraNaNAma Navama gupAThANamadhigamma anivRttiguNasthAnamupagamya pidANidA payalApayalA nimi pracalAmacalAM styAnAddhaM ca / anivRttiyAdarasAparAyanapakasthAna prApya krameNa kSapaNIyAni karmANi gAdhAcanuSTayena vyAcaSTe mUlArA-adha apUrSakaraNAnaMtaraM / so pRthakvacitacIcArAyazuklathyAnapraviSTaH / ravavedi vakSyamANAnidrA nidrAdInsataviMzakarmavizeSAn / SoDazATakakasaMkhyAkrameNa vizleSayattauti samudAvArthaH / aNiyaTTiThANamuvacittANaM anivRttikaraNaprAptyA anivRttivAdaratAparAyajhapaka guNasthAnamusaMgamya / jihANihA bhuktAnapariNAmamadakhedakalamAdevinodArtho nidrAspadarzanAvaraNakarmavizeSatripAkanimitto jIvasya diyAramAnano-garutsUkSmAyasthAlakSaNa: svApo nidrA / nidrAyA upari upari vRttinidrAnidrA / nidrAtidrAdInAcaraNakamavizepodayajanyazcetanasya duHkhaprodhasthApapariNAma iti yAvat // vaktaM ca gidA suzparicodA gihANihA ya dukkhapADavohA // payalA hoi Tiyarasa vi payalApayalA ya caMkamaMtassa // __ sthalApayalA yA kriyAtmAnaM pracalayati ghUrNayati sA pracalA prayaLAkyadarzanAvaraNapharmavizeSaSipAvazasya jIvasyAsInasthApi zokazramamadAdimamavo ne gAtravikriyAsUcitaH svApariNAma ityarthaH / pracaleva puna:punarAvartamAnA pracalApracalA / caMkramamANasthApi AphnanaH prapaLApravalAkhyadarzanAbaraNa kamerikalAvipAkazAjAyate / yINagaddhi svapne yayA vIrya vizezavirbhAvaH sA tyAnagRddhidarzanAraNakarmavizeSaH / styAne svapne gRddhayati yadudavAdAtmA raudraM bahu karma karoti / aba nidrAdizabdahetuphaLa bhAvApanabhAvasvabhAvadarzanAvaraNa karmavikalpAH pudalajIvavidhatA gRhyante / / artha-anivRttikaraNa nAmaka navameM guNasthAnako prApta honepara munirAja nidrAnidrA, pracalApracalA, styAnamRddhi inakA nAza karate haiM. vizepArtha-pRthakta bitarka vicAra nAmaka dhyAna meM praveza karanepara nidrA nidrAdika sadatIsa karma prakatioMkA kSaya karate haiM. usa samaya ve aniyutikaraNa guNasthAnameM rahate hai. nidrA-bhojana kie hue anakA mada utpanna honese, tathA kheda, klama inako naSTa karaneke lie so jAnA usako nidrA kahate haiM. jaba nidrA nAmaka darzanAvaraNa karmavizeSakA udaya hotA hai taba jIvake iMdriya Page #1819 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH 18.8 aura mana tathA zvAsocchvAsakI sUkSma pravRti hotI hai. punaH punaH nidrA jaba AtI hai. taba usako nidrAnidrA kahate haiM. arthAt nidrAnidrA nAmaka darzanAvaraNa karmake udaya se vaha kaSTase jAgRtAvasthA utpanna hotI hai. parantu nidr| jaldI khulatI hai. baiMTha hue manuSya ke aMgameM, netroM meM jo vikriyA utpanna hotI hai usako pracalA kahate haiM. yaha avasthA pracalAdarzanAvaraNa karmake udayase hotI hai. aisI avasthA punaH punaH utpanna honA usako pracalA pracalA kahate haiM. yaha avasthA pracalApracalA darzanAvaraNa karmodagase hotI hai. nidrAmeM jisake udayase vIyavizeSa pragaTa hotA hai usa karmako styAnAddha darzanAvaraNa karma kahate haiM. isake udayase raudrakama AtmA karatA hai nidrAderUpa pariNati jo hotI hai, usakA bhAva nidrA, bhAva pracala vagaire kahate haiM. aura nidrAdi karmoko jo udaya hai vaha pahala dRvyakI vizeSa avasthA hai. - NirayagadiyANubdhi Nirayagadi thAvaraM ca sahamaM ca / / sAdhAraNAdavujjotratirayagadi ANupubIe // 2095 // sthAvaraM nArakada poDaza prkRtiirimaaH|| ploSate prathama tatra zukladhyAnakRzAnunA / / 2168 / / vijayodayA-girayagadivANupuci narakagatyAnupUrSi, narakagati, sthAvara, sUkSma, sAdhAraNa, bhAtapaM, udyota tiryamAsyAnupUrvi // mUlA--girayadi ANupuci yadunanAdAtmA bhAtaraM gacchati sA gatiH / narakasya gatinerakAtiratmano nArakabhAvanimittaM nAmakarmavizeSaH / pUrvazarIrAkArAvinAzo asyodayAdbhavati tadAnukhiyaM nAma / agatyUpezarIrAkAra avinAzya jIvena saha narakAdiyAvadeva bolApakavadgati tannara kAdirAtiprAyogyAnuyUAdibhedArapatudhi, tanmadhyAna narakagatimAyogyApUrvI apayatIti saMbaMdhaH / thAvara sthAvarArUpaM jIvamyakeMdriyeSu prAdurbhAvakAra nAgakarma / muhumaM sUkSmasaMjhaM parAnupaghAtakasUkSmazarIranirvatakaM nAmakarma / sAdhAra bahUnAmAtmanAM prapabhogatatvena sAdhAraNa zarIraM cato bhavati satsAdhAraNazarIranAma / Adava yadudayAdAtapanaM nippadyate tadAnapa nAma tacca prAmodayamAditne vartate // jobo-jayotananimittamudyotamAgna lavaMdra kyotAdiSu saphalobhivyaktaM vartate // tiriyagadi ANupubbIo tiryaatipraayogyaanupuurvy|| Page #1820 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nalArAdhanA artha---isa anicikaraNa guNasthAnameM jaise nidrAnidrA, pracalA macalA, aura styAnagRddhi inakA nAza | 16 AvAsa hotA hai. baiMsa narakagatyAnupUrvI, narakagati, sthAvara, mUkSma, sAdhAraNa, AtaSa, udyota, niyaMggatyAnupUrvI ina karmokA bhI nAza hotA hai. jisake udayase AtmA bhavAnarako mAga hotA hai usa vargako gatikarma kahata hai. AtmAko narakAvasthAkI prApti jima karma ke udayase hotI hai usa karma ko narakagati nAmakama kahate haiM. pUrva zarorAkAra kA nAza jisa kama ke udaya se nahIM hotA hai usa karma ko AnupUrvI karma kahate haiM. pUrvazarIrakA nAza na kara jo karma jIva ke sAtha naraka taka jAnA hai. usako narakagatyAnupUrvI karma kahate haiM. jo jIvako ekeMdriya prANimeM utpanna karatA hai aise karma ko ekendriya kahate haiM. dUsaroM ko jisase bAdhA nahIM hotI hai aise sUkSma zarIrako nirmANa karanevAle karma ko sUkSma nAmakarma kahate haiM. jo zarIra bahu AtmAoM ko upabhogya banatA hai arthAt jisameM anaMta jIva rahane haiM aisA jo nigodazarIra usako sAdhAraNa zarIra kahate haiM. esA zarIra jisase anatA hai usa ko sAdhAraNa nAma karma kahate hai. jisake udaya se saMtApa utpanna hotA hai aise karma ko AtapanAma karma kahate haiM. isa karmakA udaya sUrya ke ciMbAma rahatA hai. udyota ko nimitta jo karma hai usako udyotanAma karma kahate hai. isa karmakA udaya caMdra vica, khadyota-juganu ityAdikoM meM pAyA jAtA hai. niyamati prAyogyAnupurvya-jimake udayase jIva ke pUrva zarIrAkArakA nAza nahIM hotA hai tathA jo jIvako tithaMca gatitaka le jAtA hai usako tiryaggati AnupUrvI kahate haiM. - igavigatigacaduriMdiyaNAmAI taba tirikkhagadiNAma // khavayittA majhille svavedi so abi kasAe // 2096 // kaSAyAnmadhyamAnaSTI paMDhathedaM nikRntati / / naSivaM kramataH SaTuM hAsyAdInAM tataHparam // 2160 / / vijayodayA-igaviga ekapitricaturiTriyajAtIH, tiryagmati, apratyAkhyAnacatuSka, pratyAkhyAnacatuSkaM ca apayati / mUlArA-pAritiyavAdiyaNAmAo ekendriyAdijAtIzvavasa ityarthaH / narakAditivanyabhicAriNA sAra Page #1821 -------------------------------------------------------------------------- ________________ STATI mulArAdhanA bhAzvAsaH zyenekIkRto'yamA jAtiH / tatkAraNaM jAtinAmakarma tavaikendriyAdijAti vikalpApaMcadhA / ydudyaadaatm| eka driya iti zabdyate naMdakendriyajAninAma / evaM dopevapi yojyam / khavayittA nidrAnidrAdikA yathoktAH poDaza karmaprakRtIyugapadvizleSya / aTTavi IpatpatyAkhyAnamatyAkhyAna dezarsayamamAvRzyanti nirundhantItyapratyAkhyAnAparaNAH krodhamAnamAyA lobhAH / alpasyApi dezasaMyamasya zAki yodayena hatAraH / pratyAkhyAnaM sakalasaMyama AvRNvantIti pratyArUpAnAvaraNAH kopAdayaH karanasaMgramAkliriyAti virAkAH / tAnaSTApi madhyamakapAyAbhapayatIti saMbaMdhaH / artha--isa bI guNasthAnoM meM ekendriya jAti, dvIMdriyajAti, trIndripajAti, caturidriya jAti, tiryaggati nAma karma, apratyAkhyAna RAMdha, mAna; mAyA, lobha, pratyAkhyAna krodha, mAna, mAyA loga ilevanIkA kSaya hotA hai. ekadriyAdi cAra jAtikarmIkA isa guNasthAna meM kSaya hotA hai. narakAdi gatioMmeM aviruddha aise sAdRzyase eka rUpa dikhAnevAlA jo padArthakA dharma usakA jAti kahate hai. isIko sAmAnya bhI kahate hai. yaha sAmAnyAvasthA jisase utpanna hotI hai aise karmako jAti nAmakarma kahate haiM. usake ekeMdriya jAti vagairaha pAMca bheda hai. jisake udayase AsmA ekeMdriya mAnA jAtA haiM aise pharmako ekeMdriya jAtikarma kahate haiM, isI prakAra hIndriyAdi jAtinAmakarmakA svarUpa jAnanA cAhie. nidrA nidrAdika solahaprakRttioMkA isa muNasthAna meM yugapat nAza hotA hai. jo dezasaMyamako hone nahIM dete haiM aise kapAyoMko apratyAkhyAnAvaraNa kahate haiM. isake pratyAkhyAna krodha, mAna, mAyA aura lobha aise cAra bhaMda haiM. inakA jara udaya hotA hai taba jIvakI dezasaMyama dhAraNa karanekI zakti naSTa hotI hai. jo pratyAkhyAnako arthAt sakala mayamako naSTa karate haiM unake pratyAkhyAna krodha. mAna mAyA loma ene nAma haiM. inameM sakala saMyamakAmahAtakA ghAta karanakA sAmathya haiM. ina ATha madhyama kaSAyoMkA isa guNa sthAnameM nAza hotA hai. RAMAKAuran tatto NapuMsagitthIvedaM hAsAdichakkavedaM / kodhaM mANaM mAyaM lobhaM ca khavedi so kamaso / 2097 // puvedaM kramatacchitvA zukladhyAnamahAsinA / krodhaM saMjvalanaM mAnaM mAyAM saMjvalanAbhidhAm // 2170 11 1810 Page #1822 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa vijayodayA-tatto NapuMsaM sato mapuMsakaM yeI, lIye, hAsyAviSaTkaM, puyevaM,saMjvalanazodhamAnamAyAHkSapayati / pAlobhasaMjvalanaM // tadanaMtaramapaNIyAkamezAha--- mUlArA--"busagisthivedaM napuMsakavedaM napuMsakabhAvaprAtinimittodayakapAyavedanIyavizeSam / evaM sIvara mIbhAvapariNati kAraNatripAkama | hAsAdi chakka hAsyAvirbhAvaphalaM hAsya / dezAntarodyAnautsukyAnimittodayA ratiH / tadvilakSaNA ratiH / anuprAhakasaMbaMdhivicche vaktavyavizeSaH zokAyadviApAkAjjAyate sshokH| udvegahetUdayaM bhayaM / yadudayAdAtmadoSa saMcaraNaM anya doSa sAdhAraNa sA jugupsA cilisAituH / tatto kapAyaSedanIyaphTaM puvede prApya rupayati, vedaM pubhAvA pattinimitta puMdAya nokapAyavedanIyaM / krodhasaMjvalane prakSipya payati / kodhamityAdi / saMyamena sahArasthAnAdekIbhUtA jvalanti, saMyamo c| ubalatyeSu saraspIti saMJcalamAH zodhAdayo'tra pArizadhyAdahItAH satra krodhasaMjvalanaM, mAnasaMbalane | taM mAnasaMcalane taM ca lobhasavalane prakSipya kSapayati / tato bAdarakRSTivibhAgena ta lobhasaMcalana ra kSapayati / inake anaMtara nAza honevAlI prakRtikA ullekha-- artha-tadanaMtara napuMsaka veda, strIveda, hAsya, rati, ati, zaka, bhaya, jugupsA, puMveda, saMjvalana krodha, mAna, mAyA aura lobha ina gyAraha kokA nAza karatA hai. jisake udayase napuMsaka bhAvakI prApti hotI hai aisA akapAya vedanIyakA eka vizeSa bheda hai. usako napuMsaka veda kahate haiM.strIke samAna pariNAma utpanna karanA yaha jisakA phala hai usa karmako strIvedanIya kahate haiM.jisase hAsya utpanna hotA hai vaha hAsyavedanIya hai. dezAMtara, udyAna vagairaha padArthoke tarapha jAne ke liye jo manameM utkaMThA jisa karmake udayase utpanna hotI hai usako rati kahate haiM, aratikA svarUpa isase vilakSaNa hai anugraha karanevAle padArthokA saMbaMdha biccheda honepara mana meM jo khada utpanna hotA hai usako zoka kahate haiM. jisase manameM udvega-hara utpanna hotI hai usako bhaya kahata haiM. jisake udayase apane doSa chipAkara dUsaroM ke doSa pragaTa karanA vaha jugupsA karma hai. ina akapAya vedanIya kI chahoM makRtioMkA vedameM makSepaNa karate haiM. puruSake pariNAmoMkI utpatti jisake udayase hotI hai aise karmako-vedako bhI krodhasaMjvalanameM kSepaNa karate haiM. ye saMjvalanakrodhAdika kAya saMyamake sAtha rahakara jvalita hote haiM athavA saMyama inake rahanepara bhI prajvalita hotA hai. krodhasaMjvalanako mAna saMjvalanameM, mAnako Page #1823 -------------------------------------------------------------------------- ________________ alls mUlArAdhanA mAyA saMjvalanameM aura mAyAko lobha saMjvalanameM kSepaNa karake naSTa karate haiM. isake anaMtara yAdaraSTi vibhAgase lobhako bhI kRza karate haiM. AzvAsaH 1812 adha lobhasuhamakihi vedato suhamasaMparAyat // pAvadi pAvadi / tadhA taNNAmaM saMjamaM muI / / 2098 // sUkSmalobhaguNasthAne sUkSmalobhaM nizuMbhati // prApnoti saMyamaM zuddhaM tadA sadabhidhAnakam / / 2171 // vijayonyA-adha lobhasuhamakiTTi atha pazcAdvAvarakRSTarutsarakAlaM lobhasUcamakRdhi vezyamAnaH suhamasaMparAba pASadi sUkmasAparAyatA prApnoti // pAyadi ya tathA prApnoti tathA tamAmakaM saMyama zuddha sUkSmasAparAyatA adhigacchati // tadanantaramApyasUkSmasAparAyasaMyamaprAptyupapatti kathayati mUlArAdhanA | adha saMcalanalobhavAdaraSTipareyottara kALaM / kiSTi kttiN| tailAdhavasthitakiTTikAkalpaM / sukumasaMparAya sUkSmasAparAyakSapakamA / dazamaguNasthAnam / khaNNAmaM / sUkSmasAparAyasaMjhaM / muddhaM prathamazukladhyAnaprakarSapratibaddha sUkSmalobhakaThizaktikatvAcayAkhyAsArakhyazuddhasayamosamanimittatvAdvA niSkalaMkam / / artha-vadanaMtara arthAt lobhakI yAdarakRSTi ke anaMtara lobhakI sUkSma kRSTikA anubhava karanevAle munirAja sUkSma sApArAya nAmaka dasave guNasthAnakA Azraya karate haiM. tana unako sUkSma sAMparAya nAmaka cAritrakI prApti hotI hai, prathamazuklabhyAnake sAmarthyase bAdara saMjvalana lobha kapAya sUkSma hotA hai. isase unako sUkSmasAMparAya cAritra prApta hotA hai. to so khINakasAo jAyadi khINAsu lobhakiTTIsu // eyatta vitakAvIcAraM to ujhAdi so jhaannN|| 2.91 // kSINAsu lomakRSTiSu naSTakaSAyo yadA yatibhavati / ekasvamavIcAraM savitarka dhyAnamabhuta sa tadA / / 2172 / / SAMPIAS 1812 Page #1824 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1813 vijayotrayA-so so zrIkasAo jAyadi tataH sUkSmaparAyatyAdanaMtaraM khINakasAo jAyadi kSINakaSAyo jAyate / khINAsu lobhaTTI saMjvalana lobhasUkSmakRfSTaSu zrINA / to tataH ekattavisakkAdhIcAra jhANaM to zAdi ekatvabitakIbIcAraM dhyAnaM dhyAti // tadanaMtara AdhyakSINakaSAyatvaguNasthAnasAdhyazukladhyAnavizeSopadezArthamAha-mUlArA - lobha kiTTIsu saMjvalana lobhasUkSmakRSTiSu / artha - sUkSmAM parAyaMguNasthAnakaM anaMtara kSINakapAyaguNasthAna prApta hotA hai. arthAt jaba saMjvalana lobha kI sUkSmaSTi ho jAtI hai taba ye bhunirAja ekatvavitarka vicAra nAmaka dhyAna karate haiM. jhANeNa ya teNa adhakkhAdeNa ya saMjameNa ghAdedi || sANi dhAdikasmANi samayamavaraMjaNANi mado // 2100 // sena dhyAnena tadA sayathAkhyAtena zeSadhAtIni // bhakAraNAni yugapatpraNihanti munIzvarastUrNam // 2173 // vijayodayAsANeNa ya teNa tena dhyAnena / to tenaikatvacitakavicAreNa yathAkhyAtena cAritreNa zeSaghAtikarmANi samakAlameva kSapayati / acaraMjaNANi jIvaspAnyathAbhAva kAraNAni // saddhdhAnavirAgasaMyama sAdhyaM jIvasva bhASapratibaMdha kA pAyamAvedayati mUDArA - adhakravAreNa yathAsyAtena vItarAgeNetyarthaH / atrobhayakartari tRtIyA / paramArthavItarAgasaMyamasaddhIcInaikatvavita kara zukladhyAnena tathAvidhadhyAnasahAyena saMyamena vA kartrA vAtayatItyarthaH // sekhANi vakSyamANAni nidrAdIni poDaza / samayaM yugapat / ekakAlatA cAtra nirmUlocchedavivakSAyAmupAntya carama samayayoratisUkSmatvenAbhedo diva kSitaH / zaktighAtanavivakSAyAM tu zekAnavakAza eva / athavA samayamava raMjaNANi yugapajjIvasvabhAvaghAtakAnIti vyAkhyeyaM / darzanajJAnAvaraNatrantarAyA AnaMtadarzanajJAnavIryAtmakaM pAramArthika mAtmasvabhAva me kakAlameva pratibadhnAti / taduktaM dhyAnena te vItarAgasaMyamena ca iti saH / ekadA cAtikarmANi doSANi ca tataH param // artha - isa ekatvavitarka vIcAra nAmaka dUsare zukrudhyAnase yathAkhyAta cAritra prApta hotA hai. isa cAritrase yugapat bAkI ke ghAta kamakA arthAt jJAnAvaraNa, aura antarAya ina kramoMkA nAza hotA hai. jItrakA svarUpa ina AzvAsa 1813 Page #1825 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AbhAsa 1814 DESRAMAN kone viparIta kara diyA thA. kSINakaSAya guNasthAnameM solaha prakRti oMkA arthAt jJAnAvaraNakI pAMca mati jJAnA varaNAdi prakRtiyAM, aMtarAya karma kI dAnAMtarAya, lAbhAMtarAyAdi pAMca prakRtiyA, nidrA, pracalA, cakSurdarzanAvaraNa, acakSurdarzanAvaraNa, avadhidarzanAvaraNa aura kevala darzanAvaraNa aisI chaha darzanAvaraNako prakRtiyAM ina solaha prakRti oMkA nAza saMpUrNa mohanIya karmakA nAza hone ke bAda hotA hai. matthayasUcIe jadhA hadAe kasiNo hado bhAda tAlo / / kammANi tadhA gacchati khayaM mohe hade kasiNe // 2101 // mohanIye hate zeSadhAtikamakadaMyakam / / tRNarAja ivAzepasUcIbaMdhe praNazyati / / 2174 / / vijayodayA-mattharasUcIpa jadhAhadAe mastakasUcyAM yathA isAya kasiNo tAlo havo bhavati kRtsAstAlavumo hato bhavati / kammANi taghA karmAgyapi tathaiva khayaM gacchaMti kssymupyaaNti| mohe hade phasiNe mohe hate kRsne / nanu ca vAstavAtmasvabhAvopalaMbhe satyeva tatpratibaMdhakaprakSayastatprakSaye ca tadupalaMbha ityanyonyAzrayAvatArAdanA propajJAmidamAbhAsate ityAzaMkAyAmidamAha mUlArA-tAlo tAlavRkSaH / khayaM jIvasvabhAvaghAtakatvazaktivinAza / mohanIyasahAyAnyeva hi jJAnAvarAdIni jIvasvabhAvApaghAtAya prabhavanti / prakSINa ca sarasahakAriNi moikarmaNi tAni prakSINakalpAnyeva svakAryAsaMpAdaphatvAn / mastakasUcIvinAze pratyaprapapraSaphalAdisvakAryAsamarthatAlavat / tataH satsvapi teghu vAstavAtmasvarUpopalebho nitharAjasvAsya na virudhyate ityAptIpazamevedamiti sthitam / uktaM ca tAlasUcyA vinaSTAyAM yathA tAlo vinazyati / tathA karma kSayaM yAti mohanIye kSayaM gate / artha-mastaka sUcIkA nAza honese saMpUrNa tAlavRkSakA nAza hotA vaise mohanIya karmakA nAza hone para kamoM kA bhI nAza hotA hai. NiddApacalAga duve ducarimasamayammi tassa khIyati / sesANi ghAdikammANi carimasamayammi khIyati // 2102 // 1814 Page #1826 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArazcanA 1815 sUkSmalobhaguNasthAne sUkSmalobhaM nizuMbhati // sanile kSINamohasyopAntime tataH / / 2175 // paMcajJAnAvRtIstatra catasro darzanAvRtIH // paMca vijJAnasau hanti varamaze caturdaza / / 2176 / / vijayodayANA patralAya duve nidrApracalA ca dve tasya kSINakaSAyasya upAMtyasamaye nazyataH / seANi pAdikrammANi avaziSTAni yAtikarmANi zrINi tasya caramasamaye nazyaMti, paMca jJAnAvaraNAni catvAri darzanAcaraNAni, paMcAM tarAyAzva // zeSaghAtikarmanirmUlocchedakramaM kathayati-- mUlArA- dube dve api / durimasamayamma caramasamayAtpazcime samaye / vIryati nirmUDhaM nazyataH sarvAtmanA jIvAdviSyata ityarthaH // sesANi matizrutAvadhi manaH paryaya kevalajJAnAvaraNavikalpAtpaMcavide jJAnAvaraNaM / cakSurarakevaladarzanAvaraNazacaturvidhaM darzanAvaraNaM / bAnalAbha bhogopasogabIyAMta rAya bhedAsyaM ca vibhavAntarAya iti trINi ghAtikarmANi / itthaM yedhyAnena nAmakarmaprakRtI: prayodazAcaraNaprakRtIsticAritramohasya ca prakRtIrekaviMzatimekatva vitarka bIcArAkhya dvitIyazubhyAmena ca paTTajenAcaraNaprakRtI: paMca jJAnAvaraNa prakRtI: paMca, paMcAntarAyaprakRtIH kSapayatItyuktArtha samaddaH / nAraka vigdevAyuSAM ca baMdhAkAraNameva kSapaNaM, sataviSTimetAH karmaprakRtIH kSapayitvA paMDitapatimara zodhato mumukSutadarzanajJAnavIryasusvabhAvaM jIvanmukiM ciramapi anubhavatIti pratipasavyam / bhavatazcAtra vRttesamyagdRSTikRzAkazazuM bhotsAheSu tiSThatkacit / dharmyadhyAmavAdayatnaga hitAzrAyuH yaH sapta yaH // dRSTiprakRtIH samAtapacaturjAtitrinidrAdvidhA / yAtra sthAvarasUkSmatiryagubha yogotA pAyASTakam // vayaM NamathAdibhena navame sthAdiSaTkaM nRtAM / kSizvodIdi pRthakkrudAdidazamo lobha kaSAyAntakaH // nidrAM pracArasamaye vighnavighnAM / dviH paMcAkSapayatpareNa carame zuklena soIpramuH / / artha- kSINakaSAya guNasthAnake upAntya samaya meM nidrA aura pracalA ye do prakRtioMkA nAza hotA hai. aura antima samaya meM jJAnAvaraNa. darzanAvaraNa aura antarAya ina tInoM pharmoMkA nAza hotA hai. AzvAsa 8 1815 Page #1827 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvArA tatto zaMtarasamae umpajjadi sabbapaJjayaNibaMdha 11 kevalaNANaM suddhaM tadha kevaladasaNaM caiva / / 21.3 // hutvakatvavitAnA dhAtikamandhana sudhiiH|| varzakaM sarvabhAvAnA kevalajJAnamaznute / / 2177 / / vijayokyA-sacco zAnadarzanAparaNAMtarAyakSayAta anaMtarasamaya utpadyate kevalajJAnaM sarSaparyAyA vizeSakapANi tatra pratibaddhaM parinchenukatvena zAnasyAziyoM vastubhavizeSatA paricchI nAma sAmAnyarUpasya sugamasyA dinyAkhyAtaM bhavati / kevala diya sahAyAnapekSayAta kevalamasahAya jJAnaM rAgAdimandAbhAvAt / zuddha tathA keyaladarzana gh|| jIvanmuktiprAdurbhApakramopakramavarNana-ita uttara prabaMdhana bhaya jIvanmukti gAvAcaviMzatyAnuvarNavinyannAdau phevalajJAnadarzanotpaptiguNAtizayasaMpattI vargapati-- mUlArA--taso jJAnadarzanAvaraNAMjarA yakSa yAna / samayajayaNipaddhaM sarveSAM vyANAM paryAyAtrikAlaviSa pANi vizeSarUpANi tama nibaddha paricchedakatvena saMcadraM / pona bAnugatarUparicchedo jJAnara yAnizayo nirUpyate / sAmAnyarUpaparicchedasya sugamavAdanuktiH / phavala iMdriyAdya penatvAdatahArya / suddhaM rAgAdinalarahitam / artha-tadanaMtara samaya meM saMpUrNa dravyoMke sampUrNa trikAlavI paryAyoMko viSaya karanevAlA. rAgAdidopakA abhAva honese nirmala esA kevalajJAna aura kevaladarzana prApta hotA hai. vastukA sAmAnya svarUpa sugama haiM. usa ko jAnane meM jJAnakA atizaya pragaTa nahIM hotA hai. casnuke vizeSa rUpa payAyoMko jAnane meM jJAna kA atizaya pragaTa hotA hai. ataH 'saccapajjayaNibandhaM aisA gAthAmeM pada hai. indriyo kI sahAyatAke binA yaha jJAna hotA hai isaliye isa ko kevalajJAna kahate haiM. kevalajJAna ka samAna kevaladarzana mI rAgAdimaloMse rahita aura iMdriyApekSArahita hai. dhakashNHALALANDMIN anvAghAdamasaMdidamuttamaM sambado asNkuddidN|| eyaM sayalamarNate aNiyattaM kevalaM pANaM / / 2104 // anaMtamapratIbaMdha niHsaMkocamamiMdriyam / / niHkrama kevalajJAna nikaSAyabhakalmapam // 2178 / / wered 1816 Page #1828 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH mUlArAdhanA vijayodayA-avyAghAdaM na vidyate pratyayAMtareNa vyAghAto vAdhAsyetyayAghAtaM / nizvayAtmakatyAvasaMdigdhaM / sarvebhyo mAnebhya uttama pradhAna zrutAdibhirida keya sAdhyata iti| asaMkuDidaM na matyAdivadalpaviSayamiti / pakaM ekasmiyAtmani svayaMmaya pravartata iti / sakalaM saMpUrNamAtmana. svarUpamiti / masyAdIni yathA'saMpUrNAni na tathadaM / arNataM anaMtapramANAvasthe / yaziyasaM na vidyate nivRttivinAzo'syeH tyanivRnaM kevalazAnaM // kevalajJAnAbhizayaguNagrAmagazipoti mUlAga--avvAcAdaM nAsti vyAghAto nikhiladravyaparyAyasAkSAtkArapratibaMdhaH pratyayAMtareNa yamya / asaMdirdU nizcayAtmakatvAdasaMzayitaM / uttama sarvajJAnapradhAna / samvado asaMkuDidaM sarveSu dravyAMceSu praparta maantvaat| ega ekammiprAtmani svayameva partate ityekaM bhedahInaM vA / sabalaM saMpUrNa / arzate anaMtapramANAvaleya / niravadhItyarthaH / aNiyattaM avinAhamAnaM utkIrtayati (1)|| . artha--yaha kevalajJAna kisI kAraNoMse rukatA nahIM hai. avyAghAtI hai. nizcayAtmaka honese saMzayarahita hai. sarva jJAnoMmeM zreSTha hai. zrutAdika jJAnoMse yaha kevala jJAna prApta hotA hai. matyAdizAnoM ke samAna isakA viSaya alpa nahIM hai ataH isako asaMkuTita kahate haiM. yaha eka hai arthAt yaha AtmAmeM svayaM pravRtta hotA hai. matyAdika jJAna saMpUrNa nahIM hai paraMtu yaha vaisA nahIM hai. yaha AtmAkA saMpUrNa svarUpa hai. isaliye isako saMpUrNa kahate haiM. yaha anivarti hai avinAzI hai. cittapaDaM va bicittaM tikAlasahida tado jagamiNa so|| savaM jugavaM parasadi sabamalogaM ca savvatto // 2105 // karasthitamivAzeSa lokAlokaM vilokate // yugapattena codhena yogI vizvaprakAzinA // 2179 / / vijayodayA-cittapaya vicittaM citrapaTayadvicitra vicinnadravyaparyAyarUpeNa pratyavabhAsanAt / tikAla sahidaM kAlatrayasahita jagadidaM, tataH tena phevalazAnana sarya yugapatpazyasyalokaM kRtsnaM sapetaH samatAt // mUlArA-vicittaM cAnAprakArAkAraM vicitradravyaparyAyarUpeNa pratyavabhAsanAt / tado tena kevalajJAnena / passadi sAkSAtkaroti 1 samvatto sarvataH samaMtAt / sabaNhU ityanye paThanti / Page #1829 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1818 arga- --- esa kevala vinitrasita hote haiM isa liye aneka raMgoM se raMge hue ke samAna yaha kevalajJAna hai. tIna kAlake sAtha isa trailokyako aura alokako kevalajJAna yugapat dekhatA hai. vIriyamaNaMtarAyaM hor3a ataM tava tassa tadA // kappAtIdarasa mahAmuNissa vigdhammi khINammi / / 2106 // vijayodayAcIriyamaNaMtarAyaM dvodi nirvighnaM dhotre bhavati / kSAyopazamikasya hi vIryasya punaH zrIyatarAyoye sati vighno bhavati tathA tasya niraSazeSakSaye / anaMtaM / kapAtIssa umasthakalpAnAM atItasya mahAmunervize vinaai / / tadanaMtara vIryA virbhAvamabhidhatte- mUlArA -- anaMtarAvaM nirvighnaM kalpAtIla brahmasthakalpanArahitasya / vigvammi aMtarAyakarmaNi / evaMtrajJAnA triyasAhacaryAtatrAnaMtara sukhAdhigamo bhavati / iti cadanirdezaH / artha - kevalajJAnako utpatti honese AtmAmeM jo sAmarthya utpanna hotA hai vaha aMtarAya - vighna-rahita hotA hai. kSAyopazamika zakti vIryAvarAya karma ke udaya se vighnayukta hotI hai. sampUrNa vIryAMta rAyakarmakAhI kevala jJAnake samaya nAza honese prApta hue ananta zaktiko bAdhita karanevAlA padArtha hI nahIM rahA hai. ataH vaha zaktiguNa ananta huA hai. to so vedayamANo viharai sesANi tAva kammANi || jAvasamanttI vedijjamAnayastA ugasta bhave // 2107 // tato vedayamAno'sau zeSAghAticatuthryam // kurvANo janatAnaMda bhramatyeSa surArcitaH // 2180 // vijayodayA to so vedayamANo kevalahAnAdiparimAptyanaMtara kAlaM vedayamAno viharati, sesANi tAva kammANi avaziSTAni tAvatkarmANi / jAvasamatI yAvatparisamAptiH / vedijjamAnayassa Augassa bhave anubhUyamAnasya manuSyAyuSo bhavet // AvA 8 1810 Page #1830 -------------------------------------------------------------------------- ________________ TATARNAKederer Teres AzvAsa mUlArAdhanA 1819 sarvajJavihArasImAnamAha-~ mUlArA-to kevalajJAnAvipariprAptyanaMtaram / viharadi yathAsyAtacAritramabhivardhayati / sesANi apAtIni / vedanIyanAmagotrApi / Augarasa manuSyAyuSkarmaNaH / artha---jastaka bhujyamAna AyukarmakI samApti nahIM hotI hai tabataka bAkIke adhAti kamAkoM mogate hue kevalA bhagavAn yathAkhyAna cAritrako vRddhiMgata karate haiM. kAHiAN dasaNaNANasamaggo viharadi uccAvayaM tu parijAyaM // jogaNirodhaM pArabhadi kammaNillevaNaThAe // 2108 // vivarddhamAnacAritro jJAnadarzanabhUSitaH / / zeSakarmavighAtAya yogarodhaM karoti sH|| 2181 // vijayodayA-isaNaNANasamaggo kSAyikena mAnena darzanena ca samagro, cihatya uccAvacaM paryAyaM, cAritramabhivarSayam yoganirodha prAramate, karmaNAmaghAtinAmapaharaNArthaH // sayogakevalinacAritrAbhivardhanakAlasyotkarSAMpakarSAvadhAtidhAttopAyopakrama panirdeSTumAi mUlArA-bAyayaM utkarSeNa dezonapUrvakoTimAtraM / jaghanyena ca antarmuhUtamityarthaH / paricAya kevalisaMyamakAlaM / jogaNirodhaM satyAnubhayavAjhanasacatuSTayaparamaudArikatanmizrakArmaNakAyatrayavyApAralakSaNAnA sAmAnma yogAnAM nimaI / kammaNileSaNaTTAe aghAtikarmanibhUlokachedanArtha / artha--kSAyika darzana aura kSAyika jJAnase pUrNa vaha kevalI bhagavAn utkarSase kucha kama pUrvakoTikAla taka aura jayanyase antarmuhUrtataka yathAkhyAta saMyamAvasthAko dhAraNa kara vihAra karate haiM. tadanaMtara aghAtikarmakA nAza karaneke liye yoganirodha karate haiM. arthAt satyavacana yoga, anubhaya vacanayoga, satya manoyoga, anubhaya manoyoga, audArika kAyayoga, audArikamizra aura kArmaNayoga aise sAta yogAMke vyApArako ve rokate haiM. ukkarasaeNa chammAsAugasesammi kaMvalI jAdA / / vaccaMti samugdhAda sesA majjA samugdhAde // 2109 1819 Page #1831 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsA mUlArAdhanA 1820 yaH SaNmAsAvazeSAyuH kevalabAnamaznute || avazyaM sa samuddhAtaM yAti zeSo vikalpyate // 2182 // vijayodayA-ukssageNa utkaNa SaNmAsAvazeSe AyuSi jAte kelino jAtAste samuddhAtamupayAti / zeSAH samuddhAte bhaajyaaH|| yoganirodhonmukhAnA kevalino samudghAtavidheniyamavikalpo nirdizati-- mUlArA-baccaMti gacchanti / samugdhAdaM jIvapradezAnAM zarIrAdahiNDAvAkAreNa niHsaraNaM / bhaJA viklpyaaH| daNDAdisamudghAtaM prati na beyarthaH / / ukta - yadAyuradhikAni syuH karmANi parameminaH / samuddhAsavidhi sAkSAlAgevArabhate tadA / / pAmAsAyuSi zeSe syAdutpanaM yasya kevalam / samudghAtamaso yAti kevalI vA paraH punaH / / artha-utkarSase jinakA Ayu chaha mahinekA avaziSTa rahA hai aise samaya meM jinako kevalajJAna huA hai ve kevalI niyamase samuddhAtako prApta hote haiM. AtmAke pradaza zarIrake bAhara daMDAdike AkArase nikalate haiM aisI aba sthAkA nAma sapuddhAta hai. bAphIke kevalIoMko AyuSya adhika honepara samudghAta hogA athavA nahIM bhI hogA. niyama nahIM hai. jesiM ausamAI NAmagodAiM vedaNIyaM ca // te akadasamugyAdA jiNA uvaNamaMti selesi / / 2110 // AyuSA saharza yasya jAyate karmaNAM zrayam / / sa nirastasamuddhAtaH zailezyaM pratipadyate / / 183 / / anaMtaM vazanaM jJAna sukhaM vIryamanazvaram // jAyase tarasA tasya catuSTayamakhaDitam / / 218.4 / / ... vijayokyA-jesi mAusamAI yeSAmapi AyuHsamAni zevANyaghAtikarmANi te'kRtasamuzAtA eva zailazya prtipdyte|| 1820 Page #1832 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa 1821 - - samudghAtamatareNa zailezyopagame kAraNamaghAticatuSTayasamasthititvamASaSTemUlArA-navaNamaMti-Azrayanti / selesiM zIlaguNasaM pUrNatAM // artha- ayuke samAnahI anya kamakI sthiti dhAraNa karanevAle kavalI samubAta kiye binA saMpUrNa / zIloMke dhAraka banate haiM. jesiM havaMti visamANi NAmagodAuvedaNIyANi // te du kadasamugyAdA jiNA uvaNamaMti selesiM // 2111 // ThidisaMtakammasamakaraNatthaM sabvesi tesi kammANaM // aMtImuhatta seMsa jati samugghAdamAummi // 2112 // yadAyuSo'dhikaM karma jAyate tritayaM param // samuddhAtaM tadAbhyeti tatsamIkaraNAya saH // 2185 // aMtamUhartazeSAyuryadA bhavati saMyamI // samuddhAtaM tadA dhIro vidhatte karmadhUtaye / / 2186 // vijayodayA-Didisasakamma satkarmaNAM sthiti samIkartuM caturNA aMtamahAvazeSa Ayupi samuddhAtaM yAti // vyatirekeNAimUlArA-spaSTam / / patA zrIvijayo necchati // daMDAdisa mudghAtavidhAnaprayojanamAdizati-- mUlArA-ThidisaMtakammasamakaraNa / sthityA kRtyA satAM vidyamAnAnAM catuNI karmaNAM mamapariNAmataH kartu / / artha-jinake vedanIya nAma, aura gotrakarmakI sthiti adhika rahatI hai ve kevali bhagavAna samudghAtake dvArA unakI Ayukauke parAmarIkI sthiti karate haiM isa prakAra ve saMpUrNa zIlake dhAraka banate hai. artha--Ayukarma aMtamuhartamAtra jaba rahatA hai taba nAma gotra aura bedanIya karmakI sthiti Ayuke samAna karane ke lie samuddhAta karate hai. 1821 Page #1833 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nArAdhanA AzvAsaH 1822 olaM saMta vatthaM viralidaM jadha lahu viNivAdi // saMveDhiyaM tu Na tadhA tadheva kamma pi NAdavvaM // 2113 / / pravikIrNa yathA vastraM vizuSyati na saMghRtam // tathA karmApi yoddhabyaM karmavidhvaMsakArIbhaH // 2287 / / vijayodayA--bholaM sata AI sAthA dhanaM vipakINa laghu zuSyati na tathA saMveSTita parameya karmApi sAtavyam / / AtmapradezAnAM dehAihiMdaDAdyAkAreNa prasAraNAya kargasthityapakarSaNalAntenopapAdayati-- mUlArA--o. AI 1 viraliMda prasArita / viNiJcAdi vizeSeza suzyati / saMvedidaM saMvRtta / / artha-gIlA vastra pasAranese jaldI zuSka hotA hai. paraMtu veSTita patra jaldI sUkhatA nahIM usI prakAra samadghAtase karma virala hokara unakI sthiti kama hotI hai. Thidiyadhassa siNeho hedU khIyadi ya so samuhadarasa // saDadi ya khINasiNehaM sesaM appaTTidI hodi // 2114 / / samundrAta kRte snehasthitirvinazyati // kSINasneha nanaH zeSamalpIyaHsthiti jAyate / / 2188 / / vijayodayA-ThidibaMdhassa sthitibaMdhasya sneho dveturvinazyati / samuddhAta gate sati ca kSINasneI zeSa karmAlpasthitikaM bhavati / etadeva spaSTayati-- mUlArA-siNeho snehaH / iMdU jIvana saha karmaNaH kAlAvadhAraNamasaMzleSaNe nimittaM bhavati / samudassa daMDAcAkAreNa zarIrAdahi nisUtapradezasya puMsaH / mahadi zaTati, pracyavate / sesa akSIpAsneha karma / artha-sthiti paMdhakA kAraNa jo snehaguNa vaha isa samudghAtase naSTa hotA hai isa samuddhAtase karmakA sa Page #1834 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA -823 samahaguNa kama hAla usakA alpa sthiti hAvI hai. caduhiM samaehi daMDa kavADa padarajagapUraNANi tadA // kamalI karedi taha caiva NiyantI caduhiM samaehiM // 2115 // daMDa kA loka caturbhiH samayogI tAvadbhizva nivartate // 2189 // vijayodayA - catuhiM caturbhistamayairdaNDAdikaM kRtvA kramazo nivartate caturbhireva samayaiH // daMDAdipravartana nivartakAlaparimANAvadhAraNArthamAha muhArA -- catuhi ityAdi ekaikena samayena daMDAdIn kRtvA krameNaikaikenaiva lokapUraNato nivartayatItyarthaH ' artha - cAra samayoM meM kramazaH daMDAdika samudaghAta kevalI karate haiM. arthAda prathama samaya meM daMDa samudaghAta, dUsare samaya meM kavAda, tIsare meM pratara aura zrIthemeM lokapUraNa samudghAta karate haiM, tadnaMtara utarate vakhata arthAt pAMcave samaya meM aMtarAkAra, chaThe samaya meM kapATAkara, sAtave samayameM daMDAkAra aura ATha samaya meM mUladeva pramANa AtmAke pradeza hote haiM. karate haiM. kAUmAusamAI NAmAgodANi vedaNIyaM ca // selesimanbhuveMto jogaNirodhaM tado kuNadi || 2116 || automagotrANi samAnAni vidhAya saH // prAptuM siddhivadhUM dhIro vidhatte yogarodhanam // 2190 / / vijayazyA - kAUNa nAmagotraSedanIyAnAM bApA sAmyaM kRtvA muktimabhyupanayan yoganirodhaM karoti // samudghAtAyuH samIkRta pharma tyAnaMtarakaraNIyamAha - mUlArA- acbhuta Azrayan // artha - nAma, gotra aura vedanIya kamakI sthiti Ayuke samAna kara yoganirodha se muktiko prApta 1822 AzvAsa 8 Page #1835 -------------------------------------------------------------------------- ________________ O Mect mUlArAdhanA AmvAsA 1824 yoganirodhakamamAca bAdarabacijogaM bAdareNa kAyeNa bAdaramaNaM ca // bAdarakAryapi tathA raMbhadi suhumeNa kAraNa // 2117 // sthUlo manovacoyogI ruNaddhi sthUlakAyataH / / sUkSma kAyayogena sthUlayogaM ca kAyikam // 2191 / / vijayodayA-pAdarI pAjanoyogI pAdarakAyena rugadi / bAdaraphAyayoga sUkSmeNa kAyayogena || yoganirodhaka abhidhatemUlArA-mAdareNa kAyeNa sthUla kAyayoge sthitvetyarthaH / raMbhadi nigRhAta / artha-vAdara bacanayAMga aura cAdara manAyogako bAdarakAyayogameM sthira hokara nirodha karate hai tathA vAdarakAya yogako prakSma kAyayogase rokate haiM. tadha ceya sahumamaNavAjogaM suhameNa kAyajogeNa // raMbhittu jiNo ciTThadi so suhame kAie joge // 2118 // sukSmI manovayoyogo ddhe karmavarjinaH / / sUkSmeNa kAyayogena setuneva jalAsravam // 2592 / / vijayodayApa caiva tathaiva sUkamayAyanoyogI sUkSmakAyayogena rUpAddhi / mUlArA spaSTam / / artha-usahI prakArase sUkSma vacana yoga aura sUkSma manoyogako sUkSma kAyayogameM sthira hokara nirodha karate hai. aura usI kAyayogase ye jinabhagavAn sthira rahate haiM. suhamAe lessAe suhamakiriyabaMdhago tago tAdhe // kAiyajoge suhumammi suhamakiriyaM jiNo jhAdi / / 2119 // 1824 Page #1836 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsA 1825 lejhyAzarIrayogAbhyAM sUkSmAbhyAM karmabaMdhakaH // zuklaM sUkSmakriyaM dhyAna kartumArabhate jinaH / / 2153 / / vijayodayA- sUzmalazyayA sUkSma kriyAyA baMdhakastadAsau sUkSmakiya dhyAna dhyAti // sUkSmakAyayogasya karaNIyadvayamayadhArayati mUlArA--lessAe utkRSTazuklale igrayA / suhamakiricadhayo sUkSmakAyayogena sAtavedanIvasya baMdhakaH / / tAI nadA / suhamakiriyaM sUkSmakriya nAma paramazuklaM / / artha-utkRSTa zuklalezyAke dvArA dhamakAyayomasa sAtAvadanIyakarmakA baMdha karanevAle ve jinabhagavAna sUkSmakriya' nAmaka tIsare zukladhyAnakA Azraya karate haiM. sUkSmakAyayoga honese unako sUkSmakiya zukladhyAnakI prApti hotI hai. suhamakirieNa jhANeNa Niruddhe suhumakAyayoge vi // selesI hodi tado abaMdhago Niccalapadeso // 2120 // sukSmakriyaNa rudvo'sau dhyAnena sUkSmavigrahaH // sthirIbhUtapravezo'sti karmabaMdhavivarjitaH // 2194 // bijayodayA-muhamakiriyeNa tena dhyAnena niruddhe sUkSmakAyayoge nibalamadezo'dhako bhavati / baMghanimistAnAmabhAyAt // tabayAnaphala prAptyAnaMtarabhASinI sAMsiddhikImavasthA puruSasyopadizatimUlArA-tapo alezyAt / adhao samastadhanimisAnAmabhASAt / / artha-- sUkSmAkriya zukladhyAnake dvArA ve sazmakAya yogakA nirodha karate haiM. taba AtmAke pradeza nizcala hote haiM aura unako aba sAtA bedanIya karmakA bhI paMdha hotA nahIM hai. kyoMki baMdhake kAraNahI usa samaya naSTa ho gaye haiM. arthAta aMdhakA kAraNa yoga bhI usa samaya naSTa hotA haiM. 1825 Page #1837 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlArAdhanA AzvAsaH 1826 mANusagaditajjAdi pajaccAdijasubhagajasakittiM / / aNNadaravedaNIyaM tasabAdaramuccagodaM ca / / 2121 // ayogo'nyataradvedha narAyudvaya trasam || subhagAdeyaparyApta paMcAkSoccayazAMsi sH|| 2195 // vijayodayA-mANusagadi manuSyagati, paMcedriyajAti, paryAptimAdeyalubhaga, yazaskIrtimanyataravedanIya, prasayAdaraM, ucvotra ghedayate / tatkAlabhogyA muMDakevalinaH ekAdazakarmaprakRtIstIrthakarasya dvAdaza vizati-- mUlArA-tanAdi peMdriyajAti / pajjatta AhArAdiparyAptinivartakaM paryAptAsya nAmakara / Aveja AdeyaM prabhopetazarIratAkAraNaM nAmakarma / subhaga paramIti prabhavalaM subhagAkhyaM nAma / jasa kittI puNyaguNaNyApana kAraNaM yaza kIrvinAma | aNNadaravedaNIyaM yaduvayAdevAdigatiSu zArIramAnasasukha prAptistatsadveyaM / yatphalaM duHsAmanekaridhaM tadasadecaM / tayormadhye ekataraM / tasa harandriyAvipu janmAnimitta nasAkhyaM nAma / yAdaraM anya bAdhApharazarIrakAraNaM nAma / eccagodaM lokapUjitaSu phuleSu janmakAraNamudyargotram / / artha-manuSyagati, paMceMdriya jAti, paryApti, Adeya, subhaga, yaza-kIrti, sAtA ghedanIya aura amAtA vedanIya ina donomeMse koI eka, prasa, vAdara aura ucca gotra ina kA~kA anubhava karate haiM. maNusAugaM ca vededi ajogI hohidUNa te kAlaM // titthayaraNAmasahidAo tAo vededi titthayaro // 2122 // yAdaraM tIrthakRtvaitAstIrthakArI trayodaza // na paro baMdhayate sAdhustavAnI dvAdaza sphuTam / / 2196 / / vijayodayA-manuSyAyuzca vedayate ayogI bhUtvA tIrthakaranAmasahitAstIrthakaro ghedayate // mUlAya-maNusAjagaM manudhyayu bhavadhAraNakAraNaM karma / hohiNa bhuutvaa| nitthavaraNAma pAIntyakAraNaM tIrthakaratva | nAma / zAo manuSyagatyAdikA ekAdaza // 1821 Page #1838 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malArAdhanA AzvAsa artha-manupyAyuke sAtha Uparake dasa prakArake kokA ayogi muni anubhavana karate haiM. jo tIrthakara hai unako tIrthakarakamake sAtha Uparake gyAraha prakRti kA udaya hotA hai aura muMDavalIko gyAraha prakRtioMkA udaya hotA hai| 1827 dehatiyabaMdhaparimokkhatthe kevalI ajogI so // uvayAdi samucchiNNakiriyaM tu jhANaM apaDiyAdI // 2123 // dahetritayadhasya dhvaMsAyAyogakevA / / samucchinnakriyaM dhyAne nizvalaM pratipayate / 2197 / / vijayodayA-dasiya devatrikabaMdhaparimokSArtha samucchinnakriyAnivRttibhyAnaM dhyAti // tatkAlakaraNIyamazarIratvakAra paramatarazukladhyAnamabhidhante bhUlArA-dehatiya paramaudArika, tejasa, kArmaNaM ceti trINi zarIrANi / apaSTivAdI ya samucchinnakriyApratipAti / vyuparatikriyA nivartItyaparAkhyam / / artha-audArikazarIra, tejasa va kArmaNazarIra ina ni zarIroMkA bandhanAza karaneke liye ghe ayogakevalI bhagavAn samucchibhakriyA nivRtta nAmaka caturtha zukladhyAnako dhyAte haiM. BB so teNa paMcamattAkAleNa khavedi carimajhANeNa // aNudipaNAo ducarimasamaye savvAo payaDIo // 2124 / / mAbApaMcakakAlena tena dhyAnena vartate / / prakRtInAmapakAnAM dAsaptatimasau samam // 2198 // vijayodayA-so teNa sa tena paMcamAtrAkAlenAnena dhyAnena payati vicaramasamaye anudIrNAH sarvAH prakRtI // paMcala cakSaroccAraNakAlabhAvinA tadvayAnena karaNIyAmanudIrNatrisaptatikarmaprakRtikSapaNAmAlakSyati-~mUlArA-paMcamattAkANa a i u Rla iti paMcamAtroccAraNakAlapramANena / aNudiNNAo anudarya prAptAH | Page #1839 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUkhApanA bhAzvAsaH 1828 BametTOBER savvAzrI trisaptatisaMkhyAH / sAmA:-devagatiH, devagatiprAyogyAnupUrvI, manuSyagatiprAyogyAnupUrvI, yaduvyAdAtmanaH zarIranivRttistaccharIranAma paMcadhA / audArikazarIraM, vaikriyikazarIraM, AhArakazarIra, kArmaNazarIraM ceti // yadudayAdaMgopAMgavivekastadaMgoganAma trividha audArikazarIrAMgopAMgaM, 'vaiphrivikazarIrAMgopAMga, AhArakazarIrAMgopAMga ceti / yanimittA pariniSpattistannirmANa dvadhA / sthAnanirmANa pramANanirmANa ceti / tajAtinAmodayApekSa nakSurAdInAM sthAnaM pramANa va nirvatayadekameva parigaNyate / audArikAvizarIranAmakarmodayazAdupAttAno pudgalAnA anyonyapradezasaMzleSaNaM yato bhavati tadvaMdhanaM nAma paMcavidhamaudArikapaMdhana, vaikriyika baMdhanaM, AhArakabaMdhanaM, taijasabaMdhanaM, kArmaNabaMdhanaM ceti / yadudayAdaudArikAvizarIrANAM vivaravirahitAnyonya pradezAnupravezenaikatvApAdanaM bhavati tatsaMghAtanAma paMcamakAramaudArikasa pAtanAmAvibhevAt / / yadudayAcaudArikAvizarIrAninirvRtistasaMsthAnanAma pavidha / samacaturaghasaMsthAna, nyagrodhaparimaMDalasaMsthAna, svAtisaMsthAna, kurujasaMsthAna, vAmanasaMsthAnaM, huMDasaMsthAna pevi // yadunayAdasthibaMdhanAbaMdhanavizeSastatsaMhanananAma poDhA / varSabhanArAcasaMhananaM, pajanArAyasaMhanagaM, nArAcasaMcananaM, ardhanArAyasahananaM, kIlikAsaMhananaM, asaMprAptAmRpATikAsaMhanane ceti // yadukyAspotpatistatsparzanAmASTavidha / karkaza, mRdu, guru, laghu,nigdhaM, soM, zItamuSNaM veti // yamimitto rasavikalpastadrasanAma | prazastAprazastatiktakaTukaSAyAmlamadhurabhedAdazApi tiktAvisAmAnyApekSayaha paMcadhA parigaNyate / yadayAiMdharataddhanAma vedhA surabhigaMghamasurabhigaMdha ceti / yaddhetuko arNavibhAgastavarNanAma / prazastAprazastazuklakRSNanIlaraktahArikhamedAdazavApi zuklAdisAmAnyApekSayA iha paMcadhaiva saMkhyAyate / yasyodayAdayaHpiMDabadgurutvAnnAdhaH patati na pArkatUla vasadhuvAdUrva gacchati tadagurulaghunAma / yasyodayArasvayaM kRtodvaMdhanabhANApAnanirodhAdinimitna apaghAto bhavati tadupadhAto nAma / yatkAraNakaH zarazastrAdyAghAtastasparayAtanAma / yaddheturucchvAsastadukhchavAsanAma / AkAze gatinivartaka vihAyogasinAma dvedhA prazastAprazastabhedAt / zarIranAmakarmodayAniSpadyamAnaM zarIramekAsmopabhogakAraNa batto bhavati tatpratyekazarIranAma / yadudayApAdiguNopeto'pi aprItikarastadurbhaganAma / manojhAmanojJasvaranirvata ke susvrduHsbrnaamnii| ramaNIyatyAramaNIyatvakAraNe zubhAzubhanAmnI / SavidhapayAptyabhAvaheturapAnAma | calAcalabhAvanirvatake asthirasthiranAmnI / niSprabhazarIratA kAraNamanAdeyanAma / apuNya guNalyApanakAraNamayazaH kIrtinAma / evame kasaptatinAmakarmANyanyataravedanIyaM nIcargotra ceti nisaptatiH / anye manuSyagatiprAyogyAgupUrvIkSapaNe caramasamaye bAMchatIti tammatena dvAsapratirupAntyasamaye tu tIrtha karenayodazanyaizca dvAdaza kSi yante / tathA coktaM paMcasaMgrahe 1828 Page #1840 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1829 paMca sarIrarasa yeNaM caiva // ThANaM taha ya cha ca // tiNi ya aMgovaMga saMghavaNaM tadda ya hoi cha / yA do agurulahuyacaukkaM vihAyagadiduga thirathiraM caiva // suhasurasarajuyalA vitha patteyaM bhagaM ajase // agadevaM NimigaM na apanataM taha ya jIvagoyaM ca // aSNadara deyaNIyaM ajogadurimammi boAi // aNyasyeyaNIyaM mayA manuvadugaM ca bohalyA // paMceMdiyajAI viya tasasubhagAdeja pajjataM !! yAdarajasa kittIviya tityathara uccagoyayaM caiva // ee terasa payaDI ajoiDiya saMbhavocchiSNA devaduya paNa sarIraM deva va saMghArtha artha -- ve ayogi jina paMca svasvara uccAraNa mAtra kAlameM udayameM nahIM AI huI saba prakRtioMkA isa guNasthAna ke upAntya samayameM kSaya karate haiM. arthAda tihattara prakRtikA kSaya karate haiM. carimasamayammi to so khavedi vedijjamANapayaDIo // bArasa titthayara jiNoM ekkArasa sesasavvaN // 2125 || zarIraM paMcadhA tatra paJcadhA dehabandhanam || saMghAtaH paJcadhA poDA saMsthAnamamaradvayam || 2199 // aMgopAMga trisaMkhyAnaM SoDhA saMhananakSaNe // paMca varNA rasAHpaMca gaMdhasparzA dviSASTadhA / / 2200 // kSIyate guruladhvAdicatuSkaM ve nabhogatI // zubha sthiradvandvaM pratyekaM susvaravayam // 2201 / / AvAsa -1829 Page #1841 -------------------------------------------------------------------------- ________________ BE mUlArAdhanA AvAsa 1830 anAdeyAghazo nirmANa thApUrNAni durbhagam // vedyamanyatarattasya vRSAsaptatirupAntame / / 2202 // aMtime samaye itvA prakRtIH sa trayodaza // baMdyamAnaH sadA'yogaHprayAti padamavyayama / / 2203 / / vijayodayA-carimasamarAmi aMtye samaga kSagAna gAnA hI nIrthakarajinaH / zapasarvajJaH / pakAdaza nAmakkhapaNa nAmano vinAzena tejasazarIrabaMdho nazyati / AyuSaH kSaNa audaarikrvdhnaashH|| tIrthakaretaracaramakSaNakSapaNIyAH prakRtI:saMkhyAvizeSaNAvadhArayatimUlArA-cArasamaNussagadimityAdinA praaguktaaH|| artha- antyasamayameM tIrthakarakevalI anubhavameM AnevAlI pArA prakRtioMkA kSya karate haiM aura sAmAnya kevalI gyAraha prakRtikA kSaya karate haiM. NAmakkhaeNa tejosarIrabaMdhI vi khIyade tassa // AukhaeNa orAliyarasa baMdho ci khIyadi se // 2126 // taM so baMdhaNamukko urdU jIvo paogado jAdi // jaha eraNDayacIyaM baMdhaNamukkai samuppapadi // 2127 // nAmakarmakSayAttasya tejovandhaH pralIyate // audArikavapurvadho na sanyAyuHkSaye sati // 2204 / / eraMDavIjavajIvo bandhavyapagame sati / / udaya yAti nisargeNa ziveva viSamArciSaH // 1205 // vijayodayA-spaSTottaragAdhAnyaM / tejasaudAriphazarIrabaMdhavikachedanidhanaviSanirdezArthamAi mulArA-teyA jasaM / orAlidassa audArikazarIrasya / edhI anyonyapradezAnupraderzanakatvApattyAvasthAnam / iti jIvanmuritavarNanam / / Page #1842 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA bAbAsA itaH prabaMdhana gAthai katrizatA paramamurika varNaviSyannAdau yaMghacchedAnaMtarabhASinI lokAntaprApaNImekasamayikI naisa. gikI jIvasyortugaviM dRSTAntena samarthayate-- mUlArA-payogako prakRSTadegena / samupapani yathA pIjakozabaMdhAvaraMDavIjamAzveco gacchati tathA manuSyAdibhavaprApakagatyAvikanabaMdhacchedAdAtmApItyarthaH / / artha-nAma karmaka kSayase taijasa bandhakA nAza hotA hai aura Ayuphamake kSyase audArikapandhakA bhI nAza hotA hai, isa prakAra baMdhamukta huA yaha jIpa eraMDakA cIja jaise baMdhanamukta hokara Upara jAtA hai vaise utkRSTa ghegase jAkara muktisthAnameM sthira hotA hai. ayogikevalI upAntya samayameM tehattara prakRtioMkA kSaya karate haiM una prakRtioMke nAma isa prakAra hai devagati 2 devagatiprAyogyAnupUrvI 3 manuSyagatimAyogyAnupUrvI. 5 audArikAdika pAMcazarIra, audArikAdi tani aMgopAMga, nirmANa nAmakarma, baMdhananAmakarmake pAcaprakAra, saMghAtake pAMca meda, chaha saMsthAna, chaha sahanana, sparza nAmakarmake AThabheda, rasanAmake 5 bheda, gaMdhanAmakarma ke do bheda, varNake pAMcabheda, agurulaghu, upadhAta, paraghAta, ucchvAsa, prazasta vidyAyogati, aprazasta vihAyogati, pratyekazarIra, durbhaga, susvara, duHsvara, zubha, azubha, aparyApta, sthira, asthira, anodayaH ayazakIrti, anyataravedanIya aura norgotra aisI tihattara prakRti hai unameM manuSyagati prAyogyAnupUrva karmakA nAza antya samayameM hotA hai aisA koI AcArya kahate haiM unake matase upAntya samayameM 72 bahatara prakRtiyoMkA kSaya hotA hai. tIrthakarake tega prakRtioMkA antya samayameM kSaya hotA hai aura anya munioka cArA prakRtikA kSaya hotA hai. saMgajahaNeNa calahudayAe urdu payAdi so jIvo / jadha lAugo alao uppadadi jale gidhuDo vi // 2128 // AvezanAzugamiva saMpUrNena niyojitaH // alAvuriva nirlepo gatvA mAkSe'vatiSThate // 2206 // . Page #1843 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH vijayodayA-saMgajahaNeNa saMgatyAgAlaghutayo prayAti jalanimagnanilaMpAlAyukt // muktAtmA saMgatyAgAighutayoI gacchattIkhetaddaSTAntena yati mUlArA--saMgajahaNeNa zarIratrayasaMsargatyAgena / lA ugI upakaM / aleo mRdAdilepamuktaM / Nibucho nimagnaM / yathA mRdAdilepajanitagauravamalAbudravyaM jale'dhaH patitaM jalakale dadhizlimamRdAdibaMdhanaM laghusaduI meya gacchati / tathA karmabharAkAtivazIkRta AtmA tapApezavazAtsaMsAre'nina mena gacchati / tatsaMgativiSamukta uparyeva yAtItyarthaH / artha-DIcahakA lepa iTane para laiMmA sUcIkA phala jalameMse Upara kudakara AtA hai vaise audArika, taijasa aura kArmaNa ina tIna zarIroMkA saMga haTanepara yaha AtmA halakA hokara muktisthAnapara calA jAtA hai. zANeNa ya taha appA pauido jeNa jAdi so u8 // bemeNa pUrido jaha ThAidukAmo vi ya Na ThAdi / / 2129 / / dhyAnaprayukto yAtyUrvamAtmAvegena pritaH // / tathA prayatnamukto'pi sthAtukAmo na tiSThati // 2207 / / vijayodayA-jhANeNa ya dhyAnenAtmA prayukto yAlyUvaM begena parito yathA na tiSThati sthAtukAmopi / punarudAharaNAMtareNa muktAtmano'skhalitogatimupapAdayati mUlArA-paudo preritaH / teNa apavargaprAptaye bahuzaH pUrva kRtana prANidhAnena pUrido nirbharAviSThaH / ThAiTu kAmo vi sthAtumicchannapi / uktaM ca-- dhyAnanayukto pAsyUddhamAramA vegena pUritaH / / tathA prayatnamukto'pi sthAtukAbho na tivRtti / atreyaM tatvArthoktApi dRnAMtayukticityA / yathA kRlAlaprayogApAditahasta TacakasaMyogapUrvaka cabhramaNamuparate'pi tasminpUrvaprayogAdAsaMskArakSayAdbhavatyevaM bhavasthanAtmanApayargaprAptaye yazo yatpragidhAnaM kRtaM tadabhAve'pi tadAveza pUrvaka muktasyorddhagamana avasIyate iti / / an FASTHAOS - Page #1844 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsA artha-jaise koI purupa baDe vegase dauDa rahA hai. vaha ThaharanA cAhatA hai tathApi Thahara nahIM sakatA hai kyoMki vaha begake AdhIna ho cukA hai. vaisA yaha AnmA zuklabhyAnase udhagamana karatA hai. lokake aMtataka usakI gati hokara siddhazilAke upara vaha ThaharatA hai. 1833 jaha vA aggissa sihA sahAvado ceva hohi uDhugadI / jIbassa taha sabhAvo unugamaNamappavasiyassa ! / - 130 // yathAmazistrA nityamRvaM yAti svabhAvataH // tatho yAti jIvopi karmamukto nisargataH // 2208 / / vijyodyaa-posrgaathaa|| punarmuktAtmanaH prAliko gamanamA nirmAnA yA hi .. mUlArA-javetyAdi tathAgatipariNAmAn yathA tiryakaplavanasvabhAvasamIraNasaMbaMdhanirutsukA pradIpazikhA svabhAvAdutpattati tathA muktAtmApi nAnAgativikArakAragakamanivAraNe satyUI gavisvabhAvatyAdUrvamevArohatItyarthaH / artha-jaisI agni kI jvAlA svabhAvame Urca gamana karatI hai vaisA yaha AtmA svabhAvataH urdhvagamana - karatA hai. to so aviggahAe gadIe samae aNaMtare cava // pAvadi jayassa sihara khittaM kAleNa ya phusaMto // 2131 // yApyavigrahayA gatyA niyAghAtaH zivAspadam // ekana samayamAsau na mukto'nyatra tiSThati / / 22.9 / / cijayodayA-to so avigahANa tato'sAyanigrahayA gatyA anaMtarasamaya eka jagatapizakharaM prApnoti / / tadekasamayikAvigrahagatiprApyaM sthAnamAha-- mUlArA-abigahAe atrakathA / pANimuktAlAgalIgomUtrikAbhyo gatibhyo'nyayA / aNaM tare karmazyAnaMtara Page #1845 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AmAsA mUlArAdhamA LATA+A+A+ ADAPATIBAPPA bhAvini samaye / jayasma siharaM lokAnta / tathA ca sUtra-tavanaMtaramuTuM gacchatyAlokAMtAdivi ' khesamityAdi kAlakara yApyaMtarAle saptarajjupramANamAkAsapravezamaspRzan / uktaM pa __ so'viprayA gatyA samayenaikena yAti lokA || kAlakalayApi lokaM na mIlayanvegayogena || zrIcaMdrastu samayeNaNataregeveti pArTI matvA phAlepatyanyena saMbaMdhamadarzayat / anaMtarasamayamAtreNa kAlena lokAMta prApnotItyarthaH / / artha--yaha kamarahita AtmA vipra gatikAra anaMtara samayameM saptarajju pramANa AkAzako sparza karatA huA loka zikharako prApta hotA hai. evaM ihaI phyahiya dehatigaM siddhakhettamuvagamma // savapariyAyamukko sijjhadi jIvo sabhAvattho // 2132 // vicchiA dhyAnazastreNa dehAtritapabaMdhanam // sarvadvaMdvavinimukto lokAgramadhirohati / / 2210 / / . vijayodayA-pavaM ihaI pamida devatrika vihAya siddhakSatramupagamya sarvapracArayimuktA sidhyati jIpaH svabhAvasthaH // prastutopasaMhAramAha-- mUlArA-ghaI iha arimapaMcacatvAriMzalAyojanapramitamAnuSosarazailAte manuSyakSetre / siddhikhettaM tanuvAtayalayaparyantAva yavAraphAzadeza / uvagamma prANya / sambapariyAyamukko sakalavaibhAvikamAvA rityaktaH / / anye pariyAyazabdena pracAramAhuH / sijmadi TaMkotkIrNakakSAyakabhAvastrabhASa svAtmAnamupalabhamAnaH, kRtArthatayA nidvamAste / samAvastho anaMtajhAnAdicatuSTayAtmakAdAtmasvarUpAdanapagacchan / / artha-isa prakAra isa paitAlisa lakSa amita mAnuSottaraparvataparvatake kSetrameM audArika, vaijasa aura kArmANa aise tIna dehoMkA tyAga karake tanuvAtavalayaparyantake AkAza dezameM prApta hokara sarva vaibhASika avasthAoMkA tyAga kara svabhAvataH jIca siddha hotA hai, 1834 Page #1846 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsa mUlArAdhanA 1835 IsippabhArAe uvara atyadi so joyaNammi sIdAe / dhuvamacalamajaraThANaM logasiharamassido siddho // 2133 // ISatmArabhArasaMjJAyAM dharitryAmupari sthitaaH|| trailokyAgra'vasiSThanti te kiMcinyUnayojane / / 2211 // vijayodayA-IsippanbhArApa SatmArabhArAyA upari nyUnayojame ravamanvala sthAna lokazikharamAsthitaHsiddhamA sirisAyopilAmolivI nirdizya tarakSetrasyauttamyamAcaSTe mUlArA-IsippanbhArAe IpatprAmbhArAbhidhAyAH siddhizilAyAH / joyaNammi kinidunaikyojne| sIvAe pRthivyAvasvarUpaprarUpaka Agamo yathA-. IpalAgbhArasaMzA sAvaSTamI pRthivI stutA / aSTayojanabAdasyA madhye hInakramAptataH / paryante'gulasaMkhyeyabhAgamAnata musthitiH / sottAnitamahAvRttA zvetaSTachanopamAkaviH / / catvAriMzattu vistAro lakSA: paMcabhiranvitAH / yojanAni zitestasyA vidvadbhirAbhadhIyate // 4500000 // koTI tu paridhilakSA dvAcatvArizaviSyate / dvizatyekAnapaMcAzatrisahasrI dazAhatA // 19230249 // acalaM niSkarSa / ajaraM jarArahitaM zarIrasaMbaMdhAbhAvAt / / uktaM ca-IparamArabhArasaMjJAyA upari nyUnayojane / lokApramacalaM sthAna siddhastadadhitiSThati / / artha--siddhabhUmIkA ISatyArabhArA pRthvI aisA nAma hai, eka yojanameM vaha kucha kama hai, aise niSkapa, sthira sthAnameM, siddha prApta hokara tiSThate haiM dhammAbhAveNa du logagge paDihammade alogeNa || gadimuvakuNadi hu dhammo jIvANaM poggalANaM ca // 2134 // na dharmAbhAvataH siddha gacchanti prtsttH|| dharmo hi sarvadA kartA jIva punalayo-gateH 2212 // . vijayodayA-dhammAbhAveNa du dharmAstikAyasyAbhASe lokAgre pratihamyate alokena, yato jISapugalAnAM gaterupakArako dharmaH sa copari nAsti / Page #1847 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH 1836 muktAtmA yazudhagatisvabhASa niyaso nizcitatahi lokAntAdUrvamapi kasmAnotpatati ityArekA nirAkAroti mUlArA-dhammAbhASeNa gatyupamAikadharma dravyazUnyatayA 1 paDhihammade lokaM atikramya gAchanmuktAtmA pratiyadhyate / alogeNa dharmadravyarahitatvAtkevalenAkAzena / upakupadi upakaroti / yupapadbhAvagatipariNyAmonmukhAnAM jIpapudgalAnAM gataye palAdhAna krotiityrthH|| - gaipariNayANa dhammo puggalajIcANa gamaNasahayArI / / soyaM jadda malchANaM acchaMtA va mo jeI / / sa copari nAsti iti sAdhAraNapahiraMgagamana kAraNAbhAvAvAlokAkAze muktAtmano gamanAbhAvaH siddhaH // artha-trailokyake antataka dhamAstikAya hai isalie siddha jIyoM kI gati lokAnta taka hI hotI hai. aloka meM jIva aura pudgalakI gatiko upakAraka dharma dravya nahIM hai isalie siddha jIvoMkI Upara gati nahIM hotI hai, ja jassa du saMThANe carimasarIrassa jogajahaNammi // taM saMThANaM tassa du jIvaNaM hoi siddhassa // 2135 // dasavidhapANAbhAvo kammAbhAveNa hoi accata // acaMtigo ya muhadukravAbhAvo vigadadeharasa // 2136 // niSThitAzeSakRtyAnAM gamanAgamanAdayaH / / vyApArA jAtu jAyate siddhAnAM na sukhAtmanAm // 2213 // karmabhiH kriyate pAto jIvAnAM bhavasAgare / teSAmabhAvatasteSAM pAto jAtu na vidyate / / 2214 / / kSudhAtRSNAdayasteSAM na kAbhAvato yataH // .AhArAcaistato nArdhastatprAptIkArakAriNiH / / 2215 // . yassarveSAM sasaukhyAnAM bhuvanatrayavasinAm / tato'naMtaguNaM teSAM sukhamastvavinazvaram // 2216 // Page #1848 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - aabhaas| mUlArAdhanA 1837 aMtyavigrahasaMsthAnasazAkRtayaH sthirAH // sukhadugnavinirmuktA bhAvinaM kAlamAsate // 2217 / / teSAM karmavyapAyena prANAH saMti dazApi no|| na yogA bhAvato jAtu vidyate spaMdanAdikam // 2218 // dijayodayA-dazavimAnAM rAmanAmayaMtAmovana bhavati Aspatika sukhaduHsvAbhAvaH // muktAtmasaMsthAna nirNayArtha mAha--- mUlArA--jogajahaNammi manovAkAyavyApAraparihArasagaye / jIna paNa jIvasvarUpanibharabhRtaM / etAM zrIvijayo nepAchati // muktasya nimittAmAyAdAtyaMtika prANAnAM sukhaduHkhayozvAbhAvaM bhAvayati-- mUlArA-savidhapANAbhAvo paMceMdriyANi manovAkAyacalAni AyurucchAsazca / aJcataM sarvathA / vigadahassa iMdriyAdhiSThAnadehAmAvAdendriyiphe sukhaduHkhe ca muktasya na sta ityarthaH / / artha-mana vacana aura zarIra inake yogoMkA tyAga karate samaya gharamazarIra dhArakoMke zarIrakA jo AkAra rahatA hai vahI AkAra pUrNa svasvarUpa ko prApta hue siddhoM kA rahatA hai. dama prakArake prANa siddhoM ko nahIM rahate haiM arthAt pAMca iMdriya prANa, manobala, bacanabala, kAyabala, AyuSya, upanyAsa ina dasa pANoMkA siddhaparameSThI meM atyanta abhAva rahatA hai. iMdriyoMko Azraya dene vAlA deha nahIM honese iMdriya janita sukha duHkhoMkA bhI abhAva rahatA hai. iMdriyoMke abhAva meM bhI unako atIMdriya ananta sukha pragaTa huA hai. jaM Natthi baMdhaheduM dehaggahaNaM Na tassa teNa puNo // kammakaluso hu jIvo kammakadaM dehamAdiyadi // 2137 // na pharmAbhAvato bhUyo vidyate vigrahagrahaH / / zarIraM zrayate jIvaH karmaNA kaluSakRitaH / / 22.9 // vijayodayA-ja zaritha baMghaDe yannAsti baMdhakAraNaM tena na muktasya dehagrahaNaM, karmakaluSIkRtI hi jIthaH karmaH kRtadehamAvate / / Page #1849 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1838 muktasya punaH zarIramaNAbhAve yuktimAha-- mUlArA---paMdhahedU baMdhasya hetumithyaavaadiH| sa ca muktasya bhAstIti punaH karmabaMdhAbhAvAt / taddhetuphadehAhaNAbhAvaH / athavA baMdhazrAsau hetuzca punaH zarIrapraNe nimittamiti prAyam // artha- una siddha parameSThika karmabaMdhanake kAraNa rUpa mithyAtvAdikoMkA abhAva ho cukA hai isa lie punaH unako navIna karmapandha nahIM hotA hai. karma ke bandhanese dehakA grahaNa hotA thA. aba karmabandha hI nahI to navIna dehakI prApti kahAMse ho sakegI. jo jIva karmasa malina huA hai. usake hI navIna deha kI utpaci hotI hai. anya ko nahIM hotI hai. kamjAbhAvaNa puNo accaM patthi phaMdaNaM tassa // paogado vi phaMdaNamadehiNo Attha siddhassa // 2138 // vijayodayA-kajjAbhASaNa puNo kArthAbhAvena tatpaMdanaM nAsti tasya paraprayogagatamapi spaMdanamasyAdehasya sidasya // siddhasya kRtakRtyatathA prayojanAbhAvAdadehatayA ca vAtAdiprayogAgamyatvAtkadAcidapi tatazcalanaM nAstI:yava. gamayati ___mUlArA-phajAbhAveNa prayojanA bhAvena / aJcataM sarvakAnha / phaMdaNaM calanaM / paogado vi vAtAderapi / adehimo dehasaMyogamuktasya amUrtasyetyarthaH / artha---kucha bhI prayojana nahIM honase siddha paramapTike maMdazAma parispaMdana-caMcalapanA nahIM hotA hai tathA vAtAdikake saMyoga se bhI una meM caMcalapanA nahIM hai, kyoMki una ke dehakA hI abhAva huA hai. kAlamaNatamadhammopaggahido ThAdi gayaNamogADho // so uvakAro iho aThidi sabhAveNa jIvANaM / / 2139 // adharmavazataH siddhAstatra tiSThanti nizcalAH / / sarvadApyupakartAsau jIvapugalayoH sthiteH // 2220 / 1818 Page #1850 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulArAdhanA AzvAsA 1839 vijayodayA-kAlamaNataM anaMtakAlaM adharmAstikAyopagRhItaH gamanamanupraviSTaH tiSThati / uyakAroTho adharmAstikAyena saMpAyamAnopakAraH avasthAnalakSaNa iyo yasmAtra jIvasya sthitisvabhAcazcatanyAdivat // siddhasya lokApAkAzadezAvasthAnanityatAyAmupapatimAha mUlArA-adhamgopagahido adharmAstikAyena sthito vaaditthlH| AgAdo anupvissttH| so adharmasaMpAdhAvasthAna lakSaNaH / aThidisabhAveNa sthiti svabhAvAbhAvena / na hi jIvasya sthitiHsvabhAvazcetanatvAdivat / vataH sthitiH sikhasyAdharmakRtaiva / kacittu ThidissahAveNa jIvaraseti pAThaH / / artha-middhajIva anaMtakAla taka adharma dravyake anugrahase AkAzameM rahate haiM. acetanake samAna jIvakA sthitisvabhAva nahIM haiM arthAt jIvameM caitanya jaisA bAta hai bainA misinA anaH sarga, dravyake anugrahase hI siddhajIva sthira rahate haiM. telokamatthayattho to so siddho jagaM NiravasesaM / savyehiM pajjaehiM ya saMpuNNaM savvadanvehi // 2140 // lokamUrdhani tiSThanti kAlatritayavartinaM / / jAnAnA dhIkSamANAste dravyaparyAyadhistaram / / 2221 // vijayodayA-telokkamasvayatyo prailokyamastakasthaH tato'sau jaganniravazeSa saparyAyaislamssaM pUrNa / / passadi jANadi ya tahA tiNi vi kAle sapajjae sacce // taha vA logamasesa parasadi bhayavaM vigadamoho // 2111 // cijayodayA-ssadi jANaTi pazyati jAnAti ca kAlatraye paryAyasahitAnazeSAMstathA cAlokamazepaM pati bhagavAn vigtmohH| siddhasya darzanajJAnamahimAnamabhiSTautimRlArA-jagaM loke / / mUlArA-liNo jIvanmuktayat / sapanara paryAyasahitAMnI napi kAlAna / etena vaizeSikAdikalpitA jJAnAdiguNAtyantocchittilakSaNA paramamuktiH prtyuktaa|| Page #1851 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa 1840 artha-siddha parameSThI trailokyake mastakapara ArUDha hue haiM. ye ahA~sehI saMpUrNa dravya aura unake paryAyoMse bhare hue sampUrNa jagat ko tInoM kAla meM jAnate haiM aura dekhate haiM. to bhI ye moharahita hI rahate haiM. bhAva sagAvatapatthe suro juga jahA payAsaha // sabba bi tathA jugavaM kevalaNANaM payAsedi // 2142 // yugapatvalAloko lokaM bhAsayate'khilam / / ghanAvaraNanirmaktaH svagocaramivAMzumAn // 10 // vijavodayA-bhAva sagatrisayathe AmagocarasthAna bhAyAn sUryoM yugagAthA prakAzapati tathA sarvamapi jJeyaM yugapatkevalazAna prakAzayati / kevalajJAnasya yugapadazepArthaprakAgatvaM ravAntena spaSTayati-- mulArA-bhAce padArthAn / sagavilagatye AtmanovarasthAna / / artha-jaise sUrya apane prakAzama jitane padArtha samAviSTa hone haiM una sabako yugapatprakAzita karatA hai || vaise siddha parameSThokA kaMvalajJAna saMpUrNa jJayoM ko-padArthAko yugapat jAnatA hai, gadarAgadosamoho vibhavo vimao Nirussao viro| budhajaNaparigIdaguNo NamaMsaNijjo tilogarasa / / 2143 / / rAgadveSamadakocalobhamohacivarjitAH // te namasyAtrilokasya dhunvate kalmaSaM smRtAH / / 2223 / / ghijayodayA-darAgadosamoho dUrItarAgopamohara, vibhao vigatamayaH vimo ghimatamadaH, kacidapyanutsuko, nirastakamarajaHpaTalA, yudhajanaparigItaguNaH vizeprayeNa nmskrnniiyH|| muktAtmanaH sakalavikAranirAkArAdhigamya mAtyaMtikamana yalamyaM paramastrApamA vedayatimUlArA-Nirussugo phacidapyanutsukaH / artha-jinhoMne rAgadveSa aura moha AtmAro dUra kiye haiM jo nirbhayaH madarahita aura utkaMThArahita haiM. ALLin 1840 Page #1852 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa 1841 jinhoMne apanI AtmAse karmarUpI dhUla alaga kI hai, jinake guNoMkA varNana gaNadharAdika vidvanmaDalI karatI hai aise siddha parameSThI trailokra ke dvArA vaMdanIya hai. NivvAvaittu saMsAramahariMga paramaNinbudijaleNa // NibyAdi sabhAvastho gadajAijarAmaraNarogo // 2144 // janmamRtyajarArogazokAkAdivyAdhayaH // vidhyAtAH sakalAsteSAM nirvANazaravAribhiH // 2224 / / cijayodayA-NivyAvasu kSayamupanIya saMsAramahAni paramaniyaMtijalana tRpyati svarUpastho yinaSTajAtijarAmaraNarogaH / mUlArA--NiyAvahattu vidhyAya / paramaNivvudi paramAnaMdamayI muktiH / NiyAdi uditoditasukho bhavati / / artha- ina siddha parameSThIsone saMsArarUpI mahAgniko anaMtamukharUpa jalase bujhAyA hai. aura ve apane svarUpameM hI hamezA tRpta rahate haiM. janma, jarA, maraNarUpI rogoMkA unhone nAza kara diyA hai. jAvaM tu kiMci loe sArIraM mANasaM ca suhadukkhaM // taM sajvaM NijiNaM amesado tassa siddhassa // 2145 // zArIraM mAnasaM saukhyaM viyate yajjagattraye // tayogAmAcatasteSAM na manAgapi jAyate / / 2225 / / vijayodayA-jAvaM tu kiMci loe yAvat kiMcilloke zArIraM mAmasaM yA yatsukhaM duHkha ca tatsaMgha nijI niravazeSa prakArakA nirAsArthamazeSagrahaNaM / sAyopAdhikasukhaduHsvaprakSayamAlA gati mUlArA--suhadu sthitamiti zepaH / Nijiyo naSTam / asesado srvprkaartH| prakArakA nirAsArthamazeSagrahaNam // 220 Page #1853 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AbAsA artha-isa jagatama jo kucha zArIrika aura mAnasika sukha athavA duHkha hotA hai vaha apane sampUrNa prakA. raoNke sAtha maSTa huA hai. arthAta siddhoMko zArIrika aura mAnasika duHkhoMkA sarvathA abhAva hai. kyoMki unako deha aura mana nahIM hai. ve azarIra aura amanaska haiM. 182 jaM sthi savvabAdhAu tassa sandhaM ca jANai jado se || jaM ca gadajjhavasANo paramasuhI teNa so siho / 2146 // jAmatA pazyatAM teSAM viyAdhArahitAtmanAm // mukhaM varNayituM na zakyate hatakarmaNAm // 2226 // vijayodayA-jaMgasthi samvAdhAo yatra santi saryaSAdhAH, sarvaM ca yato jAnAti, yathApagatAsyavasAnaH, tenAsau sijaH paramasukhI bhavati / tatparamamukhitvaM samarthayatemUlArA-bAdhAo zarIrAviduHkhAni skhalanAni vA / gadamjhavasANo nizcitaH // artha-ina siddhoMko sampUrNa pAdhA nahIM rahatI haiM. jAnanekI icchAke binA hI sarva jagat jAnate haiM. isaliye ye siddhajIva paramasukhI hai. paramiTThi pattANaM maNusANaM Natthi taM suhaM loe / avyAvAghamaNobamaparamasuhaM tassa siddhassa / / 2947 // bhogino mAnavA devA patsukhaM muMjate'khilam / / taSAmAtmanInasya sukhasyAMzo'pi vidyate // 2227 // vijayozyA-paramiTTi pasAryA paramAmA cakalAMchanatAdiko prAtAnAmapi manujAnAM mAsti tatsukhaM loke yadanupamaM tasya siddhasya sumnamavyAyAdhaM // tatsurarasyAnupamatvamAha--- mUlArA-paramiTTi cakravarti vibhUti // 1842 Page #1854 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AbAsA artha-isa jagatameM utkRSTa praddhiko arthAt cakrapatipada dhagairahakI sampatti prApta hone para bhI manuSyoM ko vaha siddhoMkA anupama mukha prApta nahIM hotA hai. ataHina siddhoMkA sukha anyAvAgha hai. deviMdacakavaThI iMdiyasokhaM ca je aNuhavaMti // saddarasarUgAMbhapharisapazyanAma loe // 2118 // rUpagaMdharasasparzazabdairyatsevitaH sukham // tadetadIpasaukhyasya nAnatAMzo'pi jAyate // 2228 // vijayodayA-deviMdacakapaTTI devAcakartinazca yadidviyasukhamanubhavaMti zanarasarUpagaMdhasparzAtmakaM loke pradhAna // avvAbAdhaM ca suhaM siddhA jaM aNuhavaMti logagge // tassa hu aNaMtabhAgo iMdiyasokkhaM tayaM hojja // 2149 // vijayovyA-ayyAcAdha muI adhyAvAdhAtmakaM murkha yatsiddhA lokA'nubhavaMti tasyAnaMtabhAgo bhavati yadidriya susaM pUrvavyAvarNitaM // mUlArA-pharisappayaM sparzAtmaka zabdAdhupamogaprabhavatvAt / iMdrAdisukhasya siddhasukhAnaMta mAgatvamAha-- mRlArA-paSTam / artha-sparza, rasa, gaMdha rUpa, zabda ityAdikoM se jo sukha deveMdra cakravarti vagairahoM kA prApta hotA hai. jo ki isa lokameM zreSTha mAnA jAtA hai. vaha mukha siddhoMke mukhakA anantavA. hissA hai. siddhoMkA sukha ghAghArahita hai vaha unako lokAgrameM prApta hotA hai. jaM sambe devagaNA accharasahiyA suhaM aNuhavaMti // tatto vi aNaMtaguNaM avvAbAhaM suhaM tassa // 2150 // 1843 Page #1855 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlArAdhanA AzvAsaH 1845 vijayodayA-jasavve devagaNA yAsukhamanubhavaMti sAsarogAH sarva devAstato'pyanaMtaguNaM tasya sidasyAjyAvAdhAmukhaM // sarvadevasukhasyApi tadanaMtabhAgatyamAha-- bhUlArA--saaccharagaNA apsarasA gaNeH sahitAH / / artha-apsarAoMke sAtha deva jisa sukhakA anubhava lete haiM siddhoMkA sukha usase bhI anaMta guNita hai aura bAdhArahita hai. tIsu vi kAlesu sahANi jANi mANusatirikhadevANaM / savvANi tANi samANi tassa khaNamittasokkheNa // 2151 / ' kAlatritayamAvI ni yAni saurUyAni vigpe / / sidaikakSaNasaukhyasya sAni yAMtina tulyatAm // 2229 / / vijayodayA-tIsa vi kAlesu viSvapi kAleSu yAni mAnadhAnA, tirazcA, devAnAM ca sukhAni soNi tAni na samAni siddhasya kSaNamAtreNa sunena // traikAlikasAMsArika sukhAnA kSaNamAtrabhASinApi siddhasukhenAtulanAmAimUlArA--Na samANi / pakkaM ca-- yadatra cakriNAM saukhyaM yaca svarge divaukasAM // kalayApi na tatulyaM sukhasya paramAtmanAm / / artha-tIna kAlameM manuSya, viyaMca aura daivAko jo sukha milate haiM ve saba milakara bhI siddhake eka kSaNake sukhakI bhI barAbarI nahIM karate haiM. tANi hu rAgavivAgANi dukkhapuvANi ceva sokkhANi // Na hu asthi rAgamavahatthidUNa kiM ci vi suhaM NAma // 2152 // rAmahaMtu parAdhInaM sarva vaidhApikaM sukham / / svAdhInena virAgeNa siddhasaukhthena no samam // 2230 / / 1844 Page #1856 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH vijayodayA-tANi rAgavipAkANi tAni rAgavipAkAni rAmasya duHkha torjanakAni, etena duHkhAnubaMdhittvaM nAmaMdriyamukhAnAM dosso'bhihitH| duHkhapUrvANi na hi kSudhAdiduHkhamaMtareNa azanAdikaM prIti janayati // na cAsti rAgamanapA kRtya sukhaM nAma kiMcit // mUlArA-rAgavivAgANi rAgaspa sukhehatosanakAni / etena duHkhAnubaMthitvamidriyANaM doSo'bhihitaH / duHkhakAraNa duSkRtayaMdhanipaMdhanarAgakAraNatvAtteSAM / dukkhaputryANi na hi nudAdiduHkhamatareNa bhojanAdikaM prIti janayati / avahaH sthidUNa tyaktvA / akSayasukhasya khalvAlhApanAkAratAvivakSAyAM rUpAdiviSayagataprItirUparAgAtmakA maMdriyamana:prasAdAsmakatvavivakSAyAM tu tathAvidha rAgayurvakatvaM pratIyate // artha--uparyukta sarva sukha gagavipAkaja haiM, yaha gagabhAva dAgyako utpanna karatA hai. arthAn iMdriyasukha duHkhAnusaMdhi hai aisA siddha hotA hai. bhUkha, pyAsa, thaMDI, uSNatAke binA anAdika padArtha prIti utpana karane meM asamartha haiM. ina padArthoma jo rAgabhAya utpanna hotA hai usako hI iMdriyasukha kahate hai. driyasukhasvarUpamabhidhAya anidriyasutra yAvarNayati aNuvamamameyamakkhayamamalamajaramarujamabhayamabhava ca / / eyaMtiyamaccatiyamadhvAcA muhamajeyaM // 2153 // akSayaM nirmalaM svasthaM janmamRtyujarAtigaM / / / siddhAnAM sthAvaraM saukhyamAtmanInaM janArthitam // 2231 / / vijayodayA-aNupamamameyaM tatsamAnasya tadadhikasyAbhAvAt sukhasya tadanuema, chavAsthazAnirmAtumazakyatvAdameye, pratipakSabhUtastha duHkhasyAbhAvAvakSaya, rAgAdimalAbhAvAvamalaM, jarArahitamyAdajaraM, rogAbhAvAdarajaM, bhayAbhAvAbhayaM, bhavAbhAvAdabhava, pekrAMtikaM tuHsvastha sahAyasyAmAcAdakAMtikamasahAya avyAvAdharUpaM tatsukhaM // iMdriyasukhaM SarUpato ThayAvAtIndriyasukha svarUpa vyAvarNayati mUlArA-aNuvamaM tatsamAnasya tadAdhikasya kasyApi susvasyAbhAvAn / ameyaM chadmasyajJAnAtuM parimAtu yA zakyatvAt / akkhayaM pratipakSabhUnasya duHkhasyAbhAvAta / amalaM rAgAdimalAnanuSaktatvAt / siMgha vipadAmagamyatvAt / ajaramityAdi jarArogabhayabhavAbhAvAdajarAdivizeSaNaM / yatiya asahAyaM / AtmasamasthatvAt / aracetiyaM anaMtakAlamAtri | padaM siddhaM / 1845 Page #1857 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA Azasa 1846 artha-siddhasukhake samAna athavA isase adhika sukha jagatameM dusarA nahIM hai. ataH siddhoMkA sukha anupama hai. chapastha jIva apane chAnase jAnane meM athavA usakA parimANa kahanameM asamartha hai. ataHvara sisukha ameya hai. pratipakSarUpa buHkhakA isameM abhAva hai ataHvaha akSaya hai. rAmAdidoSoMse rahita hai ataH yaha amala hai. jarAvasthAse rahita honese isako ajara kahate haiM, rogarahita honese yaha aruja hai. bhaya rahita honese abhaya hai. saMsArabhramaNase mukta honese isako abhaya kahate haiM, yaha siddhamukha phakta AtmAsehI utpanna hotA hai isa liye yaha aikAMtika asahAya hai. isa prakAra yaha siddha sukha anyAyAdha kahA jAtA hai. visaehiM se Na kajjaM jaM pathi chudAdiyAu bAdhAo // rAgAdiyA ya uvamogahedugA NAtya jaM tassa // 2154 // vijayobayA visapadi se Na kamja zabdAdibhirviSayaH na kArya yataH siddhasya na saMti kSudhAdikA ghAdhAH, rAgAdayazca viSayopamogahetavo na saMti yasmAttasya || pratikAyopabhogahetvabhAvAtsiddhAmamo viSayAmarthitvagAha mUlArA-pisapaIi annapAnAdimiH / uvabhogaidugA anubhavakAraNAni / rAgAdigrahAviSTo hi viSayAnanubhukte / vedanApratIkArArthI vA na ca siddhasya tAyamapyasti / artha--zabda, annapAnAdika viSayoMse siddhasukha nahIM utpanna hotA hai. kyoM ki, bhUkha, pyAsa, rAgAdika vikAra jo ki vipayopabhogake heta haiM ye siddhoMke nahIM hai. edeNa ceva bhaNido bhAsaNacaMkamaNaciMtaNAdINaM // cedANaM siddhammi abhAvo hadasamvakaraNammi // 2155 / / vijayodayA-padeNa beva bhAgido patena coktaH bhASaNaM caMkramaNa ciMtanAdInAmabhAvaH sijhe itasarva kriye / / siddhasya sarvaceSTocchedamatidizati-- mUlArA-hadasavvakaraNami nivitasarva kriya / sakriyAsAdhanAtIte pAga 1846 Page #1858 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1847 artha - - bhASaNa, gamana, ciMtana vagairaha kriyAyeM siddhoMmeM nahIM haiM kyoMki unhone sarva iMdriyoMke vyApArokA nAza kiyA hai. yaha saba uparyukta abhiprAyase siddha hotA hai. mUga se khAiyata siddhadAviriyadiTTiNANehiM || accatigarhi jutto abbAbAheNa ya suheNa || 2156 // karmASTakavinAzena te guNASTaka veSTitAH // saMtiSThante sthirIbhUtAH suvanatraya vaMditAH // 2232 // vijayodayA so sAhaya yamasI kSAyikeNa samyaktvena siddhatayA ghIryeNa anaMtajJAnAthanaMtadarzanena cAtyaMtikena yukto'yAyAdhena sukhena // savAtyati phAlaukika dharma kalApaM samullapati- mUlArA-siddhadA siddhatvaM svaHtmalAbhaktvam / artha - isa prakAra kSAyika samyaktva, svasvarUpakI prApti, anaMtavIrya, anaMvajJAna, anaMta darzana aura avyAcAca sukha ina guNoMse siddha virAjamAna hue haiM. akasAyattamabedattamakArakadAvidehadAceva // acalattamavattaM ca huMti acvaMtiyAI // 2157 // vijayozyA-akasAyA apAyatvaM avedatyamakArakA videhatA acalatvamapatvaM va AtyaMtika va tasya bhavati / kodhAdinimittAnAM karmaNAM prAkanAnAM vinAzAdabhinavAnAM vA'bhAvAdakaSAyatvamAtyaMtikaM evamevaditvaM / sAdhyaspAparasyAbhAvAdakArakatvaM / mAktanasya zarIrasya vilInatvAddehAMtarakAriNaH karmaNo'bhAvAdviveddatayA avasthAMtaraprAptinimitAMtarAbhAyAcalara karmanibhitapariNAmAbhAvAt / prAtanAna karmaNAM vinAzAdale patthamapyAsyaMtikaM // mUlA----akasAyattanavedattaM kRtvAdinAM prAkatAnAM vinAzAdabhinavAnAM cAnutpAdAt apazyatvA vedatve zAzvati / akAraNadA sAdhyasyAparasyAbhAvAnnityamakArakatvaM videhadA prAtanasya devasya vilInatvAdehAntara dete| zvA bhASAdhanArata mazarIratvam | acalavaM avasthAMtara pratinibhittAbhAvAt ajasramacacatvaM / alevataM karmanirmitapariNAma | bhAvAtpUrva binAzAda zAzvatamale patvam // AzvAsa 8 1847 Page #1859 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mulAsadhanA asvAsaH 1848 artha--kaSAyose rahita, strI, puruSa, aura napuMsaka ina tIna vedoMse rahita, aisI siddhoMkI avasthA hai. siddha kArakatvarahita, acala aura alepa haiM. inakI ye avasthAyeM avinAzI haiM. krodhAdika kaSAya to naSTa honese aura narvAna kavAya utpanna nahI honese ve apAya aura aveda haiM. aba kucha sAdhya karanA nahIM rahA hai isa liye ve akAraka haiM. mokSarUpa sAdhyahI antima sAdhya thA vaha unhoMne prApta kara liyA isa liye ve akAraka hai. pUrva zarIra naSTa hogayA hai aura nabIna deha utpana karanevAle nAma karmakA nAza huA hai ataHce adeha hI haiM. jo unakA svasvarUpa // hai usameM phabhIbhI avasthAMtara nahIM hogA kyoMki, svarUpAMtara utpana karanevAle karmakA atyaMta abhAva hogayA hai. aya siddhameM navIna pharmakA abhAva hai aura pUrvakarma naSTa huA hai isaliye ve sadA alaga hai. jammaNamaraNajaloghaM dukkhaparakilesasogatrIcIyaM / / iya saMsArasa muI tarate caduraMgaNAvAe // 2158 / / saMsArArNavamuttIrNA duHkhanakrakulapakulaM / / ye siddhisaudhamApannAste santu mama siddhaye // 2233 // vijayodayA-jammaNamaraNajaloghaM janmamaraNajalaughaM duHkhasaMkzazokavIcikaM saMsArasamudra / samyAdarzana zAnacaritratapassaMcitacaturaMganAyA saraMti // paramamuktivarNanam-saMsArocche pUrvaphatyAtparama mukteladunopAya manuzAsti mulArA--parikilesa prittiH| ghaduraMga samyagdarzanajJAnAcAritratarAMti vyavahAreNa saMsAralaMghanopAyaH para. mArthava tu tanmaya Atmaica // artha---yaha saMsArasamudra janma aura bharaNa rUpI pAnIse bharA huA hai, duHkha, saMklezapariNAma aura zoka rUpI lahareM isameM nityahI uchalatI hai. samyagdarzana, samyagvAna, samyakacAritra aura tapa ina cAra avayavA~se barnA huI ArAdhanA rUpa naukAse satpuruSa isa saMsArasamudra se uttIrNa hote haiM. 1848 Page #1860 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA AzvAsa 1849 evaM paNDidapaNDidamaraNeNa karaMti sabadukkhANaM / / aMta NiraMtarAyA NicvANamaNuttaraM pattA // 2159 // bhavati paMDitapaMDitamRtyunA sapadi siddhivadharvazavartinI // vimalasaukhyavidhAnapaTIyasI subhagateya guNena nirenasA // 2234 / / iti paMDitapaMDitam // vijayodayAparSa paNDitapaNDitagaraNeNa eSamuktena krameNa paNDitapaNDita maragaNa sarvatuHkhAnAmataM kurvati / niraMtarAyA nirminA nirvANamanutaraM prAptAzca / etema paNDitapaMDita maraNavyAkhyAtaM // paMktipaMDitamaraNaM grd| prakRtamupasaMharati mUlArA-aMtaM vinAzaM / NiraMtarAyA nirvighnAH / saMto bhabyA: / pattA prAptumArabdhAH / jIvanmuktA ityrthH| iti paMDitapaMDisamaraNayANyAnaM samAptama // artha--isa prakAra isa paMDitapaMDita maraNake dvArA mahApuruSa kevala jJAnI apane sarva duHkhoMkA anta karate haiM. jisase unako nirvighna aura sabase utkRSTa aisA mokSa prApta hotA hai, isa prakAra paMDitapaMDitamaraNa kA varNana samApta huA. evaM ArAdhittA ukkarasArAhaNaM cadukkhadhaM // kammarayavippamukkA teNeva bhaveNa sijhaMti // 2160 // vijayodayA-evaM ArAdhittA pavamArAmya / janassArAdhaNaM utkRSTArAdhanAM / padukkhadhaM samIcInadarzanazAna caratapobhidhAnacatuSkatyaM / kammarajaviNyamuskA karmarajovinamuktAstenaidha mavena siti // atha caturvidhArAdhanAyA uskRSTamadhyamajayanyabhAvanAprApyAnAH siddharbhavAvadhAraNAya gAdhAtrayeNa cUlikAmAhamUlArA--cadukhadhaM caturvidhAm / / artha-- jisake cAra bheda haiM aisI utkRSTArAdhanAkI arthAt samyagdarzana:jJAna, cAritra aura tapa inakI ArAdhanA karake jo mahApuruSa kamarajase mukta huye haiM arthAt jinhoMne ghAtikamaukA nAza kiyA hai ve usI bhakme mukta hote haiM. 1819 Page #1861 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1850 ArAdhayittu dhIrA majjhimamArAhaNaM cadukkhaMdhaM // kammarayaviSyamukkA tacceNa bhaveNa sijhaMti || 2161 // ArAghatti dhIrA jahRmNamArAhaNaM cadukkhadhaM || kammara samajammeNa sijhati / / 2162 // ArAdhanA janmavatazcaturdhA niSevyamANA prathame prakRSTA / bhave tRtIye vidadhAti madhyA siddhiM jaghanyA khalu saptame sA // 2235 // vijayodayA - ArAdhayittu dhIrA ArAdhya dhIrA jaghanyAmArAdhanAM catuSkaMdhAM karmarajovipramuktAH saptamena janmanA sidhyati // muLArA--- taceNa tRtIyena || mULArA spaSTam // cUlikA || artha - dhIra puruSa isa cAra bhedavAlI madhyama ArAdhanAkA ArAdhana kara karmarajase rahita hokara tRtIya bhavase mukta hote haiM. tathA koI dhIra puruSa cAra bhedavAlI jayamya ArAdhanAkA ArAdhana kara karmarajase mukta hokara sAtave bhava siddha hote haiM. evaM esA ArAdhanA sabhedA samAsado buttA // ArAghaNANibaddhaM savvaMpi ha hodi sudaNANaM // 2162 // vijayodayApa esA pavameSA ArAdhanA saprabhedA samAsato nirUpitA ArAdhanAyAmasyAM nibaddhaM sarvamapi zrutajJAnaM bhavati // prakRtopasaMhArapuraH saramArAdhanASitarAnabhidhAne nibaMdhanamAtmanaH samarthayate----. mukhArA - ArAdhaNANicaddhaM ArAdhanAyAM pratipAdyamAnAyAM pratipAdakatvena saMbaddha yaso dvAdazAMgamavi zruvaM // tataH ko mAhAstAM vyAsena vyAvarNayituM prabhavatItyuttaragAthArddhana saMbaMdhaH || AzvAsA 8 1850 Page #1862 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsaH dulArAdhanA 1851 artha----isa prakAra isa ArAdhanAkaM bheda saMkSeese maiMne kahe haiM kyoMki isameM ArAdhanA pratipAdya viSaya hai aura pratipAdaka zutajJAna hai. yaha zrutajJAna mare meM alpa hai ataHmane ArAdhanAkA saMkSapasaM varNana kiyA hai. ArAdhaNaM asese vaNNeryu hojja ko puNa smttho|| sudakevalI vi ArAdhaNaM asesa Na vaNija // 2164 // ArAdhanaSA kathitA samAsato dadAta siddhiM mama maMdamedhasaH / ayudhyamAnairakhilaM jinAgamaM na zakyate vistarato hi bhASitu // 2236 11 vijayodayA-ArAdhaNaM asesa niravazeSAmAyadhanAM varNayituM kassamartho bhavet, zrutakevalyapi niravazeSa na varNayet mUlArA-ko ma pazcidalpavato nizeSAMmArAdhanAM varNayituM kSamate ityarthaH / tahiM dhutakevaLI tA samastAM varNayituM prabhaviSyatI satrAha-suvetyAdi esena bhagavAnsarvakSa evArAdhanAsarcasvavyAvarNane samartha iti gamayati artha-isa ArAdhanAkA savistara varNana karane meM kona samartha hai ? kyoMki zrutakevalibhI saMpUrNa ArAdhanAkA varNana nahIM kara sakeMge, arthAta kevalajJAnI arhadbhagavAn hI isakA varNana karane meM samartha hai. anya nahIM hai. ajjajiNaNanigaNi, satvaguttagaNi, ajjamittaNaMdINa || avagAmiya pAdamUle samma suttaM ca atthaM ca / / 2165 // bijayodayA-ajjAjaNaNaMdi dhAcAryajinanaMdigaNinaH, sarvaguptagaNinaH, bhAcAryamitranaMdinaca pAdamUle samyagartha zrutaM vAvagamya // idAnImAtmanaH sAMpradAyikatvamavadhAnaparatvaM e prakAzayannAtmakartRkatvenAsya zAstrasya vinejayanavizvAsanAya pramANatA vyavasthApayituM gAthAdvayamAha - mUlarA--ajjajipaNaM digaNi mumukSujanAbhigamya Arya jinnNdyaacaaryH| satvaguttagaNi sarvaguNAcAryaH / ajjamittaNaMdINaM aacaarymitrnNdii| Agamiya paThitvA etenAtmanaH sUtrASisaMvAdakatvamuktam / / artha--Arya jinanaMdigaNi, Arya sarva guptagaNI, tathA Arya mitranaMdigaNI inake caraNamUlameM maine uttama rItIse zruta aura usake arthakA adhyayana kiyA hai. tadanaMtara 1851 Page #1863 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA 1852 pundhAyayariyaNivA uvajIvittA imA sasattIe / ArAdhanA sivajjeNa pANidalabhoiNA rahadA // 2166 // vijayodayApubvAyariya pUrvAcAryakRtAmiva upajIvya iyaM ArAdhanA svazaktyA zivAcAryeNa racitA pANi talabhojinA // mUlArA-- rA-- kayANi ArAdhanAzAkhAgIti zeSaH // uSajIvittA stokaM stokaM tadarthamupasaMgRhya sattI senAtmano'vadhAna paratApratipAdanadvAreNoDhatyA bhAvAbhidheyasya ca paramagAMbhIrya darzitam || sivajjeNa zivakoTyAcAryeNa mateti lakSayati / pANilabhoNA hastatalabhojanatratena yatinetyarthaH / etena prasArakatvAzaMkAnirAsaH // artha - pUrvAcA banAye hue zAstrAMseM thoDA thoDA ardha saMgrahIta karake hasvarUpI pAtra meM bhojana karanevAle arthAt muni aise zivArya - zivakoTI AcAryane yaha ArAdhanA nAmaka mahAzAstra racA hai. jiyo vatsalatayA // chadumatthadAe ettha dujaM baddhaM hojja pavayaNaviruddhaM // sodheMtu sugIdatthA taM pavayaNavacchalasAe || 2167 // vizodhya siddhAMtavirodhibaddhaM grAhyA zrutaH zivakAriNIyam // palAlamavyasya na kiM pavitraM gRhNAti sasyaM janatopakAri // 2237 // chamasthadA chabhasthatayA yadatra pravacananidarzanayaddhaM bhavet tatsugRhItArthAH zodhayaMtu pravacana adhunA svasya bAlamASaprakAzanenaivaM yugIna thutagharadhurINAnAmanupraheNa svazAstramAmANyapratiSThArthaM sadharmavatsalatA muhAsayati mUlArA--chadumatthadAe sAvaraNajJAnatayA / ettha evAsmaina ArAdhanAzAstre / payaNavacchatA mayi sadharmaNi jinasUtre vA naisargikAnurAgaparavattayA / AzvAsaH 8 1852 Page #1864 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA artha-maiM zivakoTi AcArya) chaprastha honese mere dvArA jo pravacanakA varNana kiyA gayA hai vaha yadi viruddha hogA to jinhone Agamake arthakA samyaka nirNaya kiyA hai ve sAdhArmika premase usa arthakA saMzodhana kareM. AzvAsa 1853 ArAdhaNA bhagavadI evaM bhattIe vaNidA sNtii|| saMghassa sivajassa ya samAdhivaramuttamaM deu // 2168 / / ArAdhanA bhagavatI kathitA svazaktyA citAmaNirvitarituM budharcititAni / / ahAya janmajaladhi tarituM taraNI bhavyAtmanA guNavatI dadatAM samAdhi / / 2238 / / karoti vazavartinIstridazajitAH saMpado / nivezayati zAzvate yatimate pade pAvane / / anekabhavasaMcitaM harati kalmaSaM janminAm / / vidagdhamukhamaMDanI sapadi secitArAdhanA / / 2235 / / cijayodayA-ArAdhaNA bhagavadI ArAdhanA bhagavatI evaM bhaktyA kIrtitA sarvaguptagaNinaH saMghasya zivAcAryasya ca vipulAM saphalajanamAthanIyAM avyayAdhamukhAM sidi prayacchatu / zAstrakadevaM bhaktyA paramArAdhanA nyAvarya svalyAvarNanaphalaM prArthayatemUlArA-samAhivaraM zukra yAnaM / uttama vyuparatakriyAnivartinAmadheyamiti bhatram // * artha-isa prakArase bhaktivaza hokara varNana kI gaI yaha bhagavatI pUjya ArAdhanA sarva saMghako aura zivakoTi AcAryako sarva jIva jisakI abhilASA karate haiM, jo avyAbAdha sukha detI hai aisI ananta muktiko pradAna kare. asurasuramaNuyakiNNararavisasikiMpurisamahiyavaracaraNo // disau mama bohilAhaM jiNavaravIro tihuvarNido // 2169 // 1853 Page #1865 -------------------------------------------------------------------------- ________________ DOGGER500AM pRlArAdhanA AzvAsa: 1854 khamadamaNiyamadharANa dhudarayasuhadukkhavippajuttANaM // NANujjodiyasallehaNammi suNamo jiNavarANaM // 217 // artha-asura, sura svargavAsI deva, manuSya, kinnara, sUrya, caMdra kiMpuruSa inake dvArA jinake caraNa pUje gaye haiM, jo trailokya nAtha haiM aise zraciIra jinezvara mereko ratnatrayakA lAma karade / artha-kSamA, jitIndrayatA, aura niyamoMko dhAraNa karanevAle, karmamalako naSTa karanevAle, zArIrika aura mAnasika sukhaduHkhase rAhata, kevala jJAnase jinhoMne samlekhanAko pragaTa kiyA hai aise saMpUrNa jinazvaroko me namaskAra karatA hU~. zrImadaparAjitasUreSTIkAkRtaH prazastiH namaH sakalatatvArthaprakAzanamahaujase // bhavyacakamahAcUDAratnAya sukhadAyine // 1 // zrutAyAjJAnatamasaH prodyaddhamAzave tathA // kevalajJAnasAmrAjyabhAje bhavyakabaMdhave // 2 // caMdranaMdimahAkarmaprakRtyAcAryapraziyA bhAratIyasUricUlAmaNinA nAganaMdigaNipAdapopasayAjAtamatilezvana bakhadevasUriziSyeNa jinazAsanoddharaNadhIre labdhayazaHprasareNa aparAjitamariNA zrInAganaMdigaNinAyacodhinena racitA ArAdhanATIkA dhIvijayodayAnAmnA smaaptaa|| ||evN bhagavatI ArAdhanA samAptA / / TIkAkAra zrIaparAjitasUrIkI prazasti. artha-saMpUrNa jIvAdi tatvAdhAko pramaTa karane meM jo atizaya samartha hai jo bhanyasamudAyako mahAcUdAmaNike tulya hai aura jo sukhadAyaka hai aise zrutajJAnako maiM namaskAra karatA hUM arthAt zrutakavalIko maiM vaMdana karatA hUM. 1854 Page #1866 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhUlArAdhanA 1855 SMS ajJAna rUpI aMdhakAra kA nAza karanemeM jo Uge hue sUryake samAna hai- jinhoMne kevalajJAnarUpI sAmrAjyapada dhAraNa kiyA haiM jo bhakyoMke advitIya mitra haiM aise jina bhagavAnako maiM namaskAra karatA hU~. zrI aparAjita sUri, caMdranaMdi aura mahAmakRtyAcArya nAmaka munirAjoMke praziSya the, ArAtIya vidvAnoM cUDAmaNike samAna zreSTha the. inhone nAganaMdi AcArya ke caraNakamalokI sevA karake jJAna mAsa kiyA thA. ye baladeva ke ziSya the. jinazAsanakA uddhAra karanemeM ye dhIra samartha the. inako khUba yaza prApta huA thA. inhone nAganaMdi AcAryakI preraNA se vijayodayA nAma kI yaha ArAdhanA TIkA racakara samApta kI hai. ye citayaMti tadattadbhavasiddhipya dArAdhanAnugata mRtyu vikalpakalpaM // aidayugInamunayo'rhadupajJamenaM satyadvamutAbhyudaya muktimudIzinaste // 1 // imAmaSTazrAsItaM tritricture| nimandhaiSTIkAthaiH sthaviravacanairapyavitathaiH // kRtAM saMca=ccaiH zivazcanamIta radda ye pratyAzAdharapuruSadUraM padami // ityAzAdharAnusmRtamaMthasaMdarbha mUlArAdhanAdarpaNe padaprameyArtha prakAzIkaravaNe'STama AzvAsaH // svasti syAtkAraketanAya zrImadanekAntazAsanAya // atha prArabdhanirvighnaparisamAptipramoda bharAnuviddhabhaktipara vazamAnaso prathakRtparamArAdhyAM bhagavatImArAdhanAmamiSTotumidaM vRttadazakamapAThIt // labbA lacazvireNa racitAH kAlAdilIH satAM bhivvArAdhakatAM vizuddhimatI bhavyA bhavAdvibhyataH // yAmArAdhya zivAdhvavRttimasidhasidhyanti serasyati vA / tAM vaMde vyavahAra nizcayamayI mArAdhanA devatAm // 1 // sarvajJAbhidhahimyabhUdhara hRdodbhUtena bAksrotasA / tavajJapti mitisaMgasubhagenAsaMgakuMDAzritA // bhasmAnvaH punatAtrimArgavilasadvedAya rUdaujasA / citdhuiM pRktI dhunotu madadhAmyArAdhanAsvardhunI || 2 || yA samyaksvamukhena dodhava pupodhotA didoviMzati- bhIsAreNa tapazcaritracaraNenotsiktapicchasinA // rUpeNAbhigavAni bhAktikajanaiH saMyojayaMtyaM jasA || tAmAnaMdasudhAdhidevatabhuvaimyArAdhanAM prazrayAn // 3 // dIprAstikyakirITikAmupazagasphAroruddAeM sphuranirvitsaMsRtibhItikuMDalaruci sphUrjatkRpAmudrikAm // AzvAsaH 8 1855 Page #1867 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA AzvAsara 1856 savArazanAmuradArayatanAM saMtoSapAdAMgavAm / / doSIkRtabhAvanAM praNipatAmyArAdhanAmambikAm // 4 // hIsATI pinayottarIyasacirA vIryAhasatkaMdhukAm // zrayAna tojjvalA mubimalasvAdhyAya lIlAmbujAm // samlezyAharicaMdnadraSarucaM sAmyAvataMsotsavAm / / varSantI hadi me sudhAM bhagavatImArAdhanAM dhAraye // 5 // ceta:paMcanamaskriyA zrutimulanAvizya yajja'bhase mavyAnAM maraNakSaNe tribhuvanazrINAM tadApyulvaNam // kiMcitkArmaNamanvayatpunaravApnamyena dhAmnA tadA / tAtkAnapyacaLa cinori varade sA tAtviko pusthitiH // 6 // paddhatSema masInasamadamapozAkSAvabhAsAtmanaH / / svaM svena sasvaina svagAtmanA vizadavimmAtrAtmakAyAtmane // pazyannAtmani nissaraMgamahasi svAM nizcayArAdhane || mAtazredahamuskirAmyapunarAvasyA tArtho'smi tat // 7 // phi citraM jinaprisAdhuvapuSA tvazaktisevApupAm // saMskAreNa pavivitA: suravaradidhyAnayo vahnayaH / / pUjyaMte dvijasattamarSizivadAdhAnAdikatyeSu yat / tatriM tvati yatpunaMtyapi giri prAyo jaga sadyutaH / / 8 // ekAnephabhavedyamAtparamanaiSkramyAnimayAsitaH / prApya paMDitapahitaiH sakalacicchatamavocchedinI svaM vidanbhavatI yathAtra bhavatImAjanmayI jJAkuranyAyenAnupajadbhirebhirasubhirmucye'nucaryA tathA // 9 // ityudAmalasatparApara kahAlIlAvilAsAkhilamlezA / tatpadasaMpadArpaNa parAmAgadhanAM saMstauti yaH // sa prANoparamopajAtataduparakAraH zivAzAdharairArAbhyakramako'calacidAnaMde sadAste pade / / 10 // ityArAdhanAstavaH / / paM. AzApurajIne mUlArAdhanA nAmakI TIkA bhagavatI ArAdhanAke upara likhI hai. usa kI nirvina samApti honese unako baDhA AnaMda huA. taya bhaktivaza hokara unhone parama ArAdhanIya aime bhagavatI ArAdhanAkI stuti karaneke dazazloka race haiM. usakA anuvAda hama yahA~ pAThakoMke liye dete hai 1 satpuruSoMko mAnya aisI kAlAdi labdhi pAkara bhavya jana saMsArase mayayukta hote haiM. aura samyadgazanArAdhanAdicAra prakArakI ArAdhanAoMkA ArAdhana karake Apane pariNAma Atazaya nirmala banAte haiM. ye ArAdhanAyeM mokSamArgameM pravRtta hone vAle bhavya loMgoko kalevAke samAna hai. inakI ArAdhanAse hI pUrva kAlameM bahuta bhavya lokone mukti kI prApti karalI hai, muktikI prApti karate haiM. ba kareMge. ataH vyavahArArAdhanadevatA-bheda ratnatrayarUpI ArAdhanA aura abheda ratnatrayarUpI nizcayArAdhanA mAno devatA hI hai, isa devatAko meM mastaka namAkara namaskAra karatA hUM. 1856 Page #1868 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa THISTARTIYAYSANSAR 1857 vAtAko vinaya zaktirUpI saugAta maMda hota SHANKAAREERSTARDAMRATARAaweeniestanesecrere 2 yaha ArAdhanArUpI mahAgaMgA nadI sarvatra jinezvararUpI pama sarovarase utpanna huI hai. divyadhanirUpI jala pravAhase suMdara dIkhatI hai. isakA yaha divyadhyAnarUpI jalapravAha tatvajJapti arthAt tatvajJAnasvarUpI AkAzase uttarakara nigraMthatArUpI kuMDameM par3atA hai. ratnatrayarUpI vedAdhya parvatake pAsa Aye hue isakI tejasvitA bahuta bar3ha gaI hai. yaha gaMgAnadI jJAnasamudrako pUrNa bharatI hai. bhavyoMko pavitra karanevAlI yaha ArAdhanArUpa gaMgA mere pApoMkA nAza kare. 3 isa ArAdhanA devIkA samyaktvahI mukha hai. samyagjJAna hI zarIra hai. udyota, udyavana, nirvAha, siddhi aura nistaraNarUpI vIsa mAhuoMkI zomAse yaha ArAdhanA devatA baDI suMdara dIkhatI hai. pratyeka ArAdhanAmeM ye uyosAdika pAMca svabhAva hai. cAra ArAdhanA ke milakara ughosAdika bIsa bheda hota hai. tapa aura cAritrarUpI suMdara caraNose bar3I suhAvanI dIkhatI hai. baDhI huI caitanya zaktirUpI sauMdaryase yaha yukta hai. esI yaha ArAdhanA AnaMda sudhAkI mukhya devatA hai. maiM isa devAtAko vinayase zaraNa jAtA hUM. isa ArAdhanArUpI ambikAko maiM vaMdana karatA hUM. isane ujjvala AstikyarUpI kirITa apane mastaka para dhAraNa kiyA hai. kaSAyopazamarUpI kAMtisaMpanna pahA hAra galemeM dhAraNa kiyA hai. vairAgya aura saMsAramaya rUpI kuMDala isane apane dono kAnoMmeM dhAraNa kiye hai. kRpArUpI aMguThI apane karAMgulImeM dhAraNa kI hai. tatva. carcArUpI razanA-karadhanI isane dhAraNa kI hai. saMtoparUpI nUpura apane pAMcoM meM dhAraNa kiye hai. ahiMsAdika vratoMkI bhAvanArUpa mujAlaMkAra isane dhAraNa kiye haiM aisI isa ArAdhanArUpa AmbakAko maiM namaskAra karatA hUM. 5 maiM isa bhagavatI ArAdhanAko apane hRdayameM dhAraNa karatA hUM. isane lajjArUpI sADI pehenI hai, tathA vinayarUpI UparakA vastra dhAraNa kiyA hai. zaktirUpI kaMnulAse yaha suMdara dIkhatI hai. puNyarUpI patralatAse yaha ujjva la dIkhatI hai. nirmala svAdhyAyarUpI krIDAkamala isane apane karameM dhAraNa kiyA hai. pati pabhAdi zubha lezyArUpI caMdanacarcAse isakA zarIra suMdara dIkhatA hai. sAmyarUpI karNabhUSaNoM se isakA mukha ujjvala hai. aisI yaha ArAdhanA devatA mere hadayapara nAnAmRtakI varSA kare. 6 he jananI, tUM paMcanaskArake miSa se maraNake samaya bhanyoMke antaHkaraNa meM karNadvArA praveza karatI hai. jaba taM unake antaHkaraNameM praveza karatI hai taba ve maraNottara tralokyalakSmIke utkRSTa pAtra bana jAte hai. he bhagavati! iSTa meM pravarmanAta pradeza bhagavIta 1857 233 Page #1869 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AvAsaH 1858 terA aisA prabhAva hai ki usakA maiM vacanoM ke dvArA varNana karane meM asamartha hai.he janani jo terA ArAdhana karate haiM. unako acala ananta-vinAzarahita aisA puruSapada prApta hotA hai. arthAta unako mokSa milatA hai. 7 he Atmam ! tUM indriyoMse utpanna honevAle jJAnoMko choDakara nirmala caitanyarUpa zarIra dhAraNa karane vAlA AtmAkI prApti hone ke liye usako svAnubhava ke dvArA dekha le jisase tujhako asIma-amAryAda AnaMda prApta hogA. yaha AtmA AnaMdarUpa haiM aisI tR zraddhA kara. he jananI ArAdhane 'tujhako nizcala tejAsvarUpa apanI AsmAmeM dekha letA hUM. maiM terako svasvarUpameM sarva tarapha phailAtA hUM jisase merA saMsArameM punarAgamana na hogA aura maiM kRtArtha houMgA. 8 he mAtaH! terI bhakti karaneta sAdhugaNa kA caitanya svarUpa puSTa ho jAtA hai. iMdrAdika zreSTha devone dakSiNIya, AvahanIya va gAIpatya aise tIna agni sAdhuoMke zarIrasparzase pavitra kiye haiM. garbhAdhAnAdika kAryake samaya ye tIno agni gRhasthAcAyoMke dvArA pUje jAte haiM. isameM Azcarya kyA hai ? 9he ArAdhanA mAtA, paMDitapaMDita arthAta kevala jJAnI muni terI prApti kara lete haiM. tUM bhavakA-saMsArakA nAza karane vAlI hai. jo nerI bhakti karatA hai usako nijasvarUpakI prApti hotI hai. he mAtaH! maiM bhI terI sevA karUMgA jisase saMsArameM jaba taka maiM rahUMgA tabataka bIjAMkaranyAyase mere sAthameM rahanevAle ina prANoMse maiM svasvarUpakI prApti hone ke anantara rahita hoUMgA. 1. jisameM sampUrNa du:khoM kA anta huA hai ais| muktipada arpaNa karane vAlI isa ArAdhanA jananIkI jo stuti karatA hai usake prANoMkA tyAga hone se vaha mukta ho jAtA hai. usake caraNa kamaloMko mokSecchu bhavya pUjate haiM aura ve bhI acala jJAnarUpI AnaMda jisameM bharA huA hai aise mokSapadameM sadA hI nivAsa karate haiM. isa prakAra ArAdhanAkI stuti samApta huI.(isa stutIke zokoMkA artha ThIka hama nahIM lagA sake jaisA hamako jaMcA paisA likhA hai.) __ atha paramamukhyAvasAnamaMgalaM siddhastavaH // yasyAnugrahto durAgrahaparityaktAtmarUpAtmanaH / sadravya cicitrikAlaviSaya spaiHsvairabhIkSNa guNaiH // sArthavyaMjanaparyavaiH saniyarjAnAti bodhaH samaM / tatsamyakatvamazeyakarmabhidura siddhAH paraM naumi vaH || 1 // 1858 Page #1870 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa BHIGIOBANApamadamASARITAMBRATAMENTATARATHARASHTRA yatsAmAnyavizeSayoH sahapRthaksvAnyasthayordIpayat / visaM dyotakamudriranmuvamaraM no rajyati TeSTi na / dhArAvApi tatpratikSaNanavIbhAvoddharArpita-prAmANya praNamAmi vaHphalitahaptyuktimuktizriye // 2 // sattAlodhanamAtramityapi nirAkAra mataM varzanam | sAkAraM ca vizeSagocaramitti hAnaM pravAdIcchayA // te netre kramavartinI sarajasA prAdezika sarvataH / sphUrjantI yugapatpunabirajasA yuSmAkamaMgAtigAH // 3 // zaktivyaktivibhaktavizvavividhAkArodhakarmIritAnaMtAnaMtabhavasvamuktapuruSotpAdavyayadhauSyavata // svaM svaM tattvamasaMkara vyatikaraM kartRnkSaNaM pratyatho bhokRnandhayataH smarAbhi parayAzcaryasya vIryasya vaH // 1 // 5:4Anti ra jA rimika mAra kara / yaniSpItasamastavastvapi sadA kenApi na spRzyate / / yatsarvajJasamakSamapyaviSayastasyApi cArthAdi / taraH sUkSmatama svatatvamabhi yA bhAvA bhavorichattaye // 5 // gayA lokazirasvadharmavazatazcaMdropabhe sanmukhaprAbhArAvyazivAvalopari mnaanaikgmyuunike| yAgojjhAMgadaronamityapi mitho saMbAdhayekatra yAlabdhAntamito'pi tivati sa dhaH stutyo'vagAdo guNaH // 6 // siddhAzcadguravo nirAzrayatayA azyatyayaHpiMvavat / te'vazvelTyavo'rkatUlavaditazvetazca caMDena tat 11 kSipyanda tanuvAtavAtavalayenetyuktiyuktavuddhatainAnopanamapIdhya te'gurulaghuH kSudraH kathaM ko guNaH // 7 // yattApatrayameti bharavagabodadhiHzamAya shrmo| yuSmAbhidhidha vyapasthata sadavyAsAyametaduvam / / yenodvailasukhAmRtArNavanirAtakAgipekolasa- zikAyAkalayAmi vaH kaLayitu yAmyanti yogIzvarAH // 8 // ete'naMtaguNodgaNAHsphuTamapoityAda diyA bhavata / tatyAdbhAvayituM satAM vyavahAtiprAdhAnyatastAvikaiH // etadbhAvanayA niraMtaragalatIkalpajAlasya me / stAityaMtalayaH sanAtanacidAnaMdAtmani svAtmani // 9 // utkIrNAmiSa vartitAmiva hRdi nyastAmivAlokayan / etAM cidguNasaMstuci paThati yaH shshvcchivaashaadhrH|| rUpAtItalamAdhilAdhitavapuHpAta:patahuSkRta-prAtaH so'bhyudayopabhuktasukRtodrekai kisidhyati // 10 // iti siddhastavaH / / 1 aba paM. AzAdhara jI paramamukhya Arai antima maMgala aisI siddhaparameSThioMkI stuti karate haiM-samyagdarzana saMpUrNa karmasamudAyakA nAza karanevAlA hai. yaha durApraharahita AtmAkA svarUpa darzAnavAlA hai. isakA anugraha jaba AtmApara ho jAtA hai arthAt yaha sampakAtra jaya AtmAmeM pragaTa hotA hai taba bAnaguNakA pUrNa vikAsa Page #1871 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AbhAsa 1860 PROPORNER hotA hai. vaha kevalajJAnakI avasthAko dhAraNa karatA hai taba isa AtmAmeM saMpUrNa guNAMse hamezA paripUrNa, aura sUkSma vyaMjana paryAya aura sthala nara nArakAdi paryAya jisameM utpanna hote haiM aise jIvapadlAdi padravyoMko jAnanekA sAmarthya utpanna hotA hai. saMpUrNa bhUta bhaviSyadvartamAnakAla saMbaMdhI paryAyoM sahita jAnanekA sAmathrya prApta hotA hai, siddhoMmeM aisA sAmarthya prApta duA hai ataH maiM unako namaskAra krtaa| 2dIpaka jaisA sAmAnya aura vizeSa padArthoM ko ekadama aura alagamI pragaTa karatA hai vaisA kevalajJAna bhI vastuke sAmAnya aura vizeSa paryAya yugapat aura kathaMcid bhinnarUpa apane aura tamAma padArthoko pragaTa karatA hai. pahAyajAma anaMta sukha denezalA hai. isakI prApti honapara saMpUrNa padArtha AtmA jAna letI hai to bhI yaha una padArthoM meM Asakta nahIM hotI hai aura dvepI bhI nahIM hotI hai. yaha kevalajhAna dhArAvAhI jJAnake samAna hokara mI pratyeka kSaNameM navIna paryAyA~ko dhAraNa karane vAle padArtha isakA viSaya banate haiM ataH isameM prAmANya prApta hotA hai. anaMta darzanake sAtha yaha kevalajJAna muktilakSmI kI prApti kara detA hai. he siddha parameSThin ! ye do guNa ApameM sadAke rahate haiM ataH maiM Apako namaskAra karatA hai. 3darzana sattAko viSaya karatA hai aura zAna padArtha kI vizeSatAko dikhAtA hai. ye darzana aura jJAna saMpUrNa jIvoMko netrasamAna samajhane cAhiye. paraMtu donoMmeM isa prakAra aMtara hai-jo javi karmasahita haiM arthAt jo jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNa karmase sahita hai unako ye netra darzana pUrvaka vastukA svarUpa dikhAte haiM. arthAta chaastha jIvoMko prathama darzanopayoga hotA hai anaMtara jJAnopayoga hotA hai. vaha bhI saMpUrNa padArtho meM nahIM hotA hai. paraMtu jinakA jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNa karma naSTa hogayA hai unake jJAna darzanameM aisA sAmarthya pragaTa huA hai ki jisake sAmarthya se ve yugapatsaMpUrNa padArthIko dekhate haiM aura jAnate haiM. he siddha bhagavan ! Apa zarIrarahita hue haiM aura Apako aise advitIya netra prApta hue haiM. isalie maiM Apako namaskAra karatA hai, / siddhaparameSThioMko anaMta zakti nAmaka AtmaguNa prakaTa hotA hai. isake sAmarthyame unakA jJAna Atmatatva ko jAnatA hai. siddha puruSoMmeM AtmAko nAnAprakArakI zakti arthAt guNa pragaTa hue haiM. ye sarva guNa ApasameM mile rahanepara bhI siddhoM ko inake svarUpakA spaSTa anubhava AtA hai. apane utpAda, vyaya, aura dhIcyake sAtha saMsArI jIvoMke samasta zaktirUpameM rahanevAle guNoMko bhI siddhaparamAtmA jAnate haiM. unake jAnane meM saMkara vyatikara doSa utpanna nahIM hotA hai. ve ina guNoMke kartA aura bhoktA hai. ataH aise siddha paratmAoMphA maiM manameM smaraNa karatA hUM. Page #1872 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA 1861 5 siddho sUkSmatA nAmaka guNa hai usa guNase itara jIvoMko pratibaMdha nahIM hotA hai aura na ve isako pratibaMdha kara sakate haiM. samasta vastuoM ko vaha sparza karatI hai paraMtu koI bhI usako sparza karanemeM asamartha hai. bhagavAn isa guNako jAna to lete haiM paraMtu unake bhI vacana saMpUrNatayA isake varNana meM asamartha hai. arthAt yaha sUkSmatAguNa itanA hai ki sUkSmA jinavANI bhI isako grahaNa nahIM karatI hai. hai siddhaparamAtman maiM saMsAranAzake lie usa tujhAre sUkSma guNakA ciMtana karatA hUM. 6 siddha parameSThi lokake agrabhAgameM U gati svabhAvase jAkara vahAM candrasamAna zubhra aisI mokSa zilA paraviSThate haiM. usa zilAko prAgbhArA aisA nAma hai. vaha eka yojana meM kucha kama aise lokAgra meM hai. aura vAtavalaya meM virAjamAna hai jaba siddha parameSThi sarva yogoMse rahita ho jAte haiM taba unakA AkAra antima zarIrase kucha kama aisA hotA hai. usa samaya unameM pavitra avagAha nAmaka guNa utpanna hotA hai. isa guNake jalase eka sthAnameM bhI pAdhArahita anaMtasiddhoM ke sAtha meM rahate haiM. yadyapi ananta guNoM kA Azraya sthAna haiM to bhI ve nirAkula ananta siddhoMke sAtha rahate haiM yaha saba he siddhAtman ! Apake avagAhaguNakA hI prabhAva hai. 7] koI kSudra vAdI loka aisA kahate haiM - yadi siddhAtmAyeM bhArI vajanadAra haiM to nirAdhAra loke piMDa samAna nIce girane cAhie aura yadi ve halakI haiM to akake kApIsa samAna pracaNDa tanurAvavalaya ke dvArA idhara udhara pheke jAne cAhie. paraMtu jineMdra bhagavAn siddhoM ko laghu athavA gurubhI nahIM mAnate haiM. ve agurulaghu nAmaka guNake dhAraka haiM aisA kahate haiM. isa guNakA svarUpa ve kSudraloka kyA jAna sakate haiM ? 8 zArIrika, mAnasika tathA vAcaneika duHkharUpI zastroMkA AghAta honese jo bhayaMkara saMsArarUpI agni prakaTa huA thA usake nAzake liye he siddhaparamAtman ! Apane jo taparUpI parizrama kiyA thA usase Apako avyA bAgha nAmaka guNa prApta huA haiM. taTako ullaMghakara bahanevAle guravasamudra ke dvArA ApakA caitanyamaya zarIra abhiSikta ho rahA hai. Apake usa avyAvAdha guNakI aMzamAtra bhI prApti hamako hove isa hetuse yogIzvara zrama karate haiM arthAt tapa karate haiM. 9 siddhaparameSTI yadyapi anaMta guNa hai tobhI unamese ye AThaguNa alaga AcAryane varNana kiye haiM. arthAt vyavahArako pradhAnatA denevAle vidvAnoMnaM siddhoM kA svarUpa satpuruSoMke dvArA bhAyA jAve isa hetuse ina guNoM AzvAsa 8 1861 Page #1873 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA mAdhAna 1862 kA alaga svarUpa kahA hai. ina guNoMkI bhAvanA meM karatA hUM jisase mere sarva vikalpoMkA nAza hokara citsvarUpI anAdyanaMta aise AtmAmeM merA atyaMta laya hove. 10 catanyAnubhavamaya aise siddhoM ke guNoMkI stuti jo mahAtmA apane hRdayameM mAno ukIrI gaI, athavA likhI gaI, hRdayameM mAno sthApita kI gaI hai isa prakAra hamezA mokSako icchAkarake karatA hai vaha nirvikalpa zukladhyAnase zarIrake tyAgake sAtha saMpUrNa pAparAzikA nAza karatA hai. jabataka aisA mahAtmA saMsArameM rahatA hai tabataka puNyodayase saMsArake vaibhavoMko bhogatA hai. yogya hI haiM ki puNyodayase kyA hastagata nahIM hotA hai ? isa prakAra sidbhastava samApta huA. yshktiH| zrImAnasti sapAdalakSaviSayaH zAkaMbarIbhUSaNaH / tatra zrIratidhAmamaMDalakara nAmAsti durga mahat / / zrIralyAmudapAdi tantra vimaLavyAravAlAnvayA / cchIsalakSaNato jineMdrasamayavaddhAlusazAdhara // 1 // sarasvatyAmivAtmAnaM sarasvatyA majIjanan / yaHpurva chADaM guNya raMjitArjunabhUpatim / / 2 / / vyAravAlaparavaMzasarojahaMsaHkAvyAmRtaugharasapAnasutRptagAtraH .. .. salakSaNasya tanayo bhayavizvacanurAzAdharo vijayatAM kalikAlidAsaH / / 3 // . ityudayakIrtimuninA kavisuSTadA yo'bhinaMditaHprItyA | prajJApujo'sIti pa yo'bhihito madanakIrtiyavipatinA // mlecchazena sapAdalakSaviSaye vyAne suvRttkssti-|| trAsAdvindhyanarendrado:parimaLa sphUrjabhivojasi / / prApto mAlaca maMDaLe bahuparIvAraH purImAvasana // yo dhArAmapaThanjinamamitivAkazAstra mahAvIrataH // prazasti apUrNa hai. paM. AzAdharajIne apanI prazastIkA jo paricaya diyA hai usakA varNana isaprakAra 1 sAbara sarovara jisakA bhUSaNa svarUpa hai aisA sapAdalakSa nAmakA deza hai vaha trivarga saMpattise yukta hai. maMDalakara nAmakA lakSmIkA krIDAgRhake samAna eka bahA kAlA hai. isa kAle meM bagheravAla nAmaka vaMzameM jineMdramatameM zraddhAlu pese paM. AzAdharajI utpanna hue. inake pitAkA nAma sallakSaNa thA aura mAtAkA nAma zrIratnI thA. 1862 Page #1874 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AbAsA mUlArAdhanA 1863 250 AzAdharajIke patnI kA nAma sarasvatI thA. vAgdevatAma arthAta sarasvatI meM jaisA paMDitajIne apane ko utpanna kiyA thA se sarasvatI nAmaka apane patnI meM unhoMne chAiTa nAmakA putra utpanna kiyA. yaha putra guNadhAna thA aura isane arjuna nAmaka mAlavadezake rAjAko saMtuSTa kiyA thA. 3-4 bagheravAla vaMza rUpI kamalameM jo Isake samAna hai, kAvyAmRta rasakA pAna karane se jisakA zarIra puSTa huA hai, jo nayarUpI AkhoMse yukta hai, sallakSaNake satputra ese isa AzAdhara kaviko hama 'kalikAlidAsa isa upAdhise bhUSita karate haiM. aisA kahakara kavike mitra udayakIrti munIna bar3e premase jisakA Adara kiyA hai aise AzAdhara kavi jagata meM hamezA vijayI hovaM. isI taraha madanakIrti yatazvirane prajJApUMja aisA biruda dekara inako bhUSita kiyA thA. 5 sAhibuddIna nAmaka zvanarAjAne sapAdalakSa nAmaka deza jaba apane kabje meM kara liyA taba apane sadA cArakA vinAza hogA isa Darase viMdhyarAjAke gadyapratApa se jisakA rakSaNa ho rahA thA aise mAlava dezameM apane bar3e parivAra ke sAtha praveza karake dhArA nagarI meM unhoMne nivAsa kiyA. yahAM vAdirAja paMDitake ziSya zrIdharasena the aura unake ziSya mahAvIra the unase inhoMna jaineMdra vyAkaraNa va jainanyAyakA adhyayana kiyA. ( yahAM taka yaha prazasti hai. ata eva apUrNa hai. vizeSa jijJAsuoMko sAgAra dharmAmRta anagAra dharmAmRta kI prazasti dekhalenA cAhie. zrImadamitagatiyatipatiprazastiH / zrIvevaseno'jani mAthurANAM gaNI yatInAM vihitprmodH|| tatvAvamAsI nilatapradoSaH sarokahANAmiva tigmarazmiH // 2240 // dhRtajinasamayo'jani mahanIyo guNamaNijaladhestadanu yatiyaH / / zamayamanilayo'pitagatisUri pradalinamadanaH padanatasUriH / / 2241 // sarvazAstrajalarAzipAragonemiSaNamuninAyakastataH / / so'janiSTa bhuvane samopahaH zItarazmirica tho jnpriyH|| 2242 // mAghayasenojani muninAtho dhvaMsitamAyAmadanakavarthaH // tasya garicho gururiya ziSpastattvavicArapravaNamanISaH // 2243 // PARARIAAWAJAST: 1863 Page #1875 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsa 1864 ziSyastasya manIpiNo'mitagatirgitrayAlaMbinIm / / enA kalmaSamoSiNI bhagavatImArAdhanAM sdheyasIm / / lokAnAmupakArako kRta satI vidhvastatApAM hRdaH / / padmaH satvamiSevitasya vimalAM gaMgA himAdreriva / / 2244 // ArAdhanapA padakAri pUrNA mAsazcaturbhirna tadasti citram || mahoyamAnAM jinabhAktinA sidhyanti kRtyAni ma kAni sadyaH / / 5245 / / sphuTIkRtA pUrvajinAgamAdiyaM mayA jane yAsyati gauravaM param // prakAzitaM kiM na vizuddhaghudinA mahArghatAM gacchati dugdhaso ghRtam // 2256 / / yAvattiSThati pAMDakaMbalazilA devAdrimUrSina sthirA / / yAvAssidvidharA trilokazikhare sindraH samAdhyAsitA / / sAvattiStu bhUmale bhagavatI vidhvaMsayaMtI tamaH / / sA caiSA zramaduHgyanodanaparA caMdraprabhevoUcalA // 2247 / / .. zrImadamitagAtisUriprazastiH / / 1 mAthurasabake yatioMke AcArya, saba munioM ko Ananda prada aise devasana AcArya hogaye, jaisa sUrya kamalAko vikasita karatA hai, rAvIkA nAza karatA hai aura padArthoko dikhAtA hai basa ye debasana AcArya nihata pradoSa the arthAta doSarahita the aura anyamunioMko dAyAse rahita karate the. jIvarAdi tatvoMkA svarUpa inhone bhavya logoMko dikhAyA thA 2 devasenAcArya ke ziSya Aminagati nAmaka muni the. ve guNasamudra, zama aura batAkA AdhArabhUta the| madanakA nAzakaranevAle the unako bar3e vidvAna bhI baMdana karate the. AcArya jainamatakI prabhAvanA karanevAle ipe hai. 3 inake anantara isa mAthura saMgha nemiSeNa nAmaka AcArya hue haiM. sarva zAstrasamudra ke dUsare kinAreke ye prApta hue the. caMdra jaisA lokapriya rahatA hai. vaise ye AcArya lokapriya va ajJAnAdhakArakA nAza karanevAle the. PRANATERASHTRA 1865 Page #1876 -------------------------------------------------------------------------- ________________ manakA nAzakaranevAle the unako cUlArAdhanA AzvAsaH 4 nabhiSeNa AcArya ke ziSya mAdhavasana nAmaka AcArya the. inhoMne mAyA aura madanakA nAza kiyA thA. IN ye vRhaspatike samAna catura the aura inakI buddhi tatvatricAramai prayINa thI. 5 mAdhavasena AcAryake ziSya amittagati hue hai. unhoMne yaha bhagavatI ArAdhanA banAyI hai. yaha pApa nAzinI, saMsAratApa haraNa karanevAlI gaMgAnadI ke samAna hai. gaMgAnadI himAdrIya utpanna huI hai. yaha bhagavatI ArAdhanA amitagatyAcAryarUpI himAcalame utpana ho gaI hai. 6 AcAryazrIne yaha graMtha kevala cAra mahinema banAyA hai. isameM kucha bhI Azcarya nahIM hai. kyoM ki mahAprayatnazAlI jinabhakta konase kArya siddha nahIM kara sakate haiN| 7 pUrva jinAgamakA [ zivakoTyAcArya kA bhagavatI ArAdhanA graMtha ] AdhAra lekara maine yaha graMtha racA hai. merA yaha graMtha vidvajjanoM meM AdaraNIya hogA ki dukSase nikAlA huA vRta molyavAn aura AdaraNIya hotA hai. 8 jaba taka meru parvatake zikharapara pAMizilA rahegI, jaba taka siddhoM se adhiSThita siddhazilA trailokya ke zikharapara virAjamAna rahegI, taba taka candrakAMtika samAna ujjvala, zramaduHkha kA parihAra karane vAlI, , ajJAnAMdhakAra kA nAza karane vAlI yaha bhagavatI ArAdhanA isa saMsAra meM sthira rahe. SHETATARTS ArAdhanAstavanam / baMdhuHsvargApavargaprabhavasuravaphalamApaNe karmavallI / / nAnAvAdhAvidhAyipracitakalimalakSAlane jahanukanyA rAgadveSAvibhAvivyasanadhanavanacchedane chedanI yA // sArAmArAdhanAsI vitaratu tarasA zAzvatI vo vibhUtim / / 2258 / / e yaha ArAdhanA svarga aura mokSa kA mukhaphala dene meM baMdhuke samAna hai. nAnA prakArakI gadhAoM ko utpanna karane vAle pAparUpI kIcaDako dhone ke lie yaha ArAdhanA gaMgAnadI ke samAna hai. rAgadveSAdi vikAroM se utpanna honevAle saMkaTarUpI vanako toDane vAlI kulhADI ke samAna yaha ArAdhanA graMtha hai. aisI yaha ArAdhanA tuma logoM ko icchita phala dene meM samartha ho. Page #1877 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlAsapanA AzvAsaH 1866 yAmAsAdhAvanamratridazapatizirogharapAdAravindAH / / sadyaH kuMdAvadAtasthiraparamayazAzodhitAzeSavikAH / / jAyaMta jatayo'mI janaja ninamuda kevala jnyaanbhaajo|| bhUpAdArAdhanA sA bhavabhayamadhanI bhUyasa zreyase vaH // 2242 // 10 isa kI ArAdhanA se bhavyajana iMdroM ke dvArA pUje jAte haiM. isa ArAdhanAke mAhAsya se tatkAla bhanyajana kuMdapuSpa ke samAna apane yazaka dvArA lokya bhara dete haiM. isa ArAdhanAkA sAhAyya milanese bhavyoMko AnaMdita karanevAle kevalajAnakI utpatti hotI hai. aisI yaha ArAdhanA tuma logoM ko vipula zreyaH saMpatti pradAna kare. yAmArAdhyAza gaMtA zakalitavipadaH paMcakalyANalakSmIm / / mApyAM puNyairapApAM tribhuvanapatibhirnirmitAM bhaktimAdriH / / samyakpavajJAnaSTimamugvaguNamaNibhrAjitAM yAnti muktiM / / sA vaMdyA hRdyavivilasatu hRdaye sarvadArAdhanA vH|| 2250 / / 11 isa ArAdhanAkI ArAdhanA se vipattikA nAza hotA hai aura deveMdra, dharaNedra aura cakravartidvArA bhavya jIvoMko paMcakalyANakI vibhUti prApta hotI hai. samyagjJAna, darzana, cAritra ityAdi saguNamaNioNse alaMkata hokara ve muktIke nAtha.bana jAte haiM. hama ajJAnI haiM hama isa ArAdhanAdevIko caMdana karate haiM. yaha hamAre hRdaya meM sarvadA nivAsa kare. yA saubhAgyaM vidhattaM bhavati bhavabhidhe bhaktita: sevymaanaa| yA chinte mohadaityaM bhuvanabhayabhRtAM sAdhvasaM bsyNtii| yo cAnAsAdya dehI bhramati bhavavane bhuuribhaassaadrirodre|| sA bhadrArAdhanA vo bhavatu bhagavatI vaibhavodbhAvanAya // 2251 // 12 jo ArAdhanA sAbhAgyako utpanna karatI hai, bhaktIse isakI sevA karanese yaha saMsArakA nAza karatI hai. moharUpI daityakA vidhvaMsa karake saMsArameM prANioMke bhayako dUra bhagAtI hai. isakI prApti nahIM honepara prANI. oNko nAnA prakArake kubhAvarUpa parvatoM se ghire hue saMsArajaMgalameM bhramaNa karanA par3atA hai. ataH yaha kalyANa karanevAlI ArAdhanA hamako aizvarya prAptimeM sahAyaka bane. Page #1878 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AbAsA 1867 AARADADIMANARTHABARAMATAARAMETAARATI yA kAmakrodhalobhaprabhRtiSahavidhagrAhanakAyakIrNA / / saMsArApArAsiMdhobhavamaraNajarAvartagartAdupetya // gacchattyuttIrya sidi sapadi bhavabhRtaH zAzvatAnaMtasokhyam // bhavparArAdhanAnauguMNagaNakalitA nityamArutA sA / / 2252 / / - 13 yaha saMsArasamudra kAma, krodha, lobha, vagairaha nAnA prakArake prAha aura nakose marA huA hai. isameM janma, maraNa aura jarArUpI bhovareM hai aise saMsAra samudra meM par3A huA prANI saguNAsa banI huI ArAdhanAkA Azraya lekara usase ucIrNa hotA hai tathA nitya anaMta sukha denevAle mokSako prApta kara letA hai. yA maitrIkhyAtikAMtidyutimatisugatizrIvinIsyAvikAMtAm / / saMyojyopArjanIyAmasamitamAnidhirmaktikAMtA punphi|| muktAhArAbhirAmA mama madazamanI samyagArAdhanAlI // bhUyAnedIyasI sA vimalitamanasAM sAdhayantIpsitAni // 1253 // 14 ArAdhanAkI sevA karanese vaha sevakoMko maitrI, khyAti, kAMti, zobhA, buddhi, sugati, saMpatti, namratA ityAdi striyoMke sAtha saMyukta karatI hai. aura antameM avazya prApti karaneke yogya aisI mukti bhI detI hai. yaha ArAdhanA motioMkI mAlAke samAna suMdara hai. mere madako naSTa karake nirmala cittavAle puruSoMko iSTa padArtha sama rpaNa karatI huI mere sAbhidha hamezA rahanekI kRpA kareM. svAMtasthA yA durApA niyamitakaraNA sRSTasarvopakArA / / mAtA sarvAzramANAM bhaSamadhanaparA'naMgasaMgApahArA | satyA cittApahArI cuhisajananI dhvstyossaakrshriiH|| dadyAdArAdhanA sA sakalaguNavatI nIrajA vaH sukhAni // 2254 // 15 yaha ArAdhanA durlabha hai. jaba prANiAMke mana meM yaha mukAma karatI hai taba usako jitendriya ba. nAtI hai. sarva prakArake upakAra karatI hai. brahmacaryAdi cAro AzramoMkI yaha mAtA hai, saMsArakA nAza karake, kAmavikArako dUra bhagAtI hai. satyahI isakA svarUpa honese cinmaya AtmAke saMsAratApako dUra karatI hai. vivAnoMkA 1867 maya Page #1879 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA 1868 Pr hita karatI hai. saMpUrNa doSoMko haTAtI hai aura caMdrakI zobhAko naSTa karatI hai arthAt caMdrakI zobhA bhI isake sA mane phIkI mAlUma paDatI hai. sakalaguNasaMpanA pAparahita yaha ArAdhanA hama logoM ko sadA sukhI kareugavurga guruduritadayaM varadhumanIyamAnA || hartu mohAndhakAraM kavalitanikhilA tigmarazmIyamAnA // niHzeSaM vastu dAtuM bhavadabhimataM kAmadhenUyamAnA // nidhA yA vidhasAmamitagatisukhaM zIghramArAdhanA vaH / / 2255 // 16 jo atyucca duHkharUpI parvatoM se ghirA huA hai aise pAparUpI baDe banako bhasma karanemeM yaha ArAdhanA ani samAna haiM. moharUpI aMdhakArako naSTa karaneke liye yaha sUrya ke tulya hai. saMpUrNa icchita vastu dene meM yaha kAma dhenUkI barAbarI karatI hai. aisI yaha ArAdhanA nirvAdha anaMta jJAna jisameM bharA huA hai aisA sukha tuma logoMko pradAna kare. zvabhUmijvaladvadve'vicchinnajaloGgatiH // ayaM naH zaraNaM sAstu ratnatrayavizuddhitA // 2256 / / 17 narakabhUmimeM prajvalita agriko zAMta karaneke liye yaha ArAdhanA avicchinna meghAka samAna hai. aisI ratnatraya se nirmalarUpa ArAdhanA hamako prApta ho. yaiSA kudAlikA zAtA tiryagduHkhAMkuroddhRtau // agra naH zaraNaM sAstu ratnatrayavizuddhitA // 2257 // 18 tiryaggatike duHkharUpI tRNAMkurako uravADane ke liye jo kuddAlakatulya hai. aisI yaha ArAdhanA hamArA rakSaNa kareM. ma titalAbhAya yeSA kalpadrumAyate // ayaM naH zaraNaM sAMstu ratnatraya vizudvitA // 2258 // 19 manuSyoMko ciMtita padArtha deneke liye jo kalpavRkSake tulya mAnI gaI hai aisI ratnatraya se vizuddha huI yaha ArAdhanA hamArA rakSaNa kareM. AzvAsaH 8 : 1868 Page #1880 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsa phulArAdhanA 1869|| dUtikA hRto yaM maharddhikasurazriyaH / / aba naH zaraNaM sAstu ratnatrayavizuddhitA // 2255 / / 20 mahARddhizAlI devoMkI lakSmIko bulAne ke liye jo dunIke samAna hai aisI yaha ratnatrayase nirmala banI huI ArAdhanA hamArA rakSaNa kare.. muktidAne kSamA yAsti virtibhvsNttH|| adya naH zaraNaM sAstu ratnatrayavizudritA // 2260 // 21 jo muktipradAna karanemeM samartha hai, jo bhavaparaMparAkA nAza karanI hai aisI yaha ratnatrayanirmala ArAdhanA hamArA saMrakSaNa kare. eSaiva paramo dharma egha paramaM tapaH // paSaivAhadaco vAcyameva dhyAnasaMgatiH / / 2261 / / eva paramo lAbha papaiva paramaM matam / / eSaiva paramaM tatvameva paramA gatiH / / 2262 // pasagA nadi nigopapa. ataH zaraNamepekA bhavatAnme bhave bhave / / 2263 / / 20-23 yaha ArAdhanAhI utkRSTa dharma hai, utkRSTa tapa hai, jinavAna apanI divyadhvanIse isakAhI varNana kiyA hai. isakohI dhyAna kI prApti hone meM kAraNa mAnanA cAhiye. jagata meM ArAdhanAkI prApti honA hI parama lAma hai. yahI uttama mata hai. yahI uttama tatva hai aura yahI hamArI parama saMrakSikA hai. iApakI jisako prApti huI hai usako jagata meM konasA mukha parama durlabha hai ? isaliye pratyeka madameM maiM isakA hI Azraya grahaNa karUMgA. yA sarvajJahimAcalAdapamRtA zIlapravAhAtmikA / / yA sarvarddhisamarthitagaNadharairArAdhitA nirmalA // yA durvArabhavA sukhAhataNAM nirvApaNI svadhunI / / sAvaH pApavizodhanAya zubhadA bhUyAtsadArAdhanA // 2264 / / Page #1881 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sArAdhanA bhAvAsA 1870 24 sarva jinezvara rUpI himAcalase isa ArAdhanArUpI gaMgA nadIkI utpaci huI hai. yaha zIlarUpI pravAise yukta hai. sarva Rddhi ke dhAraka gaNadharoM se yaha mAnI gaI hai. yaha nirmala hai. durgAra saMsAra ke asukha se pIDita purupoMko AnaMdita karanevAlI, aisI yaha ArAdhanA gaMgA pApanAza karaneke lie kAraNa hove. aura hamArA hamezA kalyANa kareM yA sajjJAnasamRddhinAlakalitA samyaktvasaskarNikA / / yA cAritrapalAzasaMcayAcatAdhA tpobhaasuraa|| yA bhavyottamaSaTpadeH pAravatA nai saMgyapadmAkulA || sA vo'syAdbhacatApamujjvalaguNarArAdhanA padminI // 2295 // 25 samyagjJAnakI unnati honA hI jisakA nAlaMdaMDa hai. samyaktvarUpI kArNikA se jo yukta hai, teraha prakArakA cAritra hI jisake patra hai. do prakAra ke tapa se jo praphullita hai, jo bhavya puruSarUpI usama bhramaroMse beSTita huI hai, aura niSparigrahatA rUpa kamalase jo sundara dIkhatI hai aisI yaha ArAdhanArUpa pAminI-kamalinI apane ujjvala guNoM se ArAdhaka aise tuma logoM kA bhavasaMtApa dUra kare.. yA saryAsravarodhinI kalimalaM dUraM nirasyAMgajam / / saiddhaM cArupa nayadguguNavato bhavyAtmano vAMchitam / / cakrezAdisukha surairabhinutaM saMyojya saMnpasyatAM // sA vaH spAnmunihaMsasecinarasA devApagArAdhanA // 2266. // 26 yaha ArAdhanArUpa gaMgA nadI saMpUrNa AsravoMko rokatI hai, zarIra meM utpana hue rAgadveSAdika mala naSTa kara guNavAn bhavya jIvako iSTa sundara aisA siddhapada arpaNa karatI hai. sokhanA maraNakA jinhoMne Azraya liyA.hai aise satpuruSoMko devoke dvArA candanIya aisA cakravAdikokA sukha detI hai. munihaMsa jisake rasakA pAna karate haiM aisI ArAdhanA rUpa gaMgA Apako prApta ho. yA zIlojjvalapuSpagaMdhasabhamA sabhyAnasatpalayA // . bhAsvadarzanasaMbhavA varatapa-patrocayanacitA / / rUpa gaMgA ApAvalapuSpagaMdhamumocapenAdhita AMARRERARAMATARAKAR Page #1882 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzvAsA lArAdhanA 1871 IN samyagvRttalasanmahAphalavatI bhavyAlizaMkAritA // sA vo mAnasabhUtale prasaratAdArAdhanAvallarI / / 2267 / / 27 yaha ArAdhanA latA zIlarUpI ujjvala puSpagaMdha se suramya dIkhatI hai, dharmadhyAna aura zukladhyAna rUpI pallayoMse yukta hai, nirmala samyagdarzanarUpI bIjase isakI utpatti huI hai, utkRSTa taparUpI pattoM se bhara gayI hai| samyakcAritra rUpI mahAphala isako utpanna hue haiM bhavya puruSarUpI bhramara isa ke Upara guMjArava kara rahe haiM. aisI yaha ArAdhanArUpa vallI tujhAre manobhUmI meM khUba prasArako prApta hove. yA zrImacchratazIlanIrakasthitA nirvANadAnakSamA / yA puNyASitAriNI zucitayA raMgattaraMgAkulA / / yA nirdhUya kalebarANi mahataH saMsthApayetsatsukhe // sA vo maMgalamAtanotu nitarAmArAdhanAsvadhunI // 2268 // 28 yaha ArAdhanA rUpa gaMgA nadI zrutajJAna aura zIlarUpa pAnI se bharI rahatI hai. nirvANamokSa denameM samartha hai. puNyasamudrako prApta hotI hai. doparahita hai. zukla dhyAnarUpI taraMgoMse yukta hai. satpuruSoM ke zarIrakA nAca karake jo unako utkRSTa mokSa sukha detI hai aisI yaha ArAdhanAgaMgA tuma lokoMkA pUrNa kalyANa kareM. yA mohAsurasaMgalaJcavijayA srvaarthsNpaadnii| zarANAmasamAdhinAzanadhiyA kArtitrayANAM satAm // (2) yA duryAramahopasargamadhanI siddhipriyANAM stii|| sA yaH pAtu bhavAdI pratigatAnArAdhanAdhyavikA // 2269 // 29 yaha ArAdhanArUpa aMbikA devI mohAsurakA parAjaya karake vijayI huI hai. isakI bhakti karanevAle purupoko sarva iSTa padAthoM kI prApti hotI hai. yaha davI paroSahasahiSNu zUra munioMkA duHkha naSTa kara samAdhikI prApti kara detI hai. munioMke upasarga kaSTa naSTa karake siddhikI prApti kara detI hai. aisI yaha ArAdhanA devatA saMsAra canameM bhaTakanevAle hama logoMkA rakSaNa kara yA buddhayaTakacAkamAktikaphalamadhyasthadiGanAyakaH / / bhAsvabodhavicitrasUvaracitazcAritrasamakSaNaH / / Page #1883 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAghanA 1872 zrImadbhusisamujjvalairviracitA doSograrogApahA // sA vastiSThatu cakSasIha sutarAmArAdhanAkaThikA / / 2270 / / 30 yaha ArAdhanA kaMThake muktAhAra tulya hai. isameM poDazakAraNa bhAvanArUpa motI piroye gaye haiM. bIca bIca dazalakSaNa rUpa nAyakaratnoM kI racanA kI gayI hai. ujjvala samyagjJAnarUpI mRtake dvArA yaha ArAdhanArUpa muktAhAra racA gayA hai. cAritra aura gupti etatsvarUpI mauktika bhI isameM haiM. aisI yaha ArAdhanA kaMThI Apa logoM ke bakSasthalapara hamezA rahe. yA niHzeSaparigrahemada durvArasiMhAyate // yA kujJAnata moghaTAghaTane caMDAMzurocIyate // yA ciMtAmaNireva ciMtitaH saMyojayaMtI janAn // sA caH zrIvasunadiyogi mahilA pAyAndArAvanA / / 2271 / / 31 yaha ArAdhanA sarva parigraharUpI hAthikA bAta karaneke kArya meM siMha samAna hai. ajJAnAMdhakAra kA samUha naSTa karaneke liye sUryakAMtike samAna hai. cintitaphaloMke deneke liye yaha saba janoM ko cintAmaNi ratnatulya hai. zrIsunaMdi AcArya se pUjita aisI yaha ArAdhanA Apa logoMkA nitya rakSaNa kare. yA saMsAramahodadheH prattaraNI naureva bhanyAtmanAm // yA duHkhajvalanISa nirvApaNI svadhunI ! yA ciMtAmaNiraya nitiphalaiH saMyojayantI janAn // sA niHzreyasaheturastu bhavatAmAradhanA devanA / / 2279 / / 32 bhavya jIvoMko saMsArasamudra naraneke liye yaha ArAdhanA naukA ke samAna hai duHkharUpI agnIse jalanevAle logoM ko zAMtisukha denevAlI svargagAke samAna hai, jo ciMtita iSTaphalIse lokoMko saMyukta kara detI hai vaha AsadhanA tuma logoMko mokSa dene meM hetu bane. yA pusramUrtirekapadadhI svargAlA rohiNAm || yA mArgazravartinIti vidizA nirdhUtanAnArajAH // AzvAsa 8 1872 Page #1884 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 --- lAgadhamA AcAmaH ranamamuime - yasyAH sadguruparvataH prabhava hatyAhaH parAve dinaH // sA va pApamalAni gAlapatu gtalvArAdhanAsvadhunI / / 2273 / / 33 puNyAsabakI mAno murti aisI yaha ArAdhanA gaMgA svargArohaNa karanevAloMko mArgasvarUpa hove. ratna prayarUpa honese loga isako bimArgagA kahate hai. isakI sabAse nAnAprakAraka pAcaka nae hote haiM. madururUpI parvatase isa ArAdhanAgaMgAkA janma huA haiM aise prAcIna AcArya kahate haiM. ataH pApagalase rahita yaha gaMgAnadI tumAra antaH karaNameM vAsa kare. yA sarvajJahimAcalAtmagalitA puNyAMpurNA zuciH // yA sajjhAnacaritralocanadharairmadharnA gnniinrdhtaa| yA karmAnalaghamIDitamunIMdrabhAvagAhakSamA / / sA vo maMgalamAlanotu bhagavatyArAdhanAsyadhunI / / 6274 / / 34 yaha ArAdhanAgaMgA sarvajJa jinezvararUpI himAlabase utpanna huI hai. puNyarUpI jalase bharI hai aura pavitra hai. samyagjJAna aura nAritrarUpa locana-AMkha dhAraNA karanevAle maNadhagaeNna jisako apane mastakapara dhAraNa kiyA hai. karmarUpI agnAse pIDita munIzvararUpI hAthI jisameM avagAhana karate haiM aisI mA ArAdhanA svarganadI tuhmAg2a maMgala kare. yA puNyAMvadhi pUravi kalimalaprakSAlanakogamA / / / yA nidhUpa kaleghAgi vimalIkatuM kSamAyakAn / / yAmAsAtha munImayugapatayo nirvAntyapaMkAtmikAm / / sA bo'ntarmaladAhamAzu nihatAdArAdhanAstradhunI / / 2275 // 35 yaha nadI puNyasamudrako pUrNa karatI hai. pApamala dhone ke kArya meM yahI samartha hai. yahI manioMke zarIrakA nAza karake unako nirmala banAtI hai. pAparUpI kAMcaise rahita aisI isa nadIko prAA karake munirUpI hAthIke nAyaka pramodayukta hote haiM. esI yaha ArAdhanAnadI hamArI AtmAke antaHsthita karmamalake dAhakA nAza kare. yA saMsAramahAvipApaharaNe sanmaMtravidyAyate // yA karmAvRtatATaSIpradahane dAvAnalobIyate // -RINi Page #1885 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lArAdhanA AzvAsa 5874 yA durmohatamoghaTAvighaTane caMDAzurocIyate // sAvaH pApamalAni tu macirA ratnapArAdhanA / / 2376 / / 26 jo saMsArarUpI tIva viSakA haraNa karane meM uttama vidyA ke samAna hai, jo kamarUpI callIkA vana jalAnemeM dAvAgnIke samAna hai, jo mithyAmohAMdhakAra ko naSTa karane meM sUryakAntI ke samAna AcaraNa karatI hai aisI yaha manohara ratnatrayArAdhanA hamAre pApamaloMkA nAza phare.. dhArAmamahAtaroH phalavatI yA puNya sanmaMjarI / / muktizrIlalanAbhitAraNapaddhaSTAkSarA zaMphalI / / svargAgrapravibhAsisaudhazikharArohakaniHzreNikA // sAvaH pAtu pavitramUtiramattA ratnatrayArAdhanA / / / / 22.77 / / 37 yaha ArAdhanA dharmarUpI bagIca ke baDe vRkSako phalayu uttama maMjarI hai. yaha ArAdhanA muktirUpI suMdarI ko abhisaraNa karane liye pravRtta karanevAlI spaSTa aura madhura bolanevAlI dAsI hai. svargaka agrabhAgapara zobhanevAle mokSarUpa prAsAdake uparake bhAgapara ArohaNa karaneke liye yaha ArAdhanA nasainIke samAna hai. aisI yaha pavitra aura nirdoSa ArAdhanA tujhArA saMrakSaNa kare. yA sadRSTiruciprabhAsvarasanuH saMjJAnanatrojjvalA / / saccAritravibhUpaNA zucitapazIlaughamAlyAMvarA / / muktizrIvarakAminIpriyasakhI pusspessuvidvessinnii|| sA dhIrairabhivaMditA mama hRdi stAnityamArAdhanA // 2278 / / 38 yaha ArAdhanA samyagdarzanarUpI kAMtise suMdara dIkhatI hai. pavitra tapa aura zIlasamudAyarUpI puSpamAlA aura vastra dhAraNa karanavAlI hai. muktilakSmIrUpI suMdara strI kI yaha priyasakhI hai. yaha madanakA dveSa karatI hai. vidvAna puruSone jisako vaMdana kiyA aisI yaha AsapanA mere hRdaya meM nitya vasatI kare yA zuddhayaSTakayuktadarzanadalaM jJAnollasatkarNikama / cAriyojjvaladIrghanAlamamalaM zIlollasatkesaram / / AMERA Page #1886 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH muktizrIlalanAnivAsakamalaM dhatte guNanirmitam // sA me hRtsarasi sphuTa vikasatAdArAdhanApazinI / / 2279 / / 39 zuddhayaSTakoke sAtha rahanavAlA samyagdarzana hI jisake dala haiM, arthAta nikitAdika ATha aMga hI isa kamalake dala hai. jJAnahI jisakI ujjvala karNikA hai, cAritrahI jisakA ujjvala aura dIrghanAla-daMDa hai, nirmala zIla samudAyahI jisakA kesara hai.jo muktirUpI lakSmIkA nivAsa sthAna hai aise kamalako dhAraNa karane vAlI, guNAMse utpanna huI aisI yahA ArAdhanArUpa kamAlanI mere hRdayarUpa sarovarameM hamezA vikAsa yukta rahe. isapakAra zrI amitagatyAcAryaviracita ArAdhanAstava samApta huA nakSatraguNAnvarNayiSyAmi / 1 taM jdhaa| assiNINakyatte jai saMthAraM giNhadi to sAdiNakkhatte ratte kAlaM karedi / / 2 bharaNiNakhatte jadi saMthAraM geNhadi to revaviNakAvatte pandhuse mrdi| 3 kiMtigaNavatta jadi saMdhAraM gaNhadi uttaraphAguNiNakkhatte majhaNhe mrh|| .4 rohiNINakhatte jadi saMthAraM gehadi so savaNaNakkhatte adbharate mrdi| 5 miyasiraNakkhatte jadi saMthAraM gehadi to puvaphaguNaNakkhane maravi / 6 adANakarakhate jadi saMdhAraM geNhadi to uttaradiyase maradi / jadi Na maredi tavA tarima purogade Nakvatta marissadi // 7 punarvasuNavatte jadi saMdhAraM geNhadi tadA assaNiNakkhatte avaraNhe bharadi / / 8 pussaNakkhatte jadi saMdhAra geNhadi to miyasiraNavatte bhrdi| 1 asalisaNakhate jadi saMdhAraM gaNhadi so cinaNavatte maravi // 10 maghaNakkhana jadi saMdhAraM geNhadi to tahivase maradi yadi Na maradi tadA tali purogade Nakhatte mrdi| 11 puSvapharaguNiNakvate yadi to dhaNiyANakkhatte divase maravi // ARREARRARAMAR Page #1887 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlArAdhanA AzvAsaH 1876 12 uttaraphagguNiNakhatte yadi to mUlaNakkhatte padose maradi / 13 hatyaNakhatte yadi so bharaNiNavatte divase maradi / 14 cittANakarabatteNa yadi so miyAsiraNakhate adarale mrdi| 15 sAviNakvate yadilo revadiNavatte emAde maradi / 16 visAhaNakkhatte jadi to apilasANakkhane maradi / / 17 asisANakvatta jadi to puzcamaNakkhatta divasa mrdi| 18 mUlaNakhata jadi to jeTTaNakhatte pabhAdavelAe maradi / / / 15 punAsADhaNakhale jadi to miyasiraNakkhana padosavelAe mrdi| 2. uttarAsAdAvakhata jadi to divasa cava ahavA bharapadaNakavane avararahe maradi // sANAne digoNavatteNa tahivasa kAlaM karedi // 22 dhaNiyANavate yadi to tadivase kAlaM karedi, yadi nadivasa kAlaM Na karadi to puNa tadivase ceva AgaMde maradi // 23 sadabhisaNakkhatteNa yadi gihadi jeThANakvateNa asthavaNavelAe mrdi| 24 pubvabhaDpadaNakkhateNa jadi to puNavasuprakvace rattiM maradi / / 25 uttarabhaddapade jadi to divase vahamANe vA puNa rAdo yA maradi / / 26 revatiNakhatte jadi to maghaNavakhane mrdi| iti maraNakaTikA NavatagaNanA smmttaa| . nakSatraguNoMkA varNana1 yadi azvinI nakSatrake samaya kSapakane saMstara grahaNA kiyA hogA to svAti nakSatrake samaya rAtameM usako samAdhibharaNa prApta hotA hai. 2 yadi maraNi nakSatraka samaya kSapakane samAdhi maraNake liye saMstarakA-bichAnekA Azraya kiyA hogA to revatI nakSatrake samaya dinake prAraMbha samayameM usako pramAdhibharaNa prApta hogA. SAHATE 1876 Page #1888 -------------------------------------------------------------------------- ________________ si mUlArAdhanA AzvAsA -- - - -RAMumitr 3 kRtikA nakSatrake samayapara yadi muni bichAnepara zayana kareMge to uttara phAlgunI nakSatrapara madhyAnha kAlameM unakA maraNa hogA, 4 rohiNI nakSatrapara saMstara grahaNa karanevAle munioko zravaNa nakSatra meM AdhI rAtake samaya maraNa prApta hogA. 5 mRgazira nakSatraera sAlekhanAkA Azraya karanese pUrva kAlAni nakSatrapara panikA dehAnta hoyA. 6 AdrA nakSatrame yadi saMstara grahaNa kiyA jAyagA to uttarA nakSatrake dina maraNa hogA yadi na hogA to Ageke nakSatra meM usakI mRtyu hogI. 7 punarvasunakSatra para bichAnA grahaNa karane se azvinI nakSanagara aparAhakAlameM maraNa hogA. . puSya nakSatrapara zayyA grahaNa karanese mRgazira nakSatrapara garaNa hotA hai. 1. AzlepAnakSatrake samaya zagAkA gyAkAra karanege citrA nakSatrapara maraNa hotA hai. 1. maghAnakSatrake samaya zayyAkA svIkAra karane me usI nakSatrake dina maraNa hotA hai yadi na hogA to Ameke nakSatra meM hotA hai. 11 ninAvagaM yadi mannA praNA kanaka liMga yA pIkAra kiyA hogA to ghaniSThAnakSatrake mamaya dinameM maraNa hogA. 12 uttara 'phAlguna nakSatra meM yadi nayA grahaNa kI hogI to mUlanakSatrapara sAyaMkAla meM maraNa hogA. 13 hastanakSatrapara yadi saMnyAsa grahaNa kiyA jAyagA to bharaNI nakSatrapara dina meM maraNa hogA. 14 citrAnakSatra meM yadi saMnyAsa grahaNa kiyA ho to mRgazira nakSatrapara AdhIrAtameM maraNa hogA. 15 svAtI nakSatra para zayyAgrahaNa karanese vatinakSatra ke samaya prabhAta kAlameM maraNa hogA. 16 vizAkhA nakSatrapara zayyA dhAraNA karanasa AzleSA nakSatrapara maraNa hotA hai. 17 AzleSA nakSatrapara zarayA grahaNa karanase pUrvabhAdranakSatrama dinameM maraNa hogA. 18 mUlanakSatrapara zayyA grahaNa karanese jyeSThAnakSatrapara prabhAta kAlameM maraNa honA hai. 19 pUrvApADAnakSatra meM zayyA grahaNa karanero mRgazira nakSatrapara rAtaka prAraMbhaka samaya maraNa hotA hai. 77 Page #1889 -------------------------------------------------------------------------- ________________ REPARAN mUlArAdhanA AvAsaH 20 uttarApAhA nakSatrapara saMnyAsa grahaNa karanese usI dinameM athavA bhAdrapadA nakSatra meM aparANDa kAlameM IE maraNa hotA hai. 2. tharaNanakSatra meM yadi zayyA grahaNa kI jAya to uttarabhAdrapadanakSatra meM dinameM kAla hogA. 22 dhaniSThA nakSatrapara zayyAgrahaNa karanese usI nakSatrake dinameM maraNa hogA yadi na hogA vo Agake usI nakSatrake dinameM maraNa hogA. 23 zatabhiSajanakSatrapara saMnyAsa grahaNa karanevAle munIkA jyeSThAnakSatrapara sUryAsta samayameM maraNa hotA hai. 25 pUrvabhAdrapadanavanameM yadi zayyA grahaNa kI jAya to punarvasunakSatrapara rAtameM bharaNakAla hogA. 25 ucara bhAdrapadanakSatrameM saMstara grahaNa karanepara usa dinameM athavA rAtama maraNa hogA. 26 revatI nakSatrapara saMstaragrahaNa karanevAle kSapakakA mRganakSatrapara maraNa hotA hai. nakSatragaNanAke anusAra yaha maraNakaMDikA samApta huI hai. zubhaM bhavatu pAThakAnuvAdakaprakAzakamudrakANAmityAzAse / / Hokuniturdashu arundkrnylture ikunt ||smaamo'yN graMthaH || BASTARATA SimpRTANTHARTIYATIMESARIMEHETirani Page #1890 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28kbp ASON Kantenushrutrugandhru adituatact uscholu xfarin E. Sudharkhandrvoriterstta: :their . : zrIvijayodayAmUlArAdhanAsahitA hiMdIbhASopetA ...... bhagavatI ArAdhanA smaataa| RADUNIJRISTIANESENTINARITRA