Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir carakasaMhitA mahAmuninA bhagavatAgnivezena praNItA maharSicarakeNa dRr3habalena ca pratisaMskRtA / carakacaturAnana-zrImaccakrapANidattapragItayA AyundhadadIpikAkhyaTIkayA mahAmahopAdhyAya-zrIgaGgAdharakaviratnakavirAjaviracitayA jalpa kalpatarusamAkhyayA TIkayA ca smlngktaa| kavirAja-zrInarendranAthasenaguptena kavirAja-zrIbalAicandrasenaguptena ca sampAditA saMzodhitA prakAzitA c| cikitsita-kalpa-siddhinAmakasthAnatrayasamanvitaH tRtIyaH khnnddH| prathamaM saMskaraNam / si, ke sena eNDa kompAnI liH / 29 naM kaluTolA STrITa, klikaataa| kalikAtAnagayoM kaluTolAvAvasthitasaptatisaMkhyakabhavanastha dhanvantari-ilekaTika-mezinayantra zrIraGgAlAlamitreNa mudritaa| 1855 tamazakAbdIyajyeSThapaurNamAsyAm / muulymssttruupykmitm| For Private and Personal Use Only
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsitasthAnasya sUcIpatram / com .. . C prthmo'dhyaayH| viSayAH pRSThe paktI abhayAmalakoyarasAyanapAdaH 22611 bheSajaparyAyAH 2262 bheSajAbheSajayoH prakArabhedaH / 2262 rasAyanaphalam 2264 rasAyanaprayogasya dvaividhyam 2267 kuToprAvezikavidhiH 2267 harItakIguNAH 2271 harItakosevanAnIMNAM niddezaH 2272 AmalakIguNAH 2272 brAhmaparasAyanaprayogaH brAjhaparasAyanasya dvitIyo yogaH 2277 cyavanaprAzaH 2279 caturthAmalakarasAyanam 2281 paJcamo harItakIprayogaH 2282 rasAyanaguNAH 2284 adhyAyapAdopasaMhAraH 2285 prANakAmIyarasAyanapAdaH rasAyanapravRttikAraNam 2287 AmalakaghRtam 2288 AmalakAvalehaH 2290 bhAmalakacUrNam 2291 viDaGgalehaH 2292 AmalakAvaleho'paraH 2292 nAgabalArasAyanam 2293 balAdiyogAH 2295 bhallAtakakSIram 2296 bhallAtakakSaugam 2298 bhallAtaktalam 2299 adhyAyapAdopasaMhAraH 2300 karapracitIyarasAyanapAdaH 2303 bhAmalakAyasaM brahmarasAyanam / 2303 3 viSayAH pRSThe pakkI kevalAmalakarasAyanam 2305 lohAdirasAyanam 2307 aindrarasAyanam 2309 medhAkararasAyanAni 2310 pippalIrasAyanam 2311 varddhamAnapippalIrasAyanam 2312 triphalArasAyanAni 2315 zilAjaturasAyanam 2316 adhyAyapAdopasaMhAraH 2322 AyurvedasamutthAnIyarasAyanapAdaH2326 AyurvedasamutthAnavivara gam 2323 indroktaM rasAmanam 2326 droNIprAvezikarasAyanam 2327 indroktaM brAhmarasAyanam 2331 kuTImAvezikacAtAtapikarasAyanAgAM nirUpaNam 2338 rasAyanavidhi, zAjAtavyAdhInAM cikitsAvidhiH 2338 AcArarasAyanam 2139 azvipUjane hetuH 2341 bhiSajAM bajatve kAraNam 2343 1 AturaMbhaSajoH karttavyatA 2344 vRttyartha cikitsAyA niSedhaH 2345 / / adhyAyapAdasthAdhyAyasya ca upasaMhAraH 2346 2 dvitiiyo'dhyaayH| saMyogazaramUlIyavAjIkaragapAdaH 2347 2 vAjIkaraNasyAvazkatA 23474 puruSabhedena vRSyatamAyA lakSaNam 23501 nirapatyanarasya nindA 2351 bahuprajasya stutiH 2286 m m s` For Private and Personal Use Only
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsitasthAnasya sUcIpatram / viSayAH pRSThe paDato apatyakaraM ghRtam 2382 vRSyagur3ikA 23826 vRSyA lapsikA 2383 anuktavRSyANAM saMgrahaH 2383 zukraprakAzaprakAra: 2384 bAlavRddhayomaithune doSaH 2385 zukrakSayakAraNam 2385 maithunazattayabhAve hetuH 12386 zukrasya sthAnanirNayaH prasekahetuzca 2386 apatyajananazukrasya lakSaNam 2387 kAjIkaraNalakSaNam 2388 adhyAyapAdasyAdhyAyasyacopa saMhAraH 2390 viSayAH pRSTha pachatau haNI guDikA 2353 vAjIkaraNaM ghRtam 2355 vAjIkaraNapiNDarasAH 2356 vRSyarasAH 2357 vRSyamAMsam 2358 vAjokaraNAdau zuddherAvazyakatA 2359 adhyAyapAdopasaMhAraH 2359 bhAsitalIrIyavAjIkaraNapAdaH 2361 SaSTikAdigur3ikA 2365 vRSyapUpalikAyogaH 2363 apatyakaraH svarasaH 2363 vRSyakSIram 2364 vRSyaM ghRtam 2365 vRSyadadhyAdi 2365 vRSyadugdhAdi 2366 nakrANDapAkaH bhanutavAjIkaraNAnAM saMgrahaH / 2366 adhyAyapAdopasaMhAraH 2366 mASaparNabhRtIyavAjIkaraNapAdaH 2368 vRSyakevalakSIraprayogaH 2168 vRSyakSIraprayogaH 2369 ghRSyayogAH 2369 vAjIkaraNa vayasyAnAmupayogitA 2373 prazastavAjIkaraNAni 2374 adhyAyapAdopasaMhAraH 2375 pumAn jAtabalAdikavAjI karaNapAdaH 2376 vAjIkaraNasya pUrvakRtyam vRSyA mAMsagur3ikA 2378 vRSyamAhiSarasaH 2379 vRSyaghRtatalitamatsyamAMsI 2379 garbhAdhAnako yogaH 2380 vRSyau pUpalikAyogI 2380 vRSyA mASAdipUpalikAH 2381 vRSyayogaH 2381 tRtiiyo'dhyaayH| jvaracikitsatAdhyAyaH 2391 . punarvasusamIpe agnivezasya praznAvalI 2391 rogazabdasya paryAyAH 2393 jvarasya prakRtiH 2394 jvarazabdasya paryAyAH 239. jvarasya pravRttiH 2396 jvarasya prabhAvaH 2399 tasya pUrvarUpam 2400 jvarAdhiSThAnam 2400 jvarasya lakSaNam 2401 jvarasya bhedAH 24.2 zArIramAnasajvarayorlakSaNAni 2403 saumyAgneyayo+rayorvivaragam 2405 antarvAhyavegajvarayolakSaNAni 2406 prAkRtavaikRtajvaravivaraNam 2407 sAdhyajvaralakSaNam 2411 asAdhyajvaralakSaNam 2414 santatajvaravivaraNam 2417 satatakajvaravivaraNam 2422 For Private and Personal Use Only
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir viSayAH samasa G0.000 9 m cikitsitasthAnasya suuciiptrm| pRSThe pantau | viSayAH pRSThe pakkI anyeSaSkAvaravivaraNam 24231 jvarakSINasya malaniharaNavidhiH 2474 5 tRtIyakajvaravivaraNam 2423 4 doSAvasthAbhedena purANajvarasya caturthakajvaravivaraNam 2424 cikitsA 2475 tRtIyakacaturthakajvarayorbhedAH 2427 1 avasthAbhedena yavAgUnAM niddazaH 2478 / rasAdidhAtugatajvarANA lakSaNAni 2435 1 hitakarayUSa-zAka-mAMsarasAnAM teSAM sAdhyatvAdiH 2437 prayogaH 2481 1 vAtapittajvaralakSaNam 2438 varjanIyAhArANAM nirdezaH 2483 vAtazleSmajvaralakSaNam 2438 jvaranAzanAH kAthA himAzca 2483 zleSmapittajvaralakSaNam 2439 vatsakAdiH kAtho himazca 2487 prayodazavidhasannipAtajjarasya viSamajvareSu kAthAH 2487 lakSaNAni viSamajvare himaH 2488 vikRtiviSamasamavAyArabdhasanni sannipAtajvare kvAthAH 2488 pAtajvarasya lakSaNama 2441 zaTyAdivargaH 2489 sagnipAtajvarasyAsAdhyalakSaNam 2442 5 vRhatyAdigaNaH 2489 bhAgantujvarabhedAH 2443 3 sarpiHprayogArhANAM nirdezaH 2490 bhabhicArAbhizApajajvarayolabhaNam 24464 pippalyA ghRtam 2493 kAmajvarAdInAM lazaNAni 2447 vAsAdya ghRtam 2494 jvarasamprAptiH 2449 balAdya ghRtam 2495 jvare svedApravartane hetu 2450 jvaraharaM vamanam 2496 AmajvaralakSaNam 2450 jvaraharavirecanam 2497 1 nirAmajvaralakSaNam 2452 jvaraharANi payAMsi 2497 navajvare varjanIyAH 2453 jvarasya zItoSNabhedena jvare lavanavidhiH 2454 abhyaGgAdividhiH 25033 navajvare doSapAcanAni 2456 | candanAdi tailAdi 2503 avasthAbhede jalapAnavidhiH 2457 aguAdi tailAdi 2508 SaDaGgapAnIyama 2459 zItajvaraharA yogAH 2511 vamanavidhiH 2460 vAtajAdijvarANAM vizeSayavAgUdAnavidhiH 2461 cikitsA 2513 yavAgvaviSayANAM jvaritAnA sannipAtajvarAnte jAtasya karNamUla. nirdezaH 2464 zothasya cikitsA 2516 1 tarpaNadAnavidhiH 2465 bhUtAnubandhinostRtIyakalakhanavidhiH 2465 caturthakayozcikitsA 2518 5 jvaranaH kriyAkramaH 2466 vAta-pitta kaphapradhAnaviSamajvarANAM navajvare kaSAyaprayogasya doSaH 2469 - cikitsAsUbam 2519 1 dazAhAt prAyaH karttavyam 2472 viSamajvaranAzanA yogAH 2519 7 h m mh s m m m m For Private and Personal Use Only
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir patra 254 255. 255 255 cikitsitasthAnasya sUcIpatram / viSayAH pRSTha pattau / viSayAH / viSamajvarasya devavyApAzraya raktapitte yavAgUkalpaH 2543 cikitsA 2523 5 / tRSyato raktapittinaH pAnIyam 254 rasAdidhAtugatajvarANAM saGkSapataH kriyA cikitsAsUtram 2524 7. nidAnavajjanopadezaH 254 bhabhizApAdyAgantujajvarANAM saMzodhanIyAnAM nirdezaH pratIkAraH 2525 saMzodhanavidhizca 254 kAmazokabhayajajvarANAM cikitsA 2525 7 saMzamanIyAnAM nirdezaH vimuJcato jvarasya lakSaNam 2526 7 saMzodhanavidhizca 254. vimuktavAsya lakSaNam 25281 raktapittazamanA yogAH sajvarajvaramuktayorvarjanIyAni 25281 vAsAdhRtam zAntasya jvarasya punarAvarttane hetuH 2529 3 palAzAdighRtAni punarAvRttajvarasya cikitsAvidhiH 2530 / zatamUlAdighRtam jvaracikitsAyAM prayatrA nAsApravRttaSTadoSaraktasya vazyakatvam 2531 9 cikitsA 255 adhyAyopasaMhAraH . 2532 2 raktapittanAzanAni cturtho'dhyaayH| pradehAdidravyANi raktapittacikitsitAdhyAyaH 2533 2 raktapittazamanopacArAH 255 raktapittanidAnam 2533 11 | adhyAyopasaMhAraH 256 raktapittasya niruktiH 2534 pnycmo'dhyaayH| tasya sthAnam 2535 doSabhedena raktapittasya liGgAni 2535 gulmacikitsitAdhyAyaH 156 doSabhedena tasya sAdhyAsAdhyatvam 2536 gulmasya samprAptipUrvakaM nidAnam 256 gatikRtaM tasya sAdhyAsAdhyatvam 2536 4 gulmasya svarUpam 256 anyAni asAdhyalakSaNAni 2537 5 gulmasya sthAnAni saMkhyA ca 256 raktapittasya mArgabhede hetuH 2538 vAtajagulmasya nidAnam 256 mArgabhede doSANAM sambandhaH 2539 tasya rUpANi 256 bhAditaH raktapittasya stambhane doSaH 2539 pittajagulmasya nidAnam 256 raktapitte lakhanavidhiH 2540 tasya rUpANi 256 hIverAdi pAnIyam 2540 kaphajagulmasya nidAnam 256 tarpaNavidhistarpaNadravyANi ca 25411 tasya rUpANi 256 lAjArtha peyArthaJca zAlInAM nirdezaH2542 dvandvajagulmAnAM nidAnarUpANi 256 sUpayUSArtha mudgAdInAM nirdezaH 2542 3 vidISajagulmasya rUpANi 256 zAkA) paTolAdInAM nirdezaH 2542 5 Artavagulmasya nidAnam mAMsAmA gavatAdInAM | tasya khagANiM MOTomorror . 5 256 256 For Private and Personal Use Only
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsitasthAnasya sUcIpatram / 2597 payAH pRSThe paktau | viSayAH pRSThe paGko ttikagulmasya cikitsAkramaH 2570 1 vAsAghRtam 2590 4 kasevanAhattikagulmasya trAyamANAyogaH 2590 lakSaNam 2570 pittagulme kAthaH 25914 pakkagulmasya lakSaNam 2571 dAhazamano'bhyataH 2591 cyamAnagulmasya lakSaNam 2571 vastayaH 2591 gulmasya lakSaNam pathyAni 2592 taba zastravidhizca 2571 9 agnirakSaNe nidAnavajane ca ntargatasya pacyamAnagulmasya upadezaH 2592 lakSaNam 2573 kaphagulmacikitsA 2592 ntargatasya pakvagulmasya lakSaNam 2573 3 dazamUlIghRtam 2593 sya cikinasAsUtram 2573 bhallAtakAdya ghRtam 2594 phagulmasya cikitsAkramaH 2574 5 kSIrapaTa palakaM ghRtam 2594 10 manopagagulmino lakSaNam 2574 5 mizrakasnehaH 2595 . 1 vedopagagulamino lakSaNam 2575 1 virecanam 2596 1 rayogyakaphagulminAM lakSaNAni 2575 dantIharItakI 2596 phagulme'riSTaprayogaH 2576 kaphagulmeM nirUhAdiH havidhiH 2576 kaphagulme vyaJjanAni 2598 indvatridoSajagulmAnAM cikitsA 2577 . pAnIyam 2599 uSaNAdya ghRtam 2578 Arttavagulmasya cikitsAvidhiH 2600 paraM SaNAdya ghRtam 2578 pravarttamAne rudhire pathyam 2602 gusauvarcalAyauM sarpiH 2578 9 atipravRttarudhirasya cikitsA 2602 3 vuSAdya ghRtama 2579 adhyAyopasaMhAraH 2603 2 ppalyA ghRtam 2580 iGgAdicUrNa hiGgAdigur3ikA ca 2541 ssssttho'dhyaayH| TyAdipUrNa zaTayAdigur3ikA ca 2542 pramehacikitsitAdhyAyaH 2605 sunakSIram 25834 pramehanidAnam 26056 lapaJcakam 2583 pramehasya samprApti 2606 rolAjatuprayogaH 2584 tasya sAdhyAsAdhyatvAdiH 2606 tagulme vastividhiH 2584 pramehANAM doSadRSyasaMgrahaH saMkhyA ca 2607 sIlinyAdya ghRtam 2586 daza kaphapramehAH 2607 gatagulme hitakarabhojanam 2586 10 SaT pittapramehAH 2608 rohiNyAdya ghRtam 2588 catvAro vAtapramehAH 2608 pAyamANAdha ghRtam 2588 eSAM yathAdoSaM varNamalakAdha ghRtam 2589 rasAdInAmullekhaH 2608 TraHam our . ! pramehANAM parvakhmANi ___ 2609 1 dw... 1 For Private and Personal Use Only
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir / cikitsitasthAnasya sUcIpatram / viSayAH pRSTha paDato 2647 5 2648 m m s m m s 2649 4 2649 2649 2650 2651 2652 2652 2654 2654 2655 2656 2657 2657 .. 4 m hh 2657 viSayAH pRSThe paGktau pramehiNo dvavidhyama 2609 5 / paTolamUlAdicUrNam pramehe saMzodhanavidhiH mustAdicUrNama santarpaNavidhizca 2609 suptikuSThe triphalAdicUrNam pramehiNAmapatarpaNe doSaH 2610 navanItaka-mAkSikadhAtuprayogo saMzodhanAnarhANAM saMzamanavidhiH 2610 pAradaprayogaH pramehe prazastamAMsamudgAdInAM madhvAsavaH nirdezaH 2610 kanakavindariSTaM kaphapramehe pathyAni 2611 kuSThinAM pathyAni kaphapramehe daza kaSAyAH 2612 kuSThe AlepanAni pittapramehe daza kaSAyAH 2613 siddhArthakaM snAnam kaphapittamehaharANi cUrNAni 2614 catvAro lepAH anubandhabhedena cikitsAvidhiH 2614 aSTau kaSAyAH lodhrAsavaH 2616 1 kuSTaharaM tailAdi dantyAsavo bhallAtakAsavazva 2616 10 zvetakaravIrAdya tailam kaphapittajamehe'patarpaNavidhiH 2618 zvetakaravIrapallavAdya telam nidAnavajane upadezaH 12319 3 titekSvAkutailam raktapittapramehayobhadaH 2620 kanakakSIrItelam pramehasyAvasthAntaram 2621 sidhamalepaH pramehasya sAdhyAsAdhyayApyatvam 2622 1 vipAdikAharaghRtataile pramehapiDakAcikitsA 2624 maNDalakuSThe lepo abhyAyopasaMhAraH 2626 2 maNDale bhanyo lepaH sptmo'dhyaayH| SaTa lepAH kuSThacikitsitAdhyAyaH 2627 eDagajAdilepAH kuSThanidAnam 2627 dahyamAnakuSTheSu abhyaGgaH kuSThAnAM doSadRSyAH 2629 bhaGgakledAdiSu cikitsA teSAM pUrvarUpANi 2632 raktapittottarakuSTheSu ghRtAni kapAlAdisaptakuSThAnAM lakSaNAni 2633 phalakkAtha: . ekakuSThAdeyakAdazakSudrakuSTAnAM tiktaSaTpalakaM ghRtam lakSaNAni | mahAtitakaM ghRtam doSAdhikyabhede kuSThabhedaH 2638 4 mahAkhadiraM ghRtam kuSThAnAM vidoSajatvam 2640 1 krimikuSThacikitsA kuSTheSu vAtAdiliGgAni 2641 1 vitacikitsA kuSTAnAM sAdhyatvAdiH 26418 vinne lepAH -doSAdhikyavibhAgena teSAM zvitrasya traividhyam cikitsAkramaH 2642 3 / doSabhedena vivassa varNabhedaH 2658 2659 2660 in w am mo 2660 2661 2661 2661 2662 2663 2663 2664 2665 2665 2667 2667 2669 2670 267, 2671 10 12 For Private and Personal Use Only
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsitasthAnasya sUcopatram / viSayAH pRSTha paGktau viSayAH pRSTha paDato vivasyAsAdhyalakSaNam 2672 3 sitopalAlehaH 12698 1 kilAsasya nidAnam 2672 3 vAsAvRtam 2698 adhyAyopasaMhAraH 2672 6 gokSurAdyavRtam 2690 jIvantyAdyavRtam 2699 assttmo'dhyaayH| ykssminnshchvihogdprtiikaarH 2701 1 rAjayakSmacikitsitAdhyAyaH 2674 agnidIpanA yogAH 2702 rAjayakSmaNaH prAgutpattikathA 2674 prazastAH khaDyUSAH 2702 bhasya paryAyAH 2676 sAtisAriyamigo vyaJjanarAjayakSmasaMjJAyA hetuH 2676 bhojya-pAnIyAnAM nirdezaH 2703 5 yakSmaNazcaturvidhakAraNam 2676 arucimato yakSmigazcikitsA 2703 7 sAhasikayakSmaNaH nidAna yamAnIpADavaH 2705 samprAptipUrvaka lakSaNam 2676 tAlIzAdya cUrNa gur3ikA ca 2706 4 vegasandhAraNaja-yakSmaNaH zarIrakSayanAzanAni bheSajAni 2707 1 nidAnalakSaNe 2677 9 mAMsakaramAMsAnAM nirdezaH 2709 1 bhayahetukayakSmaNaH nidAnalakSaNe 2678 madyavizeSaprayogastatphalaJca 27101 viSamAzanajayakSmaNaH nidAnalakSaNe 2679 zoSaprazamanAni sI Si 2710 yakSmaNaH pUrvarUpANi 2681 eSAM prayogavidhiH 2711 yakSmapravartanaprakAraH 2682 udvarttanam 2711 yakSmiNaH purIparakSAyAmupadezaH 2683 snAnavidhiH 2712 strotorodhe rasadhAtoH kAryam 2684 annArtha prazastadhAnyAni 2713 1 yakSmajapratizyAyasya vivaraNam 2685 devavyapAzrayA cikitsA 2714 rAjayakSmaNo viziSTaM lakSaNam 2686 adhyAyopasaMhAraH 2714 svarabhedasya vivaraNam 2686 raktakaphachaI navivaraNam 2687 nvmo'dhyaayH| zvAsArucicchadi vivaraNam 2680 unmAicikitsitAdhyAyaH 2715 2 pratizyAyAdInAM SaNNAM unmAdasya nidAnam 2715 sAdhAraNI kriyA 2690 tasya samprAptiH 2716 teSAmannapAnIyAdiH 2691 unmAdasya sAmAnyalakSaNam 2716 3 svedavidhiH 2691 | unmAdasaMjJAyA vyutpattiH 2717 3 ziraspArthA sazUlinAmupanAhAH 2692 vAtajonmAdasya sahetukalakSaNam 2717 5 teSAM dhUmAdiH 2693 pittajonmAdasya sahetukalanagam 2718 3 teSa ratamokSaNavidhiH 2693 kaphajonmAdasya sahetukalakSaNam 27191 doSAdhiphyabhedena rAjayakSmaNa sannipAtajonmAdasya zcikitsA 2694 sanidAnalakSaNam 2711 katipaye siddhayogAH 2695 5 AgansUnmAdasya hetuH 2720 For Private and Personal Use Only
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsitasthAnasya sUcIpatram / . mw . sm m h . h .. m h .. viSayAH pRSThe paGktau viSayAH pRSThe pakau mUtonmAdasya sAmAnyalakSaNam 2721 1 . apasmArasya nidAnam 2746 devAdInAM puruSadehe pravezarItiH 2721 3 tasya sAmAnyalakSaNam 2747 devonmattasya lakSaNam 2722 3 vAtikApasmAralakSaNam 2747 asuronmattasya lakSaNam 2723 paittikApasmAralakSaNam 2748 pitRbhirunmattasya lakSaNam 2723 zlaiSmikApasmAralakSaNam 2748 gandhonmattasya lakSaNam 2723 sAnnipAtikApasmAralakSaNam 2748 yakSonmattasya lakSaNam 2724 apasmArasyAgamakAlaH 2749 rAkSasonmattasya lakSaNam 2724 apasmArasya cikitsAsUtram 2750 brahmarAkSasonmattasya lakSaNam 2724 paJcagavyaM ghRtam 2750 pizAconmattasya lakSaNam 2724 7218 brAhmIvRtam 2751 devAdInAM grahaNakAlaH prAyapuruSazca 2725 5 mahApaJcagavyaM ghRtam 2751 grahAviSTAnAmasAdhyalakSaNAni 2727 3 . siddhAni ghRtAni 2752 ratyarcanAdikAmabhUtagRhItasya abhyaGga-dhUpa-nAvanAni 2753 cikitsA 2728 prazastAni aJjanAni 2756 nijAgantUnmAdasya sAmAnyopakramaH2728 5 atattvAbhinivezasya sanidAnahiGgAdya dhRtam 2731 | lakSaNam 2759 1 kalyANakaM ghRtam 2731 tasya cikitsAsUtram 2759 11 mahAkalyANakaM ghRtam 2733 atattvAbhinivezonmAdApasmAriNAM mahApaizAcikaM ghRtam 2734 sadyaHprANaharANi 2761 1 lasunAdya ghRtam 2735 adhyAyopasaMhAraH 2761 4 aparaM lasunAdya ghRtam 2735 purANaprapurANaghRtayolakSaNam 2737 ekaadsho'dhyaayH| nasyamAnaJca 2737 kSatakSINacikitsitAdhyAyaH 2762 2 siddhArthakAdiH 2738 kSatakSINasya nidAnapUrvakaM prasekAdau dhUmapAnavidhiH 2739 lakSaNam 2762 6 doSabhedena sekAanAdiH 2739 10 kSatasya kSINasya ca viziSTadoSabhUtajonmAdasya cikitsA 2740 4 2765 . devarSipitRAndharvonmattasya anayoH sAdhyAsAdhyalakSaNam 2765 3 cikitsA 2742 9 anayozcikitsA 2765 5 unmAdAnAgame pAlanIyavidhiH 2744 3 elAdigur3ikA 2767 1 unmAdanivRttilakSaNam 2744 5 rakte'tipravRtte cikitsAvidhiH 2767 10 adhyAyopasaMhAraH 2745 avasthAbhedena cikitsAvizeSaH 27681 dshmo'dhyaayH| amRtaprAzaghRtam 2770 apasmAracikitasitAdhyAyaH 2746 2 / zvadaMSTrAya ghRtam 2771 apasmArasya nirUktiH 2746 4 / saktuprayogaH 2772 lakSaNam For Private and Personal Use Only
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsitasthAnasya sUcIpatram / 6 0 . . . .50.6 MIN0060 . 2783 . . viSayAH pRSTha paGktoM viSayAH pRSTha paDato katipaye sarpiguMDAH 2772 zothinAM prazastAyUSazAkarasazAlayaH2001 1 sarpirmodakaH 2776 zaileyAditailapradehI 2801 - 7 strI-kSINasya vizeSacikitsA 2770 prazastAni lepasaicanAni 2802 1 saindhavAdi cUrNam 2779 zAlakalakSaNam 2804 saindhavAdiSADavaH 2780 vitAnikAlakSaNam 2804 aparo yogaH 2780 tAluvidradhilakSaNam 2804 adhyAyopasaMhAraH 2781 upajihvAdhojiTikayorlakSaNama 2804 upakuzalakSaNama 2804 dvaadsho'dhyaayH| dantavidhilakSaNam 2804 zvayartha.cakitsitAdhyAyaH galagaNDa-gaNDamAlayorlakSaNam 2805 zvayathonidAnam 2784 tayozcikitsA 2805 Agantuzva yathornidAnam 2785 1 | anthilakSaNam 2805 5 viziSTazothAnAM samprAptivizeSaH 2785 6 / granthicikitsA 2806 zvayathoH pUrvalakSaNam 2786 grantherasAdhyalakSaNAni 2806 9 zothasya sidoSajatvam 2786 arbudacikitsA 2807 3 zothasya sAmAnyalakSaNam 2786 alajIlakSaNam 2807 vAtikazothasya lakSaNam 2787 kSatajasya lakSaNama 2807 pittAdhikazothasya lakSaNam / 2787 vidArikAyA lakSaNaM cikitsA ca 2808 kaphAdhikazothasya lakSaNam 2788 visphoTakAkSayorlakSaNam 2808 zothasyAsAdhyalakSaNam 2788 pir3akAlakSaNam 2808 tasya sukhasAdhyalakSaNam 2789 romAntikAlakSaNam 2808 tasya sAmAnyatazcikitsAvidhiH 2789 masUrikAlakSaNam 2808 zothinAM varjanIyAni 2790 visphoTakAdInAM cikitsA 2809 zoyanAzanA yAgAH 2791 antavRddhilakSaNam 2809 zAthAnAmavasthAbhedena cikitsA 2712 mUtavRddhimedovRddhayolakSaNam 2809 gaNDIrAvariSTaH 2793 vRddhInAM cikitsA 2009 aSTazato'riSTaH 2793 bhagandarasya sahetukalakSaNam 2010 punarnavAriSTaH 2794 basya cikitsA 2810 phalalikAdyariSTaH 2795 zlIpadalakSaNam 2810 kSAraguDikA 2795 jAlAI bhalakSaNam 2811 gur3AkaprayogaH 2797 sya cikitsA 2811 zilAjatuprayogaH 2797 anuktazothAnAM cikitsAvidhiH 2811 7 kaMsaharAtakI 2798 bhighAtaja-viSajazothayozothaharANi vRtAni 2799 lakSaNaM cikitsA ca 28121 citrakaghRtam 2800 adhyAyopasaMhAraH 2812, 4 .. .. .. 60.50.600GMC RS 10 For Private and Personal Use Only
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsitasthAnasya suuciiptrm| m - - 1 sa . .. tryodsho'dhyaayH| viSayAH pRSThe paktI kaphodaracikitsA 2832 3 viSayA: pRSThe pakkI sannipAtodara kitsA 2832 . udaracikitsitAdhyAyaH 2013 2 plIhodarasya doSabhedena lakSaNAni 2833 udarANAM samprAptiH 2814 lohodarasya kriyAkramaH 2833 udararogANAM nidAnam 2815 plIhodarazamanA yogAH 2834 teSAM pUrvalakSaNam 2816 rohItakaghRtam 2834 saGkapataH samprAptiH 2816 9 yakRdarasya mikitsAsUtram 2835 udarANAM sAmAnyalakSaNam 2817 badrodaraciki sA 2036 udararogasya saGkhyA 2817 kSatodaracikitsA 2036 vAtodarasya nidAnapUrvikA udakodaracikitsA 2837 samprAptiH 2817 5 anArtha prazastazAlyAdInAM nirdezaH 2837 9 tasya rUpANi 2818 udariNAM vayAni 2838 3 pittodarasya nidAnapUrvikA takrapAnavidhiH 2838 ___ samprAptiH 2818 avasthAbhede viziSTadugdhapAnavidhiH 2839 9 tasya rUpANi 2899 pralepAH 2839 11 kaphodarasya nidAnapUrvikA sekapAnAdau aSTavidhamUkhANAM samprAptiH 2819 nizaH 2840 4 tasya rUpANa 2820 paJcakolaghRtam 2840 sannipAtodarasya sahetuH samprAptiH 2820 2841 tasya rUpANi 2821 cinakaghRtam 2841 plIhodarasya nidAnapUrvikA paTolA cUrNam 2042 samprAptiH 2821 nArAyaNa cUrNam 2843 tasya rUpANi 2822 havupAdya cUrNam 284414 baddhodarasya nidAnasahita nIlinyAdyacUrNam 2845 samprAptiH 2823 siddhAni sarpoSi tastha rUpANi 2823 AjakSAraH 2850 udarANAM sAdhyAsAdhyavibhAgaH 2825 udare viSazastrakarma 2812 jAtodakasyodarasya lakSaNam 2826 6 udaraharaprayogAnAmanu udarANAmuttarottaraM kRcchasAdhyatva. dugdhapAnavidhiH 2856 7 nirdezaH 2827 adhyAyopasaMhAraH 2857 teSAmasAdhyalakSaNAni 2827 cturdsho'dhyaayH| anudakodarasya lakSaNam 2828 vAmodaracikitsA 2829 | azcikitsitAdhyAyaH 2058 2 adare nityavirecanasyAvazyakatA 2829 9 | arzasAM dvaividhyam 2859 pittodaracikitsA 2831 sahajArzasA hetuH nAgaraghRtam CGG For Private and Personal Use Only
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2864 cikitsitasthAnasya suuciiptrm| viSayAH pRSThe paGktau viSayAH pRSTha paDato arzasAM sthAnam 2060 . zArkarAriSTaH 2893 sahajAsAM liGgAni 2861 kanakAriSTaH 2894 1 jAtasyottarakAlajAnAmazasAM raktasrAviNAmarzasAM cikitsA 2896 1 nidAnam 3 2063 na taduSTaraktasyAdau saMgrahaNe doSaH 2897 teSAM svarUpam raktasaMgrAhakadravyANAM nirdezaH 2898 vAsArzasA liGgAni kuTajAdirasakriyA 2899 2865 teSAM hetuH raktazamanA yogAH 2900 2866 pittArzasA liGgAni picchAvastiH 2906 2866 teSAM hetuH hIverAdi ghRtam 2907 2867 kaphArzasAM liGgAni 2908 suniSaNNakacArIghRtam 2867 teSAM hetuH 2868 artho'tisAragrahaNIdoSAH dvandvasannipAtArzasAM hetuH 2068 parasparahetavaH 29101 arzasA pUrvarUpANi adhyAyopasaMhAraH 2911 2 2869 arzasAM tridoSajatve'pi pnycdsho'dhyaayH| ulvaNadoSairekadoSajatvavyapadezaH 2869 arzasAmasAdhyatvAdilakSaNAni 2871 grahaNIdoSacikitsitAdhyAyaH bharzasAM cikitsA 2872 dehAgnerguNAH 2913 svedAvagAhAbhyaGgAH 2873 bhuktAnasya pacanaprakAraH 2914 2875 kaphAdInAmutpattivivaraNam prazastAH pralepAH 2875 pAJcabhautikazArIraguNAnAM raktamokSaNavidhiH 2877 poSaNaprakAraH 2917 dIpanapAcanA yogAH 2878 kiTTaprasAdabhedena rasAdInAM takrAriSTam 2879 pAdvaividhyam 2920 vAtazleSmArzaHsu takrasyopayogitA 2880 rasAdInAM kramotpattivivaraNam 2920 takraprayogavidhiH 2880 malAnAmutpattivivaraNam 2922 prazastayavAgUyUSarasAdiH 2883 prasAdajadhAtUnAM parivartanakAlaH 2923 gADhaviTakAnAmarzasAM bheSajAni 2884 kssmaa 2926 cavyAdyavRtam 2886 jATharAgneH paktapravaratvam 2927 nAgarAdi ghRtam 2886 grahaNIdoSajagadAnAM nidAnam 2928 5 pippalyAcaghRtam 2886 15 ajIrNAnnasya lakSaNam 2929 5 anuvAsanArhANAM niddazaH 2889 9 agnidoSalakSaNam prazastAni anuvAsanAni 2889 grahaNIrogasya pUrvarUpam 2932 3 abhayAriSTaH 2891 grahaNyAH svarUpaM prakRtaM karma ca 2932 5 2892 vAtajagrahaNIrogasya sahetuka- ...... 2892 10 / lakSaNam 2933 3 dhUpanAni dantyariSTaH phalAriSTaH For Private and Personal Use Only
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir allo cikitasitasthAnasya sUcIpatram / 2943 jhi pRSThe paktI viSayAH pRSThe paDato pittajabrahaNIrogasya sanidAna kSAraghRtam 2955 12 lakSaNam 2935 katipaye kSArAH 2956 10 kaphajagrahaNIrogasya nidAnapUrvaka vidoSajagrahaNIrogasya cikitsA 2960 14 lakSaNam 2935 5 . tasya AvasthikI kriyA 2961 siDoSajagrahaNIrogasya nidAna mandAgnicikitsA 2962 lakSaNa 2936 tIkSNAgnilakSaNam 2966 mahaNIdoSasyAmaH dilakSaNam 2937 1 samaviSamAdhyazanalakSaNam 2969 dazamUlAya ghRtam 2938 prAtarAzAjIrNa'pi sAyamAzasya paSaNAcaM ghRtam 2939 na dRSakatvam 2970 paJcamUlAya ghRtaM tailaM cUrNaJca 2940 adhyAyopasaMhAraH 2971 8 zrAmapakkapurISayorlakSaNam 2941 citakAyA guDikA 2941 ssoddsho'dhyaayH| bhAmapAcanA yogAH 2942 pANDurogacikitsitAdhyAyaH 2973 2 pippalyAdyacUrNam pANDurogasya saGkhyA maricAdya cUrNam 2943 sasya samprAptiH 2974 bhavacAraNacUrNam 2944 pANDarogasya nidAnam 2975 paJcayavAgUvidhAnam 2945 tasya pUrvalakSaNam 2975 yUSa-rasa-pAnIyAnAM nirdezaH 2945 pANDurogasya sAmAnyalakSaNam 2976 1 mahaNIdoSe tasyopayogitA 2946 pAta japANDurogasya nidAnalakSaNe 2976 9 takAriSTam 2946 7 pittajapANDurogasya sanidAnapittajagrahaNArAgasya lakSaNam 2977 1 cikitsAvizeSaH 2947 4 zleSmajapANDurogasya nidAnapUrvaka candanAdyacUrNam 2948 . lakSaNam 2977 nAgarAdha sUrNam 2948 10 tridoSajapANDurogasya nidAnabhUnimbAdya cUrNam 2949 Nam 2978 pacAdicUrNam 2949 mRjapANDurogasya sahetulakSaNam 2978 kirAtArya cUrNam 2950 pANDurogANAmasAdhyalakSaNAni 2979 zlaiSmikagrahaNIrogasya kAmalAkumbhakAmalayorlakSaNAni 2980 cikitsAvizeSaH 2950 kAmalAyA asAdhyalakSaNam 2981 madhukAsavaH 2951 pANDarogasya sAdhAraNacikitsA 2981 anyo madhUkAsakaH 2952 dADimAdyaghRtam 2982 durAlabhAsakaH 2953 kaTukAdya ghRtam 2983 mUlAsavaH . 2953 pathyAvRtam 2983 piNDAsavaH 2954 dantIghRtam 2983 11 madhvariSThaH / 2955 drAkSAghRtam 29841 CG.G.MP400.0G 2973 For Private and Personal Use Only
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsitasthAnasya sUcIpatram / 4 3014 2986 A. 3 MU << << << << << 6 7 3027 viSayAH pRSThe paktau viSayAH pRSThe paGkto haridvAdighRtama 29844 pratamaka santamakazvAsalakSaNam 3014 pANDukAmalAnAzanA yogAH 2985 1 kSadrazvAsalakSaNam navAyasaM cUrNam zvAsAnAM sAdhyalakSaNAni 3015 5 maNDUravaTakAH 2988 hikkAvAlacikitsA yogarAjaH 2989 asvedyAnAM niddazaH 3018 zilAjatuvaTakAH 2990 Atyayike teSaNaM svedavidhiH 3019 1 punarnavAmaNDUram 2991 sabala-durbalAdibhedena hikkAzvAsinAM dhAradhavalehaH 2992 cikitsA 3020 maNDAvaTakAH 2992 prazastayUSayavAgvAdiH 3021 gaur3o'raSTaH 2993 katipaye yogAH 3023 vIjakAriSTaH 2993 zaTyAdicUrNam 3026 dhAnapariSTaH 2994 muktAdyacUrNam 3026 zAkhAzritakAmalAyAzcikitsA 2997 hikkAnAzanA yogAH halImakalakSaNam 2998 hikkAvAsanidAnavajane upadezaH 3029 3 halImakacikitsA 2999 dazamUlAdyaghRtam 3029 adhyAyopasaMhAraH 2999 10 tejovatyAdicUrNam manaHzilAdi ghRtam 3030 sptdsho'dhyaayH| hikkAzvAsayozcikitsAsUtram 3031 1 hikkAvAsacikitsitAdhyAyaH 3001 2 adhyAyopasaMhAraH hikkAzvAsayoIjayatvam 3002 tayornidAnapUrbakaM lakSaNam shrssttaadsho'dhyaayH| hikAnAM pUrvarUpANi 3004 kAsacikitsitAdhyAyaH 3033 zvAsAnAM pUrvarUpANi 3004 kAsAnAM saGkhyA 3033 hikkAyAH samprAptiH 3004 kAsAnAM pUrvalakSaNam mahAhikAlakSaNam 3005 teSAM samprAptipUrvikA niraktiH 3034 gambhIrAhikAlakSaNam vAtakAsanidAnam 3035 vyapetAhikAlakSaNam pittakAsanidAnam 30361 kSudrAhikAlakSaNam pittakAsalakSaNam 3036 3 anajAhikAlakSaNam 3008 kaphakAsanidAnam 3036 hikkAnAmasAdhyalakSaNAni 3009 kSatakAsanidAnam 3037 zvAsasya samprAptiH 3010 kSayakAsanidAnam 3037 mahAzvAsalakSaNam 3010 kSayakAsalakSaNam azvAsalakSaNam 3011 kSata nakSayajakAsa yoH sAdhyatvAdi 3038 9 chivazvAsalakSaNam 3014 vAtajakAsacikitsA 3039 samakazvAsalakSaNam 3012 kaNTakArIghRtam m m m s m m m m m s m cc00000 3038 - mm 3040 For Private and Personal Use Only
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir // cikitsitasthAnasya sUcIpatram / 3041 viSayAH pRSTha paGktau / viSayAH pRSThe patto pippalyA daghRtam 3040 tasya kRpchasAdhyalakSaNAni 3075 yaSaNAya ghRtam 3041 AgantvatisArau 3077 gasnAnam atIsArasya cikitsAsUtram 3079 prazastA yogAH 3042 pramathyAyogAnAM niddazaH 3081 nitrakAdilehaH 3043 atIsAre jalapAnavidhiH 3081 agasyaharInakI 3043 10 prazastayavAgvAdiH 3081 dhUmayogyAvasthopadarzanapUrvaka dIpanagrAhI gaNaH 3082 dhUmaprayogavidhiH 3045 cAGgarIghRtam 3085 prazastayUpayavAgvAdiH 3047 camyAdighRtam pittajakAsacikitsA 3048 AmAnvitapittAtIsAracikitsA 3086 kAsaharA lehAH 3049 pittAtIsAre SaDyogAH 3088 pittakAse rasa-kSIra-yUSAdikalpanA 3051 anuvAsanavidhiH 3089 kaphajakAsacikitsA 3053 vicchAvastiH 3090 kaNTakArIghRtam 3056 raktAtIsArasya nidAnalakSaNa 3091 kSatajakAsacikitsA 3057 tatra chAgapayasA prazastatA 3091 pippalyAdilehaH 3057 raktAtIsAranAzanA yogAH 3093 kSayajakAsacikitsA 3060 gudapAkapratIkAraH 3094 dvipaJcamUlyAdighRtam 3062 AvasthikI kriyA 3095 guDU cyAdidhRtam 3062 zleSmAtIsAracikitsA 3097 kAsamahAdivRtam 3063 zleSmAtIsAramA yogAH 3098 harItakIlehaH 3063 11 ajAjyAdiH 3098 prazastA yogAH sanipAtAtIsAracikitsA 3101 3 jIvantyAvarNAvalehI 3065 12 adhyAyopasaMhAraH 3102 padmakAdilehaH adhyAyopasaMhAraH 3068 2 viNsho'dhyaayH| chaddivikitsitAdhyAyaH 3103 2 ekonviNsho'dhyaayH| chInAM pUrvarUpam 3104 3 atIsArasya prAgutpatta vivaraNam 3061 10 vAtajacchardai nidAnapUrvikA vAtAtIsArasya nidAnam 3070 6 samprAptiH 3105 7 tasya rUpANi 3071 tasyA lakSaNam 3105 1 pittAtIsArasya nidAnam 3072 pittajaccha nidAnapUrvikA tasya rUpANi 3072 samprAptiH ileSmAtIsArasya nidAnam 3072 9 tasyA lakSaNam 3105 11 tasya rUpANi 3073 kaphajacchadda rnidAnam 31061 tridoSAtIsArasya nidAnalakSaNe 3073 8 tasyA lakSaNam GWd For Private and Personal Use Only
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsitasthAnasya sUcIpatram / // m s m m 3150 viSayAH pRSTha paGktau viSayAH pRSTha pattau sidoSajacchada nidAnapUrvikA visarpanAzanA yogAH 3136 1 samprAptiH 3106 9 virecanavidhiH 3137 tasyA lakSaNam 3107 raktaniharaNavidhiH 3138 asAdhyalakSaNAni 3107 pralepAH 3138 dviSTArthasaMyogajaccha nidAnam / 3108 pralepadAnavidhiH 3143 chInAmasAdhyalakSaNAni 3108 annapAnavidhiH 3144 chadi cikitsA 3109 apathyAnAM nirdeza 3145 vAtajaccha I cikitsA 3110 doSabhedena cikitsAvidhiH 3145 pittajacchaIi cikitsA galagaNDacikitsA 3149 kaphajacchAI cikitsA visarpa raktamokSasyAvazyakatA 3149 9 tridoSajacchadi cikitsA 3116 adhyAyopasaMhAraH Agantuccha cikitsA 3116 3 chaI pasthitopadvANAM cikitsA 3117 1 dvaaviNsho'dhyaayH| adhyAyopasaMhAraH 3118 1 tRSNAcikitsatAdhyAyaH 3151 2 tRSNAnAM sanidAnasamprAptiH 3151 6 ekviNsho'dhyaayH| tAsAM pUrvarUpANi rUrANi ca 3152 5 visarpacikitsitAdhyAyaH 3119 2 prabalatRSNAyAH sAmAnyalakSaNam 3153 1 visarpazabdasya niruktiH vAtajatRSNAyAH sanidAnalakSaNam 3153 5 visargaNAmupAdAnam 3121 7 pittajatRSNAyA lakSaNAni 3154 1 visarpanidAnam 3122 AmajatRSNAlakSaNam vAhyAdibhedena visarpasya traividhyam 3123 rasakSayajatRSNAlakSaNam visarpANAmanupakramalakSaNam 3124 upasargAtmikAyAstRSNAyA vAtavisarpasya lakSaNam 3125 lakSaNam 3156 pittavisarpasya nidAnam 3125 madyajatRSNAyA nidAnalakSaNam 3157 3 tasya lakSaNam 3126 tRSNAcikitsA 3158 3 kavisarpasya nidAnam 3126 prazastamantha-maNDa-peyAdiH 3159 1 tasya lakSaNam 3127 avasthAbhede zItoSNajaladAnabhagnivisarpasya nidAnalakSaNe 3128 niSedhavidhiH 3164 7 kaI mavisarpasya nidAnalakSaNe 3129 adhyAyopasaMhAraH 3166 pranthivisarpasya nidAnalakSaNe 3130 trayoviMzo'dhyAyaH upadravalakSaNam 3131 tridoSavisarpasya nidAnAdi 3132 viSacikitsitAdhyAyaH visarpANAM sAdhyatvAdi 3133 viSasya prAgutAttivivaraNam 3167 6 visarpANAM saGkSisacikitsA 3134 viSazabdasya niruktiH visapa vamanavidhiH 3135 | viSasya dvavidhyam 3167 10 .. . .. . cmmm For Private and Personal Use Only
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1) cikitsitasthAnasya sacIpatram / viSayAH 3172 .. G . . . S 3593 pRSTha paGktau jaGgamavipAgAM yoniH 3169 1 ctuvisho'dhyaayH| sthAvaraviSANAM nirdezaH 3170 viSayAH pRSTha paGktau cAraviSasya vivaraNam 3171 madAtyayavikisinAdhyAyaH 3233 2 jaGgamasthAvaraviSayoH karma 3171 3 surAyAH prabhAvaH rUra33 tayorgatibhedaH madyapAnavidhiH 3235 sthAvaraviSavegAnAM lakSaNAni 3173 yathA'yathAvidhipotamadyasya phalam 3237 viSaguNAnAM nirdezaH karmANi ca 3174 madyasya madajananaprakAraH 3237 dUSIviSalakSaNam 3176 madyaguNAH 3237 viSaM yathA mArayati 3177 ojoguNAH 3238 pItAdiSisthitisthAnama 3177 ojasaH sthAnam 3238 viSapIr3ita yAriSTalakSaNam 3177 madAnAM traividhyam 3240 caturvizatirupakramAH 3187 teSAM lakSaNAni 3240 mRtasaJjIvano'gadaH madyadoSAH 3242 11 doSasthAnagatasya viSasya pratIkAraH 3194 yuktyA pItasya mayasya guNAH 3243 9 gandhahastInAmAgadaH 3196 madyapAne yuktiH 3245 3 mahAgandhahastonAmAgadaH 3197 sAttvikAdipAnalakSaNam 3246 3 viSayopadvANAM cikitsA 3199 15 vAtolvaNamadAtyayasya sanidAnabhAraguDikAH 3200 lakSaNam 3250 viSadAturlakSaNam 3201 pittolvaNamadAtyayasya sanidAnasavidhAnapAnAnAM parIkSA 3203 lakSaNam 3250 AmapakvAzayagatasaviSAnapAnAnAM kapholNamadAtyayasya sanidAna__ lakSaNam 3205 lakSaNam 3251 1 jaGgamaviSacikitsA 3208 madAtyayasya tridoSajatve hetuH 3251 7 paramI'gadaH 3224 11 tasya sAmAnyalakSaNam 3252 paJcazirISo'gadaH 3225 4 madAtyayasya sAmAnyacikitsA 3253 3 nakha-dantaviSacikitsA 32264 doSabhe na madyaprayogavidhiH 3255 9 zaGkAviSasya lakSaNa cikitsA 1 32266 vAtolvaNadAtyacikitsA 3256 1 viSArtAnAmannArtha zAlyAdInAM pitta lva gamadAtyayacikitsA 3257 13 nirdezaH 3227 1. kolNamadAtyayacikitsA viSArta viSamuktAnAM varjanIyAni 3227 8 / azaGgalavaNam 3264 daSTacatuSpadAnAM lakSaNa sannipAtajamadAtyayanikitsA 3266 / cikitsA ca 3227 madAtyayanAzanA upAyAH 3266 amRtaghRtam 3230 dhvaMsakavikSepakayornidAnam 3267 daMzanamAtre kartavyopadezaH tayorlakSaNa cikitsA ca 6268 adhyAyopasaMhAraH 3232 5 adhyAyopasaMhAraH 3270 1 3262 For Private and Personal Use Only
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsitasthAnasya sUcIpatram / dA viSayAH pnycviNsho'dhyaayH| pRSThe paGktau Agantujasya taspa nidAnalakSaNe 3306 4 viSayAH pRSThe paktI vAtajAdimUtrakRcchrANAM cikitsA 3307 1 dvivaNIyacikitsitAdhyAyaH 3271 2 azmarIbhedanapAtanA yogAH 3311 10 nijAgantubhedena vraNasya dvaividhyam 3271 11 zukravidhAtajamUtrakRcchUcikitsA 3314 / dvividhasya tasya nidAnam 3272 1 raktajamUtrakRcchracikitsA 3314 9 vAtajavaNasya lakSaNapratIkArI 3273 mUtrakRcchvajanoyAni 3315 pittajavaNasya lakSaNapratIkArau 3273 hRdogasya sAmAnyalakSaNam 3317 kaphajavaNasya lakSaNapratIkArau 3203 tasya vizeSalakSaNam vraNAnAM viMzatibhedAH 3274 vAtahRdrogacikitsA 3318 teSAM vividhA parIkSA 3275 paSaNAdighRtam 3319 dvAdazadRSTavaNAnAM nirdezaH 3275 pittAdijahRdrogacikitsA 3319 vaNAnAmaSTau sthAnAni 226 krimijahRdrogacikitsA 3322 bhaSTau gandhAH pratizyAyanidAnam 3276 3323 caturdaza srAvAH pratizyAyAnAM lakSagAna 3276 3323 SoDazopadravAH 3276 duSTapratizyAyalakSa gam 3324 6 caturviMzatirdoSAH 3276 10 kSavathalakSaNam 3325 1 vraNasya sukhasAdhyatvAdi 3277 9 nAsAzoSa pratInAha-parisvava pUtinasyApInasaSatriMzadupakramAH 3279 . 1 nAsAzotha-nAsApAka pUyaraktAruSAM adhyAyopasaMhAraH 3294 5 lakSaNAni 3325 2 zirorogANAM lakSagAni 3327 1 pddviNsho'dhyaayH| mukhAmayAnAM lakSaNAni 3327 arocakarogANAM lakSagAni 3331 1 trimarmIyacikitsitAdhyAyaH 3295 2 | karNarogANAM lakSagAni 3332 trimarmaNAM nirdezaH 3295 5 akSirogAgAM lakSaNAni bheDAzca 3333 1 udAvatasya nidAnalakSaNe 3296 1 khAlityapAlityayoH sanidAnaudAvarttacikitsA 32971 lakSaNam 3341 1 AnAhasya lakSaNaM cikitsA ca 3301 1 navapratizyAyasya cikitsA 3342 mUtrakRcchasya nidAnaM saGkhyA ca 331 nAsArogapratIkAraH 3343 tasya samprAptiH sAmAnyalakSaNaJca 3302 aNutailam 3343 vAtajAdimUtrakRcchrANAM lakSaNAni 3302 zirorogacikitsA 3347 azmarIjanmaprakAra: 3303 mAyUraghRtam 3347 // azmarIrUpANi 3303 mahAmAyUraghRtam 3341 zarkarAyA nidAnalakSaNe 3304 mukharogacikitsA 3352 zukrajamUtrakRcchaspa sanidAna kANakacUrNam 3353 13 lakSaNam 3306 1 pItakaM cUrNam 3354 w m s m . m m m 9 For Private and Personal Use Only
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 100 cikitsitasthAnasya sUcIpatram / viSayAH pRSTha pakkto viSayAH pRSTha paGktI khadirAdiguDikA khadirAditailaJca 3355 7 vAtavyAdhernidAnam 3388 arocakacikitsA tasya pUrvarUpam 3389 svarabheda cikitsA 3358 tasya rUpANi 3389 karNarogacikitsA 3351 sthAnabhedena lamaNAni 3390 bhAratailam 3351 tvagAdigatakupitavAyolakSaNAni 3390 11 gandhartalam 3360 11 snAyavAdigatavAyolakSaNAni 3391 nesarogacikitsA 3361 ahitalakSaNam 3392 prazastavarsicUrNAanAni 3363 antarAyAma-vahirAyAmayosukhAvatI vartiH lakSaNam 3393 dRSTipradA vatiH 3365 hanustambhalakSagam 3394 khAlityAdicikitsA 3366 AkSepakalakSaNam 3394 mahAnIlatailam ekAGgasaGgirogayorlakSaNam 3395 kezavarddhana-rAnayogAH gRdhrasI-khallIlakSaNam 3395 adhyAyopasaMhAraH 3372 AvRtavAyorlakSaNam 3396 vAtavyAdhicikitsA 3399 saptaviMzo'dhyAyaH / ahitacikitsA 3404 pakSAghAtacikitsA 3404 arustambhacikitsitAdhyAyaH 3373 gRdhrasI-khallIcikitsA 3404 arustambhanidAnam 3374 myAditAsyacikitsA 3404 arustambhazabdasya niruktiH 3375 vAtavyAvau pathyAni 3405 arustambhasya pUrvarUpam 3375 mahAsnehaH 3409 tasya rUpANi 3376 balAtailam 3412 5 asAdhvalakSaNam 3376 amRtAtailam 3413 10 Urustambhe snehanAdeniSedhaH 3376 rAsnAdi tailam 3414 urustambhasya tikitsAkramaH / 3377 mUlakAdyatelam 3415 urustambhanAzanA yogAH 3378 3416 sakalkavRSamUlAdi tailam apatyadaM tailam 3381 rAsnAtailam 3416 aSTakaTara tailam 3381 arustambhasya vAhyacikitsA 33818 vAtaroge tailasya prazastatA 3417 AvRtavAyozcikitsA adhyAyopasaMhAraH 3384 2 AmAzayAdigatavAtasya ... assttaaviNsho'dhyaayH| pratIkAraH 3419 1 vAtavyAdhicikitsitAdhyAyaH 3385 2 vAyoranyo'nyAvaraNalakSaNAni 3421 3 vAyoH stutiH 3385 4 / anyo'nyAvRtasya tasya tasya pazcadhA bhedaH 3386 / cikitsA 3422 1 prANAdivAyUnAM sthAnaM karma ca 3386 3 | adhyAyopasaMhAraH 34298 . . . 5.GGG For Private and Personal Use Only
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsitasthAnasya suuciiptrm| 170 viSayAH . s m s m Gww... m m .3468 m h h s m Lahaniadianvi untriNsho'dhyaayH| pRSThe patau viSayAH acaraNAticaraNAprAkcaraNAnAM pRSThe paGktau lakSaNAni 34621 vAtaraktacikitasitAdhyAyaH upaplutAyAH sanidAnalakSaNam 3462 7 vAtaraktanidAnam 3431 pariplutAyA nidAnalakSaNe 3463 1 vAtaraktasya sthAnam udAvartinokarNinIputranayantatasya pUrvarUpam muMkhIvAminInAM nidAna vAtaraktasya vaividhyam, lakSaNAni 3463 dvividhasya tasya lakSaNaJca paNDIlakSaNam 3465 vAtaraktalakSaNam 3435 mahAyoneH sanidAnalakSaNam 3465 vAtaraktasya sAdhyatvAdi 3436 Asu doSasambandhaH 3466 tasyopadravAH yonibyApaJcikitsA 3466 raktamokSaNavidhiH balAtailam 3467 vAtarakte'pathyapathyAni 3439 kAzmaryAdighRtam vAtaraktacikitsA 3440 zatAvarIghRtam 3470 pArUSakaM ghRtam 3440 13 aparaM zatAvarIghRtam 3471 jIvanIyaM ghRtam 3441 raktayonicikitsA 3474 aparANi ghRtAni 3442 10 puSyAnugaM cUrNam 3475 vAtarakte vasteH prAzastyam 34458 pANDarapradaracikitsA 3479 madhupAditailam 3445 yonicyApadapasaMhAraH 3481. 3 sukumArakatailam 3446 9 zukraduSTikAraNAni 3482 amRtAkhyaM tailam 3447 zukrasyASTau doSAH 3483 mahApadmatailam 3448 teSu doSaniyamaH 3483 khuDAkapadmatailam 3449 vizuddhazukrasya lakSaNam 3484 zatapAkamadhupataiilam 3449 duSThazukrasya cikitsA 3484 sahastrapAkaM zatapAkaM balAtailam 3450 klaivyasya sAmAnyalakSaNam 3486 1 guDUcyAdIni tailAni 3450 caturvidhaklaivyasya sanidAnapiNDatalam 3450 12 vAtarakta pralepAH lakSaNam 34866 adhyAyopasaMhAraH tasyAsAdhyalakSaNam 3491 10 3457 kyacikitsA 3492 triNsho'dhyaayH| pradaranidAnam 3494 5 pradarazabdasya niruktiH 3495 yonivyApacikitsitAdhyAyaH 3459 2 pradaracikitsA 3497 vAtAdijayonivyApadaH pRthag stanyadRSTinidAnam 3498 nidAnalakSaNe 3.60 4 | vAtAdiduSTastanyalakSaNam 3499 bharajarakAlakSaNam 3461 7 / stanyadRSTicikitsA 35014 m 13 h m h m . 3453 . For Private and Personal Use Only
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 110 kalpasthAnasya suuciiptrm| viSayAH pRSThaM par3atI 3514 2 pRSThe paktI viSayAH bAlarogacikitsA 3506 myAvadhiH apathyAni 3507 1 cikitsAyAmupadezaH anukarogANAM cikitsAsUtram 3508 1 avekSaNIyaSaTakAlAnAM nirdezaH 3509 5 hAraH cikitsitasthAnasya sUcIpatraM samAptam / kalpasthAnasya sUcIpatram / viSayAH pRSTha paDato prthmo'dhyaayH| kSIrAdiSu tasya paJca thogAH 3532 viSayAH pRSThe paktau ghrayAdiyogA 3533 vizatilehayogAH 3534 madanakalpAdhyAyaH 3519 2 modakotkArikAyogAH 3534 vamana-virezanalakSaNam 3521 zakulIpUpayogAH 3535 madanaphalAdInAM vAmakatve nivRtAdInAM 3536 virecakatve hetuH apare catuI za yogAH 3523 1 dezasya traividhyam, vividhasya pAr3avAdiyogAH madanaphalasya paryAyAH 3536 8 tasya lakSaNa 3524 3537 adhyAyopasaMhAraH auSadhagrahaNocitasthAnasya : lakSaNam 3526 grahaNIyauSadhAnAM lakSaNAni dvitiiyo'dhyaayH| 3526 auSaghasya grahaNarItiH jImUtakalpAdhyAyaH 3538 2 sthApanavidhizva 35281 jImUtakasya paryAyAH 3538 vamanakaraNaprakAraH 3528 11 kSIrAdiSu jImUtakasya yogAH 35388 hInavege karttavyam 3530 8 mAMdarAmaNDayogaH 3539 vamanayoge madhusaindhavayo kaSAyAdiSa yogAH 3539 rupayogitA aSTau vartiyogAH 3540 madanaphalasya kaSAyayogAH 3531 1 jIvakAdiSa yogAH 3540 m h m m w m For Private and Personal Use Only
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kalpasthAnasya suuciiptrm| 11-0 pRSThe patau m m m 10 s m m s 9 m h h viSayAH pRSThe paktau | viSayAH ghRtayogaH 3541 varNa paJca yogAH adhyAyopasaMhAra salile vayo yogAH 3554 tRtiiyo'dhyaayH| ekaH kRzarayogaH adhyAyopasaMhAraH ikSvAkukalpAdhyAyaH 3542 ikSvAkuparyAyAH 3542 ssssttho'dhyaayH| ikSvAkuprayogANAM niddazaH 3542 kRtavedhanakalpAdhyAyaH dugdhAdiSvikSvAkoregAH 3542 kRtavedhanasya paryAyAH 3556 chaIne ghra yayogaH 3544 tasya guNAH 3556 catvAro gur3AdiyogAH 3544 zrIre catvAro yogAH AsavayogaH 3545 surAsave ca ekaH aSTau vartiyogAH 3545 kvAthe nava khayodaza ca yogAH 3556 lehayogAH daza picchAyogAH 3557 manthayogaH SaTa vartikriyAH 3557 adhyAyopasaMhAraH 3547 eko ghRtayogaH 3557 lehe aSTau yogAH ctuthaa'dhyaayH| mAMsarase sapta yogAH 3559 bhAmArgavakalpAdhyAyaH 3548 ikSarase ekayogaH dhAmArgavasya paryAyAH adhyAyopasaMhAraH 3559 dhAmArgavAhoNAM nirdezaH sptmo'dhyaayH| navapallavAzritA yogAH catvAraH kSIrayogAH 35491 3yAmAtrivRtkalpAdhyAyaH 3561 surAyogaH kalkayogazca 3549 nivRtAyAH paryAyAH nava kaSAyayogAH 3549 tasyA gugAH 3561 annayogaH 3549 trivRtayorbhedaH prayogasthalAni ca 3562 dheyayogaH tayoH saMgrahaNavidhiH 3562 gavAAdazakRdse dvAdaza yogAH 3550 virecana kramaH 3563 daza lehayogAH amlAdibhinava yogAH 3563 daza ghRtayogAH 3551 saindhavAdibhiAdaza 3563 adhyAyopasaMhAraH 3551 10 gomUtre aSTAdaza yaSTimadhuyogena dvau 3564 pnycmo'dhyaayH| jIvakAdiSu caturdaza 3564 vatsakakalpAdhyAyaH 3553 kSIrAdau sapta 3565 vatsakasya paryAyAH lehe'STau 3565 nava kaSAyayogA: 3553 12 / sitayA catvAraH 3566 2 10 For Private and Personal Use Only
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1-0 kalpasthAnasya sUcIpatram / viSayAH pRSThe paktI pAnakAdiSu paJcayogAH kalyANagur3akA carNayogAH sarvatako yogaH tarpaNAdiSu varNayogAH ghRte kSIre madeva kAcikeca dvau dvau yogau daza SAr3avayogAH adhyAyopasaMhAraH 3568 3569 3572 3572 3573 3573 3575 3575 dshmo'dhyaayH| viSayAH pRSThe paktI sudhAkalpAdhyAyaH sudhAyAguNAH prayogAnahatAhate ca 3585 4 tasyA bhedaH lakSaNaJca 3586 tasyAH paryAyAH sudhAkSIragrahaNavidhiH 3586 vilvAdiSu sapta kalpanAH 3506 saptalAdiSu dvau yogI 3587 ekaH pAnakakalpaH 3587 ghe ye tveko yogaH 3588 eko lehe 3588 yUpAdibhitrayaH kalpAH 35891 zuSkamatsyamAMsAbhyAM dvau yogI 3589 2 dvau sarpi-gau 3589 3 ekaH surAkalpaH adhyAyopasaMhAraH MCww..cmccwwc assttmo'dhyaayH| 3577 3577 3577 3577 3589 sm caturaGgulakalpAdhyAyaH caturaGgulasya paryAyAH tasya guNAH karmANi ca caturaGgalagrahaNavidhiH drAkSAyogaH surAmaNDAdiSu paJca yogAH kaSAye dvau lehe ekaH ghRte dvau ariSTe ekA virecanadAne saGketaH adhyAyopasaMhAraH w 2 m 3578 3578 3579 3579 3579 3580 3580 s @ m 10 tkh ekaadsho'dhyaayH| saptalAzaGkhanIkalpAdhyAyaH 3591 saptalAzaGkhanyoH paryAyAH 3591 tayorguNakarmagI 3591 tayorgrahaNIyAMzayonirdezaH 3591 daza kaSAyayogAH 3591 maireyAdiSu SaTa kalpanAH 3592 SaT taileSu 3592 sarpiSyaSTau 3593 vayo lehayogAH 3594 madeva paJcayogAH 3595 adhyAyopasaMhAraH 3595 dvaadsho'dhyaayH| dantI dravantIkalpAdhyAyaH 3597 dantIdvantyoH paryAyAH 3597 2 / tayorgrahaNazodhanavidhiH c.com...ma nvmo'dhyaayH| tilvakakalpAdhyAyaH tilcakasya paryAyAH tasya dadhyAdiSa paJca yogAH surAsauvIrakAriSTakalpaH kampillakakalpaH yo lehayogAH catvAro ghRtakalpAH adhyAyopasaMhAraH 3581 3581 3581 3582 3582 3582 3583 3584 2 W0 3597 For Private and Personal Use Only
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhisthAnasya suucoptrm| wr m cUrNakalpaH ikSukalpaH viSayAH pRSTha paGktau viSayAH pRSTha paGakta zuddhayostayorguNAH 35981 madirAdikalpAH 3604 dadhyAdibhiraSTau kalagaH 3598 adhyAyopasaMhAraH gorasAdibhistrayo yogAH 3598 vamana-virecanAzritAnAM SaTazatasnehe tisraH kalpanAH 3598 yogAnAM vivaraNam 3606 5 SaT lehAH 3599 viruddhavIryANAM dravyANAmekatra prayogavidhiH 3607 3601 kharasabhAvanAyAH prayojanam 3608 mudgAdirase layo yogAH 3601 tIkSNAdivamanavirecanadravyAgAM yavAgvAdiSu vayaH kalpAH 3601 lakSaNam 3609 utkArikAyogaH 3601 bheSajAnAM tIkSNAditve hetuH 3609 modaka-madeva 3602 vyAdhestokSNatvAdi 3610 bhakSyayogaH vamanAdipUpadezaH 3611 aparazcUrNayogaH 3602 mAnaparibhASA 3618 aparo modakakalpa snehapAkalakSagana 3623 bhariSTakalpAH 3603 11 / saMgrahazloko 3623 kalpasthAnasya sUcIpatra samAptam / ms 3602 pRSThe paDato 3631 1 siddhisthAnasya suuciiptrm| viSayAH prthmo'dhyaayH| samyagava mitasya lakSaNam viSayAH pRSThe paGkto asamyagvamitAtivamitayokalpanAsiddhinAmAdhyAyaH 3625 3 lakSaNam snehanakAlasImA 3626 3 samyagavirikta durviritAtipaJcakarmAGgasnehasvedaguNAH 36271 viriktalakSaNam vamana-virecanavidhiH 3627 vastividhiH vizuddhasya peyAdikramaH 3628 vastiguNAH tasya peyAdikramasevane hetu 3629 vAtaroge snehasya prazaMsA pradhAnazudbhavAdilakSaNam 3630 1 anuvAsanArhANAM nirdezaH 3632 m 1 m or 3 3632 3633 m m Cm00 m 3630 For Private and Personal Use Only
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhisthAnasya sacIpatram / . viSayAH pRSThe paktau | viSayAH pRSThe paDato rogabhede vasteniSedhaH zirovirecanAhoNAM nirdezaH 3660 : vasteH prazaMsA 3640 5 nasyadAnakAlaH 36608 tasya prazastatAyAM hetuH adhyAyopasaMhAraH 3661 samyagasamyagatinirUdAnAM tRtiiyo'dhyaayH| lakSaNAni 3641 vastisatrIyasiddhinAAdhyAyaH 3663 samyagasamyagatyanuvAsitAnAM 2 lakSaNAni 3641 vastidAne'vekSaNIyAH ucitasnehapratyAgamanakAlaH vastinirmANavidhiH 3642 vastipraNidhAnavidhiH vastisaGkhyA 3642 samyagAdiyuktasya zirovirevanasya balAdivastiH vastihAnarAMtiH 3668 lakSaNam 3645 kRtavAntAdevarjanIyAni 3646 tiryamaNidhAnAdivastizeSANAM nirdezaH vasteH sukhapravezanirgama 3670 1 vastivyayogakramaH vyAghAtakAraNam 3646 vAmapArzvazayAnasya vastihAne dattamAtrasya vasterAgamane heta: 3647 3671 adhyAyopasaMhAraH 3649 vastidAnAnantaraM karttavyam 3671 6 dvitiiyo'dhyaayH| nirUhakaraNe dravyamAnam 3673 5 paJcakarmAyasiddhinAmAdhyAyaH 3650 dattavastikasya zayyAbhojyAni 3676 2 . paJcakarmasvanupakramyopakramyANAM uttaravastayaH 3676 nizaH 36508 adhyAyopasaMhAraH 3683 bhavamyAnAM nizaH 3651 cturtho'dhyaayH| teSAM vamane doSAH 3652 snehavyApatsidvinAmAdhyAyaH 3604 2 vamyAnAM nirdezaH snehavastiyogAH avirecyAnAM nirdezaH 26846 3653 snehavastivyApadAM nirdezaH teSAM virecane doSaH 3687 3654 teSAM pRthagalakSaNAni virecyAnAM niddazaH 3688 pratyahAnuvAsanIyAnAM nirdezaH / 3692 bhanAsthApyAnAM nirdezaH AmasnehapraNayane doSaH teSAmAsthApane doSaH 3656 mAvAvastiyogyAnAM nirdezaH 3694 AsthApyAnAM nirdezaH 3657 mAtrAvasterlakSaNam ananuvAsyAnAM nirdezaH adhyAyopasaMhAraH 3695 teSAmanuvAsane doSaH 3657 anuvAsyAnAM nirdezaH pnycmo'dhyaayH| 3658 zirovirecanAnarhANAM nirdezaH 3658 savastivyApatteSAM zirovirecane doSaH 3659 siddhinAmAdhyAyaH 3696 2 c m m sm s For Private and Personal Use Only
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhisthAnasya suuciiptrm| 1-0 viSayAH viSayAH pRSThe paDato | sptmo'dhyaayH| vajanIyanesANAM lakSaNaM doSazca 3696 6 pRSThe paDato varjanIyavastInAM lakSaNaM doSazva 3697 1 vastivyApasiddhinAmAdhyAyaH 3722 2 praNetRdoSAH 3697 etadvayApadAM ci kassitAni 3698 1 ayogavyApado lakSaNaMcikitsA ca 3723 1 adhyAyopasaMhAraH bhatiyogabyApado lakSaNaM 37006 cikitsA ca 3724 lamavyApado lakSaNaM cikitsA ca 3724 / ssssttho'dhyaayH| mAdhmAnaNyApattalakSaNaM vamanavirecanaNyApasiddhi cikitsA ca 3726 1 nAmAdhyAyaH 3701 2 hikAvyApatterlakSaNaM cikitsA ca 3727 zodhanakAlaH 3701 hRdghaTTavyApado lakSaNaM atisnigdhavisarpAdimatAM cikitsA ca 3727 virecananiSadhaH 3703 | kaNTikAvyApado lakSaNaM snigdharukSavirecanasya viSayaH 3703 cikitsA 3728 3 samyagyogakArikA saMzodhana pravAhikAvyApado lakSaNaM sAmagrI 3703 cikitsA ca 3729 ajINe zodhanauSadhapAne doSaH 3704 ziro'tivyApado lakSaNaM saMzodhanadravyaguNAH cikitsA ca 3703 3730 vamanavirecanauSadhapAnakramaH 3705 aGgArttivyApado lakSaNa peyAdikramasya prayojanam 3706 cikitsA ca 3730 tarpaNAdikramaH 3707 parikartikAnyApado lakSaNa jINauSadhasya lakSaNam 3707 cikitsA ca 3732 ajINauSadhasya lakSaNam 3707 5 parisravavyApado lakSaNa akAlAdipItauSadhasya vyApattiH 3707 7 cikitsA ca 3732 9 daza vyApadaH 3708 adhyAyopasaMhAraH yogAtiyogAyogalakSaNam 3708 6 vasteH prabhAvaH virecanavamanauSadhayoH pratiloma assttmo'dhyaayH| gamane hetuH 3709 / pItoSadhasyAzodhane kartavyam 3709 8 prasRtayogIyasiddhinAmAdhyAyaH 3735 2 bhasnigdhAdizarIre pItasyauSa pAJcaprasRtiko vastiH 3735 ghasya doSaH 3710 5 aSTaprasUtiko vastiH 3736 virecanAtiyogasya hetuH 3711 9 navaprasRtiko vastiH 3736 tasya cikitsA 3712 1 paTaprasRtiko vastiH 3736 saraktavireke jIvaraktaparIkSA 3718 1 | saptaprasUtiko vastiH adhyAyopasaMhAraH 3721 6 catuHprasUtiko vastiH 3737 For Private and Personal Use Only
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 10 siddhisthAnasya sUcIpatram / viSayAH pRSThe paktau / viSayAH pRSThe paDato aparo paJcapramRtiko vastiH 3737 5 teSAM cikitayA 376. AvasthikI kriyA 3738 1 uttaravastiprakAraH 3761 AmAdiSaSNAM triMzada bhedAH 3739 1 uttaravastidAnavidhiH teSAmupadvAH 3739 strINAmuttaravastividhiH 3763 yathoktAtIsAreSu cikitsA 3740 uttaravastyarhasvIrogANAM nizaH 3763 saMsarga cikitsA 3740 puSpakhapramANam 3764 AmAdimilitasaMsarge kAryam 3741 uttaravastidAnakramaH 3764 nirAmANAM zakRdAdInAMpratIkAraH 3742 zaGkhakasya nidAnalakSaNe sarvAtIsArasAdhAraNabheSajAni 3742 cikitsA ca 3764 mavAriSTAH aJavabhedakasya nidAnalakSaNe adhyAyopasaMhAraH .. 3745 2 cikitsA ca 3765 sUryAvartasya sanidAnalakSaNa nvmo'dhyaayH| cikitsA ca 3766 . timoyasiddhinAmAdhyAyaH 3747 ananta vAtasya sanidAnalakSaNa trimarmaNAM nirdezaH 3748 cikitsA ca 37681 abhihatahacchirovastInAM ziraHkampasya nidAnalakSaNe lakSaNAni 3750 cikitsA ca 37686 teSAM cikitsAsUtram 3750 nastaHkarmaNo bhedAH marmaNAM pAlanavidhiH 3753 4 rogabhede nastaHkarmabhedaH apatantrakasya sanidAnasamprApti nasta:karmavidhiH 3771 3 lakSaNam nasyadAnAnantaravidhiH 3772 apatAnakasya lakSaNam 3754 pradhmApana prakAra: 3772 tayocikitsA 3754 avasthAbhedena cikitsA 3773 3 tandrAyA nidAnalakSaNe nAvanavidhiH 3774 tasyAzcikitsA adhyAyopasaMhAraH 3775 bhUkasAdasya nidAnalakSaNa cikitsA ca 3757 9 dshmo'dhyaayH| mUkhajaTharasya nidAnalakSaNa vastisiddhinAmAdhyAyaH 3776 cikitsA ca 3757 bAlavRddhayorAsthApanasya prazastatA 3777 3 mUkhakRcchasya nidAnalakSaNe 3757 7 yeSvAsthApanaH prazastaH 37777 bhUtasaGga-mUkhakSaya-mUtrAtIta vizodhanIyavyAdhiSa vastividhiH 3778 1 mUtASThIlA-vAtavastyuSNavAta vizodhanIyavasterayogyAnAM nirdezaH 3778 3 bAtakuNDalikA-raktapranthi-viD kAryavizeSApekSayA vastInAM vighAta-vastikuNDalAnAM saMskAravizeSaH 3778 nidAna-lakSaNAni 3757 9 / vAtapittakapharogiNAM trikA vastayaH 37801 cww 3770 For Private and Personal Use Only
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhisthAnasya suuciiptrm| 1 // viSayAH pRSThe paDaktau | viSayAH pRSThe paktI catvArA pakkAzayazodhakA vastayaH 3781 1 bAlavRddhayornirUhavasterupayogitA 3792 . zukramAMsadA vastayaH 3781 7 - adhyAyopasaMhAraH 3793 / parisravadAhaparikarttanAzanA yogAH 3782 1 pravAhaNahitA vastayaH 3782 8 dvaadsho'dhyaayH| jIvAdAne prazastavastiH 3783 11 uttaravastiAsAddhanAmAdhyAyaH 3794 2 raktipattapramehanAzano vastiH 3784 1 vamanAdizuddhasya pAlane upadezaH 3794 4 adhyAyopasaMhAraH 3784 tatra peyAdikramaH 3795 prakRtiprAptasya lakSaNam 3796 ekaadsho'dhyaayH| saMzuddhasyApathyAni 3796 tadavarjane doSAH 3796 phalamAtAsiddhinagamAdhyAyaH 3706 apathyajarogANAM niI zaH 3797 AsthApanArha phalAdiSu munInAM teSAM cikitsA _ vAdaH 3786 8 katipaye yApanA vastayaH vastikarmamu rogabhedena phalAnAM vRSyatamasnehAnuvAsanAnAM nirdezaH 3808 3 nidda zaH 3787 11 variSu niSiddhAni 3811 pAyudattavasteH sarvazarIradoSa. sidristhAnapadasya vyutpattiH 3813 __ nAzarItiH 3788 7 carakasaMhitAyA upasaMhAraH 3813 gajAdInAM vastikamavidhiH 3789 patriMzattanvayuktayaH 3815 tatra dvyANAM nirdezaH 3790 1 tanmayuktInAM prazaMsA 3823 dvijAdInAM sadAturatve hetuH 3791 samyakazAstrAbhyAsaphalam 3823 teSAM cikitsA 3791 tanvAdhyayanaphalam 3824 3798 3799 600 MG3 siddhisthAnasya sUcIpatraM samAptam / For Private and Personal Use Only
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir carakasaMhitA cikitsitasthAnama / prthmo'dhyaayH| athAto'bhayAmalakIyaM rasAyanapAdaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhgvaanaatreyH||1|| gaGgAdharaH -atha sAmAnyatazcikitsAyAM hetubhUtAni yAvanti bhavanti tAvanti zloka nidAna-vimAna-zArIrendriyANAM sthAneSu paJcasUpadezAnantaramataH pratirogaM hetuliGgauSadhajJAnArtha svasthAturaparAyaNauSadhajJAnArthazca zlokasthAne kRtoddezacikitsitasthAnamArabhamANa AcAyyastatroddiSTarasAyanAdAdhyAyAna krameNa cikitsitamupavarNayituM tatroddiSTamabhayAmalakIyAdikarasAyanapAdAnu cakrapANiH --pUrvasthAnoktalakSaNAbhAvenAvadhAritAyuSmadbhAvena cikitsA dharmArthayazaskarI kartavyA ityanantaraM cikitsAbhidhAyakaM sthaanmucyte| rasAyanavAjIkaraNasAdhanamiti yathA cikitsocyate, tathAnantarameva vakSyati ; takhApi jvarAdicikitsAyAH prAka rasAyanavAjIkaraNayormahAphalatvena 284 For Private and Personal Use Only
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ rasAyanapAda 2262 crk-sNhitaa| cikitsitaM vyAdhiharaM pathyaM sAdhanamauSadham / prAyazcityaM prazamanaM prakRtisthApanaM hitam // vidyAda bheSajanAmAni bheSajaM dvividhaJca tat / svasthasyaujaskaraM + kiJcit kiJcidArtasya roganut // 2 // krameNa vktupraathmikkhaadbhyaamlkiiyrsaaynpaadmaah-athetyaadi| rasAyanA khyasyAdhyAyasya pAdaM caturthAzaM vyAkhyAsyAma ityAdikaM pUrvavadyAkhyeyam // 1 // gaGgAdharaH--tatra prathamatazcikitsAM lkssyti-cikitsitmityaadi| kita nivAse rogApanayane saMzaye cetyasya kitadhAto rogApanayanAthai svArthe sanantatve karaNe ktaantpryogH| rogaapnynsaadhnmityrthH| roganivRtti jnkvyaapaarkrnnmityrthH| ata eva vyAdhiharaM vyAdhIna harati yat tat / pathyaM pathiSu srotaHsu hitN| sAdhanaM prakaraNAt rogAH sAdhyante nivartAnte'neneti sAdhanaga auSadham oSadhibhiniSpannaM vyAdhihitaM, tadupalakSaNatvAt sanca cikitsitamauSadhaM ruuddhm| prAyazcityaM duHkheSu prAyo yo'gniriva tat prAyazcityaM cityo hygnirucyte| prazamanaM prakarSaNa zamayati yena tat / prakRtisthApana prakRtau lokAnAM dhAtUna sthApayati yena tt| hitaM possktvaat| bheSajaM bhiSajAM rogApanayanAthamidaM yat tt| bheSajaM pAyazcikitsitAdibhirebhiH zabdaryata AdAvabhidhAnam, tayorapi rasAyanameva varSasahasrAyuSTvAdikAraNatayA mahAphalaniti tadabhidhIyate, takhApi cAbhayAmalakIyazcikitsAsthAnArthasUtAbhidhAyakatayAgre'bhidhIyate // 1 // cakrapANiH--tavAdI vyavahArArtha sthAnAbhidheyasya bheSajasya paryAyAnAha -cikitsitmityaadi| karoti caivamAdau pradhAnAbhidheyaparyAyAbhidhAnam, yathA nidAne heturUpAdiparyAyakathanam ; etacca paryAyAbhidhAnaM prAdhAnyena catuSpAdasyaiva bheSajasya ; yaduktam --"catuSpAdaM por3azakalaM bhepamiti bhipajo bhaassnte|" evamuktabheSajAgarUpatayA tu sthAvarajaGgamarUpadravyasya bheSajasya bheSajatvamevAvAntarasya vyavahArakRtaM jJa yam ; 'prAyazcittam' iti bhepajasaMjJA prAyazcittavadarbhapajasyAdharmakAryavyAdhiharatvena / dvaividhyaM vivRNoti--svasthasyenyAdi / kiJcidini na sarvam ; svasthatvena vyavahriyamANamya paso jarAdimvAbhAvikavyAdhiharatvena tathA praharSavyavAyakSayitvAnupacitazakratvAdya + prAyazcittamiti ca pATho dRshyte| Urjaskaram" iti pAThazcakrasammataH / For Private and Personal Use Only
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pama adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2263 abheSajazca dvividhaM bAdhanaM sAnubAdhanam // 3 // svasthasyojaskaraM yat tu tad vRSyaM tadarasAyanam / prAyaH prAyeNa rogANAM dvitIyaM prazame matam / prAyaHzabdo vizeSArtho hurabhayaM hAbhayArthakt // 4 // 5 // abhidhIyate tt| bheSajalakSaNamuktvA vibhajate-bheSajaM dvividhazca tditi| kiM dvivimityata Aha -svsthsyetyaadi| ojaskaraM prAdhAnyAdoja ityupalakSaNaM, tena ojaAdikara pUrvAdhyAye'pyuktaM "kizcid dopaprazamanaM kizciddhAtupradUSaNam / svasthavRttau mataM kizcit trividhaM dravyamucyate" iti| tatra svasthavRttI yaduktaM tadidaM svasthasyojaskaramAha, tatra doSaprazamanaM yaduktaM tadavArtasya roganut ucyate // 2 // gaGgAdharaH-tatra yacca dhAtupradUSaNamuktaM tadevAtra vikRNoti -abhessjnycetyaadi| ameSajaM dhAtupradUSaNaM bAdhanaM sadyaHprANaharatayA vAdhakArakaM yathA vavijJAtabheSajaM viSAgnivaz2azastrAdikam / sAnubAdhanaM kAlAnubandhena bAdhakaraM dRSIviSAdi // 3 // gaGgAdharaH-bhinnAdhikArakhAt tanna vikRtya svAdhikArakhAt svasthasyaujaskara viNoti svsthetyaadi| svasthasyaujaskaramapi dvividhaM vRSyaM rasAyanaJceti / pratilomatantrayuktyA rasAyanasya vRSyato bhedamAha--prAya ityaadi| dvitIyaM rasAyanaM pAyo rogANAM prAyeNa prazame matam, prathamantu na tthaa| parantu yat tadvakSyate'traiva vaaniivetyaadinaa| nanu dvau prAyaHzabdo kimarthAvityata AhaprAya ityAdi / prAyaHzabdo vizeSArtha ekaH parastu bAhulyAthopacarita evetiityuuktH| tathA ca rasAyanaM prAcuyyeNa rogANAM vizeSeNa prazamakaM svasthasyaujaskaraJca, prazastazArIrabhAvaharatvena 'Urja' prazastaM bhAvamAdadhAtIti svasthasyojaskaram ; 'Arttasya roganu' iti vizeSaNena jvarAdinArtasya jvarAdiharam ; 'roganud' iti vacanenaiva ArttavizeSagatAyAM labdhAyAM yad "Arttasya' iti karoti, tena sahajajarAdikRtAM pIr3Amanudejiko parityaya jvarAdinA ambAbhAvikena rogeNa pIr3itasyeti darzayati // 2 // cakrapANiH-bheSajaprasaGgAt abhessjdvaividhymaah-abhessjmityaadi| bAdhanamiha tadAtvamAtrabAdhakam, yathA-svalpamapathyam ; sAnubAdhanaJca dIrgha kAlAvasthAyikuSThAdivikArakAri // 3 // cakrapANiH-dvividhaM bheSajamuktaM vibhajate, - svsthetyaadi| 'tavRSyaM tadasAyanaM prAyaH' iti cchedaH / tavRSyaM prAyo bhavati tathA rasAyanaM tat prAyo bhavati ; Arttasya rogaharaM yada bAhulyena, svastho'rjaskaramucyate, yat tu dvitIyamAtarogaharam, tat prAyeNa jvarAdizamanaM rasAyanaM vAjIkaraNaJca For Private and Personal Use Only
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Acharya Shri ka rasAyanapAda 1 2264 crk-sNhitaa| dIrghamAyuH smRti medhAmArogyaM taruNaM vyH| prabhAvarNasvaraudArya-dehendriyabalaM param // vAkasiddhiM praNati kAntiM labhate nA rasAyanAt / lAbhopAyo hi zastAnAM rasAdInAM rasAyanam // 6 // vRSyantu na prAyeNa rogANAM vizeSeNa prazamakaM kintu prazamakamiti rasAyana vRssyyorbhedH| tadAha hubhymityaadi| ubhayaM rasAyanaM vRSyaJceti dvayameva yasmAdubhayArthakRt rogaharaNasvasthaujaskaraNArthakRt, tasmAt tayorbhadArtha prAyaHzabdo'tra vizeSArtha iti bodhyam / / 4 / 5 // gaGgAdharaH-nanu rasAyanaM kiM tat syAdityata Aha- diirghmityaadi| dIrghamityAyuriti yojyaM. liGgavipariNAmAt smRtyAdiSvapi yojyam, anyathA smRtimedhAdimantaH sarne jantavo bhavanti kazcAsya guNaprakarSa iti / audArya mudAratA mhttvmityrthH| dIrghAyuHsmRtyAdayo vyastasamastA rasAyanAllabhyA na tu samastA eva ; tathA ca dIrghAyuHsmRtyAdikavatvaM rasAyanakham / nanu kuto dIrghAyuHsmRtyAdilAbho'smAt kuto vA rasAyanetisaMzatyeta aah-laabhetyaadi| hi yasmAt / zastAnAM prazastAnAM yathAyogaM vakSyamANazatAdhikAdyAyuHparyantatAruNyAvasthAvasthAnAnAM rasAdInAzca rasakAryarasaraktAdInAM dhAtUnAmayanaM lAbhopAyo rasAyanaM, tasmAda dIrghAyuHsmRtyAdikaM rsaaynaallbhte| tantrAntare tu "yajarAvyAdhividhvaMsi bheSajaM tada bhvti| yathA-kSatakSINoktaM sarpiguMDAdi rasAyanaM vRSyaJca bhavati, tathA pANDurogokto yogarAjo rasAyanatvenoktaH, tathA kAsAdhikAre'gastyaharItakI rasAyanatvenoktetyAyanusaraNIyam / rasAyanoktAnAJca jvarAdiharatvamata suvyaktameva rasAyanagrantheSvanubruvate ; yavyAdhiharaM, tadrasAyanam ; kintu zarIrasaMyogadAAda dIrghAyuHkartRtvasAdhAraNadharmayogAdupacaritaM vyAdhiharANAM rasAyanatvamihocyate iti / nanu yadi svasthorjaskaramapi vyAdhiharaM vyAdhiharaJca svasthorjaspharam, tat kiM 'kiJcid' iti padena bheSajakarmavyavasthAdarzakena kriyatAm ? brUmaH-bAhulyena svastho skaratvaM vyAdhiharatvaJca vyavasthApyate, na ceha sarvArtarogaharasya svasthorjaskaratvamiti pratijJAyate, yena pAThAsaptakAdInAmapi rasAyanatvam ; sAdhAraNazaktitvAdAtarogaharatvena yaducyate, tadapi rasAyanaM vAjIkaraNaJca bhavatIti lavamAtropadarzanaM kriyate, tat svasthArttayorubhayArthakartRtvam ; 'prAyaH'zabdatAtparya vivRNoti-prAya ityaadi| vizeSArtha iti bAhulyArtha ityarthaH // 4 // 5 // cakrapANiH-rasAyanakAryamAha-dIrgha mityaadi| prabhAdInAM trayANAmaudArya yojanIyam ; For Private and Personal Use Only
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH cikitsitsthaanm| 2265 apatyasantAnakaraM yat sadyaH sampraharSaNam / bAjIvAtibalo yena yAtyapratihataH striyH|| bhavatyatipriyaH strINAM yena yenopacIyate / jIryyato'pyanayaM zukra phalabada yena dRzyate // prabhUtazAkhaH zAkhIva yena caityo yathA mahAn / bhavatyasau OM bahumataH prajAnAM subhuprjH|| rasAyanam" iti| tat kazcid vyAcaSTe--jarAvyAdhyorvidhvaMsIti, tanna, diighaayuHsmRtyaadikrrsaayne'vyaapteH| yat tu jaraiva vyAdhirjarAvyAdhistasya vidhvaMsIti, tanna, vyaadhihrrsaayne'vyaaptH| jarAzabdenAtra dIrghAyuHsmRtyAdikamucyate ceta tadA pUrvakalpaH sAdhuH sAdhuzca yenaiva jarA vidhvasyate tenaivAvazyaM dIrghAyuHsmRtyA dayo janyante iti vyAptatA jarAvidhvaMsakaratvenevaikAntato dIghAyuHsmRyAdi krvpraapteriti| kapAlaraJjanAdikantu bheSajaM na rasAyanaM, palitamAtraM 'hi na jarA, parantu balipalitAdi iti // 6 // gaGgAdharaH---rasAyanazabdArthamuktvA vRSyArthamAha -aptyetyaadi| apatyAnAM santAnaM samUhastatkaraM yat / yat sadyaH sampaharSaNaM sadyaH samyak prakarSaNa harSayati punaHpunaH kAmoddIpanena grAmyadharmazaktyA liGgodagama harSa janayati / yena kRtavyavAyo'pi punaH kAmoddIpanenApratihataH punAmyadharme jAtazaktiH vAjIvAzca ivAtibalo'tizayakAmavegaH striyo yAti nArIgacchati sutarAmatiratizaktyA strINAmatizayena priyo yena bhavati / yena ca bheSajena jIryato'pi jarAm ApadyamAnasyApi zukraM punaHpunaH kRtavyavAyatve'pi akSayaM sad upacIyate baddha te--- yanastu tadupadezaH kH| na kevalamakSayaM zukramupacIyate yena ca bheSajena zukra phalavat putrAdyapatyaphalajanaka dRshyte| caityo yathA prabhUtazAkhaH zAkhI yathA ca mahAna prajAnAM bahumataH bahubhiH pUjito bhavati, tathAsau pumAna yena bheSajena vAkasiddhiH,---yaducyate tadavazyaM bhvtiityrthH| prgtirlokvndhtaa| kathametadrasAyanena kriyate ityaah--laabhetyaadi| rasAdigrahaNena smRtyAdayo'pi gRhyante // 6 // ckrpaanniH-vaajiikrnnkaarymaah-aptyetyaadi| apatyasantAno'patyaparamparA, tena putrapautakaramityarthaH, vAjIkaraNajanitAt zukrAjAtaH putraH putrajananasamarthI bhvtiityrthH| ati * bhavatyaccoM iti paThyate cakreNa / For Private and Personal Use Only
Page #37
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir / rasAyanapAda 2266 crk-sNhitaa| santAnamUlaM yeneha pretya cAnantyamaznute / yazaH zriyaM balaM puSTiM vAjIkaraNameva tat // 7 // khasthasyaujaskaraM tvetad dvividhaM proktmaussdhm| yad vyAdhinirghAtakaraM vakSyate taJcikitsite // cikitsitArtha etAvAn vikArANAM yadauSadham / rasAyanavidhizcAgre vAjIkaraNameva ca // 8 // abheSajamiti jJayaM viparItaM yadauSadhAt / / tadasevyaM niSevyantu pravakSyAmi yadauSadham // 6 // subahuprajo bhavana bahumato bhavati, yacca santAnamUlaM samUhApatyAdInAM mUlam / yena iha loke pretya ca paraM lokaM gavA cAnantyamacyutaM yazaH zriyaM balaM puSTizcAznute, tadava vAjIkaraNaM vRssymityrthH| tathA cApatyasantAnAdikaratvaM vaajiikrnntvm| sushrute'pyuktm| "sevamAno yadaucityAda vaajiivaatyrthvegvaan| nArIstarpayate tena vaajiikrnnmucyte|" nanu kuto vAjIkaraNasaMjJe tyata aahyenetyaadi| adhikaM punaHpunarnArISu vrajet / vyajyate iti pAThe yena nArISu sAmarthya maithunazaktiradhikaM vyajyate ityarthaH / yenAvAjIva naro vAjIva kriyate'vAjinaM vAjinamiva karoti yat tad vaajiikrnnmiti| vAjaH zukraM tad asyAstIti vAjI, avAjinaM vAjinaM karotIti vAjIkaraNamityanye / svasthetyAdinA upsNhaarH||7-9|| priyatvacehopacitazukratayA nirantaravyavAyakartRtvAt ; yaduktam,-"virUpamapi yoddhAraM bhRtyamicchanti paarthivaaH| vyavAyavyAyataM mUrkha pRSTaM patimiva striyH"| upacIyata iti puSTiM prApnoti ; akSayamivAkSayam / phalavaditi garbhajanakam / catyo devatAyatanam / arthnniiyo'ccaaH| AnansyamivAnantyaM dIrgha sntaantaamityrthH| cikitsita iti jvraadicikitsite| nanu rasAyanavAjIkaraNe api jvarAdicikitsite eca, tat kiM viziSyocyate-'vakSyate taccikitsite' ityAdi, satyam, rasAyanaM vAjIkaraNaJca jvarAdivyAdhiharatvAt 'cikitsita' zabdenocyata iti / atha vyAdhiharatvAcikitsite vaktavyatvAcca, rasAyanavAjIkaraNe va nu vaktavye ityaahrsaaynetyaadi| vidhividhAnaM rsaaynaabhidhaanmityrthH| agra itynntrm| vAjIkaraNaJcAgre. 'bhidhAsyata iti shessH| abheSajamapi pUrvoddiSTaM vivRnnoti-abhessjmityaadi| viparItaM rogajananalakSaNArthakAri // 7-9 // For Private and Personal Use Only
Page #38
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2267 rasAyanAnAM dvividhaM prayogamRSaSo viduH| kuTIprAvezikaJcaiva vAtAtapikameva ca // 10 // kuTIprAvezikasyAdau vidhiH samupadekSyate / nRpavaidyadvijAtInAM sAdhUnAM puNyakarmaNAm // nivAse nirbhaye zaste prApyopakaraNe pure| dizi pUrvottarasyAJca subhUmo kArayet kuTIm // gaGgAdharaH-atha rasAyanaprayogavidhocyate-- rsaaynaanaamityaadi| kuTAprAvezikamiti nirvAtAtapagRhaM kuttii| kuTIpravezena nittaH prayogaH kuTI prAvezikasta, vAtAtapikamiti vAtAtapopasevanenApi nivRttaH prayogo vAtAtapikastaM viduritynvyH| atrAcAryeNAptamyagupayogAbhiprAyeNa sarveSAmadhikAra iti kRkhA rasAyanAdhikAriNo noktaaH| suzrutena samyagupayogapratiSedhAbhiprAyeNa anadhikAriNo rsaaynsyoktaaH| tad yathA --atha sapta puruSA rasAyanaM nopyunyjiirn| tada ythaa| anAtmavAn alaso daridraH pramAdI vyasanI pApada bheSajApamAnI ceti| saptabhireva kAraNaina smpdyte| ajJAnAdanArambhAdasthiracittavAda daaridryaadnaayttkhaaddhdiaussdhaalaabhaacceti| ebhyo'nye'dhikAriNa iti bodhyam // 10 // gaGgAdharaH -nanu kathaM kuTIpAvezikaM prayuJjItetyata aah---kuttiityaadi| nRpetyAdi / nRpAdInAM nivAse pure nagare / nirbhaye sarpacauradasyuvAdibhayarahite zaste jalAdhApanne prApyopakaraNe yadA yadA yad yad upakaraNamAvazyaka bhavatyupayoge tattat tadA tadaiva prApyaM yatra tasmin pure napAdivAsanagare hi baNika prbhRtibhuprsaarijnsdbhaavaadityrthH| tathAvidhe ca nagare tannagarAt pUoMttarasyAM pUrvasyAM vottarasyAM vA dizi subhUmau sAdhubhUbhAgayukte deze kuTI kaaryet| bhUmipravibhAgaH sushrutenoktH| vabhrazarkarAzmaviSamavalmIkazmazAnAdyatanadevatAyatanasikatAbhiranupahatAmanaparAmadUrodakAM snigdhAM prarohavatIM mRdrI sthirAM samAM kRSNAM gaurI lohitAM vA bhumimopadhArtha parokSeta, tasyAM jAtamapi krimiviSazastrAtapapavanadahanatoyasambAdhamArgaranupahatamekarasaM puSTaM cakrapANiH-kuTIpravezena yat kriyate, tat kuTIprAvezikam : vAtAtapasevayApi yat kriyate For Private and Personal Use Only
Page #39
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2268 caraka saMhitA / vistArotsedhasampannAM trigarbhA sUkSmalocanAm / ghanabhittibhRtasukhAM suspaSTAM manasaH priyAm // zabdAdInAmazastAnAmagamyAM strIvivarjitAm iSTopakaraNopetAM sajavaidyauSadhadvijAm // 11 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir rasAyanapAda 1 pRthvavagADhamUlamudIpAJca vacamAdadIta / ityabhUmiparIkSA vizeSaH sAmAnyaH / vizeSarea darsaat sthirA gurbI zyAmA kRSNA vA sthalarukSa zasyamAyA svaguNabhUSiSThA snigdhA zItalAsanodakA vistRNakomalarukSanAyA zuklAmbuguNabhUyiSThA / nAnAvarNA laghvamavatI praviralApANDurukSamarohA aniguNabhUyiSThA / rukSA bhasma -rAsabha-samavarNA tanurukSa koTarAlpara sarukSamAyA'nilaguNabhUyiSThA / mRdrI samAyabhavatyavyaktarasajalA sarvvato'sArarukSA mahAparvvatarukSamAyA zyAmA cAkAzaguNabhUyiSTheti / etar bhUmi vibhAgavacanaM suzrutasya dravyagrahaNArthamapi guNajJApakaM bhavati, tena tatpuruSasyopayukta guNavaddha miranenopadezena parIkSyA bhavati / nanu kuTIM kIdRzIM kArayedityata Aha - vistAretyAdi / kuTIM vistAratha tiryak / utsedhAt uccataH sampannAM samyArUpeNa guNavatam / trigabhI vAmadakSiNataH sammukhapazcAdbhAgatazca trINi garbhakoSThAni yasyAstAm / iti catasRbhirmittibhitrakoSThA bhavati / sUkSmalocanAm Urddha to bhittyAM prakAzArtham atikSudrakSudracchidravatIM bahutaravAyupravezAnIcchidravatIm / ghanabhittiM dRr3habhittim RtusukhAM yadA yo vA RtuH syAt tadaiva sukhamupalabhyate yatra tAm / suspaSTI bRhatakoSThagarbhatvena saprakAzarUpAm / azaratAnAM zabdAdInAmAgamyAmiti kutryA vRhattvaguNena tatsthAnaguNena ca bodhyam / yatra kuTIM kuryAt tatra nikaTe'prazastazabdAdikArijana pazvAdibhAvA na varttanta iti bhAvaH / yayAgantukAzcedazastazabdAdayaH syustadA vRhatpramANaguNena kuTyA nivAryA bhavantIti bhAvaH / sajjavaidyAdikAM tatra kuTyAM vaidyopadhadvijAn sarvvadA vAsayet / pacantu tasya sazodhanAdikriyArtha tatrApatpratIkArArtha- tatapuruSopabhogArthAdikaM yAvad bhavati / dvijazvAtharvaveda vinmAGgalikaH, vaidyazva prANAbhisaraH svaguNasampannaH // 11 // For Private and Personal Use Only tad vAtAtapikam / ligabhI prathamamekaM gRham tasyAbhyantare dvitIyam, tasyAbhyantare tRtIyam, evaM trigarbhAstrayo garbhA antarANi yasyAM sA / sUkSmalocanAmiti alpadvArajAlikAm /
Page #40
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH cikitsitsthaanm| 2264 athodagayane zukle tithinksstrpuujite| muhUrttakaraNopeta prazastai kRtvaapnH|| dhRtismRtibalaM kRtvA zradadhAnaH smaahitH| vidhUya mAnasAn doSAn maitrI bhUteSu cintayan // devatAH pUjayitvAgre dvijAtIMzca pradakSiNam / devagobrAhmaNAn kRtvA tatastAM pravizet kuTIm // 12 // tasyAM saMzodhanaiH zuddhaH sukhI jAtabalaH punH| rasAyanaM prayuJjota tat pravakSyAmi zodhanam // 13 // gnggaadhrH---athetyaadi| evaMvidhAM kuTIM kRtvA'thAnantaraM udagayana uttarAyaNe zukle pakSe tithinakSatrapUjite zubhatithizubhanakSatrAbhyAM pUjite zubhe muhUrtakaraNopete zubhalagnakaraNayukte prazaste candratArAdizuddhadine kRtavApanaH kRtakSaurakA dhRtismRtibalaM kRtvA sAhasaM kRkhA zraddadhAnaH zraddhAnvitaH san samAhitaH avadhAnavAn san mAnasAn doSAn rAgadveSAdIn vidhya tyaktvA bhUteSu sarveSu prANiSu matrI mitratAM cintayan devatA gaNezAdIn devAnagre pUjayitvA tato dvijAtIMzca brAhmaNAdIn yathArha pUjayitvA devagobrAhmaNAn pradakSiNaM kRtvA tatastAM kuTI pravizet // 12 // gaGgAdharaH-nanu kuTI pravizya kiM kuryAdityata aah-tsyaamityaadi| saMzodhanairvakSyamANairatra harItakyAdibhiraparairvA tadvidhairatidoSasadbhAve tu paJcabhizca karmabhiH zuddhaH san punarjAtavalaH san sukhI yadA bhavati tadArasAyanaM prayuJjIta, na khajAtabalo duHkhI vaa| saMzodhanazuddhavacanena bAlavRddhayo rasAyanaprayoge pratiSedho bodhyaH, saMzodhanasya bAlavRddha prtissedhaat| suzrute'pyuktam-pUrve vayasi madhye vA manuSyasya rasAyanam / prayuJjIta bhiSak pAzaH snigdhazuddhatanoH sdaa| avizuddhazarIrasya yukto rAsAyano vidhiH| na bhAti vAsasi mliSTe raGgayoga ivaarpitH|| iti| evamanyatra jarApakkazarIrasya vyarthameva rasAyanam iti| tathA ca sajA vaidyAdayaH sthitA yasyAM sA tthaa| zukla shuklpksse| nakSatapUjita iti zubhanakSatayogAt pUjite / kRtavApana iti kRtakSauraH / mAnasAn doSAniti kAmakrodhAdIn / saMzodhanairiti vamanavirecanA. sthaapnshirovirecnaiH| sukhItyarogaH / jAtabala iti saMzodhanAyAsahatabalatayA saMsarjanAdikrameNa punrjaatblH| yadyapIha saMzodhanairiti bahuvacanaprayogAt saLaNyeva saMzodhanAni sammatAni, For Private and Personal Use Only
Page #41
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2270 crk-siihtaa| rasAyanapAda harItakInAM cUrNAni saindhavAmalakaM gur3am / vaca viDaGga rajanI pippalI vizvabheSajam / pibeduSNAmbunA jantuH snehasvedoSaNAditaH // 14 // tena zuddhazarIrAya kRtasaMsarjanAya c|| trirAtra yAvakaM dadyAt paJcAhaM vApi srpissaa| saptAhaM vA purANasya yAvacchuddhaH suvrcsH|| 15 // yauvanArambhAt prabhRti SaSTivarSavayo yAvadrasAyanaM prayuJjIteti bodhym| nanu vRddhasya yadi na rasAyanavidhistat kathaM bhArgavarasAyanAdI zrUyate "labheta jIrNo'pi kuTIpravezAt jarAkRti rUpamapAsya sarvam, vibharti rUpaM navayauvanasya" iti? ucyate, carakAcAryyasyAbhiprAyo'yaM na khalurasAyanaprayogo vyathaH syAt vRddhAnAM bAlAnAzca saMzodhanAsahatve rasAyanaprayogAsamyakatvam / yastu vRddho bAlo vA nAtibalahInaH saMzodhanasahaH sa sa rasAyanAdhikArI cetyataH pUrve vayasItyAdiniyamo noktaH, suzrutAdI punarevamevAbhiprAyaH, na tu bAlamRddhau pratiSiddhau prayogasamyaktAnapAyAbhiprAyeNa pUrve vayasItyAduAktam, tathA ca cyavanAdidRddhAnAM saMzodhanasahavAda rasAyanena yuvatvaM babhUva kA ca tatrAnupapattiH / na ca tapaHprabhAvasahAyata auSadhasyAzIrveda bheSajaphalatvena vaktumucitA syAditi // 13 // gaGgAdharaH-nanu zodhanaM kimityata Aha hriitkiityaadi| guI purAtanamaikSavaM viGgamapi purAtanaM pippalIJca purAtanIm / yaduktam - dravyANyabhinavAnyeva prazastAni kriyAvidhau / Rte gur3aghRtakSaudra-dhAnyakRSNAviDaGgataH // iti / snehasvedopapAdito janturyathAdopavalaM harItakIcarNAni saindhavAdivizvabheSajAntaiH aSTamiH samAni bahuvacanAt / uSNodakena pivet / tena virecanena zuddhazarIrAya kRtasaMsajjanAya jAtAyAM bubhukSAyAM pItapeyAdikAya tasmai puruSAya paraM trirAtraM paJcAhaM saptAhaM vApi sapipA saMskRtaM purANasya yAvakaM purANayavasya yavAgU tathApIha rasAyane vizeSeNa yogikaharItakyAdiprayoga evoktaH / anye tu harItakyAdiprayogaNeMva saMzodhanaM krttvymityaahuH| saMzodhanairiti bahuvacanaM punaryAvacchaTTairharItavayAdiprayogasyaiva karaNaM darzayati // 10-13 // cakrapANiH-yAvamiti yavAnnam ; tirAvAdivikalpavayaM hInamadhyottamazuddhiviSayam / yadyapi dravyAntarANi dazavarSazatAyuSkara-rasAyanAdhikRtAni santi, tathApi harItakyAmalakayoreya rogaharavA For Private and Personal Use Only
Page #42
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH / cikitsitasthAnam / 2271 zuddhakoSThantu taM jJAtvA rasAyanamupAcaret / vayaHprakRtisAtmyajJo yogikaM yasya yad bhavet // 16 // harItakI paJcarasAmuSNAmalavaNAM zivAm / doSAnulominI ladhvIM vidyAda dIpanazacanIm // AyuSyAM pauSTikI dhanyAM vayasaH sthApanI parAm / sarvarogaprazamanI buddhIndriyabalapradAm // OM dadyAt varcasaH suzuddheryAvat / tatastaM puruSaM zuSkakoSThaM jAtabala sukhinazca zAkhA svasvaprakRtizca zAlA yasya yad rasAyanaM yaugikaM bhavet tacca zAkhA tadeva rasAyanam upaacret| iti sarvarasAyanaprayoge pUrvakarttavyavidhiH // 14-16 // gaGgAdharaH-prAk prayogavidhimupadizya prayoktuM hriitkiigunnmaah-hriitkiimityaadi| tantrAntare tu harasya bhavane jAtA hariteti svbhaavtH| harate sarvarogAMzca tena nAmnA harItakI // pIyUSaM pibatastripiSTapapaterya vindavo nigatAstebhyo'bhUdabhayA divAkarakarazreNIva dossaaphaa| kAlindIva balapramodajananI gaurIva zulipriyA vahna dyotakarI hutAhutiriva kSINIva naanaarsaa|| jIvantI rohiNI caiva vijayA caabhyaamRtaa| pUtanA kAlikA ceti pathyA saptavidhA matA // suvarNavarNA jIvantI rohiNI kapiladyu tiH / alAvaTantA vijayA paJcAMzA cAbhayA smRtaa| sthUlamAMsAmRtA jJeyA pUtanA'sthimatI mnaa| zA ca kAliketyevaM sptjaatihriitkii| snehapAkeSu sarveSu jIvantI ca prshsyte| rohiNI kSatarogeSu vijayA sarvakarmasu / pUtanA lepane jJa yA amRtA tu virecne| abhayA netrarogeSu gandhayuktau tu kAlikA // iti jAtibhedena karmabhedavacanaM prAcuryAbhiprAyeNa, parantu sarvAsAmeva sarvakasakaratvaM lavaNavarjapaJcarasakhAduSNavIyyevAt prbhaavaac| tasmAdatra na jAtivizepo vivakSitaH uSNAmuSNavIyAM prbhaavaat| alavaNAM lavaNarasarahitAM madhurAmlakaTutiktakapAyarasAM zivAM maGgalakarauM vayasaH sthApanI vayaHyuSkaranvarUpobhayadharmayogAdadhyAyAdau guNakarmabhyAmucyate ; tatrApi "yadyapi AmalakaM vayaHsthApanAnAm" inyuktam, tathApi rogaharave harItakyevotkarSavatIti kRtvA hriitkygre'bhihitaa| harItakyAdiSu paJcarasatvAyatpAdo'dRSTavazAda bhUtasannivezavizeSaprabhAvakRtaH ; tena nAlopapattayaH kramante / , badrismRtibalapradAmiti cakraSTataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #43
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir rasAyanapAda 1 2272 crk-sNhitaa| kuSThaM gulmamudAvattaM zoSaM pANDAmayaM madam / aAsi grahaNIdoSaM purANaM viSamajvaram // hRdrogaM sazirorog2amatIsAramarocakam / kAsaM pramehamAnAhaM plIhAnamudaraM navam // kaphaprasekaM vaivayaM vaivayaM kAmalAM krimIn / zvaya, tamakaM chabi klaivyamaGgAvasAdanam // srotovibandhAna vividhAn pralepaM hRdyorsoH| smRtibuddhipramohazca jayecchIghra harItakI // 17 // ajINino rukSabhujaH striimdyvisskrssitaaH| severannAbhayAmete kSuttRSNoSNArditAzca ye||18|| tAn guNAMstAni karmANi vidyAdAmalakeSvapi / yAnyuktAni harItakyA vIryasya tu vipryyH|| 16 // zabdena prAdhAnyAd yauvnmucyte| zoSaM raajykssmaannm| navaM kaphaprasekaM navapratizyAyam / smRtibuddhayoH pramohaM smRtipramohaM buddhipramohazca // 17 // 18 // gaGgAdharaH-harItakIguNakarmaNI uktvA AmalakIguNakarmaNI AhatAn guNAnityAdi / harItakyA ye guNAH paJcarasA laghukhAdaya uktA yAni ca karmANi zikkhadoSAnulomitvadIpanapAcanatvAyuSyakhAdInyuktAni tAn guNAn tAni ca kANyAmalakeSvalavaNeSu vidyaat| vIryasya tu viparyayaH / harItakyA vIryamuSNamAmalakasya tu tadviparyayaH zItaM vIryamiti / zivAmiti kalyANakAriNI prshstgunnyukttvaat| sarvarogaprazamanImiti saMyogasaMskArAdinA / sarvarogaharatvamabhidhAyApi kuSTAdihantRtvAbhidhAnaM vizeSeNa kuSThAdihantRtvopadarzanArtham / pravartakatve'pyatIsAragrahaNIharatvaM viruddhadoSapravartakatayA jJeyam, yaduktam-"stokaM stokaM vibaddhaM vA sazulaM yo'tisAryyate / abhayApippalIkalkaiH sukhoSNaistaM virecyet||" iti / buddhismRtipradatvamabhidhAyApi For Private and Personal Use Only
Page #44
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pama adhyAyaH 2273 cikitsitsthaanm| atazcAmRtakalpAni vidyAt krmbhiriidRshaiH| harItakInAM zasyAni bhiSagAmalakAni ca OM // 20 // oSadhInAM parA bhUmihimavAn shailsttmH| tasmAt phalAni tajjAni grAhayet kAlajAni tu // ApUrNarasavIryANi kAle kAle yathAvidhi / AdityasalilacchAyA-pavanaprINitAni ca // yAnyadagdhAnyapUtIni nirbaNAnyagadAni c| teSAM prayogaM vakSyAmi phalAnAM karma cottamam // 21 // tato hetozca harItakInAM zasyAni phalAsthivivarjitavalkalarUpANi, AmalakAni ca AmalakIzasyAni ca amRtakalpAni vidyAta // 19 // 20 // gaGgAdharaH-harItakyAmalakIphalAni ca kIdRzarUpANi grAhyANi prazastAni niruktaguNakarmavanti bhvntiitybhipraayennaah-ossdhiinaamityaadi| parA sarvabhUmibhya utkRssttaabhuumirutpttisthaanm| tasmAddhimavataHzailasattamAt tajjAni himavatApatajakSanAni svakAlajAni na khakAlajAni kAle pariNatikAle ApUrNarasavIryANisamyagajAtarasavIryANi na khakAle ApUrNarasavIryANi na vApyajAtarasasampUrNarasavIryANi kAle svasvakAle AdityasalilacchAyApavanaiH prINitAni ca divA mUryakaraiH juSTAni varSAsu dRSTijalajuSTAni rAtrau candrakarajuSTAni tatpatrAdicchAyAjuSTAni ca kadAcit pavanajuSTAni ca prAyeNa yAni prINitAni bhavanti tAni adagdhAni banAnAdagdhAni na cedbhavanti apUtIni jalakardamAdito vAnyathA vA klinnAni bhUtAni na cet, nivraNAni pakSyAdibhiH kSatAni na cet, agadAni kenacit phalavyAdhinAnupatApitAni cet, tadA tAni harItakyAmalakyoH phalAni yathAvidhi zucirbhUkhA grAhayet / teSAmityAdi / teSAM phalAnAM harItakyAmalakyoH phalAnAM prayogaM rasAyanaprayogaM vakSyAmi uttamazca karma vakSyAmi // 21 // smRtibuddhipramohaharatvAbhidhAnaM tatra vishissttshktyupdrshnaarthm| vIryasya viparyayaH ityanenAmalakasya zItavIryyatvamuktam / zasyAnIti asthirahitAni phalAni // 14-20 // cakrapANiH yadyapi "himavAnauSadhabhUbhInAm" ityuktam, tathApi rasAyane himavataH prabhAveNaivameva bheSajAni grAhyANIti darzayitum, 'auSadhInAm' ityAdyabhidhAnam ; kAle kAle iti phalapAkakAlamityarthaH ; yathAvidhIti yathA bheSajagrahaNaM maGgaladevatAca nAdipUrvakam, tathAvazyaM rasAyanaM krttvym| agadAnItyanena pavanadahanAdyadoSaM phalasya darzayati // 21 // * "Amalakasya ca" iti vA paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #45
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir rasAyanapAda 2274 crk-sNhitaa| paJcAnAM paJcamUlAnAM bhAgAn dazapalonmitAn / harItakIsahasraJca triguNAmalakaM navam // vidArIgandhAM vRhatI pRznipaNI nidigdhikAm / vidyAda vidArIgandhAdA zvadaMSTrApaJcamaM gaNam // vilvAgnimanthazyonAkaM kAzmaya'matha pATalIm / punarnavAM sUpapaNyoM balAmeraNDameva ca // jIvakarSabhako medAM jIvantI sazatAvarIm / zarekSudarbhakAzAnAM zAlInAM mUlameva ca // ityeSAM eJcamUlAnAM paJcAnAmupakalpayet / / bhAgAn yathoktAn tat savvaM sAdhyaM dazaguNe'mbhasi // gnggaadhrH-pryogmaah-pnycaanaamityaadi| paJcAnAM paJcamUlAnAmatraiva vakSyamANAnAM militAnAM pazcapazcAnAM dazapalonmitAn bhAgAn samudAyena pazcAzatpalonmitAn, harItakIsahasram AkRtimAnena sahasraguDakAni harItakIphalAni, triguNAmalakaM triguNaM harItakIsahasrAt triguNamAmalakaM yatra tacca navaM na tu purANaM, tenAmalakIphalAni sahasratrayagur3akonmitAni ityuktAna bhAgAn paJcAnAM pnycmuulaanaamupklpyet| nanu kAni paJca paJcamUlAnItyata Aha--- vidaariityaadi| vidArIgandhA zAlaparNI nidigdhikA kaSTakArI zvadaMSTrA paJcamI yatra taM gaNaM vidArigandhAdya kanIyaH paJcamUlaM vidyaat| vilvetyAdipaJcakaM vilvAdigaNaM vRhatpaJcamUla vidyaat| punarnavAmiti zvetapunarnavAM mUrpapaNNyo mudgaparNImASapaNyo balAM vATyAlakam eNDaM gandharvahastakam / ityetat paJcakaM gaNaM vlliipnycmuulm| jIvaketyAdikaM paJcakaM gaNaM knnttkiipnycmuulm| zaretyAdikaM paJcakaM tRNapaJcamUlam, atra darbhaH kushH| mUlameva ceti vidArigandhAdibhiH sacaH yojyam / ityeSAM pazcAnAM paJcamUlAnAM paJcaviMzanidravyANAM yathoktAna bhAgAn pratyekaM paladvayonmAnena paJcakasya dazapalonmitAn bhAgAna milikhA pazcAzat cakrapANiH-paJcAnAmityAdau pratidravyaM dazAmragrahaNam, uktaM hi jatUkaNe-"iti paJcapaJcamalAni. teSAM prati vyaM dazapalAni" iti / harItakIsahasramiti harItakIphalasahasram ; mUrpapaNyauM For Private and Personal Use Only
Page #46
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2275 dazabhAgAvazeSantu pUtaM tad grAhayed rasam / harItakIzca tAH sarvAH sarvANyAmalakAni c|| tAni sANyanasthIni phalAnyApothya kUrcanaH / vinIya tasmin nirvRhe cUrNAnImAni dApayet // maNDUkapAH pippalyAH zaGkhapuSpyAH plavasya ca / mustAnAM saviDaGgAnAM candanAguruNostathA // madhukasya haridrAyA vacAyAH kanakasya ca / bhAgAMzcatuHpalAn kRtvA sUtvalAyAstvacastathA // sitopalAsahasraJca cUrNitaM tulayAdhikam / tailasya dvAdakazcAtra dadyAt trINi ca srpissH|| sAdhyamauDambare pAtra tat sarva mRdunaagninaa| jJAtvA lehyamadagdhazca zItaM kSaudraNa saMsRjet // plonmitaanupklpyet| tat sarva paJcAzatpalonmitapaJcaviMzatikaM dravyaM kuTTayet, tatra tazagaNaM paJcazatapalonmitamambhaH palollekhAda dviguNIkRtaM dattvA pcet| harItakIsahasramekamAmalakInAMtrINi sahasrANi ca tulayikhA yAvanmitAni bhavanti tadazaNaguNaM teSAM navatvenAkhAta dviguNIkRtaM yAvanmitazca bhavati sarvamambha ekIkRtya tatrAmbhasi tat sarvaM kuTTitapaJcapaJcamUlaM nikSipya gur3akarUpANi ca harItakyAmalakaphalAni catuHsahasrANi vastrapoTTalaM baddhA tatra jale nikSipya sAdhyaM, mandamandAgninA kAthArtha pAkyaM dazabhAgAvazeSantu tat kathitaM jalaM pUtaM vastreNa gAlayitvA rasaM kAthaM graahyet| tAzca svinnAH savA harItakIstAni ca khinnANi saLaNyAmalakAni phalAni sarvvApyanasthIni asthihInAni kRSA kUrcanaiH Apothya kuTTayikhA vakSyamANatilatailAt sapiSaH kizcidaSTAzatapalonmitAdhikaM sitopalAsahasra palAni sitazarkarAyAH zatapalAdhikasahasrapalAni tasmin niryya he kAthe dattvA golayilA vastreNa gAlayitvA tasminneva sasitopale kAthe prakSipya tAmrapAne sAdhyaM, tailasya tilatailasya bAr3hakaM dravadvaiguNyAt dvAtriMzaccharAvaM ddyaat| sarpiSo gavyaghRtasya trINi cAdakAni dravadvaiguNyAdaSTacatvAriMzaccharAvANi mudmaasspnyau| (vIrA jAlandharaM zAkam ) kUcanaM jarjarIkaraNasAdhanaM shilaaptkmuusslaadi| For Private and Personal Use Only
Page #47
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ rasAyanapAda 1 2276 crk-sNhitaa| kSaudrapramANaM snehAI tat savvaM ghRtabhAjane / tiSThet saMmUrcchitaM tasya mAtrAM kAle prayojayet // yA noparundhyAdAhAramekaM mAtrA jarAM prati / SaSTikaH payasA cAtra jINe bhojanamiSyate // vaikhAnasA vAlikhilyAstathA cAnye tpodhnaaH| / rasAyanamidaM prApya cha bbhuuvurmitaayussH|| muktA jINaM vaya + zcAgrAmavApustaruNaM kyH| vItatandrAklamazvAsA nirAtaGkAH smaahitaaH|| atraiva ddyaat| tatastatsarvamauDambare tAmramaye pAtraM mRdunAgninA sAdhyam / AsannapAke tu tatra imAni maNDUkaparyAdInAM dazAnAM dravyANAM cUrNAni pratyekaM catuHpalAn bhAgAn kRkhA daapyet| atra maNDakaparNI dantimUlaM, kanaka hemacAmpeyaM nAgakezarapuSpamiti yaavt| tataH pAkavit tat sarca lehya lehAhaMmadagdhazca jJAkhAvatArayet / tataH zItaM yadA bhavati tadA snehArddhamAnena tailaghRtayorarddhamAnena catvAriMzaccharAvamitena kSaudreNa saMsRjet melyet| tatastatsarva sammUrcchitaM dayA saMghaTanena mizritaM kRkhA mRbhAjane tiSTheta sthApayet / evaM prastutasya tasyauSadhasya mAtrAM tAM kAle upayogakAle prAtaHkAle prayojayet, kAla'pyanukte divasasya pUrva mityukteH| yA mAtrA jarAM prati jIrNakAlaparyantamekaM prathamAhArakAle kSudhayA AhAraM noparunthyAdAhAroparodhaM na kuryyaat| tataH prathamAhArakAlottarakAlam atrauSadhe jIrNe sati paSTika odanaH payasA godugdhena tena bhojana miSyate, itthaJcaikakAlamAhAramaparAhna kuyyAditi bhaavH| evaM yAvat nairujyabalavarNAdisampat prayojyamiti / asyAziSamAha-purAkalpena vaikhAnasA ityaadi| vaikhAnasAdayo munayo rasAyanamidaM prApyAmitAyuyo bbhuuvuH| jIrNazca vayaH jIrNavapuH muktavA tyattvAgraMtra zreSThaM vAtAtapavarSAdisahiSNu taruNaM kyovapuravApuH vItandrAdayazca * prAzyeti vA paatthH| + vapuriti kvacita ptthyte| For Private and Personal Use Only
Page #48
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / 2277 medhAsmRtibalopetAzcirarAtra tpodhnaaH| brAhmAM to brahmacarya ceruzcAtyantaniSThayA // rasAyanamidaM brAhmAmAyuSkAmaH prayojayet / dIrghamAyurvayazcAgrA kAmAMzceSTAn samaznute // 22 // ___iti braahmaarsaaynpryogH|1| yathoktaguNAnAmAmalakAnAM sahasra piSTavA svedanavidhinA (r) payasa uSmaNA sukhinnamanAtapazuSkamanasthi cuurnnyet| tadAmalakasahasrasvarasAripItaM, + sthirA-punarnavA-jIvantI-nAgabalAbrahmasuvarcalA- maNDUkaparNI- -zatAvarI-zaGkhapuSpI-pippalI-vacAsantazcirarAtraM ciradinamatyantaniSThayA brAhma tapo brahmavaryazca cerurAcaritavanta ityrthH| brAhmArasAyanaM brAhmAtapazcAraNahetulAt // 22 // gnggaadhrH-pryogaantrmaah-ythoktetyaadi| yathoktaguNAnAmiti brAhmarasAyanaguNAMstAni karmANItyAdupraktAnAmAkRtimAnena sahasra dazazatagur3akaM piSTA godugdhaM vRhadbhANDe datvA tadbhANDamugve vastra baddhA tadupari tadAmalakaM datvA kiMvA vRhadbhANDe dugdhaM datvA tadbhANDa purakhepracuracchidrayuktaM bhANDamanyat nidhAya tatra bhANDe tadAmalakaM datvA cullyAM nidhAyAgninAdhastAjjvAlA deyaa| ityevaM payasa uSmaNA dugdhavASpeNa svedanavidhinA susvinnaM tadAmalakamanAtapazuSkaM chAyAyAM saMzoSya nirasthi asthIni tyaktvA cuurnnyet| tadAmalakasahasracUrNa svarasaparipItaM tasyAmalakAntarasambhUtasya svarasaH pari sarvatobhAvena bhAvanAvidhinA pIto yena tat tathA, arthAt Amalakasya rasena pariplAvya anAtape saMzoSya punastadrasena pariplAvyAnAtape saMzoSya rasaM saptadhA bhAvitaM tat, sthirAdInAM vinIyeti prakSipya ; plavaH kaivartamustakam ; kanakaM nAgakezaram ; svak gur3atvaka ; audumbara iti tAmramaye ; snehArddhamiti sarpistailArddham / ekamanaparAhnikamAhAram // 22 // cakrapANiH-piSThasvedanavidhineti yathA piSTakaM toyaparipUritapAtaparidattaM tRNAdisaMsthitaM svedyate, tathA tat svedanIyamityathaH / svarasaparipItamiti svarasabhAvitam / brahmasuvarcalAdyauSadhAnyAyurveda / piSTamvedanavidhinetyanyasa pAThaH / tadAmalakasahasram iti bahuSu grantheSu pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #49
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ rasAyanapAdaH 1 2278 crk-sNhitaa| viGga-svayaMguptA'mRtA-candanAguru--madhuka-madhUkapuSpotpala--padmamAlatI-yuvatI-yUthikAcUrNASTabhAgasaMyuktaM, punarnAgabalAsahasrapalasvarasapariSItam anAtAzuSkaM dvigaNasarpiSA kSaudrasarpiSA vA kSudragur3AkRtiM kRtvA zucau dRr3ha ghRtabhAvite kumbhe bhasmarAzeradhaH sthApayet, antarbhameH padaM kRtrkssaavidhaanmthrvvedvidaa| pakSAtyaye coddhRtya kanakarajatatAmraprabAlakAlAyasacUrNASTamabhAgasaMyuktamarddhakarSavRddhayA yathoktena vidhinA prAtaHprAtaH prayuJjAno'gnibalamabhisamIkSya, jINe ca SaSTikaM payasA sasarpiSkamupasevamAno yathoktAn gaNAn samaznute iti // 23 // dvAviMzatidravyANAM pratyekaM cUrNasyASTabhAgasaMyuktaM tadAmalakacarNAdaSTamAMzamitena sthirAdInAM pratyekaM samacarNena saMyuktaM, punarnAgabalAyA gorakSataNDulAyAH sahasrapalasvarasaH pUrvavidhinA paripIto yena tat, cUrNamanAtapazuSkaM dviguNitasarpiSA taccUrNAda dviguNitena goghRtena dviguNena zodrasarpiSA vA samakSaudreNa samasa piSA ca maI yikhA kSudragur3AkRti badarAsthimAnAM gur3ikAM kRkhA zucir3haghRtabhADe nidhAya gomayasya bhasmarAzeravastAt bhUmerantaH khanayitvA pakSaM paJcadazadinaM sthApayet, atharvavedavidA kRtarakSAvidhAnaM tadbhADaM pakSaM paJcadazadinaM sthApayediti prkriyaa| atra sthirA zAlaparNI, nAgavalA, gorakSata DulA. brahmasuvarcalA svanAmakhyAtA, svayaMguptA zUkazimbI, madhUkamuSpaM gur3apuSpasya puSpaM, yuvatI priyngguH| atha pakSAtyaye tadoSadhabhANDamuddha tya kanakAdInAM svarNAdInAM paJcAnAM zodhitamAritAnAM cUrNena pratyekaM samena tadauSadhasyASTama bhAgekabhAgena saMyuktam arddhakarSavRddhayA agnivalamabhisamIkSya prathamadinamAtrAmavadhArya yuktyA krameNa pratyahamaddha karSa nyanaM vA varddhayitvA prAtaHprAtaryathoktena vidhinA kuTI pravizya saMzodhya jAtabalaH san prayuJjAnaH tasmina bhuktaM cauSadhe jIrNe paSTikAdikaM sevetetyrthH| tena yathoktamiha vakSyante ye guNAstAn samutthAnIye vakSyamANAni / yuvatirnavamAlikA / apTamo bhaago'ssttbhaagH|kssudrgudd'aakRtimiti phANitAkRtim / arddhakarSavRddha pati ardrakarSAt prabhRtti vaI yet| yathoktavidhineti kuTIprAvezikana vidhinaa| For Private and Personal Use Only
Page #50
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 1 adhyAyaH } www.kobatirth.org cikitsitasthAnam / bhavanti cAtra / idaM rasAyanaM brAhma maharSigaNasevitam / bhavatyarogo dIrghAyuH prayuJjAno mahAbalaH // kAntaprajo nA siddhArthacandrAdityasamadyutiH / zrutaM dhArayate satvamArSaJcAsya pravarttate // dharaNIdhara sArazca vAyunA samavikramaH / sa bhavatyaviSazcAsya gAtre sampadyate viSam // 24 // brAhmarasAyanaM dvitIyo yogaH / 2 / 1 Xu Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vivAgnimanthazyonAkaM kAzmayaH pATalirbalA / parNAzcatasraH pippalyaH zvadaMSTrA vRhatIdvayam // zRGgI tAmalakI drAkSA jIvantI puSkarAguru / abhayA sAmRtA RddhirjIvakarSabhako zaTI // mustaM punarnavA sailA mede candanamutpalam / vidArI vRSamUlAni kAkolI kAkanAsikA n guNAn samaznute / tAn guNAnAha - bhavantItyAdi / idamityAdinAsya rasAyanasya guNAH / / 23 / 24 // iti dvitIya brAhmarasAyanayogaH / 2 / gaGgAdharaH-- vilvAgnimanthetyAdi / amantho gaNikArikA / kAzmaya gAmbhArI, parNyazcatasraH zAlaparNI pRzniparNI mudraparNI mASaparNI; zRGgI karkaTazRGgI, tAmalakI bhUmyAlakI, mede medA mahAmedA ca kAkanAsikA 2276 yathoktAn guNAniti pUrvvaprayoga phalazrutipaThitAn / dharaNIdharasAra iti dharaNIdharAH parvvatAH, teSAM sAro loham, tadvatsAra ityarthaH / aviSamiti aviSamavikAri // 23 // 24 // cakrapANiH - pazcata iti zAlaparNI pRzniparNI mudgaparNI mASaparNI / tAmalakI bhUmyAmalako / kAntaH prajAnAmiti ca pATho dRzyate / For Private and Personal Use Only
Page #51
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir rasAyanapAdaH 1 2280 crk-sNhitaa| eSAM palonmitAn bhAgAn zatAnyAmalakasya ca / paJca dadyAt tadaikadhyaM jaladroNe vizacayet // jJAtvA gatarasAnyetAnyauSadhAnyatha taM rasam / taccAmalakamuddhRtya niSkulaM tailasarpiSoH // paladvAdazake bhRSTrA dattvA cArddhatulAM bhiSak / matsyaNDikAyAH pUtAyA lehavat sAdhu sAdhayet // SaTpalaM madhunazcAtra siddhazIte pradApayet / catuHpalaM tugAkSIryyAH pippalIdvielaM tathA // palamekaM nidadhyAcca tvagelAetrakezagat / ityayaM cyavanaprAzaH paramukto rsaaynH|| kAsazvAsaharazcaiva vishessennopdishyte| kSINakSatAnAM vRddhAnAM baalaanaanycaanggvrddhnH|| keuyAThoM TIti loke| eSAM dravyANAM pratyekaM palaparimitA bhAgA Amalakasya gur3akAnAM paJcazatAni vastra baddhA jaladroNe catuHpaSTizarAvajale datvA sarvam aikathyaM vipaacyet| etAnyoSadhAni gatarasAni pAdAvazeSe nirgatarasAni bhavantIti jJAkhA taM rasaM tacca svinnamAmalakamuddha tya vastraNa saMghRSya niSkulaM sirAsthirahitaM kRkhA militatailasarpiSodvAdazapale bhRSTA; matsyaNDikAyA vipulabhAjane sthitaguDasya madhye svayaM dRr3hIbhUtarUpAyAH pUtAyA arddhatulAM tasmin rase golayitvA ; vastrapUtaM taM rasaM kRkhA tasmin bhRSTe khAmalake dattvA lehavat sAdhu sAdhayet / lehIbhUte tasmiMstugAkSIryAzcatuHpalaM pippalyAzcarNa dvipalaM khagelAtejapatranAgakezarANAM catuNAM milikhA samabhAgena palamekaM pratyeka karSamAnaM prakSipet / prakSipya smygaaloddyaavtaaryet| ityevaM siddha zIte madhunaH SaTpalaM dattvA samyaGa melayet / ityayaM cyavanaprAzo nAma paraM rasAyanam uktam kAsAdipu shstshc| tataH kuTauM pravizya yathoktavidhinA rasAyanasyAsya kAkanAsA vAsAphalakA, kAkatuNDaka ityanye / gatarasatvamiha dravyANAM caturbhAgasthitajale bhavati / niSkulamiti nirsthi| tailasarpiSoriti samAsanirdezAbhAbhyAmeva dvAdaza palAni pRthaka pRthaka / For Private and Personal Use Only
Page #52
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org ma adhyAyaH cikitsitasthAnam / svarakSayamurorogaM hRdrogaM vAtazoNitam / pipAsAM mRtrazukrasthAn doSAMzcApyapakarSati // asya mAtrAM prayuJjIta yoparundhyAnna bhojanam 1 asya prayogAccAvanaH suvRddho'bhUt punaryuvA // medhAM smRtiM kAntimanAmayatvamAyuHprakarSaM balamindriyANAm / strISu prahaSaM paramagnivRddhiM varNaprasAda pavanAnulomyam // rasAyanasyAsya naraH prayogAllabheta jIrNo'pi kuTIpravezAt / jarAkataM rUpamapAsya savrvvaM bibhartti rUpaM navayauvanasya // 25 // iti cyavanaprAzaH / thAmalakaharItakInAm AmalakavibhItakAnAm grAmalakaharItakIvibhItakAnAM vA palAzatvagavanaddhAnAM mRdAvaliptAnAM kukUlasvinnAnAmakUlakAnAM palasahasramudUkhale saMpothya ddhighRtmdhuplltailshrkr| saMprayuktaM bhakSayedanannabhug yathoktena vidhinA / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only 2281 H mAtrAM prayuJjIta / yA mAtrA azitA prathamabhojanoparodhaM na karoti tAM mAtrAM prayuJjIta / zeSaM spaSTArtham / / 25 / / iti cyavanaprAzaH / 1 gaGgAdharaH-- athAmalakaharItakInAmityAdi / AmalakaharItakInAM samAnasaMkhyAphalAnAm / athavAmalaka-vibhItakAnAmathavAmalaka- harItakI-vibhItakAnAM palAzavRkSavalkalena baddhAnAM mRttikayA liptAnAM kukUle bahukSudracchidrahaNDikAyAM vAripUrNa haNDikoparighRtAyAM sthApitAnAmadhastAdagni prajvAlya svinnAnAM sirAsthihInIkRtAnAM chAyAzuSkANAM palasahasramukhale saMkuvya kRtaM cUrNaM tatsamAnadadhighRtamadhu - tilataila-zarkarAbhiH saMyuktaM bhakSayeva yathAgnivalaM bhakSayedanannak matsyaNDikA khaNDasaMhatiH / ala paTpalatvena samayorapi madhusarpiSodravyAntarayuktatvena kSaviruddham // 25 // cakrapANiH -- kukUlakaH karISAgniH / akulakAnAmiti anasthAm / dadhyAdInAmala mAnaM noktam, tena pradhAnasya carNasya dadhyAdibhirmilitaiH samAnamAnatvam / palalaM tilacUrNam, kiMbA pratyekameva
Page #53
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ rasAyanapAdaH 1 2282 crk-sNhitaa| tasyAnte yavAgvAdibhiH prakRtyavasthApanam abhyaGgotsAdanaM sarpiSA yavacUrNezca / ayaJca rasAyanaprayogaprakarSo vistAvadagnibalamabhisamIkSya pratibhojanaM yUSeNa payasA vA SaSTikaH sasarpiSko'taH paraM yathAsukhavihAraH kAmabhanaH syaat| anena prayogeNa RSayaH punaryavatvamavApurvabhUvuzcAnekavarSazatajIvino nirvikArAH paramazarIra--buddhIndriyabalasamuditAzceruzcAtyantaniSThayA tapa iti // 26 // iti cturthaamaalkrsaaynm| harItakyAmalakavibhItakapaJcapaJcamUlaniyuheNa pippalImadhukamadhukakAkolI-kSIrakAkolyAtmaguptAjIvakarSabhaka-kSIrazuklAkalkasaMprayuktena vidArIsvarasena kSIrASTaguNasaMprayuktena sarpiSaH kumbhaM yathAvidhinA kuTI pravizya yAvat prayogaM tAvannAnna bhuJjIta bubhukSAyAM phalamUladugdhAdikaM bhunyjiit| tasyAnte srvprimittdaussdhbhkssnnaante| yavAgvAdibhiH maNDapeyAvilepIH krameNa azikhA prakRtaH svabhAvasyAvasthApana kAryam / abhyaGgotsAdanaM yavacarNaH sarpiSA ca kAyaM naanyaiH| tatastu agnivalaM vIkSya dvirazanaM yUSeNa payasA sasarpiSkaH ssssttikH| ataHparaM yathAsukhavihAraH san svecchayA bhakSaNaM kuryaaditi| anenetyaadinaasyaashiiH|| iti caturthI rasAyanaprayoga eka evAmalakayogo na trayo yogAH // 26 // gnggaadhrH-hriitkiityaadi| kSIrazuklA kSIravidArI, purANasya gavyasarpiSaH dadhyAdInAM cUrNasamatvam / bhakSayed iti vacanaM lehya 'pi alpAbhyavaharaNamAtArthatvamupapannam / anannabhugiti sarvathA aahaaraantraabhuk| tasyAnta iti ettpryogprityaagkaale| pratyavasthApanamiti yavAgvAdikramavizeSaNam, tena prayogAnte yadA abhyaGgotsAdanaM karttavyam, tadA yavAgvAdikrameNetyuktasyArthasya pratyavasthApanaM kriyata ityrthH| yUSaNa payasA veti vikalpo'gnibalApekSayA // 26 // cakrapANiH-atra harItakyAdau kSIrazuklAH kSIravidArikAH ; aba harItakyAdikvAthasya tvekabhAgaH, * pratyavasthApanamiti ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #54
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 1ma adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / 2283 sAdhayitvA prayuJjAno'gnibalaM samavedaya / jIrNe ca nIrasarpibhyAM zAliSaSTikamuSNodakAnupAnamaznan jarAvyAdhipApmAbhicAravyapagatabhayaH zarIrabuddhIndriyabalama tulamupalabhyApratihata sarvvArambhaH paramAyurApnuyAditi // 27 // maiM Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir iti paJcamo harItakIyogaH / hatakyAmalakavibhItaka - haridrA-sthirA-vacA-- viGgAmRtavallIvizvabheSaja-madhukapippalIsomavalkasiddhena cIrasarpiSA madhu J kumbhaM catuHSaSTizarAvam / harItakIprabhRtInAM samAnAMzAnAM kalkaM militvA sarpiH pAdikaM sarpirgarbhe dattvA kSIramaSTaguNaM dattvA vidArIsvarasena sarpiHsamena mandAnalena pAcayet iti / evaM sarpiH sAdhayitvA'gnibalaM samavekSya pivan tasmina jIrNe kSIrasarpibhya zAliSaSTikAnnamuSNodakAnupAnamaznana jarAvyAdhItyAdupraktAziSamApnuyAt // 27 // gaGgAdharaH-- harItakyAmalaketyAdi / somavalkaH zvetakhadiraH / harItakyAdisomavalkAntAnAM kvAthena caturguNena teSAmeva kalkena sarpiSaH pAdikena kSIrotthaM sarpiH prasthamitaM pAcayet / mAne'pyanukte samatA vidheyA / kalkakkAthAvanirdeze gaNAt tasmAt prayojayet / iti suzrutavacanaM tadevAnusRtya kazcid vRddhavaidyaH pAnovAca / yatrAdhikaraNe noktirgaNe syAt snehasaMvidhau / tatraiva kalkanigrahAviSyete snehavedineti / asya cAyamarthaH / bheSajAnAmadhikaraNe granthe netra gaNe sAdhanadravyasamUhe kalka niyahayoruktirna syAt tatra va gaNe kalka niyyahAvubhau snehavedinA vaidezaneSyete / iti tulyaM suzrutoktena / ityevamarthamavidvAn vyAcaSTe / yatra snehasaMvidhau gaNe'dhikaraNena saptamyantena syAdatistatraiva kalkaniyyahAvabhI karaNena yatroktistatra kalkasya snehena saha sAkSAt pAkAt prAdhAnyAnniyyUharUpyasya paramparayA pAkAdaprAdhAnyAt kalka rasad na kAtho na vobhayamiti / tadasat anArSatvAt / yaccAnyo vyAcaSTeadhikaraNenetyadhikAratayA gaNe yatroktiriti yameva dravyagaNamekasmin yoge kSIrasyASTI bhAgAH sarpipa eko bhAgaH / kumbho droNadvayam, vacanaM hi - " droNastu dviguNaH sUrpo vijJeyaH kumbha eva ca // 27 // baleti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #55
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir caraka saMhitA / 2284 zarkarAbhyAmapi ca saMnIya Amalakasvara sazatapalapItam grAmalakacUrNam ayazcUrNacaturbhAgasaMprayuktaM pANitalamAtraM prAtaH prAtaH prAzya yathoktena vidhinA sAyaM mudrayUSeNa payasA vA sasarpiSkaM zAliSaSTikam anIyAt / trivarSaprayogAdasya varSazatamajaraM vayastiSThati zrutamavatiSThate sarvvAmayAH prazAmyanti viSamaviSaM bhavati gAtra gAtramazmavat sthirIbhavatyadhRSyo bhUtAnAM bhavatIti // 28 // bhavanti cAtra / yathAmarANAmamRtaM yathA bhogavatAM sudhA / tathAbhavanmaharSINAM rasAyanavidhiH purA // na jarAM na ca daulyaM nAturyyaM nidhanaM na ca / jagmurvarSasahasrANi rasAyanaparAH purA // rasAyanapAdaH 1 vidhAyApare'pi yogAstenaiva yatra vihitAstava kalkanigrahAvubhAviSyete nAnyatreti / tadapyasat anArSatvAt suzrutavirodhAcca niyryahAbhAve svalpaguNatvApattezceti / kAthyAccaturguNaM vAri pAdasthaM syAccaturguNam / snehAt snehasa kSIraM kalkastu snehapAdikaH / iti / tena siddhena sarpiSA militAbhyAM madhuzarkarAmyAM tat sarpiHpAdikAbhyAJca saMnIya mizrIkRtena mAritapuTitalauhacUrNacaturthAzayuktamAmalakacUrNamAmalakasvarasena saptAhaM bhAvitaM saMnIya mizrayitvA pANitalaM karSamAtraM yathAvidhi kuTIM pravizya prAtaH prAtaH prAzya sAyaM rAtrau mudgayUSeNa payasA vA sasarpiSkaM zAliSaSTikAnnamaznIyAt / asya trivarSaprayogAdityAdinAzIH // 28 // iti paSTho rasAyanaprayogaH / gaGgAdharaH - rasAyanasya sAmAnyato guNamAha- bhavanti cAtretyAdi / yathA - marANAmityAdi / amarANAM yathA amRtaM yathA ca nAgAnAM sudhA, tathA maharSINAM rasAyanavidhiH purA'bhavanna tvanuSINAm / na jarAmityAdi / purA For Private and Personal Use Only cakrapANiH - amRtavallI gur3acI, somavalko viTkhadiraH, kSIrasarpirmadhuzarkarANAmayazca pUrNasya caturthabhAgaH, yata etadayazca rNacaturthabhAgaH, ata evAsmin prayoge jatUkarNena " ayazva rNapAdayuktam" iti kRtam / amarANAmamRtaM jarAdiharaM nAgAnAJca sudhA jarAmaraNaharItyubhayopAdAnaM dRSTAnte,
Page #56
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 2285 na kevalaM dIrghamihAyuraznute rasAyanaM yo vidhivnnissevte| gatiM sa devarSiniSevitAMzubhAM prapadyate brahma tathaiticAkSaram // 26 // tatra shlokH| abhayAmalakIye'smin par3a yogAH prikiirtitaaH| rasAyanAnAM siddhAnAmAyuyairanuvartate // 30 // ityagnivezakUte tantra carakapratisaMskRte cikitsitasthAne prathamAdhyAye abhayAmalakIyaM nAma rasAyanapAdaH prthmH||1|| rasAyanaparA' maharSayaH varSasahasrANi jarAdikaM na jgmuH| tarhi kiM rasAyanAda dIrghAyureva syAnnAnyadityata ucyate na kevlmityaadi| yo vidhivad rasAyanaM niSevate, sa kevalaM na dIrghAyureveha bhUloke'znute, devarSiniSevitAM zubhAM gatizca prpdaate| tathA akSaraM brahma caiti nirvANamuktiM prAmoti iti // 29 // gaGgAdharaH pAdArthamupasaMharati-tatra zloka iti| abhayAmalakIye'smin rasAyanapAde SaD yogA rasAyanAnAM prikiirtitaaH| yai rsaaynyogairaayurnuvttte| iti // 30 // pAdaM smaapyti-agniityaadi| baidyazrIgaGgAdharakavirAjakaviratnaviracite carakajalpakalpatarau cikitsita sthAne abhayAmalakIye rasAyanapAdaH prathamaH // 1 // brahma mokSaH, mokSasAdhanatvanceha rsaaynvishuddhsttvkrtRtyocyte| abhayetyAdinA sandehanirAsArthamuktaprayogasaMkhyAM drshyti| evamanyatrApi saMkhyApraNayanamante jJeyam // 28-30 // iti mahAmahopAdhyAya-carakacaturAnana zrImaccakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM .. carakatAtparyaTIkAyAM cikitsitasthAnavyAkhyAyAmabhayAmalakIyarasAyanapAda vyAkhyA nAma prathamaH pAdaH // 1 // 287 For Private and Personal Use Only
Page #57
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 2286 www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir caraka saMhitA | athAtaH prANakAmIyaM rasAyanapAdaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // [ rasAyanapAda 2 prANakAmAH zuzrUSadhvamidamucyamAnam amRtamivApara maditisuta hitakaramacintyAdbhutaprabhAvamAyuSyamArogyakaraM vayasaH sthApanaM nidrA tandrA-zramalamAlasyadaurbalyA pahara manila kaphapitta sAmyakara sthairyyakara mabaddhamA sahara mantara gnisandhukSaNaM prabhAvarNasvarottamakaraM rasAyanavidhAnam / anena cyavanAdayo maharSayaH punaH yuvatvamApuH nArINAJca STatamA babhUvUH sthirasamasubibhaktamAMsAH susaMhata sthirazarIrAH suprasannabalavarNendriyAH sarvvatrApratihataparAkramAH sarvvazasahAzca // 2 // gaGgAdharaH-- athAta ityAdi / athAbhayAmalakIyarasAyanapAdavyAkhyAnantaramatosvadhi prANakAmIyaM prANakAmamadhikRtya kRtaM rasAyanapAdaM vyAkhyAsyAmaH // 1 // gaGgAdharaH-- prANakAmA ityAdi / bhoH prANakAmAH ! mayocyamAnamidamaditisuta hitakaramAditeyAnAM devAnAM hitakaramamRtamivAparaM rasAyana vidhAnamacintyAdbhUtaprabhAvamityevamAdirUpaM zuzrUSadhvam / anena cyavanAdayazcyavana vazyamunyAdayaH / iSTatamA abhimatatamAH / sthira samasuvibhaktamAMsAH sthiramazlathaM samaM yatrAGge yaducitaM tatra tathArUpeNa na viSamatvena suSThu zobhanatayA vibhaktaM vibhAgIbhUtaM mAMsaM zarIreSu yeSAM te tathA / susaMhatasthirazarIrAH zobhamAnaM saMhataM saMghAtIbhUtaM sthiraM dRr3ha zarIraM yeSAM te tathA / / 2 // For Private and Personal Use Only cakrapANiH - pUrvapAde hyAmalakarasAyanAnyuktAni, ihApyAmalakarasAyanAni santIti prANakAmIyamanantaramucyate / prANakAmazabdamadhikRtya kRtamiti prANakAmIyam / nidrAharatvaM rasAyanasya vaikArikanidrAharatvena kiMvA devavat sarvvadA prabuddho nidvArahito bhavati / tandrAlakSaNaM tantrAntare"indriyArtheSvasaMvittigauravaM jRmbhaNaM klamaH / nidrArttasyeva yasyehA tasya tandrAM viniddizet // " iti / abaddhamAMsamanivir3amAMsam / uttamAni prabhAdIni karotIti prabhAvarNasvarottamakaram evaMjAtIyaSazca pUrvanipAtAniyamo 'pratibandhena carake asti mayUravyaMsakAdipAThe draSTavyaH / ' anena hi' ityAdinA
Page #58
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2287 sarve zarIradoSA bhavanti grAmyAhArAdamlalavaNakaTukakSArazuSkazAkamASatilapalalapiSTAnnabhojinAM virUdanavazakazamIdhAnya-viruddhAsAtmyarukSAbhiSyandibhojinAM klinnagurupUtipamSitabhojinAM viSamAzanAdhyazanapriyANAM divAsvapnastrImadyanityAnAM viSamAtimAtravyAyAmasaMkSobhitazarIrANAM bhayakrodhalobhamohazokAyAsabahulAnAm / ato nimittAddhi zithilobhavanti mAMsAni vimucyantai sandhayo vidahyate raktaM viSyandate cAnalpaM medo na sandhIyate'sthiSu majjA zukrana pravarttate kssymupaityojH| evambhUto glAyati sIdati nidrAtandrAlasyasamanvito'nAratam Azu caiva zvasityasamarthazceSTAnAM zArIramAnasAnAM naSTasmRtibuddhicchAyo (r) na srvmaayurvaapnoti| tasmAt etAn doSAnavekSamANaH sarvAn yathoktAhitAnapAsya AhAravihArAn ___ gaGgAdharaH-purAvRttamuktvA rasAyanasyAsya sevAyAM pravRttikAraNamAhasarve ityaadi| savva zarIradoSA vAtapittakaphAH graamyaahaaraadbhvnti| grAmyAhArAn vikRNoti aglalavaNetyAdi / virUr3hetyAdi / virUDhamaGkuritaM navaM nUtanaM zUkadhAnyAdikaM tatkRtAnnAdikaM tathA viruddhaM saMyogataH parasparaM viruddhaM yajaHpuruSIyoktam, asAtmyaM sAtmyIbhUtAhArAdanyamAhAraM, rukSam abhiSyandinaM srotaHkledIkarazcAhAraM bhojinaam| tathA klinnAdibhojinAM tathA viSamAzanam akAle vahu cAlpaM vA bhuktantu viSamAzanam, adhyazanaM pUrvadinAhArAjINe yadbhojanaM tadadhyazanaM tayoH priyANAm / ato'lalavaNAdito nimittAt teSAm analpamadhikaM medo viSyandate asthiSu majjA ca na sandhIyate ojazca kSayamupaiti / evambhUtaH zithilIbhUtamAMsa ityevamAdirUpaH san grAmINo glaaytiityevmaadi| anArataM satatamAzu zvasiti zArIramAnasAnAzca iSTAnAm asamau bhvti| tasmAd grAmavAsI etAn zithilIbhUtamAMsakhAdIn sarvAnavekSapurAvRttikathanena rasAyanAni vakSyamANAni pravRttyartha stauti / rasAyanaprayoge vajanIyaM grAmyAhArAdi * rogANAmadhiSThAnabhUtaH ityadhikaH pAThaH kvacit / For Private and Personal Use Only
Page #59
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2288 caraka saMhitA | [ rasAyanapAda 2 rasAyanAni prayoktumarhati / ityuktvA bhagavAn punarvvasurAtreya uvAca / - AmalakAnAM subhUmijAnAM kAlajAnAmanupahata- gandhavarNarasAnAm pUrNarasapramANavIyryANAM svarasena punarnavAkalkapAdasaMprayuktena sarpiSaH sAdhayet Adakam / ataH paraM vidArIsvarasena jIvantI kalkasaMprayuktena / ataH paraM caturguNena payasA balAtibalAkaSAyeNa zatAvarIkalkasaMyuktena / anena krameNaikakaM zata mANaH sannahitAn yathoktamamlalavaNAdInAhAravihArAn sarvvAnapAsyApakSiya rasAyanAni prayoktumarhatIti / rasAyanamAha - AmalakAnAmityAdi / subhUmijAnAM himavatparvvatAnAM vA yathoktA ye bhUmivibhAgAstatra yA bhUmiH sAdhustatra jAtAnAm anupahatagandhAdInAmAmalakAnAM svarasena sAdhyasarpipazcaturguNena catuHSaSTizarAvonmatena zvetapunarnavAkalkena sAdhyasarpiSaH pAdikena catuHzarAvonmitena Ardratve'pyadviguNena saMprayuktena sarpiSaH purANasya gavyasyADhakaM dravatvena dvaiguNyAt Sor3azazarAvonmitaM mRdunA agninA sAdhayet / dravAvasAne sati tatkalkamapanIya ataH paraM vidArIkharasena tadaghRtacaturguNena jIvantIkalkena tadaghRtapAdikena saMprayuktena punaH saadhyet| punastad dravakSaye sati tatkalkamapanIyAtaH paraM tadghRtAccatuguNena payasA gavyadugdhena caturguNena balAtibalayoH pItazvetavATyAlakayoH kaSAyeNa zatAvarIkalkena tadghRtapAdikena saha saMprayuktena tatsarpiSa ADhakaM punaH sAdhayet / " jalasnehauSadhAnAntu pramANaM yatra neritam / tatra syAdauSadhAt snehaH snehAt toyaM caturguNam" iti vacanenAtra sarpiSaH sampUrNaprayogamAnajJApanArtham ADhakamAnamuktaM, tasya catuguNaM dravaM pAdikazca kalkaH sidhyati, tena tRtIyapAke payaso balAtibalAkaSAyayoH pratyekaM caturguNamAnaM na labhyate tadvacanabAdhakena / "paJca prabhRti yatra syurdravANi snehasaMvidhau / tatra snehasamAnyAhuravvak ca syAt dUSaNatvena niddizannAha--sarvvaM ityAdi / tilaH sucUrNitastilaH, palalaM tilacUrNam / ato nimittamiti grAmyAhArAdikAraNakam / zukraM na pravarttata iti notpadyate zukramityarthaH // 23 // For Private and Personal Use Only
Page #60
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH cikitsitsthaanm| 2286 pAkaM sahasrapAkaM vA zarkarAkSaudracaturbhAgasaMprayukta sauvaNe rAjate mArtike vA zucau dRr3ha ghRtabhAvite kumbhe sthApayet / tad yathoktana vidhinA yathAgni prAtaHprAtaH pryojyet| jINe ca kSorasarSiA zAliSaSTikamaznIyAt / asya (r) prayogAvarSazataM vayo'jaraM tiSThati zrutamavatiSThate sarvAmayAH prazAmyantyapratihatagatizca strISvapatyavAn bhavati // 3 // 4 // caturgaNam" iti vacanena militayoyoH sarpizcaturguNamAnalAbhAt / vacanena hyanena khalu paJcaprabhRtidravANAM pratyeka snehasamAnatvam aAk paJcadravAcaturdravaM vA tridravaM vA dvidravaM vApyekadravaM vA yadi syAt tadA milikhA caturguNaM grAhyamiti pribhaassitm| tthaivoktmnytr| "ekenApi cAturguNyaM dvAbhyAmapi cAturguNyaM tribhirapi cAturguSyaM caturbhiH samam" iti| pratyekaM tena ca phalitaM milikhA caturguNamiti na virodha iti| ata evAnye catuHprabhRtIti ptthnti| tasmAdatra payaso blaatiblaakpaayyovishessoktishcturgunneneti| etenAnayomilikhA cAturguNyaM naashym| evaM tripAkaM ghRtaM zarkarAM madhu ca milikhA ghRtapAdikaM prakSipya tatra mizrIkRtaM sauvarNAdikumbhe sthApayet / iti tridhApAkenaiko yogH| eSu caikakam ekaikazo'pi prathamapAkavidhAnenaiva zatapAka, dvitIyapAkavidhinA ca zatapArka, tRtIyapAkavidhinA ca zatapAkaM, zatadhA pAko yasya tat tathAvidhaM ghRtaM zarkarAkSaudrayostaghRtAcaturthabhAgekabhAgasaMprayuktaM sauvarNAdikumbhe ghRtabhAvite dRr3he zucau sthApayet iti trayo yogaaH| athavAnenaiva krameNa prathamapAkavidhinA sahasrapAka dvitIyapAkavidhAnena sahasrapAkaM tRtIyapAkavidhAnena vA sahasrapAkaM ghRtaM zarkarAkSaudracaturthabhAgasaMpayuktaM sauvarNAdikumbhe ghRtabhAvite sthApayet iti trayo yogaaH| tad ghRtaM yathoktavidhinA kuTIM praviSTaH zuddhatanuryathAgnivalaM prAtaHprAtaH prayojayet / cakrapANiH-ekaikazaH zatapAkamityarthaH / ekaikapAkasAdhanaM pRthak karttavyam, tena vizatadhA pAko bhvti| atra ca kalkopalepAdinopakSINamapi yadavaziSTaM bhavati, tadeva grAhya vacanabalAt / * tivarSaprayogAt iti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #61
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ rasAyanapAda 2 2260 ... crk-sNhitaa| bhavati caatr| . vRhaccharIraM girisArasAraM sthirendriyaJcAtibalendriyazca / adRzya-8-manyairatikAntarUpaM prshstpuujaasukhcitttaabhaak|| balaM mahada varNavizuddhiranA svaro ghnaughstnitaanukaarii| ___ bhavatyapatyaM vipulaM sthiraJca samannato yogamimaM narasya // 5 // ityaamlkghRtm| Amalakasahasra pippalIsahasrasamprayuktaM palAzatarubhasmanaH+ kSArodakottaraM tiSThet / tadanugatanArodakamanAtapazuSkamanasthi cUrNAkRtaM caturguNAbhyAM madhusarpibhyAM saMnIya zarkarAcUrNacaturbhAgasaMprayuktaM ghRtabhAjanasthaM SaNmAsAn sthaapyedntrbhuumeH| tasya apratihatagatiH striissvitynvyH| girisArasAraM lohvttvgaadisaarm| anyaiH adRzyam // 3-5 // - gnggaadhrH-pryogaantrmaah-aamlketyaadi| AmalakAnAM yathoktaguNAnAM mubhUmijAnAM gur3akasahasra pippalIgur3akasahasraNa saMprayuktaM palAzataroH savalkalakASThaM dagdhA kRtasya bhasmanaH kSArodakottaraM par3aguNe vA catugaNe vA jale tadbhasma golayikhA vastreNekaviMzativAraM parisrAvya gRhItamudakamuttaraM tadAmalakapippalIpariplAvanayogyonmitaM yatra tat tathA, tena kSArodakenAplAvya tiSThet sthApayet / anugatakSArodakaM tadAmalakasahasra pippalIsahasrayuktam anAtapazuSkaM chAyAyAM zuSkIkRtya anasthi AmalakasahasramasthihInaM kRtA pippalIsahasrasahitameva cIkRtaM milikhA caturguNAbhyAM madhusarpibhyAM saMnIya mizrIkRtya zarkarAyAzcarNasyAmalakapippalIsahasrayozcarNasya caturbhAgekabhAgonmAnena saMprayuktaM ghRtabhAjanasthaM kRkhA SaSmAsAn antabhUmebhUmau garta kalA sauvarNAdipAtreSu yathApUrva varaguNatvam, anyathA samAnaguNasve sarveSAM mRtpAtrasya sulabhatve atidurlabhaM sauvarNapAtraM nopadizediti / yathoktena vidhineti kuTIprAvezikena / girisAro lauham // 45 // cakrapANiH-palAzataruNastaruNapalAzaH / anena baalvRddhplaashvrjnmucyte| dArodakottaramiti * adRSyamiti vA paatthH| + palAzataruNakSArodakottaramiti cakraSTataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #62
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1 adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / 2261 uttarakAlamagnibalasamAM mAtrAM khAdet paurvAhnikaH prayogaH sAtmyapathyazcAhAravidhirnAphzahnikaH / asya prayogAd varSazatamajaraM vayastiSThati, samaM pUrveNa // 6 // ityAmalakAvalehaH / AmalakacUrNAdakamekaviMzatirAtramAmalakasahastrasvara saparipItaM madhughRtAdakAbhyAM dvAbhyAm ekIkRtamaSTabhAgapippalI kaM zarkarAcUrNacaturbhAgasaMyuktaM ghRtabhAjanasthaM prAvRSi bhasmarAzau tadvartte sthApayet / uttarakAlaM paNmAsAdUrddha muddhRtya agnibalasamAM yathAzivalaM mAtrAM parikalpya pahnikaH prayogo'sya bheSajasya sAtmyApekSazvAhAravidhiH jIrNe sati mAdhyAhniko na khAparAhnikaH / samaM pUrveNeti varSazatamajarantiSThati ityAduktaM sarvvaM pUrvvayogaphalamasyApi bodhyamityarthaH / kSArodakavidhistu "pAnIyo yastu gulmAdI taM vArAnekaviMzatim / srAvayet SaDguNe toye kecidAhuzcaturguNe" iti vacanena bodhyaH // 6 // ityAmalakAvalehaH caturthayogaH / gaGgAdharaH- aparayogamAha-AmalaketyAdi / subhUmijAnAM yathoktaguNAnAmAmalakAnAmanAtapazuSkANAM cUrNasyAdRkaM zarAvASTakamA malakAnAM tAdRzAnAM sahasrasya gur3akatayA gRhItasya svarasavidhinA svarasaM vidhAya ekaviMzatirAtramapApaM dattvA tat tAvadAmalakasvarasena bhAvanayAnAtapazoSeNa zuSkIkRtamityAmalakasahasrasvarasaparipItamityasyArthaH / tato madhughRtAbhyAM saMvatsarAtItAbhyAM dvAbhyAM militAdRkAbhyAM pratyekamekaikAdukAbhyAm ekIkRtaM tadAmalakacarNAkam aSTabhAgapippalIkaM pippalIcarNasyaikazarAvayuktam / zarkarAyAstadAmalakavarNasya caturbhAgekabhAgasaMyuktaJca kRtvA ghRtabhAjane nidhAya prAvRSi ASADha zrAvaNAnyataramAsi bhasmarAzau karISabhasmarAzau tadbhAjanaM For Private and Personal Use Only - yathA kSArodakamAmalakopari bhavati, tathA karttavyamiti darzayati / caturbhAgaH pAdaH / samAnaM pUrveNeti pUrvvayogaphalazrutyaitadapi yuktamityarthaH // 6 //
Page #63
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2262 caraka saMhitA | ( rasAyanapAda 2 nidadhyAt tadvarSAnte sAtmyapathyAzI prayojayet / asya prayogAd varSazatamajara mAyastiSThatIti, samAnaM pUrveNa // 7 // iti AmalakacUrNam / viDaGgataNDulacUrNAnAmADhakaM pippalItaNDulAnAmadhyarddhADhakaM sitopalAyAH sarpistailamadhvAdakaH par3a bhirekIkRtaM ghRtabhAjanasthaM prAvRSi bhasmarAzAviti savrvvaM samAnaM pUrveNa yAvadAzIH // 8 // yathokta guNAnAmAmalakAnAM sahasramArdrA palAzadroNyAM sapi - dhAnAyAM vASpam anudvamantyA mAraNya gomayAgnibhirupasvedayet / sthApayet / taccUNa varSAnte prAdRTkAlAtIte na tu saMvatsarAtIte / sAtmyapathyAzI kuTIM pravizya yathAgnivalaM mAtrAM prayojayet / jIrNa sAtmyamAhAram Aharet / AzIH samAnaM pUrveNa pUrvvayogeNa / iti paJcamo yogaH // 7 // gaGgAdharaH- yogAntaramAha - viGgetyAdi / viDaGgAni udUkhale kiJcidAhatya taNDulAna kRlA cUrNayet taccarNAnAmADhakaM zarAvASTakam / pippalItaNDulacUrNasya cADhakamaSTazarAvam / sitopalAyA adhyarddhADhakaM sArddhADhakaM dvAdazazarAvam / sarpiSaH saMvatsarAtItasyAr3hakadvayaM dvAtriMzaccharAvaM vatsarAnatItasya tilatailasya dvAtriMzaccharAvaM vatsarAtItasya madhunazca dvAtriMzaccharAvaM dravatvena dvaiguNyAditi sarpistailamadhUnAM mililA par3a bhirAr3a kairekI kRtaM viGgataNDulacUrNAditrayaM ghRtabhAjanasthaM kRtvA prAkRSi ASADha zrAvaNa - zrAvaNa bhAdrAnyatarai kasminnRtau mAsadvayaM bhasmarAzau nidadhyAt / prASTar3ante sAtmyapathyAzI kuTIM pravizya yathAgnivalaM prayojayet / ityAdi pUrveNa pUrvvayogeNa samAnaM varSazatamAyurajaraM tiSThatItyAdikaM yAvatphalaM tulyamiti SaSTho yogaH // 8 // gaGgAdharaH- yogAntaramAha - yathoktaguNAnAmityAdi / AmalakAnAM sahasra gur3akasahasram | AIpalAzadroNyAm azuSkapalAzavRkSakASThamaya droNIM cakrapANiH - varSAnte varSAkAlAnte / yAvadAzIriti AzIH phalazrutiH / tena 'tavarSAte' ityAdigranthayogavidhAnaM samAnaM pUrveNeti pUrvvayogaphalazrutiparyantaM pUrvvayogeNa samAnamityarthaH // 718 * Adakam ityadhikaH pAThaH kvacit / For Private and Personal Use Only
Page #64
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH ] 2263 cikitsitasthAnam / tAni sukhinnazItAnuddhRtakula kAnyApothyAdakena pippalIcUrNAnAmADhakena ca viGgataNDulacUrNAnAmadhyaddhena cADhakena zarkarAyA dvAbhyAM dvAbhyAmAdukAbhyAM tailasya madhunaH sarpiSazca saMyojya zucau dRr3ha ghRtabhAvite kumbhe sthApayedekaviMzatirAtram / ata Urddha prayogaH / asya prayogAda varSazatamajaraM vayaH tiSThati / samaM pUrveNa // 6 // ityAsalakAvaleho'paraH / dhanvani kuzAstI strigdhamadhura kRSNamRttike suvarNavarNamRttike vA vyapagatavipazvApadapavanasalilAgnidoSe karSaNa savidhAnAM mukhAcchAdanasahitAM nirmAya yathA vASpaM nopaprasaret, tasyAM droNyAM tat sahasramAmalakAni nidhAya vASpaM yathA nopasRjet tathA tena pidhAnena sukhamapidhAya AraNyakarISAgrinA upasvedayet svinnAni kArayet / tatastAni sahasramAmalakAni sukhinnAni bhavanti svAGgazItAni yadA syustadA uddhata - kulakAni niSkulAni asthisirArahitAni kRtvA Apothya kuTTayitvA tAvanti gRhIlA pippalItaNDulacUrNAnAmADhakamaSTazarAvaM viGgataNDulacUrNAnAmAr3ha kamaSTazarAvaM zarkarAyA adhyardvAdaka dvAdazazarAvaM tailasyAnatItavatsarasyADhakadvayaM dvAtriMzaccharAvam vatsarAtItasya madhunazvADhakadvayaM dvAtriMzacca rAtraM sarpipazca vatsarAtItasyAdakadvayaM dvAtriMzaccharAvamiti dvAtriMzaccha rAvamiti pabhistailamadhusarpiSAmAda kaiH saMyojya zucau ghRtabhAjane ekaviMzatirAtraM sthApayet / yadyapi na cokta RtuvizeSastathApi pUrvvasya yogasyAnantaratvoktyA prAvRSyeva ekaviMzatirAtraM na cAtra bhasmarAzAviti yojyam / kazcidRtuvizeSaM nAha sarvvatavikaikaviMzatirAtraM sthApayediti vyAcaSTe, ata ekaviMzatirAtrAdRddha' yathAnivato'sya prayogaH | sAtmyAzI kupravizya khAdedityarthaH / iti saptamo yogaH // 9 // For Private and Personal Use Only - gaGgAdharaH- yogAntaramAha dhanvanItyAdi / dhanvani deze jAGgale deze / dezo'lpavAridrvano jAGgalaH parikIrttita iti / kIdRze dhanvani deze ? kuzAstIrNe kuzairvyApte snigdhAdimRttikAyukte ca vyapagataviSAdidoSe ca karSaNAdivarjite ca / 288
Page #65
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (rasAyanapAda 2 2264 crk-sNhitaa| valmIkazmazAnacaityoSararasavarjite deze yatharnusukhapavanasalilAdityasevite. jAtAnyanupahatAnyanadhyArUDhAnyabAlAnyajIrNAni avigatavIryANi zIrNapurANaparNAnyasaMjAtaphalAni (r) tapasi tapasye vA mAsi zuciH prayataH kRtadevArcanaH svasti vAcayitvA dvijAtIn bale. muhUrte naagblaamuulaanyuddhret| teSAM suprakSAlitAnAM tvapiNDamAnamAtramacamAtraM vA zlakSNapiSTam AloDya payasA prAtaHprAtaH prayojayeccUrNIkRtAni vA pibet UpararasaH kssaarrsH| yathattusuravaM zItAdyatuguNaviparItaguNaiH pavanAdibhiH sevitaM c| jAtAni nAgavalAmUlAni yAnyanupahatAni kITAdibhirna vyApannAni anadhyArUDhAni mUlAntaraM yAni nArUDhAni abAlAni nAbhinavAni ajIrNAni nAtipurAtanAni avigatavIryANi zuSkakhAdidoSeNa vigatavIya'bhinnAni zIrNapurANaparNAni vigalitapurANapatravRkSasambandhIni, etena vasante patrapatanAntarakAlaH khyaapitH| asaMjAtaphalAni ajAtaphalatadvakSasambandhIni nAgavalAmUlAni gorakSataNDulanAmakakSasya mUlAni, tapasi mAghe mAsi tapasye phAlgune vA mAsi sati galitaparNatve bhiSak zuciH prayataH saMyataH san kRtagaNezAdidevAccainaH dvijAtIn brAhmaNAn svasti vAcayitvA bale balavati muhUrte uddharet / teSAM tathAvidhAnAM tathoddhatAnAM nAgavalAmUlAnAM suprakSAlitAnAM madhyasthakASThaM hitvA khacaM gRhIkhA tattvacaH AmramAnaM palamAtraM payasA zlakSNapiSTamatimUkSmacikkaNarUpeNa piSTA piNDaM piNDitAkAraM gopayasaivAloDya pratyahaM prAtaHprAtazcaturdaNDAbhyantare prayojayet niha tadoSaM yathoktakuTI pravezya pAyayet / carNIkRtAni vA zlakSNacarNAni kRkhA vA palamAtraM caturguNena payasA pibet ' cakrapANiH- dhanvanIti jAGgaladeze / karSaNaM halAdinA / anadhyArUDhAnIti na mahatA pArzvasthena vRkSeNAkrAntAni / tapasi maaghe| tapasya iti phAlgune / bale sumuhUrta iti aindra muhattai / AmramAtramiti palaparimANam // 9 // 10 // .: * asaJjAtAnyaparNAni iti vA paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #66
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 1ma adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2265 payasA madhusarpibhyAM saMyojya bhakSayet / jIrNe ca zAliSaSTikam aznIyAt / saMvatsaraprayogAdasya varSazatamajaraM vayastiSThati / sarvvaM samAnaM pUrveNa // 10 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir iti nAgavalArasAyanam / balAtibalAcandanAguru-dhava tinisakhadira- ziMzapAsanasvarasAH punarnavAntAzcaSadhayo daza ye vayaHsthApanA vyAkhyAtAH teSAM + svarasA naagblaavt| svarasAnAmalAbhe tvayaM svarasavidhizcUrNAnAm iti yogAntaram / madhusarpibhvI vatsarAtItAbhyAM saMyojya gur3IkRtya palamAnena vA tAni cUrNIkRtAni bhakSayet / iti yogAntaram / jIrNe coSadhe zAliSaSTikaM gopayasAnIyAt / kuTIpravezAdikaM pUrvavat // 11 // iti nAgavalA rasAyanaM yogatrayam / gaGgAdharaH - yogAntaramAha balAtibaletyAdi / balA pItapuSpavATyAlakam / atibalA zvetapuSpavATyAlakam / candanaM raktacandanam / aguru kRSNAguru / dhavaH svanAmako vRkSaH o iti loke / tinisaH nemiH Avaluz iti loke / khadiraH zvetakhadiraH / triMzapA zizu iti rUpAtaH / asanaH pItazAlaH / eSAM svarasAH / mUlAyaGgAni kiJcijjalaM dattvA kSodayitvA vastreNa gAlayitvA grAhyAH / svarasAbhAve vidhirvakSyate / punarnavAntA arthAt punarnavAsvarasAntA daza cauSadhayaH | amRtetyAdayo daza vayaHsthApanagaNaH / nAgavalAvat nAgabalAmUlaprayoge ye prakArAste cAtra jIrNa zAliSaSTikAzanaH saMvatsara prayogAjara varSazatavayaH sthitirUpA bhAvA vyAkhyAtAstadvat vyAkhyAtA ityarthaH / tena amRtAdipunavAntAnAM vayaHsthApanAnAM dazAnAM balAyasanAntAnAM navAnAmitye konaviMzateH anyatamasvarasaM palamAtraM prAtaH prAtaH prayojayet / jIrNe zAliSaSTikama zrIyAt / saMvatsaraprayogAdasya varSazatamajaraM vayastiSThati / samAnaM pUrveNa / guNAntaraM zrutamavatiSThate savvAmayAH prazAmyantItyAdi pUrvoktaM bodhyam / ityete ekonaviMzatiyogAH / svarasAnAmalAbhe vidhimAha--svarasAnAmityAdi / cUrNAnAM cakrapANiH - punarnavAntA daza par3a virecanazatAzritIye, "amRtAbhayA ghAlI muktA zreyasI tA'tirasA maNDUkaparNI sthirA punarnavA " iti sarvvA vayaHsthApanaktAH nAgabalayA vyAkhyAtA * kSIrasarpirbhanAm ityadhikaH pATho kacid dRzyate / + ye vayaHsthApanA vyAkhyAtAsteSAM svarasA nAgabalAvat ityatra nAgabalayA vyAkhyAtA iti granthAntare pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #67
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir | rasAyanapAda 2 2266 caraka saMhitA | Adakam Ar3hakamudakasyAhorAtraM sthitaM mRditapUtaM svarasavat prayojyam // 11 // bhallAtakAnyanuyahatAnyanAmayAnyApUrNa-rasa-pramANa-vIryyANi pakkajAmbavaprakAzAni zucau zukra vA mAse saMgRhya yavapalve mAralve vA nidhApayet / tAni caturmAsasthitAni sahasi sahasye vA mAse prayoktamArabheta zItasnigdhamadhuropaskRtazarIraH pUrvaM daza bhallAtakAni AyodhyASTaguNenAmbhasA sAdhu sAdhayet / teSAM rasamaSTabhAgAvazeSaM pUtaM satyaskaM ti Sor3azazarAvamekI kRtyAhorAtraM sthitaM prAtaH punarmRditaM matiM kRtvA pUtaM vastreNa gAlitaM yadbhavati tat svarasavat prayojyam | saMvatsaraprayoge karttavye Sor3azazarAve pIte punarevaMrUpeNa svaraso vidhivat saMvatsaraM pUryate / evamanyatrApi svarasAbhAve vidhiH bodhyaH // 11 // iti daza yogAH / zlakSNakuTTitAnAmADhakamaSTazarAvamudakasyADhakaM gaGgAdharaH- yogAntaramAha - bhallAtaketyAdi / zucau mAse ASAr3he mAse zukre vA jyeSThe mAse yavapalve yavAnAM rAzau mApapalve vA mASANAM rAzau vA nidhApayet / tAni bhallAtakAni yathoktarUpANi yavapalve mApapalve vA catu sthitAni jyeSThe sthApitAni bhAdrAnte Azvine ApADhe sthApitAni kArttike vA uddhatya rakSet / tataH AzvinoddhatAni bhallAtakAni sahasi mArgazIrSa mAsa kArttikoddhRtAni sahasye pauSa mAse prayoktumArabheta / nanu kena prakAreNa prayogaM kuryAdityata Aha- zItetyAdi / mArgazIrSa pauSayoH kAlasvabhAvazItena tatkAlocitAcaraNIyasnigdhamadhurAhAreNa coparakRtazarIraH pumAna pUrvvaM daza bhallAtakagur3akAna Apothya kuTTayitvA tattulyA ghRtamAnenASTaguNajalena mandAgninA sAdhayeta / teSAmaSTabhAgAvazeSaM rasaM prataM vastreNa gAlitaM sapayaskaM samAnagodugdhena militaM kRtvA pipAsurmakhamantaH sarpiSAbhyajya pivet / iti nAgabalAt teSAmapi prayogaH / balAdInAM svarasenaiva vidhAnam / nAgabalAvada bhojanAdikaM jJeyam / svarasAlAbhe'nukalpamAha - svarasAnAmityAdi // 11 // cakrapANiH - zuciHjyaiSThaH, zukrastvASAr3haH, saho'grahAyaNaH, sahasyaH pauSaH, etacca bhallAtakaM mAsacatuSTayasthitaM yavapalvAda uddhRtamAtraM na prayojyam, kintu zItala eva kAle zIta For Private and Personal Use Only
Page #68
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ima adhyAyaH cikitsitsthaanm| 2267 srpissaantrmukhmbhyjy| tAnyekaikabhallAtakotkarSAekarSeNa daza bhallAtakAnyAtriMzat pryojyaani| nAtaH paramutkarSaH prayogavidhAnenAsahasraparo bhllaatkpryogH| jINe ca sarpiSA dvitIyadine tvekAdaza bhallAtakAni, tRtIye'hni dvAdaza, caturthe trayodaza, paJcame'hni caturdaza, SaSThe'hni paJcadaza, saptame'hni Sor3azASTame'hni saptadaza, navame'hni tvaSTAdaza dazame'hni ekonaviMzatiH, ekAdaze'hni viMzatiH, dvAdaze'hni ekaviMzatiH, trayodaze'hni dvAviMzatiH, catuIze'hni trayoviMzatiH, paJcadaze'hni caturviMzatiH, SoDaze'hni paJcaviMzatiH, saptadaze'hni SaD viMzatiH, aSTAdaze'hni saptaviMzatiH, ekonaviMze'hni aSTAviMzatiH, viMze'hni ekonatriMzat, ekaviMze'hni triMzat / iti tAni bhallAtakagur3akAni ekaikabhallAtakotkarSeNa AtriMzadabhallAtakAni triMzadbhallAtakaparyantaM prayojyAni, nAtastriMzataH paramUrddha mutko vRddhirvAsti / tatastvapakarSeNa ekaikabhallAtakApakarSeNa Adaza bhallAtakAni pryojyaani| iti / Azabdasyobhayatra yojnaa| bhallAtakAnItyasya padasya tAnItyatra dazetyatra triMzadityatra ca yojnaa| dazetyasya tAnItyatrApakaNetyatra ca yojnaa| tathA cApakarSaNa dvAviMze'hni triMzat, trayoviMze caturvize paJcaviMze SaDviMze saptaviMze ca triNsht| aSTAviMze'hni ekona triMzadbhallAtakAni ekonatrize'STAviMzatiH / triMze'ti saptaviMzatiH, ekatriMzAhe SaDviMzatiH, dvArazAhe paJcaviMzatiH, trayastriMzAhe caturviMzatiH, catustriMzAhe trayoviMzatiH, paJcatriMzAhe dvAviMzatiH, SaTtriMzAhe ekaviMzatiH, saptatriMzAhe viMzatiH, aSTatrizAhe ekonaviMzatiH, ekonacatvAriMzAhe'STAdaza, catvAriMzAhe saptadaza, eka catvAriMzAhe por3aza, dvAcatvAriMzAhe paJcadaza, trayazcatvAriMzAhe caturdaza, catuzcatvAriMzAhe trayodaza, paJcacatvAriMze'hni dvAdaza, SaTcatvAriMze'hni ekAdaza, saptacatvAriMzAhe dazaivamaSTacatvAriMze'pi dazetyutkarSApakarSAbhyAmekIkaraNe sahasrabhallAtakAni bhvnti| jIrNa bhallAtakakAthe ekavAraM sarpiSA gugayukte zarIre c| mukhadAhaparihArArtha sarpipA'ntarmukhamabhyavyeti / nAtaH paramiti triMzataH pareNa prayogo na bhallAtakasya / sahasraparo bhallAtakaprayoga iti upayuktabhallAtakasaMpUraNaM yadA sahasra pUryate tadaivoparamaH karttavyaH, sahasrAdarjAgapi ca prayogaparityAgaH prakRtyAdyapekSayA bhavatyeva sahasrasaMkhyApUraNaJcehekena varddhanahAsakrameNa bhavati, tena punarvR ttayA ca triMzatparyyantam, tadA hi bhallAtakaprayoge'bhyAsena cAsya sahasrasaMkhyApUraNaM bhavati, anayA rItyA parityAgaH karttavyaH / anye tvata suzrute arzazcikitsitoktazataparyantaM bhallAtakaprayogeNa samaM virodhaM pazyantaH suzruta For Private and Personal Use Only
Page #69
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2268 | rasAyanapAda 2 caraka saMhitA | payasA zAliSaSTikAzanamupacAraH, prayogAnte ca dvistAvat payasevopacAraH / tatprayogAd varSazatamajaraM vayastiSThatIti, samAnaM pUrveNa // 12 // iti bhallAtakakSIram / bhallAtakAnAM jarjarIkRtAnAM piSTasvedanaM pUrayitvA bhUmAvAkaNThaM nikhAtasya snehabhAvagatasya dRr3hasyopari kumbhasyAropyoDupenApidhAya kRSNamRttikAvaliptaM gomayAgnibhiH samyagrupasvedayet / teSAM yaH svarasaH kumbhaM prapadyate, tato'STabhAgamadhusaMprayukta dviguNaghRtamadyAt / tatprayogAd varSazatamajaraM vayastiSThati, sarvva samAnaM pUrveNa // 13 // iti bhallAtakakSaudram / payasA zAliSaSTikAzanamiti / sahasrabhallAtakaprayogAnte payasaiva dvivaraM zAliSaSTikAzanamityetAvat saptacatvAriMzaddinAni dazabhallAtakAvasAnapayryantaM na tvanyopacArastato yatheSTamupacAraH / iti bhallAtakakSIram / asyAziSamAha tatprayogAdityAdi spaSTam / / 12 / / aparayogamAha-bhallAtakAnAmityAdi / uktarUpANAM bhallAtakAnAM jarjarIkRtAnAM samyakkuTTitAnAM piSTara vedanaM sacchidrabhANDa' piSTaM bhallAtakavidyate yatra tat piSTasvedanaM, snehabhAvagatasya ghRtAdiranehena cirabhAvanayA snigdhatvam Apannasya uDupena mukhAcchAdana pAtreNa tathA ca bhUmau garttaM kRtvA snehabhAvita dRDhaM kumbhamAkaDaM tatra garne nikhAtIkRtya tadbhANDasya mukhopari bhANDAntaraM sthApayitvA tanmadhye tale cchidraM kRtvA tatra cchinnakezagucchaM malamvitaM kRtvA nivezya tatra bhANDe pUrvayogoktAnupahatAdiguNayuktapracura bhallAtakAni samyaka kuTTayitvA tAni nikSipya pUrayitvA Aropyo pena tadbhANDamukhamapidhAya kRSNamRttikA taka pUrNabhANDamavalipya gomayAnibhizcaturdiva upasvedayeta / teSAM bhallAtakAnAM yaH svarasastenopara vedanena snehabhAvitaM talakumbhaM prapadyate, prayogasyApyanyathA vyAkhyAnena triMzatkamAtraM prayogamicchanti, tacca vyAkhyAnaM nAtisaGgatam, kica sahasrasya tatopayogo vihitaH, aba sahasrapayryantaH prayogaH, tena vyAdhiviSayo'nya eva prayogaH, ayantu rasAyanaviSayaH // 12 // For Private and Personal Use Only
Page #70
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2264 ... bhallAtakatailapAtra sapayaska madhukena kalkenAnamAtreNa zatapAkaM kuryAt / samAnaM pUrveNa // 14 // iti bhallAtakatailam / bhallAtakanIraM bhallAtakakSaudra bhallAtakatailamevaM gur3abhallAtakaM bhallAtakayUSo bhallAtakasarbhillAtakapalalaM bhallAtataH svarasAdaSTabhAgekabhAgaM madhu saMvatsarAtItaM tatsvarasAda dviguNaM vatsarAtItaM goghRtaM tatsvarase prakSipya mishriikRtyaadyaat| bhallAtakamAnaM pUrvayogoktaM dazakamArabhya pratyahamekaikotkarSeNa triMzada yAvadekaikApakarpaNa punardazakaM yAvaditi saptacavAriMzatA dinaiH sahasrabhallAtakAni bhvnti| tathA sahasrabhallAtakasne haM krameNotkarSApakarSAbhyAM vibhajya nAvanti dinAni bhkssyediti| jIrNa zAlipaSTikAzanaM sarpipA payasetyupacAra ekavAraM prayogAnte dvistAvat payasaivopacAra iti| tatprayogAt tasya niruktasya bhallAtakasvarasamadhaghRtasamudAyAtmakasya kuTI pravizya pryogaat| samAnaM pUrveNa prathamayogoktaphalena // 13 // bhallAtakakSaudram / / gnggaadhrH--yogaantrmaah-bhllaatktailpaatrmityaadi| pUrvoktavidhinA bhallAtakAnAM tailaM niSpAdya tasya pAtramAdaka dravyadvaiguSyAt Sor3azazarAvamitaM kaTAhe nidhAya mandAgninA tApayikhA niSphenaM kRtvAvatArya zItIkRtya sapayaskaM catuguNagavyadugdhamizraM madhukena yaSTimadhukalkenAkSamAtreNa karSamAtreNa paceta kSIrakSaye tatkalkaM gAlayitvA vastreNa punarevaM pcet| ityevaM zatapAkaM zatavArAH pAkA yasya tat ttheti| evaM niSpannasya bhallAtakatailapAtrasya kuTI pravizya yathAnidehabalaM prayogaH / jIrNe sarpipA payasA zAlipaSTikAzanamekavAram itaapcaarH| prayogAnte ca payasava tAvad dvirazana mitaapcaarH| iti samAnaM pUrveNa tatprayogAd varSazatamajaraM vayastiSThati zrutamavatiSThate ityAdayaH sarve pUrvoktA atra bhavanti // 14 // bhallAtakatailam // cakrapANi:-piSTasvedanaM tat, yatrasthaM piSTakamupasvedyate, tadupari pidhAnamAtram , tasya sandhilepo na kAryaH, anyathoparisthasya bhallAtakasya tApAcchidrAt sneho nAdho yAti / bhallAtakatailamiti anantaroktavidhAnena gRhIto bhallAtakasnehaH // 13 // 14 // cakrapANiH-bhallAtakasapirityAdayo daza prayogAH, / aba ca yathAyogyatayA bhallAtakasarpirAdInAM saMskAraH saMyogazca jnyeyH| yaduktaM jatUkarNe-"bhallAtakasaMyuktasaMskRtAni ca ghRtakSArakSaudraguDapiSTa For Private and Personal Use Only
Page #71
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ rasAyanapAda 2 2300 crk-sNhitaa| takasaktavo bhallAtakalavaNaM bhallAtakatarpaNamiti bhallAtakavidhAnamuktam // 15 // iti bhallAtakavidhiH / bhavanti caatr| bhallAtakAni tIkSNAni pAkInyagnisamAni c| bhavantyamRtakalpAni prayuktAni yathAvidhi // ete dazavidhAsteSAM prayogAH parikIrtitAH / rogaprakRtisAtmyajJastAn prayogAn prakalpayet // kaphajo na sa rogo'sti na vibandho'sti kazcana / yaM na bhallAtakaM hanyAcchI, medhAgnivarddhanam // prANakAmAH purA jIrNAzcyavanAdyA maharSayaH / rasAyanaiH shivretairbbhuuvurmitaayussH|| jJAnaM tapo brahmacaryyamadhyAtmaM dhyAnameva c|| dIrghAyuSo yathAkAmaM saMbhRtya tridivaM gtaaH|| tasmAdAyuHprakarSArthaM prANakAmaiH sukhArthibhiH / rasAyanavidhiH sevyo vidhivat susmaahitaiH||16|| gaGgAdharaH-bhallAtakayogamupasaMharati-bhallAtakakSIramityAdi spaSTam // 15 // gaGgAdharaH-bhallAtakAnAM prabhAvamAha-bhavanti caatretyaadi| ete dazavidhA bhallAtakakSIramityAdaya uktaaH| na vivandho'stIti mUtrapurISAdInAM kazcana vibandho naasti| atra purAvRttamAha-prANakAmA ityaadi| jIrNA jarAyuktAH yUpatailasaktulavaNatarpaNAni" iti| evaJja sapi kSIrayUSatailAnAM saMskAro yathAnyAyaM bhallAtakena, kSaudrapalalasaktutarpaNanatAM bhallAtakena yogaH / guDalavaNayostu saMskAraH saMyogo vA taile / labaNasaMskArapakSe hi lavaNasamaM bhallAtakamantaddha madagdhaM grAhyam / anye tu sarpirAdInAM sarveSAmeva bhallAtakena saMskAraM vyAkhyAnayanti / iha saktuprayogo dravottaratvAdivizeSeNa karmaNA bhedanIyaH // 15 // cakrapANiH- agnisamAnIti daahsphottkrtRtyaa| saMbhRtyeti niSpAdya / pAdAnusaMgrahe saptatriMzat For Private and Personal Use Only
Page #72
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 1ma adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / tatra zlokaH / rasAyanAnAM saMyogAH siddhA bhUtahitaiSiNA / nirdiSTAH prAkAmIye sapta caivaM dazarSiNA // 17 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte cikitsitasthAne prathamAdhyAye prAkAmIyara sAyanapAdo dvitIyaH // 2 // * www.kobatirth.org . cavanAvavaMzajA ye pUrvapAdoktarasAyanaparAyaNAstebhyo'nye / tasmAnna punaruktaM dRSTaphalavAt / / 16 // gaGgAdharaH - pAdArthamupasaMharati tatra zloka ityAdi / sapta ca evaM bhallAtakayogA daza / atha suzrute meghAyuSkAmIye yathA / medhAyuSkAmaH navalagujaphalAnyAtapaparizuSkANyAdAya sUkSmacUrNAni kRtvA guDena saha samAloDya snehakumbhe saptarAtraM dhAnyarAzau nidadhyAt / saptarAtrAduddhRtya hRtadopasya yathAvalaM piNDaM prayacchedanudite sUrye uSNodakaJcAnupivet / bhallAtakavidhAnavaccAgArapravezaH, jIrNo pazcAparAhna himAbhiradbhiH pariSiktagAtraH zAlInAM paSTikAnAJca payasA zarkarAmadhureNaudanamaznIyAt / evaM paNmAsAnupayujya fararicar amartaH zrutanigAdI smRtimAnarogo varSazatAyurbhavati / kuSThinaM pANDarogiNamudariNaM vA kRSNAyA gomaMtreNAloDyArddhapalikaM piNDaM vigatalauhitye savitari pAyayedaparAhNe cAlavaNenAmalakayaSeNa sarpiSmantamodanamaznIyAt / evaM mAsamupayujya smRtimAnarogo varSazatAyurbhavati / 1 / epa evopayogazcitramUlAnAM rajanyAzcitrakale vizeSo dvipalikaM piNDaM paraM pramANam zeSaM pUrvvavat / 2 / hRtadoSa evaM pratisaMsRSTabhakto yathoktamAgAraM pravizya maNDaparNIsvarasamAdAya sahasrasampAtAbhihataM kRtvA yathAbalaM payasA AloDya pivet payosnupAnaM vA / tasyAM jIrNAyAM yavAnnaM payasopayuJjIta tilairvA saha bhakSayitvA trIn mAsAn payo'nupAnam; jIrNe payaH sarpirodana ityAhAraH / evamupayuJjAno brahmavarcasaH zratanigAdI bhavati, varSazatamAyuravAproti / trirAtropoSitazca trirAtramenaM bhakSayet trirAtrAdUrddha payaHsapiriti copayuJjIta / vilvamAtraM piNDaM vA payasAloDya pivedevaM dazarAtramupayujya medhAvI varSazatAyuH saptatriMzanmaharSiNA iti cakraH ! 289 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only 2301
Page #73
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2302 caraka saMhitA / [ rasAyanapAda 3 bhavati / 3 / hRtadoSa evAgAraM pravizya pratisaMsRSTabhakto brAhmIsvarasamAdAya sahasrasampAtAbhihutaM kRtvA yathAbalamupayuJjIta jIrNopadhazcAparA yavAgUm alavaNAM pibet,kSIrasAtmyo vA payasA bhuJjIta / evaM saptarAtramupayujya brahmavarcasI medhAvI bhavati / dvitIyaM saptarAtramupayujya granthamIpsitamutpAdayati / naSTaJcAsya prAdurbhavati / tRtIyaM saptarAtramupayujya dviruccAritaM zatamapyavadhArayati / evamekaviMzatirAtramupayujyAlakSmIrapakrAmati mUrttimatI cainaM vAgdevyanupravizati, sarvvAzcainaM zrutaya upatiSThanti / zrutadharaH paJcavarSazatAyurbhavati / 4 / brAhmIsvarasaprasthadvaye ghRtaprasthaM viGgata DulAnAM kur3avaM dve dve pale vacAtrivRtayoH dvAdaza haritakyAmalakavibhItakAni zlakSNapiSTAnyAvApyaikathyaM sAdhayitvAsvanugupta' nidadhyAt / tataH parvvavidhAnena mAtrAM yathAbalamupayuJjIta / jIrNe payaHsapirodana ityAhAraH / etenoddha madhastiryyaka krimayo niSkrAmanti, alakSmIrapakrAmati, puSkarakarNaH sthiravayAH zrutinigAdI trivarSazatAyurbhavati / etadeva kuSThaviSamajvarApasmAronmAdaviSabhUtagraheSvanyeSu ca mahAvyAdhiSu ca saMzodhanam Adizanti / 5 / hRtadoSa evAgAraM pravizya haimavatyA bacAyAH piNDamAmalakamAtramabhitaM payasAloDya pivet jI meM payaHsarpirodana ityAhAraH / evaM dvAdazarAtramupayuJjIta / tato'sya zrotraM vitriyate dvirabhyAsataH smRtimAna bhavati trirabhyAsataH zatamAdatte caturdvAdazarAtramupayujya sarvvaM tarati kilviSaM tArkSyadarzanamutpadyate zatAyuzca bhavati / 6 / dve dve pale itarasyA vacAyA niHkkAthya pibet payasA, samAnaM bhojanaM samAH pUrveNAziSazca / 7 / vacAzatapAkaM vA sarpirdroNamupayujya paJcavarSazatAyurbhavati, galagaNDApacI zlIpadasvarabhedAM pahanti iti / / 8-17 // vedazrIgaGgAdharakavirAjakaviratnaviracite carakajalpakalpatarau cikitsita sthAne prANakAmIyarasAyanapAdo dvitIyaH // 2 // prayogA uktAH tatra valAdibhiraSTAbhiH punarnavAntaizca dazabhiraSTAdaza prayogAH / apare tvAmalakaghRtAdayo vyaktA eva // 16 // 17 // iti mahAmahopAdhyAya caraka caturAmanazrImaccakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAya carakatAtparyaTIkAyAM cikitsitasthAnavyAkhyAyAM prANakAmIyarasAyanapAdavyAkhyA // 2 // For Private and Personal Use Only
Page #74
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2303 athAtaH karapracitIyaM rasAyanapAdaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhgvaanaatreyH||1|| karapracitAnAM yathoktaguNAnAmAmalakAnAmuddhRtAsthnAM zuSkacUrNitAnAM mAghe phAlgune vA mAse trisaptakRtvaHsvarasaparipItAnAM punaHzuSkacUrNitAnAmADhakamekaM graahyet| atha jIvanIyAnAM vRhaNIyAnAM stanyajananAnAM zukravarddhanAnAM vayaHsthApanAnAM SavirecanazatAzritIyoktAnAm auSadhagaNAnAM candanAgurudhava-khadiraziMzazAsanasArANAJca aNuzazchinnAnAM niptAnAm abhayAvibhItakapippalIvacAcavyacitrakaviDaGgAnAzca samastAnAm AikamekaM dazaguNena ambhasA sAdhayet / gaGgAdharaH -atha prANakAmIyarasAyanapAdavyAkhyAnantaramuddiSTaM krprcitiiym| karacitAnAmityatroktakaracitArthamadhikRtya kRtaM rasAyanapAdaM vyAkhyAsyAmaH ityAdi sarca pUrvavat // 1 // gaGgAdharaH --krprcitaanaamityaadi| kareNa pracitAnAM yathoktaguNAnAm abhayAmalakIyoktaguNAnAM triHsaptakRkha ityekaviMzativArAn svarasaparipItAnAM yathoktaguNAnAmevAmalakAnAM svarasena bhAvitAnAM yathoktaguNAnAmAmalakAnAM punaHzuSkarNitAnAmAr3hakamekamaSTazarAvaM grAhayet / athAnantaraM jIvanIyAdInAM pazcAnAM dazakAnAM candanAdInAmAsanAntAnAM SaNNAM sArANAmaNuzaH sUkSmasUkSmakhaNDazazchinnAnAM kSiptAnAM kuTTitAnAmabhayAdInAM viDaGgAntAnAM saptAnAJca samastAnAM militvAdakamaSTazarAvaM dazaguNenAmbhasA dazAr3hakena jalena dravya cakrapANiH--AmalakarasAyanatvasAmyAdanantaraM krprcitiiymucyte| 'karapracitAnAm' itipadaM svayaMpatitagrahaNaM niSedhayate / mAghe phAlgune veti grahaNavacanAt tathaiva gRhItAnAmityadhikAra ityAgamAdannIyate / svarasa ihAmalakasyaiva bhvtydhikaaraat|shaako vRhtpvstruH| kSiptAnAmiti chinnAnAm / For Private and Personal Use Only
Page #75
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ rasAyanapAda 3 2304 caraka saMhitA | tasminnAdakAvazeSe rase supUtai tAnyAmalakacUrNAni dattvA gomayAgnibhirvaMzavidalazara tejanAnibhirvA sAdhayet / yAvat apanayAsasya tamanupadagdhamupahRtyAyasISu pAtrISyAstoyrya zoSayet, suzuSkaM tat kRSNAjinasyopari dRzadi lacaNapiSTamayaHsthAlyAM nidhApayet samyak / taccUrNamayazcUrNaSTabhAgasaMprayuktaM madhusarpibhrbhyAmagnibalamabhisamIkSya prayojayediti // 2 // tatra zlokAH / etad rasAyanaM pUrvaM vasiSThaH kazyapo'GgirAH / yamadagnirbharadvAjo bhRguranye ca tadvidhAH // prayujya prayatA mukta - zramavyAdhijarAbhayAH / yAvadacchaMstapaste pustatprabhAvAnmahAbalAH // dvaiguNyAt paSTuttarazatazarAvodakena mandAnau sAdhayet / tasminnAdRkAvazeSa Sor3azaza vaziSTe supte vastragAlite rase kAthe tAni pUrvagRhItAni Amalaka svarasabhAvitAni cUrNitAnyAmalakAni dattvA kSiptvA gomayAgnibhivvanyakAmibhirathavA vaMzavilazarAbhyAM tejanaiH prajvAlitairagnibhiH sAdhayet / rasasya tatkAthasyApanayAt kSayAd yAvat taM cUrNa pakkamanupadagdhaM kiJcidAItvenAvaziSTamupahRtya bhavatAyisISu pAtrISu AstI vistIrya zoSayet / tataH suzuSkaM taM pakvaM cUrNa kRSNAjinasya kRSNasAracarmmaNa upari dRzadi khalvazilAyAM lakSNapiSTamayaH sthAlyAM nidhApayeta sthApayeta taccarNamayoM lauha kAntAdisaMjJa puTitaM mAritaM lauhazAstroktavidhinA mAritazca svarNa taccarNA - nAmaSTabhAgaka bhAga pRthak gRhItvA tryaM mizrIkRtya madhusarpirbhayAM yathAzivalaM yathoktaM kuTIM pravizya prayojayet yAvat tadauSadhAvasAnamiti / jIrNa zAliSaSTikAzanamekavAraM sarpiSA payasA // 2 // gaGgAdharaH - asya purAvRttamAha - tatra zlokA ityAdi / etadityAdi / vasiSThAdayo maharSaya etadrasAyanaM prayatAH santaH prayujya zramAdito muktAH santo iha gomayAgnyAdApakaraNAniyamenaiva zattayutkarSo bhavatIti RSivacanAdunnIyate, yaduktaM - " RSayastveva jAnanti yogasaMyogajaM phalam" iti / evamanyavApi itikarttavyatAniyamo vyAkhyeyaH / kRSNAjinasya For Private and Personal Use Only
Page #76
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH]] cikitsitasthAnam / 2305 tapasA brahmacaryeNa dhyAnena prazamena c| rasAyanavidhAnena kAlayuktirna (r) cAyuSA // sthitA maharSayaH pUrvaM na hi kizcida rasAyanam / grAmyANAmanyakAryANAM siddhizcAprayatAtmanAm // idaM rasAyanaM cakra brahmA vArSasahastrikam / jarAvyAdhiprazamanaM buddhIndriyavalapradam // 3 // AmalakAyasaM brahmarasAyanam / saMvatsaraM payovRttirgavAM madhye vaset sdaa| sAvitrI manasA dhyAyan brahmacArI jitendriyaH // mahAvalAzca santo yAvat tapa aicchan tAvat tapastepuH, tapasA punarbrahmacAdinA ca rasAyanavidhAnena cAyuSA saha kAlayuktina ca teSAm aparimitakAlapramANamAyurityarthaH / nanu maharSINAM pUrva kiM na tathAvidhamAyurityata Aha-sthitA ityaadi| pUrva hi maharSayaH sthitAH rasAyanaM kiJcidavasthita grAmyANAmanyakAryANAM tapaHparakhAdirahitAnAmaprayatAtmanAM teSAM siddhizca na sthitA, teSAntu siddhArtha tadidaM rasAyanaM varSasAhasrikAdikaM brahmA cakre // 3 // ityAmalakAyasam / .. gnggaadhrH--sNvtsrmityaadi| payottirgavyadugdhamAtrAhAraH san saMvatsaraM gavAM madhye sadA divArAnaM vaset / kiM kurchan vasedityata aahsaavitriimityaadi| sAvitrI vedoktAM brahmagAyatrI manasA dhyAyan japan / brahmacArI vyavAyarahitaH jitendriyaH manaHsaMkalparahitaH tathA vasan / iti kRssnnsaaraajinsy| samprati rasAyanasya tapobrahmacaryadhyAnAdiyuktasyaiva mahAphalatvaM bhavatIti drshynnaah-tpsetyaadi| kAlayuktena cAyuSeti aniyatakAlayuktena cAyupetyarthaH, niyatakAlAyuSaM prati tu na rasAyanaM phalavadityuktameva / sthitA iti dIrghakAlajIvinaH / viparyAyeNa tapaHprabhRtivirahe rasAyanasyAphalatAmAha-na hItyAdi // 1-3 // cakrapANiH-brahmacAritvenendriyaniyame labdhe'pi yatendriyapadasambandha indriyaniyamAtizayyopa * kAlayuktena iti pAThAntaram / + yatendriya iti dhkrH| For Private and Personal Use Only
Page #77
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2306 caraka saMhitA | saMvatsarAnte pauSoM vA mAghIM vA phAlgunI tithim / tryahopavAsI zuklasya pravizyAmalakIvanam // vRhatphalADhyamAruhya drumaM zAkhAgataM phalam / gRhItvA pANinA tiSThe japan brahmAbhRtAgamAt // tadA vazyamamRtaM vasatyAmalake kSaNam / zarkarAmadhukalpAni snehavanti mRdUni ca // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ rasAyanapAda 3 saMvatsarAnte pauSa mAgha phAlgunIM vA zuklapakSasya tithi paurNamAsIm / Rgraham upavAsI bhUkhA paradine pauSa zuklAM tithiM pauNamAsIM mAgha phAlgunI vAmalakIvanaM pravizya vRhatphalADhya drumamAmalakIhakSamAruhya svayaM zAkhAgataM phalaM pANinA gRhIlA brahma praNavaM katidhA japan tiSThedA amRtAgamAt tatra phale amRtAgamanapayryantaM yAvadamRtAgamanaM tatra phale bhavati tAvajjapet / nanvamRtAgamanaM yadi na syAdityata Aha- tadA hItyAdi / hi yasmAt / tadA tathAvidhapuruSasya tatra praNavajapakAle avazyaM tatrAmalake amRtaM kSaNaM kAlaM vasati na tu tatra tadvAbhicAraH / nanu tatrAmRtAvAsaH kathaM budhyetetyata Aha- zarkaretyAdi / tAnyAmalakaphalAnyamRtasaMyogAt kaSAyAmlAdirasAn tyaktvA zarkarAmadhukalpAni madhurANi bhavanti / nanu tahi kiM punaHpunastatphalabhakSaNena parIkSetAmRtavAsaH ? yat tu phalaM bhakSaNena zarkarAmadhukalpaM nAsvAyate tat phalaM tyaktvA punaH punarbrahma japediti / rasatastadamRtavAsa lakSaNamuktA pratyakSalakSaNamAha- snehavantItyAdi / tathA ca yAvatA kAlena tadAmalakaphalaM snigdhamapUrvvaM mRdu ca lakSyate tAvat praNava japet tataH strigdhamRdu ca dRSTrA tat phalaM pANinA pracinuyAt tato'paraphale tathA japediti / kSaNakAlena yAvanti phalAni bhavanti tAvanti pracinuyAt kSaNAdUrddha mamRtaM hi tatra nAvatiSThet "vasatyAmalake kSaNam" ityukteH pUrvvamacitaphalaM yAvatA strigdhatvaM mRdutvaM na tyajet tAvat kAlaM yAvanti phalAni sambhavanti For Private and Personal Use Only drshnaarthH| pauSAdiSu saMvatsarAntatvaM niyamAddinagaNanamArabhya varSapUraNena jJeyam / phAlgunImityasyAnte prApyeti zeSaH / "na dra mamArohed" ityasya, iha 'Aruhya dra mam' iti vacanenApavAdaH / japan brahma eti
Page #78
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mi adhyAyaH ma adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / 2307 bhavantyamRtasaMyogAt tAni yAvanti bhakSayet / jIveda varSasahasrANi taavntyaagtyauvnH|| . sauhityameSAM gatvA tu bhvtymrsnnibhH| svayaJcAsyopatiSThantai zrIvedA vAka ca rUpiNI // 4 // iti kevalAmalakarasAyanam / triphalAyA rase mUtre gavAM nAre ca laavnne| krameNa ceGgadIkSAre kiMzukakSAra eva ca // tIkSNAyasasya patrANi vahivarNAni vApayet / caturaGga ladIrghANi tilotsedhasamAni ca // tAvanti phalAni pracinuyAditi nisskrssH| tasyAziSamAha - taaniityaadi| tAnyAmalakaphalAni yAvanti yAvatsaMkhyakAni bhakSayet tAvanti varSasahasrANi AgatayauvanaH san jIvet / eSAmuktAnAmAmalakaphalAnAM sAhityaM yAvatkSudhaM bhuktvA tRpti gakhA sa pumAn amarasannibho bhavati asya tadAmalakaphalasauhityaM gatasyAsya zrIlakSmIH svayamupatiSThate vedAH svayamupatiSThante'dhItAbhyastavadupasthitA bhavanti / vAk sarasvatI rUpiNI mUrtimatI ca devI svymuptisstthte| ityarthaH // 4 // iti kevalAmalakarasAyanam / / gaGgAdhara : --yogaantrmaah-triphletyaadi| caturaGgaladIrghANi tilotsedha samAni pattalIkRtAni tIkSNAyasasya patrANi vahnau tApayikhAgnivarNAni kRkhA pUrva triphalAyAH rase kAthe vApayet kssipet| tataH uddhatya punarvahnau dagdhvA vahnivarNAni kRkhA gomUtre vApayet kssipet| tata uddhatya punarvahnau dattvA vahnivarNAni kRkhA kSAre yavakSArodake kSipet / tata uddhRtya punastAni tIkSNAyasapatrANi vahnau dattvA vahnivarNAni kRkhA lAvaNe saindhavalavaNodake kSipet / tata uddhatya punastAni vahnau dattvA vahnivarNAni kRvA iGgadIkSAre jIvaputrikakASThakSArodake kssipet| tata uddhRtya punastAni vahnau dattvA vahnivarNAni kRtvA kiMzukakSAre palAzakASThaoMkAraM japan / amRtAgamAditi amRtAgamaparyantam , sauhityameSAmiti karaNe SaSThI / vedavAkyarUpiNIti tadadhiSThAtrI devatA // 4 // cakrapANiH-kSAra iti parisrAviNi kSArodake / kSAre lAvaNa iti jyotiSmatyAH kSAre / sAdhayet * vedavAkyarupiNI iti ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #79
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ rasAyanapAda 3 2308 crk-sNhitaa| jJAtvA tAnyaJjanAbhAni sUkSmacUrNAni kArayet / tAni cUrNAni madhunA rasenAmalakasya ca // yuktAni lehavat kumbhe sthitAni ghRtabhAvite / saMvatsaraM nidheyAni yavapalve tadeva ca // dadyAdAlor3anaM mAse sarvatrAlor3ayan budhaH / saMvatsarAtyaye tasya prayogo madhusarpiSA // prAtaHprAtarbalApekSI sAtmyaM jINe ca bhojanam / eSa eva ca lohAnAM prayogaH sNprkiirtitH|| anenaiva vidhAnena henazca rajatasya ca / AyuHprakarSakRt siddhaH prayogaH sarvaroganut // bhasmakSArodake kssipet| evaM krameNa zodhayet / tatastAni tIkSNAyasapatrANyaJjanAbhAni zAkhA sUkSmacarNAni kaaryet| tAnyAyasasya sUkSmacarNAni madhanA saMvatsarAtItamadhunAmalakasya svarasena ca samena melayikhA lehavat yuktAni kRtA ghRtabhAvitakumbhe sthitAni kRlA yavapalve yavapalvarAzI saMvatsaraM nidheyAni kArayet / tacca lehavadauSadhaM budho bhiSak mAse mAse sarvatrAlor3ayana sanAloDanaM samamadhu AmalakarasaM ddyaat| tataH saMvatsarAtyaye tasya siddhasyAyasasya madhasapiSA mAtrayA prayogaH kuTIpraviSTena saMzuddhadehena svabalApekSiNA prAtaHprAtaH kaaryaaH| jINe ca sati bhukte tallohe sAtmyaM bhojnm| eSa eva lauhAnAJca siddhaH prayoga AyuHprakarSakRt srvrognut| anena vidhAnena hemnazca svarNasya rajatasya ca rUpyasya epa eva siddhaH prayogaH AyuHprakarSakRt srvrognucc| etena svarNasya rUpyasya ca caturaGga ladIrghANi tilotsedhasamapattalAni patrANi triphalArasagomUtrAdiSu shodhyet| tato'JjanAbhAni sUkSmacarNAni kArayet / tatastAni madhunAmalakarasena ca samena yuktAni kRtA ghRtabhAvitakumbhe saMsthApya yavapalvarAzI saMvatsaraM nidhApayet mAse mAse sarvatra AloDayannAloDanaM samamadhvAmalakarasaM ddyaat| vatsarAnte tasya madhusarpiSA prAtaHprAtaH puruSasya kuTIpraviSTasya saMzuddhadehasya balApekSimAtrAprayogaH / For Private and Personal Use Only
Page #80
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (RO 1ma adhyAyaH cikitsitsthaanm| 2306 nAbhighAtairna cAtakairjarayA na ca mRtyunA / sa bAdhyaH OM syAd gajaprANaH sadA caatiblendriyH|| dhImAn yazasvI vAkasiddhaH zrutadhArI mahAbalaH / / bhavet samAM prayuJjAno naro loharasAyanam // 5 // iti lohAdirasAyanam / . aindrI matsyAkSiko brAhmI vacA brhmsuvcclaa| pipyalyo lavaNaM hema zaGkhapuSpI viSaM ghRtam // eSAM triyavakAn bhAgAn hemsrpivissairvinaa| dvau yavo tatra henastu tilaM dadyAd viSasya ca // jINe ca sAtmatrAyuSyabhojanamiti khyaapitm| nanu kiyanti dinAnyasya prayogaH karttavya ityata aah-naabhighaatrityaadi| idaM lauharasAyanaM hemarasAyanaM rajatarasAyanaM vA samAM saMvatsaraM vyApya prayuJjAno naro nAbhighAtaH saMpraharaNavajAdiprahArane cAtaka vyAdhibhine ca jarayA na ca mRtyunA maraNena vAdhyaH syAt gajavat prANAdizca syaaditi| loharasAyanaM hemarasAyanaM rajatarasAyanazca // 5 // gnggaadhrH--aindriityaadi| aindrI gorakSakarkaTI matsyAkSiko ta DulIyamUlaM brAhmI zAkavizeSaH vacA brahmasuvarcalA mUryabhaktA ; suzrute tallakSaNamutpattisthAnazcoktaM-"kanakAbhA jalAnteSu sarvataH prispeti| sakSIrA padminIprakhyA ze yA brahmasuvarcalA" // iti| pippalyo mgdhodbhvaaH| lavaNaM sindhadbhavam / hema suvaNa, tasya ca upayogArtha pUrvokta vidhAnena carNa karttavyam zaGkhapuSpI corapuSpI viSaM maulaviSaM vatsanAbhAdikaM yaugikaM, na cAyaugika kAlakUTAdikam / (ghRtam ) / eSAmekAdazAnAM hemasarpiviSaivinASTAnAM dravyANAM pratyekaM triyavakAn yavatrayamitAn bhAgAn tatra hemno dvau,yavau viSasya ca tilaM iti nirvApayet / tadevetyAmalakarasam / lauhAnAm ityanenaiva lauhAntarniviSTayoH suvarNa rajatayoH grAhyayorgrahage siddhe punastayorvacanaM tayovizeSeNAdaropadarzanArtham / rasAyanaprabhAvAdeva mahAdhanatvamiti jJeyam // 5 // cakrapANiH-matsyAkhyako macchuriti loke khyAtaH, anye tu aindrIbhedaM matsyAkhyaka* pRSya iti vA paatthH| + mahAdhanaH iti ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #81
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ rasAyanapAda3 2310 crk-sNhitaa| sarpiSazca palaM dadyAt tadaikathyaM prayojayet / ghRtaprabhUtaM sanaudra jINe cAnnaM prazasyate // jarAvyAdhiprazamanaM smRtimedhAkaraM param / AyuSyaM pauSTikaM balyaM svaravarNaprasAdanam // paramUjaskara-8-caitat siddhamaindra rasAyanam / nainaM prasahate kRtyA nAlakSmIna viSaM na ruka // zvitraM sakuSThaM jaTharANi gulmAH plIhA purANo viSamajvarazca / medhAsmRtijJAnaharAzca rogAH zAmyantyanenAtibalAzca vAtAH // 6 // ityaindrrsaaynm| maNDUkaparNAH svarasaH prayojyaH kSIreNa yaSTImadhukasya cUrNam / raso guDa cyAstu samUlapuSpyAH kalkaH prayojyaH khalu shkpusspaaH|| tilaparimANaM bhAgaM sarpiSazca vatsarAtItasya palamaSTatolakaM tolakapramANantu dazaraktikamAnamASakASTakaM tathAvidhASTatolakaM palaM dadyAt / sarvametadekathyaM mizrIkRtya saMzuddhatanoH kuTI praviSTasya prayojayet / jIrNa ca tasminnauSadhe ghRtaprabhUtaM ghRtADhA sakSaudramannaM zAlipaSTikAnnaM prshsyte| enamaindrarasAyanaparaM puruSa kRtyA na prasahate nAkramate na cAlakSmInaM ca viSa na ca ruk| asyApi saMvatsaraprayogo bodhyaH prakaraNAt // 6 // aindrarasAyanam / / ... gaGgAdharaH-yogAntaramAha-maNDUkapardhyA ityaadi| maNDUkapA dantyAH svarasaH pryojyH| prayogavidhirAziSazca maNDakapAH suzrutoktAH pUrva likhitA myaa| yaSTImadhukasya cUrNa kSIreNa prayojyaM ythoktaagaarprveshaadipuurvkkssiirsrpirodnaashnsyeti| evaM guDUcyAH svaraso yathAvalaM saMzuddhadehena kuTI pravizya pryojyH| jIrNa sarpiHkSIrodanAzanaM vidheymiti| zaGkhapuSpyAH samUlapuSpyAH kalko yathAvalaM zuddhatanunA kuTauM pravizya pryojyH| jIrNa maahuH| triyavakAniti triyvprmaanntulyaan| ghRtaprabhUtamityannavizeSaNam / kRtyAbhicAraH // 6 // * paramojaskarancaitat iti ca pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #82
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH cikitsitsthaanm| 2311 AyuHpradAnyAmayanAzanAni balAgnivarNasvaravarddhanAni / medhyAni caitAni rasAyanAni medhyA vizeSeNa ca shngkhpusspii||7|| iti medhAkararasAyanAni / paJcASTau cha sapta daza vA pippliimdhusrpissaa| rasAyanaguNAnveSI samAmekAM prayojayet // 8 // tinastitastu pUrvAhna bhuktvAgre bhojanasya c| pippalyaH kiMzukakSAra-bhAvitA ghRtbhrjitaaH|| prayojyA madhusarvibhyAM rsaayngunnaissinnaa| jetu kAsaM cayaM zvAsaM zoSaM hikAM galAmayAn // kSIrasapiHzAlipaSTikodanAzanaM vidheym| eSAM maNDakamarNIvad vA prayogaH kaaryH| samAnAziSTvAt dinamAnaM maNDakaparNIvaditi / medhyA vizeSeNAtizayena zaGkhapuSpI maNDUkaparSyAdiSu madhye bodhyaa||7|| medhAkararasAyanAni / gaGgAdharaH-yogAntaramAha-paJcetyAdi / paJca vA pippalIH aSTau vA pippalIH sapta vA pippalIdaza vA pippalIzcarNIkRtAH kalkIkRtA vAnurUpeNa madhusapipA vatsarAtItena dehabalApekSayA saMzuddhatanuH kuTI pravizya rasAyanaguNAnvepI samAmekAmekavatsaraM vyApya prayojayet jIrNe ca kSIrazAliSaSTikAzanamadyAt // 8 // gaGgAdharaH - kalpAntaramAha-tisra ityaadi| rasAyanaguNaiSiNA puMsA kiMzukakSArabhAvitAH palAzakSArodakena saptadhA bhAvitAH pippalyo ghRtabharjitA vatsarAtItaghRtena kizcidbhaSTAstisraH kalkIkRtAzcarNitA vA madhasarpibhyAM vatsarAtItAbhyAM pUrvAhna pryojyaaH| tathAvidhAzca tisrastathaiva prakAreNa bhojanasyAgre ca pryojyaaH| punastathAvidhAstisraH pippalyastenaiva prakAreNa bhuktvA bhojanasyAnte ca pryojyaaH| bhojanantu kSIrasarpirodana iti / cakrapANiH- maNDUkapardhyA ityAdayazcatvAro yogAH // 7 // cakrapANiH - paJce tyAdau saMNyAvyatikramaNAnuktasaMkhyAnAmapi pippalInAmupayogaM sUcayati / yadyapi "vINyapi dravyANi nAtyupayuJjIta pippalIkSAralavaNAni" ityuktam, tathApIha dravyAntara* aSTAvityatra paT iti bahuSu grantheSu pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #83
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir rasAyanapAda 3 2312 crk-sNhitaa| azAMsi grahaNIdoSaM pANDutAM viSamajvaram / vaisvayya pInasaM zorpha gulmaM vAtabalAsakam // 6 // iti pippalIrasAyanam / kramavRddhayA dazAhAni dazapaippalikaM dinam / varddhayet payasA sAddhaM tathaivApanayet punH|| jIrNe'jINe ca bhuJjIta SaSTikaM kssiirsrpissaa| pippalInAM sahasrasya prayogo'yaM rsaaynH|| vatsaraM yAvat prayogaH zuddhatanunA kuTIM pravizya vidheyH| zophaM zvayathum // 9 // gnggaadhrH-prkaaraantrmaah-krmetyaadi| daza pippalyo yatra dine tada dazapaippalikaM dina,krameNa vRddhayA dazapeppalikaM dinaM yathA syAt tathA payasA sArddha saha dazAhAni varddhayet tathA dazAhAni kramApakarpaNa punarapanayet hAsayet payasA saarddhmev| jIrNa cAsminnaupadhe'jINaM vAsminnaupadhe kSIrasarpiSA paSTikamannaM bhunyjiit| evamekonaviMzatidinaprayoge ekIkaraNe yAvadbhavati tdaah-pippliinaamityaadi| nanu payodRddhiH kiyanmAnena kartavyA kiM tantrAntaraproktamAnena ? tad yathA! hArItaH-tripaJcasaptadaza vA prakuJcapayasA saha / pibet kramAt traidoSikaH pittavAtakaphAna jayet iti| bhojazca tripaJcasaptadaza vA pippalyaH payasA sh| prakuJcaddhena pivennaraH proktAna gadAna jayet iti| iti cenna, tayohi paJcasaptapippalIprayogadRSTavAda yogAntarasAt / parantu pippalyanurUpeNa kramaddhapayasA sArddha bodhyamiti kshcit| pratyahaM palamAnena dugdhavRddhayA payobAhulye tathA kAryamiti vyavasthA / dazadazaTaddhayA SaTpapippalITaddhayA vA tritripippalITaddhatA vA carakAcArya saMyuktAnAM pippalInAmabhyAse na viruddhm| [kiMvA uktapippalIrasAyanavyatirekeNotsargApavAdanyAyAta sa niSedho jJeyaH / kiMzukaH palAzaH // 9 // ckrpaanniH-pippliivrddhmaanmaah-krmvRddheptyaadi| daza pippalyo yatra varddhante tAddanaM dazapippalikam, tena pratyahaM daza pippalyo varddhanIyA ityarthaH, tatazconaviMzatidinaivRddhi hAna krameNa For Private and Personal Use Only
Page #84
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH cikitsitsthaanm| 2313 piSTAstA balibhiH peyAH zRtA mdhyvrnrH| cUrNIkRtA hrasvabalojyA doSAmayAn prati // .. dazapaippalikaH zreSTho madhyamaH ssttprkiirtitH| prayogo yastriparyantaH sa kanIyAn sa caablaiH|| vacanAt / nanu pippalyaH kathaMkAraM prayoktavyA ityata Aha --piSTA ityAdi / balibhibailavadbhiH puruSaiH piSTAstAH pippalyaH pryojyaaH| madhyavalaiH zRtAH por3azaguNena jalena paktvA caturthAvazeSamaSTAvaziSTaM vA kRtA payasA mizrIkRtya peyaaH| ( isvavalaiH zItIkRtya zItakapAyaM kRkhA yojyAH / ) nanu dazapippalIH upayoktumasamarthAH kiM kuryyarityata aah-dshetyaadi| SaT prakIrtitAH pippalyo yatra SaTprakIrtitaH sa madhyamaH pryogH| tathA ca prathamadinaM daza pippalIH payasAloDya pivet, dvitIye'hni viMzati, tRtIye triMzataM, caturthe cakhAriMzataM, paJcame paJcAzataM, paSThe paSTiH, saptame saptatim, aSTame azIti, navame navati, dazame zatam iti vRddhistato haasH| ekAdaze navati, dvAdaze azIti, trayodaze saptati, caturdaze paSTiM, paJcadaze pazcAzataM, por3azAhe cakhAriMzataM, saptadazAhe trizatam, aSTAdazAhe viMzatim, ekonaviMzAhe daza iti dazaddhagrA prayogaH smaaptH| papippalIddhayA tu prathamAhe para pippalyaH, dvitIye dvAdaza, tRtIye aSTAdaza, caturtha catuviMzatiH, paJcage trizat, paSThe pani zat, saptame dvicakhAriMzat, aSTame aSTacakhAriMzat, navame catuHpaJcAzat. dazame paSTiH, ekAdaze paTpaSTiH, dvAdaze dvAsaptatiH, trayodaze aSTAsaptatiH iti kramAt SaTpapippalITaddhayA samudAyena paTcavAriMzaduttarANi paJcazatAni bhavanti / tatazcaturdazadine papippalIhAsena dvisaptatiH, paJcadazAhe SaTpaSTiH, Sor3azAhe SaSTiH, saptadazAhe catuHpaJcAzat, aSTAdazAhe'STAcavAriMzat, ekonaviMzAhe dvAcavAriMzat, viMzAhe patriMzat, ekaviMzAhe triMzat, dvAviMzAhe caturviMzatiH, trayoviMzAhe aSTAdaza, catuvizAhe dvAdaza, paJcaviMzAhe SaT iti, ekIbhUya caturdazottaraM pippalIsahasra bhavati ; na cAdhikye prayogahAniH ata eva dazaTaddhA pippalInAM sahasrasya prayoge yathA tathA SaDvRddhagrA caturdazottarapippalIsahasraprayogo'yaM rsaaynH| evaM triddhAekenaiva sahasra pUrNa bhavati / cUrNIkRtA ityatra zItIkRtA vA pAuH / pippalIvarddha mAnakramayuktamutkRSTaM darzayannaparamapi varddha mAnakramadvayaM mdhymtvaavrtvaabhyaamaah-dshetyaadi| prakIrtita iti For Private and Personal Use Only
Page #85
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir risAyanapAda3 2314 crk-sNhitaa| vRhaNaM svayaMmAyuSyaM plIhodaravinAzanam / vayasaH sthApanaM medhyaM pippalInAM rasAyanam // 10 // iti varddhamAnapippalIrasAyanam / trinavatyuttara pippalIsahasraprayogo'yaM rasAyana ityunneym| evaM tritripippalI vRddhayA yathA-prathamadine, tisraH pippalyaH, dvitIyAhe pada, tRtIye nava, caturtha dvAdaza, paJcame paJcadaza, SaSThe aSTAdaza, saptame'hanyekaviMzatiH, aSTame caturviMzatiH, navame saptaviMzatiH, dazame triMzat, ekAdaze trayastriMzat, dvAdaze patriMzat, trayodaze ekonacatvAriMzat, caturdaze dvAcavAriMzat, paJcadaze paJcacatvAriMzat, poDaze'STAcatvAriMzat, saptadaze tvekapaJcAzat, aSTAdaze catuHpaJcAzat / iti tritripippalIvRddhayA trayodazottarANi pshcshtaani| ekonaviMzAhe'pi catuHpaJcAzat / tato viMzAhe hAsAdekapazcAzat, ekaviMzAhe aSTAcavAriMzat, dvAviMzAhe paJcacakhAriMzat, trayoviMzAhe dvAcavAriMzat, caturviMzAhe ekonacatvAriMzat, paJcaviMzAhe SaTtriMzat, SaDviMzAhe trayastriMzat, saptaviMzAhe triMzat, aSTAviMzAhe saptaviMzatiH, ekonatriMzAhe caturviMzatiH, triMzAhe ekaviMzatiH, ekatriMzAhe'STAdaza, dvAtriMzAhe paJcadaza, trayastriMzAhe dvAdaza, catustriMzAhe nava, paJcatriMzAhe pada, patriMzAhe tisrH| iti ekIbhUya SaDviMzatyuttarasya pippalIsahasrasya prayogo'yaM kanIyAn sa cAvalaiH pryojyH| etena pippalIbarddhamAnaprayogasya tulyAzipa eva, tridhaapryogstridhaapurussaabhipraayenn| tatrApi kalkazRtacUrNIkRtatvena vidhAprayogaH pravaramadhyabalAbalAnAmutkarSamadhyamApakarSabhedenAcAryeNokta iti bodhym| carNIkRtA ityatra zItIkRtA ityeva pATho yuktaH hrsvvlairupyukttvenoktkhaat| anyathA balibhiH piSTA ityanena carNatulyatvalAbhe'balabalinostulyaprayogaH syAditi carNApekSayA zItakapAyasyAlpavIryakhAt madhyabalasya paJca sapta vA pippalyaH krmddhnopyujynte| yaduktaM hArItabhojAbhyAM tadanenApratiSiddham // 10 // iti varddhamAnapippalIrasAyanam / pavRddhayA pUrvAcAryairuktaH / viparyanta ityasyAnte pippalIvayAvasthAnAt pippalIvikeNaiva vRddhirbhavati, tato dazapippalIke dazaivAnte bhavanti // 10 // For Private and Personal Use Only
Page #86
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH cAkAratA cikitsitasthAnam / 2315 jaraNAnte'bhayAmekAM prAgabhukte dve vibhiitke| bhuktvA tu madhusAi catvAryAmalakAni ca // prayojayet samAmekAM triphalAyA rasAyanam / jIveda varSazataM pUrNamajaro'vyAdhireva ca // 11 // traiphalenAyasI patrI kalkenAlepayennavAm / tamahorAtrikaM lepaM pibet kSaudrodakAplutam // prabhUtasnehamazanaM jINe tatra prazasyate / ajaro'ruka samAbhyAsAjjIveccaiva samAH zatam // 12 // gaGgAdharaH-jaraNAnte ityaadi| rasAyanamicchuH pumAn pUrva zuddhatanuH san yathoktamAgAraM pravizya sarpiHkSIrazAlipaSTikAzanaH pUrva dinAhArasya jaraNAnte arthAt praatHkaale| yAvat pUrdhva dinAhArapAkazaGkA tAvannAbhayAM prayojayediti khyApanAya jaraNAnte ityuktam / tathA ca pUrva dinAhAre jINa prAtaHkAle Urddha vAbhayAmekAM gur3akA piSTvA vA sNcye madhusarpibhyAM vatsarAtItAbhyAM lihet / prAga bhukta bhojanAt pUrvakAle tathaiva dve vibhItake phale madhusapibhyAM lihet / tato bhojanottaramAcamya catvAryAmalakAni phalAni tathaiva madhusarSibhyAM lihet / ekAM samAm ekavatsaraM vyaapy| evaMprakAreNa prayojayediti // 11 // gnggaadhrH-traiphlenetyaadi| navAmAyasI kAntAdilohamayIM patrauM prAtaHkAle tra phalena samabhAgIkRtatriphalAkalkena aalepyet| tallepanamahorAtrasthitaM punaH prAtaHkAle tatpatrAduddhatya kSaudrodakAplutaM madhumizritajalenAplutIkRtya zuddhatanuH pumAn kuTIM pravizya yathAvalaM pibet| tatrauSadhe jIrNe sati prabhUtasneha snehATyamazanamAyuSyakSIrazAlyAdyazanaM prshsyte| evaM pratyahamupayogena samAbhyAsAt samAM saMvatsaraM vyApyAbhyAsAdajaro'ruka san samAH zataM varSazataM jIvediti // 12 // cakrapANiH--jaraNAnta ityAdau madhusarpiyAmiti abhayAM vibhItake AmalakAnItyanena ca For Private and Personal Use Only
Page #87
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir rasAyanapAda 3 2316 crk-sNhitaa| madhukena tugAkSI- pippalyA caudrsrpissaa| triphalA sitayA cApi yuktA siddhaM rasAyanam // 13 // sarvalohaiH suvarNena vacayA mdhusrpissaa| viGgapippalIbhyAJca triphalA lavaNena ca // saMvatsaraprayogeNa medhaasmRtiblprdaa| bhavatyAyuHpradA dhanyA jarAroganivarhiNI // 14 // iti triphalArasAyanAni / anamlaJca kaSAyaJca kaTu pAke shilaajtu| nAtyuSaNazItaM dhAtubhyazcaturyastasya sambhavaH // gaGgAdharaH--madhukenetyAdi / triphalA cUrNIkRtA kalkIkRtA vA madhukena yaSTI madhucarNena samAnAH zuddhatanoH kuTIpraviSTaspAyuSyakSIrasapirodanAdyAhArAzanasya saMvatsara yuktyA yathAmivalaM prayuktaM siddhaM rasAyanaM bhvti| evaM tugAkSIya vaMzalocanayA saha triphalA siddhaM rasAyanaM bhvti| tathA pippalyA saha triphalA yuktyA prayuktA siddhaM rasAyanaM bhavati / evaM kSaudrasapipA vatsarAtItena prayujya tathA sitayA vA triphalA prayuktA tathA bhavati / iti paJca yogAH // 13 // gaGgAdharaH sarvetyAdi / saMzuddhatanoH kuTIpraviSTasyAyuSyakSIrasapirodanAdyAhArAzanasya triphalA sarcalohaiH saha samAnAMzena militA medhAdipradAdirbhavati / kevalena mAritasuvarNena saha vA triphalA tathAvidhA bhvti| vacayA vA saha triphalA tathAvidhA syAt / madhusarpiSA saha vA triphalA tathAvidhA syAt / vir3aGgapippalIbhyAM vA triphalA tathAvidhA syAt / lavaNena saindhavena vA saha triphalA tathArthakarI syAt iti Sar3a yogaastriphlaayaaH| ityevaM dvAdaza yogaastriphlaayaaH||14|| triphalArasAyanAni / gaGgAdharaH-atha shilaajtupryogmaah-anmlmityaadi| anamla mitIpadamlaM na khamlarasarahitaM kaSAyamityuktyA tallAbhe anamlamiti vacanasya vaiyarthyAt / yujyte| madhukenetyAdirekaH pryogH| srvlohairityaadyprH| 'lauhaiH' ityukte suvarNe prApte 'suvarNena' itipadaM lauhatvenAsya prasiddhasya grahaNaniSedhArtham // 11-14 // cakrapANiH-zilAjaturasAyanaM darzayitu zilAjatuno'bhyarhitasya guNAneva tAvadAha-anamla For Private and Personal Use Only
Page #88
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org * 1ma adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / hemnaH sa rajatAt tAmrAd varaM kRSNAyasAdapi / rasAyanaM tadvidhibhistad vRSyaM tacca ronanut // vAtapittakaphalastu niryya haistat subhAvitam / atarai paraM yAti sabai rekaikazo'pi vA // prakSipyoddhRtamAvAnaM + punastat pratiped rase / ko saptAhametena vidhinA tasya bhAvanA // pUrvoktena vidhAnena lauhaizcUrNIkRtaiH saha / tat pItaM payasA dadyAd dIrghamAyuH sukhAnvitam // pAke vipAke kaTu / nanu tarhi kiM vIyyeNedamuSNaM kaTupAkitvAditi cenna, yaccoSNaM kaTukaM tayorityuktau vipAke kaTukatve'pi rase kaTukatvAbhAvAt / nanu kiMvIryamidamityata Aha- nAtyuSNazItamiti / nanu kuto'sya sambhava ityata Aha- dhAtubhya ityAdi / caturbhya iti vivRNoti - hena ityAdi / sa iti zilAjatuH pu'klIvobhayaliGgakhAt / nanu kiM karmma cAsya tadAharasAyanamityAdi / yadyapIdaM svata eva yathAvidhibhiH prayogAt rasAyanaM dRSya rogacca, tathApyasya karmotkarSAthi saMskAramAha-- vAtetyAdi / sarvvarvAtapittakaphana rekako vA vAtapittakaphana vAtapittakapharogaharaNArthaM niyyaH kAthaiH subhAvitaM sat paramutkRSTaM vIryotkarSaM karmmakaraNAttayutkarSaM yAti / na tenAtyuSNazItazrIryyata ethautkarghyaM yAti kriyate yena yA kriyA tadvIryyamityukteH / nanu kathaM bhAvayedityata Aha- pratipyetyAdi / zilAjatu koSNe vAtaharAdikAthe prakSipya athainaM raudre gopayena pItatatkAthamuddhRtaM punarapi tadrase tatkArtha koSNe prakSipet etena vidhinA saptAhaM tasya zilAjatuno bhAvanA / evaMbhAvitasya zilAjatuno yogamAha pUrvoktenetyAdi / pUrvoktena triphalAyA rase mUtre ityAduktena vidhinA varNIkRtai lau haiH saha samAnamAnato militaM tat vAtAdiharakA bhAvitaM zilAjatu payasAloDya zuddhatanunA kuTIpraviSTena pusA mityAdi / varAditi zreSThAt / suzrute yadyapi sapusosambhavaM prakSipya par3a vidhazilAjatu sAmAnyena roge rasAyanAdhikAre coktam, tathApIha rasAyanAdhikAre tadadhikRta caturvidhamevoktam / zilAjatubhAvanAvidhimAha - prakSiptetyAdi / prakSiptAnantaramuddhRtaM prakSiptoddhRtam / lauhaiH saheti + prakSiptamapyenamiti pAThAntaram / varAditi cakraH / 291 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only -2317
Page #89
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [rasAyanapAda3 2318. crk-sNhitaa| [ rasAyanapAda 3 jarAvyAdhiprazamanaM dehadAya karaM param / medhAsmRtikaraM balyaM kSIrAzI tat prayojayet // prayogaH sapta saptAhAstrayazcaikazca saptakaH / nirdiSTastrividhastasya paro madhyo'varastathA / mAtrA palantvapalaM syAt karSastu kanIyasI // 14 // jAtevizeSa savidhi tasya vakSyAmyataH param / hemAdyAH sUryAsantaptAH sravanti giridhAtavaH // jatvAbhaM mRdu mRtsnAbhaM yanmalaM tcchilaajtu| madhurazca satiktazca javApuSpanibhazca yH| kSIrazAlipaSTikAzanena yathAgnivalaM potaM sadasmai pItavate sukhAnvitaM sukhasaMzakaM dIrghamAyurdadyAt / asya ca jarAvyAdhiprazamanAdikaraM bhvti| nanu kiyanti dinAni prayojayedityata Aha-prayogaH sapta saptAhA ityaadi| sapta saptAhA ekonapaJcAzataM dinAni vyApya prayogaH paraH shresstthH| trayaH saptAhAH prayogo mdhyH| ekazca saptakaH saptAhaH prayogo'varaH kanIyAniti trividhastasya zilAjatunaH pryogH| saptAhA iti dvitIyArthe prathamA cchaandskhaat| mAtrAmAha-mAtra tyAdi / parA mAtrApalam / madhyamA mAtrAtu arddhapalaM syAt / kanIyasI tu mAtrA karSa iti| kanIyasItivacanena khyApitaM prabalamadhyamAvarapuruSAn pati kramAditi bodhyam // 14 // gaGgAdhara :-atha tasya zilAjatuno jAtivizeSAt svavidhimataH paraM vkssyaami| tatrAdAvasyotpattikramamAha-hemAdyA ityaadi| AdApadana rajatatAmralauhadhAtutrayaM gRhyate / tasya cihnamAha-jakhAbhamityAdi / javAbhaM sparzato jalAmaM lAkSAsasaM na vrnntH| mRtsnAbhaM mRttikAmaM mRdu| jAtibhedamAhabhAgAniyame lauhasamAnabhAgatA shilaajtunH| prayogaH sapta saptAhA iti saptasaptAhavyApakaprayoga ityarthaH, evaM tayazcaikazca saptaka ityapi boddhavyam // 14 // cakrapANiH-saSidhimiti vidhAnasahitam / zilAjatuvidhAnaJca -- yathAkramaM vAtapitte' ityAdi pranthana vaktavyam / hemAdizabdeneha hemAdisambhavasthAnabhUtazilocyate, yataH, na sAkSAt suvarNAdibhya . * mRGamRtsnAccham iti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #90
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH ma adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 2316 kaTurvipAke zItazca sa suvarNasya nitrvH|| rUpyasya kaTukaH zvetaH zItaH svaadurvipcyte| tAmrasya varhikaNThAbhastiktoSNaH kaTu pacyate // yastu guggulukAbhAsastiktako lavaNAnvitaH / kaTurvipAke zItazca sarvazreSThaH sa cAyasaH // gomUtragandhayaH sarve sarvakarmasu yaugikaaH| rasAyanaprayoge ca pazcimastu viziSyate // yathAkramaM vAtapitte zleSmapitte kaphe triSu / vizeSataH prazasyantai malA hemaadidhaatujaaH|| madhura ityaadi| kaTurvipAke prabhAvAt zItazcAnyathA madhuratvena madhurapAkaH zItazca kapAyatvena kaTarvipAka uSNazca syAt / rUpyasyetyAdi / rUpyasya nisravaH zilAjatuH kaTuko rase prabhAvAt tu zIto vIryyataH svAdumadhurazca vipcyte| taamrsyetyaadi| tAmrasya nisravaH zilAjatuH tikto rase vIrye tUSNa iti tiktoSNaH kaTu ca pcyte| ysvityaadi| yastu zilAjatulavaNAnvitastiktako rase zItazca prabhAvAt sa cAyaso'yaso nisrvH| sarvazreSTha iti sauvrnnaadibhystribhyH'shresstthH| nanu tarhi kiM sauvarNAdayastrayo'yaugikA ityata aah-gomuutretyaadi| sauvarNAdayaH saGgha zilAjatavo gomUtragandhayaH syuste sarve'pi sarcakamsesu rasAyanavAjIkaraNarogaharaNeSu yaugikA bhavanti / tatra pazcimAyasastu zilAjatuH sarvazreSThakhAda rasAyanaprayogeSu viziSyate viziSTaphaladakhAt zreSTha ucyte| nanyastvAyasasya jAtivizeSavacanaprayojanametat sauvarNAderjAtibhedavacana prayojanaM kimityata aah-ythaakrmmityaadi| vAtapitte na vAte vA pitte vA sauvarNaH shilaajturvishissyte| zleSmapitte na zleSmaNi vA pitte vApi raupyshilaajtuH| kaphe tAmraH zilAjatustriSu vAtapittakapheSu Ayasa ityatazca srvshresstthH| hemAdidhAtujA hemrjttaamrlauhjaaH|| eva zilAjatu bhavati / mRtsnaM masRNam, acchaM svcchm| yastu rUpyabhave kaTurase viruddhaH svAdaH pAka uktaH, sa utsargApavAdanyAyena jnyeyH| uSNasya tAmrabhavasya tathA khayANAJca zItatvayuktAnAm atyuSNazItavIryyatAyA avakAzo nAsti, yataH, sAmAnyaguNakathane 'nAtyuSNazItam' iti padena For Private and Personal Use Only
Page #91
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [rasAvanapAda 3 2320 crk-sNhitaa| zilAjatuprayogeSu vidAhIni gurUNi cha / varjayet sarvakAlantu kulatthAn parivarjayet // te hyatyantaviruddhatvAdazmano bhedanAH param / lokadRSTAstatasteSAM prayogaH pratiSidhyate // payAMsi (r) zuktAni rasAH sayUSAstoyaM samUtraM vividhAH kssaayaaH| Alor3anArthaM girijasya zastAste te prayojyAprasamIkSya kAryam // na so'sti rogo bhuvi sAdhyarUpaH zilAhvayaM yaM na jayet prshy| tat kAlayogairvidhibhiH prayuktaM svasthasya corjA vipulAM dadAti // 15 // zilAjaturasAyanam / / nanvasya prayoge ki sevyaM kimasevyamityata aah-shilaajvityaadi| sarvakAlaM yAvajjIvam azmanaH prastarasya sadRzaH prastarasambhavazcAyaM prastaramayaH prastarasvabhAvastasmAdasya prayogeSu ca kulatthAH savvaikAlaM vA vivAhyAdIni prayogAnantaraM yadRcchayA sevyAni iti bhaavH| . nanvazmano bhedanAH kulatthAH kathamupalabhyante ityata Aha-lokadRSTA iti| loke pratyakSameva dRSTAH kulatthA ajhyabhedanAstasmAt teSAM kulatthAnAM prayogaH pratiSidhyate zilAjatuprayogeSvityarthaH / nanvasya prayogaH kena kathaM kAyya ityata aah--pyaaNsiityaadi| gavyadugdhAdinA zilAjatumAloDA pAyayet iti bhaavH| tanuzodhanakuTIpravezAdividhinAyaM prayogaH shresstthH| asyAziSamAha-na so'stiityaadi| prasahya ti stutiH| zilAjaturasAyanam / uSNasya zItasya ca vIryyasya prakarSo niSidhyate, tena nAtyuSaNazItatvaM vidhIyate, tatazca zilAjatuni vIrya zItam uSNa vAbhihitamapi na balavada bhavatIti kabhyate // : zilAjatuprayogeSviti bahuvacanAlocanAd bhedena prayogabhedo buddhisthIkRtya jnyeyH| * takrANi iti vA paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #92
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2321 suzrate'pare rasAyanayogAH dRshynte| tad ythaa| athAyuHkAmIyaM vkssyaamH| matrauSadhasamAyuktaM sNvtsrphlprdm| vilvasya cUrNa puSye tu hutaM vArAn shsrshH|| zrIsUktana naraH kalye sasuvarNa dine dine / sarpirmadhayutaM lihyAdalakSmInAzanaM prm| khacaM vilvasya mUlasya kRSA kArtha dine dine| prAznIyAt payasA sArddha snAlA hulA smaahitH| dazasAhasramAyuSyaM smRtaM yuktarathaM bhvet|| hukhA vizAlAkAthantu madhulAjaizca saMyutam / amoghaM zatasAhasrayuktaM yuktarathaM smRtm||suvrnnpdmviijaani madha lAjAH priyaGgavaH / gavyena payasA pItamalakSmI pratiSedhayet // nIlotpaladalakAtho gavyena payasA zRtaH / sasuvarNaritalaiH sArddhamalakSmInAzanaH smRtH|| gavyaM payaH suvarNazca madhacchiSTazca mAkSikam pItaM zatasahasrAbhihutaM yuktarathaM smRtam / vacAghRtasuvarNazca vilvacarNamiti trym| medhyamAyuSyamArogya-puSTisaubhAgyavarddhanam / vAsAmUlatulAkAthe tailamAvApya saadhitm| hukhA sahasamaznIyAnmadhyamAyuSyamucyate // yAvakAstAvakAna bhakSedabhibhUya yvaaNstthaa| pippalImadhusaMyuktAn zikSAcaraNavad bhavat / madhvAmalakacarNAni suvarNamiti ca trym| prAzyAriSTagRhIto'pi mucyate prANasaMzayAt // zatAvarIghRtaM samyagupayuktaM dine dine| sakSaudraM sasuvarNazca narendra sthApayed vaze // gocandanA mohanikA madhukaM mAkSikaM mdhu| suvarNamiti saMyogaH peyaH saubhaagymicchtaa|| padmanIlotpalakAthe yaSTImadhukasaMyute / sarpirAsAditaM gavyaM sasuvarNa sadA pivet| payazcAnupibet siddhaM teSAmeva smudbhve| alakSmIna sadAyuSyaM rAjyAya subhagAya c|| yatra nodIrito mantrI yogeSveteSu saadhne| zabditA tatra sarvatra gAyatrI tripadA bhavet // pApmAno nAzayantyetA dadupazcauSadhayaH zriyam // kuryuvarNabalazcApi manuSyamamaropamam // satatAdhyayanaM vAdaH prtntraavloknm| tadvidyAcAryyasevA ca buddhimedhAkaro gnnH|| AyuSyaM bhojanaM jINe vegAnAzcAvidhAraNam / brahmacaya'mahiMsA ca sAhasAnAzca vajanam // iti // 15 // zilAjatuprayoge guruniSedhe'pi vizeSavacanAt kssiiraadipryogH| sarvakAlamiti yAvadasAyanAhitA For Private and Personal Use Only
Page #93
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ rasAyanapAda3 2322 crk-sNhitaa| tatra shlokH| karapracitike pAde daza SaT ca mhrssinnaa| rasAyanAnAM siddhAnAM saMyogAH smudaahRtaaH||16|| ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte cikitsitasthAne prathamAdhyAye karapracitIyarasAyanapAdastRtIyaH // 3 // gaGgAdharaH-pAdaM smaapyti| tatra zlokaH-- karetyAdi // 16 // agniityaadi| iti vaidyazrIgaGgAdharakavirAjakaviratnaviracite carakajalpakalpatarau cikitsita sthAne karapracitIyarasAyanapAdastRtIyaH // 3 // guNAH snti| kecit tu yAvajIvaM kunakhasyaiva varjanamAhustanvAntaroktam-"yAvajIvitaM kunakhAMzca vivarjayet" iti| zilAjatuprayoga stauti- na so'stItyAdi // 15 // 16 // . iti mahAmahopAdhyAyacaraka caturAnananImacakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM carakatAtparyaTIkAyAM cikitsitasthAnavyAkhyAyAM karapracitIyarasAyanapAdavyAkhyA // 3 // For Private and Personal Use Only
Page #94
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zma adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2323 athAta AyuvvedasamutthAnIyaM rasAyanapAdaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhgvaanaatreyH||1|| RSayaH khalu kadAcicchAlInA yAyAvarAzca grAmyoSadhyAhArAH santaH sAmpanikA mandaceSTA nAtikalyAzca prAyeNa babhUvuH / te sarvAsAmitikartavyatAnAmasamarthAH santo grAmyavAsakRtaM doSaM 7 matvA pUrvanivAsamapagatagrAmyadoSaM matvA zivaM puNyamudAraM madhyamagamyamasukUtibhiH gaGgAprabhavamamaragandharvayanakinnarAnucaritamanekaratnanicayamacintyAdbhutaprabhAvaM brahmarSisiddhacAraNAnucaritaM divyatIthauMSadhiprabhavam atizaraNyaM hima gnggaadhrH-athetyaadi| uddezAnukramasAt karapracitika rasAyanapAdavyAkhyAnantaramAyurbedasamutthAnIyaM rasAyanasyAdhyAyasya caturthapAdaM vyAkhyAsyAmaH / AyurvedasamutthAnamadhikRtya kRtam aayurvedsmutthaaniiym||1|| gaGgAdharaH-nanu kutaH kathamAyurvedasya samutthAnamiti tadAha --RSaya ityaadi| kadAciditi kasminnapi kAle khalu bhRguprabhRtaya RSayaH zAlInAH karmavizeSaparigrahAta grAmINajanAnAM sadRzA yAyAvarAH punaHpunarvakragamanazIlAzca grAmyoSadhyAhArA grAmINajanAnAM ye taNDalazAkAdimayAhArAstAnAhArAn kRtavantaH santaH sAmpanikA arthAdisampattyA dehagauraveNAlasAzca bhUkhA mandaceSTAzca sandhyAvandanAdiSu kamsasu alpaceSTAzca nAtikalyAzca prAyeNa babhUvuH / te puna SayaH sarvAsAM tapase ucitAnAmitikartavyatAnAM kriyANAM karaNe'samarthAH santaH grAmyavAsakRtaM grAmavAsajanitaM nijAnAM doSaM makhA pUrva nivAsaM himavantaM paLatam apagatagrAmyadoSaM nAnAvidhAkuzalAhAravihArAdinAnAvidhAmaGgalakAraNarahitaM makhA jgmuH| apagatagrAmyadoSatve hetumaah-shivmityaadi| zivaM zivakaraM zivakarazivanAmakaparamadevatAdhyuSitakhAt, tatazca puNyaM medhyam asukRtibhiradharmavadbhiragamyaM gantumazakyaM divyAnAM tIrtho SadhInAM gaGgAsomAdInAM prabhavamutpatti cakrapANiH- AyurvedasamutthAnIyo nAma rasAyanapAdaH pArizeSyAducyate / AyurvedasamugthAnamasminnastIti matvartha- ch'-prtyyennaayurvedsmutthaaniiyH| zAlInatvaM yAyAvaratvaJca krssnnkrmvishessaaprigrhaat| sampannamanu upayujyanta iti sAmpannikAH / nAtikalyA iti nAtinIrogAH / * AtmadoSaM iti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #95
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ rasAyanapAda 2324 crk-sNhitaa| vantam amarAdhipatiguptaM jagmuH bhRgvagiro'trivaziSThakazyapAgastyapulastAvAmadevAsitagotamaprabhRtayo maharSayaH // 2 // __tAnindraH sahasrahagamaravaro'bravIt svAgataM brahmavidAM jJAnatapodhanAnAM brahmarSINAmasti vo cha glAniraprabhAvatvaM vaisvayaM vaivarNyaJca grAmyavAsakRtamasukhamasukhAnubandhaM grAmyo hi vAso mUlamaprazastAnAM tat kRtaH puNyakRdbhiranugrahaH prajAnAM svazarIram arnibhiH| kAlazcAyamAyuvedopadezasya brahmarSINAmAtmanaH sthAnamamarAdhipatiguptamindreNa pAlitam / ke ta RSaya ityata Aha--- bhRgvityAdi // 2 // gnggaadhrH-taanityaadi| tAn himavantaM gatavato bhRgvAdIna maharSIn / kimabravIt tdaah-svaagtmityaadi| svAgataM sukhenAgatamAgamanamabhUditi samAgame prathamakuzala jijJAsA tataH praznAntaramiti sAdhUnAM vyavahAravidhiH / tataH praznastu brahmavidAmityAdi / vo yuSmAkaM brahmavidAM glAniraharpaH aprabhAvattvaM prabhAzAlikhahAnirityAdi sarcamamukhaM tathA asukhamanArogyam anuvannAti yat ; asukhamanArogyaM grAmyavAsakRtameva / hi yasmAt / grAmyo vAso'prazastAnAmamaGgalAnAM mUlaM tat aprazastAnAM mUlena grAmyavAsena kRtamasukhamasukhAnubandhazca yat karmajAtaM tat prajAnAM grAmavAsazIlAnAm aprazastakAraNaM grAmavAsaM satataM kuvvatAmanugrahaH svazarIramarakSibhiH puNyakRdbhirbhavadbhiH kRtH| ityuktvA teSAmArogyopAyamAha-kAlazcetyAdi / ayaM sAmpatiko yaH kAlaH sa Ayurvedopadezasya kAlo bhavati yadAyuvedAdadhigamyopadhivizeSasevanayogyo'yaM kAlo vrtte| tatra yadi bhavadbhirapRSTo'haM kasmAt svayamAyurvedamupadizAmItyAzaGkA tadAbravIt brhmrssiinnaamityaadi| prajApatirazvibhyAM prAyacchadityahya tathA prajApataye brahmA prAyacchaditi cohyam / itikarttavyatA vyaapaarH| indraparyAyakathanaM stutyartham, stutishceymindrsyaayurvedprkaashktvaat| asukhAnubandhamiti rogarUpam asukhmnubnaatiitymukhaanubndhm| mUlamiti kAraNam / kRtaH prajAnugraha iti grAme sthitvA AyurvedoktArogyasAdhanadhAdisAdhanaprakAzanena prajAnugrahaH * manoglAniriti ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #96
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH cikitsitsthaanm| rarUra prajAnAJcAnugrahArthamAyuvedamazvinau mahya prAyacchatAM, prajApatiH azvibhyAM,prajApataye brahmA / prajAnAmalpamAyurjarAvyAdhibahulam asukhamasukhAnubandhama, alpatvAdalpatapodamaniyamadAnAdhyayanasaJcayaM matvA, puNyatamamAyuHprakarSakaraM jarAvyAdhiprazamanamarjaskaram amRtaM zivaM zaraNyamudAraM bhavanto mattaH zrotumarhantuApadhArayitu prakAzayituM prajAnugrahArtham / ASaM brahma ca + maitrI kAruNyam AtmanazcAnuttamaM puNyamudAraM, brAhmamanayaM krmeti| tat zrutvA vibudhapativacanamRSayaH sarva evAmaravaramRgbhistuSTuvuH prahRSTAstadvacanamabhinananduzceti // 3 // nanu kasmAd brahmA prajApataye prAyacchat prajApatirazvibhyAmazvinau mahya pAyacchatAmiti cet tatrAha-brahmarSINAmAtmanaH prajAnAJca grAmavAsinAmanugrahArthamAyurvedaM prAyacchatAm / kimartha prajAnAmityata Aha-prajAnA mityaadi| prajAnAmalpamAyustacca jarAvyAdhivahulamasukha duHkham asukhAnubandhaM duHkhAnuvandhaJca tasya cAlpakhAt alpatapodAnAdisaJcayaM malA pAyacchaditi puurvnnaanvyH| evaM pareNa caanvyH| tathA ca prajAnAmalpamAyurityAdi makhA puNyatamamityAdikamAyurvedaM bhavanto maharSayo matto'pi zrotumarhanti yogyA bhavanti upadhAravitu prkaashyitushcaarhnti| nanu kathaM yogyA bhavAma ityata aah-prjaanugrhaarthmiti| ___ nanu kasmAd vayaM prajAnugrahaM vidadhAma ityata aah-aarssmityaadi| ArSam RSINAM svAbhAvikadhammau brahma, tacca RSivadhammo brahma hi maitrI prati mitratAyAH bhAge vrtte| kArupyaM prati AtmanazcAnuttamamudAraM puNyaM prati ca varttate / nanu kasmAdityata Aha brAhma kammakSiyamiti / tat zrutvetyAdi // 3 // kRta evetyrthH| 'ayam'zabda ubhAbhyAM kAla zabdAbhyAM yojniiyH| prajApataye brahmati cchedaH / prajAnAmallAyumatveti yojanA / alpatvAdAyuSa iti zeSaH / alpastapaHprabhRtInAM saJcayo'sminnAyuSi tat tthaa| 'prati'zabdo maityAdibhiH pratyekaM smbdhyte| 'arth'shbdshcaadhikaare| tena maitrIkAruNyamadhikRtya yaM brahmA prajApataye'dAt, tamanuzrItumarhatheti yojanA // 1-3 // * atra atha ityadhikazcakrasammataH paatthH| + brahma ghetyatra brahmacarya prati iti pAThAntaram / 292 For Private and Personal Use Only
Page #97
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2326 caraka saMhitA / [ rasAyanapAda 4 athendrastadAyurvedAmRtamRSibhyaH saMkramayyovAcaitat sarvvam anuSTheyam / ayaJca zivaH kAlo rasAyanAnAM divyAzcauSadhayo himavataH prabhAvAt prAptavIryAH // 4 // tad yathA - aindrI brAhmI payasyA kSIrapuSpI zrAvaNI mahAzrAvaNI zatAvarI vidArI jIvantI punarnavA nAgabalA sthirA vacA cchatrAticchatrA medA mahAmedA jIvanIyAzcAnyAH payasA prayuktAH / paNmAsAt paramamAyurvayazca taruNamanAmayatvaM svaravarNa Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir gaGgAdharaH --- athendra ityAdi / saMkramayya samyakakramAt // 4 // gaGgAdharaH - aindrItyAdi / aindrI gorakSakarkaTI / brAhmI zAkavizeSaH svanAmakhyAtA / payasyA kSIrakAkolI / kSIrapuSpI svanAmakhyAtA / zrAvaNI mahAzrAvaNI anayorlakSaNaM suzrate "zrAvaNI pANDurAbhAsA mahAzrAvaNilakSaNA / animAtrakSapakA palasammitaiH / puSpairnIlotpalAkAraiH phalaicAJjanasannibhaiH / zrAvaNI mahatI jJeyA kanakAbhA payasvinI / golomI cAjalomI ca mahatI zrAvaNI tathA / vasante kRSNasarpAkhyA gonasI ca pradRzyate // " iti / zatAvarI zatasUlI | vidArI kSIravidArI / jIvantI zAkavizeSaH / punarnavA raktA zvetA tu varSAbhUH / nAgabalA gorakSataNDulA | sthirA zAlaparNI / vacA haimavatI vAnyA vA / chatrA aticchatrA ca suzrutenoktA -- "chatrAticchatrake vidyAd rakSoghne kandasambhave / jarAmRtyunivAriNyau zvetakApotisaMsthite // " iti / zvetakApotisama sNsthaanaakRtimaanaa| medA mahAmedA jIvanIyAzcAnyA oSadhaya iti jIvakarSabhakakAkolImudgaparNImApaparNIyaSTImadhukAnIti paT / medAmahAmedAkSIrakAkolIjIvantInAM catasRNAmoSadhInAM jIvanIyAntargatAnAmuktatvAt / etA oSadhayaH pratyekaM suzrutadarzanAt zuddhatanunA kuTIpraviSTena kSIrasapi cakrapANi: - yadyapi ca RSirbharadvAjadvArApi indrAdadhigatAyurvedaH, tathApi grAmavAsakRtamano glAnyA na tathA sphuTArtho varttata iti zaGkayA punarindrastamupadizati / mahAzrAvaNa alambuSA zItapuSpA | aticchatA madhurikA // 4 // 5 // * himavat prabhavAH iti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #98
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2327 sampadamupacayaM medhAM smRtimuttamabalamiSTAMzca parAn bhAvAn Avahanti siddhAH // 5 // itIndroktaM rasAyanam / brahmasuvarcalA nAmoSadhiryA hiraNyakSIrA pusskrsdRshptraa| AdityaparNI nAmauSadhiryA sUryakAnteti vijJAyate suvarNakSIrA suuryymnnddlaakaarpusspaa| nArI nAmauSadhirazvabaleti vijJAyate yA punarajasadRzapatrA + / kASThagodhA nAmauSadhiH godhAkArA / saryA nAmauSadhiH skaaraa| somo nAmauSadhirAjaH rodanAzanena prAtayathAvalaM kalkitAzcarNitA vA payasA gavyadugdhena prayuktAH paNmAsAt ityAdikAna aparAn bhAvAnAvahanti / siddhAH siddhaphalakhAt // 5 // gaGgAdharaH-aparANAM mahauSadhInAM mahAphalAnAM yogAn Aha-brahmetyAdi / hiraNyakSIrA suvarNavarNakSIrA, puSkarasadRzapatrA pdmptrsdRshptraa| suzrute'pyuktaM"kanakAbhA jalAnteSu sarvataH parisarpati / sakSIrA padminIpakhyA devI brhmsuvrclaa| devasunde hradavare tathA sindhau mhaande| dRzyate ca jalAnteSu madhye brhmsuvrclaa|" iti| mUryakAntA nAma loke / suzrute'pyuktaM-"mUlinI paJcabhiH patraiH suraktAMzukakomalaiH / AdityaparNinI ze yA sdaadityaanuvttinii| AdityaparNinI ze yA tatraiva hi himakSaye // " iti / tatraiveti devasunde hadavare tathA sindhau mhaande| himakSaye vsntaadau| naariityaadi| azvabaleti nAma loke ajasadRzapatrA yAvadbhiH patrairbhavati / taduktaM suzrute ca-"kAntaidazabhiH patramayarAGgaruhopamaiH / kandajA kAJcanakSIrA kanyA nAma mhaussdhiH| kAzmIre tu saro divyaM nAnA kssudrkmaansm| kareNustatra kanyA ca cchatrAticchatrake tthaa|" kASThetyAdi / godhaakaaraa| godhA jantuvizeSaH / sarpA nAmauSadhiH srpaakaaraa| suzrute tu ajagarItyuktA / tad yathA-"maNDalaiH kapilaizcitraiH sarpAbhA paJcaparNinI / paJcArani cakrapANiH-brahmasuvarcalAprabhRtayo'sroktalakSaNA divyoSadhayo naatiprsiddhaaH| AdityaparNa sU-vartameva dezavizeSajAtaM kecid vynti,| azvabaleti jJAyata iti RSibhirevAnena nAmnA ___ * svaravarNasampadAm iti vA paatthH| + valvajasadRza pavA iti vA paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #99
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ rasAyanapAda 4 2328 crk-sNhitaa| paJcadazaparNaH soma iva hIyate ca varddhate c| padmA nAmauSadhiH pramANA vA vize yAjagarI budhaiH| dRzyate'jagarI nityaM gonasI cAmbudAgame // " iti / sometyAdi / suzrute'puktaH / "brahmAdayo'sajana pUrcamamRtaM somasaMjJitam / jarAmRtyuvinAzAya vidhAnaM tasya vkssyte| eka eva khalu bhagavAna somaH sthAnanagamAkRtivIryavizeSazcaturviMzatidhA bhidyte| tad yathA-"aMzumAna muJjavAMicaiva candramA raajtprbhH| dRLasomaH kanIyAMzca zvetAkSaH kanakaprabhaH / pratAnavAMstAlavRntaH krviiro'shumaanpi| svayaMprabho mahAsomo yazcApi gruddaahtH| gAyatrAstraiSTubhaH pAto jAgataH shaangkrstthaa| agniSTomo ravatazca yathokta iti sNjnyitH| gAyatrAstripadA yukto yshcodd'ptirucyte| ete somAH samAkhyAtA vedoktairnAmabhiH shubhaiH| sarveSAmeva caiteSAgeko vidhirupaasne| saGgha tulyaguNAzcaiva vidhAnaM teSu vakSyate" / iti / paJcadazaparNa iti / nanu paJcadazapatravAn san kiM sarvadaiva vattate na vetyata Aha-soma ityaadi| soma iva candra iva kRSNapakSe pratipadAdiSu ekaikatithiSu uttarottaramekaikakalayA yathA candro hIyate tathA paJcadazaparNaH somonAmauSadhirAjaH kRSNapakSe pratipadAditithiSvekaikapatreNottarottaraM hiiyte| tathA zuklapakSe vartate candra iveti bodhyam / suzrute coktaM-"sarveSAmeva somAnAM patrANi daza paJca c| tAni zukle ca kRSNe ca jAyante nipatanti c| ekaikaM jAyate patraM somasyAharahastadA / zuklasya paurNamAsyAntu bhavet pnycdshcchdH| zIryate patramekaikaM divase divase punH| kRSNapakSakSaye cApi latA bhavati kevlaa| aMzumAnAjyagandhastu kandavAn raajtprbhH| kadalyAkArakandastu munyjvaansmcchdH| candramAH kanakAbhAso jale carati srvdaa| garuDAhatanAmA ca zvetAkSazcApi pANDurau / sArpaniaukasadRzau tau vRkSAgrAvalambinau / tathAnyairmaNDalaizvitraizcitritA iva bhAnti te| sarca eva tu vize yAH somAH pnycdshcchdaaH| kSIrakandalatAvantaH patrairnAnAvidhaiH smRtaaH| himavatyarbude sahya mAhendra malaye tthaa| zrIpate devagirau girau devasahe tthaa| pAripAtre ca vindhye ca devasundai ide tthaa| uttareNa vitastAyAH jJAyate na laukikailokaaprsiddhtvaat| soma iva varddhate hIyata iti yathA somavRddhikSayau tatha For Private and Personal Use Only
Page #100
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / 2326 jJAyate / padmAkArA padmaraktA padmagandhA ca / ajA nAmauSadhirajazRGgIti nIlA nAmauSadhirnIla kSIrapuSpA latApratAnabahulA / ityAsAmaSTAnAmoSadhInAM yAM yAmevauSadhiJca labhate tasyAstasyAH svarasasya sauhityaM gatvA snehabhAvitAyAm AI palAzadroNyAM savidhAnAyAM digvAsAH zayIta / tatra 1 1 pravRddhA ye mahodharAH / pazca teSAmatro madhye sindhunAmA mahAnadaH / haThavallakSyate tatra candramAH somasattamaH / tasyoddezeSu vApyasti muJjavAnaMzumAnapi / kAzmIreSu saro divyaM nAmnA kSudrakamAnasam / gAyatrAstraiSTubhaH pAGkto jAgataH zAGkarastathA / tatra santyapare cApi somAH somasamaprabhAH / na tAn pazyantyadharmiSThAH kRtaghnAzcApi mAnavAH / bheSajadveSiNazcApi brAhmaNadveSiNastathA / / " iti / eSAM prayogazca vakSyate / padmatyAdi padmAkArA padmavadraktavarNA padmagandhA ca / ajetyAdi / azRGgIti nAma loke'sA ca nIlA nIlavarNA ityAdi / suzrute'pyuktA "ajAstanAbhakandA tu sakSIrA kSuparUpiNI / ajA mahauSadhiyA zaGkhakundendupANDurA // " iti cAjAnAmnI jAtibhedA zvetapItavalAvat / nIlA jatUkarNatantre likhitA suzrute tu zvetA jAtito na virodhaH / sarvvAstA eva cauSadhyaH some caivAde girA / sazRGgevacaritairambudAnIkabhedibhiH / vyAptastIrthaizva vikhyAtaH siddharSisurasevitaiH / guhAbhirbhImarUpAbhiH siMhonnAditakukSibhiH / gajAlor3itatoyAbhirApagAbhiH samantataH / vividhairdhAtubhizvitraiH savrvatraivopazobhitaH / nadISu zaileSu saraHsu cApi puNyeSu vAnyeSu tathAzrameSu sarvvatra sarvvAH parimArgitavyAH sarvvatra bhUmihi vasUni dhatte // " iti / ityAsAmaSTAnAm ityAdi / brahmasuvarcalAdityaparNinInArI kASThagodhikA sarpAsomapadmAja(nAmaSTAnAmoSadhInAM madhye yAM yAmeva labhate tasyAstasyAH svarasasya sauhityam A tRptito yAvanmAnaM bhavati tAvanmAnaM svarasaM pIlA pUrvvaM snehaste lAdibhirbhAvitAyAM bhAvanayA snigdhIkRtAyAM palAzadroNyAM palAzakASThamayyAM puruSapramANAyAM droNyAM sapidhAnAyAM taduparyyAcchAdanapaTale snehabhAvitapalAzakASThamaye na vAtAdyapravezo yathA bhavati tathAcchAdayet digvAsA nagnIbhUya zayIta / tena For Private and Personal Use Only
Page #101
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ rasAyanapAda 4 2330 crk-sNhitaa| pralIyate SaNmAsena punaH sambhavati tasyAjaM payaH prtyvsthaapnm| SaNmAsena devatAnukArI bhavati vyovrnnsvraakRtiblprbhaabhiH| khayazcAsya sarvavAcogatAni prAdurbhavanti divyazcAsya cakSuH zrotraM bhavati yojanasahasragatiH dazavarSasahasrANi cAyuranupadravaJceti // 6 // iti droNIprAvezikarasAyanam / bhavanti cAtra / divyAnAmoSadhInAM yaH prabhAvaH sa bhvdvidhH| zakyaH so dumazakyastu syAt soDhumakUtAtmabhiH // oSadhInAM prabhAveNa tiSThatAM sve ca karmaNi cha / bhavatAM nikhilaM zreyaH sarvamevopapatsyate // tatra droNyAM pralIyate SaNmAsena punaH sambhavati sarlAgAvayavazAlI bhavati tadA tasya pratyavasthAnArthamAja payazchAgaM dugdhaM dAtumupAcchAdanapaTala pUrvakRtaM zayAnasya mukhanusRtya cchidraM yat tena cchidreNa mukhe kiJcit kizcicchAgadugdhaM zanaiHzanairdadyAt sarvAMgAvasecanazcAjenaiva payasA stokaM stokaM kuryAdityevaM karaNe sati sa puruSaH prtyvtisstthte| tataH paSmAsena punaH krameNa vayovarNAdibhiH devatAnukArI bhvti| asya ca svayameva sarvavAcogatAni sA vAco gatAni atItAni vaktuM prAdurbhavanti cakSuzca devAnAmiva divyaM darzanaM zrotrazca divyaM devAnAmiva yojanasahasragatizca bhavati // 6 // . gnggaadhrH-atraahaadhikaarth--bhvntiityaadi| divyAnAM brahmasuvarcalAdInAM yaH prabhAvaH sa bhavadvidhaiH sukRtAtmabhiH sodu shkyH| akRtAtmabhiH asu tatkAlameva tasya vRddhikSayau bhavataH, pralIyata iti ha to bhavati, anye tu mUrcchatIti varNa yanti / pratyavasthApanamiti AhArasevAyAM yo'yamityarthaH / sarvavAcogatAni sarvavAkyavizeSAH // 6 // cakrapANiH-etad divyaM rasAyanamRSibhistadvidhairvA sevyamiti darzayannAha-divyAnAmityAdi / * varmani iti vA paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #102
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 1ma adhyAyaH ] www.kobatirth.org cikitsitasthAnam / vAnaprasthaigRhasthaizca prayatairniyatAtmabhiH I zakyA proSadhayo hotAH sevitu' viSayAbhijAH // tAstu kSetraguNaisteSAM madhyamena nikarmmaNA / mRduvIryyatastAsAM vidhijJeyaH sa eva tu // 7 // payyeSTu N tAH prayoktuM vA ye samarthAH sukhArthinaH / rasAyanavidhisteSAmayamanyaH prazasyate // balyAnAM jIvanIyAnAM vRhaNIyAzca yA daza / vayasaH sthApanAnAJca khadirasyAsanasya ca // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir * kRtAtmabhistu sa soDhumazakyaH / nanu asmAbhireva sohu zakyaicet tadAnyeSAM kiM vidhAnamityata Aha- vAnaprasthairityAdi / viSayAbhijAH dRzyapracaradeze jAtAH tA etAstu suvarcalAdaya oSadhayasteSAM dRzyalokamacaradezAnAM kSetraguNairmadhyamena nikarmmaNA nikRSTakarmmaNA mRduvIryatarA vAnaprasthaigRhasthaizca sevituM zakyA bhavanti / nanu tAsAM sevanavidhiH kIdRgityata Aha- tAsAmityAdi / eva -yor eva vidhirna yo vidhiH // 7 // gaGgAdharaH- nanvevamastu tAzcedanveSaNAM karttuM ye tvasamarthAH syuH prayokta vA ye cAsamarthAH syusteSAM kiM rasAyanaM kAryamityata Aha- payyaiSTumityAdi / parthyoSTumanveSaNAM kattum / tAn rasAyanavidhInAha - balyAnAmityAdi / Sar3avirecanazatAzritIyoktAnAM balyAnAM dazAnAmoSadhInAM jIvanIyAnAJca dazAnAM yAca tatroktA daza vRhaNIyA oSadhayaH tatroktAnAzca vayaHsthApanAnAM dazAnAM 2331 viSayAbhijA iti svocitapuSyadeze jAtA ityarthaH, apuSye tu deze divyauSadhijanmaiva na bhavati, bhavantyo'pi niryA bhavantIti bhAvaH // 7 // cakrapANiH - samprati brahmasuvarcalAdInAM yathA mRduvIyryatvaM bhavati, tadAha- tAstvityAdi / kSetraguNairiti himAlayAdiprazastadezavyatiriktakSetadhammaiH / teSAmiti RSivyatiriktAnAM vAnaprasthAdInAm / madhyamena ca karmmaNeti asamyakprayogeNa, kiMvA anatimahAdRSTena // 7 // madhyamena karmaNA iti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #103
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir rasAyanapAda4 2332 crk-sNhitaa| khajUrANAM madhUkAnAM mustAnAmutpalasya ca / mRdvIkAnAM viDaGgAnAM vacAyAzcitrakasya ca // zatAvAH payasyAyAH pippalyA joGgakasya ca / RddhayA nAgabalAyAzca haridrAyA (r) dhavasya ca // triphalAkaNTakAryozca vidAryAzcandanasya c| ithUNAM zaramUlAnAM zrIpAstinizasya ca // rasAH pRthak pRthag grAhyAH palAzanAra eva c| eSAM palonmitAn bhAgAn payo gavyaM caturguNam // dve pAtre tilatailasya dve ca gavyasya srpissH| . tat sAdhyaM sarvamekatra susiddhaM snehamuddharet // khadirasya somavalkasya asanasya pItazAlasya / khajUrANAM piNDakhajjaraphalAnAM madhukAnAM puSpANAM mustAnAM bhadramustakakandAnAm utpalasya puSpasya mRdvIkAnAM drAkSANAM vimAnAM viDaGgataNDulAnAM citrakasya mUlasya payasyAyAHkSIrakAkolyAH joGgakasya kAkanAsikAyA vidAryA kSIravidArikandasya ( zatamUlInAM zatamUlasya mUlAnAm ) / eSAM rasAH kAthAH pRthaka pRthak catugaNajale saMsAdhya pratyeka snehasamAnA grAhyAH / tad ythaa| balyAdInAM dravyANAM pratyekaM dvAtriMzaccharAvAnaSTaguNe jale paktA caturthAzazeSazcatuHpaSTizarAvA grAhyA iti| palAzakSArazcaiva SaDU guNajalenakaviMzativArAn parisrAvya graahyH| epAM kSArAntAnAm ekonasaptate vyANAM pratyekena palonmitAn kalkAn gavyaM payazcaturgaNaM tailadhRtayormAnAt tacca dravyadvaiguNyAt SaTpaJcAzaduttaraM zarAvazatadvayaM tilatailasya dve pAtre dravyadvaiguNyAt dvAtriMzaccharAvaM gavyasya sapiSaH saMvatsarAtItasya dve ca pAtra dravyadvaiguNyAt dvAtriMzaccharAvamiti tailaghRtayokhilitayozcatuHSaSTizarAvaM snehamAnaM sAdhyaM mandamandAgninA pAcyaM susiddhaM zabdoparame phenoparame ca gandhavarNa cakrapANiH-balyAnAmityAdau joGgakamaguru / dvAradA zAkataruH kapikacchurvA / zrIparNA gaambhaarii| * haridrAyA ityata dvAradAyA iti kvacit paThyate / For Private and Personal Use Only
Page #104
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH] cikitsitsthaanm| tatrAmalakacUrNAnAmAdakaM zatabhAvitam / svarasenaiva dAtavyaM kSaudrasyAbhinavasya ca // zarkarAcUrNapAtraJca prasthamekaM pradApayet / tugAkSI-H sapippalyAH sthApyaM saMmUrcchitazca tat // sucaukSe mArtike kumbhe mAsAddhaM ghRtbhaavit| mAtrAmagnisamAM tasya tata Urddha prayojayet // hematAmraprabAlAnAmayasaH sphaTikasya c| muktAvaidUryazaGkhAnAM cUrNAnAM rajatasya ca // prakSipya SoDazI mAtrAM vihAyAyAsamaithunam / jIrNe'joNe ca bhuJjIta SaSTikaM kSIrasarpiSA // rasAdInAM sampattau satyAM bodhyam / tatra musiddhe tailaghRtayamake AmalakyAH svarasenaiva zatavArAn bhAvitamAmalakacarNAnAmADhakamaSTazarAvaM daatvym| abhinavasya kSaudrasya cAr3hakaM Sor3azazarAvaM zarkarAcUNapAtraM cUrNIbhUtazarkarAyAH pAtram assttshraavm| tugAkSIr2yA vaMzalocanAyAH sapippalyAH 'eka prasthaM zarAvadvayaM pippalyAzca cUrNitAyA ekazarAvaM vaMzalocanAyA ekazarAvamiti yAvat tatraiva tailaghRtayamake prdaapyet| tataH sammUrcchitazca dA samyagAloDya mizritaM tat tailaghRtayamakaM sucaukSe dRr3hanirmalazucau ghRtabhAvite snigdhe mArtike mRnmayakumbhe mAsArddha paJcadazadinaM vyApya sthApyam / tata Urddha pakSAdUddha magnisamAmagnibalApekSayA mAtrAM tasyauSadhasya prayojayet / ___ nanu kena prakAreNa prayojayedityata Aha-vihAya ityaadi| vihAyAyAsamaithunaM pumAn samarthAdivakSyamANarUpazcet tadA * kuTI pravizya zuddhatanuH san tasmAdeva tailAghRtAtmakAdauSadhAt svAgnibalAnurUpeNa auSadhamAtrAM gRhIkhA tatra hemAdInAM navAnAM zuddhapuTitamAritAnAM cUrNAnAM pratyeka tadoSadhAt SoDazI Sor3azabhAgaikabhAgamAtrAM tatrauSadhe prakSipya prayojayediti bhAvaH / tasminnauSadhe jIrNe vApyajIrNe vA SaSTikamanna kSIrasarpiSA bhuJjIta, AyAsamaithune.. 293 For Private and Personal Use Only
Page #105
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2134 caraka saMhitA / sarvvarogaprazamanaM vRSyamAyuSyamuttamam / savasmRtizarIrAgni-buddhIndriyabalapradam // paramUrjaskaraJcaiva varNasvara karaM tathA / viSAlakSmIprazamanaM sarvvavAcogatapradam // siddhArthatAJcAbhinavaM vayazca prajApriyatvaJca yazazca loke / prayojyamiJchadbhiridaM yathAvad rasAyanaM brAhmamudAravIryam // 8 // itIndrokta rasAyanam / vrjyet| bheSajajIrNa bhojane ca niyamo'sti / sattvAdInAM buddhIndriyANAM balasya ca pradamityarthaH / sarvvavAcogatasthAtItasya vacanazaktipradam IdRzaM brAhmamidaM rasAyanaM siddhArthatAdikamicchadbhiH puruSairyathAvat yathAvidhi prayojyam / iti indroktaM brAhmarasAyanam / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only [ rasAyanapAda 4 suzrute tu somAdInAmanyAsAJca mahauSadhInAM prayogo'nyathA proktastad yathA - " catuviMzatidhA somA vyAkhyAtA ye purA mayA / ato'nyatamaM somamupayuyukSuH sarvopakaraNaparicArakopetaH prazaratadeze trivRttam AgAraM kArayitA hRtadoSaH pratisaMsRSTabhaktaH prazasteSu tithikaraNanakSatramuhutteSu aMzumantamAdAyAdhvarakalpenAhutamabhiSTutamabhihutaJcAntarAgAre kRtamaGgalaH somakandaM suvarNamucyA vidAryyaM payo gRhNIyAt sauvarNa pAtre'JjalimAtraM tataH sakRdevopayuJjIta nAsvAdayan / tata upaspRzya zeSama svavasAdya yamaniyamAbhyAm AtmAnaM saMyojya vAgyato'bhyantarataH suhRdbhirupAsyamAno viharet / rasAyanaM pItavAMstu nivAte tanmanAH zuciH / AsIta tiSThet krAmecca na kathaJcana saMvizet / sAyaM vA bhuktavAn zrutazAntiH kuzazayyAyAM kRSNAjinottarAyAM suhRdbhirupAsyamAnaH zayIta / tRSito vAzItodakamAtrAM pibet / tataH prAtaH utthAyopazrutazAntiH kRtamaGgalo gAM spRSTA tathaivAsIta / tasya jIrNe some cchardirutpadyate tataH zoNitAktaM krimivyAmizraM charditavataH sAyaM mRtazItaM kSIraM vitareta / tatastRtIye'hni krimivyAmizramatisAryate / sa tenAniSTapratigrahabhuktaprabhRtibhirvizeSamuktaH zuddhatanurbhavati / tataH sAyaM strAtasya pUrvvavadeva kSIraM vitaret / kSaumavastrAstRtAyAJcainaM zayyAyAM zAyayet / tatazcaturthe'hani tasya palAzakSAraH palAzakSArodakam / sucaukSa iti suvizuddha | agnisamAmiti agnyanurUpAm / Sor3azI mAtrAmiti AmalakAdi cUrNa yuktamRtApekSayA Sor3aza bhAgo hemAdicUrNAda grAhyaH // 8 //
Page #106
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2335 shvythurutpdyte| tataH saGgeibhyaH krimayo nisskraamnti| tadahazca zayyAyAM pAMzubhiravakIyamANaH shyiit| tataH sAyaM pUrvadeva kSIraM vitaret / evaM pnycmsssstthyodivsyorvttet| kevala mubhayakAlamastai kSIraM vitaret / tataH saptame'hani nimAMsakhagasthibhUtaH kevalaM somaparigrahAdevoccha siti| tadahazca kSIreNa sukhoSNena paripicya tilamadhakacandanAnuliptadehaM payaH pAyayet / tato'STame'hani prAtareva kSIrapariSiktaM candanapadigdhagAtraM payaH pAyayikhA pAMzuzayyAM samutsRjya kSaumAstRtAyAM zayyAyAM shaayyet| tato mAMsamApyAyyate vak cAvadalati / dantanakha lomAni cAsya patanti / tasya navamadinAt prabhRtyanutailAbhyaGgaH somvlkkssaayprissekH| tato dazame'hanyetadeva vitret| tato'sya khaka sthirtaamupaiti| evmekaadshdvaadshyorvtet| tatra trayodazAt prabhRti somvlkkpaayprissekH| evamA Sor3azAda vrtet| tataH saptadazASTAdazayordivasayordazanA jAyante zikhariNaH snigdhavajavaidUryasphaTikanikAzAH samAH sthirAH shissnnvH| tadAprabhRti cAnavaiH zAlitaNDulaiH kSIrayavAgUmupaseveta yAvat pshcviNshtiriti| tato'smai dadyAcchAlyodanaM mRdUbhayakAlaM pysaa| tato'sya narakhA jAyante viTTamendragopakataruNAdityaprakAzAH sthirAH snigdhA lakSaNasampannAH, kezAzca jAyante khak ca nIlotpalAtasIpuSpavaidUryaprakAzAH / Urddhazca mAsAt kezAn vaapyet| vApayitvA cozIracandanakRSNatilakalkaiH ziraH pradihyAt payasA vA snaapyet| tato'sthAnantaraM saptarAtrAt kezA jAyante bhramarAJjananibhAH kuzcitAH snigdhaaH| tatastrirAtrAt prathamaparisarAt niSkramya muhUrta sthilA punarevAntaH prvishet| tato'sya balAtailamabhyagArthe'vacAyyam / yvpissttmudvrttnaarthe| sukhoSNazca payaH prissekaarthe| ajkrnnkssaaymutsaadnaarthe| sozIra kUpodakaM snaanaatheN| cndnmnulepnaarthe| AmalakarasavimizrAzcAsya ysssuupviklpaaH| kSIramadhukasiddhazca kRssnntilmvcaarnnaarthe| evaM dazarAtraM, tato'nyada dazarAtraM dvitIye parisare vrtt| tatastRtIye parisare sthirIkurvannAtmAnam anyadazarAtraM vrtet| kiJcidAtapapavanAn vA seveta punazcAntaH pravizet / na cAtmAnamAdazeSu vA nirIkSeta ruupshaalikhaat| tato'nyadadazarAtraM krodhAdIn pariharet / evaM sncaissaamupyogH| vizeSatastu vallIpatAnApAdayaH somA bhkssyitvyaaH| teSAntu pramANamarddhacaturmaSTayaH / aMzumantaM sauvarNe pAtre'bhiSuNuyAt / candramasaM rAjate copayujyASTaguNamaizvaryamavApyezAnaM devamanupravizati / zeSAMstu tAmramaye mRnmaye vA rohite vA carmaNi vitate zudravajja tribhirvarNaiH somA For Private and Personal Use Only
Page #107
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2336 crk-sNhitaa| { rasAyanapAda 4 upyoktvyaaH| tatazcaturthe mAse paurNamAsyAM zucau deze brAhmaNAnarcayitvA kRtamaGgalo niSkramya yathoktaM vrjediti| opadhInAM patiM somamupayujya vickssnnH| dazavarSasahasrANi navAM dhArayate tanum / nAgnirna toyaM na viSaM na zastraM nAstrameva c| tasyAlamAyuHkSapaNe samarthAzca bhavanti hi| bhadrANAM SaSTivarSANAM pras taanaamnekdhaa| kuJjarANAM sahasrasya balaM samadhigacchati / kSIrodaM zakrasadanamuttarAMzca kurUnapi / yatrecchati sa gantuvA tatrApratihatA gatiH / kandarpa iva rUpeNa kAntyA candra ivaaprH| prahlAdayati bhUtAnAM manAMsi sa mhaaduprtiH| sAGgopAGgAMzca nikhilAn vedAn vindanti tttvtH| caratyamoghasaMkalpo devavaccAkhilaM jagat // " __ sarveSAmeva somAnAmekavidha evaiSa prayoga vidhiH muzrutenokto zeyastathAanyAsAmaSTAdazAnAmoSadhInAmapi prayoga evam uktastada, ythaa| ajagarI zvetakApotI kRSNakApotI gonasI vArAhI kanyA cchatrA'ticchatrA kareNurajA cakrakA AdityaparNinI brahmasuvarcalA zrAvaNI mahAzrAvaNI golomI cAjalomI mahAvegavatI cetyaSTAdaza somasamavIryA mahauSadhayo vyaakhyaataaH| tAsAM somavat kriyAzIstutayaH zAstre'bhihitAH / tAsAmAgAre'bhihutAnAM yAH kSIravatyastAsAM kSIrakur3avaM sakRdevopayuJjIta / yAstvakSIrA mUlavatyastAsAM pradezenIpramANAni trINi kANDAni pramANam upyoge| zvetakApotI samUlapatrA bhkssyitvyaa| gonasya jagarIkRSNakApotInAM sanakhamuSTiM khaNDazaH kalpayikhA kSIreNa vipAcya parisrAvitamabhihutazca skRdevopyunyjiit| cakrakAyAH payaH sakRdeva, brahmasuvarcalAyAH saptarAtram upyoktvym| bhakSyakalpena zeSANAM paJca palAni kSIrAdakakathitAni prasthe'vaziSTe'vatAryya parisrAvya skRdevopyunyjiit| somavadAhAravihArau vyAkhyAto kevalantu navanItamabhyagAthai, zeSaM somavadA nirgmaaditi| bhavanti caatr| yuvAnaM siMhavikrAntaM kAntaM zrutanigAdinam / kuryuretAH krameNa va dvisahasrAyuSaM naram / aGgadI kuNDalI maulI divysrkcndnaambrH| caratyamoghasaMkalpo nbh'symbuddurgme| vrajanti pakSiNo yena jalalambAzca toydaaH| gatiH sauSadhisiddhasya somasiddhagatiH praa| atha vakSyAmi vijJAnamoSadhInA pRthaka pRthak / maNDalaiH kapilaizcitraiH sarpAbhA pnycpnninii| paJcAranipramANA vA vize yAjagarI budhaiH| niSpatrA kanakAbhAsA mUle prngglsmmitaa| sarpAkArA lohitAntA 'shvetkaapotirucyte|| dviparNinIM mUlabhavAmaruNAM kRSNamaNDalAm / aranimAtrAM For Private and Personal Use Only
Page #108
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / 2337 jAnIyAda gonasIM gonasAkRtim // sakSIrAM romazAM mRdva rasanekSarasopamAm / evaMrUparasAJcApi kRSNakApotimAdizet // kRSNasarpasvarUpeNa vArAhIkandasambhavA / ekapatrA mahAvIryA bhinnAJjanasamaprabhA // chatrAticchatre pUrva vyAkhyAte / kanyA ca nArINAmauSadhisaMjJAyAM vyAkhyAtA / kareNuH subahu - kSIrA kandena gajarUpiNI / hastikarNapalAzasya tulyaparNA dvipaNi nI // ajA vyAkhyAtA // zvetAM vicitrakusumAM kAkAdanyAH samakSapAm / cakrakAmoSadhIM vidyAjjarAmRtyuvinAzinIm // mUlinI paJcabhiH patraiH suraktAMzukakomalaiH / AdityaparNinI ze yA sadAdityAnuvarttinIti pUrvvamuktA // brahma suvarcalA ca vyAkhyAtA // puSpairnIlotpalAkAraiH phalaicAJjanasannibhaiH / zrAvaNI mahatI yA kanakAbhA payakhinI / zrAvaNI pANDurAbhAsA mahAzrAvaNilakSaNA / golomI cAjalomI ca romazaiH kandasambhavaiH / haMsapAdIva vicchinnaiH patrairmalasamudbhavaiH / athavA zaGkhapuSpyA ca samAnA sarvvarUpataH / vegena mahatAviSTA sarpa nimmakasannibhA / eSA vegavatI nAma jAyate hyambudakSayeM || saptAdau sarparUpiNyo yA ghoSadhyaH prakIrttitAH / tAsAmuddharaNaM kAryyaM mantreNAnena sarvvadA / mahendrarAmakRSNAnAM brAhmaNAnAM gavAmapi / tapasA tejasA vApi prazAmyadhvaM zivAya vai / mantreNAnena matimAn sarvvAnapyabhimantrayet // azradadhAnairalamaiH kRtaghnaiH pApakarmmabhiH / naivAsAdayitu zakyAH somAH somasamAstathA / pItAvazeSamamRtaM devairbrahmapurogamaiH / nihitaM somavIryyAsu some cApyoSadhIpatau // eSAM prAyeNa prAptisthAnaM pUrvvamUktam / golomI cAjalomI ca mahatI zrAvaNI tathA / vasante kRSNasarpAbhA golomI ca pradRzyate / / kauzikIM saritaM tIrtvAJjayantyAstu pUrvvataH / kSitipradezo valmIkairAcito yojanatrayam // vizeyA tatra kApotI zvetA balmIkamUrddha su / malaye nalasetau ca vegavatyopadhi vA / kArttikyAM paurNamAsyAzca bhakSayet tAmupoSitaH / somavaccAtra vartteta phalaM tAvanca kIrttitam // rasA- dhanAdhikArastu na saptAnAM puMsAm taduktaM suzrutena - atha sapta puruSA rasAyanaM nopayuJjIran / tad yathA - anAtmavAnalaso daridraH pramAdA vyasanI pApakR bheSajApamAnI ceti / saptabhireva kAraNarna sampadyate / azAnAdanArambhAdasthiracittavAda dAridrAdanAyattatvAdadharmmAdauSadhAlAbhAcceti // 8 // For Private and Personal Use Only
Page #109
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir risAyanapAda 2338 crk-sNhitaa| rasAyanapAna / samarthAnAmarogANAM dhImatAM niytaatmnaam| kuTIpravezaH kSamiNAM (r) paricchadavatAM hitH|| ato'nyathA tu ye teSAM sauryamArutiko vidhiH / tAbhyAM zreSThataraH pUvoM vidhiH sa tu sudusskrH||6|| rasAyanavidhibhraMzAjayeran vyAdhayo ydi| yathAsvamauSadhaM teSAM kAyaM muktvA rasAyanam // 10 // gaGgAdharaH-nanu catuSpAdeSUktAnAM rasAyanAnAM dvividhaH prayogo bhavatA vyAkhyAtaH kuTImAveziko vAtAtapikazca ; sarve tu puruSAH kiM dvividhameva prayomaM kuyyurathAnyathetyata aah-smrthaanaamityaadi| samarthAnAM zaktimatAM niyatAtmanAM kAmakrodhAdiviraheNa nizcitya yamazIlatayA sthiramanasAM kSamiNAM kSamAzIlAnAM paricchadavatAM dhanajanAdibhiH sampannAnAM kuTIpravezo hitH| ato'nyathA tu sAmarthyarahitAnAM rogiNAmabuddhimatAM kAmAdibhirasthiracittAnAm akSamiNAM dhanajanAdisampadahitAnAJca sauryamArutiko vAtAtapiko vidhirhitH| nanvevaM cet kasmAt kuTIpravezaH kAryaH samarthAdibhirapi sauryamArutiko vidhiH kriyatetyata Aha- taabhyaamityaadi| zreSThatara iti samyakphalaniSpAdakakhAt pUrvaH kuTIpravezo vai zreSThataraH / asamyakphalaniSpAdakalAt tu paro vAtAtapiko vidhiH zreSTho roghrbhessjebhyH| nanvevaM cet samarthAsamarthAH sarvaM kuTIpravezaM kasmAna kuyyu rityata Aha-sa tu sudupkara iti / sa tu kuTIpravezo vidhiH suduSkaraH / bahuklezajanako yasmAt tasmAt samarthAdInAM hito nAsamarthAdInAmiti bodhyam // 9 // gaGgAdharaH-nanu kuTIpraveze kRte yadi daivAda vidhito bhrazyate rogAzca tena yadi bhavanti tadA kiM kAryamityata aah-rsaaynvidhibhrshaadityaadi| vyAdhaya iti ye vyAdhayo bhavanti teSAM vyAdhInAmauSadhaM kAryamityarthaH // 10 // cakrapANiH-kuTImAvezikarasAyanaviSayAn vAtAtapikarasAyanaviSayAMzca purussaanaah-smrthaanaamityaadi| kSaNinAmiti vyApArakaraNaM prati svatantrANAm / sUryamArutasevayApi kriyata iti * bhaNinAm iti ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #110
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH cikitsitsthaanm| 2334 satyavAdinamakrodhaM nivRttaM madyamaithunAt / ahiMsakamanAyAsaM prazAntaM priyavAdinam // japazaucaparaM dhIraM dAnanityaM tapakhinam / devagobrAhmaNAcArya-guruvRddhArcane ratam // AnRzaMsyaparaM nityaM nityaM kAruNyavedinam / samajAgaraNasvapna-nityaM kSIraghRtAzinam // dezakAlapramANajJa yuktijJamanahaGka tam / zastAcAramasaGkIrNamadhyAtmaprabalendriyam // upAsitAraM vRddhAnAmAstikAnAM jitAtmanAm / dharmazAstraparaM vidyAnnaraM nityarasAyanam // guNairetaiH samuditaiH prayukta yo rasAyanam / rasAyanaguNAn sarvAn yathoktAn sa samaznute // 11 // ityaacaarrsaaynm| nanu kasya punA rasAyanamekAntena sidhyatItyata aah-styvaadinmityaadi| madyamaithunAnivRttaM nityam AnRzaMsyaparam akhalatve tatparaM nRzaMsA tu khltaa| nityaM kAruNyavedinaM dayAvettAram / nAtijAgaraNanAtisvamau nityau yasya taM samajAgaraNasvamanityam / asaGkIrNa nAnAdharmamelakena saGkIrNabhAvarahitam / adhyAtme prabalAnIndriyANi yasya tam adhyaatmprblendriym| vRddhAdInAmupAsitAram / nityarasAyanamiti savvedAcaritarasAyanamityathaH / rasAyanAdhikAriNamAha-etaiH samuditaiH guNaiyauM rasAyanaM prayukte sa sAna rasAyanaguNAn yathoktAn smshnute||11|| ityAcArarasAyanam / saurymaarutikH| sAmAnyenarasAyanaviSayapuruSaguNAn uktavA vizeSeNa guNAnAha-satyavAdinamityAdi / karuNayA savAni pazyatIti krunnvedii| asaGkIrNaH kuljH| nityayogena rasAyanaprayogo yasya sa nityarasAyanaH // 9-11 // karuNavedinam iti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #111
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| [ rasAyanapAda 4 yathAsthUlamanirvAhya doSAn zArIramAnasAn / ... rasAyanaguNairjantuyujyate na kadAcana // 12 // . yogA hyAyuHprakarSArthA jarAroganivarhaNAH / manaHzarIrazuddhAnAM sidhyanti prayatAtmanAm // 13 // . tadetanna bhaveda vAcyaM sarvameva hatAtmasu / arujebhyo'dvijAtibhyaH zuzrUSA yeSu nAsti ca // 14 // ye rasAyanasaMyogA vRSyayogAzca ye mtaaH| yaccauSadhaM vikArANAM sabvaM tada vaidyasaMzrayam // gaGgAdharaH-nanu ke rasAyanaguNAn sarvAnApnuvantItyata aah-ythetyaadi| zArIramAnasAna doSAna anirvAhya zArIramAnasadoSanihiM na kRtA. jantuH yathAsthUlaM sthUlAn guNAnatikramya sUkSma rasAyanaguNairna kadAcana yujyate sthUlaguNAMstu lbhte| sthUlaguNAstu asamyagarUpeNAyurhitakhAnalpajIvitArogyAdayaH // 12 // .. gaGgAdharaH-nanu tarhi keSAM rasAyanAdIni sidhyantItyata Aha-yogA ityaadi| manaHzarIrAbhyAM doSataH zuddhAnAm // 13 // 'gaGgAdharaH-atha rasAyanayogAnAM guhykhmaah-tdetdityaadi| tadetat sarvameva rasAyanaM hatAtmasu sAGgavedavacaneSvaniSThAdibhirhatamanobuddhisvabhAveSu na vAcyaM bhvet| rasAyanaphalaniSThAbhAvAt arujebhyo'dvijAtibhyaH zUdrebhyazca na vAcyaM bhavet / yeSu rasAyanaguNazuzruSA zravaNecchA nAsti teSu ca vAcyaM na bhavet / teSAM hi mAyo na satyatayA rasAyanAdicamatkAravattveSu pratyayo'sti svayaM vijJAbhimAnikhAt // 14 // . gaGgAdharaH-nanu ke punaretat savvau SadhavidaH syurityata Aha-ye ityaadi| vaidyasaMzrayamiti vaidyA hi dharmArthakAmAbhilASiNa auSadhaguNeSu satyatayA pratyayavantastatphalana hi svgunnvikhyaatiysho'rthlaabhaadyH| yadi sarca rasAyana cakrapANi:-zuddhaiyava prayatAtmatAyAM labdhrAyAM punastadabhidhAnamitaramAnasaguNeSu prayatAtmatAyA abhyahi ttopdrshnaarthm| arajobhyo'dvijAtibhyaH zuzruSA yeSu puruSeSu nAsti, teSu cautama vAcyamiti yojanA // 12-14 // cakrapANiH-samprati rasAyanAdisiddhirdhedyAdhInA, tena vaidyastutimArabhate- ya ityaadi| For Private and Personal Use Only
Page #112
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 2341 prANAcArya budhastasmAd dhImantaM vedpaargm| azvinAviva devendraH pUjayedatizaktitaH // 15 // azvinau devabhiSajau yajJavAhAviti smRtau| yajJasya , hi zirazchinnaM punastAbhyAM samAhitam // prazIrNA dazanAH pUSNo netre naSTe bhagasya ca / vajriNazca bhujastambhastAbhyAmeva cikitsitH|| cikitsitastu zItAMzu hIto rAjayakSmaNA / somAnnipatitazcandraH kRtastAbhyAM punaH sukhI // bhArgavazcyavanaH kAmI vRddhaH san vikutiM gtH| vItavarNasvaropetaH kRtastAbhyAM punayuvA // etaizvAnyaizca bahubhiH karmabhibhiSaguttamau / babhUvaturbhRzaM pUjyAvindrAdInAM mahAtmanAm // grahAH stotrANi mantrANi tathA nAnA havIMSi c| dhUmAzca pazavastAbhyAM prakalpyante dvijAtibhiH // saMyogavRSyayogaroganauSadhaM vaidyasaMzrayaM na khanyatra vAcyaM, tadA tasmAdeva sutarAM budhaH paNDito dhImantaM vedapAragamAyurvedapAragaM prANAcArya vaida zaktitaH pUjayet / azvinAviva devendrH| devendro yathAzvinau svai~do pUjitavAn tathetyarthaH / iti // 15 // - gaGgAdharaH-nanu kathaM kasmAcca devendreNAzvinI pUjitAvityata aahashvinaavityaadi| yajJAvAhAviti vitRNoti-yazasya hiityaadi| yazasya dakSaprajApateH krtoH| somAt saumyabhAvAt / grahA grahaNArtha vidhayaH / tAbhyAm prANAcAryamityatra prANiva-miti vA pAThaH, tatra prANinAM varyaH zreSThaH prANivaryyaH / yajJaM vahata iti yaMvavAhau, tayajJavAhatvameva darzayati-dakSasya hiityaadi| pUSNaH sUryyasya / bhago'pi sUryabhedaH / somAbhipatita iti somAbhipAtanarogeNa pIr3ita ityarthaH, atipacita iti vA pAThaH, tavApyatipacanena somapAnAtiyogaM darzayati / grahAH somapAnapAkhANi / stotrANi stavAH stAvakavAcaH / zamANIti kRtvA kecit, zasyate'neneti sAmagavyatirikta stotramAhuH, zastrANi astrANyeva, vayuktAni, ...* yajJasya ityatra dakSasya tathA somAnnipatita ityata somAbhipatitaH iti cakrasammataH pAThaH / , 294 For Private and Personal Use Only
Page #113
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ rasAyanapAda 2342 crk-sNhitaa| prAtazca savane somaM zakro'zvibhyAM shaashnute| sautrAmaNyAJca bhagavAnazvibhyAM saha modate // indrAgnI cAzvinau caiva stUyante prAyazo dvijaiH / stUyante vedavAkyeSu na tathAnyA hi devtaaH|| amarairajaraistAvadvibudhaiH sAdhipai, vaiH| pUjyate prayatairevamazvinau bhiSajAviti // 16 // mRtyuvyAdhijarAvazyairduHkhaprAyaiH sukhaarthibhiH| kiM punarbhiSajo mattauH pUjyAH syurnAtizaktitaH // 17 // zIlavAn matimAn yuktastrijAtiH shaastrpaargH| prANibhiruvat pUjyaH prANAcAryaH sa hi smRtaH // 18 // azvinIkumAradvayAya dvijAtibhiH grahAdayaH klpynte| sa ca zakraH prAtaHkAle savane azvibhyAM saha sommshrute| sautrAmaNyAzca yajJa bhagavAn jiSNurazvibhyAM saha modte| dvijaiH prAyazo vedavAkyeSu indrAnI ca azvino caite eva yathA stUyante tathA nAnyA hi devatAH stuuynte| amarAdibhiH evaM pUjyate evAzvinau devabhiSajau // 16 // gaGgAdharaH-mAnAM vaidypuujnmaah-mRtyuvyaadhiityaadi| amarairajarairyavaM vaidyaH pUjyate, tatra mattyaimaraNazIlaiH mRtyuvyAdhijarAbhirvazyaiH duHkhaprAyaiH suptarAM mukhAthibhirnAtizaktita: na zaktimatikramya yathAzaktitaH bhiSajo punaH kiM na pUjyAH syustatra kiM brama iti bhAvaH // 17 // gaGgAdharaH-nanu kasmAda vaidAH pUjya ucyate, ityata aah-shiilvaanityaadi| yuktaH yuktimAn trijAtiH brAhmaNamUrdhAbhiSiktAmbaSThAnyatamo brAhmaNaH kSatriyamAhiSyAnyataraH kSatriyo vaizyo veti SaNNAmanyatamaH saMskArAta dvijanmavAna / sa punaH zAstrapAragaH vedavedAGgapAraM gataH trijaatirvkssyte| evambhato vaidayo yaH sa hi prANArthaM prANavadbhiH guruvat AcAryavat pUjyastasmAt prANAcArya iti smRtH||18|| zastrANi ca yajJe kalpyanta eva / dhUmrAzca pazava iti dhUmavarNapazavaH, evaMvarNAzca pazavaH zreSThA bhavanti / savana iti yajJasthAne / saulAmaNI yajJavizeSaH / atizaktita iti nijazakterapyatirekeNa // 15-18 // For Private and Personal Use Only
Page #114
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH cikitsitsthaanm| 2343 vidyAsamAptau bhiSajastRtIyA jaatirucyte| azrute vaidyazabdo na, na vaidyaH puurvjnmtH|| vidyAsamApto brAhmA vA sattvamArNyamathApi vaa| dhruvamAvizati jJAnAt tasmAd vaidyastrijaH smRtH||16|| nAbhidhyAyenna cAkrozedahitaM na samAcaret / prANAcAyya budhaH kazcidicchannAyuranitvaram 7 // 20 // gaGgAdharaH-nanu tarhi kathaM dvijAtitvaM na katha trijAtitvaM kiM tAvaditi aah-videvtyaadi| sAGgAnAM vedAnAmadhyayanena yajjJAnaM sA vidyaa| sA ca dvidhA parA cAparA c| uktaM hi maNDukopaniSadi "dve vidA veditavye parA cAparA c| tatrAparARgavedaH sAmavedo yajurvedo'tharvavedaH zikSA kalpovyAkaraNaM niruktaM chando jyotiSam iti / atha parA yayA tadakSaramadhigamyate yttddRshymgotrmvrnnymityaadi| tadvividhAvidavAyA adhyayanena samAptau satyAM bhiSajastRtIyA jAtiH vedapratve, na punarjanmata ucyte| tena azrute'nadhItasAveda brAhmaNAdau dvijAtiSaTake, upanayanenaiva dvijAtivamAtre na tu vaidAparyAyabhiSakprANAcAryAdizabdo vaidAzabdo vartate na vA sAvitrayAM pUrvajanmato vaidAH syaat| ata eva brAhmaNAnAM SaDU vidhAnAmupanayanasaMskAravedArambha iva vaidapratve teSAM vedAdhyayanasamAptizcet tadA teSAM brAhmaNavAdivadvedAtvaM bhavatIti trijanmatvam / nanu kasmAda vidagrAsamAptau tRtIyA jAtiH syAdityata aah-vidyaasmaaptaavityaadi| brAhmA sattvaM manaH athavArSa sattvaM manaH zAnAt tattvajJAnAt samAptavidA puruSaM dhruvaM nizcitamAvizati yasmAt, tasmAda dvijo brAhmaNAdidAkharUpeNa janmAntarAt vaidAstrijo dvijeSu zreSThaH smRtH||19|| gaGgAdharaH-ata eva badhaH kazcidanikharama agavaramAyuricchan prANAcArya cakrapANiH- vaidyazabdadvijazabdayoH prvRttinimittmaah-videvtyaadi| tena vidyAyogAd vaidyatvaM tathA vidyAsamAptilakSaNajanmanA vijatvaM bhavatItyuktaM bhvti| brAhma vA ArSa vA iti vikalpo vaidyavizeSAbhiprAyAda bhavati, toryo naiSTikacikitsArthaH, tasya brAhmam, itarasya tu lokAnugrAhiNa ArSamiti vyavasthA // 19 // 20 // * itaHparaM cikitsitazarIraM yo na niSkrINAti durmtiH| sa yat karoti sukRtaM tat phalaM bhiSagaznute // ityadhikaH pAThaH kvacida dRshyte| For Private and Personal Use Only
Page #115
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir risAyanapAda 4 crk-sNhitaa| cikitsitastu saMzrutya yo vAsaMzrutya mAnavaH / nopAkaroti vaidyAya nAsti tasyeha nisskRtiH|| bhiSagapyAturAn sarvAn svasutAniva yatnavAn / AbAdhebhyo hi saMrakSedicchannAyu--ranuttamam // 21 // dharmArthaJcArthakAmArthamAyuvvedo maharSibhiH / prakAzito dharmaparairicchadbhiH sthAnamakSayam // nArthArtha nApi kAmArthamatha bhUtadayAM prati / vartate yazcikitsAyAM sa sarvamativarttate // 22 // vaida nAbhidhyAyet taddhanAdiviSayaspRhAM na kuryyAt, na cAkrozet, nApyahitaM samAcaret // 20 // - gaGgAdharaH-vaidAnAM pUjyavamuktA yena cikitsito yo bhavati tasya taM paidA mati yathA karttavyaM tadAha-cikitsita ityaadi| yo mAnavo yena vaidevana vicitsitastasyopakAraviSayaM saMzrutyAsaMzrutya vA vaidavAya nopAkaroti upakAraM na karoti iha jagati ubhayasmin loke tasya niSkRti rit| cikitsitapuruSasya vaidA pratyAcaraNamuktvA vaidAsyApyAturaM pratyAcAramAha-bhiSagapi ityAdi / apizando'tra puurvshlokaarthprtiruupe| cikitsitaH pumAn yathA vaidavAya upAkurthAt tathA bhiSagapi yatnavAn san uttamamAyuH svasyecchan sarvAnAsurAn bAbAdhebhyo vyAdhipIDAbhyaH svasutAniva saMrakSet // 21 // . gnggaadhrH-aayurvedprkaashphlmaah-dhaathmityaadi| dharmArtha dharmanimittamarthakAmArthazca arthArtha kAmArthazca akSayaM sthAnaM brahmalokamicchadbhirdharmaparaima harSibhirAyurvedaH prakAzitaH, na maharSibhirarthArtha nApi kAmArthamAyuvedaH prakAzitaH kintu dharmAthamarthakAmArthaM ca prakAzitaH / nanu kathaM dharmaH syAdityata aahaathetyaadi| cikitsAyAM yo bhUtadayAM prati vartate bhUteSu dayAM kRtArthakAmo hilA cikitsAkaraNe yat phalaM vartate sa dharmarUpaH sarvaM phalamativarcate atikrAmati // 22 // cakrapANiH-saMzrutyeti pratijJAya // 2 // 22 // . * dharmamiti paatthaantrm| For Private and Personal Use Only
Page #116
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 2345 kurvate ye tu vRttArthaM cikitsaapnnyvikrym| te hitvA kAJcanaM rAziM pAMzurAzimupAsate // 23 // . dAruNaiH kRSyamANAnAM gadavaivasvatakSayam / chittvA vaivasvatAn pAzAn jIvitazca prayacchati // dhammArthadAtA sazastasya nehoplbhyte| na hi jIvitadAnAddhi dAnamanyad viziSyate // paro bhUtadayA dharma iti matvA cikitsyaa| varttate yaH sa siddhArthaH sukhamatyantamaznute // 24 // gaGgAdharaH-dharmAtha cikitsAphalamuktvA vRttyarthaM cikitsAphalamAhakute ityaadi| vRttyarthaM dhanArtham / cikitsAyAH paNyena iyanmitaM dhanaM mAM tvaM dAsyasi ityukto'thAhaM tada dAsyAmIti pratizrutya paNaM kArayilA ye vikrayaM kuvvete te kAJcanaM rAziM svarNasya rAziM tyaktvA pAMzurAzim upAsata bhajante yathA tathA sarvAtivartidharma vihAyAtha labhante iti bhAvaH // 23 // gaGgAdharaH nanu bhUteSu dayayA cikitsAyAM kathaM sarvAtivartI dharmoM varttate ityata aah--daarunnairityaadi| dAruNairgadaiH vaivasvatakSayaM yamarAjabhavanaM kRSyamANAnAM prANinAM chittvA vavasvatAn pAzAn yamapAzaM mocayikhA jIvitaM bhiSak dharmArtha prANibhyaH prayacchati yasmAt tasmAt tasya cikitsakasya sadRzodhArthadAtA iha trilokyAM noplbhyte| nanu kasmAdityata Aha-na hiityaadi| hi yasmAt / jIvitadAnAdanyada dAnaM na hi vishissyte| bhUteSu dayayA cikitsAyAH phalAntaramAha-para ityaadi| bhUtadayA bhUteSu dayA para utkRSTo dharma iti malA yazcikitsayA varttate sa siddhArthaH sannatyanta mukhaM brahma nirvANamaznute antAtikrAntaM sukhantu Anandamayasya bhavatIti // 24 // cakrapANiH-cikitsaiva paNyaM vikretavyamiti cikitsApaNyam ; te hitvetyAdau dharmArtha kriyamANacikitsA mahAphalatvena kAJcanarAzitulyA, itarA tvasArakalpA pAMzurAzitulyA // 23 // cakrapANiH-vaivasvatakSayamiti yamagRham // 24 // For Private and Personal Use Only
Page #117
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [rasAyanapAda4 2346 crk-sNhitaa| tatra shloko| AyurvedasamutthAnaM divyauSadhividhiH zubhaH / amRtAlpAntaraguNaM siddhaM ratnarasAyanam // siddhebhyo brahmacAribhyo yduvaacaamreshvrH| AyurvedasamutthAne tat sabai samprakAzitam // 25 // iti cikitsitasthAne prathamAdhyAye AyurvedasamutthAnIya rsaaynpaadshcturthH| ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte cikitsitasthAne rasAyano nAma prthmo'dhyaayH||1|| gaGgAdharaH-pAdArthamupasaMharati-tatra shlokaavityaadi| amRtAlpAntaraguNaM amRtAt kizciddhInaguNam // 25 // gaGgAdharaH-pAdaM smaapytiitiityaadi| adhyAyaM samApayati agniityaadi| iti vadyazrIgaGgAdharakavirAjakaviratnaviracite carakajalpakalpatarau cikitsita sthAne AyuvedasamutthAnIyarasAyanapAdazcaturthaH / samAptazca prthmo'dhyaayH||1|| cakrapANiH-saMgrahe ratnarasAyanamiti hemAdiratnasaMyuktaM rasAyanam ; AyurvedasamutthAnaM prakAzitatayA; divyauSadhividhyAdi yavAca brahmacAribhyo'marezvaraH tat prakAzitamiti yojanA // 25 // ... iti mahAmahopAdhyAyacarakacaturAnanazrImaccakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM carakatAraparyyaTIkAyAmAyurvedasamusthAnIyarasAyanapAda shcturthH| samAptazcAyaM prathamAdhyAyaH / / For Private and Personal Use Only
Page #118
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dvitIyo'dhyAyaH / athAtaH saMyogazaramUlIyaM vAjIkaraNapAdaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // vAjIkaraNamanvicchet puruSo nityamAtmavAn / tadAyattau hi dharmArthI prItizca yaza eva ca // putrasyAyatanaM hya tad guNAzcaite sutAzrayAH / vAjokararAmaprAJca kSetraM strI yA praharSiNI // 2 // gaGgAdharaH- atha rasAyanAdhyAyAnantaramataH svastha vidhyadhikArAduddezAnukramAt vAjIkaraNamAha- athAta ityAdi / saMyogazaramUlIyamiti strIsaubhAgyasya Ado vAjIkaraNatvaM vakSyate tata subhagastrIsaMyogaM yogAdau / zaramUlekSumUlAnItyAdivakSyamANavAkyaikadezaM zaramUlaJcAdhikRtya kRto vAjIkaraNapAdastaM tathA // 1 // gaGgAdhara : - vAjIkaraNamityAdi / AtmavAn puruSo nityaM vAjIkaraNadravyamanvicchet vAjIkaraNadravyAnveSaNAM kuryyAt / kasmAdityata Aha --tadAyattAvityAdi / hi yasmAt / dharmmArtho ho tadAya tau vAjIkaraNadravyAdhInau / prItizca yazazcaiva dve tadAyatte / hi yasmAcca etadvAjIkaraNadravyaM putrasyApatyasyAyatanam / nanu vAjIkaraNasevanena ko dharmaH kathaM vA syAdarthazca kathaM syAdevaM prItyAdayazca kathaM syurityata Aha-guNAzcetyAdi / ete ca guNA dharmArthamItiyazAMsi cakrapANiH - svasthaujaskara sAmAnyAt rasAyanamanu vAjIkaraNaM vAcyam, tatrApi vAjIkaraNe pravRttupapadarzakaprakaraNayuktatvAdAdau saMyogazaramUlIya ucyate / saMyogaH zaramUlAnAmasminnastIti saMyogazaramUlIyaH // 1 // cakrapANiH - avAjI vAjIvAtyarthaM maithune zaktaH kriyate yena tad vAjIkaraNam / ukta hi"vAjIvAtibalo yena yAtyapratihataH striyam" ityAdi; anvicchediti rasAyanAt mahAphalAt tadapekSayAlpaphalaM vAjIkaraNaM pazcAdicchet / "puruSaH" iti padena taruNapuruSagrAhiNA bAlavRddhau niSiddhavyavAyau nirAkaroti ; uktaM hi - " atibAlo'hyasampUrNa- sarvvadhAtuH striyo vrjn| upatapyeta sahasA tar3Agamiva kAjalam // zuSkaM rukSaM yathA kASTa jantudagdhaM vijarjaram / spRSTamAzu vijIrkheta tathA vRddhaH striyo vrajan / // " iti / 'nityam' ityanena na rasAyanavat sakRtprayogo vRSyasya, kintvAhAravat sarvvadA sarvo'pi prayoga iti darzayati / AtmavAnityanena durAtmano vRSyakaraNaM niSedhati; sa hi vRSyayogAdupacitadhAtuH sannagamyAgamanamapi kuryyAt / dharmAdayo vRSyAyattA eva For Private and Personal Use Only
Page #119
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org caraka saMhitA | 00 2348 [ vAjIkaraNapAda 1 iSTA kaikazo'pyarthAH paraM prItikarAH smRtAH / kiM punaH strIzarIre ye saMghAtena vyavasthitAH // saMghAto hIndriyArthAnAM strISu nAnyatra vidya 1 strayo hIndriyAthoM yaH sa prItijanano'dhikaH // 3 // sutAzrayAH / vAjIkaraNasevanena putre jAte suputratvAditaH pitRlokAdihitakarmasambhavAt dharmArthamItiyazasAmavazyambhAvitvamiti bhAvaH / tasmAdAtmavAn puruSo vAjIkaraNamanvichet / vAjIkaraNasya lakSaNaM phalaJca rasAyanAdhyAye vistareNa pUrvvamuktaM suzrutenApyuktam / "kalyasyodagravayaso vAjIkaraNasevinaH / sarvvaSTatuSvaharahavyavAyo na nivAritaH / sthavirANAM riraMsUnAM strINAM vAllabhyamicchatAm / yoSitprasaGgAt kSINAnAM klIvAnAmalparetasAm / vilAsinA Hari rUpayauvanazAlinAm / naNAJca bahubhAryANAM yogA vAjIkarA hitAH / sevamAno yadaucityAd vAjIvAtyatha vegavAn / nArIstarpayate tena vaajiikrnnmucyte||" iti / tatrAdau zreSThaM vAjIkaraNamAha - vAjIkaraNamityAdi / atra zreSThaM vAjIkaraNaM kSetram | kSetramAha - strItyAdi / praharSiNI yA strI tat kSetraM tacca zreSThaM vAjIkaraNam // 2 // ; tatra gaGgAdharaH- nanu kevalaM khomAtraM praharSakaramutAnyadityataH kutazva strI praharSakarItyatazca Aha- iSTA hItyAdi / hi yasmAt / iSTA abhimatA arthAH zabdasparzarUparasagandhA ekaikazospi paraM prItikarAH savrvacaiva vastuSu smRtAH / strIzarIre saMghAtena anekazo vyavasthitA ye iSTA arthAsteSu punaH prItikaratve kiM vacaH / nanuM kathaM strImAtramayaM vAjIkaraNamanyeSvapi vastuSu iSTArthA varttanta ityata Aha-saMghAta ityAdi / hi yasmAt / iSTAnAmindriyArthAnAM zabdAdInAM saMghAtaH samudAyaH strISveva vidyate nAnyatra arthAnAmiSTAnAM saMghAto - varttate / yadi cAnyatrArthAnAM saMghAto varttate na tarhi iSTAnAmarthAnAM saMghAtaH, yadi ceA arthA varttanta e na ca tarhi iSTAnAmarthAnAM saMghAtastvanyatra varttate tasmAt yathA bhavanti, tadAha - pulasyetyAdi / AyatanaM kAraNam ; ete guNA iti dharmmAdayaH / vRSyaprayogajanitaH putro pituH dharmmAdIn sappAdayatItyarthaH / vAjIkaraNaM yaccehoktam, tadRtukAle yathAvidhi - kRtamaithunaprAdhAnyenAbhipretam tena visraSaNIye " laya upastambhAH" ityAdigranthena brahmacayyai yaduktam, tad RtukAle yathAvidhikRta maithunApratiSedhakamiti na virodhaH / sarvvavAjIkaraNebhyaH pradhAnarUpaM vAjIkaraNamAha-vAjItyAdi / kSetramiva kSetram, tatra zukrarUpavIjaprarohaNAt / arthA Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only
Page #120
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2vaM adhyAyaH } cikitsitasthAnam / 249 strISu prItirvizeSeNa strISvapatyaM pratiSThitam / dharmArthI strISu lakSmIzca strISu lokAH pratiSThitAH // 4 // surUpA yauvanasthA yA lacaNairyA vibhUSitA / * Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir yA vazyA zikSitA yA ca sA strI vRSyatamA smRtA // 5 // nAnAbhuktyA tu lokasya daivayogAcca yoSitAm / taM taM prApya nivarttante naraM rUpAdayo guNAH // 6 // yA strI praharSiNI tat kSetraM zreSThaM vAjIkaraNamiti / nanu sarvvAsu strISu STArthAnAM saMghAto varttate ityata Aha- svAzraya ityAdi / hi yasmAt / trAzrayaH strI Azrayo yasya sa svAzrayaH / strIzarIre yaH zabdasparzAdirartho varttate sa prItijanano'dhiko bhavet kSetrakhAt kAmAdhikaraNatvAt // 3 // gaGgAdharaH - nanu kathamadhikaprItikaraH strAzrayo'rthaH syAdityata AhastrISvityAdi / vizeSeNa vastvantarApekSayAdhikyena / nanu kathaM vizeSeNetyata Aha- strISvapatyamityAdi / apatyantu parama mASpadaM pitRlokAdihitatvena dharmArthamatiSThAnaM tadAkaratvAta strISvapi dharmmArthI pratiSThitau / yato dhammayoM strISu pratiSThitau tato lakSmIzva strISu pratiSThitA yato lakSmIstataca dharmmAyau sutarAM strISu lokA api pratiSThitA bhavanti // 4 // gaGgAdharaH - evaJca strImAtraM kSetraM zreSThaM vAjIkaraNaM, tAsu madhye vizeSamAhasurUpetyAdi / yA ca strI surUpA tatra yA ca yauvanasthA tatra ca yA lakSaNa zobhanaciktA tatrApi yA vibhUSitA nAnAlaGkArabhUSitA tatrApi vizeSarUpeNa bhUSitA tatrApi yA vazyA tatrApi yA zikSitA ratizAstravidhiSu zikSAvatI, sAdRSyatamA vRSAya hitatamA smRtA // 5 // gaGgAdharaH - nAnetyAdi / lokasya nAnAbhuktyA bahUpabhogena daivayogAva yoSitAM rUpAdayaH sUrUpamRtyadayo guNAH taM taM tAdRzaM tAdRNaM svaguNasahasa rUpAdiguNavantaM naraM puruSaM prApya nivarttante / anyathA tu na nivarttante // 6 // iSi zabdAdayaH, te ca strIgatAdhararasakalaviGkarutarUpAdayaH prasiddhA eva; dharmArthI vizi sahaiva patnyA dharmazva ityAdayapadezAda dharmmaH, tathAnuraktA strI gRhiNI artharakSaNAdi karotItyartha; striyA lakSmyAH saMyoge dhanasampada bhavatIti strISu lakSmIH pratiSTitA ityarthaH vazyA AyattA; zikSiteti kAmazAstroktagItavAdikhalAsyAdizcatuHSaSTikalAzikSitA // 2-5 // cakrapANiH- rUpAdivyatirekeNApi karmakzAda vRSyA strI bhavatIti darzayan Aha - nAnetyAdi / nAnAbhayA iti pAThAntaram / 295 For Private and Personal Use Only dh
Page #121
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (vAjIkaraNapAda 2350 crk-sNhitaa| vayorUpavaco-(r)-hAvairyA yasya prmnggaanaa| pravizatyAzu hRdayaM daivAda vA karmaNo'pi vA // . hRdayotsavarUpA yA yA samAnamanaHzrayA + / samAnasatvA yA vazyA yA yasya prIyate priyH|| yA pAzabhUtA sarveSAmindriyANAM parairgaNaiH / yayA viyukto nistrIkamaratirmanyate jagat // yasyA Rte zarIraM nA dhatte shuunymivendriyaiH| zokodva gAratibhayairyA dRSTA nAbhibhUyate // yAti yAM prApya vistrambhaM dRSTrA hRSyatyatIva yAm / apUrvamiva yAM yAti nityhrssaativegtH|| - gaGgAdharaH-nanu sA strI kiM sarvasya puso tRSpatametyata Aha-vaya ityaadi| yAGganA strI vayorUpAdibhiryasya puso hRdayaM mana Azu paramutkRSTaM pravizati, daivAd bhAgyAda vAzu paraM hRdayaM yasya pravizati, kammaNo'pi vA zarIravAkaceSTAto'pi vA yasya hRdayam Azu paraM pravizati, yA strI yasya hRdayotsakarUpA, yA samAnamanaHzrayA yA strI yasya puso manasaH samAnamanasa AzrayA, yA strI yasya pusaH sattvasya samAnasattvA, yA strI yasya puso vazyA, yA strI yasya pusaH priyairbhAvaiH prIyate, yA strI parairutkRSTaguNaiH svasyA rUpalAvaNyAdibhiH yasya puMsaH sarveSAmindriyANAM pAzabhUtA bandhanArtharajjurUpA, yayA striyA viyukto viyogayuktaH punayaH pumAn aratI ratI ramaNaM tadrahitaH san jagat nistrIkaM strIrahitaM manyate, yasyA Rte indriyaiH zUnyamiva, yasyAM striyAM sarvendriyANi samarpya sarbendriyazUnyavat zarIraM yaH pumAn dhatte, yAM striyaM dRSTvA mAptaH zokodvegAratibhayairnAbhibhUyate yaH pumAn, yaH pumAn yAM striyaM prApya visambhaM vizvAsaM yAti, yAM striyaM dRSTvA yaH pumAn atIva hRSyati, nityaharSa. vegato'vizrAntakAmavegAt yaH pumAn apUrvamiva pUrva yathA na yAtastathA yAM devayogAditi prAktanakarmavazAt ; nivartanta iti niSpannAH sampadyante ; hAvo naraM prati strINAM bhRGgAraceSTAvizeSaH; uttaJca bharatena-"prakAzarUpakaM sattvaM sattvotplavAH smudgtaaH| tebhyo hAvAdiniSpattirityAhuH paramarSayaH // " iti / devAditi prAktanakarmaNaH / karmaNa iti aihikAt - vayorUpamRjAhAvairiti vA paatthH| samAnamanaHzayA iti vA paThya te kvacit / For Private and Personal Use Only
Page #122
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2ya adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / gatvA gatvApi bahuzo yAM tRptiM naiva gacchati / sA strI vRSyatamA tasya nAnAbhAvA hi mAnavAH // 7 // atulyagotrAM vRSyAJca prahRSTAM nirupadravAm / zuddhasnAtAM vrajennArImapatyArthI nirAmayaH // 8 // acchA yazcaikazAkhazca niSphalazca yathA drumaH / aniSTagandhazcaikazca nirapatyastathA naraH // citradIpaH saraH zuSkamadhAturdhAtusannibhaH / niSprajastRNapUlIti jJAtavyaH puruSAkRtiH // For Private and Personal Use Only 2351 striyaM yAti gacchati, yAM striyaM bahuzo'pi gatvA gatvA yaH pumAn tRptiM naiva gacchati sA sA strI tasya tasya puMso dRSyatamA dhruvAya hitatamA / vRSastu khalu zukradhAtuH / kasmAt tasya tasya sA sA vRSyatametyata Aha- nAnetyAdi / mAnavAH pumAMso hi yasmAnnAnAbhAvA na tu tulyabhAvAH / yo yAvadbhAvaH pumAn tasya tAvadbhAvA strI vRSyatameti bhAvaH // 7 // gaGgAdharaH - nanvevaM cet tulyabhAvA yA yA strI bhavati saiva gamyA kiM syAt, syAcceta tadA tadAyattau hi dharmArthAvityAdikaM na syAt, paradArasagotrAdInAM strINAM gamane dharmAdivirodhAdityata Aha-atulyetyAdi / atulyagotrAM yathAvidhi khoDhAm / nirupadravAmiti arogAm / zuddhasnAtAmityanena rajasvalAM trirAtrAt Urddha yadA zuddhasnAtA bhavati tadA yAvadRtusadbhAvastAvad gamyaiva, na tu tadUrddha na vA tadAnIm gamyA rAgAt tu gamyA // 8 // gaGgAdharaH- nanu pumAn yadAnapatyaH syAt tadA kiM syAdityata AhaacchAya ityAdi / ekazAkhastu drumaH acchAyo niSphalazca yathA bhavati, tathA eko naraH striyaM vinA aniSTagandho'grAhyo nirapatyazca / anapatyasya puso nindAtvaM darzayati-citradIpa ityAdi / niSprajo nirapatyaH prItikaraNAdikarmmaNaH ; manaHzayaH kAmaH pAzabhUteti manaindriyabandhahetutvAt ; nAnAbhAvA hi mAnavAH ityanena rUpAdiguNayogena na sarvvapuruSAn prati strINAM priyatvamiti darzayati // 6-8 // ; 'cakrapANiH -- samprati vRSyaprayogasAdhya putrasyopAdeyatAM darzayan Aha - acchAya ityAdi / ekazAkha ityekasvarUpa ityrthH| citralikhitadIpazciladIpaH / adhAturdhAtusanibha iti suvarNAdivadAbhAsate
Page #123
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vAjIkaraNapAda 1 2352 crk-sNhitaa| apratiSThazca nagnazca zUnyazcaikendriyazca naa| mansavyo niSkriyazcaiva yasyApatyaM na vidyate // 6 // bahumUrtirbahumukho bahuvyUho bhukriyH| bahucakSurbahujJAno bahvAtmA ca bhuprjH|| maGgalyo'yaM prazasto'yaM dhanyo'yaM vIryavAnayam / bahuzAkho'yamiti ca stUyate nA bhuprjH|| prItirbalaM sukhaM vRttirvistAro vibhavaH OM kulam / yazo lokAH sukhodAstuSTizcApatyasaMzritAH // pumAn citradIpazcitrIkRtadIparUpo nAlokakaraH, zuSkaM sara iva lokAnAm aptikaraH, ayAtuH kanakAdidhAtubhinnaH san dhAtusannibho'kanakAdidhAtuvat apuruSa eva puruSAkRtiH tRNapUlIti tRnngucchkRtmuuttivjjnyaatvyH| aprtisstthshcesmaadi| pratiSThArahitaH pumAn nisskriyH| kriyAhInaH namaH digambaraH pumAn nisskriyH| zUnyaH strIrahitaH pumAn nisskriyH| ekendriyaH prAdhAnyAdekacA pumAn nisskriyH| yasya puso'patyaM na vidAte so'pi niSkriyo mntvyH||9|| gaGgAdharaH-bahupatyapuruSaM stauti--bhumuurtirityaadi| bahumajaH puruSaH bahumUrtirityAdirUpo bhvti| nana tena kimityata Aha-maGgalyo'yamityAdi / bahuprajo bahapatyo nA purUSo maGgalyo'yamityAdirUpeNa loke stuuyte| aptyprshNsaamaah-priitirityaadi| lokA indralokabrahmalokAdikhAkAH paratra, iha ca kAzyAdilokAH, rAjadhAnyAdilokAzca ye sukhodAH sukhamuttaraphalaM yatra te uttarakAle sukhaphalakAH lokA ityrthH| ete sarve priityaadyo'ptysNshritaaH| yA jAtuSakaGgaNAdiH ; pUli napuMsakadharmitvAt ; tRNapuruSAkRtiriti paribhASayA puruSArthakriyAvirahitvaM darzayati // 9 // * vipulaM kulam iti ca pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #124
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 28 adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2353 tasmAdapatyamanvicchan guNAMzcApatyasaMzritAn / vAjIkaraNanityaH syAdicchan kAmasukhAni ca // 10 // upabhogasukhAn siddhAn vIryApatyavivarddhanAn / vAjIkaraNasaMyogAn pravakSyAmyata uttaram // 11 // zarabhUle tumUlAni kANDe sekSubAlikam / zatAvarI payasyAJca vidArI kaNTakArikAm // jIvantI jIvakaM medAM vIrAzcarSabhakaM balAm / Rddhi gokSurakaM rAnAmAtmaguptAM punarnavAm // pRthak tripalikAn kRtvA mASANAmAdakaM nvm| . vipAyayejjaladroNe caturbhAgazca zeSayet // tatra peSyANi madhukaM drAkSA phalgani pipplii| AtmaguptA madhUkAni khajUrANi zatAvarI // tasmAt pumAn apatyamanvichannapatyasaMzritAn guNAMzvAnvicchan kAmamukhAni cAnvicchan vAjIkaraNanityaH syAt // 10 // gaGgAdharaH - nanu kiM strImAtrameva vAjIkaraNamutAnyadastItyata aah-upbhogetyaadi| siddhAn siddhaphalAn // 11 // gaGgAdharaH-tAn kAnityata aah-shrmuuletyaadi| zaramUlamU, ikSumUlaM, kANDekSurlaTA iti loke tasya mUlam, ikSubAlikA kasAr3a iti loke tasya mUlaM, payasyA kSIrakAkolI, vIrA shaalprnnii| eSAmekonaviMzatedravyANAM pratyeka tripalikAn bhAgAn kRkhA mASANAmAdakamaSTazarAvaM, navaM natanaM, mAnasya navalA. sambhave'pi mASANAM navakhamiti sheym| savizeSaNe hi vidhiniSedhau vizeSaNamupa. saMkrAmataH sati vizeSye bAdhe; yathA zikhI vinaSTaH puruSo na naSTa iti / sarva jaladroNe jalasya catuHSaSTizarAve aikathyaM vipAcayet caturbhAgaM kturthabhAga por3a zazarAvaM shessyet| tacca sarva vastreNa parisrAvya tatra kANe madhukAdIni cakrapANiH- kAmasukhAni cetyanena palotpAdAtiriktaM nAtizlAghyaM phalaM darzayati ; kAmulAni For Private and Personal Use Only
Page #125
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vAjIkaraNapAda 2354 crk-sNhitaa| . vidAryAmalaketRNAM rasasya ca pRthaka pRthak / sarpiSazcAdakaM dadyAt kSIradroNaJca tad bhiSak // sAdhayed ghRtazeSazca supUtaM yojayet punH| zarkarAyAstugAkSIryAzcUNaiH prasthonmitaibhiSaka // palaizcaturbhirmAgadhyAH palena maricasya ca / tvagelAkezarANAJca cuunnairrddhplonmitH|| madhunaH kur3avAbhyAJca dvAbhyAM tat kArayed bhiSak / ... palikA gur3ikAH kRtvA (r) tA yathAgni pryojyet|| eSa vRSyaH paro yogo vRhaNo blvrddhnH| anenAzva ivodIrNo liGgamarpayate striyAm // 12 // itihaNI gudd'ikaa| zatAvayyantAni aSTau peSyANi klkaan| vidAyyA rasasyAr3hakaM Sor3azazarAvam, Amalakasya ca rasasyADhakaM Sor3azazarAvam, ikSaNAzca rasasyAdakaM Sor3azazarAvaM, sarpiSaH saMvatsarAtItasya gavyaghRtasyAdakaM Sor3azazarAvaM, niSphenIkRtaM kSIradroNaM gavyadugdhasya catuHSaSTizarAvazca dattvA / bhiSaka tat mandamandAgninA ghRtazeSa sAdhayet, paktvA ghRtamAtramavazeSayet / supUtaM vastreNa parisra taM tad ghRtaM punaH zarkarAyAH prasthonmitaiH zarAvadvayonmitaiH carNastugAkSI- vaMzalocanAyAzca prasthonmitaiH cUrNarmAgadhyAH pippalyAzcaturbhiH palaizcarNemaricasya carNasya palena khaco gur3asacazcarNera palonmitaH elAyAzcararddhapalonmitaH kezarANAM nAgakezarapuSpANAM cUrNararddhapalonmitaH saha yojayet melayet / zIte vatsarAtItasya madhuno dvAbhyAM kur3avAbhyAzca ekazarAveNa yojayet / yuktaM tat sarvaM bhiSaka palikA aSTatolakamitA gur3ikAH kArayet, kRkhA ca tA gur3ikA yathAmi prayojayet / anena bheSajenAzva iva udIrNaH san striyAM linggmrpyte||12|| iti TahaNI gur3ikA vyaakhyaataa| hi aihikAnyeva paraM na putavadubhayalokopakArakANi / upabhogena maithunena sukhaM kurvntiityupbhogsukhaa| kiMvA upabhoktu sukhAH upabhogasukhAH ; vIrya zukram // 10 // 11 // cakrapANiH-kANDekSurvRhadIkSuraH ; tugAkSIrI vaMzalocanA, anye vaMzarocanAnukAripArthiva* styAnA iti vA paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #126
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zya adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2355 mASANAmAtmaguptAyA vIjAnAmADhakaM navam / jIvakarSabhako medAM vIrAmRddhiM zatAvarIm // madhUkaJcAzvagandhAzca sAdhayet kur3avonmitAm / rase tasmin ghRtaprasthaM prasthamitrasasya ca // vidAroNAM rasaprasthaM gavyaM dazaguNaM pyH| dattvA mRdvagninA sAdhyaM siddhaM sapirnidhApayet // zarkarAyAstugAkSIUH kSaudrasya ca pRthaka pRthak / bhAgAMzcatuSpalAMstatra pippalyAzcAvapet palam // palaM pUrvamato lIr3hA tato'namupayojayet / ya icchedakSayaM zukra zephasazcottama balam // 13 // iti vAjIkaraNaM ghRtam / gaGgAdharaH-vRSyayogAntaramAha-mASANAmityAdi / mAvANAM nUtanAnAmAdakamaSTazarAvaM, nUtanasya cAtmaguptAyAH phalasyAr3hakamaSTazarAvam / vIrA zAlaparNI / maMdhUkaM madhUkapuSpaM phalaM vaa| eSAM jIvakAdInAmazvagandhAntAnAmaSTAnAM pratyeka kur3avaM militaM ctuHshraavm| sarvamekIkRtya yAvanmitaM bhavati tato'STaguNe jale saadhyet| tathA ca mASAdInAM dazAnAM dravyANAM zarAvaM viMzatirbhavati tatsarvamaikadhyaM SaSTupattarazatazarAve jale mandamandAgninA paktvA catvAriMzaccharAvaM kaathmvshessyet| tasmiMzcakhAriMzaccharAvamite rase kAthe vatsarAtItaM ghRtaprasthaM gavyaghRtasya catuHzarAvam, ikSarasasya ca prasthaM dvaiguNyAccatuHzarAvam, vidArINAM bhUmikuSmANDAnAM rasaprasthaM svarasasya catuHzarAvam, gavyaM payazca ghRtAdazaguNaM cakhAriMzaccharAvaM dattvA mRdvaminA sAdhyaM paacym| zabda vAparame phenasyoparame gandhavarNarasAdInAM sampatto ca tat sarpiH siddhaM bhavati, tadAnImavatArya zlakSNavastreNa gAlayitA nidhApayet pAtre sthApayet / akalkamidaM ghRtm| tatra siddhe ghRte sitAyAH zarkarAyAzcatuHpalAn bhAgAn, tugAkSI- vaMzalocanAyAzcatuHpalAn bhAgAn, pippalyAzca palamekaM carNamAvapet / sarvamAloDya mizrIkRtya suzIte navasya kSaudrasya catuHpalAn bhAgAn ttraavpet| tato mizrIbhUtametadauSadhaM munigupta For Private and Personal Use Only
Page #127
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2356 crk-sNhitaa| [ vAjIkaraNapAda. zarkarA mASavidalAstugAkSIrI payo ghRtam / godhUmacUrNaSaSThAni sarpiSatkArikAM pacet // tAM nAtipakkAM mRditAM kaukkuTe madhure rse| sugandhe prakSipeduSaNe yathA sAndrIbhaved rasaH // eSa piNDaraso vRSyaH pauSTiko blvrddhnH| anenAzva ivodIrNa-balo liGgaM samarpayet / zikhitittirihaMsAnAmevaM piNDaraso mtH|| 14 // iti vaajiikrnnpinnddrsaaH| rksset| ata auSadhAt palamaSTatolakaM pUve na prAtaHkAle kintu bhojanakAle pUrvametadauSadhapalaM lIdvA tato'nantaramannamupayojayet // 13 // iti vAjIkaraNaM ghRtam / gnggaadhrH-shkretyaadi| zarkarA ca mASavidalAzca tugAkSIrI ca gavyaM payazca gavyaghRtaJcaitAni godhUmacarNaSaSThAni yathAyogyAni mAnato nItA teSu madhye sarpiSi prathamaM godhUmacUNamASavidalau 'kiJcid bhRSTA tato'nantaraM zarkarAdIni trINi dattvA utkArikAM pacet yathA nAtidravA bhavet / tAM nAtidravAM pakA kareNa mRditAM kaukkuTe kukkuTamAMsasya rase zarkarAdiyomena madhure elAdivarNayogena sugandhe ca uSNe ca prakSipet yathA sa rasaH sAndrIbhavet / eSa piNDarasaH piNDIbhUto rsH|| shikhiityaadi| evaM zarkarAdInAM papNAM pUrvayogoktAnAM paJca dravyANi pUrvavada ghRteSatkArikAM nAtidravAM paktvA vimudya pUrvavat madhure sugandhe coSNe ca zikhimAMsarase vA tittirimAMsarase vA samAMsarase vA yathA rasaH sAndrIbhavet tathA prakSipet / ityevaM piNDaraso mtH||14|| iti vaajiikrnnpinnddrsaaH| dravyalAladhIti badanti / sthAnama iti ghanAH / dvitIyaprayoge rasa iti kvaathe| utkArikA muussikokaas| zikhitittirihaMsAnAM vyastasamastAzcatvAraH pinnddrsaaH||12-14|| For Private and Personal Use Only
Page #128
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zya adhyAyaH ] 2357 cikitsitasthAnam / ghRtaM mASAn savastANDAna sAdhayenmAhiSe rse| bhajayet taM rasaM prataM phalAmlaM navasarpiSi // ISat salavaNaM yuktaM dhaanyjiirknaagraiH| eSa vRSyazca balyazca vRhaNazca rasottamaH // 15 // caTakAMstittirirase tittirIn kaukkuTe rse| kukkuTAn varhiNarase hAMse vahiNameva ca // navasarpiSi santaptAn phalAmlAn kArayed rasAn / madhurAn vA yathAsAtmyaM gandhADhyAn balavarddhanAn // 16 // iti vRssyrsaaH| gnggaadhrH-ghRtmityaadi| mAhiSamAMsarasaM kRkhA tatra rase ghRtaM mASAn vastANDezchAgAnAmaNDakoSaphalaiH saha sAdhayet pacet / tatastaM rasaM pUtaM vastreNa gAlitaM nUtanaghRte bhajjayet santalayet / tatastatra dADimAmraphalAmalakAdInAM phalarasaM dattvA taM rasamamlaM kRtvA Ipat saindhavaM dattvA dhanyAkajIrakanAgarANAM cUrNarISadayuktaM kuryAdityeSa rasottamo vRSyAdirbhavati // 15 // ___ gaGgAdharaH-caTakAnityAdi / tittirimAMsaM jale paktvAcchamacchataraM vA rasaM kRkhA vastreNa gAlayikhA tatra rase caTakAnAM mAMsaM sAdhayet / tato vastrapUtaM taM rasaM navasarpiSi santapta saMbhRSTaM kuryAt / tataH phalAmlaM dADimAdisvarasenAmlaM yathAsAtmyaM zarkarAdiyogena madhuraM vA kRkhA elAdicUrNayogena gandhADhyaM kuryaat| evaM tittirIn tittirimAMsAni kaukkuTe rse| kukka TAn kukka TamAMsAni vahiNarase myuurmaaNsrse| carhiNaM mayUramAMsaM hAMse haMsamAMsarase sAdhayikhA pUkhA taM rasaM navasapiSi saMbhRSTaM phalAmlaM yathAsAtmyaM madhuraM vA kRkhA gandhAbyazca kRtA yojayedityarthaH // 16 // iti vRSyarasAH / 296 For Private and Personal Use Only
Page #129
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2358 crk-sNhitaa| (vAjIkaraNapAda : tRptiM caTakamAMsAnAM gavA yo'nupibet pyH| na tasya liGgazaithilyaM syAnna zakalayo nizi // 17 // iti vRSyamAMsam / mASayUSeNa yo bhuktA ghRtADhya SaSTikaudanam / payaH pibati rAtriM sa kRtsnA jAgarti vegavAn // 18 // na nA svapiti rAtrISu nistabdhena ca shephsaa| tRptaH kukkuTamAMsAnAM bhRSTAnAM nakraretasi // 16 // gnggaadhrH-tRptimityaadi| caTakamAMsAnAM na tu teSAM rasasya / kevalaM caTakamAMsaM pakvAnna na bhuktvA tanmAMsamAtrameva AtRptito bhuktvA tadanu gavyaM payo yo naraH pibet tasya nizi liGgazaithilyaM na syAt tAvadrAtri vyApya liGgamudgamya vartate zukrakSayazca na syAt ityarthaH // 17 // , gnggaadhrH-maassessyaadi| yaH pumAn ghRtADhya paSTikodanaM mASayUSaNa bhuktvA tadanu payaH pibati sa kRtsnAM rAtri vegavAn kAmavegavAna san jAgarti // 18 // gaGgAdharaH-na netyaadi| nakraretasi kumbhIrazukre bhRSTAnAM kukkuTamAMsAnAM tRpto nA puruSaH nistabdhena zephasA rAtrISu na svapiti // 19 // nityaM stabdhena iti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #130
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zya adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2356 nisrAvya matsyANDarasaM bhRSTaM sarpiSi bhkssyet| hAMsavAhiNadAkSANi (r) caivamaNDAni bhakSayet // 20 // iti vRssyrsH| bhvtshcaatr| srotaHsu zuddheSvamale zarIre vRSyaM yadAya hi tadatti kAle / vRSAyate tena paraM manuSyastad vRhaNaJcaiva blprdntu|| tasmAt purA zodhanameva kAyaM balAnurUpaM na hi siddhiyogAH / sidhyanti dehe maline prayuktA mliSTe yathAvAsasi raagyogaaH||21|| tatra shloko| vAjIkaraNasAmarthya kSetra strI caiva yasya yaa| ye doSA nirapatyAnAM guNAH putravatAzca ye|| gnggaadhrH--niHsraavyetyaadi| matsyANDarasaM matsyaDimba jala paktvA rasaM kRkhA vastreNa nisrAvya sarpiSi nUtane bhRSTa saMbhRSTa sahAnnena bhakSayet / evaM haMsAnAmaNDAni jale paktvA rasaM kRlA vastreNa niHsrAvyAnnena saha bhakSayet / tathA bahiNAmaNDAni sAdhayikhA tathA dakSANAM kukkuTAnAmaNDAni sAdhayikhA rasa parikhAnyAnnena saha bhakSayet / haMsasyedaM hAMsaM vahiNa idaM vAhiNaM dakSasyedaM dAkSaM tAni ca aNDAni itynvyH||20|| iti vRssyrsH| gaGgAdharaH-zlokadvayaM saMgrAhakam / vAjIkaraNayogAnAM siddhArtha prayogavidhimAha-bhavatazcetyAdi / srotHsvityaadi| srotaHsu rasAdivaheSu zuddheSu satsu zarIre cAmale saMzodhanena nirha tamale sati zuddhe yad vRSyamauSadhaM yasya hitamayaM khAdya bhavati sa tadauSadhaM kaale'tti| sa ca manuSyastenauSadhena paramutkRSTa cakrapANiH-nizItyanena sakalanizAM maithune'pIti drshyti| haMseti haMsavahivabhANAmaNDAdiprayogAH yadyapi bhinnAH, tathApi prayogApekSayA eka evAyaM prayogaH, evaM saMgrahoktAH haMsavarhi dakSANAmekaprayogeNa paJcadaza prayogAH pUryyante / saMgrahe assa caiva yeti yasa yA vRSyetyarthaH / * haMsarhiNavRkSANAmiti cakrataH paatthH| + vRSyayogAH iti paThanti kecit / For Private and Personal Use Only
Page #131
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2360 crk-sNhitaa| { vAjIkaraNapAda daza paJca ca saMyogAH viiryaaptyvivrddhnaaH| dRSTAste zaramUlIye pAde pussttiblprdaaH|| 22 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte cikitsitasthAne dvitIyAdhyAye saMyogazaramUlIyo nAma vAjIkaraNAdaH prathamaH // 1 // vRSAyate vRSa ivaacrti| tasmAddheto/nIkaraNamupayuyukSuNA pusA valAnurUpaM zodhana vamanaM virecanazca purA kaarym| kasmAdityata Aha-na hiityaadi| hi yasmAt siddhayogA dehe maline sati prayuktA na sidhyanti, yathA vAsasi vastre mliSTe raGgayogo na dIptA sidhyati // 2122 // gaGgAdharaH-pAdaM smaapyti-agniityaadi| iti vadyazrIgaGgAdharakavirAjakaviratnaviracite carakajalpakalpatarau cikitsita sthAne saMyogazaramUlIyavAjIkaraNapAdaH prthmH||1|| vRSyayogAzca zuddhadehereva kartavyA iti drshynnaah-srotHsvityaadi| nAmitamiti mitimiti yAvat ; milaSTa iti mlAne // 17-22 // iti mahAmahopAdhyAyacarakacaturAnanazrImaccakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM carakalAtparyyaTIkAyAM cikitsitasthAnavyAkhyAyAM vAjIkaraNAdhyAya vyAkhyAyAM sNyogshrmuuliiypaadvyaakhyaa| For Private and Personal Use Only
Page #132
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zya adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2361 athAta AsiktavIrIyaM vAjIkaraNapAdaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhgvaanaatreyH||1|| AsiktakSIramApUrNamazuSkaM zuddhaSaSTikam / ulUkhale samApothya pIr3ayet kSIramoditam // kSaNNaM vimRditaM kSIre pIr3ayet susmaahitH| gRhItvA taM rasaM pUta gavyena payasA saha // vojAnAmAtmaguptAyA dhAnyamASarasena c| balAyAH sUpyapozca jIvantyA jIvakasya c|| atha saMyogazaramUlIyavAjIkaraNapAdavyAkhyAnantaramato vAjIkaraNaprakaraNAddhetorAsiktakSIrIyaM vAjIkaraNapAdamAha / pAdAdau AsiktakSIramiti padAyeMmadhikRtya kRtaM vAjIkaraNapAdaM vyaakhyaasyaamH||1|| gnggaadhrH-aasiktetyaadi| AsiktakSIramiti - kSetre'cchinna paSTikaM paSTikadhAnyamApUrNamIpat pUrNakSIrAbhazasyamazuSkamAdrameva kSetrAt chittvAnIya zuddhaM dhUlirahitaM gavyakSIre AsiktaM godugdhe kSiptaM yadA kSIramoditaM tatkSIreNa khinnavat puSTa bhavati tadA udUkhale samApothya kuTTayitvA piidd'yet| pIDayikhA rasaM gRhIlA tataH paraM punaH kSaNNaM tat SaSTikaM kSIre gokSIre vimRditaM mayikhA susamAhitaH punaH pIr3ayet vatreNa rasaM gAlayet / pUtaM taM rasaM gRhIkhA tadrase tulyena gavyena payasA saha mAtrayA tadrasatulyena AtmaguptAyA vIjAnAM rasena kAthena saha, dhAnyasya dhAnyakasya rasena tadrasatulyena saha, mASasya ca kAthena tadrasatulyena, balAyAzca kAthena tadrasatulyena, sUpyapaNyoM mudagamASapaNyoM rasena tadrasatulyena, jIvantayA rasena tadrasatulyena, jIvakasya rasena tadrasatulyena, cakrapANiH-AsiktakSIravRzyAbhidhAnaprasaGgAt pAdAyasya viziSTasambandhAvayavatayocyate bhAsiktabhorI, tata svArthikaH 'ka'pratyayaH ; kiMvA, Dhakpratyayena "vaizeSika" zabdavat AsiktakSorika iti saadhniiym| AsitakSIramiti bhIramakavRddham / yaduktaM jatUkaNe-'orasekavRddhaSaSTikaM pakam' For Private and Personal Use Only
Page #133
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vAjIkaraNapAda 2 2362 crk-sNhitaa| kASabhakakAkolI-zvadaMSTrAmadhukasya ca / zatAva- vidAryAzca drAkSAkha rayorapi // saMyuktaM mAtrayA vaidyaH sAdhayet tatra cAvapet / tugAcIAH samAnAnAM zAlInAM SaSTikasya ca // godhUmAnAJca cUrNAni yaH sa sAndrIbhaveda rsH| sAndrIbhUtazca taM kuryAt prabhUtamadhuzarkaram 7 // gur3ikA badaraistulyAstAzca sarpiSi bharjayet / tA yathAgni prayuJjAnaH kSIramAMsarasAzanaH / pazyatyapatyaM vipulaM vRddho'pyAtmajamakSayam // 2 // Rddhezca rasena tadrasatulyena, RSabhakasya rasena tadrasatulyena, kAkolyAzca rasena tadrasatulyena, zvadaMSTAyAzca rasena tadrasatulyena, madhukasya yaSTImadhukasya kAthena tadrasatulyena, zatAvaryAzca rasena tadrasasamena, vidAryAH bhUmikuSmANDasya rasena tadrasasamena, drAkSAyAH kAthena tadrasatulyena, khajjUrasya ca kAthena tadrasatulyena saha saMyuktaM kRkhA vaidyaH sAdhayet mRdvagninA pacet / pAdazeSe tatra tugAkSI- vaMzalocanAyAH samAnAnAM .zAlInAM carNAni tugAkSI- samAnasya SaSTikasya ca taNDulasya cUrNAni tugAkSIAH samAnAnAM godhUmAnAJca cUrNAni Avapet prkssipet| yairyAvanmitaistugAkSIryAdInAM caNaiH sa rasaH sAndrIbhavet tAvanmAnena tugAkSIryAdicUrNAni samAnamAnonmitAni tatra rase prakSipediti bhaavH| tataH sAndrIbhUtaM taM rasaM prabhUtamadhuzarkareM bhUrimadhunA tulyena zarkarayA madhuraM kuryAt / tato badaraistulyA gur3ikAH kuryAt / tatastAzca gur3ikA nave sarpiSi bhrjyet| tA guDikAstisro vA catasraH pazcAdikA vA yathAgni prayuJjAnaH kSIramAMsarasAbhyAm azanazIlaH syAt naanyH| dRddho'pietat prayuJjAnaH kSIramAMsarasAzanaHsan AtmajamapatyamakSayaM ityaadi| zuddhaSaSTikamiti gauraSaSTikam / mAtrA balAdirasAnAM tulyamAnatA ; kiMvA 'mAtA'zabdala alpavacanatvAd blaadirsmlpmaatrm| prakSepacUrNapramANamAha-yaiH sa sAndrIbhaved rasa iti / yAvatA tena cUrNena rasasya sAndratA bhavati, tAvanmAnaM cUrNa grAhyam ; pratatatvaM madhuzarkarayoryAvatAtyarthamadhuratvaM syAt tAvajajJa yam / ata ca prayogamahimnaiva madhuyuktasyApi prayogasya bharjanakriyAyAmagni * pramUtetyA pratateti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #134
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zya adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2363 caTakAnAM sahasAnAM dakSANAM zikhinAM tthaa| zizumArasya nakrasya bhiSak zukrANi saMharet // gavya sarpirAhasya kuliGgasya vasAmapi / SaSTikAnAJca cUrNAni cUrNaM godhUmikaM tathA // ebhyaH pUpalikAH kAryAH zaSkulyo vrtikaastthaa| pUpA dhAnAzca vividhA bhakSyAzcAnye pRthgvidhaaH|| eSAM prayogAda bhakSyANAM stbdhenaapuurnnretsaa| zephasA vAjivad yAti yAvadicchastriyo nrH||3|| iti vRSyapUpalikayogaH / AtmaguptAphalaM mASAn khaghurANi zatAvarIm / zRGgATakAni mRdvIkAM sAdhayet prasthasammitam // dIrghajIvina vipulaM bahusaGgha pazyati / etena vRddhasya tAdRzaputrajananazaktivat dIrghAyuSTa khyaapitm| anyathA kathaM janayediti noktvA pazyatItyuktam // 2 // ityekayogo'patyakaraH ssssttikaadigudd'ikaa|| - gnggaadhrH-cttkaanaamityaadi| caTakaha sakukkuTamayUrazizumArakumbhIrANAM zuprANi retAMsi gavyaM navaM sarpiSyatvAt / varAhakuliGgayorvasA snehavizeSaH / SaSTikataNDulacUrNagodhUmacarNAni yuktyA nIkhA utkArikA pattvA pUpalikAH zaSkulyo vA vartikAH vaTakA vA pUpA vA dhAnA vA anye vA vividhA bhakSyAH kaaryaaH| eSAM bhakSyANAM prayogAt ApUrNaretasA stabdhena dRr3hAzithilena zephasA // 3 // iti vRssypuuplikyogH|| ____ gaGgAdharaH-Atmagupte tyaadi| prasthasammitamiti AtmaguptAphalAdInAM saMyogo na virodhamAvahati ; tathA hi suzrute'pi triphalAyaskRtau madhuno'gnisambandho bhavatyeva ; Atmajamiti harSabhUtAtmajaM zukramiti yAvat // 1 / 2 // cakrapANiH-dakSaH kukkaTaH / zukrANIsi yadyapyuktam , tathApi caTakAdizukrasya grahaNasyAzakyatvAt For Private and Personal Use Only
Page #135
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2364 caraka saMhitA / coraprasthaM jalaprasthametat prasthAvazeSitam / zuddhena vAsasA pUtaM yojayet prasRtaistribhiH // zarkarA yAstugAtIryyAH sarpiSo'bhinavasya ca / tat pAyayeta sacaiaudra SaSTikAnnaJca bhojayet // jarAparIto'pyabalo yogenAnena bindati / naro'patyaM suvipulaM yuveva ca sa hRSyati // 4 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only [ vAjIkaraNapAda 2 apatyakaraH svarasaH / 1 kharjUrImastakaM mASAn payasyAM sazatAvarIm / kharANi madhUkAni mRdvIkAmajar3Aphalam // palonmitAni matimAn sAdhayet salilADhake tena pAdAvazeSeNa nIraprasthaM vipAcayet // nIrazeSeNa tenAdyAd ghRtADhyaM SaSTikaudanam / sazarkareNa saMyoga eSa vRSyaH paraM smRtaH // 5 // iti vRSyakSIram / mRIkAntAnAM SaNNAM prastho militvA dvizarAvaM, kSIraprastha' godugdhasya catuHzarAvaM, jalaprasthaM jalasya catuHzarAvaM, sarvvamaikadhyaM sAdhayet mRdvagninA pacet / prasthAvazeSaM catuHzarAvazeSe sati avatArayet / tataH zuddhena vAsasA vastreNa pUtaM taM kAryaM zarkarAyAH tribhiH prasRtaiH SaDubhiH palaistugAkSIryAH SaDUbhiH palairabhinavasya vRSyataratvAt nUtanasya sarpiSaH SabhiH palairyojayet melayet / anurUpeNa madhunA navena saha yuktaM kRtvA yathAgnibalaM maMzuddhatanuM bhiSak pAyayeta / atha SaSTikAna vRSyAvacAraNayA bhojayet // 4 // apatyakarasvarasaH / gaGgAdharaH - kharjUrItyAdi / kharjarImastakaM kharjaravRkSasya mastakaM payasyAM kSIrakAkolI khajjarANi kharjUraphalAni madhukAni madhUkaphalAni vRSyatvAt ajar3AphalaM AtmaguptAphalam / eSAM pratyekaM palonmitAni salilAr3ha ke Sor3aza - zarAvajale mRdvagninA sAdhayet / pAdAvazeSeNa catuHzarAvAvazeSeNa tena kAthena samAna guNAni tadaNDAnyapIha gRhyante / varttikA vattakArA bhakSyAH; ayaM tulyadravyatayA vividhareviseds eva yIgaH / ajar3A zUkazimbI // 35 //
Page #136
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zya adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / 2365 jovakarSabhako medAM jIvantIM zrAvaNIdvayam / kharjaraM madhukaM drAkSAM pippalI vizvabheSajam // zRGgATakoM vidArIca navaM sarpiH payo jalam / siddhaM ghRtAvazeSa taccharkarAkSaudrapAdikam // SaSTikAnnena saMyuktamupayojyaM yathAbalam / vRSyaM balyaJca vaya'zca kaNThA vRhaNamuttamam // 6 // iti vRSyaM ghRtam / dadhnaH saraM zaraccandra-sannibhaM doSavarjitam / zarkarAkSaudramaricaistugAkSI- ca buddhimAn // yuktyA yuktaM sasUkSmailaM nave kumbhe zucau ptte| mArjitaM prakSipecchIte ghRtAya SaSTikodane / kSIraprastha catuHzarAvaM vipAcayet / kSIrazeSeNa tena tatpakvena tena ziSTakSIreNa sazarkareNa ghRtAbya paSTikodanamadyAt // 5 // gnggaadhrH-jiivketyaadi| jIvakAdInAM vidAryAntAnAM trayodazAnAM militvA ghRtAt pAdikaM kalkam / navaM sarpiranuktatvAt prastham / payo gavyadugdhaM prsthm| jalaM prasthatrayamityetat sarvamaikadhyaM pacet / ghRtAvazeSaM tad yadA bhavati tadA siddhaM bhavati, tadAvatAye vastreNa gAlayitvA tadA zarkarAM ghRtAdaSTamAMzAM prakSipet zIte ca madhu cASTamAMzaM prakSipet. khajena melayitvA tada, ghRtaM yathAvalaM mAtrAM nItvA SaSTikAnnena saMyuktaM bhojanakAle zuddhatanunA puMsopayojyam // 6 // iti vRSyaM ghRtam / gaGgAdharaH-danaH srmityaadi| zaraccandrasannibhaM malinakharahitaM doSavajjitaM gandharasAdibhirahayakhadoSarahitaM dadhisaraM yuktA yathA nAtimadhuraM nAtikaTukazca bhavati tathAnurUpaiH zarkarAdibhiyuktaM kRtvA yathA sugandhi bhavet tathA mUkSmailAcarNayuktazca kRkhA nave nUtane zucau kumbhe zucau ca paTe mArjitaM cakrapANiH-jIvaketyAdau vidAryyantaiH kalkaiH kSIrajalAbhyAM ghRtaM sAdhanIyam / yuktevati yathA 297 For Private and Personal Use Only
Page #137
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 2366 www.kobatirth.org caraka saMhitA | - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pivenmAtrAM rasAlAyAstaM bhukkA SaSTikaudanam / varNasvarabalopetaH pumAMstena vRSAyate // 7 // iti vRSyadadhyAdi / iti nRpyadugdhAdi / candrAMzukalpaM payasA ghRtADhya SaSTikaudanam / zarkarAmadhusaMyuktaM prayuAno vRSAyate // 8 // taptaM sarpiSinakANDaM tAmracUDANDamizritam / yuktaM SaSTikacUrNena sarpiSAbhinavena ca // paktvA pUpalikAH khAded vAruNImaNDapo naraH / ya icchezvavad gantu prasektuM gajavacca yaH // 6 // iti nakANDapAkavRSyayogaH / bhavatazcAtra / I sikkSIrike pAde yogA ye parikIrttitAH aSTAvapatyakAmaiste prayojyAH pauraSArthibhiH // [ vAjIkaraNapAda 2 For Private and Personal Use Only kRtvA chAnayilA navakumbhe prakSipet / navakumbhamukhe zucipaTaM vistIrya tad dadhisaraM chAnayet / tato vastrarandhreNa kumbhe patatIti bhAvaH / tato navakumbhAt taM yathAbalaM pAnAhaM tasmAnmAtrayA nIlA zIte ghRtAkte SaSTikaudane prakSipet / taM paThaghRSTazarkarAdiyuktaM dadhisarapaSTikodanaM bhuktvA upariSTAt rasAlAyA mAtrAM pibet / rasAlA tu -- "sacaturjAtakAjAji sagur3AI kanAgaram / rasAlA syAcchikhariNI sughRSTaM sasaraM dadhi // " iti // 7 // iti vRSyadadhyAdi / gaGgAdharaH candrAMzvatyAdi / candrAMzukalpaM nirmalam / zeSaM spaSTam // 8 // T gaGgAdharaH- taptetyAdi / sarpiSi tapte nakrANDaM kumbhIrANDaM tAmrANDa - mizritaM kSiptvA tapta' kRtkhA tanmadhyastha' yat taM SaSTikataNDulacarNena taptodakamRditainAnRtya pUpalikAH pUpAkhyapiSTakaM nAma loke tadAkRtIH kRtvAbhinavena sarpiSA paktvA bhRSTAH khAdet / tadanu vAruNImaNDa naraH pivedityabhiprAyeNa vAruNImaNDapaH khAdedityuktam // 9 // gaGgAdharaH- etatpAdoktASTayogAnAM viSayamAha - bhavatazcetyAdi / atra pAr3he kaTutvAdyadhikaM na bhavati tathA marivAdiyogaH karttavyaH / mArjitamiti suSpRSTam / rasAlAlakSaNam,""sacAturjAtakAjAji sagur3AI kanAgaram / rasAlA syAcchikhariNI sughRSTha sasaraM dadhi // " iti // 6 // 7
Page #138
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zya adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2367 etaiH prayogairvividhairvapuSmAn snehopapanno blvrnnyuktH|| harSAnvito vAjavadaSTavaSaM bhavet samarthazca varAGganAsu // 10 // yad yacca kiJcinmanasaH priyaM syAda ramyA vanAntAH pulinAni zailAH / iSTAH striyo bhUSaNagandhamAlyaM priyA vayasyAzca tadatra yogyam // 11 // ityagnivezakUte tantre carakapratisaMskRte cikitsitasthAne dvitIyAdhyAya AsiktakSIrIyo nAma vAjIkaraNa pAdo dvitIyaH // 2 // ye'STau yogA uktAH teSTau yogA apatyakAmaiH pryojyaaH| phalAntaramAha-etairityAdi / aSTavarSam ityaSTavatsaraM vyApyAsyauSadhasya vIryasadbhAvAda varAGganAsu samarthoM bhavedityarthaH // 10 // .. gaGgAdharaH-anuktavAjIkaraNamupasaMharati --yada yccetyaadi| vanAntA ramyA liGgavipariNAmAt pulinAni ramyANi zailAzca rmyaaH| iSTA mano'bhISTAH triyo bhUSaNagandhamAlyaJceSTamiti liGgavipariNAmena yojyaM, vayasyAH sakhAyazca miyA eva, nava priyA atra yogyamityanena svAtantryeNeSAM vAjIkaraNa kintu vRSAya hitabamAtramiti khyaapitm| suzrute'pyuktam-bhojanAni vicitrANi pAnAni vividhAni c| vAcaH zrotrAnugAminyara tvacaH sprshsukhaastthaa| yAminI sendutilakA kAminI nvyauvnaa| gItaM zrotramanohAri tAmbalaM madirAH sjH| manasazcApratIghAto vAjIkurvanti mAnavam // " iti // 11 // - gaGgAdharaH-pAdaM smaapyti-itiityaadi| iti vaidyazrIgaGgAdharakavirAjakaviratnaviracite carakajalpakalpatarau cikitsita sthAne AsiktakSIrIyavAjIkaraNapAdo dvitIyaH // 2 // cakrapANiH-candrAMzukalpamiti atyarthazuklam / pauruSArthibhiriti shukraarthibhiH| ata yogyamiti vRSyaprayogasamarzam // 8-11 // iti mahAmahopAdhyAyacarakacaturAnana-zrImaccakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM barakatAtparyaTIkAyAM cikitsitasthAnavyAkhyAyAM vAjIkaraNAdhyAyavyAkhyAyAm AsiktakSIrIkavAjIkaraNapAdavyAkhyA // 2 // For Private and Personal Use Only
Page #139
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2368 crk-sNhitaa| [ vAjIkaraNapAda athAto mASaparNabhRtIyaM vAjIkaraNapAdaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhgvaanaatreyH||1|| mASaparNabhRtAM dhenu gRSTiM puSTAM catuHstanIm / samAnavarNavatsAzca jIvavatsAJca buddhimAn // rohiNImathavA kRSNAmUrddhazRGgImadAruNAm / ikSvAdAmarjunAdAM vA sAndrakSIrazca dhArayet // kevalantu payastasyAH zRtaM vAzRtameva vaa| zarkarAmadhusapibhiryuktaM tad vRSyamuttamam // 2 // iti vRSyakevalakSIrapayogaH / gaGgAdharaH-athAsiktakSIrikavAjIkaraNapAdavyAkhyAnAnantaramato vAjIkaraNAdhikArAt hetormASaparNabhRtIyaM vAjIkaraNapAdamAha-athAta ityaadi| mASaparNabhRtIyamiti mASaparNabhRtAmiti padaM pAdAdau prayuktaM tadadhikRtya kRtaM vAjIkaraNapAdaM vyaakhyaasyaamH| zeSaM pUrvavat // 1 // . gnggaadhrH-maassprnnbhRtaamityaadi| mASaparNabhRtAM dhenumiti mASANAM parNaH patratA mASaparNAhAreNa pAlitAM dhenupuSTAM na tu kRzAM, gRSTimekavAraprasUtA prthmprsuutaamitythH| catuHstanauM na tu nyanAtiriktastanIm, samAnavarNavatsAM rohiNI lohitavarNAmathavA kRSNavarNAmadAruNAM durdAntavarahitAM nAtisvalpanAtihaccharIrAJca, UrddhazRGgI na khitarathAzRGgIm, ikSvAdAm ikSudaNDabhakSAm ajjunAdAmarjunAkhyavRkSaparNAdibhakSAzca, sAndrakSIraM ghanadugdhaM dhArayet duhyAt / gRSTayAdilakSaNA dhenurmASaparNAhAreNa ikSudaNDAhAreNa vA arjunaparNAdyAhAreNApi vA ghanadugdhadhAraNa kroti| tasyA mASapaNAhAreNa ikSudaNDAhAraNa vA arjunapatrAdyAhAreNa vA dhRtaghanadugdhAyA ghanaM payaH kevalaM dravyAntarayogaM vinA zRtamabhavaziSTapakamazRtaM dhAroSNamapakkaM vAnurUpatayA zarkarAnUtanamadhusapibhiH yuktaM pAyayet zuddhatanumuttamaM vRSyam // 2 // iti vRssykevlkssiirpryogH| pakrapANiH-mASaparNabhRtIyasanbamdho'pi puurvvt| gRSTimakavArapramRtAm ; catuHstanImityanena sampUrNacatuHstanIM darzayati / rohiNImiti lohitavarNAm / Urddha zRGgatvaM vizuddhabahukSIrAyA eva bhavatIti bacanAjajJeyam / ikSvAdeti ikSudaNDabhakSA / arjunAdA arjunavRkSapasamakSA / ikSvAdA kA arjanAdA For Private and Personal Use Only
Page #140
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zya dhyAyaH] ciA cikitsitasthAnam / 2366 zukralairjIvanIyaizca vRhnnairblvrddhnaiH| kSIrasaMjananaizcApi payaH siddhaM pRthak pRthak // yuktaM godhUmacUrNena saghRtakSaudrazarkaram / paryAyeNa prayoktavyamicchatA zukramakSayam // 3 // iti vRssykssiirpryogH| medAM payasyAM jIvantI vidArI kaNTakArikAm / mASAn zvadaMSTrAM kSIrikAM godhUmAn zAliSaSTikAn / / payasyodake paktvA kaarssikaanaadkonmite| vivarjayet payaH zeSaM tat pUtaM kSaudrasarpiSA // gnggaadhrH--shukrlairityaadi| zukralaiH zukrajananaidezabhirjIvakaSabhakakAkolI kSIrakAkolImudgamASaparNImedAkSaruhAjaTilAkuliGgA ityetaiH; jIvanIyaiH dazabhiH jIvakarSabhako medA mahAmedA kAkolI kSIrakAkolI mudgamASapaNyau jIvantI madhukamityeteH ; rAhaNe haNIyairdabhiH kSIriNIrAjakSavakabalAkAkolI kSIrakAkolIvATyAyanIbhadraudanIbhAradvAjIpayasyarNyagandhA ityataiH; balavarddhanairiti valyairdazabhiH aindyapabhyatirasaSyeproktApayasyAzvagandhAsthirArohiNIbalAtikletyetaiH ; kSIrasaMjananaH stanyajananairdazabhiH vIraNazAliSaSTikekSabAlikAdarbhakuzakAzagundretkaTakattuNamUlamityetaizca / pRthak pRthak dazabhirdazabhiH siddhaM dugdhAdaSTamAMzazcatu jalena gRSTyAdudhaktalakSaNAyA dhenvA mASaparNabhRtAyA ikSvAdAyA 'ajjanAdAyA vA kSIraM paktvA jalakSaye'vaziSTaM' payo yuktyA godhamacarNana ghRtakSaudrazarkarAbhizca yuktaM paryAyeNa krameNa prayoktavyaM shuddhtnunaa||3|| gnggaadhrH-medaamityaadi| kSIrikAM rAjAdanam etAna pratyekaM kArSikAn vA mASaparNabhRtA veti viklpvym| payaH zRtamazRtaM veti dvau yogau| zarkarAkSaudrasapibhiyukta taditi tRtIyaH / etatprayogo'pi jatUkaNe-"tasyAH kSIraM zarkarAkSaudrayuktaM vA kevalaM zRtamazRtaM vA" iti / paryAyeNeti pRthak pRthaka prayoktavyam, tena "paJca ye'mI gaNaiH" ityaadiprnyoktyogaaH||1-3|| For Private and Personal Use Only
Page #141
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org caraka saMhitA / - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2370 yuktaM sazarkaraM pItvA vRddhaH sAptatiko'pi vA / vipulaM labhate'patyaM yuveva ca sa hRSyati // 4 // maNDalairjAtarUpasya tasyA eva payaH zrutam / apatyajananaM siddhaM saghRta naudrazarkaram // 5 // triMzat supiSTAH pippalyaH prakuJce tailasarpiSoH bhRSTAH sazarkaraaaudrAH nIradhArAvadohitAH // pItvA yathAbalaJcoddha paSTikaM cIrasarpiSA / bhuktvA na rAtrimastabdhaM liGgaM pazyati nAcarat // 6 // [ vAjIkaraNapAda 3 I ADhakonmateodake payasi gRSTyAdupraktalakSaNAyA dhenvA mASapaNabhRtAyA ikSvAdAyA ajjunAdAyA vA dvibhAgadugdham ekabhAgaM jalaM milikhA por3azazarAvanmate pavA avaziSTaM yadA payo bhavati tadA tAna medAdInAM kiTTAn vivarjayet vastreNa gAlayitvA tAn tyajet / zeSaM payo madhusarpiH zarkarAbhiryuktaM pIlA zuddhatanuH pumAn / sAptatiko'pi vRddhaH apizabdAdanyo'pi pumAn // 4 // gaGgAdharaH - maNDalairityAdi / tasyA gRSTyAdilakSaNAyA dhenvA mASaparNabhRtAyA ikSvAdAyA arjunAdAyA vA eva na tvanyasyAH payo dugdhaM jAtarUpasya suvarNasya maNDalairmaNDalAkAraizcakrikArUpaistadugdhAbhyantare nikSiptaiH zRtaM pakkamarddhAvarttitam anurUpeNa ghRtakSaudrazarkarAyuktaM pItaM siddhaM vAjIkaraNamidamapatyajananam iti // 5 // gaGgAdharaH- triMzadityAdi / triMzat gur3ikAH pippalyaH supiSTAstailasya sarpiSazca prakuJce militvA tailasarpiSoH palamAne bhraSTA tatrAnurUpeNa zarkarAmadhunI datvA dohanapAtre kSiptAH gRSTisaMzakAdilakSaNAyA dhenvA mASaparNabhRtAyA ikSvAdAyA arjunAdAyA vA kSIradhArayA'vadohitaM yAsu tAH kSIradhArAvadohitAstailasarpiH prakuJce bhRSTAH sakSaudrazarkarAH supiSTAH triMzadgur3ikAH pippalyaH yathAvalaM tatsamudAyAtmakamauSadhaM zuddhatanuH nA pumAn pIlA For Private and Personal Use Only cakrapANiH - vivarjayeti medAdikalkaM varjayet / vRddhaH saptaterarvvAgiti jJeyam; sAptatikasya tu yadyapi zukranivRttiruktA, tathApi vRSyaprabhAvAd bhavatIti vijJeyam / jAtarUpasyeti muvarNasya / maNDalarUpAkRtiriha suvarNasya prabhAvAd vRSyaprayogopakAriNI bhavatIti vacanAjjJa yam / tasyA eveti mASaparNabhRtadhenvAH / prakuJcaH palam / kSIradhArAvadohitA iti pippalI kalkAduparikSIradhArAvAdIhaH karttavyaH; kSIracaM tAvada dohyam, yAvatA pAnayogyAH pippalyaH bhavanti // 4 // 6 //
Page #142
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zya adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2371 zvadaMSTrAyA vidAryAzca rase kSIracaturgaNe / ghRtADhyaH sAdhito vRSyo maassssssttikpaaysH||7|| phalAnAM jIvanIyAnAM snigdhAnAM rucikAriNAm / kur3avazcUrNitAnAM syAt svayaMguptAphalasya ca // kur3avazcaiva mASANAM dvau dvau ca tilamudgayoH / godhUmazAlicUrNAnAM kur3avaH kur3avo bhavet // tadarddha kSIrasarpiSA paSTikamannaM bhuktvA rAtri vyApya kSarat zukrakSarat astabdhazca liGgaM na pshyti| evaMprayogAt kAle naro rAtri vyApya akSaracchukra stabdhaJca liGgaM pazyatIti bhAvaH // 6 // ___ gnggaadhrH-shvdNssttrtyaadi| mASANAM tuSarahitA vidalAH SaSTikataNDulAzca dayoryAvanmAnaM tasya same zvadaMSTrAyA rase tatsame ca vidAryAH svarase gRSTyAdilakSaNAyA mASaparNabhRtAyA ikSvAdAyA ajjunAdAyA vA dhenvAH kSIracatuguNe sAdhitaH pAyasaH puna tAnyaH sapibahulaprakSepeNADhyo dRssyH| zIte tu tatra pAyase kecinmadhuzakare anurUpe dadati // 7 // ___ gnggaadhrH-phlaanaamityaadi| jIvanIyAnAM jIvakarSabhakamedAmahAmedAkAkolIkSIrakAkolImudgaparNImASaparNIjIvantImadhukAnAM dazAnAM phalAnAm / snigdhAnAM snehopagAnAM mRdrIkAmadhukamadhuparNImedAvidArIkAkolIkSIrakAkolI. jIvakajIvantIzAlaparNInAM dazAnAM phlaanaam| rucikAriNAM hRdyAnAmAmrAmrAtakaniculakaramaIkakSAlAlavetasakuvalabadaradADimamAtuluGgAnAM dazAnAM phlaanaam| carNitAnAM dazazo bhilikhA kudd'vH| svayaMguptAphalasya khagAdirahitasya carNakur3avaH / mASANAM tuSarahitAnAM vidalAnAM carNasya kur3ava eka ckrpaanniH-phlaanaamityaadi| phalAnAmiti jIvanIyAnAmityAdInAM bayANAM pratyekamabhisambadhyate / jIvanIyAnAmiti paTakakaSAyavargoktAnAM jIvakarSabhAdonAM dazAnAm / snigdhAnAmiti snehopagAnAM mRdvIkAdInAM dazAnAM saptakakaSAyavargoktAnAm / tathA rucikAriNAmiti catuSkakaSAyavargoktAnAmAmrAdInAM hRdyAnAM dazAnAmiti / eSAM jIvanIyaprabhRtInAM phalAnAM cUrNi tAnAM militvA kur3avo grAhyaH / (anyadatirohitArtham), tathA hyayaM prayogo jatUkaNe ca paThyate- "drAkSAkhajUramASAjar3A For Private and Personal Use Only
Page #143
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2372 crk-sNhitaa| [vAjIkaraNapAda sarpiSaH kur3avazcaikastatsarva kSIrasaMyutam / paktvA pUpalikAH khAdeda bahAH syuryasya yossitH||8|| ghRtaM zatAvarIgabhaM kSIre dazaguNe pacet / zarkarApippalIkSaudra-yuktaM tad vRSyamuttamam // 6 // karSa madhukacUrNasya ghRtakSaudrasamAMzikam / prayukta yaH payazcAnu nityavegaH sa nA bhavet // 10 // ev| tuparahitayoH kRSNatilasuvarNamudgayoH pratyekaM cUrNitayoH dvau dvau kur3avo prtyekmekaikshraavm| godhUmazAlitaNDulAnAM caNitAnAM pratyeka kur3avaH / sarpiya iti navasya goghatasya kur3ava ekH| tat sarcamekatra mardayikhA pUpalikAH nirmAya gRSTyAdilakSaNAyA mASaparNabhRtAdyanyatamAyA dhenvAH kSIre paktvA khAdet yathAgnibalaM zuddhatanuriti // 8 // gnggaadhrH-ghRtmityaadi| ghRtaM navyaM gavyaghRtamanuktamAnAt prasthonmitaM zatAvarIkalkagarbha tato ghRtAt pAdikaM zatamUlIkalkaM garbhe tasya ghRtasyAbhyantare dattvA tasmAcca ghRtAt dazaguNe gRSTyAdilakSaNAyA mASaparNabhRtAdyanyatamAyA dhenvAH kSIre pacet / kSIrakSaye zabdavyuparame sati avatArya vastreNa pUlA suzIte tatra ghRte prakSiptaiH zarkarApippalIkSaudrayuktaM tada ghRtamuttamaM dRssymiti| atra zakarAdInAM prakSepaH samAnamAnena labhyo'pi ghRtAt pAdiko mililA deyaH / punayuktyA pippalIcUrNaprakSepo bodhyo yathA nAtivyaktakaTukatvaM bhavati, tena palamekaM pippalIcarNasya sArddhatripalaM zarkarAyAH sArddhatripalazca kSaudrasyeti milikhASTapalaM ghRtAt pAdikaM bhavatIti // 9 // . gnggaadhrH-krssmityaadi| ghRtasya ca karSaH kSaudrasya ca karSastAbhyAM madhukarNasya karSa lehavidhAnena yaH zuddhatanuH prayuGkte tadanu payazca gRSTyAdilakSaNAyA mASaparNabhRtAdhanyatamAyA dhenvA dugdhaM prayukte sa nA pumAn nityavegaH akSayakAmavegaH syAt // 10 // godhUmazAlighRtAnAM kur3avaH, tilamudgau dvikauDaviko cUrNayitvA" ityaadi| ghRtaM zatAvarItyAdau zarkarAdInAM prakSepaNam, anyato dRSTayAyAt ghRtasya prAsthikatvam // 7-9 // For Private and Personal Use Only
Page #144
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2373 zya adhyAyaH] cikitsitasthAnam / ghRtakSIrAzano nirbhInirvyAdhinityago yuvaa| saMkalpapravaNo nityaM naraH strISu vRSAyate // 11 // kRtaikakRtyAH siddhArthA ye caanyonyaanuvrtinH| kalAH suvAhyA ye tulyAH sattvena vayasA ca ye|| kulmaahaatmydaakssinny-shiilshaucsmnvitaaH| ye kAmanityA ye hRSTA ye vizokA gtvythaaH|| ye tulyazIlA ye bhaktA ye priyA ye priyNvdaaH| tairnaraH saha vistabdhaH suvayasyairvRSAyate // 12 // kI . gnggaadhrH-ghRtetyaadi| ghRtakSIrAbhyAM kevalAbhyAmazanazIlo yo yuvA nibhaninyAdhizva saGkalpapravaNaH satataM manasA ramaNaM saMkalpate yat tadratisaMkalpanaM saMkalpo'tra prakaraNAt sa pravaNo yasya sa sNklpprvnnH| sa naro nityaM strISu vRSAyate vRSa iva tAbhimaithunamAcarati // 11 // ___ gaGgAdharaH-kRtaketyAdi / taiH suvayasyaiH saha visrabdhaH samyaga vizvAsAlApAmodayukto naro vRssaayte| ye suvayasyAH kRtaikakRtyAH kRtamekam ekavidhaM kRtyaM kamma yaiste| ye ca vayasyAH siddhArthAH siddhAH sarve'rthAH prayojanAni yeSAM te| ye ca vayasyA anyonyAnuvartinaH svayaM teSvanuvartI svasmiMzca te'nuvarttina iti parasparAnuvartinaH, anuvartitvaM tadabhimatAcaraNazIlakham / kalAH suvAhyAH, kAmAnAM nAnAvidhakautu kAdinAnAkalA yairvayasyaH suvAhyAH suvhniiyaaH| ye ca vayasyAH sattvena manasA vayasA ca tulyaaH| ye ca vayasyAH teSAM svasvakulamAhAtmyaM dAkSiNyaM dakSiNAcAraH kuzalAcaraNasvabhAvaH, zIlaM musvabhAvaH, zaucaM zucitvaM, taiH smnvitaaH| ye ca vayasyAH kAmanityAH kaamukaaH| ye ca hRSTAH nityaM hrssyuktaaH| ye ca vizokA vysyaaH| ye ca vayasyA gatavyathA rogaadiduHkhrhitaaH| ye ca vayasyAstulyazIlAH svatulyAcAra ckrpaanniH-krssmityaadikaantpnycdshpryogaaH| 'ghRtakSIrAzanaH' ityAdinA tu vRSyasvArcitAhArAcArAbhidhAnam / nityamityanena byAvAyanityatayA zukramArgAnavarodhena vyavAyazakti darzayati / kRtamekaM kRtyaM yaiste tathA, etacca anyo'nyaarthraagkaarnnm| siddhArthA iti 298 For Private and Personal Use Only
Page #145
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2374 caraka saMhitA | abhyaGgotsAdanasnAna-gandhamAlyavibhUSaNaiH / gRhazayyAsanasukhairvAsobhirahataiH priyaiH // vihaGgAnAM rutairiSTaH strINAJcAbharaNasvanaiH / saMvAhanairvara strINAmiSTAnAJca vRSAyate // 13 // mattadvirephAcaritAH sapadmAH salilAzayAH / jAtyutpalasugandhIni zItagarbhagRhANi ca // nadyaH phenottarIyAzca girayo nIlasAnavaH / unnatinIlameghAnAM ramyacandrodayA nizAH // vAyavaH sukhasaMsparzAH kumudAkara gandhinaH / ratibhogakSamA rAtrAH saGkocAguruvallabhAH // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ vAjIkaraNapAda 3 svabhAvAH / ye ca vayasyA bhaktAH svabhaktimantaH / ye priyAH priyaMvadAzca ye vayasyAste te sarvve suvayasyAstaiH saha visrabdho naro vRSAyate // 12 // For Private and Personal Use Only gaGgAdharaH - vayasyadRSyamuktvA parAnAha - abhyaGgetyAdi / iSTairiti padam abhyaGgAdiSu sarvvatra yojyam / saMvAhanairiti strIjanakattu kaH pANisparzasukhajanaka kairvA pAdAGgAbhiddanairnaro vRSAyate // 13 // gaGgAdharaH - mattetyAdi / narANAmihaitat sarvvamAtmajasya kandarpasyAyudhamastram / nanu kiM sarvvaM kandarpasyAyudhamityata Aha-mattetyAdi / mattairdvirephairAcaritaM yatra te, sapadmAzca salilAzayAH kandarpasyAyudham / jAtyutpalaiH sugandhIni candanozIrAdisikta jalajaladhArAdibhiH / zItAni ca garbhe'bhyantara deze yAni gRhANi / phenottarIyAzca nadyaH / nIlasAnavo girayaH nIlavarNazobhitasamadezAH parvvatAH / ramyacandrodayAzca nizAH / sukhasaMsparzAH kumudAkara gandhinazca vAyavaH / rAjyaH punA ratibhogakSamA mandamandapatajjaladharajalabindu - cAruzabdAdinA raterbhogAya kSamA yogyA rAjyaH / saGkocAH praviralAH aguruvallabhA guravo mAtApitrAdayo vallabhA bhatta kartrAdayazca tadrahitAH / kRtArthA vyAkulamanasaH kAnakSamAH / vRSAyata ityupacitapravRtyunmukhazukrI siddhasAdhyAH / bhavati // / 10 - 13 // cakrapANiH - 'mattadvirephAcaritAH' ityAdi 'gRhANi ca' ityantaM yogyatayA RtuvibhAgenAnuktamapi grISma eva jJeyam / tathA meghAnAmityantaM prAvRSi, tathA 'gandhinaH' ityantaM zaradi /
Page #146
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zva adhyAya ? ciktsitsthaanm| 2375 sukhAH sahAyAH parapuSTaghaSTAH phullA vanAntA vizadAnapAnAH / gAndharvazabdAzca sugandhamAlyAH sattvaM vizAlaM nirupadravaJca // siddhArthatA cAbhinavazca kAmaH strI cAyudhaM samihAtmajasya / vayo navaM jAtamadazca kAlo harSasya yoniH paramA narANAm // 14 // bhavati caatr| praharSayonayo yogA vyAkhyAtA daza paJca c| mASaparNabhRtIye'smin pAde zukrabalapradAH // 15 // iti cikitsitasthAne dvitIyAdhyAye mASaparNabhRtIya __ vaajiikrnnpaadstRtiiyH||3|| praviralabhAvo guruvllbhraahityshc| sukhAH sukhadAzca shaayaaH| parapuSTAnAM kokilAnAM ghuSTaM / yatra te'thavA parapuSTaH ghuSTA nAditAH phullA nAnAvidhapuSpalatApatAnaiH praphullAzca vizadAnapAnaM yatra tathAvidhAzca gandhavaMzabdAzca sugandhamAlyAzca vnaantaaH| vizAlaM vipulasattvaguNaM nirupadravaJca sattvaM manaH / siddhArthatA smpaaditsvpryojnsmuuhtaa| abhinavazca kAmaH navo'bhilASaH kandapo vaa| strI ca niruktaa| etat sarva narANAmAtmajasya kandarpasyAyudham ityrthH| tatra harSakAraNamAha-vayo nvmityaadi| navaM vayo jAtamadaH kAlo vasantAdiH narANAM harSasya liGgodgamasya paramA yoniH // 14 // - gaGgAdharaH-pAdArthamupasaMharati-bhavati cAtra ityaadi| praharSayonaya iti / daza paJca ceti paJcadaza yogaaH||15|| .. gaGgAdharaH--pAdaM samApayati itiityaadi| . iti vaidyazrIgaGgAdharakavirAjaka viratnaviracite carakajalpakalpatarau cikitsitara ....... sthAne mASaparNabhRtIyavAjIkaraNapAdastRtIyaH // 3 // 'vallabhAH' ityantaJca vidhAnaM hesantazijJirayojJeyam / saGgocaM kuGku mam, saGkocAguruNoH samAlabhanAthai vallabhA yAsu nizAsu taastthaa| sukhA ityAdi granthavidhAnaM vsntaabhipraayaabhidhaanmnysaapyviruddhaarthe| Atmajasyeti mnmthsy| jAtamadaH kAlo vasattAdiH // 14 // 15 // ___ iti mahAmahopAdhyAyacarakacaturAnanazrImaccakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM......... ! gharakatAtparyaTIkAyAM cikitsitasthAnavyAkhyAyAM vAjI msgANa vyAkhyAyAM mASaparNabhRtIyapAdavyAkhyA // For Private and Personal Use Only
Page #147
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2376 crk-sNhitaa| [ vAjIkaraNapAda athAtaH pumAnjAtabalAdikaM vAjIkaraNapAdaM byAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // pumAn yathA jAtabalo yAvadicchan striyo vrajet / yathA cApatyavAn sadyo bhavet tadupadekSyate // 2 // na hi jAtabalAH sarve narAzcApatyabhAginaH / vRhaccharIrA balinaH santi nArISu durblaaH|| santi cAlpAyuSaH strISu balavanto bhuprjaaH| prakRtyA cAbalAH santi santi cAmayadurbalAH // gaGgAdharaH-atha mASaparNabhRtIyavAjIkaraNapAdavyAkhyAnAnantaramato vAjIkaraNAdhikArAddhetoH pumAnjAtabalAdikaM vAjIkaraNapAdamAha-athAta ityaadi| pumAnjAtabala ityAdi adhikRtya kRtaM vAjIkaraNapAdaM vyaakhyaasyaamH| zeSaM pUrvavat // 1 // 'gaadhrH-pumaanityaadi| yathA yena prakAreNa jAtabalaH jAtaM balaM maithunasAmarthya yasya sa jAtabalaH san strINAM yAvad gantumicchan bhavati tAvatIH striyo vrajet, yathA yasmin prakAre ca sadyo'patyavAn amoghavIyyevAn maithunamAtreNa garbhAdhAnakRd bhavet tadubhayaM vAjIkaraNamupadekSyate // 2 // gaGgAdharaH-nanu kathaM dehabalakaraM nopadekSyate maithunabalakaraM sadyo'patyakaraca vA pRthaGa nopadekSyate ityata Aha-na hiityaadi| hi yasmAt / savvaM narA na jAtabalA na strINAM yAvadicchanto maithunasamarthAH, savai jAtabalAdayo'pi naaptybhaaginH| nanvevaM kutra tdaah-hdityaadi| vRhaccharIrAH balinazca dehavalavantazca santi puruSAH parantu nArISu maithune durblaaH| santi ca kecit puruSA nArISu balavanto bahuprajAzca kintu alpaayussH| kecit puruSA nArISu cakrapANiH-pArizeSyAt pumAnjAtabalAdikamucyate, pumAn jAtabalAdayaH zabdA bhasmin vidyante iti pumAnjAtavalAdikaH, aasiktkssorikvcchbdsiddhiH| jAtabalatve saspapi nAvazyamatibhogitvaM bhavatIti kRtvA 'yathA jAtabalaH' ityukte'pi 'yathA cApatyavAn bhavati' ityuktam / tadeva zukrabalaM sphoTayati-na hotyaadi| 'na hi jAtabalAH saH' ityekaH pakSaH, tathA 'nApatyabhAginaH sarve' iti dvitIyaH pakSo jnyeyH| etacchukavalaprasaGgAdaparAnapi zukrabalavizeSAnAha-vRhaccharIrA ityaadi| alpabalA alpazarIrA ete ca zukrasArasvena * pAlpabalAH iti pAThazca rakSyate // For Private and Personal Use Only
Page #148
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zya bhadhyAyaH cikitsitsthaanm| narAzcaTakavat kecida vrajanti bahuzaH striyam / gajavacca prasiJcanti kecinna bhugaaminH|| kAmayogabalAH kecit kecidabhyasanadhruvAH / kecit prayatnairvAhyantai vRSAH kecit svbhaavtH|| tasmAt prayogAn vakSyAmo durbalAnAM balapradAn / sukhopabhogAn balinAM bhUyazca balavarddhanAn // 3 // pUrva zuddhazarIrANAM nirUhAn sAnuvAsanAn / balAvekSI prayuJjIta zukrApatyAdivarddhanAn // 4 // prakRtyA svabhAvena durbalAH santi, santi cApare puruSA nArISu AmayadurbalAH vyAdhito maithune dubbelaaH| kecicca puruSAzcaTakavat acirAcalacchakA bahuzaH punaHpunaH striyaM vrananti na ciraM stabdhazukrA na vA bhushukrsekinH| anye kecitrarA gajavad dRhamaithunA bahuzukrANi prasiJcanti na bahugAmino bahIH striyo gantuM na zIlavanto na vA punaHpunaH striigmnshiilvntH| kecitrarAH kAmayogavalAH yadA nAnAprakAroddIpanahebhiH kandarpayogo bhavati tadA tena balavantaH syuH| kecitrarA abhyasanadhra vAH abhyAsena maithunsmrthaaH| abhyazaneti pAThe samyagAhArAdinA balapuSTito mathunasamarthAH bhavanti / avyasaneti pAThe zokAdivyasanAbhAve sati maithunasamarthAH / kecinarAH prayatna strImukhacumbanAliGganakucamahenazephaHsaMsparzanasaMyojanAdibhiH prayatnAdyante strISa kAmodrekato maithunasAmarthya miti shessH| kecit svabhAvato vRSAH maithunsmrthaaH| na ca kazcijjAtabalo yAvadicchan striyo vrajet nApi cApatyavAn syaat| tasmAt strISu maithune durbalAnAM balapradAna sukhopabhogAn strISu maithune balinAM bhUyobalavarddhanAn vAjIkaraNayogAnupadekSyAmaH iti // 3 // gaGgAdharaH-tatrAdau krttvymaah-puurvmityaadi| pUrva vamanavirecanAbhyAM zuddhazarIrANAM narANAM balAkSI bhiSak zukrApatyavivarddhanAn zukravarddhanadravyanimmitAn apatyakaradravyanirmitAMzca sAnuvAsanAna nirUhAna prayuJjIta // 4 // nArISu balavanto bahuprajA bhvnti| gajavaJca prasiJcantIti zukraM bahu visRjnti| kAlayogena hemantAdikAlasambandhena vyavAye balavanto bhavantIti kaalyogblaaH| abhyasanadhra vA iti *kAlayogabalAH iti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #149
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2378 crk-sNhitaa| ( vAjIkaraNapAda 4 ghRttailrskssiir-shrkraamdhusNyutaaH| vastayaH saMvidhAtavyAH kSIramAMsarasAzinAm // 5 // . piSTrA varAhamAMsAni dattA maricasaindhave / kolavada gur3ikAH kRtvA tapte sarpiSi bhajayet // bhajanastambhitAstAzca cha prakSepyAH kaukkuTe rse| ghRtADhya gandhapizune dadhidADimasAdhite // yathA na bhindyAda gur3ikAstathA taM sAdhayed rasam / taM piban bhakSayaMstAzca labhate zukramakSayam // 6 // dRSyA maaNsgudd'ikaaH| gnggaadhrH-niruuhaaNcaah-ghRtetyaadi| siddhiSu yAvanto vastayo nirUhavastayo'nuvAsanavastayazca vakSyante, te sarve vastayo ghRtAdisaMyuktAH kSIramAMsarasena vidhAtavyAstena zukrApatyavivarddhanA bhavantIti bhaavH| evaMsaMskRtazarIrANAM vakSyamANayogAnyatamaM yathAhayogaM prayuJjIta tataH sidhyati // 5 // gaGgAdharaH-taM taM vAjIkaraNayogamAha-piSTe tyaadi| varAhamAMsAni nirasthIni piSTA tatrAnurUpe maricasaindhave caNite dattvA kolavat vRhaddhadaravad gur3ikAH kRtA nave tapte goH sarpiSi bhrjyet| bharjanastambhitAH sarpiSi bhajanena vaTakavadRr3harUpeNa stambhitAzca tA mAMsagur3ikAH syuH| pUrvantu kukkuTamAMsaM danA mrakSayitA ghRte santalanaM kUlA yAvatA jalena svaccharaso bhavati tAvatA jalena paktvA punadhidADimarasau dattvA taM rasaM sAdhayet tathA, yathA bahughRte rase tarimana prakSiptAratA mAMsagur3ikA na bhindyAt tathA kRte kaukkuTe rase tA mAMsagur3ikAH prakSipet / taM rasaM piban tAzca mAMsagur3i kA bhakSayanakSayaM zukraM lbhte| prayogakAlo'tra phalodayaM yAvat // 6 // iti vRssymaaNsgudd'ikaaH| vyavAyAbhyAsena vyavAyasamarthA, bhvnti| evaM prayatna rbhvntiiti| nirUhAnuvAsanAbhidhAnA bastayaH // 1-5 // . cakrapANi:-vartanastammitA iti varttanena kttiniikRtaaH| dadhidADimasArAbhyAM saMskRtaM * varsanastambhitAstAzva iti vA paattH| + dadhidAhimasArika iti kAcitkaH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #150
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2ya adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / mAMsAnAmevamanyeSAM medhyAnAM kArayed bhiSak / guDikAH sarasAstAsAM prayogaH zukravarddhanaH // 7 // mASAna ritAn zuddhAn nistuSAn sajaGgAphalAn / ghRtADhya mAhiSarase dadhidADimasAdhite // prakSipenmAtrayA yukto dhAnyajIra kanAgaraiH / pIto bhuktazca sa rasaH kurute zukravarddhanam // 8 // vRSyamAhiSarasaH / ArdrANi matsyamAMsAni bhRSTAzca zapharIzca vA / tapte sarpiSi yaH khAdet sa gacchet strISu na kSayam // 6 // vRSyA ghRtatalitamatsyAH / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2376 gaGgAdharaH-- mAMsAnAmityAdi / medhyAnAM medhAhitAnAM haMsAdInAm / evamuktaprakAreNa sarasA gur3ikAH kArayet // 7 // 1 gaGgAdharaH - mASAnityAdi / jale pUrvvanirvvApitAn samyagArdrAn mASAn punaratajjalAdutthApitAn tato'GkaritAn punarjalena dhautIkaraNAt zuddhAn tuSarahitAn mASAn sajar3AphalAn AtmaguptAphalAni tathA nistuSANi zuddhAni samAnamAnena nItvA tatra mizrIkRtAn dadhidAr3imasAdhite mAhiSarase ghRtADhye prakSipet / tato'nurUpeNa dhAnyajIrakanAgaracUrNaiH saha yuktaH sa raso mAtrayA yathAbalaM pItaH / bhuktazca sa sajar3A phalamASaH zukravarddhanaM kurute // 8 // vRSyamAhiSarasaH / gaGgAdharaH - ArdrANItyAdi / matsyA rohitAdayaH / mAMsAni varAhamahiSAdInAm / ArdrANi sadyaskAni / zapharI cArdrA / eSAmanyatamamekaM yatheSTaM tapte sarpiSi bhRSTrA yaH khAdedityarthaH // 9 // For Private and Personal Use Only vRSyaghRtata litamatsamAM se dadhidAr3imasArikam / dAr3imasArazca dAr3imarasaH / mAMsAnAmityAdi / atidezayogo dvitIya. medhyAnAmiti medurANAm / ajar3A zUkazimbI / bhuktaH pItazceti pUrvayogavat / dhanabhAgasya * dadhidAr3imasArike iti pAThAntaram /
Page #151
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2380 crk-sNhitaa| [ vAjIkaraNapAda 4 ghRtabhRSTAn rase chAge rohitAn phalasAdhite / anupItarasAn siddhAn apatyArthI prayojayet // 10 // / gabhAdhAnakaro yogH| kuTTakaM matsyamAMsAnAM hiGgasaindhavadhAnyakaiH / yuktaM godhUmacUrNena ghRte pUpalikAH pacet // mAhiSe ca rase matsyAn snigdhAmlalavaNAn pacet / rase cAnugate matyAn pothayet tatra cAvapet // maricaM jIrakaM dhAnyamalpaM hiDa navaM ghRtam / mASapUpalikAnAM tad garbhArthamupakalpayet // etau pUpalikAyogau vRhaNI blvrddhnau| harSasaubhAgyadau putrI paraM zukrAbhivarddhanau // 11 // vRSyo puuplikaayogau| gnggaadhrH-ghRtetyaadi| rohitAna rohitamatsyasya bahUn khaNDAn sadyaskAn ghRte bhRSTAn phalasAdhite dAr3i maphaladadhisAdhite chAge rase prakSipya pUrva tAn khAdivA'nurasaM pibedityevaM prayojayaditi bhAvaH // 10 // garbhAdhAnakaro yogH| gnggaadhrH-kuttttkmityaadi| matsyAnAM mAMsAnAM vA kuTTakaM khaNDakhaNDIkRtaM hiGgAdiyuktaM marditaM godhUmacarNAveSTitaM kRtA tase ghRte pUpalikAH pacet / mAhiSe ca mAMsarase snigdhAmlalavaNAn ghRtadADimasaindhavayogena matsyAn snigdhAmlalavaNIkRtya,pacet / sa ca mAhiSamAMsarasaH pAkAt tanmatsye zuSkIbhUto'nugato yadA syAt tadA tAn matsyAn pothayet kuTTayet / kaNTakAdirahiteSu tatra matsyeSu maricAdicUrNAni navaJca ghRtam Avapet dattvA mizrIkRtya mASapiSTaracite pUpalikArtha veSTanagarbhe dattvA pUpalikA ghRte pacet / ityevaM mASapUpalikAnAM garbhArtha tat upklpyedityrthH| tadgarbha kRkhA mASapUpalikAH kArayediti bhAvaH / etau kuTTakamityAdinA pacedityanta ekaH, mAhiSe ca rase matsayAnityAdinA tvamara ityetau putrau putrAya hitau // 11 // vRSyau puuplikaayogau| bhojanaM dravasya pAnaM jhNym| 'matsya'zabdena pradhAnakalpanayA rohitaM vdnti| phalasArika iti dADimAmalakAdiphalasArasaMskRtam / kuTTakamiti kuTTanenANuzaH kRtam // 6 - 11 // * phalasArike iti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #152
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org zya adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / mASAtmaguptA godhUma - zAliSaSTikayaSTikam | zarkarAyA vidAryyAzca cUrNAni curakasya ca // saMyojya masRNe kSIre ghRte pUpalikAH pacet / payo'nupAnAstAH zIghraM kurvvanti vRSatAM param // 12 // vRSyA mASAdipUpalikAH / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ikSurakasyeti cakraH / 299 zarkarAyAstulekA syAdekA gavyasya sarpiSaH / prastho vidArIcUrNAnAM pippalyAH prastha eva ca // arddhAdikaM tugAcIH caudrasyAbhinavasya ca / tat savrvvaM mUrcchitaM tiSThenmArttike ghRtabhAjane // mAtrAgnisamAM tasya prAtaH prAtaH prayojayet / eSa vRSyaH paraM yogaH kaNThyo vRhaNa eva ca // 13 // vRSyayonaH / 2381 gaGgAdharaH -- mASetyAdi / yaSTikamiti madhuyaSTikam | kSurakasya kokilAkSasya / mApAdInAM SaSTikAntAnAM paJcAnAM nistuSANAM cUrNAni / paSTikAdInAM carNAni masRNe nirmale kSIre saMyojya mardditAni kRtvA nirgarbhAH pUpalikA ghRte pacet / tA bhakSayitvA payo'nupivet // 12 // vRSyA mApAdipUpalikAH / gaGgAdharaH- zarkarAyA ityAdi / zarkarAyA ekA tulA sArddhadvAdazazarAvaM, gavyasya sarpipazcaikA tulA sArddhadvAdazazarAvaM, nAtra dvaiguNyaM " na dvaiguNyaM tulAmAne palollukhAgate tathA" iti vacanAt / vidArIcUrNAnAM prasthaH zarAvadvayaM pippalyAzcarNitAyAH prastha eva ca zavAradvayamitA eva, tugAkSI arddhAdakaM catuHzarAvaM, kSaudrasyAbhinavasya cArddhADhakaM dravadvaiguNyAdaSTazarAvam, tat sarvvaM samyagAlor3anena mizrIkRtaM ghRtabhAvite mArttike bhAjane tiSThet sthApayet | agnisamAM yathAnibalaM mAtrAM tasya prayojayet / / 13 / / hRSyayogaH / For Private and Personal Use Only
Page #153
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2382 caraka saMhitA | zatAvaryA vidAryyAzca tathA mASAtmaguptayoH / zvadaMSTrAyAzca nikkAtha lalvaNeSu pRthak pRthak // sAdhayitvA ghRtaprasthaM payasyaSTaguNe punaH / zarkarAmadhusaMyuktamapatyArthI prayojayet // 14 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 28 ghRtapAtraM zataguNe vidArIvara se pacet / siddhaM punaH zataguNe gavye payasi sAdhayet // zarkarAyAstugAcIryAH caudrasye curasasya ca / pippalyAH sajar3AyAzca bhAgaiH pAdAMzikairyutam // | vAjIkaraNapAda 4 apatyakaraM ghRtam / gaGgAdharaH - zatAvaryA ityAdi / pRthak pRthak vacanAt pratyekaM zatAvaryAdInAM lavaNaM' mililA bahulavaNeSu arthAt paJcasu droNeSu / atraH dravadvaiguNyAt zatAvaryAH svaraso'pi catuHSaSTizarAvonmitaH / vidAryyAzca svarasaH catuHSaSTizarAvonmitaH / ArdrAyAH zatAvaryA nityaprayogeNa na dvaiguNyam, tasyAH svarasastu dravatvena dviguNa iSTaH / mASAtmaguptayoH pRthak kAthadvayaM pratyekaM droNamAnaM zvadaMSTrAyAzca nikkAtho lalvaNamitaH / eSu paJcasu draveSu paJcadroNeSu ghRtaprasthamekaM sAdhayitvA punaraSTaguNe catuHSaSTizarAve gavyadugdhe sAdhayitvA drakSaye sati avatAyya zIte zarkarAyA arddhazarAvaM madhuna arddhazarAvaM militvA dhRtapAdika prakSipyAvilApekSayA apatyArthI prayojayet // 14 // apatyakaraM ghRtam / gaGgAdharaH - ghRtapAtramityAdi / zataguNe catuHzatapAtre zarAvaSor3azazatamite akalkaM sAdhayitvA punaH zataguNe por3azazatazarAvamite gavye payasi akalka saadhyet| tato dravakSaye avatArya zarkarAyAH tRgAkSIryAH tathekSarasasyaca ca For Private and Personal Use Only cakrapANiH - ikSurakaH kokilAkSaH / zarkarAmadhusaMyuktamityata prakSepanyAyAt pAdikatvaM zarkarAmadhunoH // 12 - 14 // niSkAthaM jaleSu ca iti kvacit paThyate /
Page #154
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zya adhyAyaH zya adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2353 gur3ikAH kArayed vaidyo yathAsthUlamuDambaram / tAsAM prayogAt puruSaH kuliGga iva hRSyati // 15 // vRssygudd'ikaa| sitopalApalazataM tadaddhaM nvsrpissH|| kSaudrapAdena saMyuktaM sAdhayejalapAdikam // sAndra godhUmacUrNAnAM pAdaM stIrNe shilaatle| zucau zlakSaNe samutkIryya mardanenopapAdayet // zuddhA utkArikAH kaaryaashcndrmnnddlsnnibhaaH| tAsAM prayogAd gajavannArIH sntrpyennrH|| 16 // vRSyA lpsikaaH| yatkizcinmadhuraM snigdhaM jIvanaM vRhaNaM guru| harSaNaM manasazcaiva savvaM tad vRSyamucyate // 17 // pippalyAca jar3AyA AtmaguptAyA nistuSaphalacUrNasya milikhA catuHzarAvairyutaM tada ghRtaM gur3ikAH kArayet // 15 // vRssygudd'ikaa| gnggaadhrH-sitopletyaadi| navasapiSo nUtanasya gavyaghRtasya tadarddha pazcAzatpalam / kSaudrapAdana kSaudrasya sitopalAyAH pAdena paJcaviMzatipalena saMyuktam / jalaM pAdikaM yatra tt| sarva palazatamityasya vishessnnm| sAndraM yathA syAt tathA sitopalAyAH palazatamuktamAnaghRtAdiyuktaM saadhyet| stIrNe vistRte godhUmacUrNAnAM pAdaH sitopalApalazatAt pAdo bhAgastat sarva lakSaNe stINe zilAtale khalvagahare zucau samutkIrya samyagutkArikArUpeNa maddenena uppaadyet| tAH zuddhA utkArikAH kAryAH // 16 // vRSyA psikaaH| gaGgAdharaH-anuktAn vRssyaanupsNhrti-ytkishcidityaadi| yato madhurAdikaM yatkizcid dravyaM tat savvaM vRSyam / / 17 // cakrapANiH-pAdAMzikairiti ghRtApekSayA paadprmaannaiH| samutkIryeti vistIrya, utkArikAH kAryA ityatra punaHpAkenaivotkArikAkaraNam // 15 // 16 // For Private and Personal Use Only
Page #155
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vAja 2384 crk-sNhitaa| [vAjIkaraNapAda 4 dravyairevaMvidhaistasmAda bhAvitaH pramadAM vrajet / Atmavegena codIrNaH strIguNaizca prhrssitH|| gatvA snAtvA payaH pItvA rasaM vAnu zayIta c| tathAsyApyAyate bhUyaH zukraJca balameva ca // 18 // yathA mukulapuSpasya sugandho noplbhyte| labhyate tadvikAzAt tu tathA zukra hi dehinAm // gaGgAdharaH-tasmAddhetorevaMvidhairuktamadhurAdibhivyarbhAvitaH saMskRtadehaH pumAn pramadAM vrjet| kathaMprakAreNa vrjeditytaah-aatmetyaadi| Atmavegena khato jAtakAmavegena udIrNaH udagataliGgaH, punaH strIguNezva madhurAlApahAvabhAvAdibhiH praharSito jAtaharSaH san striyaM gatvA maithunaM kRkhA anantaraM snAkhA payaH pItvA rasaM mAMsarasaM vA pIkhAnu pazcAt zayIta / tathA tasmin prakAre'sya kRtasuratasya puso bhUyaH punarapi bhUyiSThaM zukrazca balamcaivApyAyate vaddhate iti // 18 // gaGgAdharaH-atha shukrprkaashprkaarmaah-ythetyaadi| mukulapuSyasya kalikArUpapuSpasya sugandho yathA nopalabhyate vikAzAt tu puSpakalikAprasphuTakhAt tu puSparUpatve sugandho labhyate upalabhyate-prAdayo hi dyotakAH, dhAtuvAcyamevArtha dyotayanti, tasmAcca vinApyupasargam upasargadyotya svArtha dhAtavo'bhidadhatIti- tathA dehinAM zukraM mukulapuSpasya sugandha iva / dehinAM dRddhAnAM vAlAnAJca zukraM nopalabhyate upalabhyate ca yUnAM madhyamAnAca dehinaam| nanu vRddhAnAM bAlAMnAzca tarhi kiM zukraM na varttate puSpamukuleSu ca sugandhazca kiM na vartate iti cenn| uktaM hi sushrute| yathA hi puSpamukulastho gandho na zakyamihAstIti vaktuM naiva nAstItyathavAsti satAM bhAvAnAm anabhivyaktiriti kRtA kevalaM saukssmyaannaabhivyjyte| sa eva gandho vikRta cakrapANiH-anuktavAjIkaraNaM saMgRhNan aah-ytkinycidityaadi| bhAvita iti vacanAt, prayogeNa zarIrabhAvanAyAM satyA strIsevA sambhavatIti darzayati / Atma.vegeneti saGkalpajAtanAma vegena / For Private and Personal Use Only
Page #156
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zya adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2385 nateM vai Sor3azAda varSAt saptatyAH parato na c| / AyuSkAmo naraH strIbhiH saMyoga kartumarhati // atibAlo hyasampUrNa-sarvadhAtuH striyo brajan / upatapyeta sahasA taDAgamiva kAjalam // 16 // zuSkaM rukSaM yathA kASThaM jantujagdhaM vijarjaram / spRSTamAzu vizIyyata tathA vRddhaH striyo vrajan // 20 // jarayA cintayA zukravyAdhibhiH krmkrssnnaat| kSayaM gacchatyanazanAt strINAzcAtiniSevaNAt // 21 // patrakezaraiH kAlAntareNAbhivyaktiM gacchati, evaM bAlAnAmapi vayaHpariNAmAt zukraprAdurbhAvo bhavati / romarAjyAdayo'thArttavAdayazca vizeSAnnArINAM rajasi copacIyamAne zanaiH zanaiH stngrbhaashyyonybhiddhirbhvti| sa evAnaraso vRddhAnAM jarAparipakkazarIrakhAnna prINano bhavati yasmAcca khalvAhArapariNAmajAt rasAda raktaM tato mAsaM mAMsAnmedaH prjaayte| medaso'sthi tato majjA mana: zukrasya smbhvH|| tatra rasa gatau dhAtuH, aharahargacchatIti rasaH, sa khalu trINi trINi kalAsahasrANi pazcadaza vA kalA ekaikasmin dhaataavvtisstthte| evaM mAsena rasaH zukro bhavati strINAzcAtavamiti / rasAdeva striyA raktaM rajaHsaza prvttte| tad varSAda dvAdazAda ddhiM yAti paJcAzataH kssymiti| ata evAhanarte ityaadi| AyuSkAma iti avAk SoDazavarSAdapi bAlo nAmivyaktazukratvena maithunasamartho'pi na strIsaMyogaM kuryyaadaayurhitvaat| ekmtiitspttiko'pi| atibAlAtiTaddhayomai thune doSamAha-atibAla ityAdi / upatapyeteti rasAdimajjAntadhAtuzoSAt tanmaye ca deThe pumAnupatapyateti bhAvaH / kAjalamiti dRSTAnta IpatsarcadhAtukhakhyApakAsampUrNasarcadhAturityarthaH // 19 // gaGgAdharaH-zuSkamityAdinA vRddhasya strIsaMyoge doSamAha / spaSTArthaH zloko'yam // 20 // __gaGgAdharaH-nanu vRddhasya sarvasampUrNazatoH kasmAdeva vizIrNatA syAdityata Aha-jarayetyAdi / zukra hya tairjarAdibhihetubhiH kSayaM gacchatItyato vRddhazcintAttoM bAlasya tar3AgadRSTAntena zukraM zuSyati na punarapi zukrasadbhAvaM kaphaprAdhAnyaJca darzayati / For Private and Personal Use Only
Page #157
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vAjIkaraNapAda4 2386 crk-sNhitaa| vAjIkaraNapAda 4 kSayAHbhayAdavitrabhbhAcchokAt strIdoSadarzanAt / nArINAmassajJatvAdabhicArAda (r) asevanAt // tRptasyApi striyo gantaM na shktirupjaayte| dehasattvabalApekSI harSaH zaktizca hrssjaa|| 22 // rasa inau yathA dani sarpistailaM tile ythaa| sarvatrAnugataM dehe zukra saMsparzane tathA // 23 // vyAdhiyuto bhAravahanAdikarmAkRrSito'nazanakSINaH strISvatiprasaktyA kSINazukrazca striyo jan zuSakAdikASThavadAzu vizIyyateti bodhyam // 21 // gaGgAdharaH-nanu vizIrNAbhAvAt tu jarAturAdayaH paraM maithunazaktA bhavanti 'kiM na vetyata Aha-kSayAdityAdi / dhAtUnAM vizeSataH zukrasya ca kSayAt narasya striyo gantuna shktirupjaayte| jarAdirahitasya yanazca bhayAdapi striyo gantu zaktina jaayte| na vA avizrambhAt ljjyaa| nApi zokAt / na ca strIdoSadarzanAt / na vA nArINAmarasazakhAt / nApyabhicArAt / na cApi ciraM strINAmasevanAt / na vA tRptasya maithunena tRptasya ca striyo gantuM zaktimavati / nanvebhyaH kAraNebhyaH kathaM striyo gantuM zaktirnarasya na jAyate ityata AhadehasattvetyAdi / harSI liGgodagamahetustu dehavalasattvavalobhayApekSI, na hi kevaladehabalAd bhavati na vA kevalamanobalAdbhavati / zaktizca maithunazaktiliGgodagamAkramAMdirUpA harSajA, sa ca ho na dhAtUnAM zukrasya vA kSayAdbhavati sati ca manobale dehabalAbhAvAt / bhayAcAvizrambhAdibhyazca ho na bhavati satyapi dehabale manobalAbhAvAt // 22 // gaGgAdharaH-nanu tarhi kiM zukraM zarIre manasi ca varttate ityata Aha-rasa ikSAvityAdi / nanu tarhi kiM ikSvAdiSu sarvadeheSu rasAdivat sarvadeheSu zukra vRddhasya tu jantujagdhatvAdidRSTAntena na vinaSTasya punarbhAva zukrasya tathA'bhUyiSTatAM darzayati / nanu tRptasya zarIrabalaM bhavatyeva, tat kiM tRptasya striyo gantumasAmarthyamityAha- dehetyaadi| etena satyapi tRptijanitabale kSayAdinA dehamanasorupahatatvAd harSo na bhavati, harSAbhAvAd vyavAya'zaktirna mavatItyuktaM bhavati // 17-22 // pANi:-samprati, sambhavati zukraM yathA dehe, sthitaM yathA ca pravartate, tadAha-rasa * avicArAta iti pAThazca dRzyate / For Private and Personal Use Only
Page #158
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org zyaM adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / tat strIpuruSasaMyoge ceSTAsaMkalpapIr3anAt / zukra pracyavate sthAnAjjalamArdrAt paTAdiva // 24 // harSAt saratvAt saukSmyAcca pacchilyA gaurAdapi / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only 238 anupravanabhAvAcca drutatvAnmArutasya ca // varttate ityata Aha-saMsparzane / dehe saMsparzanaM tvak vizeSata upasthaM tatra sarvvatra zukramanugataM manazca tvaksamavAyivyApakaJca bhavatIti // 23 // gaGgAdharaH- nanu tvaggataM zukraM kathaM pracyavate maithunAnna cAnyata ityata AhatadityAdi / tat tvaggataM zukraM strIpuruSasaMyoge sati tayordvayozceSTayA zarIradolAyitatvAdivyApAreNa saGkalpena manaso'pyatyutsAhamaNavAsanAdikarmaNa: pIr3anAta zukrAdhiSThAnasparzanAt dehasthatva vizeSato'yupasthaM yonizephasI teSAM pIr3anAt nipIr3anAt sthAnAt svasthAnAt zukraM pracyavate / ArdrAta paTAjjalamiva / yathArdravastrasthaM jalaM pIr3akakarAdivyApAreNa vastrasya pIr3anAt tadvatrAjjalaM pracyavate tathetyarthaH / suzrute'pyuktam / " tatra strIpuMsayoH saMyoge tejaH zarIrAd vAyurudIrayati / tataH tadudIrNaM tejo'nilasannipAtAcchukraM cyutaM yonimabhiprapadyate " iti // 24 // gAdharaH- nanu zarIraceSTAmanaH saGkalpAbhyAM pIr3anAt dhAvantaraM na kathaM pracyavate ityata Aha- harSAdityAdi / harSAditi manaso ratyuddIpananimittamodAt anulavanaM pracalanam, tadanulavanabhAvAcceti harSasya manaH sthitakhAt saralAdayo drutavAntAH SaDdharmAH zukrasya naisargikAH / mArutasya ca dratatvAdityanvayAH strIpuruvasaMyoge zarIraceSTAmanaH saMkalpapAbhyAM mArutasya drutatvAt drutagamanazIlatvAt: saMsparzana yoni liGgasaMgharSaNakucopamarddanacumbanAditaH saMharSAt saratvAdipar3a guNaH ityAdi / ikSvAdidRSTAntatrayeNa anatiprayatnAlpaprayatna mahAprayatnapra vAhyazukrAn puruSAn yathAkramaM darza yati / saMsparzana iti saMsparzanavati, tena kezAdau saMsparzanAvyApteH zukramapi nAstItiH darzayati / strIpuruSasaMyogo mizrIbhAvaH / ceSTA vyavAyaceSTA, saGkalpo yoSidanurAgaH / pIr3anaM nArIpuruSayoH parasparasaMmUrcchanam / atra ca nArIpuruSasaMyogaH pradhAnaM kAraNam / tatsaMhakArINi ceSTAdIni / Ardra paTadRSTAntenAzrayAnupaghAtena zukrasravaNaM darzayati // 23 // 24 // cakrapANi:- aparamapi zukrapravRttihetumAha- harSAdityAdi / harSaH saGkalpapUrvaka zukrodro jocchrAyAdikArIcchA, tarSo vanitAbhilASaH / saratvamasthairyyam / aNupravaNabhAvo 'Nutve sati vahi harSAt tarSAt saratvAt iti kutazcit paThyate / + aNupravaNabhAvAcca eti vA pAThaH /
Page #159
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2388 caraka sNhitaa| [vAjIkaraNapAda 4 aSTabhya ebhyo hetubhyaH zukra dehAt prsicyte| carato vizvarUpasya rUpaM dravyaM cha yaducyate // 25 // bahalaM madhuraM snigdhamavitra guru picchilam / zuklaca bahu yacchukra phalavat tadasaMzayam // 26 // / yena nArISu sAmarthya vAjivalabhate nrH| vrajeccAbhyadhikaM yena vAjIkaraNameva tat // 27 // zukraM tadyAyAmajadUtavAyunA dravIbhUtaM kRkhA vadhaH pratikSepAt sarakhAdiguNaH samuditebhya ebhyo hetubhyo dehAt zukraM prasicyate iti bhaavH| apatyajanakatve zukrasya svarUpaliGgamAha-carata ityaadi| zarIre caratastu vizvarUpasya paJcabhUtopAdhipratyagAtmana eva yada rUpaM yA mUttiH yada dravyaM tadravyamayaM zakram / prajA hi vizvamucyate cetanakhAt sarvavedAdhikaraNakhAt karmapurupakhAt, ghaTAdikantu na vizvamacetanatvAda vedAnadhikaraNatvAdakarmakatvAca // 25 // gaGgAdharaH-nanu kutastad vizvarUpaM prajAhetutvAt na hi sarve zukraM prajanayatItyata aah-bhlmityaadi| vahalaM sAndram avisramanAmagandhi zukla zvetavarNa bahu nAlpaM tat zukramasaMzayaM phalavadapatyakaramityarthaH // 26 // .. gaGgAdharaH-nanu vAjIkaraNaM nAma kimarthamityata Aha-yenetyAdi / sAmarthya vyavAyArtham / adhikamiti kAlato vArato nArItazca vegavalatazcAdhikam nirgmnsvbhaavm| dra tatvAnmArutasya ceti zukraprerakasya vAyorabhigavaNazIlatvAdityarthaH / ete ca yadyapi hetavastathApi prAdhAnyAt prathamapratipAditastrIpuruSasaMyogAdirUpahetUnAM samaSTau naivAmI gnnitaaH| gharata iti nAnAmAnuSapazvAdijAtiSu bhrmtH| vishvruupsyetyaatmnH| tathA hyAtmaparyAyeSUktam, -"sa vizvakarmA sa ca vizvarUpaH" iti| rUpadravyamiti prAktanakAraNam / etena avyaktasyAtmano vyaktazarIranivRttau zukraM heturityuktaM bhvti| zukraJce ha prakaraNAgatatvena uktam / tena ArttavamapyAtmano rUpadravyaM jJa yam // 25 // cakrapANiH-prazastazukraguNAnAha - bahalamityAdi / vAjIkaraNa'zabdaniruktimAha-yenetyAdi / vajecAbhyadhikamiti punaHpunaH gacchet / vyajyata iti vA paatthH| tatApi bhUyogamanena nArISu puMstvena vyjyte| vyajyAditi pAThe'pi sa evArtho vidvadbhiH sucintniiyH| anena * rUpadravyam iti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #160
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zya adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2386 miti yadyapi pUnamuktaM vAjIvAtibalo yenetyAdinA tenAtra na paunaruktyam / atra vAjIkaraNapadasya niruktyabhiprAyeNedaM hi vcnmiti| suzrate ca vAjIkaraNa yogA apare yathA-tilamASavidArINAM zAlInAM cUrNameva ca / pauNDakekSurasenA marditaM saindhavAnvitam / varAhamedasA yuktaM ghRtenotkArikAM pacet / tAM bhakSayitvA puruSo gacchet tu pramadAH zatam / 1 / vastANDasiddhe payasi bhAvayedasakRt tilAn / zizumArarasaiH pakAH zaSkulIstaistilaiH kRtaaH| yaH khAdet sa pumAn gacchet strINAM zatamapUrvavat / 2 / pippalIlavaNopetaM vastANDaM kssiirspissaa| sAdhitaM bhakSayeda yastu sa gacchet pramadAH zatam / 3 / pippalImASazAlInAM yvgodhuumyostthaa| carNabhAgaiH samastaistu ghRte pUpalikAM pacet / tAM bhakSayitvA pIsA tu zarkarAmadhuraM pyH| narazcaTakavad gaccheda daza vArAn nirantaram / 4 / caNaM vidAAH sukRtaM svarasenaiva bhAvitam / sarpimedhuyutaM lIdA daza strIradhigacchati / 5 / evamAmalakaM cUrNa svarasenaiva bhAvitam / zarkarAmadhusarpirbhiyutaM lIdA payaH pibet / etenAzItivarSo'pi yuveva parihaSyati / / pippalIlavaNopete vastANDe ghRtsaadhite| zizumArasya vA khAdet te tu vAjIkare bhRzam / 7 / kulIranakrakUrmANAmaNDAnyevantu bhakSayet / 8 / mahiSarSabhavastAnAM pibecchakrANi vA nrH|9| azvatthaphalamUlakhaka-zuGgAsiddhaM payo nrH| pIlA sazarkarAkSaudraM kuliGga iva hRSyati / 10 / vidArImUlakalkantu ghRtena payasA nrH| uDumbarasamaM pIkhA vRddho'pi taruNAyate / 11 / mASANAM phalamevantu saMyuktaM kssaudrsrpissaa| avalihya payaH pIlA tena vAjIbhavennaraH / 12 / kSIrapakkAMstu godhUmAnAtmaguptAphalaiH saha / zItAn ghRtayutAn khAdet tataH pazcAt payaH pibet / 13 / nakramUSikamaNDaka-caTakANDakRtaM ghRtm| pAdAbhyaGgena kurute balaM bhUmintu na spRzet / yAvat spRzati no bhUmiM tAvad gcchennirntrm|14| svayaMguptAkSurakayoH phalacarNa sshrkrm| dhAroNNena naraH pIkhA payasA na kSayaM vrajet / 15 / uccaTAcarNamapyevaM kSIreNottamamiSyate / 16 / zatAvayyaccaTAmUlaM peyamevaM blaathinaa| svayaMguptAphalayukta mASamapaM pibennrH|17| guptAphalaM gokSarakAcca vIjaM tathoccaTAMgopayasA vipaacy| khajAhataM zarkarayA ca yuktaM pIlA naro hRSyati savarAtram / 18 / mASAn vidArImapi socaTAzca kSIre gavAM kSaudraghRtopapannAm / pIlA naraH zarkarayA suyuktAM kuliGgavad hRSyati sarvvarAtram / 19 / gRSTInAM vRddhavatsAnAM mASapaNabhRtAM gavAm / yat kSIraM tat prazaMsanti balakAmeSu jantuSu / kSIramAMsagaNaH sarvaH kAkolyAdizca puujitH| vAjIkaraNahetorhi tasmAt tantu pryojyet| ete 300 For Private and Personal Use Only
Page #161
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [vAjIkaraNapAda 2360 crk-sNhitaa| -tatra shloko| heturyogopadezasya yogA dvAdaza cottamAH / __yat pUvvaM maithunAt sevyaM sevyaM yanmaithunAdanu // . yathA hi sevyAH OM pramadAH kRtsnaH zukravinizcayaH / niruktaJceha nirdiSTaM pumAnjAtabalAdike // 28 // iti cikitsitasthAne dvitIyAdhyAye pumAnjAtabalAdika vAjIkaraNapAdazcaturthaH / . ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte cikitsitasthAne . vAjIkaraNaM nAma dvitIyo'dhyAyaH // 2 // vAjIkarA yogAH priityptyblprdaaH| yojyA vizuddhopacita-dehaH kAlAya. pekssyaa| iti // 27 // - gaGgAdharaH-pAdArthamupasaMharati-tatra shlokaavityaadi| pumAn yathA jAtabala ityAdinA heturyogopadezasya / piSTatyAdinA santapaMyennara ityantena dvAdaza yogaaH| yatkiJcidityAdi praharSita ityantena maithunAt pUrva yat sevyam / gavA snAtvetyAdinA ekazlokena maithunAdanu yat sevyam / yathetyAdinA harSajA ityantena pramadA yathA sevyaaH| rasa ityAdinA'saMzayamityantena kRtanaH shukrvinishcyH| yena nArISvityanena vAjIkaraNazabdasya niruktam // 28 // - gaGgAdharaH--pAdaM smaapyti-itiityaadi| adhyAyaM smaapyti-aniityaadi| iti vaidyazrIgaGgAdharakavirAjakaviratnaviracite carakajalpakalpatarau cikitsita.. sthAne pumaanjaatblaadikvaajiikrnnpaadshcturthH|| samAptazca dvitiiyo'dhyaayH||2|| niruktena vividhamapi vRSyamavarudhyate, yathA-zukravRddhikaraM mASAdi, tathA va tikaraM saGkalpAdi, tathA zukra tivRddhikaraM kSIrAdi / yaduktamanyatra-"zukrasra tikaraM kiJcit kiJcicchukravivarddhanam / sva tivRddhikaraM kiJcit trividhaM vRNyamucyate // " vividhamapi hIdaM vyAvAye balavattvaM punaHpunarvyavAyazaktiJca karoti // 26 // 27 // ckrpaanniH-heturityaadi| saMgraho vyaktaH // 28 // iti mahAmahopAdhyAya caraka caturAnanazrImaccakrapANidattaviracitAyAmAyurvedIpikAyAM ..carakatAtparyaTIkAyAM cikitsitasthAnavyAkhyAyAM pumAnjAtavAlAdika vAjIkaraNapAdazcaturthaH // samAptazva dvitIyo'dhyAyaH // 2 // * yathA na sevyAH iti cakravRtaH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #162
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org tRtIyo'dhyAyaH / athAto jvaracikitsitaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // vijvaraM jvarasandehaM paryyapRcchat punarvvasum / vivi zAntamAsInamagnivezaH kRtAJjaliH // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir svasthacikitsitavyAkhyAnantaramataH svasthasyaujaskaraM gaGgAdharaH- atha kiJcit kiJcidAttasya roganut / dvividhaM bheSajaM proktam ; tatra svasthasyaujaskaraM dvividhaM rasAyanaM vAjIkaraNaJca tadanenAdhyAyadvayenoktvA vyAdhitasya vyAdhiharaM bheSajasya zeSatvAddhetoH prathamaM jvaracikitsitaM vyAkhyAyate - athAta ityAdi / sarvvaM pUrvvavat vyAkhyeyam // 1 // gaGgAdhara' - Atreyasya jvaracikitsite tviha pravacane saMgatiM praznamAhavijvaramityAdi / nidAnasthAne jvarazabdasya vyAdhisAmAnyaparyyAyatvenoktatvAdatra vijvaraM zArIramAnasavyAdhibhyo nimktaM punarvvasu zAntaM sarvvatonivRttaM jIvanmuktamityarthaH, vivikta nirjjane AsInaM guru kRtAJjaliH agnivezaH ziSyottamo jvarasandehaM jvaranAmno vyAdhivizeSasya sandehaM paryyapRcchat / kaM 1 jvara pANiH - svasthorja skaramabhidhAya vyAdhini dhatikara cikitsitavaktavyatvena sarvvaroga pradhAnatvena - jvarasyaivAdau cikitsitamucyate jvarasya ca yathA prAdhAnyam, tathA'traiva vakSyati / cikitsitAbhidhAyakAdhyAyo jvaracikitsitamucyate, abhidhAnAbhidheyayorabhedopacArAt etramuttarAdhyAyeSvapi vyAkhyeyam // 1 // ; cakrapANiH - vijvaramiti / 'vijvara' zabdo nIrogopadarzakaH, yato 'jvarazabdena cAla gadasAmAnye rogo'bhimataH ; nIrogatveneha rogaprazamanapRcchAM zrutvA yato gururbravIti - "jvaro vikAro rogazca" ityAdi / jvarasandehamiti jvaranidAnoktAtiriktajvaradharmmaviSayaM sandeham / vivikta ityAdinA evaM guravaH praSTavyA iti darzayati / For Private and Personal Use Only "
Page #163
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2362 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir caraka saMhitA | dehendriyamanastApI sarvvarogAgrajo balI / jvaraH pradhAno rogANAmukto bhagavatA purA // tasya prANisapatnasya dhruvasya pralayodaye / prakRtiJca pravRttiJca prabhAvaM kAraNAni ca // pUrvvarUpamadhiSThAnaM balakAlAtmalakSaNam / vyAsato vidhibhedaJca pRthag bhinnasya cAkrutim // liGgamAmasya jIrNasya cauSadhaM sakriyAkramam / vimuJcataH prazAntasya cihna yacca pRthak pRthak // [ jvaracikitsitam jvarasandehaM payyapRcchat tamAha - dehendriyatyAdi / nanu bhagavatA layA purA nidAnasthAne jvarastu khalu mahezvarakopaprabhava ityAdinA prANAnAdatte ityantena samAsato rogANAM pradhAnatayA dehendriyamanastApitayA sarvvarogAgrajatayA balitayA ca jvaro nAma vyAdhivizeSa uktaH / tasyetyAdi / tasya proktalakSaNasya jvarasya prANisapatnasya prANizatroH prANinAM pralayodaye maraNe ca janmani ca dhruvasya nizcitasya prakRtiM samavAyikAraNam, pravRttiM prathamataH prakAzavistAram, prabhAvam acintya kriyAM, kAraNAni abhivyaktihetUna, adhiSThAnamAzrayamadhikaraNamiti yAvat, balasya kAlaJcAtmalakSaNaM svarUpalakSaNam, vyAsato vistarato vidhibhedaM prakArabheda, pRthaka bhinnasya vistArataH prakArairbhinnasya tasya jvarasya pRthaka prakArabhedena AkRtiM lakSaNam, Amasatra tasA liGgaM jIrNasatra ca tasA liGgam, Amasya tasyoSadhaM jINasya ca tasyASadham atra jIrNavacanena viSamANAJca saMgrahaH, kriyAkramaM yayAnupUrvyA yena krameNa yA kriyA taM tataH kriyAkramaM vimunyctH| ; For Private and Personal Use Only cakrapANiH - dehendriyamanastApItyAdi hetugarma jvarapradhAnatve vizeSaNam kecid dehamAtApimojag dAdayaH kecinmanastApina evAsmitvAbhinivezAdayaH kecidindriyatApina eva timirAdayaH, antu vitatApI, vakSyati hi - " jvareNAvizatA bhUtaM na hi kiJcinna tapyate" tala zarIratApitvaM santApAdinA, manaindriyatApitvacca 'vaizvityam' ityAdinA vakSyati sarvvarogAgraja iti zArIrasarvarogAgrajaH; mAnasAstu rogA jvarAdeH prAgavasthitA eva satyayugAdAvapi / balitvacAsya bhUrivikArakatvAt / pradhAnatva dehamanastApitvAdidharmmayogAt / prANisapattrasyeti mArakatvena * vidhibhedAcca iti pAThAntaram / ;
Page #164
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ya adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2363 jvarAvassRSTo rakSyazca yAvatkAlaM yato ytH| prazAntaH kAraNayaizca punarAvarttate jvaraH // yAzcApi punarAvRttaM kriyAH prazamayanti tam / jagaddhitArthaM tat sarva bhagavan vaktumarhasi // 2 // tadagnivezasya vaco nizamya gururabravIt / jvarAdhikAre yada vAcyaM tat saumya nikhilaM zRNu // 3 // jvaro vikAro rogazca vyAdhirAtaGka eva ca / ekArthanAmaparyAyavividha bhidhIyate // 4 // tyAga kuvtH| tasya cihna prazAntasya ca tasya cihnm| jvarAvasRSTo jvarAnmuktaH puruSo yato yato bhAvAt yAvatkAlaM rakSyaH paalyitvyH| prazAntazca jvaro yaiH kAraNaiH punraavrttte| prazAntaM punarAvRttaM taM jvaraM yAzca kriyAH prshmynti| guruH punrvsuH| saumya he somAhe // 2 // 3 // gaGgAdharaH-jvara ityaadi| saamaanyrogpryaayH| tasya nikhilasya prANizatoH / dhruvsyetyvshymbhaavinH| pralayodaye maraNe jnmni| atra ca tamorUpo jvaro jJayaH / vakSyati hi "jvaraprabhAvo janmAdau nidhane ca mahattamaH" iti| prakRtyAdayaH samastAdhyAya. vyAkaraNIyA yathAvasaraM vyaakhyeyaaH| balaJca kAlazcAtmalakSaNanceti balakAlAtmalakSaNam iti dvndvH| vyAsato vidhibhedAcceti prapancena vidhitedaat| yata iti yebhyo vyavAyAdibhyo rakSyA, dvitIyo 'yataH'zabdo yena hetunA rakSaNIya ityrthH| 'jagadbhitArtham' ityanena, yacca zrutvA jagadvitaM cikitsApravarttanaM kariSyAmItyagnivezaH kAruNikatAM ziSyaguNeSUpAdeyAmAtmano darzayati // 2 // 3 // cakrapANiH-jvaro vikAra ityAdini zagranthaH / jvaro vikAra ityAdipraznagranthasUcitasyApi paryAyakathanaM vRttameva, tathApi punaH prakaraNavazAdabhidhAnamiti na punaruktidoSa iti bru vate, kiMvA jvarasyaivAdhikRtasyaitat pryaaykthnm| vikArAdayazca yadyapi sAmAnyena rogAbhidhAyinaH tathApi prakaraNAjjvara eva viziSTe vyAdhau te| tasmiMzca vyAkhyAne jvarAdiparyAyAbhidheyarUpA vikRtiH jvaro vikAraH ityAdinA ucyate iti nApi punarukti.zaGkA / 'nAma'zabdaH prakAzane, tena eko'rtho nAma jvaralakSaNo rogalakSaNo vA paryAyairucyata ityrthH| paryAyA ekArthAbhidhAyino bhinnajAtIyAH zabdAH, kiMvA nAmaparyAyairiti nAmarUpaiH paryAyairvyavahiyamANaiH paryAyarityarthaH ; yataH pa-yo For Private and Personal Use Only
Page #165
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2364 crk-sNhitaa| [ jvaracikitsitam tasya prakRtirudiSTA doSAH shaariirmaansaaH| .. dehinaM na hi nirdoSaM jvaraH samupasevate // 5 // vyAdhejvarAdeH prakRtiruddiSTA zlokasthAne mahArogAdhyAye-dvividhA punaH prkRtiressaamaagntunijvibhaagaaditi| tatra saMkSepeNoktAH punaH zArIradoSA mAnasadoSAiceti vistareNa prakArAntareNa ceti| atastenaiva jvarasya rogavizeSasyApi prakRtiruktA yA vikriyamANA yad rUpAntaramApadyate tasya sA prakRtirityarthaH / jvarAjyasya vyAdhivizeSasya zArIradoSA mAnasadoSAH prkRtiruddissttaa| dvividhA punaH prkRtiressaa|| nanu AgantunijavibhAgAditi yaduktaM tadanena virudhyate iti cena, tatra zArIravyAdhyabhiprAyeNAgantunijavibhAgAt ityukta khAt / nanu jvarasyApyAgantujalamasti tasya prakRtistvanena labhyate iti cennAtra zArIrapadena zArIrAgantvAdyabhighAtajAdermAnasapadena mAnasAg2antoH kAmazokajAdeH saMgrahAt / Aganturhi vyathApUcomo jvaro bhavati sa kiJcit kAlamAgantuH kevalo bhUlA pazcAnijaidoSairanubadhyate, tasmAt tat kizcitkAlamAgantujAnAM kaivalyaM bhedamakizcitkaraM malA zArIrava svIkRtam / na ca yaH kiJcitkAlamAgantuH kevalo varttate tatkAle kriyAkaraNe na sampadAte cet tathApi taduttarakAlaM doSasambandho'pi na doSocitA tatra kriyA kAryA syaat| parantu bhUtAbhicArAduracitA kriyA kAryA tat kathamakizcitkaraM tat kaivalyaM bhavatIti vAcyaM, sati hya vaM bhUtAbhicArAdAnugatalakSaNatve'pi zArIramAnasadoSANAmAgantau tattadAgantujanakAdRSTavizeSeNa phalonmukhenAgantuvyAdhyutpatteH pUrvameva prakopitatva mntvym| nanu kasmAt tanmantavyamityata Aha-dehinaM na hiityaadi| hi yasmAt nirdoSaM dehinaM jvaro vyAdhiH ko'pi na samupasevate, tasmAdAgantorapyutpatteH pUrvamAgantuheladRSTavizeSaNa zArIramAnasadoSaduSTiH avazyamantavyA bhvti| vyavahriyamANo'pi bhavati, yathA AyuSi nityagAnubandha zabdarUpau pryaayaavuktau| 'prakRti'zabdeneha svbhaavH| tathA yatkAraNamayaM kAyaM bhavati, taducyate / tatra pratyAsannakAraNarUpAM prakRtimAha-tasyetyAdi / uddiSTeti sNkssepaabhihitaa| doSANAM jvaraprakRtitve hetumaah-dehinmityaadi| sarvvadoSAvyabhicArAt jvarasya doSaprakRtitvaM siddhamiti bhAvaH / 'dehi zabdena zarIravAn puruSo'bhinetaH, na kevalam AtmA, tasya nirvikAratvAt ; 'samupasevate' iti bhASayA mUtavizeSarUpasya For Private and Personal Use Only
Page #166
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / 2365 kSayastamo jvaraH pApmA mRtyuzvokto'yamAtmajaH / kammabhiH klizyamAnAnAM paJcatvapratyayAnnRNAm // 6 // 3 nanvevamastu mahArogAdhyAye'pi rogaprakRtirmAnasadoSo noktastato'pi virudhyate iti : cenna tatra hi nijazabdena satvazarIradoSasaMgraho'bhipretaH / nanu tarhi tripaNIye kathaM trayo rogA iti nijAgantumAnasA ityuktamiti cenna, tatra tathaivoktvA punarvivRtaM svayameva taMtra nijaH zarIradoSasamuttha ityAdinA / tasyAyamabhiprAyaH nijapadaina mAnasarogalAbhAzaGkayA punaruktiprasaGgAzaGkAnirAsa iti AcAryANAM hIyaM rItiH ziSyANAM vividhaviziSTajJAnArthaM vividhavartmanA prayogaM darzayatIti // 4 // 5 // 5 gaGgAdharaH- nanu AganturogAtpatteH pUrvvakAle tadAganturogAnubandhakadoSakopakA dRSTapariNAmaH kuto labhyate ityato avaraparyyAyamAha-kSaya ityAdi / yadApi jvarasya paryAyA na pRSTAstathApi nidAnasthAne tatra vyAdhirAmaya ityAdiparyAyairyAvAn vyAdhiruktastAvadyAdhivyavacchedArthaM vyAdhivizeSasya jvaretinAmnaH paryAya ucyate / kacit sAmAnyavAcizabdo vizeSe'pi varttate, yathA tRNazabdastuNajAtau tRNavizeSe kattu ca varttate / na tu nikhilavyAdhereva ka prakRtikhakhyApanArtha punarayaM vyAdhiparyAya uktaH / vedavidbhiH jvaro'yaM vyAdhiH kSayaH kSayakara uktaH tamo'yuktaH pApmA coktaH mRtyumRtyuheturuktaH AtmajaH svayaMkRtaduSkamme janitAdharmmajalA duktaH sutarAM pAppA pApasambhavAditi kasmAdukta ityata Aha- karmmabhirityAdi / nRNAM kammabhiH svakRtAdhareva klizyamAnAnAM nAnAvidhaduHkhalakSaNavyAdhibhireva klezam jvarasyAvezaM darzayati / vigrahazva jvarasya svatantre vaktavya eva, 'jvarastripAdastrizirAH " ityAdinoktaH // 4 // 5 // cakrapANiH - svabhAvarUpAM jvaraprakRtimAha-kSaya ityAdi / dehakSayahetutvAt kSayaH, moha'katvAt tamaH pApanirvvarttayatvAt pApmA, mRtyukAraNatvAt mRtyurjvara evocyate / ala va 'uktAH' iti, tathA 'yamAtmakAH' iti bahuvacanamekasminnarthe ubare kSayakartRtvAdidharmabhedavivakSayA jJeyam / iti yamasvarUpAH, yamo hi yathA mArakaH, tathAmI mArakA ityato yamAtmakA ityarthaH ; kiMvA yamAtmajA iti pAThaH; atrApi yamapusatvena pitRsamAna kriyAkarttRtvamucyate / kiJca kSayAdayaH svanAmaprasiddhA yamasvarUpA bhinnA eva jvarAt iha jvarasya tu yamAtmakatvAbhidhAna prasaGgAt te'pyucyante / asmin vyAkhyAne 'mRtyu' zabdena mRtyusUcakaM riSTamucyate; yataH, mRtyureva na mRtyuktA yamAtmakAH iti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #167
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2366 caraka saMhitA | / ityasya prakRtiH proktA pravRttistu parigrahaH nidAne pUrvvamuddiSTA rudrakopAt sudAruNAt // 7 // dvitIye hi yuge sarvvamakrodhavratamAsthitam / divyaM sahasra varSANAmasurA abhidudruvuH // tapovina zamIkantu + tapovighna' mahAtmanAm / pazyan samarthazcopekSAM cakra rudraH prajApatiH // [ jvaracikitsitama ApadAmAnAnAmeva paJcatvapratyayAt mRtyudarzanAt / svakammakRtAdharmyaM vinA na klezaH, klezaM vinA ca na mRtyuriti tattvaM khyApitamiti // 6 // gaGgAdharaH - ityasyeti jvarAkhyasya vyAdheH / pravRttistasya jvarAkhyavyAdheH parigrahaH AdAprakAzaH / sA nidAne jvarastu khalu mahezvarakopaprabhava ityanena sudAruNAt rudrakopAd pUrvvamuddiSTA saMkSepeNoktA // 7 // gaGgAdharaH -- nanu vistareNa kathamityata Aha- dvitIye hItyAdi / hi yasmAt / dvitIye yuge tretAyAM sarvvaM mahezvaramakrodhaM vrataM zAntiniyamavratam / asurAstadA tapovana' yathA syAt tathAbhidudruvurabhidravaM cakruH / rudraH prajApatiH mahAtmanAM devadevarSibrahmarSisiddhAdInAM tairasuraiH kriyamANaM tapovighna pazyan zamIkattu samarthazca samartho'pyupekSAM cakre tapovighnaM na zamIcakAra, akrodhavratAsthita * mRtyukaro bhavati / yamAtmakatve hetumAha - 'paJcatvapratyayAnnRNAM klizyatAM svena karmmaNA' iti / etena yathA yamaH svakarmmaklizyamAnAnAM prANinAM paJcatve heturbhavati, tathA kSayAdayo'pi prAktanakarmaNA klizyamAnAn mArayantItyarthaH / paJcatvapratyayA iti vA pAThaH, tatrApi sa evArtho jJeyaH // 6 // cakrapANiH - kramAgatAM pravRttimAha - pravRttistvityAdi / pravRttiH prathamAvirbhAvaH / parigrahAditi janapadoddvaMsanIye "bhrazyati tu kRtayuge " ityAdinA parigrahAt jvarAdipravRttimuktAM smArayati / athA rudrakopAt sudAruNAd yA pravRttirvarasya sA nidAne pUrdhvamuddiSTA, - "svarastu khalu mahezvarakopaprabhavaH" iti granthena nidAne saGgha peNoktetyarthaH / 'pUrdhvam' itipadena, rudrakopaprabhavA prathamA, . parigrahaprabhavA tu dvitIyA pravRttiriti darzayati // 7 // ataH cakrapANiH - yatazca parigrahabhavatvaM vistaroktam rudrakopabhavatvaJca saGghapoktam ; rudrakopodbhavatvameva vivRNoti - dvitIya ityAdi / vinA krodhaM cayryate yat, 1 tadakrodham / parigrahAt iti pAThAntaram / + tapovinAzanAn karttuM iti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #168
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2367 3ya adhyAyaH cikitsitasthAnam / punarmAhezvaraM bhAgaM dhra vaMdanaH prjaaptiH| prAyo na kalpayAmAsa procyamAnaH surarapi // pAzupatya Rco yAzca zaibyazcAhutayazca yaaH| yajJasiddhikuta--stAbhi_naJcaiva sa iSTavAn // athottIrNavrato devo buddhA dakSavyatikramam / rudro raudra puraskRtya bhaavmaatmvidaatmnH|| spRSTrA lalATe nayanaM dagyA tAnasurAn prbhuH| bAlaM krodhAgnisandIptamasRjat zatrunAzanam + // tato yajJaH sa vizvasto vyathitAzca divaukasaH / dAhavyathAparItAzca bhrAntA bhUtagaNA dishH|| tvAt tapovighnazamIkaraNe krodhasambhavena vratabhaGgaH syAt / tataH paraM punardakSaH prajApatiyaza dhra vaM vedaiH kRtanizcitaM mAhezvaraM zivasya bhAgaMprAyo na kalpayAmAsa / pAzupatIbhi bhistAH zaivIrAhutIrna mahezvarAya ddau| nanu tadatha devAH kiM kimapi nocurityata Aha-procyamAna ityaadi| nana kathaM yazasiddhiH kRtA ityata Aha-pAzupatya ityaadi| yakSasiddhikRto yazasiddhikAriNya RcastAbhiH zaivIbhi gabhirAhutibhizca hInameva yathA syAt tthaa| sa dakSaH prajApatiriSTavAn yajJa kAritavAn / athetyaadi| athAnantaraM devo rudro mheshvrH| Atmavit prabhuH uttIrNavrataH akrodhavratAduttIrNaH san dakSavyatikramaM pAzupatIbhiR gbhiH zaivAhutidAnAkaraNaM buddhAtmanaH svasya raudramugraM bhAvaM puraskRtya lalATe nayanaM spRSTA tAMstapovighnakarAn abhidravakArakAnasurAMstallalATanayanAgninA dagdhvA krodhAgnisandIptaM bAlamasRjada vIrabhadram / tatastasmAdeva devadevarudrAt krodhAgnisandIptAt tapovinAzanAstapovinopajIvinaH, dhra vmityvshydeym| savanAzanamiti yajJanAzanam / zaiva + satanAzanam iti ca paatthH| * yajJasiddhipradAH iti vA pAThaH / 301 For Private and Personal Use Only
Page #169
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2398 crk-sNhitaa| (jvaracikitsitam athezvaraM devagaNaH saha sptrssibhirvibhum|| vAbhiH stuvan sthito yAvaccheve bhAve zivaH sthitaH // 8 // zivaM zivAya bhUtAnAM sthitaM jJAtvA kRtaanyjliH| krodhAgniruktavAn devamahaM kiM karavANi te // 6 // tamuvAcezvaraH krodhaM jvaro loke bhaviSyasi / janmAdau nidhane ca tvamapi cAvAntareSu ca 7 // bAlAt sa dakSasya pAzupatIbhika gabhiH zaivIbhirAhutibhizca hInatayA kriyamANo yazo vidhvasto vinaSTaH / divaukasazca savveM devA vythitaaH| bhUtagaNAH prANinaH dAhavyathAparItA dizo bhrAntA digabhrAntAzca babhUvuH / athetyaadi| athAnantaraM saptarSibhiH saha devagaNastamIzvaraM vibhu rudram RgabhiH pAzupatIbhistAvat stuvan san sthito yAvat zivaH zaive bhAve zAntabhAve akrodhabhAve sthito babhUva // 8 // gnggaadhrH-shivmityaadi| tato bhUtAnAM zivAya zaive bhAve sthitaM zivaM zAkhA kRtAJjaliH san krodhAgnirbAlo vIrabhadro devaM zivamuktavAnahaM te tava kiM karavANi // 9 // gnggaadhrH-tmityaadi| taM krodhaM krodhAgnirUpaM bAlamIzvaraH ziva uvAca / tvaM loke jvaro bhaviSyasi / nanu kasyAmavasthAyAM jvaro'haM bhavitAsmItyata aah-jnmaadaavityaadi| nidhane ca maraNakAle'pi avAntareSu ca jIvatkAle'pi / iti jvarasya prvRttiruktaa| atha praznAnukramikabAdasya jvarasya prabhAvam iti klyaannkre| apacArAntareSviti jvrnidaansevaasu| ava ca satyayuge'pi janmamaraNayoH moharUpajvarasya vidyamAnatvAt dvitIyayuge'pi janmamaraNayorbhavanamapi na jvrsyaanuppnnm| tena ava janmAdau nidhane ca vyavasthitaH ; sa idAnImapacArAntareSu bhaviSyasIti yojanIyam / kiMvA satyayuge ca janmamaraNayormoharUpajvaro niSkalmaSANAM puruSANAM nAsIdeveti mantavyam / kalyANakarasvarUpasyApi zivasya prANipIr3AkarajvaravisargaH prANinAmevAdharmaprabhAvAdavazyamupabhogyAM * tvamapacArAntareSu ca iti paatthaantrm| itaH paramayamadhikaH zlokaH kvacit,-"bhiyA bhasmAharaNastrizirA navalocanaH / jvAlAmAlAkulo raudro hrasvajaGghodaraH kramAt // " iti / For Private and Personal Use Only
Page #170
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / santApaH sArucistRSNA sAGgamardoM hRdi vyathA / FarprabhAva janmAdau nidhane ca mahat tamaH // 10 // prakRtizca pravRttizca prabhAvazca pradarzitaH / nidAne karaNAnyaSTau pUrvoktAni vibhAgazaH // 11 // 2366 Aha - santApa ityAdi / jAtasya jIvitakAle santApAdipaJcako jvaraprabhAvaH svAbhAvikAH jvarasya karmANi santApAdayo bhavanti / janmAdau janmamAtraM bAlasya nidhane maraNakAle ca mahat tamo mahAmohaH syAt / nidAne'pyuktaM sarvve prANabhRtazca sajvarA eva jAyante sajvarA eva mriyante sa mahAmohaH tenAbhibhUtAH prAgdaihikaM dehinaH kathaJcit kiJcidapi na smaranti sarvvaprANinAM jvara evAnte prANAnAdatte iti mahat tamo dehAntaraprAptiM vinA taddehe punarbhave pUrvvArthavismaraNam avAntarakAleSu ca jvaraprabhAvavAtikAdibhedena yAni yAni liGgAni vAcyAni tAni tAnyevetyato nAtropadiSTAni // 10 // gaGgAdharaH - upasaMharati - prakRtirityAdi / atha jvarasya kAraNaM vaktumahasIti praznottaramAha - nidAne ityAdi / nidAnasthAne atha khalvaSTabhyaH kAraNebhyo jvaraH saMjAyate nRNAM tad yathA vAtAt pittAt kaphAd vAtapittAbhyAM vAtakaphAbhyAM pittazleSmabhyAM vAtapittazleSmabhya AgantoraSTamAt kAraNAditi For Private and Personal Use Only pIr3AM sRjatIti mantavyam / santApa ityAdinA prabhAvamAha / prabhAvazcAnopAdhikA zaktirucyate / santApAdInAM prabhAvavyapadezaH ; yatazcAyaM rogaprabhAvaH, tataH, vAtazleSmakRte'pi jvare'nuSNarUpastApo bhavati, tathA janmAdau nidhane ca mahattamorUpatvaM jvaraprabhAva ityarthaH / prakRtizcetyAdinA prakaraNasaMgrahaM karoti / ' ityasya prakRtiH proktA' ityanena prastAvasaMgrahaH kRtaH / adhyAyAnte tvadhyAyArthasaMgrahaM kariSyati / etacca punaHpunaH saMgrahakaraNaM tanvadharmmatvAt praziSyabuddhisamAdhAnArthaM kRtaM jJeyam / nidAna ityAdinA kAraNamAha-aSTau kAraNAnIti rukSAdayastrayo jvarArambhakavAtAdikattvenoktAH tathA 'yathoktAnAM hetUnAM mizrIbhAvAt' ityAdinA tu dvandvAnAM sannipAtasya 'ca kAraNamuktam, tathA AgantUnAM kAraNaM tasa kaSThara veNaivoktam / anye tu vAtAdIneva jvarArambhasamprAptiprAptAn " iha khalvASThAbhyaH kAraNebhyo jvaraH saJjAtaH" ityAdigranthena nidAnoktAni 'kAraNAni ' itipadena grAhayanti, 'prakRti' zabdena tu vIjabhUtA avyavahitasambaddhA doSA gRhyante / rukSAdayastu doSaprakopakAraNabhUtA na jvarakAraNAnIti vadanti tasmin pakSe rukSAdInAM jvare hetubhUtAnAmihAgrahaNaM syAt, rukSAdInAntu jvare hetutvaM doSaprakopAvAntarakhyApAratvena bhavatyeda, yathA - yogasya svarga karttRtvoktam / dvividhaJca kAraNaM rogANAm- vyavahitaM rukSAdi, pratyAsana .
Page #171
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2400 crk-sNhitaa| (jvaracikitsitam AlasyaM nayane sAstra jambhaNaM gauravaM klmH| jvalanAtapavAyavambu bhaktidvaSAvanizcitau // avipAkAsyavairasyaM hAnizca blvrnnyoH| zIlavaivRtamalpaJca jvaralakSaNamagrajam // 12 // kevalaM samanaskaJca jvraadhisstthaanmucyte| . zarIraM balakAlastu nidAne smprdrshitH|| 13 // vibhAgazo'STau jvarasya kAraNAni avyavahitapUrvavartIni yAni pUrvoktAni tAnyatrApi jvarasya kAraNAni nAnyAni santi // 11 // ' gaGgAdharaH-atha pUrvarUpaM jvarasya vaktumarha sIti prshnottrmaah-aalsymityaadi| yadApi nidAnasthAne mukhavairasyamityAdIni pUrvarUpANyuktAni tathApyatra ziSyavyavasAyArtha padyena punaH pUrvarUpANyuktAnIti na punruktdossH| uktaM hi nidAne "pUrvokto yaH punaH zlokairathaH smupgiiyte| tAktivyavasAyAtha dviruktaM tanna gahanate // " iti // 12 // - gaGgAdharaH-atha jvarasyAdhiSThAnaM vaktumarhasIti prshnottrmaah-kevlmityaadi| kevalaM kRtsnaM samanaskaJca zarIraM jvarAdhiSThAnam / vAtAdidoSajadaNDAdAbhighAtAdinajvarANAmadhiSThAnaM kevalaM zarIram, kAmazokabhayAdijajvarANAmadhiSThAnaM samanaskaM shriirmucyte| anyabalakAlalakSaNaM vaktumahasIti prshnottrmaah-blkaalshcetyaadi| nidAnasthAne balakAlavizeSaH punarvyAdhInAmRkhahorAtrAhArakAlavidhiviniyato bhavatItyanena sNmdrshitH||13|| doSA iti zAstrasiddhAnta eva ; 'nidAne' iti padenaiva pUrkhatve labdhe 'pUrvoktAni' iti padamiha vaktavyajvaranidAnavyudAsArtham // 8-11 // cakrapANiH-yadyapi nidAne'pi pUrvarUpANyuktAni, tathApIha prakaraNavazAda yAni prAyaH prAdurbhavanni tAni pazyante / AlasyamityAdi / kevalamiti kRtsnam, tena vAhya ndriyANAmapyavarodhaH ; bhanena dehamanasI apyavazyaM jvareNa tApyete ityuktam / balasyAbhivRddhilakSaNasya jvarAbhyAgamanalakSaNasya vA kAlo balakAlaH, sa ca nidAne "divasAnte ghAnte jaraNAnte vA jvarAgamanamabhivRddhiA" ityevamprakAragranthenoktaH / / 12 / 13 // For Private and Personal Use Only
Page #172
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH 3ya adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / 2401 jvaraprAtyAtmikaM liGga santApo dehmaansH| jvareNAvizatA bhUtaM na hi kiJcinna tapyate // 14 // gaGgAdharaH-athAsya lakSaNaM jvarasya vaktumaIsIti praznottaramAha-jvara ityaadi| AtmA AtmA iti pratyAtma tasyedaM praatyaatmikm| pratijvaraM yalliGgaM sarvatra dehamAnasaH santApaH jvrsyaatmlkssnnmityrthH| nanu dehamAnasaH santApo vyabhicaratItyata aah-jvrennetyaadi| bhUtaM prANinamAvizatA jvareNa hi yasmAt prANinaH kiM manaHprabhRtikaM kiJcinna tapyate tanna api tu sarvameva zarIraM manazca tapyata iti| tasmAd dehamAnasaH santApaH sacatreva bodhyH| vistareNa nidAnasthAne jvarastveka eva santApalakSaNa ityatra vyAkhyAtam // 14 // cakrapANiH-jvarapratyAtmikaM liGgamityAdinA aatmlkssnnmaah| AtmaliGgam ityavyabhicArilakSaNam / iha 'santApa' zabdena, sAmAnyena pIr3A vaktavyA, sA ca dehavizeSaNAbhidhAnAt tApalakSaNaiva bhavati, manasi tu tathA cendriyeSu dehaguNahIneSu vaicittyAdirUpA "vaicittyam" ityAdigranthavaktavyA jnyeyaa| jvaraprabhAve sntaapo'cintykaaryaatyoktH| iha tu jvarAvyabhicAritveneti vishessH| anye tu, arucyAdiyuktaH santApaH prabhAvo bhavati, arucyAdirahitaH svAtmalakSaNaM bhavatIti vrnnynti| santApasya pratyAtmalakSaNatve hetumAha-jvareNetyAdi / 'bhUta' zabdena sarvaprANina ucyante ; tatazca jvareNa bhUtamAvizatA na kiJcinmanuSyAdi na tapyate kintu tapyata eva / tato jvarAvyabhicAritayA jvaralakSaNameva tadupapannamiti bhaavH| ava pakSa gajAdiSvapi 'kUTapAkalAdizabdAbhidheyeSu jvareSvantaharUpA vedanA bhavatIti jnyeym| kiMvA atra dehasantApamanaHsantApau militau vA paryAyeNa vA jvarAtmaliGga bhvetaam| na tAvat paryAyeNa, tathA hi sati kvacijjvare dehasannApaH kacijjvare manaHsantApa eva bhavatIti vAcyam, ttshcaanyoybhicaaraannaavybhicaarilinggtvm| tasmAnmilitAveva dehamanaHsantApAvAtmalakSaNaM jvarasyeti vaacym| evaM vyavasthite kasmAt sarvajvareSu dehamanastApau bhavata ityaahjvrennetyaadi| jvareNa bhUtamAvizatA na hi kiJciccharIraM mano vA na tapyate, kintu tapyata eva, ato dehamanastApaH sarvajvareSUpapanna ityrthH| asmiMzca pakSe zArIramAnasajvarabhedopadarzane "zArIro jAyate pUrvaM dehe" ityAdinA zArIrasya yada dehamAtAzrayatvaM mAnasasya yanmanomAtAzrayatvaM vaktavyaM tat sUkSmakAlAbhiprAyeNa, tasmiMzca sUkSmakAle jvara ubhayatApako'pyanantarotpadyamAnobhayatApitvadharmApekSayA bhavatyeva dehamanastApI, yathA prathamakSaNotpanna dravyaM nirguNam, bhanantarotpadyamAnaM saguNaM dravyamuktaM dravyalakSaNe // 14 // For Private and Personal Use Only
Page #173
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [uvarrAkitsitam 2402 crk-sNhitaa| dvividho vidhibhedena jvaraH shaariirmaansH| punazca dvividho dRSTaH saumyazcAgneya eva ca // antabveMgo vahibveMgo dvividhaH punrucyte| prAkRto vakRtazcaiva sAdhyazcAsAdhya eva ca // punaH paJcavidho dRSTo doSakAlabalAbalAt / santataH satato'nyA stRtIyakacaturthako / gaGgAdharaH-atha jvarasya vyAsato vidhibhedazca vaktumarhasIti praznottaramAhadvividha ityaadi| nidAnasthAne jvarastvekavidha evetyAdinA yo yo vidhibheda uktastato vivaraNavidhibhedakhAt zArIramAnasa ityAdividhibhedo na virudhyate / atra mAnasaH samanaskazArIro na tu mAnasadoSamAtrajAH kAmakrodhAdayaH parantu zokAdija iti| tathA kutra ca eka eva khalu dehamAnasaH santApalakSaNo jvaraH zItAbhiprAyo dAhajvaraH, uSmAbhiprAyaH zItajvara iti dvividho nijazcAgantujazceti dvividhazca / tatra punarnijaM dvividhamuvAca tasyedaM vivaraNaM zArIraM nijaM mAnasazca nijamiti dvividhaM, saumyamAgneyazca zArIramiti dvividham, antarvago vahibeMgazceti dvividhaJca, prAkRtaM zArIraM vaikRtazca zArIramiti dvividhaM, sAdhyazca zArIramasAdhyazca zArIramiti dvividham / evamAgantujo'pi zArIro daNDAdAbhighAtAdijaH zokAdijastu maansshaariirH| kAmazokAdijazva vAtAnubandhakhAt saumya aagntujH| krodhAdijazcAgneya AgantujaH pittAnubandhakhAt / tathAntardhvago vahibeMgazca / tathA prAkRto vaikRtazca / tathA saadhyshcaasaadhyshceti| trividhaM nijaM jvaraM tatra vidhRtavAnahamane ekadoSajadvidoSajatridoSa jbhedaat| caturvidhazca jvaraM tatra vikRtavAnahaM sAdhyAsAdhyamUdudAruNabhedAt sukhsaadhykRcchsaadhyyaapyaasaadhyprtyaakhyeybhedaacc| punadoSabalena kAlabalAt doSAbalena kAlAbalAcca bhedAt paJcavidho jvaro cakrapANiH-dvividha ityAdinA vidhibhedmaah| ete ca bhedA vivaraNe vyaktA bhavanti / saumya iti zItakAraNArambhatvena somdevtaakH| Agneyo'pyuSNakAraNArambhatvenAgnidevatAkaH / punaH paJcavidho dRSTa ityasa ne paJcavidhena bhedena sarvajvarayyAptiH ; yataH prAyazaH sannipAtena dRSTaH paJcavidho jvara iti ca vakSyati / tatazca kevalavAtAdijvarANAM na santatAdibhedena grahaNam, tathA santatAdInAM kAlaniyamo vktvyH| tatazca ye kAlAniyatAH te santatAdibhisA ev| tasmAda For Private and Personal Use Only
Page #174
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2403 punarAzrayabhedena dhAtUnAM saptadhA mtH| bhinnaH kAraNabhedena punaraSTavidho jvrH|| 15 // zArIro jAyate pUvaM dehe manasi maansH|| vaicittyamaratimA'nirmanasastApalakSaNam / indriyANAzca vaikRtyaM dehe santApalakSaNam // 16 // dRssttH| kiM paJcavidhaM ityata Aha-santata ityaadinaamkH| punazcAzrayabhedaina rasAdisaptadhAtugatatvena sptvidhH| punaH kAraNabhedena vAtapittakapha-vAtapittavAtakapha-pittakapha-sannipAtAgantubhedAt aSTavidho jvrH| tatra nijaH saptavidhaH Agantuja ekavidha AgantusAmAnyAt // 15 // gaGgAdharaH-nanu dehamAnasasantApalakSaNo jvara uktastasya zArIrakhamAnasatve ko bheda ityAkAGkSAyAM kRtasya pRthaga bhinnasya cAkRtiM vaktumarhasItyasya praznasya uttaraM vaktu zArIramAnasajvaralakSaNamAha-zArIra ityaadi| jvaro dehadoSakAlabalAbalAda ye jvarA bhavanti, te paJcavidhA eveti vaakyaarthH| doSakAlabalAbalAditi doSakRtAt kaalblaablaat| kAlabalAbale jvarakAlaprakarSAprakarSoM / tatra santate jvare balavatA doSeNa saptAhAdiprakRSTatvAd balavAn kAlo niyamyate, satatake tu santatakAlApekSayA hInabalena doSaNa abalo jvarakAlaH ; sa hyahorAta dvikAlenAva vyApako bhavati / tathA ayameva satatajvarakAlo hInabalakAlAnyeyaSkApekSayA balavAn bhavati / evamanyeyaSkAdijvarakAlo'pi vyaakhyeyH| kiMvA, doSakAlo duSTikAlaH jvarakAla ityarthaH, asya balAbalAt prkrssaaprkaadityrthH| kAlaprakarSAprakarSaniyamAzca vyAkhyAtA eva / anye tu doSazca kAlazca doSakAlau, tayorbalAbalAditi vadanti / tatra doSabalAt kAlabalAcca santato bhavati, yaduktam - "kAladRSyaprakRtibhirdoSastulyo hi santatam" ityAdinA doSakAlabalaJca vivaraNagranthenoktam, tathA doSasyAbalatvaJca sapratyanIkatayA satatakAdiSu bhavati, tathA jvaravegavigame ca satatakAdau kAlasyAbalatvaM bhavati / atra pakSe doSakAlabalAbalAbhyAM sarvajvarA vyaapynte| tatazca santatAdipaJcajvaraniyamo durghaTaH syAt / anye tu vyutkramAbhidhAnena 'doSabalAbalakAlAt' iti kRtvA vyAkhyAnayanti ; etaccAzabdaM vyAkhyAnam / tRtIyakacaturthakAviti samAsanirde zena tRtIyakacaturthakayorAgantvanubandhatvAdisAdhAraNadharmayogitAM darzayati // 15 ___ cakrapANiH- "pRthabhinnasya cAkRtim" iti praznasya kramAgatamuttaraM zArIra ityaadi| pUrvamitivacanAduttarakAlaM zArIro jvaro manasyapi bhavati, evaM manasyutpAdAnantaraM dehe'pi For Private and Personal Use Only
Page #175
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2404 crk-sNhitaa| (jvaracikitsitam mAnasasantApalakSaNaH sannapi yaH pUrvaM dehe jAyate sa zArIraH, yastu prarva manasi jAyate sa mAnasa iti bhedH| tathA ca zokAdijo jvaraH pUrva manasi bhUlA pazcAnijairdoSairanubandho hi zArIro bhvti| vAtAdijo daNDAdyabhighAtAdijazca pUrva dahe bhUlA pazcAnmAnasadoSairanubandho mAnasaM santApaM janayatIti samanaskaM kRtana zarIraM jvarasyAdhiSThAnamuktaM na tu prtyekmiti| nanu kiM kiM manasaH santApakSAne lakSaNamityata aah-vaicittymityaadi| baicittyamanyaviSayacintAkulatvaM manasaH, aratimenaso'navasthitatvam, glAniraharSaH, tairanumIyate mnHsntaapH| iti trayaM manaHsantApasya lakSaNamanumAnakaraNamityarthaH / nanu cendriyadehasantApalakSaNaM kimityata Aha-indriyANAJca ityaadi| indriyANAM vaikRtyaM vikRtakhamindriyasantApalakSaNaM zravaNadarzanasparzanasvAdanA ghrANagamanAdAnamehanotsagevAcAM zaGkhAdivAnAdhyAnAzravaNAdi pItazuklAdidarzanAdarzanAdi spazesuravena sukhaM sparzAsukhenAsukhamityAdi svAdvAsvAdutAdi zubhAzubhagandhAnyathAkhAdi ityevamAdibhirvakRtairanumIyate zrotrAdIndriyANAM santApaH, evaM dehe vaikRtatvaM kuzavastambhavoSNavazItakhAdikaM dehe santApalakSaNam / tahAnumIyate dehe santApa iti dehendriyasantApaH zArIro jvrH| pUrva dehe dehendriyeSu jAyate dehendriyANAM samudAyo hi deha ucyte| nanu tahi kathamindriyANAM dehasya ca pRthak santApalakSaNamucyate nidAnasthAne dehendriyamanaratApakaraH ityuktaM, praznazca dehendriyamanastApIti, tathA jvarasya cAtmalakSaNaM vaktumahasItipraznottare tu santApo dehamAnasa ityuktamato virodhAzaGkA sambhavati tannirAsArthamindriyANAM sntaaplkssnnmaah-indriyaannaanycetyaadi| indriyANAM vaikRtyamindriye dahe ca vaikRtyaM dehe ca santApalakSaNaM dehasantApendriyasantApo manaHsantApalakSaNacopadarzitametantrika ekaH zArIro jvaraH khyApita iti bhAvaH // 16 // bhavatIti jJeyam / evaJca yadyapi sarvajvarANAM dehamano'dhiSThAnatvam, tathApi yo dehAzrayI prathama zarIradoSeNa balavatA prArabdhaH syAt, sa taddoSacikitsayaiva cikitsyaH, evaM mAnaso'pi mAnasa doSacikitsayaiva cikitsya iti darzayitu zArIramAnasabhedopadarzanaM saadhu| nanu zArIrasya jvarasya santApalakSaNaM vyaktam , mAnasasya tu jvarasya kathaM santApaH yat tasya lakSaNaM bhavatItyAha-vaicityam ityaadi| vaicittyAdayo 'mAnasasantApa'zabdenIcyante, 'tApa'zabdasya 'pIr3A'vacanatvAdityarthaH / manastApaprastAvena, 'dehindriyamanastApI' ityatra ya indriyatApo jvarasyoktaH, sa ca vyAcakSyateindriyANAmcetyAdi / vaikRtyamiti svabhAvAnyathAtvam, taccArthAgrahaNAdyanumeyam // 16 // For Private and Personal Use Only
Page #176
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2405 vAtapittAtmakaH zItamuSNaM vAtakaphAtmakaH / icchatyubhayametat tu jvaro vyAmizralakSaNaH // 17 // gaGgAdharaH-saumyAgneyakhabhedena dvidhA tu jvarasya yaduktaM tayorAgneyaH zItecchayA saumya uSNecchayA jJeyaH kiM zItabhavaH saumya uSNabhava Agneya ityubhayathApi yadISTaH syAt tadA vAtAtmakaH zItabhava uSNamicchatyAgneyazca pittAtmaka uSNabhava zItamicchatIti saumyazca kaphAtmakaH zItabhavatvena uSNamicchatIti bhavatu vAtapittAdyAtmakAstu ke ityataH saumyAgneyajvaraM bhASyeNa lakSaNena ca vivriitumaah-vaatpittetyaadi| vAtAtmakAdInAmuktarUpeNa sugamatvAt saumyAgneyatvaM nopadI vAtapittAtmakAdaH saumyatvaM kim auSaNyatvamiti sandehaH syAt tatrAha-vAtapittAtmakaH jvara uSNabhavatvena zItamicchatIti na saumyaH, kAraNata aagneyH| evaM vAtakaphAtmakastu jvaraH zItabhavatvena saumya uSNamicchatIti nAgneyaH, kAraNataH saumya iti| vyAmizralakSaNaH pittakaphAtmakaH sannipAtAtmakazca etadubhayaM zItoSNaM dvayamevecchatIti saumyAgneya ucyate na tvadhikaH pratyekato hi bhedo na samudAyastha, yathA napusakasya dviretastvaM na tu zukrazoNitAbhyAmadhikamasya kizcida reto'stIti // 17 // cakrapANiH-saumyAgneyabhedayoH pratilomavyAkhyAkrameNa vivaraNam-vAtapittAtmaka ityaadi| vAtapittAtmaka iti vaatpittkaarnnkH| anaca kevalavAtArabdhaH, tathA kevalakaphAradhazca zItasvabhAvakAraNatayA saumyenoSNamicchati, tathA vaatkphaatmko'pyuplbhyte| tathA kevalapittAtmako'pi AgneyatvAdanuSNAbhiprAya iti vaktavyam / tena idAnIM vAtapittAtmakaH zItena vAtena pittena coSNena kRtaH, tasya durupapannAyAmAgneyatAyAM bruvate- vAtapittAtmaka iti| evaMvyavasthitavAtapittajvare ced vAyuH saMyogamahimnA viparItAnukArI dRSTaH, tat phaphasaMyukto'pi vAyuH kiM viparItamarthaM karotItyAzaGkayAha-uSNaM vAtakaphAtmaka iti| vAtakaphAtmako vishessennossnnmicchtiityrthH| vyAmizralakSaNa iti uktavyAmizradoSalakSaNajvaravyatiriktaH kaphapaittikaH sAnnipAtikazca, sa coSNazItAbhiprAyatayA saumyAgneyajvaradvayAtirikta eva jvaraH, yathA-aGga lIdvayavyatirikta nyaGga lam ; evaM zArIramAnasamizrIbhAve'pi cintniiym| jvara icchatIti vacanaM jvarayuktapuruSecchayA jvare upacArAja jJeyam // 17 // For Private and Personal Use Only
Page #177
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2406 crk-sNhitaa| (jvaracikitsitam yogavAhaH paraM vAyuH saMyogAdubhayArthakRt / dAhakRt tejasA yuktaH zItakut somasaMzrayAt // 18 // antardAho'dhikastRSNA pralApaH zvasanaM bhrmH| sandhyasthizUlamasvedo doSava)vinigrahaH // antaveMgasya liGgAni jvarasyaitAni lakSayet / / santApo'bhyadhiko vAhyastRSNAdInAJca mAIvam / bahibveMgasya liGgAni sukhasAdhyatvameva ca // 16 // gaGgAdharaH-nanu rukSaH zIta ityAdinA vAyuH zIta uktastat kathaM vAtapittAtmakaH zItamiccheda vAtakaphAtmakastUSNamicchedityata Aha-- yogavAha ityaadi| yogaM yena saha vAyoH saMyogastasya guNAnurUpeNa guNaM vahatIti yogavAhastasmAt saMyogAt ubhayArthakRt dAhazItobhayakat smbhvti| tad bhASyeNa vivRnnoti-daahkRdityaadi| vahizvaro'pi vAyuranubhUyate tejasA yadA yukto vAti tadA uSNakRt somasaMzrayAt jalAdisomyabhAvena yadA yukto vAti tadA shiitkRditi| tathAntazcaro'pIti bhaavH| eSAM lakSaNAni aSTavidhatvavivaraNena vAcyAnItyato'tra noktAni // 18 // gaGgAdharaH-athAntarvahibaeNgayorlakSaNAnyAha--antardAha ityaadi| adhi. kontaH zarIrAmyantare daahH| doSANAM pittAdInAM vrcsshc| teSAM vinigrho'prvRttiH| mUtrasya tu pravRttina prtipiddhaa| ata Urddha vahiveMgasya sukhasAdhyatvavacanAdasya kaSTasAdhyatvaM khyaapitm| santApa ityAdinA vahibeMgasya lkssnnm| vAhyaH santApa uttApo'tyadhikastRSNAdInAm cakrapANiH-vAtapittajvare zItAbhiprAyatAmupapAdayituM vAyoryogavAhitAmAha-yogavAha ityaadi| yogA yogino guNaM vahatIti yogvaahH| paramatyartham / saMyogAditi uSNena zItena ca sNyogaat| ubhayArthakRditi yathAsaMkhyamiha ussnnshiitaarthkaarii| etadeva vibhjte-daahkRtityaadi| pittena' iti vaktavye yat 'tejasA' iti karoti, tena vAhya nApyAtapAdinA yukto vAyurdAhaM karotIti lokaprasiddhamartha dRSTAntArtha mUcayati / zItakAritvantu vAyoH zItatvenaiva yat siddhaM, tat somarUpakaphapAnIyAdiyogAda vizeSeNa bhavatIti jJeyam / antarvAha ityAdinA antarkhegavahibeMgavivaraNam // 18 // 19 // For Private and Personal Use Only
Page #178
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 3ya adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / prAkRtaH sukhasAdhyastu vasantazaradudbhavaH / kAlaprakRtimuddizya procyate prAkRto jvaraH // 20 // uSNamuSNena saMvRddhaM pittaM zaradi kupyati / citaH zIte kaphazcaivaM vasante samudIryyate // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2407 antagoktAnAM tRSNApralApazvasanabhramasandhyasthizUlAsvedadoSavaJcavini grahANAM mArdavamalpatvam / sukhasAdhyatvameva cetyanenAntavveMgasya duHkhasAdhyakhamiti khyApitam / / 19 / gaGgAdharaH- kramikakhAt prAkRto vaikRtazcaiveti yo dvividhajvara uktastava dvayaM bhASyeNa vivRNoti - prAkRta ityAdi / sukhasAdhyastu prAkRto vasantazaradudbhavo nikhilo vyAdhiH / nanu tatra kathaM vasantazaradudbhavo jvaraH syAdityata AhakAlaprakRtimuddizya prAkRto jvaro'tra procyate // 20 // gaGgAdharaH - nanu kathaM jvaro nirdeSTavyo bhavatItyata Aha- uSNamityAdi / pittamuSNaM pUrvvaM varSAsu saMvRddhaM saJcitamuSNenoSNenAhAreNa ca saMvRddhaM zaradi prakupyati / kaphazca zItaH zIte tu kAle kAlasya zItasvabhAvena zItAhAreNa ca citaH saJcitaH san vasante sUryasantApena vilayanAt samudIryate prakupyati / For Private and Personal Use Only cakrapANiH - prAkRta ityAdinA prakaraNena prAkRtavaikRtavivaraNam / tatraha kAlasvabhAvaprakupittadoSaH prakRtirucyate, tajjAtIyAcca doSAdudbhUto jvaraH prAkRta ucyate / yad vakSyati - "kAlaprakRtimuddizya niddiSTaH prAkRto jvaraH" iti / evamapi varSAkAlaprakRtibhUtena kRto jvaraH prAkRtaH syAditi / taniSedhAyAha - "mukhasAdhyastu vasantazaradudbhavaH" iti / tu-zabdo avadhAraNe / tena ya eva sukhasAdhyaH vasantazaradudbhavaH prAkRtaH, sa eveha 'prAkRta' zabdenocyata ityarthaH / varSAMkAlabhavavAtistu na sukhasAdhya iti, tena nAsau prAkRta ucyate / prAkRtavaikRtasaMjJAvyavahAro hi yathAkramaM sukhasAdhyAsAdhyabodhaprayojanakaH / tad yadi kRcchre'pi vAtaje prAkRtatvaM syAt, tadA kiM prAkRtavyavahAreNa ? yatazca vasantazarakuJjavAveva prAkRtau, tena tayoreva 'uSNam' ityAdinA granthena vivaraNaM prapavana kariSyati na vAtikasyeti / atArthe jatUkarNe- "saumyAgneyau uSNazItakAmI, jIrNastrayodaze divase, vasantazaradoH prAkRto'nyakha vaikRtaH" iti / yadyapi vasantajaH pUrvvamuktaH, tathApi pratilomavyAkhyayA 'uSNam' ityAdinA zaradudbhavaM nirdizati / uSNaM pittaM citaM varSAsu zaradudIrNenAtapena kupyatIti vijJeyam / zIta iti hemante / uSNamityAdinA nirdiSTasya / varSAsvityAdi bhASyam /
Page #179
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir jviracikitsitam 2408 crk-sNhitaa| vrssaasvmlvipaakaabhirdbhirossdhibhistthaa| saJcitaM pittamudrikta zaradyAdityatejasA / jvaraM saMjanayatyAzu tasya cAnubalaH kaphaH / prakRtyaiva visargAcca + tatra nAnazanAda bhayam // adbhiroSadhibhizcaiva madhurAbhizcitaH kphH| hemante sUryAsantaptaH sa vasante prakupyati // nanu kathaM pUrva saMvRddhaM pittaM jvarayatItyata Aha-varSAsvityAdi / varSAsu bhUvASpAdinA kAlasvabhAvena amlavipAkAbhiradbhiH tathAmlavipAkAbhiroSadhibhirAhAradravyajAtibhiH uSNAduSNaM pittaM saJcitaM bhavat zaradi AdityatejasA uSNena sAmAnyAdudriktaM kupitaM sat Azu jvaraM saMjanayati, tasya cAnuvalo'nubandharUpo bhavati kphH| kAlasvabhAvAt vAyoH prazAntakhAt kaphasya ca cayArambhAt kapha evAnubadhyate na tu vAyurityarthaH / nanvitthaM zaradudbhavaH prAkRtaH paittiko jvaraH kathaM sukhasAdhya ityata aahpkRtyaivetyaadi| tatra zaradi prAkRta jvare prakRtyA jvarArambhakayoH pittakaphayoH dravasvabhAvena zarada RtovisargAcca somasyAvyAhatabalena praanninaamupcitbltyaapyaayymaankhaacc| anazanAllaGghanAna bhayaM kaphapittaharaNauSadheSu zreSThatamakhAllaGghanasya yatheSTavidheyatvena sukhenaiva zaradudbhavaH prAkRtajvaraH sAdhyate iti bhaavH| nanu vasantodbhavaH kaphajvarazca kathaM sukhasAdhyaH syAdityata aah-adbhirityaadi| hemante zIte madhurAbhirmadhurapAkAbhirmadhurarasAbhizcAdbhistathA rase pAke nanu yadi varSAsvamlavipAkitvaM sarvAsAmoSadhInAm, tadA pratidravyAbhihitavipAkasyAvyavasthA syAt tasya kAlavazenAmlatvadarzanAt ; maivam , yathAniSThApAkena yanmadhuraM dravyaM tad yathA Avasthikena pAkenAmla bhavati, yaduktaM "parantu pacyamAnasya vidagdhasyAmlabhAvatA" ityAdinA, tathehApi kAlamahinAmlavipAkitvamapi bhaviSyati / evaM hemante yanmadharapAkitvamoSadhInAm, tatrApi vyAkhyeyam / anye tu varSAsu vahnimAndyAd vidAhanimittamoSadhInAmamlavipAkitvamiti bru vate ; yaduktaM "varSAsu vidahatyanna tathA sarvamevAmlaM prAyo yasya vidahyate" iti ; evamapi taihemantena madhurapAkitvamuktameva / tasmAt kAlamahimnaiva pAkAntaramoSadhInAM sAdhu / Azviti / pittasyAzukAritvAcchIghra jnyti| anubala iti anubandhanarUpaH kapho bhvti| evaM jvarasya laGghamIyatAmAhaprakRtyaivetyAdi / visargasya prakRtyeti visargarUpakAlajayA prakRtyA saumyAdirUpayAnazanAda * ukliSTamiti vA paatthH| + visargasya iti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #180
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH 2406 cikitsitsthaanm| tasmAd vasante kaphajo jvaraH smupjaayte| AdAnamadhye tasyApi vAtapittaM bhvednu|| AdAvante ca madhye ca jJAtvA doSabalAbalam / zaradvasantayovidvAn jvarasya pratikArayet // 21 // ca madhurAbhiroSadhibhiH navAnnAdibhizcitaH saJcitaH kaphaH sa vasante sUyyasantaptaH sUryatApena ghRtavat vilAyitaH san prkupyti| tataH prasaraNAt tasya tadrapeNa vasante kaphakopAdAdAnamadhye vasante kaphajo jvaraH smupjaayte| vasanto hyAdAnamadhyama RtuH sUyyekarasahasraNa prANinAM snehAdAnato madhyamatvena madhyabalakhAt raukSyoSNaprAbhyAM tasyApi jvarasyAnu anubandharUpaM vAtapittaM bhvet| tatra prANinAM madhyamabalatvena vAtapittAnubandhatvena laGghanasAdhyakaphasya pratikArArtha laGghanaM balAvirodhena vidhAtu nAtibhayamityataH kaphajaprAkRto jvaraH sukhsaadhyH| nanvetayoH pratikAraM kathaM kuryyAdityata aah-aadaavityaadi| vidvAn vaidyo'sya prAkRtasya jvarasya zaradvasantayorAdau vApyante vA madhye vA jAtasya ArambhakadoSabalAbalaM jJAkhA prtikaaryet| zaradvasantayorAdyantamadhyajAtatvena jJAnAddhi puruSasya doSasya ca balAbalajJAnaM bhvti| yathA zaradaH prathamabhAge prANinAM balaM tathA vasantAntabhAge, yathA zarado'ntabhAge tathA vasantAdibhAge, madhye dvayostulyaM tayoTa ddhihAsAbhyAM balasyArambhAt // 21 // bhayaM na bhavati ; visargo hi saumyaH snigdhaH, tatra balavantaH puruSAzca ; tena talotpanno jvara AmAzayasamutpannatvena laGghanArho laGghanIya ev| kiMvA prakRtyaiva visargAcceti pAThaH / tadA prakRtyeti jvarakAraNena kaphapittarUpeNa laGghanahetunA, tathA visargAcca kAlAt / laGghane bhayaM nAsti, uktaM hi-'kaphapitte drave dhAtU sahete laGghanaM mahat" iti| hemante citaH kapho vasante kupyatIti yuktameva, yataH doSacayAdikramaH zizire nAstyeva ; AdAnamadhye tasyApi vAtapittaM bhavedanu iti tasyApi vasante kaphacarasya vAtapittamanu anubandharUpaM bhavet, tadA vasantAdau dubbalaM vAtapittam, madhye tu madhyam, ante tu prabalaM bhvti| evaM zaradyapi kapho bhvti| tadaitAn vizeSAn buddhA cikitsA karttavyeti darzayannAha- aadaavityaadi| zaravasantayorAdau madhye cAnte ca jvarasya dopabalAbalaM buddhati yojanA // 21 // For Private and Personal Use Only
Page #181
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2410 crk-sNhitaa| (jvaracikitsitam kAlaprakRtimuddizya nirdiSTaH prAkRto jvrH| prAyeNAnilajo duHkhaH kAleSvanyeSu vaikRtH| hetavo vividhAstasya nidAne saMpradarzitAH // 22 // gaGgAdharaH-nanu prAkRtasaMjJeyaM kiM prANinAM prakRtibhUtadoSajatvenAthavA vAtAdInAM prakRtyavasthA prakRtistajjvaraH prAkRtaH kiM vAnyatheti cet ttraahkaalprkRtimityaadi| kAlasyattarUpasya prakRti svabhAvamuddizya prAkRto jvaro nirdiSTaH na tu puruSANAM doSaprakRtimuddizya na vA sukhasAdhyaparatvena / nanu prAkRtatvaM jvarasya kAlaprakRtyA kupitadoSajatvaM tat kiM kAlaprakRtitaH kuSitadoSaH prakRtistajjAtatvaM prAkRtatvaM taccediSTaM tadA kAlAntarasyApi prakRtyA doSaH kupyati tadoSajo'pi prAkRto na kiM bhavatItyata Ada-prAyeNetyAdi / anilajaH prAkRto nikhilo vyAdhiH prAyeNa duHkhaH kssttsaadhyH| prAyazabdenAnilajaH prAkRto jvaraH sukhH| kAleSvanyeSu himAdiSu zaradvasantaprATsu ca nidAnoktakAraNakupitadoSajo vyAdhikRtaH so'pi duHkhH|| nanu kiyantaHzirasIye'pyuktam / "cayaprakopaprazamAH pittAdInAM yathAkramam / bhavantarakaikazaH paTasu kaalessvbhraagmaadissu| gatiH kAla kRtA caipA cayAdyA punarucyate" iti, tena yathA pittasya varSAsu cayaH zaradi prakopaH zIte prazamastathA kaphasya zIte cayo vasante prakopo grISme prazamastathA vAyogrISme cayaH prASi prakopo varSAsu prazamaH iti yat, pittasya vasante cayo grISme prakopaH prASi prazamastathA kaphasya prASi cayo varSAsu prakopaH zaradi prazamaH tathA vAyoH zaradi cayaH zIte prakopo vasante prazama ityapi kAlaprakRti zyate, tataH kiM grISmavarSAzItabhavAH pittakaphavAtajAH prAkRtA na bhavantIti cet, na ; cayaprakopa cakrapANiH-kAlaprakRtimuddizya nirdiSTaH prAkRto jvara iti prAkRtajvarAdhikAraparibhASA / kAlaprakRtimiti kAlasvabhAvasambandhaM doSam ; uddizyeti kAraNatvena lkssyiikRty| nanvevamapi varSAkAlaprakRtinA vAtena kRto jvaraH prAkRtaH syAdityAha-prAyeNAnilajo duHkha iti, anilajo jvaro vAtaprakRtisamAno'pi duHkho bhavati viruddhopakramatvAt / yataH jvarasyAmAzayotthatvena laGghanAdi pathyam, tacca vAyorapathyamiti viruddhopakramatvAd duHkhatvena na prAkRtatvaM vAtikasya / yataH prAkRtatve'pi yaH sukhasAdhyaH, sa eva prAkRta ucyata iti bhaavH| evaM tAvat so vAtajo vaikRtaH, tathA vasantazaravyatiriktakAlabhavaH kaphajastathA paittiko'pi vaikRta eveti darzayamAha - kAleSvanyeSu vaikRta iti| kaphajaH pittaja iti zeSaH / For Private and Personal Use Only
Page #182
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 35 adhyAyaH cikitsitsthaanm| 2411 balavatsvalpadoSeSu jvaraH saadhyo'nupdrvH|| 23 // prazamA ityAdivacanasya ekaikaza ityanena punarAvRttyA cayaprakopaprazamAnirAsAt / "prATazaradvasanteSu vAtapittakaphaiH kramAt / prAkRtaH sukhasAdhyastu vasantazaradudbhavaH" iti| prAyeNAnilajo duHkhaH kAleSvanyeSu vaikRta iti khyApitaH / suzrute'pyuktam--"iha tu varSAzaraddhemantavasantagrISmaprAvRSaH par3a Rtavo bhavanti doSopacayaprakopopazamanimittam, te tu bhAdrapadAdena dvimAsikena vyAkhyAtAH ; tad yathA-bhAdrapadAzvayujau varSAH kArttikamAgazISoM zaradityAdinA dvAbhyAM dvAbhyAM mAsAbhyAM SaDtUnuktvA varSAzaramanteSu kramAt pittasya cayaprakopaprazamAH kaphasya tu hemantavasantagrISmeSu vAyostu grISmaprADvAsu yathA bhavanti tat kAraNopadezena vyAkhyAtam / prakopaNavyAkhyAne tu-"sa zItAbhrapravAteSu ghantei ca vishesstH| pratyapasyaparAhe ca jIrNa'nne ca prakupyati // taduSNaruSNakAle ca meghAnte ca vishesstH| madhyAhna cArddharAtre ca jIryatyanne ca kupyati // sa zItaiH zItakAle ca vasante ca vishesstH| pUrvAhna ca pradoSe ca bhuktamAtre prakupyatIti punaryaduktaM tat kAlaprakRtyA cayaM vinA prakopAbhiprAyeNa, atra tu kAlaprakRtyA cayapUrvakA doSaprakopajAtA rogAH prAkRtA na tu doSakopAjAtA iti| tehyanyeSu zaravasantaprAibhinneSu paJcastRtuSu hemantavasantagrISmapAr3a varSAsu svakAraNakupitAt pittAjAtAH, grISmaprAr3a varSAzaraddhemanteSu tu svahetukopAt kaphAjAtAH, varSAzaraddhemantavasantagrISmeSu svanidAnakupitAda vAtAjAtAca rogA vaikRtAH te ca duHkhAH prAyeNa bhavanti / hetava ityAdi // 22 / / gaGgAdharaH-tatra sukhsaadhylkssnnmaah-blvtkhityaadi| alpadoSeSu balavatasu janeSu dharaH sukhasAdhyaH, evaMbhUtAzca saveM prAyeNa sukhasAdhyA bhvnti| iti sarvapA rogANAM svasvAdhikAre prAyazabdArtha sukhasAdhyalakSaNena vivarISyate svymev| nanu zaradi bahukAraNakupitAt pittAt, vasante ca bahu. kAraNakupitAt kaphAt, prApi ca bahunidAnakupitAd vAtAda yadi rogA atha vaikRtasya jvarasya ko heturityAha-hetava ityaadi| anye tu bruvate-varSAkAle vAtajo'pi prAkRtaH, kintvayaM kRcchraH, vasantazaraddhavastu prAkRtaH sukhasAdhyo bhavatIti vizeSaH / tathAca vAgbhaTena, "prAkRtazcAnilodbhavaH" iti kRtamiti // 22 // cakrapANiH-balavasvityAdinA sAdhyajvaravivaraNam ; jvaropadravA yadyapi sAkSAnna paThitAH, tathApi sAmAnyopadrava uktalakSaNayuktA rogAH ; iha yaduktam 'upadravastu khalu rogo rogAntara For Private and Personal Use Only
Page #183
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2412 crk-sNhitaa| jvaracikitsitam jAyante, tahi te'pi kiM vasantazaradudbhavAH sukhasAdhyAH vAtajAH kucchasAdhyAH syuriti cenna, yataH "uSNamuSNena saMvRddhaM pittaM zaradi kupyati" ityuktvA svakAraNakadamlopNAdibhiH saMvRddhapittaprakopAzaGkAnikArArthaM tadbhASyeNa vyAkhyAtaM varSAskhamlavipAkAbhirityAdinA ; evaM citaH zIte kaphazcaivetyAdutvA snigdhamadhurAdisvakAraNakupitakaphanirAsArtha tadbhASyeNa vyAkhyAtamadbhizcaiva ityaadinaa| tasmAt kAlaprakRtijAt varSAsvamla vipAkijalAditaH saJcitapittasya zaradyAdityatejasAbhivyaktito jAtA rogAH sukhasAdhyAH na tu svakAraNakupitAt pittaat| evaM kaphasyApi vyaakhyeym| nanu prASi vAyorapyevaM cayapUrvakavyAdhijanakakhAt kathaM tajjA duHkhAH --- uktaM hi suzrate-"tA evoSadhayo nidAghe niHsArA rukSA atimAtraM lavyo bhavantyApazca / tA upayujyamAnAH sUryapratApopazoSitadehAnAM dehinAM rokSyAllaghukhAdavezadyAcca vAyoH saJcayamApAdayanti / sa saJcayaH prApi cAtyartha jalopaklinnAyAM bhUmau klinnadehAnAM prANinAM zItavAtavarSarito vAtikAn vyAdhIna janayati" iti naashngkaam| tathA saJcayapUvvekatve'pi vAyuprakopasya kAraNAni hi bhUmelaklinnatA dehasya tataH klinnatA zItavAtavarSANi ca tathA svayamuktaM tasyAzitIye-"AdAnadurbale dehe paktA bhavati durblH| sa varSAsvanilAdInAM dUSaNairbAdhyate punH| bhUvASpAnmeghaniSyandAt pAkAdamlAjalasya ca / varSAsthagnivale kSINe kupyanti pavanAdayaH // iti / tena pittakaphayoH zaradi vasante ca mUryAsantApamAtrasya prerakakhamiva pAdRSi vAyoH prerakA bahavaH tathA pittakaphayozca kupitayoH saMsarga iti prAkRSi vAtaprAkRtA duHkhAH / zaradi pittasyAnubala ekaH kaphaH, tasyApi prerakaH sUryAsantApo nAdhikastathA vasante'pi vAtapittayoyoH saMsarge'pi preraka eka eva sUryasantApaH iti / vasantazaradudbhavAH prAkRtAH aikAntyena sukhasAdhyAH, anilajAstu prAyeNa duHkhAH / prAyapadena bhUmelapaklinalazItavAtavarSAdInAM prerakANAmalpatve tu jvaraH sukhasAdhya iti khyaapitm| viziSTavyAdhiSu jvarasya prAdhAnyAjjvaramadhikRtya prAkRtavaikRtavacanaM sarca sarveSveva rogedhUpalakSaNIyamiti / jtuukrnnstu| "bhaveda vasantazaradoH prAkRto'nyatra vaikRtaH" iti yaduvAca tanna, prAkRSi vAtaprAkRtakhasAmAnyAbhAvAbhiprAyeNa parantu uktarUpeNa prerakabAhulyAdanubandhabAhulyAca duHkhasAdhyavAt vAtasyeva pittakaphayozca prAdhAnyena prakopAt tadbhavatvena kAlajo rogAzrayo roga eva sthUlo'NurvA rogAt pazcAjAyata ityupadravasaMjJaH' iti / tantAntare-- For Private and Personal Use Only
Page #184
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH THHTHHAL cikitsitsthaanm| 2413 vaikRttvmnggiikRty| tantre'smin suzrute ca yat prAkRtatvavacanaM tad grISme vAtasya cayapUrvakatvena prApi prakopeNa vyAdhihetukhAt pittakaphayostadAnImeva vinA cayaM prakopeNa vyAdhihetukhAdvaikRtatvaM nAGgIkRtya prAkRtavAGgIkArAditi na virodhH| yaccAsmiMstantre prAdRSi vAtajasya prAkRtalavacanaM nAsti jatUkaNezva prAkRtatvaM na manyate iti vyAkhyAtaM tat pramAdena bhrameNa vaa| prAyeNAnilajo duHkha ityasya vaikRta ityanena yojanAkaraNAbodhyam / evaM prAdRSi prAkRtAnAm anyarogANAM duHsAdhyatvaM jvarasya tu sukhasAdhyatvaM prbhaavaat| tantrAntare hi "jvare tulyattudopatvaM pramehe tulydRssytaa| raktagulme purANatvaM sukhasAdhyasya lakSaNam" iti yad vyAkhyAtaM tadapi prmaadaadev| jvare hi tulyattadoSatve'pi vasanta zaradudbhavayorevaikAntyena sukhasAdhyatvaM smpdyte| zItoSNavAbhyAM sAdhAraNatvena zaradastatra ca doSau pittamuSNaM zItaH kapha iti tulytaa| vasante ca zItoSNasAdhAraNe pradhAnakaphaH zIto'nubandhazca vAyuH zItaH pittamuSNamiti sAdhAraNatvena tulyakhamRtudoSayoH prApi ca zItoSNasAdhAraNatvena vAtapittakaphAnAJca zItoSNavAbhyAM tulyatve'pi prerakahetubAhulyAbAhulyAbhyAM duHkhasukhasAdhyatve smpdaate| atastulyattadoSatvantu tulyo Rtuzca svalpahetukupito doSazca yatra sa tulyattadoSa ityabhipretya uktamiti bodhym| kaciduktaM "varSAzaradvasanteSu vAtAdayaH prAkRtaH kramAt / vaikRto'nyaH sa duHsAdhyaH prAkRtazcAnilodbhavaH / varSAsu mAruto duSTaH pittazleSmAnvito jvrm| kuyyAt pittazca zaradi tasya cAnubalaH kphH| tatprakRtyA visagAMca tatra nAnazanAda bhym| kapho vasante tamapi vAtapittaM bhvednu||" iti yat tatrApi vaikRto'nyaH sa duHsAdhyaH prAkRtazcAnilodabhavaH prAyeNeti vyAkhyeyam / varSAsthiti prAdRSi paryAyavAt na tu zrAvaNabhAdrarUpe varSatau / cayaprakopaprazamAnAntu varSAzaraddhapantavasantagrISmaprAr3ityevaM rUpeSTatuSa suzrutena sphuTamuktatvAt ; tasyAzitIye yaduttaradakSiNAyanayoH ziziravasantagrISmAmakavarSAzaraddhemantAtmakayoH pratyekamRtyucaryA proktA, tatra prAvidhivarSAvidhibhedo nAsti, tayordakSiNAyanAvadhimAsadvayAtmakatvena punarekattakhAt / hemantazizirayozca bhedaina kiJcivizeSaNamuktaM dakSiNAyanasya zeSamAsadvayAtmako hi hemanta uttarAyaNasya prathamAsadvayAtmakazca zizira iti, na ca tatra cayAdipratiSedharUpeNa caryA proktaa| parantu vAtaprAbalyapratIkAravidhirUpeNa prAyastulyavidhiruktaH; "hikkAzvAsakAsatRSNAcchaI patIsAramUrchAGgabhedArocakakRcchaviTakatA veti dazopadravA jvaramupadravanti" ityuktAH // 23 // 303 For Private and Personal Use Only
Page #185
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [jvaracikitsitam 2414 crk-sNhitaa| hetubhirbahubhirjAto balibhirbahulakSaNaH / jvaraH prANAntakRd yazca zIghramindriyanAzanaH // 24 // tasmAt jyeSThApADharUpe grISme yo vidhiruktaH svAdRzItadravasnigdhAdidehabalasnigdhavAdikaro vAtapittaharazva so'pi na grISpazepamAse prATaprathamamAsarUpe vAyucayakAle virudhyte| tathA prAdRTazeSamAse zrAvaNe'pi vAyucayakAle yaH zrAvaNabhAdrarUpavarSAvidhiH sAdhAraNatu vidhiruktaH so'pi na virudhyate tridosshrkhaat| iti vistareNa tatra vyAkhyAtam / nanu kAledhanyeSu vaikRta iti yaduktaM tatra kiM kAlaprakRtine kAraNaM, kAraNaM cet tarhi prAkRta eva bhavati kuto vaikRta ucyate ityAzaGkAyAM pUrvamuktaM hetava ityaadi| tasya vaikRtasya jvarasya vividhA hetavo nidAne nidAnasthAne dshitaaH| evamanyarogANAM svasvAdhikAre darzitA darzayitavyAzca bodhyaaH| atha sAdhyazcAsAdhya eva ceti yada dvaividhyamuktaM tad bhASyeNa vivRnnoti-blvsvityaadi| alpadoSeSu doSAzcayato vAMzato vApyalpA yatra teSu puruSeSu balavatsu anupadravo yo jvaraH sa saadhyH| jvarasya tUpadravAstatrAntare proktAH-"zvAso mUruicicchadi tRssnnaatiisaarviddgrhaaH| hikkAkAsAGgabhedAzca jvarasyopadravA daza" // iti // 23 // gnggaadhrH-saadhyjvrmuktvaathaasaadhyjvrmaah-hetubhirityaadi| valibhibahubhihetubhiH jvarakara vairjAto jvaro bahulakSaNazcet tadA utpannamAtraM cikitsyamAno'pi bahuliGgo na tUpekSayA bahuliGgastu prANAntakRt bhvti| nanu balibhibahubhirhetubhirjAto vyAdhibahulakSaNa eva bhavati tat kathaM punabahulakSaNa ityuktamiti ? atra kazcid bhApate-svasvakAraNebhyaH kupitA doSAH sarveSAmeva vyAdhInAM janakA bhavitumarhanti, na ca tatrArita pratiniyAmakaH kazcidantareNa yathA prAktanakarmaNaratasmAd yadA svahetukupito doSaH prAktanakarmavizeSacoditaH san viziSTAM duSTimAsAdya yad vyAdhijanakasthAnasaMzrayadRSyasaMyogAdikAM viziSTa sAmagrImAsAdayati tadA tad vyaadhivishessmbhinibttyti| ityato balavadvahuhetujo'pyadRSTavizeSAdalpalakSaNo bahulakSaNo'pi cakrapANiH-balibhirbahubhizca hetubhirjAto bahulakSaNa evaM bhaviSyati, tat kiM 'bahulakSaNaH' itipadena ? ucyate, puruSasyAgnibalAdivizeSeNa doSahetavo yathoktadoSaguNA vApi na bahulakSaNaM rogaM kurvanti, tathA samprAptivizeSAbhAvAca na bahulakSaNatvaM bhavati, yaduktam "ekaM dvau lIn For Private and Personal Use Only
Page #186
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2415 bhvtiiti| pare tu "eka dvau trIn bahUn vApi dehe dhaavaadiyogtH| darzayanti vikArAMstu kupitAH pavanAdayaH" iti tantrAntaravacanamupanyasya dRSyAdisahakArikAraNAdhikyayogAyogAbhyAM bahulakSaNaM svalpalakSaNaJca kurvanti doSAH, na tu svmaanaadhikyaaditi| anye tu vikRtiviSamasamavAyAdalpahetukazca bahulakSaNo bhavati bahuhetukacAlpalakSaNo bhavatItyAhuratanmatatrayaM na manoramameva / yatra hi bahukAraNopapattita jahAsambhavaratatrAdRSTaviSamasamavAyAdayaH kalpyante, navajvarAdau ca rasadhAkhatiriktadhAtudvayAdisAnnidhyazca na vattete, tena kiM dhAtugatajvaraM vinA bahulakSaNo na syAt ? na cAsti niyamaH, navajvarAdiSvapi bhulkssnnaadidrshnaat| tasmAda brmH| jvarasya nimittArthakAriNyA prAktanakammajAtayA vikRtyA vijJa yamariSTalakSaNaM pUvvarUpIyendriye vyAkhyAtam / "pretaiH saha pibenmadya svapne yaH kRSyate shunaa| sa ghoraM jvaramAsAdya na jIvena ca mRjyte|" iti / atra tu punaridamariSTalakSaNantu lakSyanimittayA vikRtyA vijJa yam, uktaM hi varNavarIyendriye-- lakSyanimittA tu sA yasyA upalabhyate nimittaM yathoktanidAneSu iti / nidAnavyAkhyAne lakSaNasyAsya pradarzanAt, indriyasthAne ca pradarzanAt / asyAstu bahulakSaNavarUpAyA vikRtenimittnvidmulbhyte| nidAnasthAne aranidAnAni yAni proktAni terbahubhirvalibhihatuvizeSaiguNarasavIryavipAkaprabhAvavizeSeNa dUSaNavizeSakAsazvAsAditattagrAdhisamprAptijanakaM tattadvayAdhiniyatasthAnasaMzrayaNamApanno doSa ekaikapravibhAgeNa kRtvA tattagrAdhirUpANi lakSaNAni janayati / vyAkhyAtaca svayamevetthaM zoSanidAne, tathA sati bahubhibelibhihaMtubhiralpalakSaNajanakadoSaduSTivizeSakarairjAto rogo'lpalakSaNo bhavati iti| tanirAsAtha bahulakSaNa ityuktam / alpaizca hetubhirbahulakSaNajanakadoSaduSTivizeSakarairjAto'pi rogo bahulakSaNo bhavati sa ca na prANAntakRda bhavatIti khyApanArtha bahubhirityuktam / abalibhizca bahubhirhetubhiralpairvA hetubhirbahulakSaNajanakadoSaduSTikarairjAto'pi bahulakSaNo bhvti| tatra bahubhiravalibhihetubhirjAto bahulakSaNo jvaro na prANAntakRda bhavatItyuktaM valibhiriti tttvm| evaM yastu zIghram indriyanAzano jvaraH zIghramutpannamAtraM cikitsyamAno'pi dazAnAM zrotrAdInAM buddhikarmendriyANAM svasvakriyAzravaNAdizaktiM zIghra nAzayati, na tUpekSayA kAlAntareNa vA ; sa prANAntakRt / upekSyamANArakhanye rogA indriyanAzakAH bahUn vApi dehe dhaatvaadiyogtH| darzayanti vikArAMstu kupitAH pavanAdayaH" iti| zIghra mityutpannamAtra eva // 24 // For Private and Personal Use Only
Page #187
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2416 jvaracikitsitam crk-sNhitaa| saptAhAda vA dazAhAda vA dvAdazAhAt tathaiva c| sapralApabhramazvAsastIkSNo hanyAjjvaro naram // 25 // jvaraH kSINasya zanasya gambhIro dairgharAtrikaH / asAdhyo balavAn yazca kezasImantakRjjvaraH // 26 // prANAntakRtazca, jvarasvazIghramindriyanAzano na prANAntakRditi bhAvaH / zIghraJcendriyanAze'pi nidAnoktaheta vizeSANAM guNarasavIvyavipAkaprabhAvavizegheNa zIghra ndriyanAzakadoSaduSTivizeSakareNa dUSitadoSo heturunneyaH / evaM paratrApi savvatra rogAdhikAre'riSTalakSaNavaicitrotpAdanimittamunneyam / yascatra indriyazabdena mano'pi vyAcaSTe suzrutadarzanAt tanna, yato'smiMstantre svamate manasa indriyANAM ceSTApratyayabhUtakhAdivacanarindriyataH pRthagupadezadarzanAt // 24 // gaGgAdharaH ---saptAhAda vetyaadi| tIkSNo'tyugravego jvaro yadi pralApabhramazvAsastribhimilitaiyuktastadA vAtikaH saptAhAt paittiko dazAhAt zlaiSmiko dvAdazAhAnnaraM hanyAt / vA-zabda evamevaM doSabhedamaryAdAjJApanArtham / triSu doSeSu vAyoH zIghrakAritAt saptAha niyamastato'lpazIghrakhAt pittasya dazAhaniyamaH zleSmaNazvirakArivAt dvAdazAhaniyama iti bodhyam / / 25 // gaGgAdharaH-jvaraH kssiinnsyetyaadi| kSINasya kSINamAMsabalasya zUnasya jvro'saadhyH| gambhIro'ntabaigo jvro'saadhyH| gambhIrastu jvaro jJe yo hyantardAhena tRssnnyaa| Anaddhatvena cAtyartha zvAsakAsodgamena ca // iti suzrutavacanena saha antardAho'dhikastRSNA pralApaH zvasanaM bhrmH| sandhyasthizUlamasvedo dopvcauvinigrhH| antarvaigasya liGgAni jvarasyaitAni lakSayet itisvavacanasya tulyaarthkhaat| kazcidantardhAtustho jvaro gambhIra ityAha / ckrpaanniH-sptaahaadvetyaadi| saptAhAda vAtottaraH sapralApabhramazvAsastIkSNo hnti| evaMguNa eva paittiko dazAhAt, tathaivaMguNa eva kaphajo dvAdazAhAdanti zIghratamazIghratarazIghravikArakAritvAda vAtapittakaphAnAmiti vrnnynti| 'vA'zabdo vikalpArthaH, tena saptAhAdiSvapi arjAgapi jvareNa tvahananaM lkssyte| anye tu saptAhAt samalAeH, dazAhAt sabhramaH, dvAdazAhAt sazvAso hantIti vyAkhyAnayanti // 25 // cakrapANiH-gambhIro'ntarvegaH, kiMvA gmbhiirdhaatusthH| dairdharAtriko dIrghakAlAnubandhI kiMvA dIrdhI rAtri maraNarUpAM karotIti dairgharAtikaH // 26 // For Private and Personal Use Only
Page #188
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir daya adhyAyaH cikitsitasthAnam / srotobhirvisRtA doSA gurakho rasavAhibhiH / sarvadehAnugAH stabdhAH kurvate santatajvaram // dazAhaM dvAdazAhaM vA saptAha vA suduHsahaH / sa zIghra' zIghrakAritvAt prazamaM yAti hanti vaa|| pare tu gambhIra iva yatra vAtAdInAM nizcayo na kartuM zakyate ityaahuH| tad dvayaM na saadhu| daigherAtriko jvro'saadhyH| dIrgharAtrAnubandhI jvaro daigherAtrika ityeke, dIpoM maraNarUpAM rAtrimanuvarttate iti dairdharAtriko mRtyukRdityarthaH / tena kSINasya zunasya jvaro dairgharAtriko mRtyukRt ; 'gambhIro jvaro dairgharAtriko mRtyukRdityrthH| yazca balavAn kezasImantakRt sa jvaro'sAdhya ityankyaH ityapara aah| keshsiimntkRditi| animittaM kezeSu yasya sImanto bhavati sa jvarI mriyate ityrthH| suzrute'pyasAdhyajvaralakSaNamuktaM-"hataprabhendriyaM kSAmaM durAtmAnamupadrutam / gambhIratIkSNavegAttuM jvaritaM parivarjayet // " tathA / "kezAH sImantino yasya saMkSipte vinate bhra vau| lunanti cAkSipakSmANi so'cirAda yAti mRtyave // " iti // 26 // gaGgAdharaH-atha punaH paJcavidho dRSTa ityAdinA santatAdibhedena ye paJca bhedA uktAstAn drshyti-srotobhirityaadi| guravo doSA ekaikolvaNAstrayo doSA rasavAhibhiH srotobhiH vimRtAH kRtaprasaraNAH santaH sarvadehAnugAH sarvadeha sutarAmanugatA bhUkhA stabdhA duSTisvabhAvAda dazAhAdinizcalAzca bhUkhA santatajvaraM kuvvete| iti santatajvarasya samprAptimuktvA linggmaah-dshaahmityaadi| sa kAladUSyaprakRtitulyadoSajaH santato jvaraH doSadRSyANAM niHzeSeNa saMzodhanAbhAvAt saMzodhanAcca dazAha, sarvazaH saMzodhanAt tathA saMzodhanAbhAvAd dvAdazAha, sarvazaH saMzodhanAt saMzodhanAbhAvAcca saptAhaM vyApya suduHsahaH zIghrakArikhAt cakrapANiH-srotobhirityAdinA snttaadibhedmaah| gurava iti vRddhaaH| dazAhamityAdi / dazAhAdIn vApya suHsaho bhavatIti shessH| zIghramiti dazAhAdaya eva pramUtatarakAlAntarApekSayA 'zIghra' shbdvaacyaaH| dazAhAdivikalpazca yathAkramaM pittakaphAnilottarasannipAtArabdhatvAt santataH jvarasya jnyeyH| yaduktamanyatrApi-"pittakaphAnilavRddhayA dshdivsdvaadshaahsptaahaat| hanti vimuJcati vAzu jvaroSmA dhAtumalapAkAt // " tathA "dazadvAdazasaptAhaiH pittazleSmAnilA. dhikH| dagdhoSmaNA dhAtumalAn hanti muJcati vA jvaraH // " iti ; hananamocanavikalpasTa For Private and Personal Use Only
Page #189
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2418 crk-sNhitaa| [jvaracikitsitam kAladRSyaprakRtibhirdoSastulyo hi santatam / niSpratyanIkaM kurute tasmAjjJa yaH suduHsahaH // zoghra prazamaM yAti hanti vaa| vAdvayavyavasthayA pittAdhiko yo bhavati sa dazAhaM vyApya zleSmAdhiko yo bhavati sa dvAdazAhaM vyApya vAtAdhiko yo bhavati sa saptAhaM vyApya suduHsahaH zIghrakArikhAt zIghra prazamaM yAti zIghra hanti veti / yadA tu nAtizudhyantIti vkssymaannvcnaat| atiduHkhena solu zakyaH suduHsahaH zIghrakArikhAt tIkSNatvena zIghraphalajanakakhAt zIghra prazamaM malapAkAt prazAntiM yAti zIghra vA dhAtupAkAddhantIti hantRkhamasya prAguktaM saptAhAda vetyAdinA / suzrutenApi gambhIratIkSNavegAta miti tIkSNavegazabdenAsya mArakakhamuktam / etena dazAhaM vA dvAdazAha vA saptAha vA vyApya santataM yo'visargI sa snttjvrH| suzrutenApyuktaM saptAhaM vA dazAhaM vA dvAdazAhamathApi vaa| santatyA yo'visargI syAt santataH sa nigadyate iti| prazamaM yAti hanti vetyatra maladhAtupAko heturyodhyH| uktaM hi "pittakaphAnilavRddhayA dshdivsdvaadshaahsptaahaat| hanti vimuJcati vAzu tridoSajo dhAtumalapAkAt // " iti| sutarAM pralApabhramazvAsaiH santatajvare dhAtupAko jJa yo'nyathA tu malapAka iti / kazcida vyAcaSTe, uttarottaravyAdhipariddhibalahAsAbhyAM zukrAdidhAtusahitamUtrakhAdinA dhAtupAko zeyo'nyathA tu malapAka iti, tanna, tathAtve jIvanadarzanAt / nanveSa kathaM suduHsaha ityata aah-kaaletyaadi| kAlo vasantAdidaSyazca rasadhAtuH prakRtiH puruSasya vaatlkhaadiH| kAladRSyaprakRtibhiH vyastAbhiH samastAbhirvA tulyo doSaH prAdhAnyena kupitaH san niSpatyanIkaM pratyanIkabheSaja rasAdInAmapyazuddhayA zuddhyA ca vktvyH| kasmAdevamayaM duHsahaH zIghrakArI santato bhavatItyAhakAla ityaadi| kAlo varSAdiH, dUSyo rasAdiH, prakRtirdahaprakRtiH shlessmprkRtyaadikaa| nanu kAlAditulyatA doSasya kadAcideva sambhavati, yathA-vasante zleSmaprakRtau medasi dUSye kapho doSaH, evaM zaradi pittamapi jJeyam, itarepAntu lidoSAdInAM kAlAditulyatvaM duSprApyam / atastatkRtasantataH kathaM bhavatu, santatazca dvAdazAzrayatvena tridoSaja eva vaktavyaH ; ucyate-'tulyaH' ityabhidhAyApi yat 'niSpratyanIkaH' iti karoti, tena kAlAdyanuguNatvameva kAlAditulyatAM sphoryti| kAlAdInAJcAsamAnAnAmapi balavatA doSeNa parigRhItAnAM pratIpArthakaraNAsAmarthyenAnuguNataiva bhavati ; yathA-balavato rAjJo hRdayena pratikUlA api vipakSA rAjAno'nuguNA eva bhavanti / kiJca, vidoSArabdha evAsmanmate santataH, tasya cAnyataraM doSaM prati pratikUlakAlAdInAM For Private and Personal Use Only
Page #190
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 3ya adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / yathA dhAtUMstathA mUtraM purISaJcAnilAdayaH / yugapaccAnupadyante niyamAt santatai jvare + // sa zuddhA vApyazuddhA vA rasAdInAmazeSataH / saptAhAdiSu kAleSu prazamaM yAti hanti vA // * Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir hInaM santataM jvaraM kuryyAt tasmAt suduHsaho zeyaH / na kevalametena suduHsahaH parantu helantaramapyastItyataH suduHsahatve hetvantaramAha-yathetyAdi / kAlAdibhistulyadoSajasya niSpratyanIkatvaM suduHsahatvaJca tathA santatajvare'nilAdayo doSAH kAraNavaicitrayAt vicitraduSTA niyamAt yathA dhAtUna rasAdIna anupadyante anugacchanti tathA tenaiva prakAreNa mUtraM tathA purISaJca yugapadekadevAnupadyante tasmAcca suduHsaho jJeyaH / atra yadi dhAtUna rasAdIn doSAH pacanti tadA hanti yadi mUtrapurISe pacanti tadA prazAmyati iti bhAvaH / nanu kAladRSTaprakRtibhistulyadoSajatvena niSpratyanIkatvAt prazamaM yAti ekAntatastu hanti ityata Aha-sa zuddhetyAdi / rasAdInAM saMzodhanabheSajaiH zuddhayA vApyazuddhayA vA sa santato jvaraH saptAhAdiSu kAleSu puruSasya daivavazAt svabhAvAdeva malapAkAt prazamaM yAti durdaivavazAt svabhAvAdeva dhAtupAkAt inti veti niSpratyatIkatvaM bheSajapratikAyryatvAbhAvAt / yathA dhAtu " iti pAThAntaraM / + anubadhnAti yugapadavazyaM santate jvare iti pAThAntaram / 2416 tulyatvaM sambhavatyeva ; 'tasmAjjJeyaH suduHsahaH' iti / ato'nantaraM 'yathA dhAtum" ityAdi paThanti itazca, 'prAyaH prAgapatarpaNaiH' ityantaM paritvA 'raktAzrayaH' ityAdinA satatakAdilakSaNaM paThanti / anye tu - " suduHsahaH" iti paThitvA satatAnyeASkalakSaNe paThanti tadanu "yathA dhAtum" ityAdigrantham, tataH punarAcAryyAntaramatena anyenaSkAdijvaravayalakSaNaM paThanti tatra prathamapAThakrame 'yathA dhAtum' ityAdinA 'santataH syAt' ityAdikramaM bruvate / dhAtumiti rasAdidhAtusaptakam / rasaduSTyabhidhAnena vizeSeNa rasadRSTijJeyA / yatheti yena prakAreNa / yugapadityAdi / yugapadityekakAlam / anupadyanta iti sarvvAneva dhAtvAdIn sarvva eva doSAzcAnupadyante / sa zuddhayA vetyAdi / santataH, yadA sarvve rasAdayaH sarvvathA vizuddhA bhavanti, tadA prazAmyati saptAhAdiSu yadA rasAdayaH I For Private and Personal Use Only dd
Page #191
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2420 crk-sNhitaa| jvaracikitsitama yadA tu nAtizudhyanti na vA zudhyanti srvshH| dvAdazaite samudiSTAH santatasyAzrayAstadA // visarga dvAdaze kRtvA divase'vyaktalakSaNaH / durlabhopazamaH kAlaM dIrghamapyanuvartate // nanu dazAhAdivikalpena kathamasya visargamAraNavikalpaH syAdityatta Aha-yadA vityaadi| yadA santatasya jvarasya dopadRSyA nAtizudhyanti arthAt kiJcit zudhyanti athavA sarvazo na zudhyanti tadA ete dvAdazAdidivasA AzrayAH smuddissttaaH| nanu santatasya jvarasya yadA doSadRSyA nAtizudhyanti niHzeSeNa na zudhyanti tadA zleSmAdhikasya dvAdazadinavyApitvaM kiM na syAt iti ? kiJcicchuddhagrA niHzeSataH zuddhatA vA sa-zo vApyazuddhayA pittolvaNasya dazAhavyApitvaM vAtolvaNasya saptAhavyApitvaM vA kiM na syAditi ca neSyate tahiM saMzuddhayA vApyazuddhayA veti pUrvavacanaM virudhyata ityata aah-visrgmityaadi| dvAdazAnAM pUraNa iti dvaadshH| maryAdAyA na zepatvena dvAdazadivasamaryAdAmAzritya proktaM, zlaiSmikasya santatajvarasya dopadRSyA yadA na niHzeSeNa saMzodhya kizcicca zuddhA bhavanti athavA sarvazo na zuddhA bhavanti na ca dhAtupAkAnmArayanti tadA zlaiSmiko malapAkAt dvAdaze divase visarga tyAgaM kRtvA avyaktalakSaNo bhUtvA durlabhopazamaH san dIdhamapi kAlaM dvAdazAdRrddha manuvartate / evaM paittikasya santatasya doSadRSyA yadA niHzeSato na saMzodhya kizcicchuddhA bhavanti athavA sarvato'zuddhA bhavanti na ca daivAd dhAtupAkAnmArayanti tadA sa pattikaH santato malapAkAt dazAhe visarga kRtvA'vyaktalakSaNaH san durlabhopazamazca sana Urddha dazAhAd dIrghamapi kaalmnuvrtte| evaM vAtolvaNasya santato yadi doSadRSyA niHzeSeNa na saMzodhya kiJcicchaddhA bhavanti sarvazo vApyazuddhA bhavanti sarve sarvathA vA avizuddhA bhavanti, tadA jantItyarthaH / atha yadA stokA zuddhistadA kA vidhetyAhayadA vityAdi / nAtizudhyantIti sarva eva nAtizuddhA bhavanti sAvazeSadoSA bhvntiityrthH| na vA zudhyanti sarvaza iti rasAdiSu madhye katicit zudhyanti, katiciccAvizuddhA nivartanta ityathaH / dvAdazeti sapta dhAtavaH vayo doSA mUtra puriipnyc| doSANAJca ha zuddhiH prakRtigamanena myaa| dvAdazAzrayatvana santatasyakadoSArabdhatvaM yaducyate, tannirastameva jJeyam / visargamiti parityAgam / visargasvarUpamAha-avyaktalakSaNamiti, avyaktaM lakSaNaM yasya, tamavyaktalakSaNaM visargam ; etena, tadApi jvare lInasyaiva paraM lakSaNAni yasya vyaktAni na bhavantIti darzayanti / tadanu trayodazadinAdArabhya For Private and Personal Use Only
Page #192
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH cikitsitsthaanm| iti buddhA jvaraM vaidyaH santataM samupAcaret / kriyAkramavidhau yuktaH prAyaH prAgapatarpaNaH // 27 // na ca daivavizeSAda dhAtupAkAbhAvena mArayanti tahi sa vAtolvaNaH santato malapAkAt saptamadivase visarga kRtvA avyaktalakSaNaH san durlabhopazamazca san saptAhe tyAgaM kRtvA saptAhAdUrddha dIghamapi kaalmnuvttte| etenadaM jJApitam / yadi doSadRSyA niHzeSeNa zuddhA bhavanti na ca daivAda dhAtupAkamApadyante tadA malapAkAd vAtolvaNaH saptAhe pittolvaNo dazAhe kapholvaNo dvAdazAhe visarga kRtvA prazamaM yAti na coddha kimapi kAlamanuvatteta / daivavazAda yadi dhAtupAkamApadyante tadA vAtolaNaH saptAhe pittolvaNo dazAhe kapholvaNo dvAdazAhe hanti, iti niHzeSataH zuddhagrA vApyazuddhA vA niyamato hi visargatvaM mArakatvaM vyAkhyAtam / khyApita zcAnena muktAnubandhitvenAsya viSamajvarakhamiti / uktazca suzrute--"prasaktazcAbhighAtotthazcetanAprabhavastu yH| rAtrAhoH SaTasu kAleSu kIrtiteSu yathA puraa| prasahya viSamo'bhyeti mAnavaM bahudhA jvrH| sa cApi vipabho dehaM na kdaacidvimunycti| glAnigauravakAryabhyaH sa yasmAnna prmucyte| vege tu samatikrAnte gato'yamiti lkssyte| dhAvantarastho lInakhAt saukSamyAnnaivopalabhyate / alpadoSendhanaH kSINaH kSoNendhana ivaanlH| doSo'lpo'hitasambhUto jvarotsRSTasya vA punH| dhAtumanyatamaM prApya karoti vissmjvrm| santataM rasaraktasthaH so'nyadunaH pishitaashritH| bhedogatastRtIye'hni khasthimajjagataH punH| kur2yAMcAturthakaM ghoramantakaM rogasaGkaram / kecid bhUtAbhiSaGgotthaM bravate viSamajvaram / saptAhaM vA dazAhaM vA dvAdazAhamathApi vaa| santatyA yo'visargI syAt santataH sa nigdyte| ahorAtre satatako dvau kaalaavnuvrtte| anyeduraSkasvahorAtramekakAlaM prvttete| tRtIyakastRtIye'hni caturtha'hni cturthkH| vAtenoddhayamAnastu yathA pUryeta sAgaraH / vAtenodIritAstadvad doSAH kurvanti vai jvarAn / yathA vegAgame velAM chAdayikhA mhoddheH| vegahAnau tdevaabhbhsttraivaantrnnidhiiyte| doSavegodaye tadvadudIryeta jvaro'sya vaa| vegahAnau prazAmyeta yathAmbhaH sAgare tathA // " iti| dIrghakAlamanuvartate ; tato durlabhopazamo bhavatIti yukta ityuktam / ebhirdhAtvAdidvAdazAyitvadazAhAdivyApakatvAdibhirdhammaiH santato bhinna eva vAtAdijvarebhyaH kAlAniyamena dvitridineSu vyvcchedenaanussktebhyH| yastu tantrAntare "tathA santata evAnyaH svlpdublkaarnnH| ekadoSo 304 For Private and Personal Use Only
Page #193
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2422 crk-sNhitaa| [jvaracikitsitam raktadhAtvAzrayaH prAyo doSaH satatakaM jvaram / sapratyanIkaM kurute kAlavRddhidayAtmakaH // ahorAtre satatako dvau kaalaavnuvrtte| kAlaprakRtidRSyANAM prApyaivAnyatamAda balam // 28 // athAsya prayojanamAha-iti buddhtyaadi| prAgapatarpaNaiH pUrva laGghanaiH prAyaH kriyAkramavidhau vakSyamANe kartavye santataM samupAcaret // 27 // gaGgAdharaH-santatamuktvA sttmaah-rkttyaadi| prAya ityanena sammAptivizeSeNAnyeduraSkamapi satataM jvaraM kurute raktAzrayo doSa iti khyApitam / tadanyeduraSkalakSaNe vAcyamatraiva / sapratyanIkaM pratyanIkabheSajavantam / kAlavRddhikSayAtmaka iti dopvishessnnm| raktAzrayo vAtolvaNo vA pittolvaNo vA kapholvaNo vA doSaH svasvakAle vRddhiH parakAle kSaya ityetau AtmAnau svabhAvau yasya sa tathA, svakAle jvaraM varddhayati parakAle kssaayyti| nanu satato'yaM kathaM pravattete ityata Aha- ahorAtre ityaadi| nanu kathamahorAtre dvau kAlAvityata aah-kaaletyaadi| yasmAta kAla RtuSadakAnyatamaH, prakRtiH puruSasya vAtAdidoSAnuzayitA, dRSyazcAtra raktaM, teSAmanyatamAt balaM prApyaiva dvau kAlau ahanyeka kAlaM rAtrAvakaM kAlamanuvartate vegaM kurute| kazcit "ahani dvau kAlo rAtrI ca dvaukAlAviti" vyAcaSTe, tanna ; satatAnyeduraSkatRtIyakacaturthakAnAmuttarottaramekaikakAlApohena vegdrshnenaanubhvaabhaavaat| anyaduSka jvaramapi zoNitaM saMzritya doSo jvaraM satataM kuryAt sa cAhorAtraM dvau kAlAvanuvattete // 28 // dvidoSo vA svlpopdvlkssnnH| atulyadRSyaprakRtiH" ityAdinA granthenocyate, sa tasmAdanya eveti| tanvAntare'pi 'anya'zabdaprayogAt pratipAditamiti na virodhaH // 27 // cakrapANiH-satatakaM vivRNoti-raktadhAtvAzraya ityaadi| 'prAyaH'grahaNAt satatako raktavyatiriktamAMsaM mAMsAdidhAtumapi Azrayata iti darzayati / sapratyanIka iti kAlAdiSu madhye anyatamaH prtyniikH| kAlavRddhikSayAtmakamiti svocite kAle vRddhikSayocitakAle vRddhiH kSayazca yasya sa kaalvRddhikssyaatmaa| tena doSAnuguNe kAle jvaro bhavati, doSAnuguNakAlavyatirikta ca kAle kSayo bhavati / jvarasya kAlaprakRtidUSyANAM madhye anyatamA balaprAptau satyAmapi doSasamprAptimahinA hi kAlaH pradhAna iti niyamo jJeyaH // 28 // For Private and Personal Use Only
Page #194
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 2423 anyeduraSka jvaraM kuryyAdapi saMzritya zoNitam / anyeduraSka jvaraM doSo ruddhA medovahAH sirAH // sapratyanokaM janayatyekakAlamaharnizam / anyeduraSkaH pratidinaM dinaM kSiptvA tRtIyakaH // 26 // nAtiprakupito doSa ekakAlamaharnizam / mAMsasrotasyanugato janayet tu tRtIyakam // 30 // gaGgAdharaH-nanu kasmAt kAlAdyanyatamAd balaM prApyaiva dvau kAlAnuvartate, kAlAdito balahInatve kiM na tathetyata aah-anyedursskmityaadi| zoNitaM saMzritya doSo balahAnyA anyeduraSkamapi jvaraM kuryaat| etena kAlaprakRtidRSyANAmanyatamAt asAmAnyAt balahAnau medovahAH sirA ruddhA doSo'nyeduraSkaM jvaraM kuryAditi bhAvaH / nanu tahi kimalpabalo doSa evAnyeduraSkaM kuryAnAnyo doSa ityata aah-anyedursskmityaadi| raktAzrayo doSo'lpabalaH san mAMsamapi galA medovahAH sirA ruTTA anyeduSka jvaraM sapratyanIkaM bheSajasAdhyam aharnizam ahorAtram ekakAlaM divA vA rAtrau vA ekavAraM jnyti| medovaha sirArodho hi mAMsagamanaM vinA na sambhavati, mAMsAnantaryAnmedasa iti| nanvaharnizamekakAlaM tRtIyakAdijvaro'pi syAdityata Aha-anyeduraSka ityaadi| anyedurako jvaraH pratidinamaha nizamekakAlaM prvrtte| tRtIyakastu dinamekaM kSipkhA na bhUlA anantaradinamaha nizamekakAlaM pravartate iti bhedH||29|| gaGgAdharaH- nanu tarhi kiM raktAzrayo doSa evAlpavalaH san medovahAH sirA ruddhA pratidinamanyeduraSkaM dinaM kSiptAnantaradine tRtIyakamapi krotiityaakaangkssaayaamaah-naatiityaadi| aneduraSkArambhako doSo'natiprakupito'harnizam ekakAlaM jvaraM jnyti| sa eva cet mAMsasrotasyanugato nAtiprakupito doSastadA tRtIyakaM dinamekaM kSiptA tRtIyadine jvaraM janayediti, anyedupraSkantu nAtiprakupito doSaH pratidinamekakAlamahanizaM janayediti bhedH| nanu suzrute cakrapANiH-medovahA ityata medovahanAr3IrodhAdeva medodRSTijJeyA ; uktaM hi-"teSAM srotasAM + "doSo medovahA ruddhA nAr3IraNyedudhakaM jvaram" itvevaM cakreNa paThyate / For Private and Personal Use Only
Page #195
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2424 crk-sNhitaa| (jvaracikitsitam saMzrito medaso mArga doSazcApi caturthakam cha / dinadvayaM yo vizrAmya pratyeti sa caturthakaH // 31 // adhizete yathA bhUmi vIjaM kaale'vrohti| adhizete tathA dhAtUn doSaH kAle'vakupyati // medogatastRtIye'hni ityuktamatra tu mAMsasrotasyanugata ityuktyA virudhyate iti cenn| mAMsasroto'nugatena doSeNAnantaramedovaha sirArodhastu tasirApayyentagatiM vinA kartuM na zakyate iti medodhAtuprAptAbhiprAyeNa medogatastRtIye'hIti suzrutavacanAt // 30 // . gaGgAdharaH-kramikakhAcaturthakajvaramAha- saMzrita ityaadi| medaso mArga srotaH saMzrito doSazcatuthakaM jvaraM janayet / cakArAt asthimajjagato'pi doSazcaturthakaM jnyet| sa caturyako bahUpadravakaraH syAt / uktaM hi muzrutena"asthimajjagataH punH| kuyyoccAturthakaM ghoramantakaM rogasaGkaram" iti| medaHsrotogatastu na cAntakaM rogasaGkaraM caturthakaM janayedityato medogato nAtiprakupitadoSastu yaM caturthakaM janayati sa nAtikaSTa iti bodhyam / nanu caturthakaH kIdRzaH syAdityata aah-dindvymityaadi| yo jvaro dinadvayaM vizramya na bhUkhA pratyeti punarAgacchati sa caturthakaH // 31 // / gaGgAdharaH-nanu kathaM zarIre sarvadA avasthitatve'pi doSANAM dvikAlAdipravartakatvaM sthAdityata Aha-adhizete ityaadi| vIjaM yathA bhUmimadhizete na ca tadaiva sarvadaiva vAvarohati parantu kAle kAlapariNAme'varohati tathA doSo'pi vicitratannidAnakupito dhAtUna raktAdIn adhizete na ca tadA sarvadA vA kupyati parantu kAle svasvakAlapariNAme'vakupyati pratikupyati / rodhAt sthAnasthAzcaiva mArgagAzca doSAH prakopamApadyante" iti| 'mAMsasrotAMsyanugataH' ityAdi tRtIyacaturthakalakSaNaM kecit paThanti ; avApi srotodRSTayA dhaatudRssttirvgntvyaa| ye tu tRtIyakacaturthakayordU gyapratipAdaka granthaM na paThanti, teSAM tanvAntarapratyayAd dRSyAvarodhaH ; tRtIyakacaturthakasaMjJayaiva tRtIyadinacaturthadinabhAvitvaM jJeyam // 28-31 // cakrapANiH-jvarANAM vicchedAbhyAse dRSTAntamAha-adhizeta ityaadi| adhizeta ityadhiSThAya tiSThati / dhAtumiti satatakAdidUSyatvena paritaM raktAdidhAtum / kAla iti svkaale| yadi svakAle * itaHparam-asthimajobhayagato janayet tu sudAruNam ityadhikaH pAThaH kvacid ddazyate / For Private and Personal Use Only
Page #196
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH | cikitsitasthAnam / sa vRddhiM balakAlaJca prApya doSastRtIyakam / caturthakaJca kurute pratyanIkaM balakSayAt // kRtvA vegaM gatabalAH zleSmasthAne & vyavasthitAH / punarvivRddhAH ve kAle jvarayanti naraM malAH // 32 // For Private and Personal Use Only 2425 svasva tRtIyaka catuthakayorasAdhyatvamAha sa vRddhimityAdi / sa tRtIyakArambhako doSaH svasya balakAlaM prApya vRddhizca prApya tadA Aturasya balakSayAt pratyanIkaM nAzakaM tRtIyakaM kurute / evaM caturthakArambhakazca doSaH svabalakAlaM prApya vRddhiJca prApya tadA Aturasya balakSaye sati caturthakaM pratyanIkaM tadAturasya mArakaM kurute ityarthaH / dvikAlAdiniyamena jyaravegakaraNe upapattyantaramAha - kRtvetyAdi / nidAnavizeSarjanitakopavizeSeNa jAtasvabhAvavizeSA malA doSAH zleSmasthAne AmAsaye hRdaye kaNThe zirasi ca vyavasthitAH santo yathAkramaM dvikAlamekakAlaM dinaikaM kSiptvA ekakAlaM, dinadvayaM kSiptvA ekakAlaM vegaM kRtvA krameNAmAzayaM prApya jvaraM kRtvA kRtavegavAt taddinameva punaH svasthAnaM gatvA ca gatabalA hInabalAH santo vai tatra varttante, punazca svabhAvAt vivRddhAH santaH sve kAle pratidinajvaraM karoti doSaH, tadA tRtIyakacaturthakayoH kimiti vizrAmadine'pi doSAnuguNe pUrvAhnAdikAle na karotItyAha sa vRddhiJcatyAdi / na kevalaM kAlamAtamapekSate, kintu vRddhimapyapekSate tRtIyakAdikaraNe doSaH / sA ca vRddhistRtIyake tapaNa, caturthake caturaheNaiva bhavatIti bhAvaH / pratyanI - kasya kalAkRtyAderdopaviruddhasya balakSayaH, tena doSavRddhayA yadA pratyanIkasya kSayo bhavati, tadA jvarayatItyarthaH / 1 atha satatakAdI yathA vRddho doSo jvaravegaM janayati, tasya yathopazamo bhavati, tadAhakRtvatyAdi / tatAdau doSA vegaM kRtvA gatabalA bhavanti, gatabalAzca punaH sve sve raktAdau sthAne sthitA bhavanti, punasta eva vRddhAH sve kAle jvarayanti / atra ca RtvAdihetvantare raktAdidhAtUnAmuttarottaraM gatvA doSo yadA sUkSmastrotAMsi yAti tadA tadAzrayijvaro jvaraparAvRttizva bhavati / RtubalAd yathA - vAtottarasatatako varSAkAlaja: pratyanIkAM zaradaM prApyAnyenaSkAdirUpo bhavati / ahorAtabalAbalAt kAlavizeSaprAptiryathA - vasantasya madhyeSu ahorAtreSu vAtikazcAturthako jAto yaH, sa vasantasya pazcimAnyahorAtrANi prApya balavAn tRtIyakAdirUpo bhavati, tathoktadineSveva laiSmikaH satatako jAtaH zeSadineSu zleSmapratyanIkeSu anyeSkAdirUpo jAyate / doSabalAddurahetusevAbhUtAt jvaraparAvRttizca vyaktaiva / manobalAt satatajvaro manonivRttyAdinA sve sve sthAne iti pAThAntaram /
Page #197
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2426 caraka saMhitA / [ jvaracikitsitam jvarayanti / dvikAlakAladinekakSiptakakAladinadvayakSiptai kakAle naraM evameva suzrutenApyuktaM - "kSAmANAM jvaramuktAnAM mithyAhAravihAriNAm / dopaH svalpo'pi saMvRddho dehinAmanileritaH / satatAnyeAkAkhya-cAturthAn samalepakAn / kaphasthAnavibhAgena yathAsaGghA karoti hi / ahorAtrAdahorAtrAt sthAnAt sthAnaM prapadyate / tatazcAmAzayaM prApya ghoraM kuryyAjjvaraM nRNAm / tathA pralepako jJa eyaH zoSiNAM prANanAzanaH / duzcikitsyatamo mandaH sukaSTo dhAtuzoSakRt / " iti / tathA cAmAzayastho doSo yadA strakAle kAlasvabhAvAt vRddhimeti tadA jrayati dine kAlamekaM tataH punargatabalaH parakAle varttate, punaH svakAle vRddhiM gataH punarnazAyAmekaM kAlaM jvarayatIti dvikAlameva na tu sarvvadA AmAzayasaMyoge satyapi / evaM mAMsAzrito doSo medovahAH sirA ruddhA hRdayasthaH eva varttate, sa ca hRdayAdAmAzayaM yadA gacchati tatrAvAntaramekaM svakAlam AmAzayasthAnasaMzrayakaraNAt prAgatIto bhavati, tataH paradine svakAle tvAmAzayaM prApya jvarayatIti pratidinamekakAlaM jvaro'yamanyaduSkAkhyaH syAt / doSANAM hi dine kaH prakopakAlo rAtrau caika iti / evaM mAMsagato doSo medovahAH sirA ruddhA medaH saMzritya kaNThe'vatiSThate / sa kaNThastho doSo'horAtramekaM kaNThAt Agatya hRdayaM tiSThati taddine jvaraM na karoti / tataH paradine tvAmAzayamAgatya jvarayatIti dinamekaM madhye kSipvA tRtIyadine jvarayatIti sa jvarastRtIyakaH / evaM medomArgasaMzrito vAsthimajjagato doSo mUrddhi tiSThati / sa ca mUrddhastha doSa ekamahorAtraM zirasaH kaNThamAgacchati taddinaM na jvarayati, tataH paracAhorAtraM kaNThAdAgatya hRdayamadhitiSThati, taddinaJca jvarayati, tatazcaturthe - see hRdayAdAgatyAmAzayaM prApya svakAle jvarayatI / catutha dine bhavatvAt Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir anyenaSkAdijvaravAn bhavati ; manodaulyAd bhayAdinA caturthakAdijvarI tRtIyakAdijravAn bhavati / karmmavazAt jvaraparAvRttau - zubhakarmmaNA duHsaho yo jvaraH parAvRttyA sukhaH sa bhavati ; pApakarmaNA sukho yaH sa duHsahaduHkhakarajvaro bhavatIti jJeyam / ete paJcApi jvarAH keSAJcida viSamajvaratvena sammatAH / tathAhi - viSamatvaM viSamakAlatvena bhavati / yaduktamanyakSa- "viSamo viSamArambhaH kriyAkAlo'nuSaGgavAn" iti / santate tu iAdazAhavisargeNa trayodazAhe punaranubandhAt kAlavaiSamyamasti tena so'pi viSama iti / anye tu santataM parityajya satatakAdIMzcaturo viSamajvarAn icchanti yataH, santate kAlavaiSamyaM tAdRzaM nAsti uktaJca kharanAdena - " jvarAH paJca mayoktA ye pUrva santatakAdayaH / catvAraH santataM hitvA jJeyAste viSamA jvarAH // " iti / anye tu tRtIyaka caturthakAveva viSamau viSamANAM cireNa cArapAdAt / yadAha dAravAha:- "mRddama mukSma For Private and Personal Use Only
Page #198
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH cikitsitsthaanm| 2427 kaphapittAt trikagrAhI pRSThAda vAtakaphAtmakaH / vAtapittAcchirogrAhI trividhaH syAt tRtIyakaH // 33 // cAtuthaka ityucyte| pralepakazca sarvasandhirUpakaphasthAnagatena doSeNa jnyte| sarvadaiva sandhizcAmAzaye'pi vattete tato na kazcidapi kAlaM virmti||32|| gaGgAdharaH-nanu kathamevaM tAvadahorAtramavicchedena jvarayati divase'pi tridoSakAlAstrayo dinabhAgA rAtrAvapi trayo bhAgA iti tasmAdAha-kaphapittAt ityaadi| tRtIyako jvarastridoSajo'pi trividhaH svabhAvAt vidhAprabhAvatvAt / ekaH kaphapittAt kaphapittolvaNatridoSAt raktAzrayo jaayte| sa ca tRtIyako jvaraH kuto'numIyate ityata aah-trikgraahiiti| sa trikatrAhI trikaM vedanayA pUrva gRhIlA sarvazarIraM vyAmotIti vAtasthAnatrikagataM kaphapittaM parasthAnagatatvenAnatiprakupitaM tena dinaM kSiptvAharnizamekakAlaM jvryti| evaM pRSThAda vAtakaphAtmakaH vAtakapholvaNatridoSajo dvitiiystRtiiykH| sa kuto'numIyate ityata aah-pRsstthaaditi| atra lyavalope pnycmii| pRSThAt pRSThaM pittasthAnaM tadgatatvena vAtakaphayo tiprakupitavAt tajjvaraH pUrva tat pRSThaM vedanayA gRhIlA savvaM zarIraM vyAmoti / evaM vAtapittAt vAtapittolvaNatridoSajastRtIyastRtIyakaH / sa ca kuto'numIyate ityata aah-shirograahiiti| zirogrAhI zirastu kaphastha naM tatsthAnagatatvena vAtapittayoAtiprakupitakhAt tajjo jvaraH pUrva ziro vedanayA gRhIlA sarvazarIraM vyAmotIti tRtIyako jvaraH svabhAvAt trividho na khdhikH| svasthAnasthahetudoSANAmanantakArikhA dikaM syAditi kazcit / nanu kRkhA vegaM gatabalAH zleSmasthAna vyavasthitA ityAdinA vacanana savvasyava tRtIyakasya prabhavadoSaH zleSmasthAnagata uktH| kathamatra vacane kaphapittAdInAM trikAdikamanyasthAnamuktaM virodhazca bhUyAnupalabhyate iti cena, tRtIyakArambhakastu kaphapittolvaNAditridoSaH zleSmasthAna kAThe evAvatiSThamAna ekadinaM kaNThAta Agatya hRdaye tisstthti| paradina khAmAzayaM prApya yadA jvarayati tadA sarvazarIra tarAsyeSu dUradUratareSu c| doSo raktAdimArgeSu zanairalpaM cireNa yt| yAti dehaM na vA zeSa bhUyiSTha prtipdyte| kramAd yat tena vicchinna-santApo lakSyate jvare // " ityAhuH // 32 // cakrapANiH-doSo kavizeSeNa tRtiiykprbhaavmaah-kphpittaadityaadi| pRSThamabhIti pRSThAt For Private and Personal Use Only
Page #199
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2428 crk-sNhitaa| { jvaracikitsitam caturthako darzayati prabhAvaM dvividhaM jvrH| jakAbhyAM zlaiSmikaH pUrva zirasto'nilasambhavaH // 34 // vyApanakAle khanatiprakupitavasvabhAvAcca pUrva parasthAna trike eva svabhAvaM darzayati, tataH sarvAGga eva savvatra bodhyam // 33 // gaGgAdharaH-tRtIyakasya vidhAmuktvA cAturthakasya vidhAmAha-caturthaka ityaadi| dvividhamiti tRtIyakasya svabhAvAt traividhyamiva caturthakasya dvaividhyaM bodhyam / jaGghAbhyAmiti ilaiSmikaH zleSmolvaNatridoSajaH ekshcturthkH| sa zlaiSmikaH kuto'numIyate ityata Aha-javAbhyAmiti / pUrva javAbhyAM Tre jaGgha pUrva vedanayA gRhIkhA pazcAt sarlAGga vyaamoti| jaGghA ca vAtasthAnam / evaM zirasto'nilasambhava iti vaatolvtridossjshcturthkH| nanvayaM kuto'numIyate ityata Aha-zirasta iti / atrApi lyaklope pshcmii| tena ziraH kaphasthAnaM pUrva vedanayA gRhIkhA saGgi vyAmotAti dvividhaM vyAdhisvabhAvAt prabhAvaM khakarma drshyti| na khanyathA ruupmdhikviti| atrApi pUrvavat savvaM kaphasthAne vyavasthitatvena jaGghAdigatabAdikaM vyaakhyaatvym| nanu paittikazcaturthakaH kiM na syAt ? na syAdato noktaH / nAgabhartRtantre tu "jaTTa kAyantu yaH pUrva gRhNAti so'nilAtmakaH / madhyakAyannu gRhNAti pUrva yastu sa pittjH| pUrva gRhNAtyadhaHkAyaM zleSmadRddhazcaturthakaH // " iti| atra kazcidvaprAcaSTe kaphavAtovaNAbhyAM caturthakadvaividhyaM bhavati, pittolvaNastu kacidbhavati na tvekAntata iti prAyazo'sambhavAt paittiko noktshvrkhaariitbhelH| hArItastu "caturthako nAma gado dAruNo vissmjvrH| zoSaNaH sarvadhAtUnAM balavarNAgninAzanaH / tridoSajo vikAraH syaadsthimjjgto'nilH| kupitaM pittamevantu kaphazcaivaM vkaaltH| shiitdaahkrstiivrtrikaalshcaanuvrtte| sannipAtAt tu sambhUto viSamo vissmjvrH| Uddha kAyantu gRhNAti yaH pUrvaM so'nilAtmakaH / pUrva gRhNAtyadhaHkAyaM zleSmaddhazcaturthakaH // " iti U kAyAdivat pittajasya sthAnAnuktakhAt pittAnubandhatvena dAhakarakhamityanye vyaacksste| tacca na sAdhviti kazcidulvaNapittaliGgadarzanAt madhyakAyaJca pittasthAnam bheladarzanAcca / bhele hi "AmAzayasthaH pavano hyasthimajjagato'pi vaa| kupitaH pRSThagrAhItyarthaH, kiMvA pRSTAditi lyabalope paJcamI, tena pRsstthmdhisstthaayetyrthH| jaGghAbhyAM pUrvamiti jaGghayoH prathamaM pIr3AM karoti / ava ca na pittapradhAnaH paittikazcaturthakaH pittagRdhrasIvad bhavatyeva For Private and Personal Use Only
Page #200
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2426 viSamajvara evAnyazcAturthakaviparyayaH / trividho dhAturekaiko dvidhAtusthaH karoti yam // 35 // prAyazaH sannipAtena dRSTaH paJcavidho jvrH| sannipAte tu yo bhUyAn sa doSaH prikiirtitH||36|| kopayatyAzu zleSmANaM pittameva ca" iti samprAptinaM tu vidhAvacanaM dRzyate / iti santatAdiSu paJcasu jvareSu madhye tRtIyakacAturthakayoH prabhAvavidhApradarzanena santatasatatAnyeduraSkANAM trayANAM prabhAvavidhA nAsti svasvasvabhAvAditi zApitam // 34 // gaGgAdharaH-nanu santatAdipaJcavidhajvarAdapyatiriktajvaro viparyAyacAturthako dRzyate tat kathaM paJcavidho dRSTa ityuktamityata AhaviSamajvara evAnya ityaadi| anyazcAturthakavipayyeyo jvaraH paJcavidhAt jvarAdanyo'pi viSamajvara eva viSamavasAmAnyAd viSamAkhya eva, na tu krameNa rsaadipnycdhaatugttridossjvsaamaanyaat| nanu tahi cAturthakavipayyayaM kiMdhAtustho doSaH karotItyata Aha-trividha ityaadi| yaM jvaraM dvidhAtustho'sthimajjobhayAtustha ekaiko vAtaH pittaM kaphazceti pratyeka dhAturna tu militaH san kroti| yasmAdasthimajjagatAda vAtAdeko'sthimajjagatAt pittAt dvitIyaH asthimajjagatAt kaphAt tRtIyo viparyayacAturthako bhavati, tasmAda viSama eva vaiSamyasAmAnyAt pazcabhyo'nya eva ca // 35 // gaGgAdharaH-nanu kuto'nyastebhyaH paJcabhyaste'pi hi paJca ca jvarAdya kaikadoSajA viSamAzcetyata Aha-prAyaza ityaadi| paJcavidhaH santatAdijvaraH 'bhidhAnAt iti mantavyam / hArIte tu pittajanyatvaM yaduktaM tadanubandharUpapittajanyatvaM prabhAvAkartRtvAnna hi caturthakaprabhAvAbhyupagamavirodhi // 33 // 34 // cakrapANiH-samprati madhye ahanI jvarayatyAdAvamte ca yo muJcati, sa cAturthakaviparyayatvena cAturthakagrahaNagRhIta eveti darzayannAha-viSama ityaadi| vividho dhAturiti vAtAdiH / dvidhAtustha iti asthimjgtH| ayaJca viSamajvara eveti sAmAnyenoktam, tathApi cAturthakasya prakArarUpaviSamajvara eveti mantavyam / ava tanvAntaram - "asthimjgtshcaanyshcaaturthkvipryyH| yahAd dvayaha jvarayati AdAvante ca muJcati // " iti // 35 // cakrapANiH-caturthakaviparyayeNa saMyuktapaJcavidhajvarANAM samAnaM dharmamAha-prAyaza ityAdi / 305 For Private and Personal Use Only
Page #201
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| (jvaracikitsitam prAyazaH sannipAtena ekaikarasAdidhAtusthena tridoSeNa dRSTaH / cAturthakaviparyayastu asthimajjobhayasthena ekaikavAtAdidoSeNa dRSTa iti paJcabhyo'nyaH, parantu viSama eva vaiSamyasAmAnyAditi bhaavH| nanu kaphapittAt trikagrAhItyAdidvidoSAdinA khayoktaH kathaM sannipAtana dRSTa ityata Aha-sanipAte vityaadi| sannipAte roge yo doSo bhUyAn ulvaNaH sa eva dopaH kIrtitaH / tena kaphapittAt ityAdau kaphapittolvaNAdityevamAdikAbhiprAyeNa doSaH prakIrtita iti bodhyam / yadi kadAcidekAdidoSAjjAyante santatAdayastena na haaniH| prAyazaH sannipAte dRSTaH paJcavidho jvara iti vacanAt na tvekAntataH sAnipAtikatvena / cAturthakavipayyayastu ekAntata evAsthimajjobhayadhAtusthaikaikadoSeNa janyate iti tebhyo'nya ev| etena santatAdipaJcavidhakhopadezena pralepakavAta balAsakazItAdidAhAdirAtrijvarAdayo jvarAna pratiSidhyante na copadizyante tantrabAhulyabhayAt / parantu anayaiva dizA mahAbuddhibhiH anusattecyA alpabuddhibhistu prAyeNAnana vyavaseyA iti| suzrute tu anyeduraSkatRtIyakacAturthakAnAM viparyayAkhyAzca trayo viSamajvarA uktaaH| tada yathA "kaphasthAneSu vA tiSThan doSo dvitricatuSu vaa| vipayya yAkhyAn kurute vipamAna kRcchasAdhanAn // " iti / vyAkhyAyate caitdvcnm| AmAzayahRdayakaNThazirAMsIti cakhAri sthAnAni kaphasya / tathA hi yo doSo nidAnavizeSaprabhAvAt kupito'nyaduSkaviSayyeyaM kurute sa tattannidAnavizeSaprabhAvanitadvidhAbhUtakhakaphadvisthAnasthitakhasvabhAvaH dine caikasmin viprityaagisaahoraatrvyaapitvsvbhaavshcaanoti| tena ca kaphasthAnAnAM teSA catuNAM madhye dvayorAmAzayahadayayostiSThan dopa ekasminneva dine pUrva yo doSabhAgaH sa jvarayituM khavalAnutkadizaktaH kamapi kAlamekaM jvarayan nivRttavego vartate, tatazca yadA hRdayastho dopabhAgaH AmAzayamAgacchati tadA labdhabalo jvryti| svabalAnurUpaM dIrgha kAlaM vyApyeti dvikAlaM dairyeNa vyApItyalpakAlatyAgI jvaraH syAt / anyeduraSkastu ahorAtramekavAraM kAlamalpaM vyApya jvarayati savAhorAtraparityAgIti viparyayaH prsprmnyoH| alpakAlaM jvarayan dIrgha kAlamekavAraM parityAgItyanyeduraSkaviparyayAdbhinna ev| evaM yazca tRtIyakaprAyazograhaNAt satatakAdInAM dvandvAdijanmatvamapi sUcayati / nanu yadi sannipAtArabdhatvameSAM tarhi yadRcyate cAturthake ilaiSmikatvAdi, tat kathamivetyAha- sannipAte tu yo bhuuyaanityaadi| For Private and Personal Use Only
Page #202
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2431 3ya adhyAyaH cikitsitasthAnam / viparyayajvaraM karoti so'pi doSo nidAnavizeSaprabhAvAt tridhaabhuutkhkphtristhaan-sthaayitvaik-dinottraikdin-diirghkaal-vyaapi-jvrkrkhaadikhbhaavaanaamoti| tena hya ke dinaM vihAyaikasmin paradine dIrghakAlaM vyApya jvryti| AmAzayahRdayakaNTheSu triSu sthAneSu vidhAbhUya tiSThaMstRtIyakaviparapayakaro doSastatIyakavipayyeyaM kroti| AmAzayasthadoSabhAgaH khabalAtyanutkarSAt jvarayitumazakto varttate, yadA hRdayasthadoSabhAgo hRdayAt AmAzayameti taddine kizcidalamAdatte na ca jvarayituM prabhavati, tadine tRtIyo hi kaNThasthadoSabhAgaH kaNThAdAgatya hRdaye tisstthti| tataH paradine sa tutIyadoSabhAgo hRdayAdAmAzayametyAparabhAgadvayena mizrIbhUya pUrNabalo jvarayatItyevaM sabaimahorAtraM dIrghakAlaM vyApya vattete, tRtIyakastu alpakAlaM vyApyeti parasparaM bhedstRtiiyktdvipryyyoH| tadine eva kRtavegavAt svasvasthAnaM gavA nivRttavego vattete, vattate cAmAzayastho doSabhAgo'pi nivRttavega ev| paradinantu tathaiva hRdayasthadopabhAgo hRdayAdAmAzayameti, kaNThasthazca kaNThAca hRdayameti, na ca tadine jvarayitu prabhavatIti / punaH paradinaM tRtIyabhAmaH AmAzayametya bhAgadvayena mizrIbhUya pUrNabalo jvarayatItyekadinaM na bhUkhA paradinaM dIrghakAlavyApI jvaro bhavatIti bhaavH| evaM yazca doSazcAtuthakaM kurute so'pi nidAnavizeSaprabhAvAt kupitazcaturdA bhUkhAmAzayahRdayakaSThaziraHsu caturSa kaphasthAneSu tiSThan AmAzayasthadopabhAgo'tyanutkarSAt svabalasya jvarayitumazakto vttte| hRdayastho doSabhAgastvaparadina hRdayAdAmAzayameti, tadine kiJciddhalamAdatte na ca jvarayitu prabhavati, taddine ca kaNThastho dopabhAgaH kaNThAcca hRdayameti ziraHsthazca kAThameti, tataH paradine kaNThastho hRdayaM hRdayastho doSabhAga AmAzayaM gavA tripAdabalamAdadAno na jvarayati / tataH paradine taccaturthadoSabhAgo hRdayAdAmAzayametya pUrNabalaH san jvarayati, tadina eva kRtavegakhAt svasvasthAnaM gavA nivRttavego vrtte| vartate cAmAzayastho'pi nivRttavega ev| iti dinadvayaM na bhUkhA paradine bhavati / tadviparyayastu dinadvayaM nirantaraM bhUlA paradinaM na bhavatIti caturthakatadviparyAyayorasti bheda iti vyaackssmhe| nitarAM carakAcAyyazcAturthakaviparyayamevoktavAn jatUkarNe'pi tRtIyakacAturthakaviparyayAvuttvAbhihitam-"viSamajvarAstridoSajatve'pyadhikadoSalabdhAkhyAH" iti // 36 // For Private and Personal Use Only
Page #203
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2432 crk-sNhitaa| [ jvaracikitsitam RtvahorAtradoSANAM manasazca balAbalAt / kAlamarthavazAccaiva jvarastaM taM prapadyate // 37 // na caanyedurssk-tRtiiykvipyyyau| svalpadIghakAlavyApakatantu nidAna vizeSeNa balasya nyanAdhikyAd bhavatIti bhaavH| kazcicca sauzrutaM vyAcaSTe,AmAzayahRdayastho doSabhAgo'nyeduraSkaviparyayam, AmAzayahRdayakaNThasthaH tRtIyakaviparyayam, AmAzayahRdayakaNThaziraHsthazcaturthakavipayyeyaM kurute / tatrAmAzayastho bhAgo'nutkarSabalAna jvarayati / hRdayastho doSabhAga AmAzayamAgatya jvryti| eka dinaM na bhUkhA paradine bhavatIti anyeduraSkaviparyayaH / evam AmAzayahRdayakaNThasthAnAM doSabhAgANAmAmAzayastho bhAgastathaiva na jvryti| hRdayasthabhAgastu ekadinamAmAzayametya jvarayati, kaNThasthazca hRdayameti paradine ca sa bhAgo hRdayAdAmAzayametya jvarayatIti dinadvayaM bhUkhA ekadinaM na bhavati / evam AmAzayahRdayakaNThaziraHsthAnAM doSabhAgANAmAmAzayastho bhAgastathaiva na jvryti| hRdayasthazvAmAzayametya jvarayati kaNThasthazca hRdayameti ziraHsthaH kaNThameti, tataH paradine hRdayAdAmAzayametya kaNThasthabhAgo jvarayati, kaNThasthazca hRdayameti / tataH paradine sa bhAgo hRdayAdetyAmAzayaM jvarayatIti dinatrayaMbhUtvaikadinaM na bhavatIti caatrthkvipryyshcrkoktcaaturthkvipyyeyaanaikyvaakyH| tRtIyakaviparyayazca carakoktacAturthakavipayyeyakavAkyaH syAt / AmAzayasthadoSabhAgeNa ca jvarotpattizca dvitiiyaadibhaagairiveti| tatrAntare ta "asthimajjobhayagate caaturthkvipryyH| madhye ahanI jvarayatyAdAvante ca muJcati // tathA parAzaro'pi "asthimajjobhayagate cAturthaka vipryyH| RgrahAd dvagrahaM jvarayati AdAvante ca muJcati // " iti tavyAkhyA na sAdhvI // 36 // gaGgAdharaH-eSAzca jvarANAM hevantarato labdhabalatve pUrvapUrvabalavajjvaratvaM sampadyate, tadAha---RtvahorAtretyAdi / santatAdijvarapaJcakAnyatamastu jvaraH arthavazAt tasya puruSasya prAktanakarmavazAt RtvahorAtradoSamanasAM balAbalAt taM taM balavadabalavajjvarasya kAlaM saptAhAdyAdirUpaM caturthAhAdikaJca prpdyte| tathA hi santatAdayaH paJca uttarottaraM durcalAH, tatra durbalo yo jvaraH sa RtvahorAtra cakrapANiH-samprati santatajvara eva yathA satatakAdirUpo bhavati, tathA satatakAdayaH santatAdirUpA bhavanti, tadAha - Rtvhoraatretyaadi| balAbalAditi mano'ntena sambadhyate, balaJcAbalA balAbalam ; RtvAdInAM balAt tathA RtvAdyabalAjjvarastaM taM satatAdijvaroktaM kAlaM pratipadyate, For Private and Personal Use Only
Page #204
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / 2433 doSamanasAM balAt prabalaH san pUvvapUvvaprabalajvarakAlaM prApnoti, tena ca sa eva jvara ucyate tathAkAlatvAt / RtvAdInAmabalAt tu krameNa hrAsamAnoti uttarottaradubbailajvarakAlaM prapadyate, tadA ca sa eva jvara ucyate tathAkAlatvAt / evaM santataH prabalaH sa punaratibalaH syAdyatvAdibalAt sarvva pUrvvakhAt / caturtha kastu dubbalo jvaraH sarvvAntyatvAdyatvAdyabalAdatidubbalo vA naSTo vA syAt / evaM sati vAtapradhAno yacAturthako vA tRtIyako vApyanyeduSko vA satato vA sa prAvRTkAlaM prApya labdhabalaH pUvvapUrvvajvaratvamApadyate, pittapradhAnastu zaratkAlaM prApya labdhabalastathA syAt, kaphapradhAnastu vasantaM prApya labdhabalastathA syAt, satatastvatibalaH syAt / tathAnyattaSu ca doSamanusRtya bodhyam / evaM yadi vAtapradhAnaH santato vA satato vAnye SkasttutIyakazca vattate, tadA sa sa zaradaM vA vasantaM vA prApyAlpabalaH san satatAdInAM kAlamApadyate, pittapradhAnastu vasantaM vA hemantAdikaM vA prApyAlpabalaH saMstathA syAt, kaphapradhAnastu grISmaM vA zaradaM vA prApyAlpavalastathA syAt / caturthakazcedavam atikSINo vA naSTo vA syAditi / athAhorAtravalAt caturthakAdistRtIyakAdibhAvamApadyate / ahorAtrasyAvalAt santatAdiH satatAdibhAvameti / tad yathA rukSoSNaguNe kupitavAtapradhAno yadi cAturthakAdiH varttate tadA sa sa grISmasyarttAro vAladhavalastRtIyakAdibhAvamApadyate / zItaguNe kupitavAtajastu balahInaH syAt pittapradhAnastu zarahatvahorAtrabalAllabdhabalastathA syAt, kaphapradhAnastu hemantavasantavahorAtra va lAllabdhabalastathA syAt, santatazcAtivalaH syAt / tathA santatAdirvAtapradhAnastu zaravasantAhorAtrasya avalAddhInavalaH satatAdibhAvamApadyate / pittapradhAnastu zItattvahorAtrA balAddhInavalastathA syAt / kaphapradhAnazca grISme'horAtrAbalAddhInavalastathA syAt / ahorAtrastu katipaya eva gRhyate na hya kaikasyAhorAtrasya balAbalAbhyAM balAbale sa sa bhavati, bhavati ca yatkizcit tato nAnyatvamApadyate tattadbalAvale ca bhavataH / atha vAtapradhAno yadi cAtuthakAdivattate tahi vyAyAmApatapaNarukSaladhvAdinidAnAni sevamAnasya vAtabalAllabdhavalasttatIyakAdibhAvamApadyate / pittapradhAnazca kaTumlAdisevamAnasya pittavalAllabdhabalastathA syAt / kaphatatra RtubalA yo varSAbhUtazcaturthakaH, sa zaradaM prApya balavAn tRtIyakAdirbhavati ; arthavazAditi kammavazAt yathoktadine ca jvarayatIti bruvate // 37 // For Private and Personal Use Only
Page #205
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2434 crk-sNhitaa| [jvaracikitsitam pradhAnazca gurumadhurAdisevamAnasya kaphabalAllabdhabalastathA syaat| tathA vAtapradhAnaH santatAdiryadi madhurAmlaguLadisevamAnasya vAyordabalAddhInabalaH satatAdiH syaat| pittapradhAnastu tiktamadhurakaSAyAdisevamAnasya pittAlpabalAddhInabalastathA syAt evaM kaphapradhAnazca kaTatiktakaSAyAdisevamAnasya kaphAlpabalAddhInabalastathA syaat| manasazceti pRthakapadakaraNAt manaso balAyAdherabalatvaM manasastvabalAt vyAdhebalavattvaM hi viSAdo rogavarddhanAnAm ityukteH| na tu RkhAdarbalAprAdhivalam avalAdvabAdheravalamiva manaso balAbAdhivalamabalAnAdheravalamiti khyaapitm| tathAca santatAdijvarI yadi dhanabandhuputrapautrAdinAnAhakarabhAveNAtipramoditacittaH syAt tadA manasaH prabalakhAt satatAdijvarI syAt yadi dhanavAndhavaputrapautrAdivinAzAdivividhaduHkhakarabhAveNa viSaNNacittaH syAt tadA cAturthakAdijvarI tRtIyakAdijvarI syAnmanaso durblkhaat| etena buddhevalAdapi santatAdiH satatAdibhAvam aapdyte| buddhebale hi jAte prAparAdho na syAt, tadA balimaGgaladAnasvastyayanapUjopahAradevaguruddha siddharSINAM bheSajAnAJcopasevA bhvti| buddherabalAt tu tadviparItasevanaM bhavati tena cAturthakAdistRtIyakAdibhAvamApadyate iti labhyate / manaHsthA hi bddhividyaavidyaatmikaa| athavazAt pUccakRtakampapariNAmAdapi santatAdiH satatAdibhAvamApadyata caaturthkaadistRtiiykaadibhaavmaapdyte| tad yathA santatAdijvariNo yadi satatAdijvarakarakarmapariNAmaH syAt tadA santatAdijvarI satatAdijvarI syAt / yadi ca cAturthakAdijvarI tRtIyakAdijvarakarakarmapariNAmamApadyate tadA tRtIyakakhAdimApadyate iti| yadyapi sarvatraiva karmapariNAmo hetRstathApi yatra kAraNAntarAbhAve sati kArya bhavati tatraiva karmatvaM nirdizyate na tu srvtreti| athaipAM santatAdInAM doSAktadehe'pi tatkAlaniyame hetava utpattau ca doSA uktAH suzrutena ythaa| "paro hetuH svabhAvo vA viSame kaishcidiiritH| AgantuzcAnuvandho hi prAyazo vissmjvre||" iti / "vAtAdhikatvAt pravadanti tajjJAstRtIyakazcApi cturthknyc| aupatyake madyasamudbhave ca hetu jvare pittakRtaM vdnti| pralepakaM vAtabalAsakaJca kaphAdhikatvena vadanti tjjnyaaH| mUrchAnuvandhA viSamajvarA ye prAyeNa te dvandvasamutthitAstu / " iti| evamanye'pi viSamajvarA uktaaH| "vasthau zleSmAnilau zItamAdau janayato jvre| tayoH prazAntayoH pittamante dAha For Private and Personal Use Only
Page #206
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / 2435 gurutvaM zItamudvagaH sadanaM chrocko| rasasthite vahistApaH sAGgamardo vijRmbhaNam // 38 // karoti c| karotyAdau tathA pittaM vakasthaM dAhamatIva c| tasmin prazAnte khitarau kurutaH shiitmnttH| dvAveto dAhazItAdI jvaro saMsagajau smRtau / dAhapUrvastayoH kaSTaH kRccha sAdhyatamazca sH| pralimpanniva gAtrANi gharmeNa gauraveNa vaa| mandajvaravilepI ca sazItaH syAt prlepkH| nityaM mandajvaro rukSaH zanakastena siidti| stabdhAGgaH zleSmabhUyiSTho naro vaatblaaskii| samau vAtakapho yasya hInapittasya dehinaH / prAyo rAtrI jvarastasya divA hInakaphasya c| vidagdhe'nnarase deha zleSmapitte vyvsthite| tenAddha zItalaM dehe cAddhazcoSNaM prjaayte| kAye duSTaM yadA pistaM zleSmA cAnte vyvsthitH| uSNatvaM tena gAtrasya zItatvaM hstpaadyoH| kAye zleSmA yadA duSTaH pittamante vyavasthitam / zItatvaM tena gAtrANAmuSNatvaM hstpaadyoH|" iti| "vAtenoddhayamAnastu yathA pUryeta saagrH| vAtenodIritAstadvada doSAH kuvvanti vai jvarAn / yathA vegAgame velAM chAdAyatvA mhoddheH| vegahAno tdevaambhsttraivaantrnnidhiiyte| dopavegodaye tadvadudoryaMta jvarasya vaa| vagahAnA prazAmyeta yathAmbhaH sAgare tthaa|" iti // 37 // gaGgAdharaH--athoddiSTapaJcavidhajvarAnuktvA punarAzrayabhedana dhAtUnAM saptadhA mata iti yadAddiSTaM tajjvarasya dhAtvAzrayabhedana saptavidhatvaM drshyti-gurutvmityaadi| etAni tu doSANAM rasAdidhAtvAzritatve bhavanti na ca vAtAdiliGgAni paribhUya bhavanti, tena vAtAdijAnAM jvarANAM yAni yAni lakSaNAni uktAni tAni caitAni ca doSANAM yathAvalaM bhavanti / uktaM hyanyatra "vAtapittakaphotthAnAM jvarANAM lakSaNaM ythaa| tathA teSAM bhiyaga va yAda rasAdiSvapi buddhimAn // " iti / asthAyaM bhAvaH-vAtAdidopaH kupitaH san raktAdidapaNamantareNa na jvaramutpAdayati tatra rasAdidUSyabhavANImAni vAtAdidoSabhavANi nidAnasthAna proktAni vakSyamANAni cAtrApi vodhyAni / nanu "saMsRSTAH sannipatitAH pRthaga vA kupitA mlaaH| rasAkhyaM dhAtumanvetya paktiM sthAnAnirasya c|" ityAdinA jvarasya samprAptikSyate, tatra rasadhAtvanvayamantareNa jvrotpttitoktaa kathaM raktAdyAzritatvaM vAtAdInAM sambhavatIti cenn| pUrva vAtAdayaH pRthaga dvandvAH sannipatitA vA rasadhAtumanvetyaiva jvaramutpAdayanti tadAmarasamambandhAt / For Private and Personal Use Only
Page #207
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2436 crk-sNhitaa| [jvaracikitsitam raktotthA pir3akA tRSNA saraktaM SThIvanaM muhuH| dAharAgabhramamadAH pralApo raktasaMsthite // 36 // antardAho'dhikastRSNA saglAniH OM sRssttvittktaa| daurgandhyaM gAtravikSepo jvare mAMsasthite bhavet // 40 // svedastItraH pipAsA ca pralApAratyabhIkSaNazaH + / sagandhAsyAsahatvaJca medaHsthe glAnyarocakau // 41 // arucizcAvipAkazcetyAdInyadhikAni lakSaNAni tathA gurutvAdInImAni rasasthadoSajvaralakSaNAni tathA vAtAdidoSalakSaNAni bhavanti yathAvalaM rasadoSAmarasAnAm / nirAmatve tu rasasya duSTasyamAni gurukhAdIni vAtAdidoSalakSaNAni ca bhvnti| tatra yadi rasamutkrasya doSA raktaM dRSayanti tadA raktotthA pir3aketyAdIni lakSaNAni dopalakSaNAni ca bhavanti, yadi vA mAMsAdikaM dUSayanti tadAntarhAhAdIni dopalakSaNAni ca bhavantIti nisskrssH| gurutvaM gAtrasya shiitc| udvegazchadde va gastena ca manasa udvegazca dainyamiti yAvat / rasasya hRdayasthatvena hRdayotklezasyAnyatra tantre darzanAt / rasasthite iti jvare ityukte sarvatra rasAlAbhAt tadvagrAvartanAya kazcit tu sarvatraiva jvare rasadRSaNe satyapyetadvacanaM vizeSato rsdussttikhyaapnaarthmityaah| viz2ambhaNamiti viziSTaz2ambhA, na tu vAtamAtrajavegavatI jammA // 38 // gnggaadhrH-rktotthetyaadi| raktotthA na tu pittAdutthA // 39 // gaGgAdharaH-antardAha ityAdi piNDikodveSTanaJca bodhyaM tantrAntaradarzanAt / tantrAntare ca vahiruSNA vyAkhyAyate tanna mAMsasyAbhyantarakhAt tadgatadoSasya antareva dAhakaratvAnubhavAt // 40 // gaGgAdharaH-sveda ityAdi medHsthsy| tIvaH svedo bhRshsvedH| pralApazca aratizca tat smaahaarkhaadekvcnm| sagandhAsyazcAsahatvaJca tat, asahatvam asahiSNutA // 41 // * antardAhaH satRNmohairiti pAThAntaram / + pralApo vamyabhIkSmazaH iti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #208
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 2437 virekavamane cobhe sAsthibhedaM skuujnm| vikSepaNaJca gAtrANAM zvAsazcAsthigate jvare // 42 // hikkA zvAsastathA kAsastamasazcApi darzanam / marmacchedo vahiH zaityaM dAho'ntazcaiva majjage // 43 // zukrasthAnagate zukra-mokSaM kRtvA vinAzya ca / prANaM vAyugmisomaistu sa ca gacchatyasau vibhuH // 44 // rasaraktAzritaH sAdhyo mAMsamedogatazca yH| asthimajjagataH kRcchaH zukrasthaH siddhAte na hi // 45 // gaGgAdharaH-vireketyAdi asthigtsy| virekazca vamanaJceti dve yugapad bhvtH||42|| gaGgAdharaH-hikketyAdi mjgtsy| tamaso darzanabhandhakArapraviSTasyevAmaMvit / marmAcchedo vakSasazchedavat piidd'aa| vahiH zaityamantardAhazca // 43 // gaGgAdharaH-zukrasthAnagate ityaadi| zukrasthAnagate zukrameva sthAnaM na tu zukrasya sthAnaM zukragatakhArthAlAbhAt zukrasya sthaanniymaabhaavaac| uktaM hi muzrute-"yathA payasi sapistu gur3azcakSurase ythaa| tathA sazarIreSu zukra puMsAzca varttate // " tatra gate doSe yo jvarastatra ughare'sau vibhurAtmA zukramokSaM vizeSeNa kRtAnyAnapi dhAtUna mocayitA prANaM vinAzya ca vAyvagnisomaiH paJcabhibhUtaiH saha dehAda gacchati mriyate itythH| vAyvagnisomairityanena kaivalyaM na gacchatIti khyApitamapi gaGgAkAzyAdiSu maraNAt kaivalyaM na pratiSidhyate / zukrasthAnagate hi jvare maraNameva, na tu kaivalyamiti bhAvaH // 44 // gaGgAdharaH-eSAM saptAnAM saadhyaasaadhybhaavmaah-rsrktetyaadi| rasAdimedogatAntAzcavAraH saadhyaaH| asthimajjagatau dvau kRcchsaadhyau| zukrasthastu na sidhyte| punaretadvacanaM sAdhyAsAdhyaprakaraNAnurodhena bodhyam // 45 // 306 For Private and Personal Use Only
Page #209
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2438 crk-sNhitaa| [jvaracikitsitam hetubhirlakSaNazcoktaH pUrvamaSTavidho jvrH| samAsenopadiSTasya vyAsataH zRNu lakSaNam // 46 // lomaharSazca dAhazca parvabhedaH shirorujaa| kaNThAsyazoSo vamathustuNA mUrchA bhrmo'rtiH| khapnanAzo'tivAk jRmbhA vaatpittjvraakRtiH||47|| zItako gauravaM tandrA stamityaM parvaNAJca ruk| zirograhaH pratizyAyaH kAsaH svedApravartanam / santApo madhyavegazca vaatshlessmjvraakRtiH||48|| gaGgAdharaH-athoddiSTaM bhinnaH kAraNabhedena punaraSTavidho jvara iti tdudaahrti-hetubhirityaadi| pUrva nidaansthaan| vAtapittakaphAnAM vistareNa 'jvarakarahetUnuktvA liGgAnyuktvA dvAndvikasannipAtAnAM liGgAni yathoktAnAM vAtajAdijvarIlaGgAnAM mizrIbhAvavizeSadarzanAt dvandvikamanyatama jvaraM sAnipAtikaM vA vidyAdityAdi saGga peNa proktaM samAsanopadiSTasya dvandvasAnnipAtikasya jvaracatuSTayasya vyAsato lakSaNaM shRnn| Agantozca saMkSapaNopadiSTasya ca lakSaNaM shRnnu| pRthagajAnAM lakSaNAni tu na vakSyAma iti bhAvaH // 46 // gaGgAdharaH-lomaharSa ityaadi| vAtapittayovikRtiviSamasaMyogAllomaharSAdIni liGgAni bhavanti na khanyasmin vaatpittjvyaadho||47|| . gaGgAdharaH-zItaka ityaadi| zItakaH shiitm| svedApravattenaM svedasya A samantAtkAreNa pravartanamatisvaMda ityarthaH / vikRtiviSamasamavAyena vAtakaphayoH saMyogAt svaskhalakSaNAdadhikaliGgAni hi bhvnti| hArIta'pi "zirograhaH svedabhavazca kAsaH" iti dRzyate / madhyavego nAtitIkSNo naatimRduH||48|| cakrapANiH-samprati aSTavidhajvarAkRto vktvymaah-hetubhirityaadi| hetavo'pi jvaravizeSagamakatvenAkRtirUpA bhavantyeveti kRtvA hetukathanamapi yat kRtaM tdpyucitm| pUrvamiti nidAne, "samAsenopadiSTasya" ityAdinA ye nidAne dvAndvikasAnnipAtikAgantavaH samAsenoktAH, teSAmiha vistareNa lakSaNaM zRSviti / ye punarekadoSajanyA vAtajvarAdayaH, te tatraiva prapaJcenoktA iti neha punrvktvyaaH| bhramo yena cakrasthitamivAtmAnaM manyate ; kiMvA bhramo bhraantiH| zItaka: For Private and Personal Use Only
Page #210
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH cikitsitsthaanm| 2436 muhurdAho muhuH zItaM svedaH stambho (r) muhurmuhuH / mohaH kAso'rucistRSNA zleSmapittapravarttanam // liptatiktAsyatA tandrA shlessmpittjvraakRtiH| ityete dvandvajAH proktAH sannipAtaja ucyate // 46 // sannipAtajvarasyorddha trayodazavidhasya c| prAkasUtritasya vakSyAmi lakSaNaM vai pRthak pRthak // 50 // bhramaH pipAsA dAhazca gauravaM shirso'tiruk| vAtapittolvaNe vidyAlliGga mandakaphe jvare // 51 // zaityaM kAso'rucistandrA pipAsAdAharuga vythaaH| vAtazleSmolvaNe vyAdhau liGga pittAvare viduH // 52 // gaGgAdharaH--muhurdAha ityaadi| pittAda dAhaH kaphAt zItamiti, sutarAM muhurdAho muhuH zItaM bhavati / svedo dharmaH / stambhaH svedasya na pravRttiH / pittAt dharmaprattiH kaphAt gharmasya stambhaH, sutarAM muhummahurghau muhummuhurghmaavrodhH| anyatrApi "tathA stambhazca saMsvedaH kaphapittapravartanam" iti| moha indriyamohaH / zleSmapittapravartanamiti kphpittvmnmityrthH| liptatiktAsyatA kaphena liptaM pittena tiktamAsyaM yasya tasya bhAvastathA // 49 // gaGgAdharaH-ata arddha kAzmIrAH ptthnti| sannipAtajvarasyoddha trayodazavidhasya hi ityAdinA trayodazavidhasya sannipAtajvarasya lakSaNAni kAzmIrA yat paThanti, tanna yuktisiddhp| prakRtisamasamavAyena doSajAnAM vyAdhInAM pratyekazo hi pATho nAcAryANAM rItirgranthagauravAt, doSabhedavikalpena teSAM sarveSveva vyAdhipu bhissgbhirunneykhaat| vikRtiviSamasamavAyena tu shiitpittm| stmitymitiaaiivstraavgunntthittvmiv| santApo madhyavega iti nAtitIvraH sntaapH| svedastambha iti svedApravarttanam // 46-49 // cakrapANiH -- sannipAtajvarasyoddha 'mityatra 'Uddha'zabdenAdhikavAcinA prakRtisamasamavAyArabdhasannipAtajvarAda yAni vikRtiviSamasamavAyArabdhajvarasya lakSaNAni, tAni vkssyaamiityrthH| kecida * svedastambha iti pAThAntaram / + hRdavyathAH iti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #211
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2440 crk-sNhitaa| jvaracikitsitam chardiH zaityaM muhurdAhastRSNA moho'sthivednaa| mandavAte vyavasyanti liGga pittakapholvaNe // 53 // sandhyasthizirasaH zUlaM pralApo gauravaM bhrmH| vAtolvaNe syAd dvAnuge tRSNA kaNThAsyazuSkatA // 54 // raktaviNamUtratA dAhaH svedastur3a blsNkssyH| mUrchA ceti tridoSe syAlliGga pitte garIyasi // 55 // AlasyArucihRllAsa-vamidAhatRSAbhramaiH / kapholvaNaM sannipAtaM tandrA kAsena cAdizet // 56 // pratizyA cchadirAlasyaM tandrArucyagnimAIvam / hInavAte pittamadhye liGgaM zleSmAdhike matam // 57 // hAridramUtranetratvaM dAhastRSNA bhrmo'ruciH| hInavAte madhyakaphe liGga pittAdhike matam // 58 // zirorug vepathuH zvAsaH prlaapcchdaarockaaH| hInapitte madhyakaphe liGga vAtAdhika matam // 56 // zItako gauravaM tandrA pralApo'sthiziro'tiruk / hInapitte vAtamadhye liGgaM zleSmAdhike matam // 60 // pabhedo'gnidaurbalyaM tRSNA daaho'rucimH| kaphahIne madhyavAte liGga pittAdhike matam // 61 // zvAsaH kAsaH pratizyAyo mukhshosso'tipaarshvruk| kaphahIne pittamadhye liGga vAtAdhika matam // 62 // * dAhavamyaratibhramairiti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #212
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH 2441 cikitsitasthAnam / kSaNe dAhaH kSaNe shiitmsthisndhishirorujaa| sAsrAve kaluSe rakte nirbhugaNe cApi darzane // sasvanau sarujau kau~ kaNThaH shuukairivaavRtH| tandrA mohaH pralApazca kAsaH shvaaso'rucirbhmH|| paridagdhA kharasparzA jihvA svastAGgatA param / SThIvanaM raktapittasya kaphenonmizritasya ca // ziraso loThanaM tRSNA nidrAnAzo hRdi vythaa| svedamUtrapurISANAM cirAda darzanamalpazaH // yad yallakSaNaM bhavati tadevAcAryAH prAyeNa paThanti ; tasmAdata Uddha vikRtiviSamasamavAyArabdhasannipAtajvarasya lakSaNamAha-kSaNe dAha ityaadi| asthyAdInAM rujA shuulm| darzane netre dve sAsrAve azrupUrNe, kaluSe Avile vivaNe vA, rakte raktavaNe, nibhagNe bhugnakhAnnirgate visphArite ityarthaH, antaHpraviSTe ityanye, koTarAkSe vA atikuTile iti kazcit / kaNau ca ssvnaadii| zUkaiH zukavadbhirdhAnyazUkazimbAdibhirAta iva knntthH| jihvA ca paridagdhA dagdhavat kRSNavarNA, kharasparzA gojihvAvadamamRNasparzA c| srastAGgatA niHshaayaanggaavyvtaa| kaphenonmizritasya raktapittasya rAgato raktavarNakhApannasya pittasya SThIvanaM mukhena svalpodagiraNam / ziraso loThanam itastataH shirsshcaalnm| hRdi vyathA vkssHshuulm| svedAdInAmalpadazanamalpapattizcirAt doSANAM vyAkhyAnayanti ; yat-sAsrAvakaluSanirbhugNelocanatvAdIha vaktavyam, na tat pRthagvAtAdijvaralakSaNamelake bhavati, kintu vikRtiviSamasamavAyAravdhajvarasaMyogamahinA bhavatIti ; vayantu dhUmaH-yadi 'arddha 'zajdena vikRtiviSamasamavAyArabdhajvaralakSaNAbhidhAnamiha pratijJAyate, tadA yat pratyekadoSalakSaNamelakenopapanna lakSaNam -- "kSaNe dAhaH kSaNe zItam" ityAdi, tadihAnabhihitaM syAt, sAmAnyena yAnyana prAyaH prAdurbhavanti, tAni vikRtiviSamasamavAyArabdhAni tathA prakRtisamasamavAyArabdhAni ca lkssnnaanyucynte| ata Urddha miti padasya cAtaH pareNetyarthaH // 50-62 // cakrapANiH-nirbhugNe iti atikuttile| paridagdhA dagdhavat kRSNAvarNA ; kharasparza gojihvAvat / svastAGgatA niHsahAyAvayavatA; ThIvanaM raktasya pittasya vA mukhena For Private and Personal Use Only
Page #213
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2442 crk-sNhitaa| [jvaracikitsitam kRzatvaM nAtigAtrANAM pratataM kaNThakUjanam / koThAnAM zyAvaraktAnAM maNDalAnAJca darzanam // mUkatvaM srotasAM pAko gurutvamudarasya ca / cirAt pAkazca doSANAM sannipAtajvarAkRtiH // 63 // doSe vivaddhe naSTe'gnau srvsmpuurnnlkssnnH| sannipAtajvaro'sAdhyaH kRcchasAdhyastato'nyathA // 64 // cireNa paakaat| ata eva doSapUrNavAt gAtrANAM naatikRshtm| pratataM nirantaraM kaNThakUjanam / zyAvaraktAnAM dhUmraraktavarNAnAM koThAnAM darzanaM pravRttiH / zyAvaraktAnAM maNDalAnAJca drshnm| koThastu-bhAlukinA paThitaH-"varaTIdaSTanIkAzaH kaNDamAn lohito'srkphpittaat| kSaNikotpAdavinAzaH koTha iti nigadyate tajjJaH" iti| maNDalo maNDalAkAraH shophvishessH| mUkalam avacanaM svalpavacanatvaM vaa| srotasAM mukhanAsikAdimahArandhrANAM pAkaH pcnm| udarasya gurutvam / dopANAJca cirAt pAkastrayANAM doSANAM viSama samavAyArambhAtisAmavAbhyAM bhvti| etAni cihnAni prAyobhAvitvenoktAni tena cakAreNAnyAnyapi bodhyAni // 50-63 // gaGgAdharaH-nanu kathaM carakAcAryastAni lakSaNAni nApAThIdityatastasya sannipAtajajvarasyAsAdhyavAdilakSaNamAha-doSe ityaadi| pittAdidopApravRttau satyAM sati cAgnau jAThare naSTe yadi kSaNedAhAdi-ciradoSapAkAntalakSaNaH sarvaiH sampUrNalakSaNo bhavati tadA ukta eSa sannipAtajvaro'sAdhyo bhavati, etadadhikalakSaNastu na tathA syaadev| tato'nyathA kSaNedAhAdiciradoSapAkAntebhyo svalpodiraNam ; ziraso loThanamiti itastato nayanam ; kRzatvaM nAtigAtANAM doSapUrNatvena ; pratataM nirantaram / koTho bhAllukIye-'varaTIdasaSTaGkAzaH kaNDUmAn lohito'srakaphapittAt / kSaNikotpAdavinAzaH koTha iti nigadyate tajajJaH / " iti ; mUkatvaM mandavacanatvam, avacanatA vA // 3 // cakrapAtiH-sannipAtasyAcasAdhyatAkRcchasAdhyatAlakSaNamAha-doSa ityaadi| atra 'doSa'zabdo ghibaddhopapadAt male varttate ; AhArApAkAnnaSTe'gnAvityarthaH; sarvANi ca sampUrNAni balIyAMsi lakSaNAni yasya sa sarvasampUrNalakSaNaH ; asAdhyakRcchrasAdhyAbhidhAnena sukhasAdhyo na bhavatIti For Private and Personal Use Only
Page #214
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH ! cikitsitasthAnam / nidAne trividhA proktA yA pRthagja - jvarAkRtiH / saMsargasannipAtAnAM tayA coktaM svalakSaNam // 65 // gantuSTo yastu sa nirdiSTazcaturvvidhaH / abhighAtAbhiSaGgAbhyAmabhicArAbhizApataH // 66 // 2443 lakSaNebhyaH cedanyathA alpalakSaNaH savvasampUrNalakSaNaH san vA na doSA vibaddhAna vA naSTo'gnistadA kRcchrasAdhya iti khyApanArthamadhikAni lakSaNAni nApAThIt // 64 // gaGgAdharaH- nanvevaM cet sannipAtajvarastarhi kiM prakRtisamasamavAyArabdho'yaM kiMtu vikRtiviSamasamavAyArabdha ityAzaGkA vikRtiviSamasamavAyArandhatajJApanAyAha - nidAne ityAdi / nidAnasthAne pRthagjAnAM vAtajapittakaphajAnAM jvarANAM yA AkRtiruktA tayaivAkRtyA saMsargANAM navAnAM trayodazAnAM sannipAtAnAJca prakRtisamasamavetAnAM svalakSaNamuktam / yasya doSasya nyanAdhikamadhyakhAni tadopalakSaNAnAM nyanAdhikamadhyatvairabhivyaktistathAvidhalakSaNAnAM darzanena ca tathA saMsargAn sannipAtazca jvarAn bhiSaNAdizet cikitsecca | vAtAdInAM hi prakRtInAM samasamavAyenAdhikalakSaNAsambhavaH / vikRtiviSamasamavAyena tu bhavatyadhikaliGgAni ca na cAsti niyamastasmAt indujA - strayaH sannipAtazcaiko vikRtiviSamArabdhAzvatvAraH sAkSAt paThitAH iti bhAvaH / / 65 / / gaGgAdharaH - aSTAnAM sapta jvarA uktAH, pArizeSyAdaSTamamAgantujvaramAhaAganturityAdi / nidAne yastvaSTama Agantujvara uktaH sa caturvvidhazca nirdiSTaH abhighAtAbhiSaGgAbhyAM dvau abhicArAbhizApatazca dvau iti caturvvidhaH // 66 // darzitam, yaduktam - " sannipAto duzcikitsyAnAm" iti, tathA ca bhAllukinA - "mRtyunA saha yovyaM sannipAtaM cikitsatA" iti // 64 // For Private and Personal Use Only cakrapANiH - nidAna ityAdi / jvaranidAne proktA - "tatra yathoktAnAM liGgAnAm" ityAdinA granthena prAguktetyarthaH punaH prakaraNAgatatvAducyanta iti punaH paunaruktayam; tayA coktaM khalakSaNamiti tathA dvandvarUpayA dvandvalakSaNaM tathA sannipAtarUpayA sannipAtalakSaNamityarthaH // 65 // cakrapANiH - Agantu caturvvidhaM vibhajannAha - AganturityAdi // 66 //
Page #215
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2444 crk-sNhitaa| jvaracikitsitam shstrlossttrkshaakaasstth-mussttyrnitldvijaiH| tadvidhaizca hate gAtra jvaraH syaadbhighaatjH|| tatrAbhighAtajo vAyuH prAyo raktaM pradUSayan / savyathAzophavaivaNyaM sarujaM kurute jvaram // 67 // kAmazokabhayakrodhera bhiSaktasya yo jvrH| so'bhiSagajvaro jJa yo yazca bhuutaabhissgjH|| gnggaadhrH-ttraabhighaatjjvrmaah-shstretyaadi| zastrAdibhirabhihate gAtre sati abhighAtajajvaraH syAt / zastraM zaktizUlAdi / kazA azvatAr3anarajjuvat / aranihastastasya talaM karatalam / dvijA dntaaH| tadvidhaH vaanyairbhihnnyogydnnddaadibhiH| nanvabhihate tvebhirgAtre kathamutpadyate jvara ityata Aha-tatrAbhighAtaja ityaadi| suzrute'pi "zramakSayAbhidhAtebhyo dehinAM kupito'nilaH / pUrayikhAkhilaM dehaM jvaramApAdayeda bhRzam" / iti // 67 // gnggaadhrH-abhissnggjjvrmaah-kaametyaadi| abhipaGgajvarastu sa yaH kAmAbhiSaktasya yazca zokAbhiSaktasya yazca bhayAbhiSaktasya yazca krodhAbhiSaktasya yazca bhUtAbhiSaktasya zArIradoSasaJcayAdinimittamantareNa kAmAdikAraNAbhipaGgamAtrAd bhavati, na tu pUrva kAmAdyabhiSaktasya / pazcAdapacAramAsevamAnasya kAlAntareNa yo jvaraH syAt sa ca zArIra evocyate / yadi kAmAdirapi tatra hetuH syAt tadA tallakSaNamapi syAt, tadA doSAgantuja ucyte| nanvabhighAtAda vAyuH kupita eva jvaraM kurute kathamAgantujvaraH ucyate, bhavati hi vAtajakhAcchArIra iti cenna, Agantuhi vyathApUccoM jAyate pazcAnnidoSairanuvadhyate ityukto pUrvamevAbhighAtAdasphuTa eva jvaro bhavati pazcAdvAyuH prakopamApanno raktaM pradRSayan savyathAdilakSaNajvaraM kurute'bhivynyjyti| evaM kAmAdijeSu vyAkhyeyam / cakrapANiH--kazA sAra iti khyAtA ; ala muSTiH 'kIla' iti khyAtaH ; hate abhihate ; prAyo raktamiti atyarthaM rakta dUSayan mAMsAdi cAlpaM dUSayatItyarthaH / yadyapi nidAne'pi "tatrAbhidhAtajena ghAyunA duSThazoNitAdhiSTAnena" ityuktam, tathApIha raktasya sAkSAd duSTiH, yathA mAMsAdInAM manAgaSTirucyata iti vizeSaH // 67 // cakrapANiH--abhiSaGgajvareSu dossvishessmaah-kaametyaadi| nanu nidAne-"abhiSaGgajaH punarvAtapittAbhyAmanubadhyate" ityuktam, tat kimiha mUtAbhiSaGgajasya vidoSAnubandhaH ? ucyate, For Private and Personal Use Only
Page #216
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH cikitsitsthaanm| 2445 kAmazokabhayATu vAyuH krodhAt pittaM trayo mlaaH| bhUtAbhiSaGgAt kupyanti bhuutsaamaanylkssnnaaH| bhUtAdhikAre vyAkhyAtaM tadaSTavidhalakSaNam // 68 // nanu kAmAditastu ko doSa ityata Aha-kAmazokabhayAdvAyuH ityaadi| muzrute tu "kAmaje cittavibhrazastandrAlasyamabhaktaruk / hRdaye vedanA cAzu gAtrazca prishussyti| bhayAt pralApaH zokAca bhavet kopAcca vepathuH / bhUtAbhipaGgAdudvego hAsyarodanakampanam / " iti, kathaM krodhaje pittakopAda vepathuH syAt na hi kampo vAyunA vinA syAditi cenn| kAmazokabhayAda vAyureva krodhAt pittaM vAyuzvAnuvartate eva pazcAnirdezAt / videhena hyuktaM "krodhazoko smRtau vaatrktpittprkopnnau|" iti / astu zokAdapi pittam / na hi samAsaniviSTakAma bhayapadaM hilA zokapadAnvayaH sambhavati / pittena saheti cena, kAmAdibhirvAyuH prAdhAnyena kupyati, krodhAt pittaM prAdhAnyena kupyati, tatrAprAdhAnyena zokAt pittaraktakopaH krodhAdvAyukopa ityabhiprAyeNAtrAcAryaH krodhAdvAyoH zokAt pittaraktayoH kopaM noktavAn na caitAvatA pratiSedhati / bhUtAbhiSaGgAt trayo malAH kupynti| nanu tarhi kiM bhUtAbhiSaGgajastridoSajalakSaNa ityAzaGkayAha-bhUta'sAmAnyalakSaNA iti / yena bhUtenAbhiSaktasya jvarobhavati tasya yallakSaNaM tallakSaNasAmAnyena samAnatayA lakSaNaM yeSAM te tathA, na tu svaskhalakSaNavanta ityarthaH / nanu bhUtAnAM madhye kasya bhUtasya kiM lakSaNamityata Aha---bhUtAdhikAre ityaadi| bhUtAdhikAre bhUtonmAdamadhikRtya tadaSTavidhaM bhUtAnAmaSTAnAm aSTavidhalakSaNaM vyAkhyAtaM devonmattaM guruvRddhAdhu nmattaM pitRgrahonmattaM gandhavonmattaM yakSonmattaM rAkSasonmattaM brahmarAkSasonmattaM pishaaconmttmiti| uragonmattamasmiMstantra tu noktavAn suzrute tu tamuktavAn na brahmarAkSasonmattamiti virodhastadadhikAre parihAryaH // 68 // ne tasa kAmAyabhiSaGgaje yaH prAyo bhavati, tadabhiprAyeNoktaM "vAtapittAbhyAmanubadhyate" iti, kAmAdikeSu hi kvacid vAtaH, kvacit pittamiti vAtapittAnubandho jJeyaH / bhUtasAmAnyalakSaNA iti DevasvarUpAdayo'STau unmAde aSTau bhUtA uktaaH| teSAM madhye Avezakartu bhUtasya yallakSaNaM, tena samAnyata 307 For Private and Personal Use Only
Page #217
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2446 crk-sNhitaa| jvaracikitsitam viSavRkSAnilasparzAt tthaanyvisssmbhvaiH| abhiSaktasya cApyAhu rameke'bhiSaGgAjam / cikitsayA viSaghnyaiva sa zamaM labhate jvaraH (r) // 66 // abhicArAbhizApAbhyAM siddhAnAM yaH pravartate / sannipAtajvaro ghoraH sa vijJa yaH suduHshH|| sannipAtajvarasyoktaM liGgaM yat tasya tat smRtam / cittendriyazarIrANAmArIyo'nyAzca naikshH||7|| gaGgAdharaH--nanvetAvanmAtraM kAmazokabhayakrodhabhUtairabhiSaktasya jvaramevAbhi. SaGgajvaramicchanti kiMvAnyamityata aah-vissetyaadi| viSakSAnilasparzAda yo jvarastathAnyaizcampakAdyoSadhigandhAdya stathA viSasambhavaivastubhirabhiSaktasya yo jvarastamapi jvaramabhiSaGgajameke bhiSajaH AhuH / ayazcApratiSiddhavAdanumata ev| muzrute yuktaM "zyAvAsyatA viSakRte daahaatiisaarhRdgrhaaH| abhaktaruk pipAsA ca todo mUrchA balakSayaH / oSadhIgandhaje mUrchA shirorugvmthustthaa|" iti matametat sviikRtyaivaah-cikitsyetyaadi| atrAyaM bhAvaH-tattadvidhajvaracikitsayA narasya sa tattadviSAdijvaraH zamaM labhate yadyavaM tadA tattadviSAdiliGgameva tattajjvaro na tu pRthak jvararoga ucyate iti cet tanna, mUrchAmohamadaglAni-bhUyiSThaM viSasambhave iti vakSyamANalakSaNasyAsaGgateH // 69 // : gaGgAdharaH-abhicArAbhizApajau jvraavaah-abhicaaretyaadi| siddhAnAM guruvRddhasiddharSINAmabhicArAdabhizApAdvA yo jvaraH pravartate sa sanipAtaH tridoSajo ghoro jvaraH suduHsaho viyH| nanvetayoH kiM lakSaNamityata aah-snnipaatjvrsyeti| nanu tahiM sannipAtajvarAdanayoH ko bheda ityata Aha-cittetyAdi / cittendriyazarIrANAmanyAzcAtayo'nekazo bhavanti // 70 // doSalakSaNAni bhUtajvare bhavanti / atra kAzmIrAH viSavRkSAnilasparzAdityAdigranthaM viSajvarAbhidhAyakaM paThanti / tena viSajo'pyabhiSaGgaja eva pravizati ; ye tu na paThanti, tanmate'pyabhiSaGgaja eva viSauSadhigandhajasyApyavarodhaH ; anye tu viSajaM viSajanitapittakRtatvena doSaja eva kSipanti // 6869 // cakrapANi:-abhicAro hiNsaarthaathrvmnvhomaadiH| abhizApo abhizapanameva / siddhA * prazamaM labhate naraH iti cakrakRtaH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #218
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya maNyAyaH cikitsitasthAnam / 2047 prayogantvabhicArasya dRSTA zApasya caiva hi / svayaM zrutvAnumAnena lakSyate prazamena ca // vaividhyAdabhicArasya zApasya ca tdaatmke| yathAkarmaprayogeNa lakSaNaM syAt pRthagavidham // 71 // dhyAnaM nizvAsabahulaM liGga kAmajvare smRtam / zokaje vASpabahulaM trAsaprAyaM bhayajvare // krodhaje bahusaMrambhaM bhUtAveze tvamAnuSam / mUrchAmohamadaglAni-bhUyiSThaM viSasambhave // 72 // keSAJcideSAM liGgAnAM santApo jAyate purH| pazcAt tulyantu keSAJcideSu kAmajvarAdiSu // 73 // , graGgAdharaH-nanu kathamAbhicArikamAbhizApikaM vA lakSayedityata aahpryogmityaadi| abhicArasya prayogaM dRSTvA abhizApapya ca tathAtvaM zrukhA svayaM vAnumAnena vA prazamane ca lakSyate / tarhi kiM tulyalakSaNamanayoH syAdityata aah-vaividhyaadityaadi| abhicArasya vaividhyAt vividhakhAt abhizApasya ca vaividhyAta tadAtmake abhicArAtmake jvare'bhizApAtmake ca jvare yathAkarmaprayomeNa yathAbhicArakarmaprayogaH kriyate yathAcAbhizApaprayogaH kriyate, tathaiva lakSaNaM syAditi pRthagvidhaM lakSaNaM syAt / tasmAllakSaNamanugamyopadeSTuM na zakyate // 7 // gaGgAdharaH-nanu kAmAdijeSu jvareSu kiM kiM lakSaNaM bhavatItyata Aha-dhyAnamityAdi / dhyAnaM cintA nizvAsabAhulyazca syAt / zokaje tu vASpabahulaM lakSaNaM syAt, vASpaH shokjaasrpaatH| bhayajvare trAsabahulaM bhayabahulam / krAMdhaje jvare bahusaMrambhaM lakSaNaM, sNrmbhsvaarbhttii| bhUtAvezajvare tu amAnuSaM manuSyaceSTAkRtiviparItaM tattadbha talakSaNaM bhvti| viSavRkSAnilasparzAdisambhave jvare tu mUrchAdibhUyiSThaM lakSaNaM bhvti| mUrchA indriymohH| moho hIndriyamanomohastena vyastata ete dve lakSaNe bhavato na tu yugapaditi // 72 // . . gaGgAdharaH-eSAM liGgAnAM praapshcaadbhaavikhniymmaah-kessaashcidityaadi| mntossctpHshmaadisidaaH| 'samipAtajvarasyoktam' ityAdigranthamatra kAzmIrAH paThanti, saba nAtiprasidaH // 70-73 // For Private and Personal Use Only
Page #219
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2448 crk-sNhitaa| [jvaracikissitam kAmAdijAnAmudiSTaM jvarANAM yada vizeSaNam / kAmAdijAnAM rogANAmanyeSAmapi tat smRtam // 74 // manasyabhidrute pUrva kAmAdarna tathA balam / jvaraH prApnoti kAmAdyamano (r) yAvanna duSyati // 75 // te pUrva kevalAH pshcaanijaiyaamishrlkssnnaaH| hetvauSadhaviziSTAzca bhavantyAgantavo jvarAH // 76 // eSu kAmAdijvaraSu eSAM liGgAnAM dhyAnAdInAM puro'gre santApo jaayte| pshcaaditi| keSAzcit puMsAM dhyAnAdeH pazcAt santApo jaayte| keSAzcit puMsAM tulyaM yugapadeva dhyAnAdiH santApazca jAyate // 73 // gaGgAdharaH-prasaGgAt kAmAdijAnAmanyeSAM rogANAmapi vishessmaahkaamaadijaanaamityaadi| kAmAdijvarANAM dhyAnanizvAsabahulAdi yad yad vizeSaNam uddiSTa vizeSa uktaH, kAmAdijAnAmanyeSAmapi rogANAM tadeva dhyAnAdivizeSaNaM vizeSaH smRtam // 74 // gaGgAdharaH-nanu kAmAdayazca puMsAM prAyo dRzyante na kathaM jvaraH syAditi cena, sampAptiM vinA jvraanutpttH| nanu tarhi kiM kAmAdiSu jAteSu kasmAt sammAptine bhavatItyata aah--mnsybhiityaadi| pUrva kAmAdAH abhidrute cazcalIkRte manasi narasya jvaro na jAyate, sa khalu tathA na tAvat balaM mAmoti, yAvat kAmAdAmano na dussyti| yAvacca kAmAdAmano na duSyati tAvacca jvara sammAptikAraNaJca kAmAdibhyo na jAyate, yadA mano duSyati tadA kAmAdijA Agantavo jvarAH syuH||75|| gaGgAdharaH-nanu yadA mano duSyati tadA kiM nAgantujA ityata Aha-te puurvmityaadi| te jvarA manodUSaNAt pUrva kevalAH zuddhakAmAdimA Agantavo jvarAH, pazcAt manodUSaNAnantaraM te Agantavo jvarAH, nijaiH kAmAda vAyuH zokAd vAyuH bhayAd vAyuH krodhAt pittaM prakopamApadyate, tatra tatra .. cakrapANiH-a tornijAda bhedakaM dharmamAha-te puurvmityaadi| kevalA iti nijadoSa - manaHsthAne deha iti kvacit pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #220
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2444 3tha adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / saMskRSTAH sannipatitAH pRthag vA kupitA malAH / rasAkhyaM dhAtumanvetya paktiM sthAnAnnirasya ca // svena tenoSmaNA caiva kRtvA dehoSmaNo balam / srotAMsi ruddhA saMyAtAH kevalaM dehmulvnnaaH|| vadvAvAdInAM liGgAnanizvAsabahulAdibhiH kAmAdijaizca liGgairvyAmizralakSaNAH santo helauSadhaviziSTAH kAmAdihetUnAM zArIrahetuvAtAdInAM pratyanIkaroSadhaMviziSTAzca bhavanti // 76 // gaGgAdharaH-nanu vAtAdijAnAM yAni yAni lakSaNAnyuktAni teSAM kiJcillakSaNaM santAparUpaM kevalAnvayi sarveSu jvareSvanvayAt / kAnicillakSaNAni nidrAnAzAdIni anvayavyatirekINi vAtAdijvare hyanvayIni kaphAdijvare vytirekiinni| tazcAnumIyatAM jvrH| yAni ca vyAdhyantare cAnvayIni santi katham anumIyate jvaraH aikAntikakhAbhAvAditi cet tatra sammAptimAha-saMsRSTA ityaadi| malA vAtapittakaphAH zarIramalinIkaraNAt te pRthagajvaranidAnasthAnoktasvaskhanidAnata ekazaH kupitA vA tanidAnadvayataH saMsRSTAH dvizo vA kupitAstanidAnatrayataH sannipatitAstraya eva vA kupitA rasAyaM dhAtu rasanAmAnamAdya dhAtumAhArapariNAmajamAdya dhAtumanvetyAnugamya paktimuSmANaM jATharAgni sthAnAnnirasya koSThAbhyantarAt zarIre vAhyata utkSipya tenoSmaNA saha dehoSmANaM mizrIkRtya dehoSmaNo balaM kulA srotAMsi rhitaaH| nijairiti nijdosslkssnnaiH| hetvauSadhaviziSTAzceti ninAja jvarAd viziSTahetavI viziSTauSadhAzca bhavanti / tatra viziSTo heturbhighaataadiH| bheSajaJca pariSekamantAdi // 74-76 // cakrapANiH-saMsRSTA ityAdinA sarvajvarasAdhAraNasamprAptiM bruute| samprAptirapi hi sarvajvarANAmAkRtireva, tena notsuukhmsyaabhidhaanm| kiMvA kramaprApte sAmajvaralakSaNe vaktavyepurucyAdInAM sAmajvaralakSaNAnAmutpAde upapattiM darzayitu smpraaptirucyte| saMsRSTA iti yugmabhUtAH / sanipatitA iti khayo militAH / paktimiti paktihetutayA jATharAgniM bruute| sthAnAditi grahaNyAH, grahaNI jaatthraagnisthaanm| sveneti doSoSmaNA, teneti jaatthraagnyussmnnaa| dehoSmaNa iti sakaladehacAriNaH praakRtossmnnH| vAtazleSmaNostu yadyapi pittavaSmA nAsti, tathApi tayorbhUtatve uSmA yo'sti, sa iha grAhyaH / vaktavyaM hi grahaNyadhyAye-"bhaumApyAgneyavAyavyAH poSmANaH sanAbhasAH" iti / kiMvA teneti zivyarUpajvarAdhiSThAnaprabhAvakRtaM doSANAmuSmANaM For Private and Personal Use Only
Page #221
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2450 caraka sNhitaa| (jvaracikitsitam : santApamadhikaM dehe janayanti nrstdaa|| bhavatyatyuSNasarvAGgo caritastena cocyte|| srotasAM saMvibaddhatvAt svedaM nA naadhigcchti| khasthAnAt pracyute cAgnau prAyazastarUNe jvare // 77 // arucizcAvipAkazca gurutvamudarasya c| hRdayasyAvizuddhizca tandrA cAlasyameva ca // purISamUtrasvedAdivahAni vAni ruddhA ulvaNAH svamAnato'dhikamAnAsta doSAH kevalaM kRtsna dehaM saMyAtAH saGgatAH santaH dehe'dhikaM santApaM janayanti, narastu khalu tadAtyuSNasaGgio bhavati ; tena hetunA jvarita eva sa nara ucyte| iti vyAdhInAM niyatasvasvalakSaNenAnumAnaM syaat| adhikadoSeNa hyanumAnazca bhavatyeva / yaddhi lakSaNaM vyAdhyantare cAnugataM tena pratiniyatasantApanidrAnAzAdilakSaNasahacaritena jvraanumaanaavyaaghaataat| yadA hi tanmAtrameva liGgaM bhavati na ca yAvadviziSTaM cihnamutpadyate na tAvadviziSTavyAdhitvenAnumAnamupapadyate, iti tadupadezazca doSabalAbalAvadhAraNArtha kRtsnAkRtsnalakSaNazAnArthaJca cihna kAAkAtayAddhi sAdhyAsAdhyabhAvajJAnaM bhavati / ata evoktaM "liGgaJcaikamanekasya tthaiksyaikmucyte| bahUnyekasya ca vyAdherbahUnAM syurbahUni ca // " iti nidaansthaane| sa ca nA jvarito naraH srotasAM saMvibaddhavAt taruNe jvare prAyazo na svedaM gharmamadhigacchati / prAyaza ityanena pittAdijvare svedAdhigamana bhavatIti khyaapyte||77|| ___ gnggaadhrH-iti| pRthaga bhinnasya cAkRtimiti praznottaramuktvA liGgamAmasya bhagavan vaktumarhasIti prshnottrmaah| tatra jvarasya sampAptimantareNa AmatAzAnaM na sampadyata ityataH pUrva jvarasamprAptimuktvA taruNajvaralakSaNamAha-aruciH ityaadi| agnau tajjATharAmau svasthAnAt paktisthAnAt pracyute sati dubbala arucistvasya bhavati / vahiprabalatve hi prANibhya AhAro rocate evaM vipacyate ca praahyti| kiMvA jvarasAmAnyasamprAptiprAptapittoSmANaM nirdeshyti| sarcata hi jvare pittamavazyaM bhavati, yahuktam- "uSmA pittAdRte nAsti jvaro nAsyuSmaNA vinA" iti| kevalamiti smstm| svedaM nA nAdhigacchatItyakSa prAya iti yojyaM, kacija jvare svedasyApyabhihitatvAt / For Private and Personal Use Only
Page #222
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir iya adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2451 jvaro'visargI balavAn doSANAmapravarttanam / lAlApraseko hRllAsaH kSunnAzo'vizadaM mukham // stabdhasuptagurutvaJca gAtrANAM bhumuutrtaa| naviDa jIrNA na ca glAnirdhvarasyAmasya lakSaNam (r) // 7 // laghuvazca bhavatyudarasya vizudhyati ca hRdayaM na ca bhavanti tndraalsyaadiini| tasmAjATharAgnau sthAnAt pracyute'rucyAdInyetAni bhavanti / hRdayasyAvizuddhatvaM hRdayajADyam / tandrA nidrAvat klaantiH| AlasyaM kammasvanutsAhaH / jvarazcAvisargI aparityAgI balavAMzca / doSANAM hRdayAditaH zleSmapittAdInAM malAnAmapravattenamanigamaH vahninA durbalena stambhabhaGgAbhAvAt / lAlAprasako hRdayasthasya rasasya lAlArUpeNa prvRttH| hallAsazcAmarasAnvitasya hRyayasthadoSasyopasthitavamanamiva prvRttiH| kssunaashshcaagnidurblkhaat| mukhazcAvizadaM sapicchilam avishuddhmityrthH| gAtrANAM stabdhasuptaguruvazca mAtrastambho gAtrANAmaspandaprAyaH, gAtrasuptiH sprshaabhijnyaanaabhaavH| bahumUtratA ca rasAdhikyAt / na ca jIrNA pakkA vir3a bhavati na ca glaanirbhvti| idaM savvamAmasya taruNasya jvarasya lakSaNam / suzrute'pi / "doSAH prakupitAH sveSu kAleSu svaiH prkopnnaiH| vyApya dehamazeSeNa jvaramApAdayanti hi| duSTAH svahetubhidoSAH paapyaamaashymussmnnaa| sahitA rasamAgatya rasasvedapravAhiNAm / srotasAM mAgemAvRtya mandIkRtya hutAzanam / nirasya vahiruSmANaM paktisthAnAcca kevalam / zarIraM samabhivyApya svakAleSu jvarAgamam / janayantyatha vRddhizca svavaNezca lagAdiSu / " ityArabhya hetumuktvA "taivegavadbhibahudhA smudghaantbimaarggaiH| vikSipyamANo'ntaragnibhevatyAzu vahizcaraH / ruNaddhi cApyapAM dhAtu yasmAt tsmaajjraaturH| bhavatyatyuSNagAtrazca na ca vidyati srvshH||" iti // 78 // 'nA' iti purussH| bhavisargIti nityaanussktH| doSANAmiti malasambandhAnAM doSANAm / aprvrsnmvisrgH| bhunAza iti bubhukssaabhaavH| na viDa jIrNeti na purISaM pkvm| na glAniriti na kSINamAMsatA // 77178 // * itaHparaM jvaravego'dhikastRSNA pralApaH zvasanaM zramaH / malapravRttirutklezaH pacyamAnasya lakSaNam // iti zloko'dhikaH kvacit paThitaH / For Private and Personal Use Only
Page #223
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2452 caraka saMhitA | kSut kSAmatA laghutvaJca gAtrANAM jvaramArdavam / doSapravRttiraSTAho nirAmajvaralakSaNam // 76 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ jvaracikitsitam gaGgAdharaH- Amajvarasya liGgamuktvA jIrNasya jvarasya liGgaM vaktumaIsIti praznottaramAha- kSut kSAmatetyAdi / zrutvA / kSAmatA kSINatvaM gAtrANAm lghutvm| jvaramAddavaM jvarasyAlpatA / doSamavRttiriti vahniprabalatAyAM satyAM doSavibandhacchedAt zleSmapitAdInAM malAnAmUrddhAdhaH pravarttanam / aSTAho'pi liGgamekaM kSadhAdyanutpattAvapyaSTAho nirAmatvaM jJApayati kSudhAdutpattau punaraSTAhaM vinApi nirAmayamiti jJApanArthaM kSudhAdiliGgAni cASTAhakAlaJca liGgatvenopadidezeti / etenASTAhakAlasya nirAmaliGgavacanena saptarAtraM taruNaM jvaramAhurmanISiNa iti cAnumatam / arvvAgapi saptAhAdRrddha' Jca taruNaM yAvat kSutkSAmatAdi na syAditi cakSUtkSAmatAdivacanena khyApayatA dUSitaJca uktaJcAnyatra / "saptAhenaiva pacyante saptadhAtugatA malAH / nirAmazcApyataH mokto jvaraH prAyo'STame'hani " iti prAya // ityanena rasAdhikye tataH parato'pi sAmatA varttate ityuktam / kazcittu doSAmatASTAhakAlamAptaprApaiti rasAmatA tu tato'pUddha manuvarttate iti zApanArthamaSTAha iti liGgamekaM kSatkSAmatAdIni ca lakSaNAni darzayAmAsetyAha / tatra bramaH kiM tAvadoSasya sAmatvaM kizca rasasyeti "uSmaNo'lpabalatvena dhAtumAdyamapAcitam / duSTamAmAzayagataM rasamAmaM pracakSate / Amena tena saMyuktA doSA dUSyAzca dUSitAH / sAmA ityupadizyante ye ca rogAstadudbhavAH" iti cet tarhi rasAmatApAyamantareNa kathaM doSasya nirAmatvaM sampadyate doSAmatA hyAmarasAnvayAt For Private and Personal Use Only * cakrapANiH - kSutkSAmatetyAdinA nirAmajvaralakSaNamAha / ava ca kSudAdayo doSapAkAda bhavanto vinApyAhaM nirAmadoSArabdhajvaralakSaNaM bhavati / aSTAhastu kSudAdIn vinA doSApAke satyapi bheSajadAnayogyAM jvarasya vyAdhernirAmatAM brUte, ata eva pAcanaM zamanIyaM vA kapAyaM pAyayet tu nam" iti vikalpadvayena / yadASTAhakSudhAdidoSapAkalakSaNAnudayaH, tadA doSapAkArtha pAcanIyaM deyam, atha kSudhAdisamudayo'pi jAtaH, tadA zamanIyaM deyam sarvvathA nirAmasya jvarasya etAmeva sarvathAnirAmatAmupadizati / kharanAdenoktam- yat-- " na ca niHsaptataivaikA nirAmajvaralakSaNam / cirAdapi hi parayante sannipAtajvare malAH / saptarAtbAtivRddhiJca dyAmatAdisvalakSaNam / tasmAdetadddvayaM dRSTvA nirAma jvaramAdizet // " iti / aSTAhAdavyAMga doSapAkajanitakSudAdidazanAnnig2amatA suzrutenASTA hA ardhA bheSajadAnaM darzayatA pratipAditA; yaduktam - "arvAgapi ca deyaM syAt bheSajaM doSa pAkataH" iti tasmAt kSudAdayo'SThAhazca lakSaNaM yathoktanyAyAj jJayam // 79 // ;
Page #224
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir iya adhyAyaH cikitsitsthaanm| 2453 navavare divAsvapna-snAnAbhyaGgAnamaithunam / krodhapravAtavyAyAma-kaSAyAMzca vivarjayet // 8 // uktA tasmAda rasAmatApAyenaiva doSAmatApAya ityanubhavAt yugapadeva rasadoSayoH sAmatA nirAmatA ca tulyakAraNariti / nanu jvaravego'dhikastRSNA pralApaH zvasanaM bhrmH| malapravRttirutklezaH pacyamAnasya lakSaNam iti tantrAntare khAmanirAmavyatiriktA pacyamAnAvasthA proktA, sA tu kathaM noktA ? ucyate, AmanirAmayorantarAlAvasthA va pacyamAnAvasthA nirAmavasya pAgavasthaiva, yathA taNDalaM pacatIti taNDulapAkArambhe taNDalastvAma eva madhyAvasthAyAM pacyamAnAvasthA pratiniyatakriyAbhAvA cAtra noktaa| suzrute'pi "mRdau jvare laghau dehe pracaleSu maleSu c| parkadoSaM vijAnIyAja jvare deyaM tdaussdhm| doSaprakRtivaikRtyAdakeSAM pakkalakSaNam / hRdayodveSTanaM tandrA lAlAsra tirrockH| doSApravRttirAlasyaM vibandho bhumuutrtaa| gurUdarakhamasvedo na paktiH shkRto'rtiH| khApaH . stambho gurukhaJca gAtrANAM vahnimAIvam / mukhasyAzuddhatA glAniH prasaGgI balavAn jvrH| liGgairebhivijAnIyAjjvaramAmaM vicakSaNaH // " iti // 79 // .. ___ gaGgAdharaH-liGgamAmasya jIrNasyetyasya praznasyottaramuktvA auSadhaM sakriyAkramaM vaktamahaMsIti prshnottrmaah| tatrAdau "saGkSa pataH kriyAyogo nidAnaparivajjanam" iti jJApanAya jvaranidAnavajanarUpamauSadhamAha-navajvare ityaadi| navajvare nirAmalakSaNAnudaye jvare divAsvamaJca snAnaJcAbhyaGgazcAnnazca maithunazca krodhazca prakhyAtaM prasiddhaM vAtazca na tu kRtrimavAtaJca vyAyAmazca kaSAyazca rasameva varjayet, na tu svarasAdipazcakaSAyaM varjayet / vakSyate hyatraiva "stabhyante na vipacyante kurvanti vissmjvrm| doSA baddhAH kaSAyeNa stambhikhAt taruNe jvre| na tu kalpanamuddizya kaSAyaH prtissidhyte| yaH kaSAyaH kaSAyaH syAt cakrapANiH--'saupadhaJca kriyAkramam" ityanena yadyapyauSadhamAdAvuktaM, tathApi tasya kriyAkramavizeSaNatayA auSadhamatikramya 'navajvare' ityAdinA kriyAkramaM bruute| tatrApyahitasyaiva prathama niSedhaH ; annazabdena gurvnnmbhidhtte| hArItena hi-"navajvare vyAyAmAdi pratyeka dosskopnnm| gurvannabhojanaJcApi viSTambhi doSakopaNam" ityuktam / kaSAyAMzceti jAtI bahuvacanam ; tena kaSAyaM varjayedityarthaH ; uktaM hyatra jatUkaNana,-"kaSAyarasagurUSNasnigdhAnnasnAnAbhyaGgAn navajvare varjayet" iti // 8 // 308 For Private and Personal Use Only
Page #225
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir :2454 . crk-sNhitaa| [ jvaracikitsitam jvare lainamevAdAvupadiSTamRte jvarAt / kSayAnilabhayakrodha-kAmazokazramodbhavAt // sa vajyastaruNe jvare" iti| tena kaSAyakapAyavarjanena kaSAyarasasyApi vajanamuktaM bhavati / / 80 // : gaGgAdharaH-nanu tarhi - kiM madhurakaSAyAmlakaSAyakTakaSAyatiktakaSAyANAM na pratiSedho navajvare syAditi cet ? ucyate-jvare lngghnmityaadi| jvare iti saptamI viSaye, viSayazcAtra sAdhyAkhyazvoddezyAkhyazca, tena jvare jAte satyAdau prathamataH laGghanamevopadiSTaM brahmAdibhiH vaidaiAne banyada bheSajaM svarasakaSAyAdikaM vihitam / laGghanamatra dazavidheSu laGghaneSu madhye vamanAdInAM catuNoM saMzodhanAnAM pAcanAnAJca kAlavizeSe vidhAnasya vakSyamANavAt / mArutavyAyAmayovejjanAt * pipAsAyAM jalavidhAnAcAtapasya pittaviruddhakhAcca pArizeSyAdanazanameva - bodhyam / nanu kiM sanveSveva jvareSu laGghanamevopadiSTamityata Aha-Rte jvraadityaadi| kSayAddhAtukSayAt kupita evAnilaH kSayAnilastasmAdudbha tAjjarAhate evaM bhayAduradbha tAca, na tu kSayodbha tAdanilodbha tAdityAdijvarAdRte / jIrNajvare punaH sAme sAme vAte'pi laGghanamiti tantrAntaravacanena vAtajataruNa.jvare'pi laGghanavidhAnAditi kshcit| suzrute tu-"na laGghayenmArutaje kSayaje .mAnase tathA" iti vacanAt kSayodbhavAdanilodbhavAdityAdijvarAdRte ityevArthaH / atredazca vaktavyaM "tat tu mArutakSuttRSNAmukha-zoSabhramAnvite / kArya na pAle vRddha vA na garbhiNyAM na dubbele" iti kazcit / eSu hi laGghanaM doSaSalApekSayA samyagalaGghanalakSaNodayAbhAvena laGghanaM vihitamityabhiprAyeNAcAyyo na muktakaNThena tdvcnmvoct| laGghana haNIyAdhyAye ca "eta eva yathoddiSTA yeSAmalpabalA .... cakrapANiH-jvara ityAdau 'laGghana'zabdenehAnazanaM vivksstim| "catuSprakArA saMzuddhiH" ityAdinA laGghanavRhaNIye dazavidhameva laGghanamuktam, tathApa teSAmihAvasthAvizeSeNa viniyogAta laGghanameveti niyamo'pavAdaviSayaM tyaktvA samudrIyamAnAvadhAraNe jJeyaH ; yathA-"narazca nArAyaNameva yobhau sutau tau janayAmbabhUva" ityata ; tena avasthAyAM vamanamapi bhavati vakSyamANam / yata tu lakhanavRhaNIye kaphapittajvaracchaIvAdaSu madhye jvaraM paTitvA uktam-"pAcanastAn bhiSak prAjJaH prAyeNAdAvupAcaret" iti, tala bheSajaprayogasyAdau pAcanaM karttavyamiti brUte na uvarAdau, tena ihAdau laddhanAbhidhAnaM na virudhyte| hArIte tu "pittazleSmavizuddhayartha kuryAda vamanamAditaH" iti yaduktam, tat "kaphapradhAnAn" ityAdivakSyamANAvasthAyAM jJeyam ; 'kSaya'zabdena dhAtukSayakRtaM abaraM, kiMvA rAjayakSmajvaraM gRhNAti / 'anila'zabdena nirAmAnilagrahaNam, kiMvA 'kSayAnila' For Private and Personal Use Only
Page #226
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2455 ladhanena kSayaM nAte doSe sandhutite'nale / vijvaratvaM laghutvazca kSuccaivAsyopajAyate // gdaaH| pipAsAnigrahasteSAmupavAsaizca tAn jayat" ityuktm| suzrute cottaratantre jvaracikitsite "AnaddhastimitairdoSairyAvantaM kaalmaaturH| kuryAdanazanaM tAvat tataH saMsaMgemAcaret / na lavayenmArutaje kSayaje mAnase tthaa| alavayAthApi ye pUrva dvivaNIye prkiirtitaaH||" iti; dvivaNIye tu "doSocchayopazAntyartha doSAnaddhasya dehinH| avekSya doSaM prANazca kArya syAdapatapeNam / Uddha maaruttRssnnaakssunmukhshossbhrmaanvite| na kArya garbhiNIddha-bAladurbalabhIrubhiriti / nanu suzrute "jvarasya pUvarUpeSu vattemAneSu buddhimAn / pAyayeta ghRtaM svacchaM tataH sa labhate sukhm| vidhirmArutaje tveSa paittikeSu virecnm| mRduHpracchaInaM tadvat kaphajeSu vidhiiyte| savaM dvidoSapUktaM yathAdoSaM viklpyet| asnehanIyo'zodhyazca saMyojyo lngghnaadinaa| rUpamAna payovidyAt nAnAvaM vaddhimavada" iti / dRzyate vAtaje svacchaghRtapAnaM paittike virecanaM kaphaje mRduH vamanaM tattaMdayogyeSu laGghanAdikaM dvandvasannipAtajeSu svacchapAnAdikaM doSAnurUpaM militaM karttavyam / kathamatra laGghanameveti sampadyate iti cet ? satyam / atra na hye vazabda utpannajvarAbhiprAyeNAvadhAraNArthaH prAgra pijvarAbhiprAye tu samuccayArthaH tataH sAmArthaH tana prAya pe svacchasnehAdikaM laGghanamiva vartamAnajvare tu Adau lakhanamiva svedaadikmityrthH| . .. . .. - nanvanena * laGghanena kathaM navajvaro nivartate ityata aah-lngghnenetyaadi| navajvarotpAdakaH sAmo doSo jATharAgnizca mndH| laGghanena tu . tasmin doSe kSayaM nIte'nale ca sandhukSite pradIpite sati vijvarakhAdayaH syulenaM hyanavasthitadoSAgneH puruSasya doSapAcanaM vahnidIpanaJca tasmAcca jvaraharaM pAnAhArAkAGkSAkaraM zarIralAghavakaraJceti / suzrute'pyuktam-"anavasthitadoSAgnelekhanaM doSapAcanam / jvaraghnaM dIpanaM kaasaarucilaaghvkaarkm"| iti, tena cakArAd rucizvAsyopajAyate iti vaacym| . zabdena dhAtukSayakupitAnilagrahaNama ; yaduktam-'vAyordhAtukSayAt kopo mArgasyAvaraNena ca" iti| yastu mArgAvaraNena vAyuH kupyati, sa AvarakadharmitayA prAyeNa sAmo bhavati, tatra ca laGghanaM mAtrayA kartavyameva ; yaduktam- "sAme vAte'pi laGghanaM kuryyAdeva malapattyarthaM yuktyA, tat tu yathA kaphe" iti| . anilajvaramuktvApi kAmAdijvarAbhidhAnam, kAlAntareNa vAtasambandho bhavati ; tena, prathamamapi vAtAsambandhe kAmAdijvarANAmalaGghanIyatvopadarzanArthara / laGkanaphalamAha- laGghanenetyAdi / For Private and Personal Use Only
Page #227
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2456 crk-sNhitaa| ( jvaracikitsitam prANAvirodhinA cainaM laGghanenopapAdayet / balAdhiSThAnamArogyaM yadartho'yaM kriyaakrmH||81|| lakanaM svedanaM kAlo yavAgvastiktako rsH| - pAcanAnyavipakvAnAM doSANAM taruNe jvare // 2 // - nanu kiyantaM kAlaM jvare laGghanaM kattavyamityata aah-praannaavirodhinetyaadi| atra prANo balam / tasyAvirodhinA laGghanena enaM prAna pivrtmaanaanytrjvrinnmuppaadyedupaacret| kuta ityata aah-blaadhisstthaanmityaadi| balamadhitiSThatyasmAditi balAdhiSThAnamArogyaM na tu balasyAdhiSThAnamAtramArogyaM sukhasaMkSakaM hyArogyamuktaM dhAtusAmyazca na ca tadyaM balAdhiSThitirapi tu te balAdhiSThAnenAnumIyete suravaM dhaatusaamyenyceti| balakSaye ca laGghanena kathamArogyaM syAt / na cAsvArogyamiti na prayojanam asya lngghnaadicikitsaakriyaakrmshc| tadAha-yadartha iti| ayaM tAvallaGghanAdiH kriyAkramaH yadarthaH yadArogyamo'sya sa ArogyArtha evAyaM laGghanAdiH kriyAkramastasmAt prANAvirodhinA laGghanena cakArAt vakSyamANena vamanAdinA ca praannaavirodhinainmuppaadyedityrthH| suzrute'pi "AnadvastimitairdoSairyAvantaM kaalmaaturH| kuryyAdanazanaM tAvat tataH saMsargamAcaret" iti, saMsarga peyaadiksevnmiti| laGghanasya samyakakRtAkRtAtikRtalakSaNAni laGghana haNIyAdhyAye vAtamUtrapurISANAM visarga ityAdinA proktena jAnIyAt / suzrute ca "sRSTamArutaviNmUtraM kssutpipaasaashodym| prasannAtmendriyaM kSAmaM naraM vidyAt mulvitm| blkssystRssaashossstndraanidraabhrmlmaaH| upadravAzca zvAsAdyAH sambhavantyatilaGghanAt" iti // 81 // gaGgAdharaH-nanu jvare tUtpanne laGghanamiva tAvaddoSapAcanamanyat kimityata Aha-laGghanamityAdi / svedanaM svedH| kAlo'STAharUpaH / yavAgvaH peyAmaNDavilapI ceti tridhAbhiprAyeNa bahuvacanam, tAzcauSadhasiddhA eva na tu niraussdhaaH| tiktako prANAvirodhineti balAvirodhinA, virodhazca atikssykrtvenehocyte| bhArogyaM balavata eva bhavatIti balAdhiSTAnamArogyamuktam / 'yat' ityArogyaM pratyavamRzati // 8 // cakrapANi:-prakRtasya laGghanasya pAcanatAM darzayannaaparAdhyapi svedAdIni paacnaanyaahlngghnmityaadi| kAla ityssttaahH| tiktako raso'tra yavAgUpAnIyAdisaMskArakatvena jJeyaH / svatantrabheSajaprayogastaruNe niSiddha ev| uktaJca-bheSajaM hyAmadoSasya bhUyo jvalayati jvaram" For Private and Personal Use Only
Page #228
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2457 tRSyate salilaJcoSNaM dadyAda vaatkphjvre| madyotthe paittike cAtha zItalaM tiktakaH zRtam // rasa iti svarasAdikaSAyANAM saMzamanAnAM navajvare pratiSedhAt toyapeyAdisAdhane zuNThyAdInAM kadAdirasAnAmapi prayogAcca tAtiriktavyaJjanAdirUpeNa prayoge tiktako raso doSapAcana ityrthH| samyaglavite bAlavRddhAdiSu ca navajvare vyaJjanopayogasambhavAt / doSANAmavipakAnAmiti doSANAm avipakatvaM saamrssmbndhvtvm| tasya pAcanAni AmarasapAkena dosspaakkraanni| taruNe jvare iti doSANAmapakkakhAnapAye'pi sannipAtanvare,tathAnyatra jvare, cAstabdhe sAme saptAhaM yaavttrunnkhm| aSTAhAvadhi madhyakhAdi / tatra doSapAcanAni na kevalaM laGghanAdIni svarasakalkAdInyapi bhavantIti taruNe jvare laGghanAdInyeva pAcanAni nAnyAnIti avadhAraNArthamavipakAnAM doSANAmityuktvApi punastaruNe jvare ityuktam / tenedaM jJApitaM "saptAhAt parato'stabdhe sAme syAt pAcanaM hitam / nirAme zamanaM stabdhe sAme nauSadhamAcaret" iti| atra pAcanaM yathoktaM pAcanarUpaM svarasazRtAdikaM na tu laGghanAdikamiti, zamanaM svarasabhRtAdikamiti // 82 // gaGgAdharaH-nanu navajvare yadi tRSNA syAt tadA kiM laGghanavizeSaM pipAsAnigrahaM kuryAdityata Aha-tRSyate iti| uSNamiti kAthyamAnantu yat toyaM niSphenaM nimmeliikRtm| bhavatya vazeSantu taduSNodakamucyate ityagnivezavacanAda vaziSTaM ahimaM sparzato yajalaM vattete, tajjalaM vAtakaphAbhyAM vyastasamastAbhyAM jAte jvare ddyaat| madyotthe jvare paittike ca jvare tiktakaistikta rasadravyaiH zRtamaviziSTa paka salilaM tRSyate dadyAt pAtumiti shessH| atra salilamiti vacanena toyasaMskAre dravyajalayormAnaM vRddhavaidyA vdnti| "yadapsu zRtazItAsu SaDaGgAdi pryujyte| karSamAtraM tato dravyaM sAdhayet prAsthike'mbhasi" iti| atra madyotthe jvare madyakRtapittajakhAt pattike'ntarbhAve'pi pRthaguktyA iti / 'avipakkAnAM doSANAm' iti kRtvApi 'taruNe jvare' iti yat karoti, tena aSTAhAdUddham avaruNe jvare apakkeSu doSeSuprAdhAnyena kapAyapAnaM pAcanamadhikRtam, na laGghanAdaya iti darzayati // 42 // . cakrapANiH-laGghanAdikAle eva avasthAvizeSe deyaM jalamAha-tRSyata ityaadi| vAtakaphajvara iti vAtajvare kaphajvare vAtakaphajvare c| madyotthe kaphAdijvare'pi zItalaM jalaM deyam / tiktakaiH zRtamiti vakSyamANamustAdibhiH shRtm| ubhayamityuSNaM tathA tiktakaztazItaJca / For Private and Personal Use Only
Page #229
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2458 crk-sNhitaa| jvaracikitsitam dopanaM pAcanaJcaiva jvaranamubhayazca tat / srotasAM zodhanaM balyaM rucisvedakaraM param // 83 // madyasya tIkSNasya viparItastiktako rasaH, pittasyApIti zApitam / tena savvatreva madyotthavyAdhiSu tiktako raso. vihita iti gamyate / dIpanaM vahnidIpanaM pAcanamAmadoSapAcanaJcava tadubhayam uSNajalaM tiktakaiH zRtazItajalaJcetyubhayaM jalam / yat tu dIpanaM tadeva pAcanaM bhvtiiti-naashym| ghRtA hi dIpanamapi naamdosspaacnm| astu ca yat tu pAcanaM tadeva dIpanamiti satyaM saMzamanaH zRtAdikaSAyastu dIpano'pi na pAcanaH sAme tdupyognissedhaadgmyte| nanu vAtapittaje pittakaphaje sannipAtaja ca kiM jalaM deyamiti ? ucyte|. vAyoyogavAhakhAt pittasaMyogena dAhakatta khavacanAt pittavAvasthA, vAtapittaje pittakaphaje tu tiktakarasasya pittakaphayovipayyayAt tiktakabhRtazItameva vyvsthiiyte| tatra pittAdhikyaJcecchItameva, kaphAdhikye tu tiktakaiH zRtamuSNameveti vyvsthaa| athavA vimAnasthAne proktam-kiM nu khalu jvaritebhyaH pAnIyamuSNaM prayacchati ityAdinA sAdhAraNyena jvarahitatayA yaduktamuNNaM jalaM tadeva paittikajvaramadyotthajvaravyatiriktajvareSu vyavastheyamiti / nanu kaSAyAMzca vivajja yedityuktaM kathamatra tiktakaiH zRtaM jalaM vidhIyate ?. ucyte| kaSAyarasasya taruNajvare vajanAta aviruddhakhAt tiktakazRtazItalasalilavidhiratena tiktakaH zRtavacanena jJApitam / kaSAyarasayonivyatiriktasvarasakalkacarNAvalehagur3ikAzItaphANTa-kAthakaSAyAdirUpaH kaSAyo na navajvare vajyaM iti auSadhasAdhitasalilasAdhyakhAt peyAdInAmapi / ata eva vRddhAH salila vidhAnamUcuryadapsu zRtazItAsvityAduAktvA tathAhuzca / "mukhyabheSajasambandho niSiddhastaruNe jvre| toyapeyAdisaMskAre nirdoSaM tena bheSajam" iti.| ten|toypeyaadisNskaaraarth prayujyamAnaM dravyaM gauNabheSajaM zodhanazamanArthantu prayujyamAnaM dravyaM mukhybhessjmiti| suzrute'pyukta "saptarAtrAt paraM kecit manyante deymaussdhm| dazarAtrAt paraM kecida dAtavyamiti nishcitaaH| pattike vA jvare deymlpkaalsmutthite| acirajvaritasyApi tridoSakaphapittajvarayostu yadyapIha pAnIyaM noktaM, tathApi sAmAnyena vimAnasthAne 'yaduktam"kiM nu khalu jvaritebhyaH pAnIyamuSNaM prayacchanti" ityAdinA tatprAmAnyAdRSNameva jalaM deyam / vAtapaittike tu jvare atyarthadAhAdikArake zItalameva deyamityapi vimAna eva "atyartholsannapitta" ityAdinA granthe mUritam // 83 // . ... For Private and Personal Use Only
Page #230
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2456 3ya adhyAyaH] cikitsitsthaanm| mustprpttkoshiir-cndnodiicynaagraiH| tazItaM jalaM dadyAt pipAsAvarazAntaye // 4 // deyaM syAda dosspaaktH| bheSajaM hyAmadoSasya bhUyo jvalayati jvarama / zodhanaM zamanIyantu karoti viSamajvaram" iti| tena zodhanasaMzamanamauSadhaM mukhyabheSajaM taruNavare niSiddhamiti // 83 // gaGgAdharaH-nanu kaistiktakarityata aah-mustetyaadi| candanati raktacandanakApThaM / Ahuzca vRddhaaH| ukta candanazabde tu gRhyate raktacandanam / lavaNe saindhavaM vidyAt mUtre gomuutrmissyte| payaHsarpiHprayoge ca gavyameva vidhiiyte| zakadrase gomayarasaH siddhArtha zvetasarSapaH" / iti| tathA sAraH syAt khadirAdInAM nimbAdInAM khacastathA / phalantu dADimAdInAM pttolaadeshchdstthaa| phalapradhAnakSANAM phalaM savvetra gRhyte| puSpapradhAne puSpaM syAdutpale nIlamutpalam / aGge'pyanukte ghihitantu malaM kAle'pyanukte divasasya pUrvam / drave'pyanukte jalameva deyaM bhAge'pyanukte samatA vidheyaa|" iti| udIcyaM vAlakam / nAgaraM shunntthii| tat tu tiktakaM yadyapi na bhavati tathApyatrAmAzayaduSTikaphavahnimAnyajvarANAM hitavAda vihitam / tIzaTAcAyyastu zuNThImapaThan padmakASThaM ptthti| etAni dravyANi nUtanAni gRhNIyAduktaM hi "dravyANyabhinavAnyAhuH prazastAni kriyaavidhau| Rte guDaghRtakSaudradhAnyakRSNAviDaGgataH" iti| zRtazItamiti addhAvaziSTa pakamatra zRtamucyate jalamityuktyA jlsNjnykhaat| zItamiti pUrva pakvaM paraM tu vAtAhataM kAlena zItIbhUtamiti zRtazItam / tadapi divAbhRtaM divaiva dayaM rAtribhRtaM tadrAtrAveva deyam, nAnyatra gurukhaat| taduktaM "divAzRtantu yattoyaM rAtrau tadgurutAM vrajet / rAtrI zRtaM divA cApi gurutvamadhigacchati" iti| pipAsAvarayoH zAntaye ityarthaH // 84 // cakrapANiH-mustetyAdiH pAnIyasAdhakaH ssdd'nggpryogH| atra zuNThI atiktA ca AmAzayaduSTikArakajvarahitatvAd vihitaa| atra 'zRtazItaM jalaM dadyAt' iti jalasaMskArate kvAthaparibhASayA na kvAthakaraNam , kintu sNskaarkpribhaassyaa| paribhASA ca svatantrAnuktApi vRddhavyavahArasiddhA prmaanniibhuutaiv| sA ca "yadapsu zRtazItAsu par3aGgAdi pryujyte| karSamAnaM tato dattvA sAdhayet prAsyike'mbhasi / arddhazRtaM prayoktavyaM pAne peyAdisaMvidhau" iti, paribhASAzca vyakta eva // 84 // For Private and Personal Use Only
Page #231
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2460 crk-sNhitaa| (jvaracikitsitam kaphapradhAnAnukliSTAn doSAnAmAzayasthitAn / buddhavA jvarakarAn kAle vamyAnAM vamanaharet // anupasthitadoSANAM vamanaM taruNe jvre| hRdrogaM zvAsamAnAhaM mohazca kurute bhRzam // sarvadehAnugAH sAmA dhAtusthA durbiniharAH cha / doSAH phalebhya AmebhyaH svarasA iva sAtyayAH // 85 // gaGgAdharaH--laGghanavidhau saMzodhanamapi laGghanavizeSa ityato jvare vamanavidhimAha-kaphapradhAnAn ityaadi| kaphaH pradhAno yeSu doSeSu taan| ukliSTAn hRdayAmAzayAbhyAmUrddha gacchantaH klizyanti upatiSThanti hallAsavegena ye te tAn, vhirgmnonmukhaan| AmAzayasthitAn na tu kaNThamAtrasthitAn jvarakarAn doSAnevaM buddhAtamyAnAM vamanArhANAM na tu cikitsAprAbhRtIyoktavamanapratiSiddhAnAM grbhinnyaadiinaam| kAle valAdisadbhAvAdut klezakAle, na tu daurblyaadau| vamanairvamanayogaH kalpasthAnokta raharaiharedavAmayet bhiSagiti shepH| __uktAvasthAM vinA bamane vyApattimAha-anupasthitadoSANAmiti / anupasthitA anukliSTA doSA yeSAM puMsAM teSAm / etenAkaphapradhAnA kAlA vamyAnAM vamanapratiSedho'pi vyAkhyAto bhvti| nanu kasmAdanupasthitadoSANAM jvare bamanaM na vihitamityata Aha hRdrogmityaadi| nanu kasmAdanupasthitadoSANAM vamanAnavajvare hRdrogAdayaH syurityata AhasarcadehAnugA ityaadi| prakaraNAnnavajvare doSAH kruddhA yasmAt sarvadehAnugA cakrapANiH--avizeSaNa taruNAtaruNajvare'vasthAvidheyaM vmnmaah-kphprdhaanaanityaadi| phaphaH pradhAno yeSAM te kphprdhaanaaH| utUkliSTAniti hRlAsAdinA vahirgamanonmukhAn / AmAzayasthitAnityanena sarvazarIraM parityajyAmAzayagamanaM darzayati / jvarakarAnityanena jvarakarAn hi doSAnevaMvidhAneva navajvare tu bamanaharet. nAnyatheti darzayati / kAla iti yathoktAyAmavasthAyAm / vamanairiti bahuvacanaiH prakRtyAdyapekSayA bahUnAM vamanaprayogANAM prayogaM darzayati / vamyAnAmityanena avamyagarbhiNyAdiSu vamanaM: niSedhayati / atra ca vamane svayamevokliSTatvAd doSasya doSotklezaprayojanako snehasvedI na kriyete alpo vA kriyete| uktAvasthAvyatirekeNa vamane dossmaahanupsthitetyaadi| sarcadehAnugA iti suukssmshiraatbgaadynugtaaH| sAmA iti sAmatvena * asuniharA iti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #232
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2461 3ye adhyAyaH cikitsitsthaanm| vamitaM lachitaM kAle yavAgUbhirupAcaret / ythaasvaussdhsiddhaabhirmnnddpuurvaabhiraaditH|| dhAtusthA rasadhAtusthAzca tasmAd dehAda duHkha nirharaNAH sAtyayA drogaadivyaapdruupaatyyaanvitaaH| Amebhyo'pakebhyaH phalebhyaH svarasA iva duHkhaniharaNAH sAtyayAzca // 85 // gaGgAdharaH-laGghanavamanAnantaraM kiM karttavyamityata aah-vmitmityaadi| uktAvasthAyAM vamitaM lavitamityubhayam / vamanAvasthAbhAve kSayAnilAdijvaritakhAbhAve ca lavitaM vA samyagvamanalaGghane kRtavantaM jvaritaM kAle'nnadAnayogyakAle AditaH prathamataH kriyAntaramakRkhA yathAkhauSadhasiddhAbhiH-yasya yasya jvarasya yadayadauSadhaM vAcyaM yasya jvarasya ca yad yad bheSajaM kaSAyAdividhau vAcyaM tatra tatra jvare taistairauSadhairarddhabhRtena toyena siddhAbhiH kRtAbhine khauSadhaM vinA kevalataNDulakRtAbhirmaNDapUrvAbhirmaNDapeyAvilepItikramayuktAbhiryavAbhiH doSAlpatvena dvitridinalaDanena samyagalacitaH syAt tadA maNDAdikrameNa upAcaret / yad yat svamiti vIpsAyAM khamanatikramyeti anatikrame vAvyayIbhAve ythaasvmiti| kazcit tu maNDaH pUvvaH pradhAno'cchatayA yAsAM tAbhiryavAbhiriti vyAkhyAya bahudravatvena maNDaprAdhAnyAd yavAgUzabdena peyAmAha ; pare tu maNDaH pUrvaH prathamamAdau peyo yAsAM tAbhiryavAbhiriti vyAkhyAya abhyavahArakAle pUrva svacchabhAgaM pIlA pazcAda ghanabhAgaM khAdaditi ssvAyAH prblaac| dhAtusthA iti dhAtuSu atyntaanuprveshvyvsthitaaH| na sukhana nirdiyante iti asuniharAH ; kiMvA asUna prANAn nirharantIti asunihraaH| avArthe phalAnAmityAdinA dRSTAntamAha-AmAnAM phalAnAM yathA svarasA nirharaNe sAtyayA bhavanti, tathA yathoktA api doSA ityarthaH, sAtyayA iti atyayadAH // 85 // ___ cakrapANiH--vamanalaGghanayoranantaraM yad vidheyaM tdaah-vmitmityaadi| vamitaM lahita. miti avasthAvazAt kadAcida vamitaM padAcit laGkitaM kadAcicca vamitalacitam ; vamanAnantaraM hi yadA samyagavizuddhirna bhUtA, tadA tadaharlaGghanamapi kriyte| kAla ityannadAnayogye kaale| yathAsvauSadhasiddhAbhiriti yathAsvauSadhaM yasyAM yavAgvAM yadbheSajaM pippalInAgarAdi vaktavyam tatsiddhAbhiH ; kiMvA yasmiMzca jvare yad bheSajaM pAcanaJca vaktavyaM ttsiddhaabhiH| uktaM hi suzrate"bhanmakAle hitA peyA yathAsvaM pAcanaiH kRtA" iti| yad yat svaM yathAsvamiti vIpsAyAmavyayIbhAvaH / 309 For Private and Personal Use Only
Page #233
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2462 crk-sNhitaa| [ jvaracikitsitam yAvajjvaramRdabhAvAt SaDhaM vA vickssnnH| tasyAgnirdIpyate tAbhiH samibhiriva pAkkaH // .. tAzca bhessjsNyogaallghutvaaccaagnidiipikaaH| vAtamUtrapurISANAM vivndhsyaanulomikaaH|| .. .. .. svedanAya dravoSNatvAd dravatvAt tRTzamAya c| AhArabhAvAt prANAya saratvAllAghavAya ca // vdnti| tadubhayamevAyuktaM yAvajjvaramRdubhAvAditi hAttaravacanaM na sNgcchte| kiyantaM kAlaM tAbhiryavAgUbhirupAcaredityAkAGkSAyAM huktaM yaavjjvrmRduubhaavaadityaadi| jvarasya yAvat kAlaM mRdusvaM na bhavati tAvantaM kAlaM prathama mandAnau maNDastataH kizcidagnibale vRddha peyA tato'gnivale vRddhe vilepIti / yadi SaSThAhe jvarasya mRdutvaM syAt tadA Sar3aha vA yAvat vicakSaNo vaidyastAbhiH yavAgUbhirupAcaret / kimevaM karaNe prayojanamityata aah-tsyaagnirityaadi| tasya samyagavamitasya lajitasya vA jvaritasyAgnirjATharAgnistAbhirmaNDapUrvAbhiH yathAstrauSadhasiddhAbhiyavAgUbhiH samidbhiH pAvako laukikAgniriva dIpyate ityarthaH / yavAgUbhiriti bahuvacanaprayogo'pi saMgacchate, pUrvavyAkhyAne khanarthaH syAditi "sikthakai rahito maNDaH peyA sikthsmnvitaa| vilepI bahusikthA syAd yavAgUviraladravA // " iti tridhA yvaaguuH| nanu kasmAt tA jATharAgniH dIpikA bhavantItyata aah-taashcetyaadi| bheSajasaMyogAddhi yavAgUnAM laghutvaM tenAgnidIpakatvaM vAtAdivibandhAnulomakhantu bheSajasaMyogAdeva na tu laghuvAt / laghulAcAgnidIpanenAminA vAtAdivibandhadhvaMse'pi laghuguNenAnulomIkaraNAyogAt / yadyapi maNDo vAtAnulomana ityuktaM tat peyAdyapekSayA vizeSeNa vAtAnulomano maNDa ityabhiprAyeNa, na tu peyAdInAM vaataanulomvprtissedhaabhipraayenn| - nanvevamanyadapyasti yat tat kathaM nopAcaredityata Aha-svedanAyetyAdi / maNDapUrvAbhiriti mnnddprdhaanaabhiH| tatra prathamaM maNDaM pItvA tadanu dhanabhAgo yojyaH / yAvajvaramRdUbhAvAditi yAvajjvarasya doSapAkAt tIkSNatA nivrtte| atijvare mRdUbhAve'pi Sar3aha thAvat / ayaJca Sar3ahaH kiM peyAdinAt prabhRti bhavatu, Ahosvit jvarotpAdadinAditi pakSadvayamuttaratra "jvaritaM Sar3ahe'tIte" ityasa nirlocyissyaamH| svedanAyetyAdau bhavantIti zeSaH / jvarasAtmyatvamabhidhAya For Private and Personal Use Only
Page #234
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH cikitsitsthaanm| 2463 jvarano jvarasAtmyatvAt tasmAt pUrva samAcaret / yavAgUbhivarAn vidvAnRte madyasamutthitAt // 86 // dravoSNavAt svedanAya yavAgyo bhavanti, yad yad dravyaM dravamuSNaJca tattat sarca dravoSNanAbhyAM sroto'nupavizya tadgatadoSaM vicchedya uSNatvena svedaM pravartayatIti shaapitm| dravakhAcca tRTazamAya yavAkho bhvnti| yad yad dravyaM dravaM tat sarvamApyakhAt taijasI tRSNAM zamayati iti shaapitm| AhArabhAvAditi / yo yo vaidha AhArarUpaH sa prANakara iti shaapitm| prANe balaM prANAnAM sattA ca / sarakhAditi / yad yad dravyaM saraM tattaccharIrasya laaghvkrmiti| jvaranA iti jvaravyAdhihArikA jvarasAtmyakhAt jvare sati jvaritasyAtmanA sahAtmIbhAvAt jvarasAtmyatvaJca yavAgUnAM prabhAvAt / tasmAditi / jvare jAte jATharAgnimandastatra dIpanamauSadhaM vihitm| vAtamUtrapurISANAzca vibandhaH syAt tatra teSAmAnulomikamauSadhaM hitm| tathA prAyeNa srotorodhAda ghApravRttistatra svedakaramauSadhaM yujyte| pAyo jvare jAte tRSNA bhavati tatra tRSNAharamauSadhaM yuktam / prathamato rasasattvena kSudrodhAbhAvAllaGghanena kSudhAyAM jAtAyAm AhAraM vinApANakSayAdAhAro'pi yujyate / zuddhodhane'pi jvarasattvAddehasya gauravaM varttate tatra saradravyaM hitaM bhvti| jvarasya ca prazamanaM prayojanaM tannAzArtha jaranazca bheSajaM vidhiiyte| etatsavvarUpAzca yavAgvaH syustasmAdagnidIpakAdibhAvAjjvare vamitaM lavitaM pumAMsaM pUrva vidvAn bhiSak yavAgUbhiH samAcarecikitsedityarthaH / nanu kiM sarvAn navajvarAna yavAgvoghnanti ? samAcarecca kiM yavAgUbhiH sarveSveva jvareSu ? ityata Aha-jvarAn madyasamutthitAhateM iti / bahuvacanena nirdezAddhi yavAgvAsvaividhyaM jJApitam / tad yathA-dravasikthasamanvitA yavAgUH, sA sikthakahIno maNDaH, sikthakayuktA peyA, bahusikthakaviraladravA vilepIti tridhA, na cAtiriktAstAbhyo yavAgvaH / suzrute'pi "yavAgUmucitAdbhaktAccaturbhAgakRtAM vadet // " iti| atra bhaktocitataNDulApekSayA ctuthbhaagkbhaagruupkssdriikRttnnddulkRtaamityrthH| etattividhayavAgUvidhAnArthaM kSudra yavAgUnAm aviSayaM jvaritamAha-Rta iti| Rte madyasamutthitAditi madyakAraNe jvare niSedhaH / * peyAmevAditaH iti pATho dRzyate kvacit / For Private and Personal Use Only
Page #235
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2464 crk-sNhitaa| [jvaracikitsitam madAtyaye madyanitye grISme pittkphaadhike| Urddhage raktapitte ca yavAgUna hitA jvare // 87 // tnndduljlyonimpyuktmnytr| "anna paJcaguNe sAdhyaM vilepI ca cturgunne| maNDazcaturdazaguNe yavAgUH ssddgunne'mbhsi||" iti / atra yavAgUH peyA peyAsAdhanajalamAnAnuktemaMNDavilepIpeyAtiriktayavAgvA abhAvAcca // 86 // / gaGgAdharaH-nanu madyakRtAdanyasmin sarvasminneva jvare tarhi kiM yavAhitA ityata Aha-madAtyaye ityaadi| madAtyaye vyAdhau sati yadi jvaraH syAt tahi tatra jvare yavAgUne hitA ussnnvaat| evaM madyanitye satatamadyapAnazIle pusi yo jvarastatra jvare ca na hitA uSNavAt / evaM grISme kAle yo jvaraH syAt tatra jvare c| tathA pittakaphAdhike pittAdhike jvare ca na hitoSNakhAt / etena krodhajajvare'pi pittAnvayAna yavAhitA bhavati / kaphAdhike ca jvare na hitA dravatvAt / tadubhayAdhike ca jvare yavAgUne hitA drvossnnkhaat| uktazcAnyatra "pAMzudhAne yathA dRSTiH kledayatyatikaImam / tathA zleSmaNi saMvRddhe yavAgUH shlessmvrddhnii||" iti / evamUrddhage raktapitte ca yo jvaro bhavati tasmiMzca jvare yavAgUne hiteti| kaphAnugatvenoddha gasya raktapittasya yavAgUruSNadravakhAdvirudhyate ityrthH| ebhyo'nyeSu kSayAnilabhayakAmazokazramajajvareSu prathamata eva vinApi vamanalaGghane samAcaraNaM khyaapyte| kSayajAdibhyo'nyatra tu vamite lavite sati yavAgavidhIyate // 87 // tathA madAtyaye'pi vyAdhau, tathA madyanitye madyape anyahetujo'pi yo jvaraH, tathA prISme, tathA pitta. kaphAdhike yo jvaraH, tathorddha raktapittino yo jvaraH, teSu sarveSu peyA na deyaa| iha madAtyayAdInAM peyAheSu jAto'pi jvaraH peyaanhH| 'pittakaphAdhike' ityanena pittakaphayoratimAlodgame sati peyAyA adAnaM bodhayati / tena kaphaje jvare pittaje jvare'nubhUtadoSe peyA daatvyaa| tathA hi tantrAntare"kaphaje'pi yadA kSINo laDcanAdikramAt kphH| zastA eva yavAgvastu tatra pitte'pyayaM krmH||" iti / tathAtraiva-"paittike vAtha zItAM madhuyutAM pibeda yavAgUm" ityanena pitte'pi yavAgU vakSyati ; yaduktam-"pAMzudhAne yathA vRSTiH kledayatyatikaImam / tathA zleSmagi saMvRddha yavAgU zleSmavarddhanI" iti hArItenoktam, tadativRddhakaphaviSayaM jnyeym| anye tu militapittakaphAdhika puruSe ythaaguuprtissedhmicchnti| yadi tu 'Urddhage kaphapitte ca' iti pAThastadA vAtajvariNo'pi jAgaM kaphapittaM vamanena nAyAti svayam, tadApi peyA na deyetyarthaH / suzrute tu "kaphapittaparItasya jrdaa'sRpittinstthaa| madyanityasya na hitA yavAgUH" ityuktam / tena 'Urcage raktapitte' iti pATho yuktaH // 86 / 87 // For Private and Personal Use Only
Page #236
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 32 adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2465 tatra tarpaNamevAme pradeyaM lAjazaktubhiH / jvarApahaH phalarasairyuktaM samadhuzarkaram // drAkSAdADimakhajUra-piyAlaiH saparUSakaH / tarpaNAheSu karttavyaM tarpaNaM jvarazAntaye // 8 // tataH sAmyabalAvekSI bhojayejjIrNatarpaNam / tanunA mudsUpena (r) jAGgalAnAM rasena vA // 86 // gaGgAdharaH-nanu madyotthAdiSUkteSa agre tarhi kiM vidhIyate ityata aahttretyaadi| tapaNaM draveNAlor3itAH shktvH| nanu kasya zaktaH kena ca draveNa tapeNaM vidheyamityata Aha-lAjazaktubhiriti / evakAreNa bhojnaarthmnnaadinyvcchedH| agre iti laGghanavamanAheSu laGghanavamanAnantaramanakAle tadanaheSu tu prathamata evaM yAvajjvaramabhAvAt Sar3adaM veti| samadhuzakaramiti svAdanurUpeNa madhuzakare deye| nanu jvarApahAni kAni phalAnItyata Aha-drAkSetyAdi / dADimamiti madhuraM yat tadeva tridosshrkhaat| parUSakaM parasaphaleti loke / sarpaNAdeSu iti Uddha garaktapitte kaphAnvayAdAdau laGghanaM karttavyaM na ca tasya prathamatastapaNAItvaM, kSayAnilajAdayazcet madAtyayAdimatAM bhavanti tadAnameva tapeNAIkhAt tarpaNaM kartavyamiti zApanArtha punastarpaNAheSviti padam // 88 // gaGgAdharaH-nanu kiyantaM kAlamevaM tarpaNena cAcaritavyamityata Ahatata ityaadi| tatastarpaNena samAcaraNAnantaram / jINaM tarpaNaM yasya taM jINetarpaNaM madyotthAdijvariNaM sAtmyabalAvekSI madyotthAdijvaravataH sAtmya tajjvarasyopazayaM balazcAvekSamANo bhiSak jvaramRdUbhAve sati tanunA svacchena aghanena mudgasUpena yUSeNa vA vakSyamANajAGgalamAMsarasena vAnakAleSu bhojayeda vakSyamANataNDulAnamiti shessH||89|| cakrapANiH-"akheMge tarpaNaM pUrvam" iti vacasA yavAgU bAdhitvA urddhage raktapitte tarpaNaM kyapi vihitameva, tathApi Urddhagaraktapittino yo jvarastatrApi tarpaNAdikramavidhAnam / etat tarpaNaM toyapariplutAH zakavaH ; jvarApahAni phalAni drAkSAdADimAdIni ; vacanaM hi-"drAkSAdAdimakhajUra-piyAleH spruusskH| tarpaNAheSu karttavyaM tarpaNaM jvaranAzanam // " iti // 88 // cakrapANiH-jIrNa tarpaNaM yasya taM jIrNatarpaNam / mudyUSasya jAGgalarasasya vikalpaH sAtmbavalApekSazca zeyaH / durbalo hi durbalAgniH prAyo bhavati, tasya mudyUSo laghutvena deyaH, itarasya tu jAGgalo rasaH // 89 // * "mudyUSeNa" iti cakrarataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #237
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2466 crk-sNhitaa| [ jvaracikitsitamannakAleSu cApyasmai vidheyaM dntdhaavnm| yo'sya vaktarasastasmAda viparItaM priyaJca yat // . tadasya mukhavazaya prkaaddnaashcaannpaanyoH| .. dhatte rasavizeSANAmabhijJatvaM karoti yat // vizodhya drumazAkhAmerAsyaM prakSAlya cAsakRt / maritvakSurasamadyAdyaryathAhAramavApnuyAt // 10 // pAcanaM zamanIyaM vA kaSAyaM pAyayeda bhiSak / jvaritaM Sar3ahe'tIte laghvannapratibhojitam // gaGgAdharaH-bhojanakAle rocanArtha dntdhaavnmaah-annkaalessvityaadi| cazabdastukArAthai, apizabdaH smuccye| tena prAtaHkAle'pi dantadhAvanaM vidheyaM na tu prtissidhyte| nanu kiMrasadravyeNa dantadhAvanaM kasmAdvA hetovidheyamityata aah-yo'syetyaadi| asya jvaritasya jvare jAte tadA yo vaktarasaH tasmAdrasAdviparItarasaM yada dravyaM tasya jvaritasya mukhapriyaJca yad dravyaM bhavati tad dravyamasya jvaritasya mukhavaizadya mukhaprasAdamannapAnayozca prakAsAM dhtte| rasavizeSANAmabhizakhaJca tat yat yasmAddhetoH kroti| nanu kimIzadravyeNa kASThAdinA vA dantadhAvanaM vidheyaM tadanantaraJca kiM kRkhA bhojayedityata aah-vishodhyetyaadi| dramazAkhAgaH jveritasya mukharasaviparItarasavadbhiH priyaizca vRkSazAkhArdantadhAvanenAsyaM vizodhya mukhadantamalAnapahatyAsakRdvAra vAraM jalenoSNena prakSAlya kavalIkRtya dhautIkRtya mastunA vA ikSurasena vA madya na vA Adyazabdena mudgasUpajAGgalamAMsarasazAkavyaJjanaizca yathAhAraM yasya ya AhAraH sa tamAhAramavApnuyAt // 90 // gaGgAdharaH-nanvevamasvAhAravidhiyavAgUtapaNAnantaraM jvaralaghUbhAve kimanyada bheSajaM vidheyaM na vA anenaivAhAravidhinA kiM jvaraH zAmyatItyata aahpaacnmityaadi| bhiSak jvaritaM kSayAnilAdijajvaravyatiriktaM samyag: cakrapANiH-samprati kssaaypaanvissymaah-paacnmityaadi| paacnmityaamdosspaacnm| zamanIyamiti pkkdossopshmnm| etacca vikalpadvayaM yogyatayA yathAkramamAmadoSaviSayaM tathA pakkadoSaviSayaM jnyeym| Sar3ahe'tIta iti jvarAhAdArabhya ssdd'he'tikraante| ataH saptame'hani ladhvanna For Private and Personal Use Only
Page #238
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2467 lakhitaM vamanAhatve ca vAmitaM tato maNDAdikrameNopacaritaM kSayAnilajAdijvaritazca maNDAdurapacaritaM, mayotthajvaritAdintu tapaNenopacaritaM, taruNajvarita pAcanaM kaSAyaM paayyet| vastidinaparihAravajjvarArambhadinaM tyaktvA Sar3ahaM yAvajjvaramRdUbhAvAt evaMrUpeNa Sar3ahe'tIte'rthAt saptame'hanyatIte sati aSTame'hani yadi nirAmazcet tadA ladhvanapratibhojitaM jvarahitavakSyamANataNDulAnAM laghvanna mudgasUpajAGgalamAMsarasAdinA tattaja jvare pratidoSaviparItarUpeNa bhojitamiti pratibhojitaM bhiSajA bhuJjAnaM prayojitaM nirAmajvaritaM zamanIyaM tattajjvaradoSANAM zamanasyedamiti zamanIyaM kAthAdikaSAyaM paayyet| yadi saptAha yAvaduktarUpeNa lakhanAdikramega pAcanakavAyega navajvarasya nairAmyaM na bhavati tadA yAvajjvaramRdubhAvAt saptAhAt parato'pi tathaivAnivalamapekSya yathAsyauSadhasiddhayavAgvAdIn pAyayet / pAcanamAmadoSapAcakaM kAthAdikaSAyaJca va pAyayet, mAlayA svarUpeNa ca yat, tatpratibhojitaM jvaritamaSTame'hani kaSAyaM pAyayet iti vAkyAthaH / evaJca pUrvoktASTAhakRtanirAmatAvyavasthayA pAcanasya zamanoyasya vA upayoga upapanno bhavati / nanu peyAprayoge "yAvajajvaramRdUbhAvAt Sar3ahe vA vicakSaNaH" ityuktam, tatazca peyayaiva tAvat Sar3aho vyApyate, pUrvaJca jvarAdau laGghanamuktam, taccAnirdiSTakAlamapi 'laGghanena kSayaM nIte' ityAdi. granthoktalacitaphalaM yAvatA kAlena bhavati, tAvatkAlaM karttavyam / hArItena tu kAlo'pi darzitaH, yathA--"laGghanaM laGghanIyAnAM kuryAda dossaanuruuptH| virAnamekarAta vA SaDrAtamathavA jvare // " iti / tena jvaralaGghanadine tathA Sar3ahenaiva samaM jvarAhAdArabhyASTAhAtikramo'pi bhavati, tatazca jvarAhAdArabhyASTAhe pAcanazamanIyakaSAyo bhvtu| tasmAt peyAprayogaSar3ahe'tIte "pAcanaM zamanIyaM vA kaSAyaM pAyayet" itybhipraayH| tathA "jvare peyAM kaSAyAMzca sarpiH kSIraM virecnm| Sar3ahe Sar3ahe deyaM vIkSya doSabalAbale" ityanena granthenApi peyAprayogapar3ahAdUddhaM kaSAyaSar3aha uktH| na tu svarotpAdAdiSar3ahAduddham ; ava brama:-"yAvajjvaramRdUbhAvAt Sar3aha vA vicakSaNaH" ityanenApi jvarotpAdadinAdArabhya Sar3ahaparyantaM peyAprayoga ucyate, peyA jvare prAdhAnyena doSapAcanArtha pryujyte| yaduktam ,-"laGghanaM svedanaM kAlo yavAgvastiktako rsH| pAcanAnyavipakkAnAM doSANAM taruge jvare // " iti| laGghanAdipAcanIyatvaM doSANAmaSThAhAdAgeva, aSTAhAdUrdhantu kaSAyeNaiva pAcanamuktam / tata lavanIye vAtajvara AdidinaprabhRti peyA Sar3ahamapi prApnoti, ekadvividinaladdhite jvare peyA paJcacatustridinaprayogeNa jvaradinAdArabhya Sar3ahaparyantaM krtvyaa| yatra tu doSANAmapi sAmatayA taruNavAtajvare laGghanameva par3AtAdikrameNa vA kriyate, tatra prAdezike vidhau nAyaM peyASAvaniyama autsargikaH prvrttte| kiJcAtimAtralaGghanaprayoge peyA na doSapAcanArtha kriyate, mUrilaGghanakSapitAgneH sandhukSaNArtham , tava agnisandhukSaNe jAte punarauSadhapAnameva bhvti| "jvare peyA kaSAyAzca" ityAdau peyA samAnakAryANAM laGghanAdInAmapa For Private and Personal Use Only
Page #239
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2468 caraka saMhitA | [ jvaracikitsitam na tu zamanIyaM vA saMzodhanIyaM vA dazAhaM yAvat AjvaramRdUbhAvAt / tato dazAhAtIte narAmye sati zamanIyaM saMzodhanIyaM vA kaSAyaM pAyayedityatheH / suzrute'pi etadabhiprAyeNoktaM "saptarAtrAt paraM kecinmanyante deyamauSadham / dazarAtrAt paraM keciddAtavyamiti nizcitAH / paittike vA jvare deyamalpakAlasamutthite / arijvaritasyApi deyaM syAd doSapAkataH // " iti / yatra tu " hyAmadoSasya bhiSaga yo jayati jvaram / zodhanaM zamanIyantu karoti viSamajvaram // " iti / yat tu bhiSeka jvaritamiti sarvvameva par3a'tIte sati arthAt saptame'hani gate'STAhe sAme'stabdhe doghe pAcanaM nirAme zamanIyaM kaSAyaM svarasakalkamRtazItaphANTAnyatamaM pAyayediti vAzabdAt stabdhe sAme doSe sati na pAcana na vA zamanIyaM pAyayet yathoktArtheSu yavAgUbhiH tarpaNaizcopAcaret yAvajjvaramRdUbhAvAdityukteH tadabhiprAyeNaiva kazcidabhiyukta Aha sma " saptAhAt parato'stabdhe sAme syAt pAcanaM hitam / nirAme zamanaM stabdhe sAme nauSadhamAcaret // " iti / ; 1 lakSaNabhUtA yatazca peyA yava pratiSiddhA mayotthajvarAdau tatra tarpaNAdikrameNApi Sar3aho grAhyaH / tena prathama he utsargato laGghanAdi pAcanaM karttavyamiti peyA Sar3ahe deyeti vacanamucyate / tathA hi suzrute - "laGghanAmbuyavAgUbhiryadA doSo na pacyate / tadA taM mukhavairasya tRSNArocakanAzanaiH / kaSAyaH pAJcanairhadya varaghnaH samupAcaret" ityuktvA kaSAyapAnakAlaniyame proktam- 'saptarAvAt paraM kecit manyante deyamauSadham" ityAdi; tatazca laGghanAdiSaDRhe 'tikrAnte saptarAbAda bheSajadAnaM suzrutenAsthApyApratiSedhAdanumatameva / tathA carake "laGghanaM svedanam" ityAdinA taruNajvare laGghanAdi vihitam / taruNatA jvarasya saptAhamAtraM bhavati yaduktaM puSkalAvate - "AsaptarAtraM taruNaM jvaramAhurmanISiNaH / madhyaM dvAdazarAkhantu purANamata uttaram // " iti ; saptAhAdUra masaru jabare utsargatastAvat laGghanapeyAdi na vihitameva / zvarakeNApi tathA hArItenApi laGghanAcchodakamustA dijalapAnapeyAbhidhAnAnantaramuktam "etAM kriyAM prayuJjIta SaDrAlAt saptame'hani / pibet kaSAyasaMyogAn jvarannAn siddhasAdhitAn // " iti / tathA kharanAdenApi - "laGghitAlasiM tasmAd vAmitam vA jvarArdditam / tatsAtmatvAdatastasminnAdau jvaramupAcaret / yavAgUbhiryathAdoSam" ityAdi / jatUkarNenApi yavAgvAdikramaJcAbhidhAyoktam - " iti pAr3AlikaH proko navajvaraharo vidhiH / tataH paraM pAcanIyaM zamanaM vA jvare hitam // " iti / tantrAntare ca yadetat saptame'hani kaSAyapAnavidhAnam, tat par3ahe vihitakaSAyapAnena samaM jvaradinArabdhatvAnna virodha iti mantavyamiti, tasmAjjvarAhAdArabhya Sar3ahe'tIte ladhvannapratibhojite kaSAyapAnaM tathA par3haSain yavAgUpacAra iti jvare peyA kaSAyAMzcetyAdaya utsargavidhayaH, tenaiSAM vidyAdhanamapi bhavatIti yuktameva / i For Private and Personal Use Only
Page #240
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya bhadhyAyaH] cikitsitasthAnam / 2466 stabhyante na vipacyante kurvanti viSamajvaram / doSA baddhAH kaSAyeNa stambhitvAt taruNe jvare // na tu kalpanamuddizya kaSAyaH prtissidhyte| yaH kaSAyakaSAyaH syAt sa vajyastaruNavare // 1 // atha navajvare kaSAyarasaprayoge doSamAha-stabhyante ityaadi| kaSAyAMzca vivajjayediti vacanena yat kaSAyapratiSedhe'pyukte hye tadvacanaM tanApajjJApanArtham / taruNe jvare saptAhaM yAvajjvare doSANAM sAmatvena srotovibandhakatvaM sarcadehAnumatvaM dhAtusthalaJceti, tAdRzadoSAH kaSAyarasasya stambhivAt tena kaSAyeNa taruNe jvare upayuktena baddhAH santaH stabhyante stabdhA anirgamazIlAH kriyante na ca te doSAH pacyante viSamajvarazca kurvantIti vyaapdH| nanu kiM madhurAdirasayonikAnAM sarveSAM svarasAdInAM kaSAyANAM stambhitvaM, na ca tadupapadyate teSAM sarasvavacanazcAtreyabhadrakApyIye dRzyate ityata Ahana khityaadi| kalpanamuddizya paJcavidhAH kaSAyakalpanA iti yat kalpana taduddizya nAyaM kaSAyaH pratiSidhyate, kaSAyo rasa eva prtissidhyte| nanu tahi paJca kaSAyayonayo madhurAmlakaTutiktakaSAyA iti yaduktaM tatra ca kaSAyarasayonizca kalkAdikaSAyo'sti sa ca kiM na pratiSidhyate ityata Aha--yaH kaSAyakaSAya iti| kaSAyarasayoniryaH kalkaH bhRto vA svaraso vA zIto vA phANTo vA kaSAyaH sa kaSAyaH kaSAyastaruNajvare stambhivAduktadoSastambhAdivyApat cakrapANiH-samprati 'kaSAya'zabdasAmAnyena navajvaraniSiddhakaSAyasya mahAtyayakArakasya navajvare prayoge doSamAha-stabhyanta ityaadi| stabhyanta iti avicalitadharmANo bhvnti| na vipacyanta iti cireNApi na sukhaM pcynte| stambhitvAditi stambhanasvabhAvatvAt ; uktaM hi-"kaSAyaH stambhanaH zItaH" iti / ayamoM hArIte'pyuktaH-"na kaSAyaM prazaMsanti narANAM taruNe jvre| kapAyeNAkulIbhUtA doSA jetu sudustarAH // " iti| pUrvaM Sar3a virecanazatAzritIye paJcarasakRteSvapi svarasAdiSu 'kaSAya'zabda uktH| tadiha yadi 'kaSAya'zabdena sAmAnyena madhurAdikRtAnAM svarasAdInAM pratiSedhaH syAt , tadA SaDaGgapAnIyasya paJcavidhakalpanAyAmavarodhanivezanIyasya tathA yavAgUsAdhanArthasya ca pAThena tattaha vyasya niSedhaH syaat| yena SaDaGgasya thavAgUsAdhanadravyasya ca prayogo'ta pnycvidhklpnaayaamntrbhaavniiyH| bheSajaprayogasya paJcavidhakalpanArthasyAntarbhAvAt ataH sarvakalpanAkaSAyapratiSedho mA syAdityAha-na svityaadi| na tu kalpanamuddizyeti svarasakalkazRtazItaphANTarUpakalpanaM lkssiikRty| 'yaH kaSAyaH kaSAyaH' iti 310 For Private and Personal Use Only
Page #241
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2470 crk-sNhitaa| [ jvaracikitsitam karavAt niSiddha evoktavacanena na tu kalpanAntargatatvena vihita ityrthH| tatra yadyapi madhurAmlakaTutiktAnAM na stambhitvaM tathApi madhurasya vAtapittAvirodhisvena pattikavAtikajvarayoreva yuktastadayoniH kssaayH| amlayonistathA kaTukayonizca kaSAyo yapi sarvatra jvare pittasambandhena pittavirodhavajja naM vidheyamityato na yujyate / uktaM hi "uSmA pittAdRte nAsti jvaro nAstyuSmaNA vinaa| tasmAt pittaviruddhAni tyata pittAdhike'dhikam // " iti / tathApi bhUyasA tiktakena dravyAntareNa yoge pippalyanyAdikaTakAnAmapi dADimAmalakAdamlAnAmapi pittakaphAvirodhitvaM sampadyate tiktAdibahubhivahazakSayazca kaTumlAlpadravyeNAlpAMzaddhau cAdhikAMzahAsa egha nivvettate AmakSayazca kaTumlauSNyena bhavati / tiktayonistu pitte kaphe ca yukto vAte tu sAme rasasambandhena pittAnubandhAca vAyoyogavAhilAt yukta eva bhavati ityavyabhicAraNa sarvathA sarvajvare doSAmatApAcanatvena tiktako rasa ityuktm| nanu pAcanaM toyapeyAdi pAyayet Sar3aha yAvajjvaramRdUbhAvAdvA Sar3aha'tIte zamanIyaM kaSAyaM pAyayedityathe iti cenna ; na tu kAlaM samuddiiyetyAdi vacanAsaMgataH / nanu suzrute "bheSajaM hyAmadoSasya bhUyo jvalayati jvaram / zodhanaM zamanIyantu karoti viSamajvaram" iti yaduktam-tena bheSajamAtrasya taruNe jvare pratiSedhaH jvarasya bhUyojvalanAt, tatrApi saMzodhanazamanayostu viSamajvarakarakhAtmakacyApattyA ca pratiSedhaH khyaapyte| tahi kathaM taruNe jvare maNDAdivat pAcanakaSAyo yujyate kathaM yathAsvauSadhaiH siddhA yavAgyo vA SaDaGgapAnIyAdikAni ca yujyante iti ? tatrAhu ddhAH "mukhyabheSajasambandho niSiddhastaruNe jvre| toyapeyAdisaMskAre nidoSaM tena bheSajam // " iti| nanu vRddhA yadevaM vadanti tatra kA yuktiH kasmAda vA mukhyabheSajamAmadoSasya bhUyo jvalayati kasmAdavA toyapeyAdisaMskArabheSajaM na jvalayatIti ? ttrocyte| zodhanantu bheSajaM sAmasya sacadehagadhAtusthadoSasya AkarSaNe samyaG na prabhavati tasmAdAmadoSasya jvaraM bhUyo jvalayati, zamanIyantu bheSajamAmadoSasyAtibalavattayA zamayitu na zaknoti parantu zamanAya ceSTate yaiH kaSAyairAmalakAdibhiH svarasAdirUpaH kaSAyaH sa niSidhyata ityrthH| na cAnena kapAtharasakRtasvarasAdiniSedhena madhurAdikRtasvarasAdInAM taruNajvare prayogo bhvti| svarasAdibheSajasya atigurostaruNajvare'vidhAnAt / tena kaSAyakaSAyapratiSedhena tiktadravyakRtaSaDaGgAdikalpanAkaSAyasya vihitasyAvirodhaH sAdhyate, na tu avihitasvarasAdividhAnaM kriyte| svarasAdigurubheSajasya tahaNajvare niSedhavacanam,-"bheSajaM hyAmadoSasya bhUyo jvalayati jvrm|" anye tu bruvate For Private and Personal Use Only
Page #242
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / 2471 tasmAt kAle zAntau ca jvarasya zeSatvAdviSamatvaM yAtIti / nanvevaM yuktivana cAsti toyapeyAdisaMskArabheSajasyAmadoSajvarabhU yojvalanakaratvayorabhAve yuktivizeSa iti cenna / asti cAtra yuktiH, toyapeyAdisaMskAradravyANAm AmadoSapAkakaratvAnna bhUyo doSAmatAmajvAlakatvaM na vA jvaravaiSamyakaratvaM svalpamAnatvAt sambhavatIti, tasmAd vRddhavacanamapyevaM vyAkhyeyaM - mukhyabheSajasya saMzodhanasya zamanIyasya ca sambandho niSiddhastaruNe jvare tasmAt toyapeyAdisaskAre yad bheSajaM prayujyate tadAmadoSapAcakatvAt zodhanasaMzamanakaratvAbhAvAt nirdoSamiti / tatastu svarasabhUta kalkAdikaH pAcanakaSAyo na pratiSiddho bhavatIti / evaM suzrutavacanamapi "zodhanaM bheSajamAmadoSasya jvaraM bhUyo jvalayati, zamanIyantu bheSajaM viSamajvaraM karoti" iti vyAkhyeyam / evaM hArItena peyAdikamuktvA "etAM kriyAM prayuJjIta par3arAtraM saptame'hani / pivet kaSAyasaMyogAn jvaraghnAn sAdhusAdhitAna" iti yaduktaM tadapi jvarArambhadinaM tyaktvA SaDrAtraM yAvat laGghanamaNDAdikaM pAcanakaSAyaJca prayuJjIta, saptane'hni jvaraghnAn kaSAyasaMyogAn zamanIyakaSAyAn pivediti vyAkhyeyam / tathA / " iti SADrAtrikaH prokto navajvarahito vidhiH / tataH paraM pAcanIyaM zamanaM vA jvare hitam" iti kharanAdavacane'pi tataH paraM pAcanIyamiti saptAhAt parato'pi sAme pAcanIyaM nirAme zamanaM hitametenArvvA SaDrAtrAt pAcanaM hitamiti coktaM bhavati / nanu pItAmbuleGgitaH kSINo'jIrNI bhuktaH pipAsitaH / na pibedauSadhaM jantuH saMzodhanamataraditi vacanAt kathaM laGghanakAle pAcanakaSAyo yujyate 1 ucyate, prathamaM laGghanamArabhya prAk samyagalaGghanalakSaNodayAt puruSo na laGghito bhavati na ca tadA pAcanakaSAyo vihitaH samyaglaGghana lakSaNodaye tu laGghitaH kSINaH syAt tadA maNDAdikaJca pibati tataH paraM pAcanakapAyaJca pibatIti na kApyanupapattiH / nanu taruNajvare vamanamuktaM muzrate tu zodhanaM pratiSiddhamiti virodha iti cenna taruNajvare kaphapradhAnotakliSTadopasya vamanaM vidheyaM taditarasya prati SiddhaM, virecanaJca savrvvasyaiva pratiSiddhamiti bodhyamiti // 91 // ; yat -- SaDAnAt parataH saptame divase kaSAyadAnaM vihitam, - "pAcanaM zamanIyaca" ityAdinA svatantreNa tava saptame divase taruNa eva jvaro bhavati, taruNe ca jvare kaSAyapAnaM niSiddhamiti virodhaM pazyan madhurAdidravyakRtakaSAyasya saptame'hani apratiSedhaH, kaSAyakaSAyasya tu saptame'Di pratiSedha ityupadarzanArthaM 'na tu kalpanam' ityAdi kRtam tatazca jvarAviSadahe sarvvakaSAyapratiSedha eva, saptamadivasaprApta tu taruNe kaSAyadravyamAtapratiSedha iti vAkyArtho bhavati // 91 // For Private and Personal Use Only
Page #243
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir :2472 crk-sNhitaa| [ jvaracikitsitam yUrairamlairanamnairvA jAGgalairvA rshitH| dazAhaM yAvadanIyAllaghvannaM jvarazAntaye // 12 // ata Urddha kaphe mande vAtapittottare jvre| paripakveSu doSeSu sarpiHpAnaM yathAmRtam // 3 // gaGgAdhara-nanu pratibhojitaM kaH kiyantaM divasamityata Aha-yarityAdi / dADimAmalakAdibhiH jvarahitaramleramlIkRtaiyaGgaramlakAmam anamlakAmanvanamlayUMhitamadgamasUracaNakakulatthamukuSTakabidalakRtaiH zambaraiNalAvAdimAMsasambhave. thAnamlaH rasailevana saMvatsarAtItazAliSaSTikAnna jvarazAntaye dazAhaM yAvat saptAhe nairAmye satyaznIyAt narAmye tu yadinaM nairAmyaM bhavati tataH paradinamaznIyAditi vyAkhyeyaM yaavjjvrmRduubhaavaadityukteH||92|| gaGgAdharaH-ata U nairAmye sati taduttaramaSTamAhAdi tridinaM yaSAdibhiH laghvana pratibhojitaM shmniiykssaaypaanaadnntrmekaadshaahaaditH| kaphe mande'lpalamApanne paripakveSu sarvatobhAvena pakaSu doSeSu sapiH saMskRtaM vakSyamANaM yajajvarahitaM ghRtaM tat pAnam / jvarAH kaSAyairvamanaiH laGghanaile ghubhojnH| rukSasya ye na zAmyanti sarpisteSAM bhiSagajitamiti tantrAntare'ppuktam // 93 // cakrapANiH-yavAgUttarakAlaM bhaajnsaadhnmaah-yuussairityaadi| yadi kaphaprabalatA balavadagnizca, tadA yUpaH, vAtaprAbalye tu durbalatve ca rasairiti vyvsthaa.| amlavikalpo'pi sAlyApekSayA ca jnyeyH| vakSyati hi-"mandAgnaye'mlasAtmapAya tat stokamapi kalpayet" iti| amlacAla jvarannadADimAdyazca kaarym| laghiti mAtAlaghu prakRtilaghu ca raktazAlyAdikam // 92 // cakrapANiH-dazAhAt parataH prAyaH kattavyamAha-ata ityaadi| kaphe mande jvara iti mndkphe| yadi tu kapho nAstyeva doSarUpaH, tadA sarpiSpANaM krttvymityrthH| paripakka viti sarvathA pkkessu| sapiriti vaktavye sarpiSpANagrahaNenAnuvAsanAbhyaGgAdinA sarpiSa upayogamasmin kAle niSedhayati / anuvAsanAbhyaGgau hi pshcaatkaalvktvyau| iyaJca mandakaphavAtapittottarasvarUpAvasthA prAyeNa dazAhAdUddha kAlamahimnaiva sarvajvare vyaktA bhavati, yathA-vRddha puruSe prabalavAtatvam, taruNajvare sAmadoSatA, tathAmAzayasamutthe kaphaprabalatvaM bhavati, tathaiva dazAhAduttaraM laGghanAdinA kaphaH kSINo bhavati, jvarasantApena ca rukSeNa dhAtuzoSaNAcca vAtapitta vardai te| yat tu peyAkaSAyasarpiHkSIravirecanAnAM Sar3ahe deyatvam, tat praayikm| tena dazAhAdUI dvitIyaSar3aha evAvasthAvizeSaprAptI sarpirdAnaM na virodhi // 93 // For Private and Personal Use Only
Page #244
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH] 2473 cikitsitsthaanm| nirdazAhamapi jJAtvA kaphottaramalajitam / na sarpiH pAyayet prAjJaH kaSAyai-cha-stamupAcaret // yAvallaghutvAdazanaM dadyAnmAMsarasena c| bhavatyalaM nigrahAya doSANAM balakRcca tat // 64 // gaGgAdharaH-nanu kaphazcenna dazamAhAt paraM mandaH syAt tadA kiM kartavyamityata aah-nirdeshaahmityaadi| dazAhAnnirgatamapi jvaritaM kaphottaramalavitaM zAkhA taM na sarpiH pAyayet kaSAyaiH paacnshmniiystmupaacret| nanu kiyantaM divasaM kaSAyaM dadyAt kizcAsmA azanaM dadyAdityata aah-yaavllghukhaadityaadi| kaphasya yAvallaghutvaM syAt tAvat kaphottaramalavitaM jvaritaM nirdezAhamapi kaSAyaiH zamanIyaH zodhanIyairvA upaacret| mAMsarasena cAsmA azanaM laghvanabhojanaM ddyaat| nanu kasmAnmAMsarasenAzanaM dadyAdityata aah-bhvtylmityaadi| tanmAMsarasenAzanaM doSANAM nigrahAyAlaM samarthaM bhavati jvaritasya balakRcca bhvti| balaM halamiti pAThe tanmAMsarasenAzanazca jvaritasya valakRt balaM hi doSANAM nigrahAyAlaM samarthamityarthaH // 94 // cakrapANiH-uktasarpiSpANApavAdaviSayamAha-nizAhamityAdi / nirgato dazAho niI zAhaH / alavittamiti asaJjAtalacittalakSaNam , iyaJcAvasthA prabalasAmadoSArabdhatvAjjvarasya tathA'samyaka upacArAca bhavatIti jnyeym| zamanaistu kaphottaramalacittaJcopAcaret / yAvallaghutvAditi cchedaH / laghutve tu jAte yAvat kaphottaratA'lacitA ca nApayAti, na tadA sarpiSpANamevAnuvRtta kartavyam ityrthH| yAvaditi yAvallaghutvAt laghutvaparyantaM zamanairupAcaret, laghutve sati sarpiSaH pAnam / athavA yAvat tAvat nityayogitvAt laghutvAt yAvallaghutvaparyantaM zamanairupAcaret , tAvanmAMsarasenAzanaM niI zAhajvare kaphottare'pyalacite'pi deyamityAhuH-azanaM ddyaanmaaNsrseneti| nanu kaphottare'lavite'pi niI zAhajvare mAMsarasena kimarthamevAzanaM kaphaviruddha deyamityAha-balaM hotyaadi| balakRcca taditi mAMsarasenAzanaM balakArakamityarthaH // 94 // * zamanairiti cakravRtaH paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #245
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 2474 www.kobatirth.org caraka saMhitA | - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ jvaracikitsitam dAhatRSNA parotasya vAtapittottaraM jvaram / baddhapracyutadoSaM vA nirAmaM payasA jayet // 65 // kriyAbhirAbhiH prazamaM na prayAti yadA jvaraH / akSINabalamAMsasya zamayet taM virecanaiH // 66 // jvarakSINasya na hitaM vamanaM na virecanam / kAmantu payasA tasya nirUhairvA harenmalAn // 67 // gaGgAdharaH - sarpiH pAnAnantaraM dAhAdiSu sarpirajeyeSu kiM kAryyamityata Aha- dAhatRSNetyAdi / vAtapittottaraM na tu kaphapradhAnaM baddhapracyutadoSaM zarIre baddhA na vahirnirgatAH kintu pracyutAH svasthAnato hi kSaritA doSAH pittAdayo yatra jvare taM jvaraM nirAmaM na tu sAmaM payasA yathAsvauSadhasiddhena // 95 // gaGgAdharaH - etenApi jvarasyAprazAntau kiM kAryyamityata Aha- kriyAbhirityAdi / AbhiH prathamato laGghanaM tato vamanAhasya vamanaM tato yathAsvauSadhasiddhamaNDapeyAvilepyastathA pAcanakaSAyazca / tato nirAme mudrAdiyuSajAGgalamAMsarasena laghvanna zamanIyakaSAyAzca tato mandakaphe sarpiSaH pAnam / tatra dAhatRSNAvati dugdhaM vidhAya yasya jvaro na zAmyati sa yadyakSINabalamAMsaH syAt tadA tasya virecanairUrddhAdhaHzodhanaistaM jvaraM zamayet // 96 // gaGgAdharaH- nanu jvarakSINasya kena zamayedityata Aha-jvarakSINasyetyAdi / payasA kiJcidvirecanadravyasAdhitenoSNena vA nirUhervirecanavastibhivA // 97 // cakrapANiH - dAhe yAdinA kSIrAvasthAmAha / baddhapracyutadoSaM vetyala baddhadoSatvamapravartta mAnadoSatvam, pracyutadoSatvantu stokena pravarttamAnadoSatvam, tatra kSIraM tAvat baddhapravarttakaM bhavati, tathA pracyute'pi vividhadoSapravatta' katayopakArakaM bhavati, ata eva kSIraguNeSu - " purISe prathite pathyamatIsAre tathA smRtam" ityuktam / kiMvA baddhadoSe gavyaM kSIraM saratvAda deyam, pracyute tu For Private and Personal Use Only saMgrAhitvA cchAgaM deyam // 95 // cakrapANiH - 'AbhiH kriyAbhiryadA na prazamaM yAti jvarastadA virecanaiH zamayet' iti bhASamA virecanabahuvyApattikatayA itarakarmmAsidvAveva karttavyatAM darzayati / virecanairiti bahuvacanam virecanaprayogavivaraNe vamanavirecanayogAMzcAbhidhAsyatIti // 96 // cakrapANiH - jvareNAkSINasya zodhanamuktvA jvarakSINasya zodhanamAha - jvarakSINasyetyAdi / payasA veti payaHpAnena / payastvanulomakatayA doSaharaM bhavati, anulomakatva virecanatvena na 1
Page #246
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir yamabhyAyaH cikitsitsthaanm| 2475 nirUho balamagnizca vivarasvaM mudaM rucim| paripakveSu doSeSu prayuktaH zIghramAvahet // pittaM vA kaphapittaM vA pittAzayagataM hret| / . saMsanastron malAn vastiharet pakkAzayasthitAn // 8 // gaGgAdharaH-nirUhakANyAha-nirUha ityaadi| mudaM harSam / kasmAdevaM syAdityata Aha-pittaM vetyaadi| pittAzayagataM pittaM vA kaphapittaM vA haret / saMsa. vastiH pakAzayasthitAn trIn malAn vAtapittakaphAn haret / nanu "jvare peza kaSAyAzca sapiH kSIraM virecanam / Sar3ahe Sar3ahe deyaM kAlaM vIzyAmayasya ca" iti tantrAntare yaduktaM tat kathamupapadyate ? yadi jvare laGghanamevAdau tato yAbajjvaramRdUbhAvAt SahaM vA yavAgUpAcanakaSAyAzca tato dazAhaM yAvalladhvanayaSamAMsarasAzanaM zamanIyakaSAyazca tato dazAhAdUddha sapistatra dAhatRSNAvati kSIramiti vidhiiyte| AbhiH kriyAbhiraprazAnte jvare akSINabalamAMsasya virecanamiti ca vidhIyate iti cenna tantrAntaravacane hi Sar3ahe Sar3ahe iti yaduktaM taddinasImAkhyApa nArtha sAmAnyavacanam, tena peyAniyamAt paraM kaSAyAstrayodazadinAt para sapistato dugdhamekonaviMzatidinaM yAvat, tato viMzatidinAvadhi virecanamityAha sAmAnyato'tha vizeSArthamuktaM kAlaM vIkSyAmayasya ceti, tena saptAhAta paraM dazAhaM yAvat saMzamanakaSAyeNa yasya kaphakSayo bhavati tasya dazAhAdUddha sapiH, yasya kaphottaratvaM tasya nirdazAhatve'pi na sapiriti trayodazAdUrddha kharanAdena sapiH vyavasthApitaM sAmAnyataH evaM sati na virodha iti ; jIrNajvare kaphe kSINe kSIraM syAdamRtopamamiti yaduktam, tenApi samaM na dAhatRSNeti vacanaM ghirudhyte| atra hi nirAmapadaM dazAhaM yAvat zamanIyakaSAyavidhAnAdUddha sapividhAnamuktvA tatrApi. kaphottaratve mAMsarasAzanazamanakaSAyavyavasthA yAvallaghulAduttyA vyavasthAkaraNAt caturdazadinAvadhikAlaM jJApayati, na tu saptAhAduddha kAlamiti // 98 // navahiyata iti virecanAdeyatve kSIraM yuktm| ata kSIrasya pUrvoktaviSayeNaiva guNAnAM labdhatvAt bhavaziSTa nirUhaguNamAha-nirUha ityAdi // 97 // - cakrapANiH-virecanAsthApanayordoSabhedena ca vissymaah-pittmityaadi| vamanasya tu doSabhedena sthAnena ca viSayaH "kaphapradhAnAn" ityAdinaivokta iti neha punarucyate, paraM pUrvamavasthA For Private and Personal Use Only
Page #247
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2476 caraka sNhitaa| [ jvaracikitsitama jvare purANe saMkSINe kaphapitte dRddh'aagnye| rukSabaddhapurISAya pradadyAdanuvAsanam // 66 // gaurakhe zirasaH zUle vibaddheSvindriyeSu c| jIrNajvare rucikaraM dadyAcchIrSavirecanam // 10 // abhyaGgAMzca pradehAMzca sasnehAn sAvagAhanAn / vibhajya zItoSNakRtAn (r) dadyAjjIrNajvare bhiSak // gaGgAdharaH-nanvevaM virecanenAkSINabalamAMsasya jvarakSINasya tu payasA nirUheNa vA yadi malaniHsaraNaM samyaG na syAt tathA malapittakaphakSaye'pi yadi jvaro na zAmyet, tasya kiM kAyyamityata Aha-jvare purANe ityAdi / kaphapitte saMkSINe sati prabalavAyau ca sati dRr3hAgnaye jvaritAya rukSAya tathA baddhaM purISaM yasya tasmai cAnuvAsanaM jvaraharaM dadyAt // 99 // gaGgAdharaH-evaM kRte yadi ziraso gauravaM zulaJca vartate, vartante ca vibaddhAnondriyANi, tadA yat kArya tadAha-gaurava ityaadi| jIrNajvare trayodazadinAt paraM zIrSa virecanaM dadyAnnatu pUrvamiti // 10 // .. gaGgAdharaH-evaM kRte abhyantaradoSakSaye vahirmArgakhagAdigatadoSe vartamAne jvaro yadi na zAmyati, tadA yat kAyaM tdaah-abhynggaaNshcetyaadi| abhyajAn snAnakAle snehAbhyaGgaM vinA kAlAntare jvaraharatailAbhyaGgAn sasnehAn sAvagAhanAn pradehAMzca jvaraharatailAdisneha mizritAn pradehAn pradihya tato'vagAhAn kAthAdIn kAthAdiSvathavA rasAdiSvagAhya pradehAn zItoSNakRtAn vibhajya zItajvare jIrNe uSNairaguLadibhidravyaiH kRtAn, uSNe dAhAbale jIrNajvare vihitaM vamanaM svayamukliSTadoSe jJeyam, etacca jIrNajvaravihitaM vamanaM snehasvedAbhyAM doSamutklezya kartavyamiti vishessH| pittAzaya AmAzayAdhobhAga eva / srasanamiti cchedaH // 9 // cakrapANiH-anuvAsanaviSayamAha-jvara ityaadi| prakaraNAgatAyAmapi purANatAyAM 'purANe iti pdmtyrthpuraanntaamaah| gaurava ityAdinA shirovirecnvissymaah| zirasa iti pUrveNottareNa ca yojyam / indriyANAM vibaddhatvaM svaviSayapravRttirahitatvam // 99 / 100 // . cakrapANiH-antaHparimArjanamabhidhAya vhiHprimaarjnmaah-abhynggaashcetyaadi| pradehaH sAmAnyena bahalo'bahalazca gRhyte| ye tu suzrutamatena bahalaM vizoSiNaM pradehaM grAhayanti, tanmatena * zItoSNatayA kuryyAditi pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #248
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2477 tairAzu prazamaM yAti vahirgigato jvrH| labhante sukhamaGgAni balaM varNazca varddhate // 101 // dhUpanAJjanayogaizca yAnti jIrNajvarAH zamam / tvaGmAtrazeSo yeSAzca bhavatyAganturanvayaH // 102 // iti kriyAkramaH siddho jvaraghnaH sNprkaashitH| teSAntveSa kramastAni dravyANyUddhamataH zRNu // 103 // raktazAlyAdayaH zastAH purANAH SaSTikaiH saha / yavAgvodanalAjArthe jvaritAnAM jvarApahAH // 104 // zItaizcandanAdibhiH dravyaH kRtAn dadyAt / tazcAbhyaGgAdibhiH vahigigato jvaraH Azu prazamaM yAti // 10 // gaGgAdharaH-evameva samyagAcaritA api jvarA yadi na zAmyanti, tadA kiM kAyaM tdaah-dhuupnetyaadi| nanu dhRpanAJjanayogaiH kiM sarca eva doSajA jIrNajvarAH zAmyantItyata aah-khngmaatretyaadi| kevale carmaNi zeSo jvarazeSo vattata iti khngmaatrshessH| yeSAM jIrNajvarANAM khaGmAtre zeSo varttate, yeSAzca jIrNajvarANAmAgantubhUtAcAvezo'nvayo yogaste ca jIrNajvarAH zamaM yAnti // 102 // gnggaadhrH-athopsNhrti--itiityaadi| nanUktAnAM yavAgvAdInAM kAni dravyANItyata aah-tessaamityaadi| teSAM yavAgvAdikriyAkamANAM tAni dravyANi ata Uddha kramAt zRNu // 103 // gaGgAdharaH-raktazAlyAdaya ityaadi| samAtItaM guNottaramiti vacanAt vAhaprazamane na lepo'pi bahalaH karttavyaH syAt, sa ca tanureva krttvyH| uktaM hi-"zlakSNapiSTadhano lepazcandanasyApi dAhakRt" ityaadi| vibhajyeti zItoSNakRtamiti uSNAbhiprAya zItAbhiprAyaJca vibhajya yathAsaMkhyaM zItakRtaM tathoSNakRtam, vakSyati hi-abhyaGgAzca pradehAMzca pariSekAMzca kaaryet| yathAbhilASaM zItoSNaM vibhajya dvividhaM jvaram // " iti| zItoSNatA ca dravyamahimnA saMskAreNa ca jJeyA // 101 // cakrapANiH-tvaGmAtazeSA iti dhAtvantaratyAgena tvngmaalaavsthitdossjnyaaH| yeSAM * vA AganturbhUtarUpo'nvayaH kAraNaM bhavati jvarANAm , te dhUpAdinA zamaM yAnti // 102 // ckrpaanniH-krmpraaptaussdhprshnsyottrmaah-yessaamityaadi| "raktazAlyAdaya zastAH zAlayaH For Private and Personal Use Only
Page #249
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2478 crk-sNhitaa| [jvaracikitsitam lAjapeyAM sukhajarAM pippalInAgaraiH zRtAm / pibejjvarI jvaraharAM kSudvAnalyAgnirAditaH // 105 // amlAbhilASI tAmeva dADimAmlAM sanAgarAm / sRSTaviTa paittiko vAtha zItAM madhuyutAM pibet // 106 // peyAM vA raktazAlInAM pArzvavastiziroruji / zvadaMSTrAkaNTakArIbhyAM siddhAM jvaraharAM pibet // 107 // vatsarAtItaraktazAliSaSTikAdayaH annpaanaadikoktaaH| yavAgvo maNDapeyAvilepyaH, odano'nam // 104 // gaDDAyaraH-nanu yathAskhauSadhasiddhA yavAvastu vihitAstAH kiM raktazAlyAdikRtataNDulaH karttavyA utAnyarityata Aha-lAjetyAdi / jvaritaH prathamato laGghana samyagAcayye yadA kSadvAn bhavati, tadAlpAniyasmAt, tasmAdAditaH sukhajarAM jvaraharAzca pippalInAgaraH kalkarUpaiH kAthyarUpairvA kRtakAthaiH zRtAM pakA lAjapeyAM lAjakRtAM yavAg maNDarUpAM pibet, agnibalApekSayA peyAM vA vilepI vaa||105|| gnggaadhrH-amletyaadi| yadA tu sa jvarito'mlAbhilASI syAt tadA tAmeva lAjapeyAM sanAgarAM zuSThImAtrakAthakalkAnyatarapakkAM dADimarasenAmlIkRtAM pibet| tatra yadi sa jvaritaH sRSTaviT bhavati paittiko vA bhavati zItAM lAjapeyAM nAgarabhRtAM madhuyutAM pibet / tatra pAzvavastiziroruji zvadaMSTAkaNTakArIbhyAM kAthakalkAnyatararUpAbhyAM siddhAM pakA raktazAlyAdInAM purANAnAM peyAM vA jvaraharAM pibet // 106 / 107 // paSTikaiH saha" iti kecit paThanti, punarukta 'zAlayaH' iti padena yavakAdInAM nirAsaH kriyate / yadyapi "zUkadhAnyaM zamIdhAnyaM samAtItaM prazasyate" ityuktameva, tathApi pramAdAdapurANagrahaNaniSedhArtha 'purANAH' iti padam // 103-104 // cakrapANiH-lAjapeyAmityAdikA daza yavAgvaH, tatra prathamA zleSmaNIti harizcandraH / kiMvA lAjapeyAM sukhajarAm ityekA, tathA pippalInAgaraiH zRtAmiti dvitIyA, evaM zeSAbhiH sahakAdaza peyaaH| sanAgarAM sRthaviT pibediti yojanA, sanAgarAmeva zItAM madhuyutAM pibet, paittika itypraa| zuNThyAstu madhurapAkitvena pAcanatvena ca pitte pryogH| iha For Private and Personal Use Only
Page #250
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2476 jvarAtisArI peyAM vA pibet sAmlAM zRtAM nrH| zAlaparNI-8-balAvilva-nAgarotpaladhAnyakaiH // 108 // zRtAM vidArIgandhAyardIpanI svedanIM nrH| kAsI zvAsI ca hikI ca yavAgU jvaritaH pibet // 10 // vibaddhavarcAH sayavAM pippalyAmalakaH zRtAm / sarpiSmatIM pibet peyAM jvarI doSAnulomanIm // 110 // koSThe vibaddhe seruji pibet peyAM zRtAM jvrii| mRdvIkApippalImUla-cavyAmalakanAgaraiH // 111 // pibet savilvAM peyAM vA jvare sprikttike| balAvRkSAmlakolAmla-kalazIdhAvanIzRtAm // 112 // gnggaadhrH-jvraatisaariityaadi| yadi cAtra sa jvarito naro jvarAtisArI bhavati, tarhi zAlaparNIbalAvilvazalAdunAgaranIlotpaladhanyAkaiH kalkaiH kAtharUpaiH vA zRtAM raktazAlInAM purANAnAM peyAM sAmlAM dADimenAmlIkRtAM pibet // 108 // gnggaadhrH-bhRtaamityaadi| tatra jvaritaH kAsI vA zvAsI vA hikkI vA cedbhavati, tadA vidArigandhAdA zAlapAdezaH "vidArIgandhAM vRhatIM pRzniparNI nidigdhikAm / vidyAvidArIgandhAdya zvadaMSTrApaJcamaM gaNam // " iti / taiH kalkaiH kAtharUpairvA bhRtAM yavAgU dIpanI svedanauM yasmAt tasmAt pibet // 109 // gnggaadhrH-vibddhtyaadi| yo jvarI vibaddhavarcAH sa sayavAM raktazAlInAM purANAnAM yavAgU yavasamAnaraktazAlItaNDulAnAmekIkRtya pippalyAmalakaiH kAtharUpaiH kalkarUpairvA zRtAM peyAM sarpiSmatI sarpiSi gavye santalitAmanulomanI yasmAt tasmAt pibet // 110 // gaGgAdharaH-koSTha ityaadi| jvarI koSThe pakkAmAnyAdyAzaye vibaddha saruji c| mRdIkA draakssaa| drAkSApippalImUlacavyAmalakazuNThIbhiH paJcabhiH kAtharUpaiH kalkarUpairvA bhRtAM raktazAlInAM purANAnAM peyAM pibet // 11 // gnggaadhrH-pivedityaadi| saparikartike gudai karttanavat pIDAyukte jvare vidArIgandhAdya paJcamUlam / sayavAmitipadena SaSTitaNDulakA- pibediti| savilvAm * zAlaparNIsthAne pRznipaNIti kecit paThanti / For Private and Personal Use Only
Page #251
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2480 crk-sNhitaa| [ jvaracikitsitam asvedanidrastRSNAtaH pibet peyAM sazarkarAm / nAgarAmalakaiH siddhAM ghRtabhRSTAM jvarApahAm // 113 // jvaritaH pumAn balA vRkSAmlaM tintiDIkaM kolaM zuSkaTahaddhadaraphalaM tadevAmlaM kalazI zAlaparNI dhAvanI pRzniparNI etAbhiH paJcabhiH kalkakAthAnyatararUpAbhiH bhRtAM purANaraktazAlInAM peyAM savilvAM vilvazalAducarNayuktAM vA pibet // 112 // gnggaadhrH-asvedetyaadi| yastu jvarI asvedanidraH ghammanidrAbhyAM rahitaH tRSNArtazca bhavati, tadA nAgarAmalakaiH kalkakAthakatararUpaH siddhAM pakA raktazAlInAM purANAnAM peyAM gavyaghRte bhRSTAM santalitAM tataH sazarkarAmanurUpeNa zarkarAM prakSipya jvaraharAM pibet| peyAsAdhanArtha dravyamAnamAhu ddhaaH| "karSAddhaM vA kaNAzuNThayoH kalkadravyasya vA palam / vinIya pAcayed yuktyA vAriprasthena caapraam||" iti / atra kaNAzuNThyoriti tIkSNadravyopalakSaNaM kalkadravyasya vA palamiti mRdudravyaparam, tena mizritamadhyamavIryayorubhayabhAgilAda apalaM trikarSa vA gRhIkhA kuTTayikhA kaTe poTTale baddhA, taNDulaJca maNDAdiSu kartavyeSu vAriprastho yathA caturdazaSaTcatuguNo bhavati tAvanmAnaM baddhA kSiptA ityAdinA dhAvanIzRtAmityantenaikA yvaaguuH| parikarNikA parikartikAkArA vednaa| kalazI siMhapuccham / dhAvanI knnttkaarii| atra ca yavAgUnAM sAdhanadravyajalataNDulaparimANe vRddhavaidyavyavahArAH pUjitAH prmaanniikrtvyaaH| atAgnivezasaMhitAyAmadhIyate "kAthyadravyAJjaliM kSuSaNaM apayitvA jlaaddhke| pAdazeSeNa tenAsya yvaaguurupklpyet| karSA vA kaNAzuSThyoH kalkadravyasya vA palam / vinIya pAcayed yuktyA vAriprastha na cAparAm // " iti| aparAmiti kvAthasAdhyayavAgvA uktayA bhinnAM kalkasAdhyAmityarthaH / evaJca kalkapadena yA tata yavAgUsAdhanaparibhASA, sA ihApi dravyapalakalkena yavAgUsAdhanamupadizatAnumataiva, tathApi jIvantyAdiyavAgvAmaSTAbhidraM vyaiH palapramANaiH sAdhanamuktam / yat tu tatra vRkSAmlayuktatyAGyaktam, tadamlatAmAtArthaM vRkSAmladAnam, na sadaSTamASakapramgaNam, kiMvA tadasyASTamASakamAnapramANamastu, tathApyadUrArtham itarArthatayA kalkapalasAdhanopadezikA paribhASAnumataiva bhavatyaSTamASakAdhikapalaphalkasAdhanopadezena, uktaM hi-"jIvantyajAjIpuSkarAhnaH skaarviidiipykvilvmdhyaiH| sayAvazUkairbadarapramANairvRkSAmlayuktA ghRttailbhRssttaa| arzo'tisArAnilagulmazopha-hRdrogamandAgnihitA yvaaguuH| yA kalkasAdhyA vidhinaiva tena siddhA bhavet sApi hitArthinA ca" iti ; tasmAdetayavAgUmAnaliGgadarzanAt kalkapalasAdhyayavAgvabhidhAyikA paribhASA'numataiva, tadanyA atatsahacaritA kaSAkaNAzuSThImAnadarzikA'numataiva / kAthasAdhyayavAgvAdidravyamAne tu vRddhavyavahArapUjiteyaM paribhASA-"yadapsu zRtazItAsu For Private and Personal Use Only
Page #252
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2481 muddAn masUrAMzcaNakAn kulasthAn samukuSTakAn / yUSArthe yUSasAtmyAya jvaritAya pradApayet // 114 // paTolapatraM saphalaM kUlakaM (r) pApacelimam / / karkoTakaM kaThillaJca vidyAcchAkaM jvare hitam // 115 // lAvAn kapiJjalAneNAMzcakorAnupacakrakAn / kuraGgAn kAlapucchAMzca hariNAn pRSataH zazAn // pacet / iti kalkasAdhyA yvaaguuH| kAthazca vAriprasthe tattanmAnaM kaNAdikaM kuTTayilA pattvAddhazeSa parisrAvita caturdazAdiguNe tatra kAthe kSudrataNDulaM dattvA maNDAdiyavAgUH pAkyA iti kAthasAdhyA yavAgUH // 113 // gaGgAdharaH-nanu sUpayUSArtha kiM kiM zamIdhAnyaM jvare hitamityata aahmudgaanityaadi| mukuSTako vnmudgH| yaSasAtmyAya na khayUSasAtmyAya na vA sUparUpeNa dadyAt // 114 // gaGgAdharaH-nanu zAkasAtmyAya kaskaH zAko jvare hita ityata aah-pttolptrmityaadi| pApacelima kArakenvakam // 115 // gaGgAdharaH-nanu jAGgalaivA rasariti yaduktaM tajjAGgalAH ke ityata AhalAvAn ityAdi / lAabheTA iti loke khyAtaH pakSivizeSaH / kapiJjalAn vAi iti loke caTakavat pItavarNamastakaH pkssivishessH| eNAn kRSNasArAdIn hrinnaan| cakorAn prsiddhaaNshckorpkssinnH| upacakrakAn kayera iti loke pakSivizeSAn / kuraGgAn svalpahariNAn / kAlapucchAn kRSNapucchahariNavizeSAn / hariNAn prsiddhaan| pRSato vAtATa hrinnaan| zazAn zazaka iti loke / SaDaGgAdi pryujyte| karSamAnaM tato dattvA sAdhayet praasthike'mbhsi| arddhazRtaM prayokta pAne peyAdisaMvidhau // " iti / 'Adi'zabdenAta yUSarasAdigrahaNam ; "kAthyadvyAJjaliM kSuNNam" ityAdiparibhASAyAstathAnuktaparibhASAyAzca karttavyavyavasthA tathA sakalayavAgUsAdhanataNDulajalAdimAnavyavasthAvyabhicArazcApAmArgataNDulIya eva nirlocito'nusaraNIyaH // 105-113 // cakrapANiH-mudgAnityAdi jvarahitayUSadravyasaMgrahaH / yUSakaraNamiti yavAgUsAdhanavat / mudraH svanAmaprasiddhaH ; kulakaM kAravellakam ; pApacelikA pAThAzAkam ; kaThillaka rktpunrnvaa| kapijalo gauratittiriH, eNaH kRSNasAraH, upacakrakazvakoraH ; kAlapuccho hariNavizeSaH ; hariNastAmravarNaH ; * vArtAkumiti vA pAThaH / + pApacelikAmiti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #253
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2482 crk-sNhitaa| [ jvaracikitsitam pradadyAnmAMsasAtmyAya jvaritAya jvarApahAn / iSadamlAnanamlAn vA rasAn kAle vickssnnH|| kukkuTAMzca mayUrAMzca tittirikrauJcavartakAn / gurUSNAtvAnna zaMsanti jvare kecicikitsakAH // 116 // laGghanenAnilabalaM jvare yadyadhikaM bhvet|| bhiSaG mAtrAdhikalpajJo dadyAt tAnapi kAlavit // 117 // ghAmbu cAnupAnArthaM tRSitAya pradApayet / madya vA madyasAtmyAya yathAdoSaM yathAbalam // 118 // atra rocakArthameSAM mAMsasya rasAn dAhimAmlenAlpAmlIkRtAn anamlAn amlahInAna vA vicakSaNo dadyAt / kuka ttaanityaadi| krauJcA vakAH / vartakAH vaTera iti loke // 116 // gaGgAdharaH-atha yadyapi mAMsarasasya kAlo'gre tarpaNAnantaraM saptAhAnantaraM dazAhaM yAvat dazAhAnantaramapi kaphottarAlavite'pi coktastathApyatra viSayAntaramAha-laGghanenetyAdi / tAn lAvAdIn mAMsarasAn tasmai laGghanena balavadanilAya jvaritAyApi kAlavit mAtrAvikalpako tadanilabalApekSayA mAtrayA dadyAt / pUrvoktarUpAya ca dadyAditi apizabdena zApyate // 117 // gaGgAdharaH-nanu yavAgvAdisamupAcarate'nupAnAtha kiM deyamityata AhaghammAmbu ityaadi| addhaziSTamuSNAmba tRSitAyAnupAnAthaM pradApayet / madyasAtmyAya tu yathAdoSaM madya vA yathAvalaM parimitaM yavAgU pibate tRSitAya ladhvanna bhuJjAnAya vA tRSitAyAnupAnArtha pradApayet // 118 // pRSato binducitito hrinnH| rasakaraNasya zAstram-"palAni dvAdaza prasthe ghane'tha tanuke tu sstt| mAMsasya vaTakaM kuryAt palamacchatare rase // " iti| yasa tu mAMsasya dravyAntareNa sAdhanam, tata yavAgUvat sAdhanaM vyAkhyeyam / "mAtAvikalpajJaH" ityanena tAvatyA mAlayA tena ca saMskRtena vikalpenAnuSNalaghulAvAdayo deyAH, yena gauravAdagnivadhamuSNatvAd vA jvarAvRttiM na janayantIti darzayati // 114-117 // cakrapANiH-ghAmbu uSNAmbu / dhAmbvAdizlokaM zodhanArthaM vadanti, anupAnavyavasthAyAm uSNapAnIyamayayorahitatvaM pUrvamuktameveti tapAdAnam, tathAca tantAntare-"jvare pibedanuSNAmbu For Private and Personal Use Only
Page #254
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2483 gurUSNasnigdhamadhurAn kaSAyAMzca nvjvre|| AhArAn doSapatyatha prAyazaH parivajayet // 11 // annapAnakramaH siddho jvaranaH sNprkaashitH| ata Uddha pravakSyante kaSAyA jvaranAzanAH // 120 // pAkyaM zItakaSAyaM vA mustaparpaTakaM pibet / sanAgaraM parpaTakaM pibeda vA sadurAlabham // gnggaadhrH-athaanuktaahaarmupsNhrtumaah-guruussnnetyaadi| navajvare gurun AhArAn uSNavIryAn AhArAn snigdhAnAhArAn madhurAn AhArAn kaSAyAMzcaAhArAn doSapattyarthaM prAyazaH parivarjayet / prAyaza ityanena kSayAnilajAdiSu jvareSu gurUSNasnigdhamadhurAnapyAhArAn dApayet kapAyAMstvAhArAn savvetraiva vajjayediti jJApanArtha pRthaka padaM kaSAyAMzcati // 119 // gnggaadhrH-upsNhrti-annpaanetyaadi| siddho dezakAlamAtrA bailadoSAgnibalAnurUpeNa prayojito'pratihatavIryeNa jvaranatvena siddhaphalaH / atha laGghanAnantaraM yathA yavAgvAdayaH prayoktavyAstathA pAcanakaSAyAdayazca prayoktavyAsta ke ityata Aha-ata Uddha mityaadi| jvaranAzanA jvarANAM doSapAcanazamanAbhyAM naashkaaH||120|| gaGgAdharaH-ke te kaSAyA ityata aah-paakymityaadi| mustaJca parpaTakazca pAkyaM pAkena nisspaadykaathruupmityrthH| zItakaSAyaM veti pAkyaM madyasAtmyastu yo bhvet| tasmai doSabalaM dRSTvA yuktyA madya vidhIyate // " iti| gurUSNetyAdinA gurUSNAdyaniSedhaH, pUrvantu kaSAyaniSedho yadyapi sAmAnyena kRtaH, tathApIhAnnapratiSedhaprastAvAdabhyaH hitapratiSedhazca punaH kriyate // 118-120 // cakrapANiH-pAkyamiti pUtam ; zItakaSAyastu dravyaM saMkSuNNamuSNodake prakSipya nizAsthitam / ava zItakaSAyaparibhASA--"dravyAdApothitAt toye pratate nizi sNsthitaat| kaSAyo yo'bhiniAti sa zItaH smudaahRtH||" iti / avApi yadyapi dravyasya pAnIyasya ca mAnaM noktam, tathApi kAthadravyasamaM dravyaM grAhyam, pAnIyantu yAvanmAnaH peyaH kAtho bhavati, tAvanmAnaM grAhyam, na hyata pAnIyaM kAthadvavada grAhya bAhulyataH pAnAzakyatvAt ; kiMvA paribhASayaiva jalaM deyam ;-"SaDabhiH palaizcaturbhirvA salilAt shiitphaannttyoH| AplutaM bheSajapalaM rasAkhyayA paladvayam // " zIta For Private and Personal Use Only
Page #255
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| 2484 [ jvaracikitsitam kirAtatiktakaM mustaM guDUcI vizvabheSajam / pAThAmuzIraM sodIcyaM pibeda vA jvarazAntaye // jvaranA dIpanAzcaite kaSAyA dosspaacnaaH| tRSNA'ruciprazamanA mukhavarasyanAzanAH / / 121 // kAthA himaashc| zItakaSAyaM vetyadhikAraH kaphavAtAnubandhe pittAdhike'yaM yogH| sanAgara mityAdinAparo yogaH sanceSveva jvareSu pAkyaM zItakaSAyaM vaa| kirAtetyAdinA tRtIyo yogaH zlokenaikena sarveSveva jvareSu pAkyaM zItakaSAyaM vaa| eSAmAziSTamAha-jvaranA ityAdi / jvaranA iti jvrsNshmnaaH| doSapAcanA iti kaSAyaH svalpavIryyatayA zatyaguNayogAcAlpadoSe dAhAbhimUte ca deyH| parpaTakaM sadurAlabha veti tRtIyo yogo mndaagnipittkphe| kirAtatiktAdizcutartho vaatkphe| pAThAdizca pitte / kirAtatiktAdinaiva melake sati pAThAsaptakaM jatUkarNapratyayAt kaphapitte taditi ; ukta hi tasa-bhUnimbadhanagUDUcIzuNThyu dIcyozIrAhvayapAThAH" iti| ava kAthakaraNe dravyAdimAnasyAnuktatvAt nyAyato mAnavyavasthA, tatreha yadyapi kvAthasaMvidhAnaM vizeSeNa noktam, tathApi rogabhiSagajitIye kvAthakaraNasaMvidhAnamuktam, "chedyAni khaNDazazchedayitvA bhedyAni cANuzo bhedayitvA prakSAlya pAnIyenAbhyAsinncet" ityAdinA "gataraseSvauSadheSu sthAlImavatArya paripUtaM kaSAyam" ityantena, tadeva sarvakaSAyakaraNasaMvidhAnaM jJeyam / atra hi yadyapi kAthyadvyamAnaM tathA dravamAnaM sthApyakaSAyamAnaM noktam, tathApi yAvatA jalena pakva sat gatarasaM bhavati, tAvati jale tAvadravyaM deyamiti labhyate, tathA yAvatA kAthazeSeNa gatarasAnyauSadhAni bhavanti, tAvAn kAthaH sthApyata iti ca labhyate, etaccauSadhAnAM gatarasatvaM dravabhAgalayakSayAdeva bhavatIti dRzyate, tena caturbhAgAvaziSTatA sarvakvAthe vizeSavacanaM vinA karttacyA ; kAthArthajaladAnanstu drabyApekSayA bhavati ; akha mRduni dravye caturguNena jalena, kaThine'STaguNena, kaThinatare Sor3azaguNena pAke sati caturbhAgAvazeSe gatarasatvaM bhavati, tathA mRDanyalpe dravye mUri jalaM dIyate, stokena jalena kAthyadravyasya gtrstvaabhaavaat| tena karSAdArabhya palaparyyantakvAtheya mRdunyapi SoDazaguNaM jalaM dIyate, palAdUrdhantu kur3avaparyantamaSTaguNaM diiyte| tadevamanirdiSTadravyajalazeSamAnenApyAcAryeNa gatarasatvAdikAbhidhAnAt sarvakaSAyadravyAdiparimANamukta syAt, yadi hi dravyAdInAM niyataM pramANaM brUyAt tadA dravyApekSayA tathA snehasAdhanApekSayA ca yabhinna parimANaM tad gRhItaM syAt ; yadarthAbhidhAyikA svatanvAntare paribhASA likhyate pAtavyakaSAye kRSNAveyeNa-"kvAthyagravyapale kuryAt prasthAI pAdazeSitam" iti ; anyatApyuktam-"kkAthyadravyapale vAri dviraSTaguNamiNyate" iti, tathA "karSAdau tu palaM yAvar dadyAt SoDazikaM jlm| tatastu kur3avaM yAvat toyamaSTaguNaM bhavet // " iti| suzrute ca snehAdikvAthaparibhASA-"caturguNenASTaguNena Sor3azaguNenAmbhasA abhyAsiSya For Private and Personal Use Only
Page #256
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2485 AmadoSANAM pAcanAstena taruNe jvare nirAme ca prayoktavyA iti| kAthA himAzca // 121 // caturbhAgAvaziSTaM kAthayitvAvatArayet" ityAdipAThabhedAccaturguNASTaguNaSodazaguNajaladAyikAH bhUyante, tAH kaThinAdidravyabhedAda boddhavyAH ; yaduktam- "mRdau caturguNaM dayaM kaThine'STaguNaM tthaa| kaThinAt kaThinatare deyaM pozikaM jalam // " evaM tantrAntaraparibhASAyAJca vyavasthA karttavyA; agniveze hi zrUyate-"dravyamApothitaM kAthyaM dattvA SoDazikaM jlm| pAdazeSaJca karttavyameSa kAyavidhiH smRtH| caturguNenAmbhasA vA dvitIyaH samudAhRtaH" iti, madhyavidhayASTaguNatvam bhapi pAnIyasya labhyate, tenApyuktam -- "dravyANAM madhyapAkArtha yata mAtA na drshitaa| pAdAMzAt bhauSadhAt tatra jalaM dadyAccaturguNam / caturbhAgAvaziSTaca kaSAyaM kArayeda bhiSak" iti ; evamanyA api tansAntaraparibhASA'virodhatA jJeyA ; avaiva yadetad rogabhiSajitIye kaSAyakaraNamuddiSTam, tanirUdAdhikAre tadviziSTArthaviSayameva ; tathAvidhakaSAyakaraNaM nAnyata, yathA balAtaile-"balAzataM guDUcyAzca pAdaM rAsnASTabhAgikam / jalADhakazate paktvA" ityAyaktaM mAnaM na kAthAntare yAti, kintu tavaiva niyatam ; maivam, viSayavizeSavihito'pi vidhiviSayAntare'pi vRddhavaidyavyavahArAnumatyA tathA tanvAntaraparibhASAsaMvAdena ca viSayatantra dRSTvA samAnatvenaiva vyavasthApyate, yathA ikSvAkukalye uktam-"yAvat syAt tantumata toye patitantu na zIryate" ityAdi snehapAphalakSaNaM viSayavizeSoktaM viSayAntare'pi sAdhAraNaM bhavati ; aba peyakvAthamAkhApi tu tayA noktA, tasyAH puruSAdyapekSayA nAnAtvAt, sAmAnyena ca yadukta-"doSapramANAnurUpo hi bhaiSajyapramANavikalpe balapramANavizeSApekSo bhavati" iti / etena yAvanmAtamaudhadhaM balAgnyAdyapekSayopapadyate yasya puruSasya, kiM na bhavati tAvanmAtramauSadhaM tasya deyamityuktaM syAt ; uktaJcAnyata "mAtrAyAH nAsyavasthAnaM doSamagniM balaM vyH| vyAdhi dravyaJca koSThaJca vIkSya mAtrAM prayojayet // " iti ; tasAha-yAvatI madhyapuruSAbhiprAyeNa mAvA bhavati, sA svatantre pUrva sUcitaiva ;-"palaM kaserubIjasya zrapayitvA rasaM pibet" ityAdinA, tathA paTolAdeva'pi "palameSAM saha cUrNitAnAM kalkena tahoSaharaM pibet" ityAdinA ; suzrute'pyuktam-"cyAdhyAdiSu tu sAdhyeSu kvAthasyAJjaliriSyate" iti rase kA Sor3azapalasya pAdazeSitAyAJca catuHpalarUpo'alireva bhavati ; dAruko'pyAha"jaghanyA dvipalA proktA mAtA madhyA ctuHplaa| uttamA SaTpalA proktA kvAthasnehauSadheSu ca // " iti / nanu anyatroktam-"uttamasya palaM mAtA vibhizcA:zca mdhymaa| jaghanyasya palArddhana snehakkAthoSadheSu ca" iti / etAzca dUrAntarArthA balAgnyAdimAne vyavahiyamANaiva pribhaassaa| anyacintyate-yadetacaturguNatvAdinA jalamuktam, tat kiM kRtadvaiguNyaM sarvatra prahItavyam, uktaM hi-"zuSkadravyeSvidaM mAnaM dviguNantu dravAyoH" iti ? maivam, suniSaNNakAdetadravyasya dvAtriMzapalaparimANe dravaprasthe siLe'pi yadayam -"triMzat palAni tu prastho vijJeyo dvipalAdhika" iti jatUkaNe ; tena tantrAntare paribhASAnumataM kur3avAdAveva mAne dvaiguNyaM bhavati ; kRte ca pUrvamAne tu dravArdrANAM dvaiguNyaM nAstIti darzayati ; yena, pUrvaparibhASayaiva dvaiguNye labdhe yat punaH 312 For Private and Personal Use Only
Page #257
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2486 . crk-sNhitaa| [ jvaracikitsitam dvAtriMzatpalaprasthakIrtanam, tat pUrvaparibhASA'vyabhicAre sati kvacid dvaiguNyaM vA vyartham ; tena raktikAdI tatparibhASArthavyabhicArastanvAntarapramANAdunnIyate; tathAcAle yaH-"dviguNaM kur3avAdau na zuSke mAnaM dravasya tu / Adrasya cAlpavIryyatvAjJayamanyata tat samam' iti ; tathA jatUkarNe'pyuktam-"ArdrANAJca dravANAJca dviguNAH kur3avAdayaH" iti, anyatApyuktam- "raktikAdiSu mAmeSu yAvana kur3avo bhvet| zuSke vAyozcaiva tulyaM mAnaM prakIrtitam // " iti / evaJca kuDavAdimAnayogyasyApi yatra dravyasya palollekhamAnaM gRhyate, tatrApi na dvaiguNyam / tena "rAsnAsahasramiyUM he tailadroNaM vipAdhayet" ityAdiSu palolle khena jalaM gRhyamANaM na dviguNaM bhavati ; kacit palollekhamAnavidhAne'pi tantrAttaradarzanAt kur3avAdivivakSAM kRtvA palollekhAgate'pi dvaiguNyaM bhavati ; yathA kSatakSINacikitsite "madhukASTapalaM drAkSAprasthakvAthaH" ityAdinA yaH prayoga uktaH, sa jatUkaNe "drAkSAyA madhukasyAIprasthakvAthaH" ityAdinA granthena paThitaH ; tena jatUkarNe madhukasyAIprasthollekhapAThAt kRtadviguNameva jalaM deyam ; anye tu, 'kur3avAdAviti atadna NasaM vijJAnabahuvrIhiNA kur3ave na dvaiguNyamasti' iti avate ; tatazca suzrute, "snehakur3ave sAdhye bheSajapalakalkamiSTam" ityuktam , tat kur3ave snehacatuHpale bheSajapalaM bhavatIti kRtvA snehaprasthe'STapalakalkadAmavyavahAra upapannaH ; yadi tu kur3avenASTau palAni snehasya gRhyante, tadA prasthe catuHpalakalkadAnaca vyavahArasiddha syAt, etannAtisAdhIyaH ; yatastatraiva snehakur3ave sAdhye kAthyadravyaprastho vidheya ityuktam , tatra yadi kur3avena snehapalacatuSTayaM gRhyate, tadA catuHpale snehe SoDazapalakAthyagrahaNaM syAt, na ca tathA vyavaharati, kvAthyaSor3azapalaM hi aSTapale sneha eva gRhyate ; tasmAt asAdhakametat kur3avAdvaiguNyasyeti dvaiguNyaM kur3ave yuktam ; yathAgastyaharItakyAM madhunaH kur3avaM yat ihoktam, tat tantrAntare "madhunazca palASTakam" iti pakSyate ; tathA tantrAntare-"khAyamANA catuHpalaM dazake'mbhasi shossite| kur3ave kur3avAn sarpikSIradhAtIrasAn pacet" iti zrUyate ; tasa yadi catuHpalaH kur3avaH syAt , tadA carakoktavAyamANAghRtena saha virodhaH syAt, uktaM hi--"jale dazaguNe sAdhyaM lAyamANAcatuHpalam' ityAdi, yAvat "rasasyAmalakAnAJca kSIrasya ca ghRtasya c| phlAni pRthagau ca datvA samyagavipAcayet' iti ; anyatApyuktam- "AdravyadravadravyapalairaSTAbhireva c| zuSkadravyacatuSkeNa kur3avaH samudAhRtaH // " iti ; tasmAt kur3avadvaiguNyaM sAdhu ; AdvaiguNye nu, yeSAM dravyANAM zukANAmupayoga uktaH, teSAmA prayoge dvaiguNyaM bhavati ; ye tu nityamArdA evopayujyante, na teSAM dvaiguNyam, yaduktam-'vAsAkuTajakuSmANDa-zatapulI shaamRtaa| prasAraNyazvagandhA ca zatapuSpA shaacraa| nityamA prayoktavyA na teSAM dviguNaM bhavet // " iti ; etat sarva peyakvAthaprasaGga noktaM snehapAke'pi cintanIyam / snehapAke tu snehAt pAdaikaH kalko deyaH ; tathAhi vakSyati, tantrAntare ca "jalasnehauSadhAnAntu pramANaM yata neritm| takha syAdauSadhAt srahaH snehAt toyaM caturguNam // " iti ; caturguNa eva sneho dravatve'pi na dvaiguNyAt kalkAt aSTaguNo bhavati ; anyatrApyuktam-"kvAthyAccaturguNaM vAri pAdasthaM syAccaturguNam / snehAt snehasamaM kSIraM kalkastu snehapAdikaH // " iti ; yat tu aSTapala eva snehe kalkasya palamAnatvam, tadAgamasiddhamapi na vyavahriyate, uktaM hi kRSNAveye--"snehasya kur3avaM tasa pacet kalkapalena For Private and Personal Use Only
Page #258
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir raya adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2487 vatsakAragvadhau pAThAM Sar3a granthAM kttrohinniim| mULamativiSAM nimbaM paTolaM dhanvayAsakam // vacAmustamuzIrANi madhukaM triphalAM balAm / pAkyaM zItakaSAyaM vA pibejjvaraharaM nrH|| 122 // - vatsakAdiH kAtho himazca / kaligakAH paTolasya patraM kttukrohinnii| paTolaM zArivA mustaM pAThA kttukrohinnii|| nimbaH paTolaM triphalA mRdvIkA mustvtsko| kirAtatiktamamRtA candanaM vizvabheSajam // gaGgAdharaH-vatsaketyAdibhyAM dvAbhyAmeko yogaH pAkyarUpeNa zItakaSAyeNa vaa| atra paDU granthAM zvetavAM vacAM pItavacAM madhukaM yaSTImadhu / eSa kAtho himazca prakaraNAt sarvajvarasaMzamanaH // 122 // gaGgAdharaH-sarvajvarANAM kAthAn himAMzca kaSAyAnAmAnAM nirAmANAJcoktvA viSamANAM jvarANAM kapAyAnAha-kaliGgakA ityaadi| arddhazlokenakaikakAthakaSAyaH satatAdijvareSu krameNa deyH| kaliGgakAdibhistribhidravyaH kRtaH kAthaH santatajvaraM zamayati paTolAdibhiH paJcabhivyaiH satatajvaram, nimbAdibhiraSTabhidravyairanyeduraSkajvaram, kiraattiktaadibhishcturbhidrvystRtiiykjvrm,| tu" iti ; tathA suzrute'pi snehakur3ave kalkapalamuktam ; tadetadalpakalkasAdhyatvaM snehasya svarasenASTaguNasAdhye snehe vyavasthApanIyam ; dravyasya hi sasAratvaniHsAratvAbhyAM pharakasya alpatvabhUyastve dRSTe ; yaduktaM zaunakavacanamanuvadatA vAgbhaTena-"snehe sidhyati zuddhAmbunikAthasvarasaiH kramAt / kalkasya yojayedaMzaM caturtha SaSTamaSTamam" iti (tathA "zaNasya kovidArasya karbudArasya shaalmle| kalkADhyatvAt puSpakalka prazaMsanti catuHpalam" iti ; bhana snehaprasthApekSayA catuHpalaM kalkaM snehAdaSTamabhAga eva bhavatItyAdi vizeSavacanena "kallAzca snehapAdikaH" iti sAmAnyavacanasya bAdhA kvacidviSayavizeSe bhavatIha na virodhamAvahatIti ;) bhavatu, alamatiprapancena, sarvathA vyavahArAnugatameva sarva pramANIkarttavyam // 121 // cakrapANiH-vatsakAragvadhamityAdi balAmityantena kecid yogalayaM kecidekameva yogaM vadanti // 122 // For Private and Personal Use Only
Page #259
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2488 crk-sNhitaa| [ jvaracikitsitam gur3a cyAmalakaM mustm:shloksmaapnaaH| kaSAyAH zamayantyAzu paJca paJcavidhAn jvarAn / santatasatatAnyedurastRtIyakacaturthakAn // 123 // viSamajvareSu kaathaaH| madhUkamustamRdvIkA-kAzmaryANi parUSakam / trAyamANAmuSIrANi triphalAM kaTurohiNIm / pItvA nizi sthitaM janturIrAcchIghra vimucyate // 124 // viSamajvare himH| vRhatyau vatsakaM mustaM devadAru mahauSadham / kolavallI ca yogo'yaM sannipAtajvarApahaH // 125 // sannipAtajvare kaathH| jAtyAmalakamustAni tadvad dhanvayavAsakam / vibaddhadoSo jvaritaH kaSAyaM sagur3a pibet // 126 // gudd'cyaamlmustaishcturthkjvrm| eSa yogo yadyapyarddhazlokena noktastathApi pUrveSAM caturNAM yogAnAmaddhezlokasamApanatvena jhApanArthamarddhazlokasamApanA ityuktam / kaSAyA iti kAtharUpAH / anye kAthA himAzcetyAhustannAnantaraM hi pAkyaM zItakaSAyaM vetyukteH||123|| gnggaadhrH-mdhketyaadi| makaM gur3apuSpasya vRkSasya sAram / mRdvIkA drAkSA kAzmayaM gambhArIphalaM parUSakaM parUSaphalaM triphalAM pathyAkSadhAtrA iti tryiim| nizi sthitamiti zItakaSAyaM jvarAditi prakaraNAt sarvamAdviSamajvarAt mucyate ityanena zamanasamasyoktaM bhavati // 124 // gnggaadhrH-vRhtyaavityaadi| ve vRhatyau vRhatIkaNTakAyyau vatsakaM kuTajavIjam / kolavallI gjpipplii| eSa yogaH kAtharUpaH snnipaatjvrsNshmnH||125|| gnggaadhrH-jaatyetyaadi| jAtI vRhadAmalakam, AmalakaM kSudrAmalakam, cakrapANiH-paJca paJcavidhaM jvaramiti yathAsaMkhyaM santatAdiSu kaliGgAdayo jJeyAH ; anye tu paJcasu pancaiva yaugikAnAhuH / nizisthitamiti zItakapAram / jAtItyAdau jAtI jAhipallavaH / saguI For Private and Personal Use Only
Page #260
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH ! cikitsitasthAnam / triphalAM trAyamANAJca mRdrIkAM kaTurohiNIm / pittazleSmaharastveSa kaSAyo'tyAnulomikaH / trivRtAzarkarAyuktaH pittazleSmajvarApahaH // 127 // zaTI puSkaramUlaJca vyAghrI zRGgI durAlabhA / guDUcI nAgaraM pAThA kirAtaM kaTurohiNI // eSa zaTAdiko vargaH sannipAtajvarApahaH / kAsahRdagrahapArzvArtti zvAsatandrAsu zasyate // 128 // sannipAtajvare kAthaH / 248 vRhatyo pauSkaraM bhArgI zaTI zRGgI durAlabhA / vatsakasya ca vIjAni paTola kaTurohiNI // vRhatyAdirgaNaH proktaH sannipAtajvarApahaH / kAsAdiSu ca sarveSu dadyAt sopadraveSu ca // 126 // sannipAtajvare kvAthaH / athavA jAtI jAtIphalam, mustaJca dhanvayavAsakaM durAlabhA; eSAM kaSAyaM kArthaM sagur3e prakSepavidhinA purANagur3ayukta tadvat sannipAtajvarApadaM vivaddhadoSo jvaritaH pibet / doSatra sanazamana eSa yogaH / / 126 // For Private and Personal Use Only gaGgAdharaH - triphalAmityAdi / triphalAdInAM SaNNAM dravyANAM kAthaH pittazleSmaharaH prakaraNAt pittazleSmajvarasaMzamanaH / tu punareSa kaSAyaH kAthatrivRtAzarkarAyuktaH trivRtAzarkare yadyatra prakSipet tadAtyAnulomikaH pittazleSmajvaraharazcetyarthaH / evaM sati etad yogadvayam // 127 // I gaGgAdharaH - zaTItyAdi / varga ityanena yathAlAbhameva kAthAdirUpa eva prakaraNAt / / 128 / / sannipAtajvare kAthaH / gaGgAdharaH - chahatyAvityAdi bRhatIdvayam, pauSkaraM puSkaramUlaM tadabhAve kuSTham / gaNa ityanena yathAlAbhameSAM kAthaH saMzamanaH / / 129 / / sannipAtajvare kAthaH / pibedetyasa gur3asya prapatvena kAthyadravyApekSayA pAdikatvam / evamanyakhApi prakSepe boddhavyam / asa
Page #261
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2460 caraka saMhitA | kaSAyAzca yavAgvazca pipAsAjvaranAzanAH / nirdiSTA bheSajAdhyAye bhiSak tAnapi yojayet // 130 // jvarAH kaSAyairvamanairlaGghanairlaghubhojanaiH / rukSasya ye na zAmyanti sarpisteSAM bhiSagjitam // 131 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir { jvaracikitsitam gaGgAdharaH - atidizati - kaSAyA ityAdi / bheSajAdhyAye bheSajacatuSke SaDvirecanazatAzritIye paJcAzanmahAkaSAyeSu ye daza dazAvayavAH pipAsAnAzanAH tRSNA nigrahaNA nAgaradhanvayavAsaka mustapapeMTakacandana kirAtatiktakagur3a cIhrIveradhAnyakapaTolAnIti dazemAni tRSNAnigrahANIti vyAkhyAtAH / jvaranAzanAzca ye dazAvayavAH sArivAzakarApAThAmaJjiSThAdrAkSApIluparUSakA bhayAmalakavibhItakAnIti dazemAni jvaraharANIti vyAkhyAtAste kaSAyAH / tathApAmArgataNDalIye'dhyAye - mRdrIkAzAribAlAja-pippalImadhunAgaraH / pipAsAnI viSaghnI ca yavAgUrUpasAdhitA / iti yA coktA ; yA ca gavyamAMsarasaH sAmlA viSamajvaranAzinItyanena yavAgUruktA tA api bhiSag yojayedityarthaH // 130 // gaGgAdharaH - evaM cikitsayA jvarasyAnivRttau dazAhAnantaraM mandakaphe sarpiHpAnaM yaduktaM tadAha - jvarA ityAdi / uktaileGghanairvamanaiH sAme nirAme ca kaSAyerlaghubhojanaiH rukSasya ye jvarA na zAmyanti teSAM jvarANAM sapivekSyamANaM jvaraharamanyacca sarpirbhiSagjitaM bheSajaM na tvarukSasya / etairna yAvadraukSyaM syAt tAvat kaSAyopayogaH kAyyaH, rukSe sarpiHprayoga iti jJApitam // 131 // For Private and Personal Use Only - kaSAyaprakaraNAgatatvAt sannipAtacikitsAvasaramapyullaGghaya sannipAtaharau zaTyAdikavRhatyAdikaprayogau paThanti // 123 - 129 // cakrapANiH - bheSajAdhyAya iti bheSajacatuSke'pi hi adhIyante'sminnarthA iti kRtvA 'adhyAya'zabdo varttata eva yogamAtreNa, tala SaD virecanazatAzritIye jvaraghnatRSNAghnau mahAkaSAyAvuktau tayozca pratyekadravyakRtAH kaSAyA bahavo bhavantIti kaSAyA iti bahuvacanaM sAdhu / yavAgvazcApAmArgataNDulIye proktAH // 130 // cakrapANiH - sarpiH prayogAnabhidhAtuM sarpiSo viSayamAha - jvarA ityAdi / manairityaneneha avasthAvidheyavamanaprayogAn sarpiH Sar3ahapUrvvabhAvino darzayati / 'laGghanaiH' iti vacanenaiva laGghanasamAnaphalAH svedAdayo gRhyante / rukSasyetivacanena kaSAyAdiprayoge satyapi sAmatAnubandhAt kaphottaratayA vA yatra rukSatvaM na bhavati tatra sarpirna dAtavyamiti darzayati / ava kaSAyairiti asamAsa nirdezena vyastaiH samastairapi kaSAyAdiprayogaH rukSasya sarpiHpAnaM karttavyamiti darzayati // 131
Page #262
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2461 rukSaM tejo jvarakara tejasA rukSitasya ca / yaH syAdanubalo dhAtuH snehasAdhyaH sa cAnilaH // 132 // gaGgAdharaH-nanu rastu khalu rudrakopAgnisambhUtakhAt tejasaH snehazca tejovarddhakaH kathaM jvaraM zamayedityata aah-rukssmityaadi| tejo rukSaM, taccet jvarakaraM, tarhi tena tejasA rukSeNa rukSitasya ca puMso yastattejodhAturyasyAnilasyAnubalo'nubandhaH sa cAnilo rukSaH snehasAdhyaH syAdatasteSAM sapibhiSagajitamityathaH // 132 // cakrapANiH-nanu avizeSeNa sarvajvareSu kaSAyAnantaraM sarpirucyate, tat kathamupapanna bhavatu ityAha--rukSaM teja ityaadi| tala tejaHzabdo yadyapi pittAnalasnehazaktidyu tidhAmagrISmeSu bhavati, tathApIha tejaHzabdenoNmAbhidhIyate, tena rukSasvarUpa uSmA sarcata jvarakara ityuktaM bhavati, sa coSmA AmAzayavikSiptasyAgnestathA dehabhavaH, tathA jvaraprabhAvakRtazca jvararUpo jJeyaH ; yaduktam -"svena tenoSmaNA caiva kRtvA dehoSmaNo balam / srotAMsi ruddhA samprAptAH kevalaM dehmulvnnaaH| santApamadhikaM dehe janayanti" ityaadi| ayaJca uSmA sUkSmavicAreNa yadyapi pittasya bhavati, yaduktam - "uSmA pittAite nAsti jvaro nAsnyuSmaNA vinA", pittaJca-"sasnehamuSNaM tIkSNam" ityAdinA granthena snigdhamuktam, tathApyavasthAvazAt pittaM nirAmaM sat niHsnehaM bhavati, snehazca pittaguNe dravayoganimittakaH, na sAMsiddhikaH / tena snehAgamaH pittasya vAhyata evaavsthaayaamev| niHsnehasya pittasyoSmA rukSa eva bhvti| iyaJca vyAdhyavasthA vyAdhiprabhAvAdevAjIrNAvasthAyAM bhavati, yathA madAtyaye'pi vAtapittam / yaduktam - "pittamArutaparyantaH prAyeNa hi madAtyayaH" iti / kSArapANinApyuktam-"jvaroSmaNA rukSiteSu dhAtuSu balavAn mAruto jvarAnubandhaM viSamajvarANAM yo'nyatamaM kuryyAt" ityaadi| tatra rukSeNa jvareNa tejasA jvarakAlasambandhAd rukSitasya jvariNo yo'nubalo dhAturanilaH syAt, sa ca snehabadhya iti sapisthitasnehaguNavadhya ityrthH| 'ca'kArAt, rukSaM tejo yat jvarakaram, tadapi sarpiHsthitasnehavadhyamiti samuccinoti / 'dhAtuH' iti vizeSaNena vAyordhAraNAtmakatocyate, tatazca dhAraNAtmakasya vAyoH prakopo mahAtyaya iti sUcayati / anu pazcAd balaM bhavati yasya so'nublH| etena sarvajvareSu kaSAyAdinA dvAdazAhena ca kAlenAmakaphAMzaparikSaye sati jvaroSmA vRddho bhavati, tadvirukSaNAcca vAyurapi vRddho bhavati, aba jvaroSmaNi pittadharme sarpistAvat zaityAdRvihitaM bhavatIti prasiddhatvAnoktam / snehAMzeneva tu sarpiryathA pittoSmANaM jvarakaraM rukSasvarUpaM tathAnilaJca snehAt zamayati, tat "rukSaM tejaH" ityAdinA zlokenoktaM bhvti| anye tu 'tejaH'zabdeneha pittameva graahynti| pittaM hi dvividhamsadravaM nivaJca ; yat sadravam , tat sasnehaJca tu laGghanAdinA kSapitamadhobhAgena nirharada rukSaM bhvti| yadi "rukSaM tejaH" ityanena pittamucyate, tadA "ya syAdanubalo dhAtuH" ityanenAnubandharUpakarpha grAhayanti, tato'nubandhaH kaphaH, rukSaM pittam , vAtazca snehasAdhyo bhavatItyathaH * snehabadhyaH iti vA paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #263
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2462 crk-sNhitaa| jvaracikitsitam kaSAyAH sarva evaite sarpiSA saha yojitAH / prayojyA jvarazAntyarthamagnisandhukSaNAH zivAH // 133 // gaGgAdharaH-nanu ke ke snehA ityata Aha-kaSAyA ityaadi| pAkyaM zItakaSAyaM vetyAdibhiye vyAkhyAtAH kavAyAH kaSAyadravyANi, te sarva eva yathaikaMkayogaM kAthaM sarpiSA purANasapiSA saha yojitAH kalkIkRtya sarpizcaturguNaM dattvA paktvA pryoktvyaaH| "yatrAdhikaraNenoktigaNe syAt snehsNvidhau| tatraiva kalkaniyyUhAviSyete snehavedinA" iti paribhASayA gaNAdhikArAbhAvAt kalkaH evaiSAM sapiHsAdhane hi sapiSA sahaSAM kalkIbhUtatvena prakSepe sAkSAt sambandhena mukhytaa| kaSAyarUpatayA tu svarUpato'prakSepeNa na mukhyatA, mukhye hi kAyyasampratyaya iti na kaSAya eSAm / evaM pippalyAdya ghRtamapi vyAkhyeyam, tathAnyacca yadayadevaM bhavatIti kazcidAha, tana samyaganAkhAt / suzrute hi "kalkakAthAvanirdeze gaNAt tasmAt prayojayet" ityuktaM tavacanena yo'rthaH sampadyate tathaiva yatrAdhikaraNenoktiriti vacanavyAkhyAnaM karttavyam / tad yathA / yatrAdhikaraNe yadyoganirdezAdhikaraNe vacane snehasaMvidhau dravyANAM gaNe kalkakkAthayoH noktinai nirdezastatraiva kalkaniyyahI snehvedinessyete| iti vyAkhyAnaM suzrutavacanArthena tulyaM bhvti| adhikAritayeti vyAkhyAne virodhaH syAdato na tagrAkhyAnaM saadhu| tasmAt triprabhRtidravyeNa yoge teSAmeva dravyANAM kalkakAyau prayojayediti evaM pippalyAyaghRtAdau kalkakAthau bodhyau / iti // 133 // 'sneha'zabdena ca prakaraNAt srpirucyte| sarpiSaH phaphaharazca saMskAraJca bhavati / yaduktam"dhRtaM tulyaguNa doSaM saMskArAcca jayet kapham" iti / kiJca, "ata jabai kaphe mande" ityAdinA viSvapi doSeSu sarpiHprayogo'numataH ; tadihApi saya eva doSA yathoktavyasthayA sarpiviSayAH pratipAditA bhvntiiti| asmAkantu pUrva eva vyAkhyAne svarasaH ; anye tu-rukSe tejo jvarakaram' iti paThanti, rukSa iti kaSAyAdibhiH rukSIkRtazarIra iti jJeyam, zeSaM puurvvt| ayaJca pAThaH pUrvaTIkAkRnirbhImadatta-svAmidAsa-auSAr3hebrajJa(dharma)prabhRtibhirapi vyAkhAtatyAnna pratikSepaNIyaH / kharanAdenApi samAno'yaM pAThaH, uktaM hi tana-"kaSAyapAnAd vamanAllaGghanAllaghubhojanAt / rukSitAnAM jvaratyAge srpiHpaanmudiiksste| rukSe tejo'dhike dehe" ityAdinA // 132 // cakrapANiH-samprati sI Si prAha-kaSAyA ityaadi| ya ete jvaranA uktAH, te sarpiSA saha yojitA iti sarpiHsAdhanatvena prayuktAH prayojyAH yathoktakaSAyadravyaiH, svaviSaya eva sI Si sAdhayitvA prayojyAnIti vAkyArthaH ; anye tu, kaSAyANAM sarpiSA mizrIkRtAnAmanena vacasA prayogamicchanti // 133 // For Private and Personal Use Only
Page #264
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyA cikitsitasthAnam / 2463 pippalyazcandanaM mustamuzIraM ktturohinno| . kaliGgakAstAmalakI zArivAtiviSA sthiraa|| drAkSAmalakavilvAni trAyamANA nidigdhikA / siddhametaghRtaM sadyo jIrNajvaramapohati // gaGgAdharaH-pippalya ityaadi| kaliGgakA indryvaaH| tAmalakI bhuumyaamlkii| sthirA shaalprnnii| vilvamiti vilvmuulkhk| trAyamANA jlvhlaa| etaiH kalkIbhUtaiH kathitaizca / tatra kAtho jalena kAyyaH / dravakArye'pyanukte tu savvatra salilaM matamiti vakSyamANavacanAt / jalasnehoSadhAnAntu pramANaM yatra neritam / tatra syAdauSadhAt snehaH snehAt toyaM catuguNamiti vakSyamANavacanAcca / snehacatuguNaH kAthaH snehapAdaH kalkaH / tthaa| aniddiSTapramANAnAM snehAnAM prastha iSyate iti vcnaacc| payaHsarpiHprayoge tu gavyameva vidhIyate iti vacanAcca purANaM cakrapANiH-pippalyAdau ghRte pippalyAdInAM vizeSAnukteH kaSAyatvaM kalakatvaJcai ke bruvanti / anye tu kalkatvamevecchanti / dravakAryyantu dravasyAnuktatvAt toyanaiva karttavyam , "dravakArye tvanukte tu sarvata salilaM smRtam" iti vacanAt / nanu yatra kalkatvena dravyazruti vaJca na zrutam, tala jalaM karttavyam , yathA-"paSaNatriphalAkalke vilvamAtra gur3At ple| sarpiSo'STapalaM paktvA mAtAM mandAnale pibet // " iti / yatra tu kaSAyaravaM kalka vaM vA noktam, tatra kvAthakalkAveva karttavyau, yaduktaM suzrute-"kalkakAthAvanirdeze gaNAt tasmAt samAharet" iti| maivam, suzrutoktaparibhASA hIyaM gaNaviSayaiva, "gaNAt tasmAt samAharet" iti vacanAt, na ca pippalyAdayo'mI gnntvenoktaaH| gaNe'pi yatAdhika raNena zrutiH tatraiva kaathklkkrnnm| yaduktamanyata- "yatrAdhikaraNenotirgaNe sthAt snehsNvidhau| tatraiva kalkaniyyUhAvidhyete snehavedinA // " iti / kiJca sAmAnyena dravyasya snehasAdhanAbhidhAne yadi kalkakaSAyau syAtAm, tadA balAtailAdau "balAkaSAyakalkAbhyAM tailaM kSIrasamaM pacet" iti na kuryAt, kalkakaSAyayorupAdAnasAmAnyasAdhanavacanenaiva labdhatvAt / tasmAt kalkamAtreNaiva pippalyAdidravyaM jalaM caturguNaM deyam, evamanyatApi boddhvym| ava ca paktavyaghRtasya pramANAnirdezAdavyavasthitamAnameva sapiricchAtaH paktavyam / yatra tu prasthAdimAnanirdezaM pharoti, tatra tAvanmANaiva snehena prAyo rogopazamo bhavatIti jJeyam / tathA hi vAtavyAdhyAdau bhUyaHsnehasAdhye bhUyasImeva snehamAvAM vakSyati, tathA prapauNDarIkAdhanasyayogitayA kur3avamAnaM snehaM vkssyti| kuSThe tiktaSaTpalAdau tu atyalpaghRtapAkasaMvidhAnena tathaiva pakasya ghRtasya kAryakartRtvaM bhavatIti bheSajaprabhAvadarzI mhrssirbodhyti| tatra yadi kuSThasya dIrgharogatayA bhUyasA SaTapalena prayojanam, tadA punaHpunaH SaTpalamAnaM paktavyaM ghRtam, "yathA kurvanti, sa upAyaH" iti vcnaat| evaM pAnIyakalyANAgastyaharItakyAdAvapi pratiniyatamAnakathanaprayojanaM vAcyam / 313 For Private and Personal Use Only
Page #265
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org caraka saMhitA | - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2464 aj ari ziraHzUlaM pArzvazUlaM halImakam / sAbhitApamagniJca viSamaM sanniyacchati // 134 // jIrNajvare pippalyAdyaM ghRtam / vAsAM guDUcIM triphalAM trAyamANAM yavAsakam / paktvA tena kaSAyeNa payasA dviguNena ca // [ jvaracikitsitam gavyaM ghRtaM catuHzarAvaH kAthaH Sor3azazarAvaH pippalyAdikaM savva pratyekasamaM mililA snehapAdikaM zarAvamitamityarthaH || 134|| jIrNajvaraM pippalyAdyaM ghRtam / gaGgAdharaH- vAsAM gur3a cImityAdi / tena kaSAyeNetyekavacananirdezakhAda vAsAdInAM militAnAmekaH kAthaH / snehAt toyaM caturguNamiti vacanAt tathA paJca prabhRti yatra svANi snehasaMvidhau / tatra snehasamAnyAhuravvak ca syAccatuguNamiti vacanAcca vAsAdikapAya dugdhAbhyAM militAbhyAM snehaca tuguNo dravo vyavatiSThate / tatra dugdhasya dvegu yavacanAt vAsAdikAtho'pi dviguNa iti caturguNo dravaH / atra kSIrasya vIryyAdhAnArthaM kecit " kSIramastvAranAlAnAM pAko nAsti vinAmbhasA / samyag vIryyaM na muJcanti jalaM tasmAccatugu Nam" ityAhuH / tatrAnye vadanti - kSIramastvAranAlAnAM nAyaM pAkaH, parantu snehasya kSIrAdeH pAka iti / tatra cApare bhASante - " svarasakSIramastvAdyaH pAko yatreritaH kvacit / jalaM caturguNaM tatra vIryyAdhanArthamAvapet // " iti / tatrApyAha kazcit - yatra dravAntaraM nAsti tatra kSIraM caturguNam / dravAntaraprayoge tu kSIraM snehasamaM matam iti vacanAt dravAntarAyogena kSIrasya pAke samyag vIryyaM bhavatyeveti dravAntarAbhAve catuguNakSIre jalamapi snehAccaturguNaM na tu kSIrAditi tAmalakI bhUmyA - tasmAd yAdRcchikamAcAyryasya kvacinmAnAbhidhAnamanabhidhAnaJca kvaciditi / malakIti khyAtA / halImakaH kAmalAbhedaH / sanniyacchatIti samaM karoti // 134 // For Private and Personal Use Only cakrapANiH- vAsAdya ghRte kvAthasya parimANaM yadyapyanuktam, tathApi dviguNa eva kvAtho prAyaH, yataH snehapAke caturguNameva dravam "snehAt toyaM caturguNam" iti vacanena 'toya' zabdazva vopalakSaNatayoktaH / aba "dvAbhyAmapi cAturguNyam" iti paribhASayA yadyapi kSIraM kaSAyazca dviguNameva labhyate, tathApi vividhaziSyabuddhihitatayA spaSTArthaM kSIradvaiguNyAbhidhAnamiti bruvate / tatra kSIrasya hi mAnAnuktau "kAthyAccaturguNaM vAri pAdasthaM syAccaturguNam / snehAt snehasamaM kSIraM kalkazca snehapAdikaH" iti vacanAt kSIrasya dravAntarasAnnidhye sati snehasamatvameva syAt, tatazca kaSAyabhAgatrayaM kSIrasyaikabhAga iti kRtvA dvAbhyAmapi cAtugu Syamiti paribhASA sUcitA
Page #266
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2465 pippliimustmRdviikaa-cndnotplnaagraiH| kalkIbhUtaizca vipaceda ghRtaM jIrNajvarApaham // 135 // vAsAdya ghRtam / balAM zvadaMSTrAM vRhatI kalasI dhAvanI sthirAm / nimbaJca parpaTaM mustaM trAyamANAM durAlabhAm // kRtvA kaSAyaM peSyArthe dadyAt tAmalakI zaTIm / drAkSAM puSkaramUlaJca medAmAmalakAni ca // ghRtaM payazca tat siddhaM sarpi+raharaM prm| tRSNAkAsaziraHzUla-pAvazUlAMsatApanut // 136 // balAdya ghRtam / yat tnn| pippalItyAdibhiH Sar3AbhiH kalkIbhUtaiH snehapAdika ghRtaM vAsAdInAM kAthaibiguNaiH payasA ca dviguNana pacet // 135 // gnggaadhrH-blaamityaadi| kalasI zAlapaNI, dhAvanI pRzniparNI, sthirAmapi zAlaparNIvizeSaM zAlapardhyA bhAgadvayaM vA / balAdIni ekAdaza dravyANi aSTaguNe jale paktvA pAdAvaziSTaM kaSAyaM ghRtAt triguNaM kRkhA dadyAt payazca ghRtasamaM dadyAt / peSyArthe kalkArthe tAmalakyAdIni ghRtapAdikAni dadyAt / tatra ghRte savvamidaM dattvA pacet / karSAdau tu palaM yAvad dadyAt Sor3azikaM jalam / tatastu kur3avaM yAvat toyamaSTaguNaM. bhavet / caturgaNamatacoddha prsthaadishrutimaantH| caturgaNanvaSTaguNaM dravadvaiguNyato bhavediti vacanAt // 136 // syAt, tasmAt karttavyaM kssiirdvaigunnyvcnm| anye tu-dvAbhyAmapi cAturguNyam' iti paribhASayA pratyekameva draveNa caaturgunnymicchnti| tatazceha kaSAyasya cAturguNyam, kSIrasya tu dvaiguNyaM bhavati / tanna, ekenApi cAturguSya dvAbhyAmapi cAturguNya tribhirapi cAturguSya caturbhiH samamiti vacanena caturbhiH snehasamatAbhidhAnena snehAccAturguNyameva dravasyoktam / ato dvAbhyAM tribhirapi tathA cAturguNyaM karttavyam yathA snehAcaturguNaM syAt, tathAca militvaiva cAturguNyaM bhavati, na pratyekam / caturguNadvaparibhASA tu paJcaprabhRtidravasAnnidhye vizeSavacanAda bAdhyate / vacanaM hi-"paJcaprabhRti yatra syuH dravANi snehsNvidhau| tatra snehasamAnyAhurok ca syAt catuguNam // " iti| balAye'pi ghRte kvAthapayasoH pUryoktakvAthakSIrasAhacaryyAt pratyekaM dviguNatvaM jJayam // 135 / 136 // For Private and Personal Use Only
Page #267
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2466 caraka saMhitA / [ jvaracikitsitam jvaribhyo bahudoSebhya Urddha zcAdhazca buddhimAn / dadyAt saMzodhanaM kAle kalpe yadupadecyate // 137 // madanaM pippalIbhirvA kaliGgairmadhukena vA / yuktamuSNAmbunA peyaM vamanaM jvarazAntaye // caudrAmbuNA raseneorathavA lavaNAmbunA / jvare praccharddanaM zastaM madya va tarpaNena vA // 138 // mRdvIkAmalakAnAM vA rasaM pracchardanaM pibet / rasamAmalakAnAM vA ghRtabhRSTaM jvarApaham // 136 // jvaraharaM vamanam / gaGgAdharaH- nanu kriyAbhirAbhiH prazamaM na prayAti yadA jvaraH / akSINabalamAMsasya zamayet taM virecanaiH" iti yaduktaM tadvirecanaM kairyogaH kAryyamityata Aha - jvaribhya ityAdi / bahudoSebhyo na khalpadoSebhyaH / alpadoSebhyastu mRdusaMzodhanaM dadyAt / kalpe kalpasthAne / / 137 / / gaGgAdharaH - atrApi saMzodhanArthaM jvarahitAn vamanavirecanAsthApanAdIn yogAnAha - madanamityAdi / madanaM madanaphalaM pippalIbhiH saha kalkIkRtya uSNAmbunA mAtrayA peyam / athavA kaliGgairindrayavaiH saha madanaphalaM kalkIkRtya mAtrayoSNAmbunA peyam / athavA madhukena yaSTimadhunA saha madanaphalaM kalkIkRtya mAtra yoSNAmbunA peyamiti trayo vamanayogAH / kSaudretyAdi / kSaudramizreNoSNAmbunA, madanamiti savvatrAdhikAraH / athavA ikSoH rasena madanamiti dvitIyo yogaH / athavA lavaNAmbunA saindhavalavaNamizreNAmbunA madanamiti tRtIyaH / madairvA madanamiti caturthaH / tarpaNena vA taddoSaharadravyakAthenAloDitalAjasaktunA madanaM maccharddanaM jvare zastamiti sarvvatrAnvetavyamiti paJcamo yogaH // 138 // gaGgAdharaH - mRdvIkAmalakAnAM rasaM kAthaM madanayuktaM jvarApadaM macchaddanaM pibet / cakrapANiH - samprati kramasUcitavamanavirecanayogAnAha - jvaribhya ityAdinA / bahudoSebhyaH' ityanena alpadoSeSu saMzodhanaM niSiddhamiti sphArayati / kAla iti yathoktavamanavirecanayogyajvarAvasthAyAm / kalpa iti kalpasthAne / madanaM pippalIyuktaM kaphe, kaliGgayuktaM pittazle SmaNi, * praskandanamiti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #268
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2467 lihyAda vA vRtaM cUrNa saMyuktaM caudrsrpissaa| pibeda vA kSaudramAvApya saghRtaM triphalArasam // AragvadhaM vA payasA mRdvIkAnAM rasena vaa| triphalAM trAyamANAM vA payasA jvaritaH pibet // jvarAda vimucyate pItvA mRdvIkAbhiH sahAbhayAm / payo'nupAnamuSNaM vA pItvA drAkSArasaM nrH|| 140 // kAsAcchAsAcchiraHzUlAt pArzvazUlAccirajvarAt / mucyate jvaritaH pItvA paJcamUlIzRtaM payaH // 141 // AmalakAnAM rasaM vA madanaphalakalkayuktaM dhRtabhRSTa jvarApahaM pracchaInaM pibet / yogadvayamiti // 139 // gaGgAdharaH-UddhataH zodhanayogAnuktvAdhaH zodhanAnAha-lihyAda vetyaadi| kSaudrasapiyoM trivRtAcaNeleha ekyogH| triphalArasaM saghRtaM kSaudramAvApya prakSipya pibedeti dvitiiyH| AragvadhaM sampAkasya phalamadhyaniryAsaM payasA uSNena pibedityekH| mRdvIkAnAM rasena kAthenAragvadhaphalamadhyaM vA pivediti dvitiiyH| triphalAM carNIkRtAM payasA pibet| trivRtAmiti pAThe trivRtAM carNIkRtAM kalkIkRtAM payasA pibediti tRtiiyH| trAyamANAM vA cUrNIkRtAM payasA pibediti cturthH| jvarita iti srvtraanvetvym| jvarakSINasya kAmantu payasA tu malAn harediti yaduktaM tat pyovirecnmaah--jvraadityaadi| mRdvIkAbhiH sahAbhayAM nikAthya payo'nupAnaM pIsA jvarI jvarAt mucyte| drAkSArasaM drAkSAkAthamuSNaM payo'nupAnam uSNagavyadugdhAnupAnaM pItA naro jvraanmucyte| uSNaM drAkSAkAthaM pIlA gavyadugdhamapyuSNamevAnupibediti bhAvaH // 140 // - gaGgAdharaH-kAsAdityAdi / paJcamUlIkRtaM vilvAdipaJcAnAM mUlAnAM kalkena madhukayuktaM daahpraaye| kSaudrayogAnmadhurIkRtamambu kssaudraambu| lavaNayogAlavaNIkRtamambu lavaNAmbu / praskandanaM virecanam / AsvAdya tyupayojya / kiMvA AsAdya ti pAThaH // 137-140 // ckrpaanniH-krmaagtkssiirpryogaanaah-kaasaadityaadi| atra paJcamUlyAdidravyasya tathA kSIrasya pAnIyasya ca mAnAnuktau vRddhavyavahArasiddhayA paribhASayA mAnakalpanam / paDatam-"dravyAdaSTaguNaM For Private and Personal Use Only
Page #269
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2448 crk-sNhitaa| [ jvaracikitsitam eraNDamUlotkathitaM jvarAt saparikartikAt / payo vimucyate pItvA tadvad vivazalATubhiH // 142 // trikaNTakabalAvyAghrI-gur3anAgarasAdhitam / vardhomUtravibandhana zophajvaraharaM pyH|| 143 // sanAgaraM samRdvIkaM saghRtakSaudrazarkaram / zRtaM payaH sakhajUraM pipAsAjvaranAzanam // 144 // pAdikena caturgaNajalena paka gavyaM payaH pIlA jvaritaH kAsAdityAdito mucyate // 141 // __ gnggaadhrH-ernnddetyaadi| eraNDamUlotkathitaM payaH pIlA saparikarttikAt gude karttanavatpIDAyuktAt jvarAda vimucyate / vilvazalATubhiH AmavilvAnAca zuSkANAM kalkairutkathitaM payastadvat pIlA saparikartikAt jvarAdavimucyate // 14 // - gaGgAdharaH-trikaNTaketyAdi / trikaNTakaM gokSuraM balA pItapuSpA balA vyAghrI kaNTakArImUlaM nAgaraM zuNThI ebhiH kalkairaSTamAMzaiH jale caturguNe sAdhitaM payaH purANaguI prakSipya pItaM vaccaumUtravibandhana zothajvaraharaM bhavati // 143 // - gnggaadhrH-snaagrmityaadi| nAgaramRdvIkAkhajjU raH kalkIkRtaH zRtaM caturguNe toye pakka' payaH zItIbhUtaM ghRtakSaudrazakarAyuktaM pipAsAvaranAzanam // 144 // kSIraM kSIrAt toyaM caturguNam / kSIrAvazeSaH karttavyaH kSIrapAke tvayaM vidhiH // " iti| etacca dravyApale kSIrapalacatuSTayaM pAnIyapalAni Sor3aza dattvA kSIrAvazeSaH pAkaH krttvyH| evamprakArA maanvyvsthaa| nanu yantra mASaparNabhRtIye-"medAM payasyAM jovantI vidArI knnttkaarikaam| mASAn zvadraSTAM kSIrikAM godhUmAn shaalissssttikaan| payasyodake paktvA kaarssikaanaakonmite| vivarjayet payaHzeSam" ityAdinA kSIravyAdimAnamuktam, tat tavaiva viSaye jJeyam, tanmAntaraparibhASAgRhItatvAdasya maansy| pradezAntarayogoktaM hi mAnaM tadeva pradezAntare'pi mAnaliGga bhavati, yat paribhASAnugataM bhavati, yat tu paribhASAbAdhitam, tat svaviSaye evaavtisstthte| yathA "zuddhazuSkarasonasya catuHpalaM kSIrodake'STaguNe pacet kSIrazeSaJca pAyayet' iti, evamanyadapi tantAntaraparibhASAviruddhamAnakathanaM tavaiva prayoge vyavasthitaM jnyeym| parikartikA karsanAkArA gudaadivednaa| sanAgaramityAdau kSIrakSaudrasya pAkAnaItvenottarakAlaM draSyAntaratulyamAnasmaiva For Private and Personal Use Only
Page #270
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zya adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / caturguNenAmbhasA vA zRtaM jvaraharaM payaH / dhAroSNaM vA payaH sadyo vAtapittajvaraM jayet // 145 // jIrNajvarANAM savrvveSAM payaH prazamanaM param / peyaM taduSNaM zItaM vA yathAsvairauSadhaiH zrutam // 146 // prayojayejjvaraharAn nirUhAn sAnuvAsanAn / pakvAzayagate doSe siddhau yAnupadekSyate // 147 // paTolAriSTapatrANi sozIraM caturaGgalam / hrIveraM rohiNI tiktA zradaMSTrAmadanAni ca // For Private and Personal Use Only 2466 gaGgAdharaH - caturguNeneti / kevalena jalena kalkaM vinApi taM payo jvarahara - miti / caturguNenetyanena sarvvatra payaHpAke caturguNaM jalaM jJApitam / taduktamanyatra / " dravyAdaSTaguNaM kSIraM kSIrAt toyaM caturguNam / kSIrAvazeSaH karttavyaH kSIrapAke svayaM vidhiH // " iti / dhAroSNaM veti / godohanamAtraM yat svabhAvata uSNaM dugdhaM tad vAtapittajvaraM sadyo jayet, na tu kaphapittajaM kaphavAtajaM vA / dAhatRSNAparItasyetyAdinA yat payovidhAnamuktaM, tatra sanAgaramityAdiyogena tRSNAvato dugdham | kAsAdityAdinA nirAmajvarANAM dhAroSNaM vetyAdinA vAtapittajvarasya, taH saddhapracyutadoSe zRtaM payo vihitam / / 145 // gaGgAdharaH - jIrNajvarANAmityAdi / sarvveSAmiti vAtAdijAnAM sarvveSAmeva jIrNajvarANAM kSINakaphAnAM yathAstraiH svIyaiH svIyairauSadhaiH zRtaM paka payaH paraM prazamanam / tacca dugdhamuSNaM vA zItaM vA peyaM vAtakaphe'tyuSNaM vAtapitte zItam, savveMtra sarvvaM vA yathAsvoSadha siddhatvAnna virudhyate // 146 // gaGgAdharaH - nirUhairvA malAn harediti yaduktaM tannirUha yogAnAha - prayojaye. dityAdi / siddhau siddhisthAne / tathAta Urddhazca yAn jvaraharAn sAnuvAsanAn nirUhAnupadekSyate tAn jvaritasya kSINasya pakAzayagate doSe prayojayet / / 147 gaGgAdharaH - ke yogA atropadekSyante ityAha-- paToletyAdi / paTolAriSTayoH prakSepo jJeyaH / uSNaM zItaM veti vikalpa icchAvizeSakRtaH / kiMvA prabalavAte uSNam, pitte'tibale zItam // 141 - 147 // cakrapANiH - nirUhavidhau jvaraharAniti vacanena jvaraharaidra' vyairnirUhAnuvAsanakalpanAM darzayati /
Page #271
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2500 crk-sNhitaa| jvaracikitsitam sthirA balA ca tat savvaM payasyarbodake shRtm| kSorAvazeSaM nirmyahaM saMyuktaM caudrasarpiSA // kalkaimadanamustAnAM pippalyA madhukasya c| . vatsakasya ca saMyuktaM vastiM dadyAjjvarApaham // zuddha mArge hRte doSe viprasanneSu dhaatussu| gatAGgazUlo laghvaGgaH sadyo bhavati vijvrH|| 148 // vastiH / AravadhamuzIrANi madanasya phalAni c| paryazcatasro madhukaM niryyahamupakalpayet // priyaGgarmadanaM mustaM zatAhvA madhuyaSTikA / kalkaH sarpigaDaH kSaudra jvaraghno vastiruttamaH // 146 // vastiH / patrANi / rohiNI tikteti ktturohinnii| sthirA shaalprnnii| aodake arddhasudakaM yatra tasminnodake payasi gokSIre dvibhAge bhAgekaM jalaM dattvA tayo yoraSTamAMza paTolAdInAM kalkaM dattvA paktvA kSIrAvazeSaM taM niyyUhaM kSaudrasarpiSAnurUpeNa saMyuktaM kRkhA tathA madanaphalamustakapippalIyaSTImadhukavatsakavIjAnAM kalkeyuktaM kRtA vastiM nirUhavastiM jvarApahaM dadyAt / anena zuddha mArge srotasi ityAdau sati sadyo vijvaro bhvti| eko'yaM nirUhavastiH // 148 // gnggaadhrH-aargvdhmityaadi| Aragvadhasya phalamadhyaM, parNyazcatastra iti zAlaparNI pRzniparNI mASaparNI mudgaparNIti catasraH prnnyH| AragvadhAdIni dravyANyaSTau kAthavidhinA niyyUha kAthamupakalpayet saadhyet| tatra kAthe pUte priyaGgamadanaphalamustakazatAhAyaSTImadhukAnAM pazcAnAM kalkaM gavyaM sarpiH purANaguI purANamadhu ca dattvA AloDya vstividheyH| iti dvitIyo niruuhvstiH||149|| paTolAya nirUhe 'payasyodake zRtam' ityanena kSIratulyasya jalasya grahaNam, 'arddha'zabdasya samapravibhAgavacanatvAjjJa yam / atra ca kvAthakalkasnehAdimAnavyavasthitiH sidristhAne vaktavyaiva bodavyA // 148 // 149 // For Private and Personal Use Only
Page #272
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 3ya adhyAyaH cikitsitasthAnam / gur3a cIM trAyamANAJca candanaM madhukaM vRSam / sthirAM balAM pRzniparNI madanaJceti sAdhayet // rasaM jAGgalamAMsasya rasena sahitaM bhiSak / pippalIphalamustAnAM kalkena madhukasya ca // ISatsalavaNaM yuktaM nirUhaM caudrasarpiSA / jvaraprazamanaM dadyAbalasvedarucipradam // 150 // vastiH / jIvantIM madhukaM medAM pippalIM madanaM vacAm / RddhiM rAsnAM balAM vilvaM zatapuSpAM zatAvarIm // piSTrA coraM jalaM sarpistailaJca vipaced bhiSak / anuvAsanikaM snehametad dadyAjjvarApaham // 151 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2501 anuvAsanam / gaGgAdharaH - guDacImityAdi / vRSaM bAsakamUlam / madanaM madanaphalam / iti guDUcyAdi - madanAntAni nava dravyANi kAthavidhinA rasaM kAryaM sAdhayet bhiSak / rasaM taM kAryaM, jAGgalAnAM hariNAdInAM mAMsasya rasaM sAdhayitvA tena mAMsarasena sahitaM, pippalImadanaphalamustakayaSTimadhukAnAM kalkena ca yuktam, IpatsalavaNaM saindhavalavaNena sahitamIpallavaNarasaM kSaudrasarpipA yuktaM kRtvA nirmathya nirUha dadyAt / evaM tRtIyavastiH / / 150 / / gaGgAdharaH- atha rukSabaddhapurISAya pradadyAdanuvAsanamiti yaduktaM tadanuvAsanamAha - jIvantImityAdi / jIvantIM zAkavizepam / medAM khanAmakhyAtAM tadabhAve'zvagandhAm / madanamapi savrvvatra phalameva grAhyam / RddhiM svanAmakhyAtAM tadabhAve balAM dadyAt / vilvaM vilvamUlakhak / etAni jIvantyAdIni zatAvaryyantAni dvAdaza dravyANi snehapAdikamAnena piSTrA kalkIkRtya purANaM sarpistailaJca navaM tilaprabhavaM mililA prasthaM mandAgninA paktvA mucchevilA tatra zItIbhUte pUrvoktaM kalkaM dattvA kSIrazca tatsnehasamaM jalaM tatsnehAt triguNaM dattvA aikadhyaM vipacet bhiSak / etadAnuvAsanikaM jvaraharaM snehaM dadyAt / / 151 / / anuvAsanam / For Private and Personal Use Only cakrapANiH - guru cyAdau sAdhayed rasamiti kvAthaM kuryyAt / ISatsalavaNamiti ISatkSaudrasarpiSA yuktamiti yojyam / jIvantyAdye anuvAsanayamake kSIraM snehasamam, jalantu triguNamiti 314
Page #273
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 2502 www.kobatirth.org caraka saMhitA | - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir paTolapicumardAbhyAM gur3a cyA madhukena ca / madanaizva zrutaH sneho jvarannamanuvAsanam // 152 // candanAgurukAzmarthya - paTolamadhukotpalaiH / siddhaH sneho jvaraharaH snehavastiH prazasyate // [ jvaracikitsitam yaduktaM bheSajAdhyAye vimAne rogabheSaje / zirovirecanaM kuryyAda yuktijJastajjvarApaham // anuvAsanam // For Private and Personal Use Only 153 // snehavastiH / ( nasyam / ) gaGgAdharaH - paToletyAdi / paTolapatranimbapatra guDUcIyaSTimadhumadanaphalAni iti paJca kalkIkRtya caturguNajale zRtaH pakaH snehaH zreSThakhAt ghRtamadhikArAt sarpistailaJceti vA catuH snehAnAmanyatamo vA // 152 // dvitIyo'nuvAsanayogaH / gaGgAdharaH- candanetyAdi / candanAdIni SaT dravyANi kalkIkRtya caturguNe jale siddhaH snehaH pUrvvavadekaH sarpirAdiH pakaH jvaraharaH snehavastiH anuvAsanavastiH // 153 // gaGgAdharaH- anuvAsanamuktvA gaurave zirasaH zUle ityAdinA yacchIrSavirecanavidhAnamuktaM tasya yogAnAha - yaduktamityAdi / bheSajAdhyAye bheSajacatuSkAntargate'pAmArga taNDulIye'dhyAye'pAmAgasya vIjAnItyArabhya jyotiSmatI nAgaracetyantena yacchirovirecanamuktaM, vimAne rogabheSaje iti vimAnasthAne rogabhiSaga jitIye'dhyAye sarvvazeSe zirovirecanadravyANi punarapAmArgepippalImaricetyArabhya zirovirecanArthamupadizantItyantena yacca zirovirecanamuktaM, yuktiyo bhiSak teSu madhye yajjnarApadaM zirovirecanaM tad buddhayA yuktyA jvare kuryyAt / snehAccAtuguSyaM dravasya kAryyam / 'madanazca zRtaH snehaH' ityanantaroktasapistailarUpa eva yamaka sneho boddhavyaH / evaM 'siddhaH snehaH' ityatrApi jJeyam // 150 - 153 // cakrapANiH -- yaduktamityAdinA zirovirecanadravyamAha / bheSajAdhyAya ityapAmArgataNDulIye /
Page #274
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 2503. yaJca nAvanika tailaM dhUmavartizca yA puraa| mAtrAzitIye nirdiSTA prayojanA sA jvareSvapi // 154 // abhyagAMzca pradehAMzca pariSekAMzca kArayet / yathAbhilASaM zItoSNaM vibhajA dvividhaM jvaram // 155 // sahasradhautaM sarpirvA tailaM vA candanAdikam / dAhajvaraprazamanaM dadyAdabhyaJjanaM bhiSak // 156 // atha cndnaaditailmupdessyaamH|td yathA-candana-zaileyabhadrazriya- kAlAnusArya-bhaNDI-kAlIya-padmApadmakozIra-zArivA___ yccetyaadi| sUtrasthAne svasthacatuSke mAtrAzitIye'dhyAye yacca nAvanaM. nAvanIyamaNutailaM nAma candanAguruNI ityAdinA yathoktAna aznute guNAnityantena padona purA niddiSTa tat tailaM, tathA tatraivAdhyAye yA ca dhamavattiH zirovirecanArthA nirdiSTA, sA ca jvareSvapi pryojyaa||154|| __ gaGgAdharaH-athAbhyaGgAMzca pradehAMzcetyAdinA yadabhyaGgAdividhAnamuktaM teSAM yogaanaah-abhynggaaNshcetyaadi| yathAbhilASaM zItajvare uSNamabhilapati uSNadAhajvare zItamabhilapatItyabhilASamanatikramya zItoSNaM dvividhaM jvaraM vibhajya zIte jvare uSNAn abhyaGgAdIn uSNajvare zItAn abhyaGgAdIn kArayet // 155 gaGgAdharaH-nanu kai vyarityata aah-shsrdhautmityaadi| sahasradhotaM sarpizcandanAdikaM tailaJca dAhajvaraprazamanam abhyaJjanaM dadyAt // 156 // . - gaGgAdharaH-nanu kimbhUtaM candanAdikaM tailamityata aah-athetyaadi| cndnetyaadi| pittaprazamanakhAdatraM candanaM raktam / zAleyaM missijH| bhadrazriyaM zrIkhaNDacandanaM shvetcndnmitythH| kAlAnusAyaM zailajam / bhaNDI bhANDIti yacca nAvanika tailamityaNutailam / abhyaGgAMzcetyAdinA kramAgata vhiHprinaarjnmaah| yathAbhilApamiti yatheccham / zItoSNaM vibhajyeti zItasamutthamuSNasamutthaJca jvaraM vibhajya, tatra zIta. samutthe uSNAbhyaGgAdayaH uSNe zItAH krtvyaaH| atra ca pratilomavyAkhyayA shiitaabhipraayinne'bhynggaadiinaah-shsrdhautmityaadi| 'sahasra'zabdo vipulaarthH| tena anekadhA dhotaM sapirityarthaH // 154-156 // cakrapANiH-sUcitaM candanAya tailaMbate-athetyAdi / 'ath'shbdo'dhikaare| candanAya na dravyeNa saMskRtaM tailamapi candanAyamucyate / candanaM raktacandanam / bhadrazriyaM zvetacandanam / kAlAnusAyaM For Private and Personal Use Only
Page #275
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2504 crk-sNhitaa| [ jvaracikitsitam madhukaprapauNDarIkanAgapuSpodIcya-valya-8-padmotpalanalina-kumudasaugandhika-puNDarIka-zatapatra-visamRNAlazAlUkazavAla-kazerukAnantA-kuzakAzecudarbhazaranalazAlimUla - jambU-ketra-vetasa-vAnIragundrA-kakubhAsanAzvakarNa-syandana--vAtapotha- -zAla-tAla--dhavatiniza--khadira--kadara--kadamba--kAzma>--phala--sarja-prakSakapItanoDumbarAzvattha-nyagrodha-lodhra-dhAtakI-dRvetkaTa-zRGgATakamaJjiSThA-jyotiSmatI pusskrviij-kraunycaadn-bdrii-kovidaarkloke| kAlIyaM kAlIyakASTham / padmA bhaargii| padmakaM panakASTham / uzIra vIraNamUlam / zArivA anantamUlam / madhukaM yaSTImadhu / prapauNDarIkaM puNDarIyakASTham / nAgapuSpaM nAgakezarapuSpam / udIcyaM bAlakam / balyAni balahitAni daza aindyaSabhyatirasaSyaproktApayasyAzvagandhAsthirArohiNIbalAtibalA iti pazcAzanmahAkaSAyoktAni / padmaprasiddham / utpalaM nIlotpalam / nalinaM sahasrapatraM padmam / kumudaM shvetjljpusspmaatrm| saugandhikaM kahArapuSpaM sudhIti loke| puNDarIkaM zvetapadmam / zatapatraM pdmm| visaM mRNAlam / mRNAlaM padmAdInAM kandaprabhavaM kSudramRNAlam / zAlakaM padmAdInAM kndH| zaivAlaH shaivlH| kazeruH kezara iti loke| anantA anantamUlam / kuzakAzayomU lm| ikSuH prasiddhastasya mUlam / darbha ulustasya mUlam / zAlimantikadhAnyaM tasya mUlam / jambUH prsiddhaa| vetrazca prasiddham / vetasaH pAnIyAmalakam / vAnIraM tasya prbhedH| gundrA gur3acI gur3ArocanI vA / kkubhojjnH| asanaH pItazAlaH / azvakaNaH kSudrazAlaH / syandano nemikssH| vAtapothaH kiNshukH| zAlaH prsiddhH| evaM tAladhavazca / tinizaH syndnbhedH| khadiro vAvarIti prasiddhaH / kadaraH zvetakhadiraH khayera itimsiddhH| kadambaH prsiddhH| kAzmayaM gmbhaariiphlm| phalaM mdnphlm| sajjo vRhadvakSaH shaalH| plakSo jaTI nAkaiDa iti loke / kapItanam aamraavkH| ikaTeti ekar3a iti loke| bhRGgATakaM pAnIyaphalam / jyotiSmatI ltaaputtkii| puSkaravIja panavIjam / shiitlaa| nalinaM padmabhedaH / mRNAlam sugandhi muulm| vetsH| azvakarNaH zAlabhedaH / (praroho vttH|) syandano' nemiivRkssH| vAtapoya plaashH| tinizo vakSulaH / kadaraH khadiraH / kaSIttano gandhamur3a iti khyaatH| vaTo'praroho vaTaH nyagrodhastu prarohavAn vaTaH / jyotiSmatI * cavya iti vA paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #276
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / 2505 -- kadalI- saMvarttakAriSTaka- zataparvvA zItakumbhikA - zatAvarI zrIparNIrohiNI -- zrAvaNI - mahAzrAvaNI zItapAkyodanapAkI - kAlA-balApayasyA- vidArI - jIvakarSabhaka-- kSatrasahA - medA - mahAmedA- madhurasaproktA - tRNazUnya-- mocarasATarUSaka-- vakula- kuTaja - paTolanimba - zAlmalI - nArikela - kharjUra- mRDIkA - piyAla- priyaGgu- dhanvanAtmaguptA-madhUkAnAmanyeSAJca zItavIryANAM yathAlAbhamauSadhAnAM kaSAyaM kArayet / tena kaSAyeNa dviguNitapayasA taiSAmeva kalkena kaSAyArddhamAtra mRdvagninA sAdhayet tailam / tat tailamabhyaGgAdeva krAzcAdano ghoJculukaH / badarI tridhA / kovidAraH kAJcanapuSSam / kadalI suprasiddhA / saMvattako mustakas / ariSTakaM nimbaH / zataparvvA durvvAbhedaH / zItakumbhikA kumbhAr3alatA / zrIparNI gAmbhArI / rohiNI kaTurohiNI / zrAvaNI raktamuNDerI / mahAzrAvaNI zvetamuNDerI / zItapAkI zItalA / odanapAkI nIlajhiNTI | kAlA nIlIti loke / balA pItabalA / payasyA kSIrakAkolI kSIravidArI vA / vidArI bhUmikuSmANDaH / jIvakaH RSabhakaH khanAmaprasiddhaH / kSudrasahA mudraparNI / medA mahAmedA ca prasiddhA / madhurasA mUrvvA / RSyamoktA pItabalA zukazimbA vA / tRNazUnyaM mallikA / mocarasaM zAlmalIveSTakam aTarUSakaM vAsakaH / vakulAdayaH spaSTAH / dhanvanaM dhanvananAmA vRkSaH / AtmaguptA zukazimbA | madhuko madhudrumaH / anyeSAzca zItavIryyANAm AmalakAdInAM yathAlAbha kaSAyaM kathavidhinA kArthaM kArayet / tena kaSAyeNa tailAd dviguNena payasA ca gavyena dviguNena sutarAM kaSAyArddhamAnaM tailaM tilamabhavaM snevaM teSAmeva candanAdInAM yathAlAbhakalkena tailAt pAdikena sAdhayet / tat taLaM ghRtavat kAGkSinikA / saMvarttako vibhItakaH / ariSTaH parvvatIyanimbam / zataparvvA zvetadUva / zItakumbhikA kASThapATalA / mahAzrAvaNI alambuSA sthUlaphalA / zItapAkI gandhadUrvA / odanapAkI nIjhiSTI / kAlA kAkolI / RSyaproktA vRddhiH zatAvarI vA, potabalA vA / tRNazUnya' ketakI / yathAlAbhamityanena duHkhaprApyabheSajaparityAgenApi candanAdipAkaM darzayati / dviguNaM payo'smin kAthe, tena dviguNapayasA kAthena / atra kalkamAnAniddize'pi For Private and Personal Use Only
Page #277
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2506 caraka saMhitA / [ jvaracikitsitam sadyo dAhajvaraM prazamayati / etaireva cauSadhaiH zlakSNapiSTaiH zItaiH pradehaM kArayet / etaireva ca bhRtazItaM salilamavagAhapariSekArthaM prayuJjIta // 157 // iti candanAdi tailAdi / madyAranAla - kSIra- sauvIra - dadhighRtasalilasekAvagAhAzca sadyo dAhajvaramapanayanti zItasparzatvAditi // 158 // * tailapAko'pi taile pheno'dhiko mata iti lakSaNena samyak pakamavatAyrya abhyaGgArtham / etadabhyaGgAddhi sadyo dAhajvaraM prazamayati / dAhajvare'bhyaGgamuktvA pradehAdInAha-- etairevetyAdi / etairuktaizcandanAdibhirauSadhe jelena zlakSNapiSTaiH suzIteH pradehaM kArayet dAhajvaraprazamana : eSa pradehaH / pariSekAdyartha jalamAha - etairevetyAdi / etairuktaireva candanAdibhirauSadhaiH mRtazItazca salilamarddhamRtaM jalamavagAhArthaM pariSekAthezca prayuJjIta / / 157 // iti dAhajvare candanAdIni tailAdIni / gaGgAdharaH- sekAvagAhAntaramAha - madepratyAdi / sauvIraM tuSodakam // 158 // snehapAdikatvaM kalkasya "kalkazca snehapAdikaH" iti vacanAt / sadha iti zIghram / atra yadyapi tailamuSNa N ghRtaJca zItalaM, zItaJca dAhaprazamane prazastam, tathApi sUkSmamArgAnusAritayA vyavAyitayA ca tathA sparnanenAdhikavAtaharatayA tailamevAbhyaGga'dhikRtam, na ghRtam / anye tu ghRtAdapi tailaM saMskAravAhitaramiti kRtvA tailamihoktamiti bruvate / nanu 'candanAyam' iti saMjJAkaraNe kiM prayojanam ? pradezAntare vyavahArArthamiti cet, na, vinApi saMjJAkaraNAt pradezAntare yaugikasaMjJAvyavahAro dRSTaH, yathA - " SaTpalaM vA pibet sarpiH" tathA "vAsAghRtaM dAdhikaM pibet" iti 'zrUSaNAdyam' ityAdau tathAkRtAyAmapi saMjJAyAM vyavahAro na dRzyate / yathA va 'etat pAruSikaM sarpiH' iti, tathA SaDbhAgakaSAyakAdisaMjJAM kRtvA na vA tAbhiH pradezAntare vyavahAraH kRtaH / maivam / pAruSikAdisaMjJAyA yadyapi zAstra vyavahAro nAsti, tathApi tadvidyAnAM vaidyAnAM tayA saMjJayA vyavahAro bhaviSyati, etadartha' saMjJAkaraNam / saMjJAnAJca prayogakathanasamaye akAraNopayogasiddhAH saMjJA bhavantyeva SaTpalAdikAH / tena pradezAntare'pi yaugikasaMjJAvyavahAro bhavati kvacit kvaciccAnyadhopAdeyatayA vaidyaprasiddhayA ca prayogasamaya eva saMjJA kriyata iti na kvacit kSatiH / evamanyatrApi saMjJAkaraNe vyAkhyeyam / 'azlakSNa piSTaiH' iti vacanena lakSNapiSTapasya dAhakatAM sUcayati / yaduktam - " lakSNapiSTaghano lepazcandanasyApi dAhakRt / tvaggatasyoSmaNo rodhAt zItakRt tvanyathAguroH" iti // 157 // 158 // For Private and Personal Use Only
Page #278
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org zya adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / bhavanti cAtra / pauSkareSu suzIteSu padmotpaladaleSu ca / kadalInAzca @ patreSu caumeSu vimaleSu ca // candanodakazIteSu dAhArttaH saMvizet sukham / himAmbupUrNe + sadane zIte dhArAgRhe'pi vA // 156 // hemazaGkhaprabAlAnAM maNInAM mauktikasya ca / candanodakazItAnAM nA saMsparzAn rasAn + spRzet // 160 // sragbhirnIlotpalaiH padmarvyajanairvividhairapi / zItavAtakarairvIjyazcandanodakavarSibhiH // 169 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2507 gaGgAdharaH- atha dAhajvare yogAntarAnAha zlokaH - pauSkareSvityAdi / puSkaraM vRkSavizeSastasya daleSu ca padmadaleSu ca utpaladaleSu ca kadalInAM patreSu komaleSu zraumeSu vimaleSu vastreSu sarvveSu candanodakazIteSu zvetacandanaghaSeNena kRtodakasikteSu saMvizet zayIta / himetyAdi / himAmbupUrNe himAmbubhiH pUrNaH koSTho yasya sadanasya tatra sadane'thavA zIte sadane'thavA dhArAgRhe yatranAlena jaladhArayA yukte gRhe zayIta / / 159 / / gaGgAdharaH - hemetyAdi / hemnaH samyaksparzAn vAtapittottarajIrNajvarI puruSaH spRzet / athavA zaGkhasya saMsparzAnathavA pravAlasya saMsparzAnathavA maNInAM saMsparzAnathavA mauktikasya saMsparzAnathavA zvetacandana gharSaNajodakazItAnAM dravyANAM sasparzAn rasAn dravAn spRzet / / 160 / / gaGgAdharaH- sragbhirityAdi / tathA nIlotpalaiH padmarvA kRtAbhiH srabhiH mAlAbhiH / vividhaistAlavRntamaya-kadalIpatra -mANapatra - nimbapatra - padmapatra- cAmarAdibhirvyajanaiH zItavAtakaraiH zItameva vAtaM kartta zIlavadbhizvandanodakasiktaireva candanodakavarSibhizcandanodakagharSaNazIlaiH vIjyaH vyajanIkAyryaH sa jvaro nA syAt / / 161 / / For Private and Personal Use Only cakrapANiH - saMsparzAnurasAn spRzediti vacanAnna ciraM dhArayediti darzayati / ciravAraNe kahArANAnceti pAThAntaram / + sikte iti pAThAntaram / * * saMsparzAnurasAn pibediti cakradhRtaH pAThaH /
Page #279
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2508 crk-sNhitaa| jvaracikitsitam nayastaDAgAH padminyo hRdAzca vimlodkaaH| avagAhe hitA daah-tRssnnaaglaanijvraaphaaH|| 162 // priyAH pradakSiNAcArAH prmdaashcndnokssitaaH| zAntaye'yuH cha paraiH kAmairmaNimauktikabhUSaNAH // 163 // zItAni cAnnapAnAni zItAnyupavanAni c| vAyavazcandrapAdAzca zItA dAhajvarApahAH // 164 // athoSNAbhiprAyANAM jvaritAnAm abhygaadiinupkrmaannuvyaakhyaasyaamH| aguru-kuSTha-tagara-nalada-patra-zaileyaka-dhyAmaka gaGgAdharaH-naya ityaadi| tasya dAhatRSNAvato vAtapittodIrNajvariNo'vagAhe pabhinyo nadyastar3AgAca pamino hudAzca vimalodakA hitA dAhAdiharAzca syuH||162|| gaGgAdharaH-priyA ityaadi| tasyaM dAhAdInAM zAntaye parairutkRSTaH kAmairmadanavihvalacittena lAlasAbhiH pramadAH prakRSTaM madavatyaH striyo yuvatayo yAH priyA bhavanti pradakSiNAcArAH prakarSaNa dAkSiNyamAnukUlyam AcarituM zIlavatyazca bhavanti, tAzcandanokSitAH prakSitacandanAGgAstathA maNimauktikabhUSaNAH satyastaM jvariNamayumaiccheyuH // 13 // gaGgAdharaH-zItAnItyAdi / tathAsya jvariNaH zItAni cAnAni vAryabhAdIni zItAni pAnAni nArikelodakAdIni zItAni puSpakadalyAdInAM kRtrimavanAni ca zItAzca vAyavazcandrapAdAzcandrasya jyotsnA shiitvaahjvraaphaaH| iti zItAbhiprAyajvaritasyAbhyagAdIni vyAkhyAtAni // 164 // gaGgAdharaH-athoSNAbhiprAyajvaritasya abhyaGgAdayo vyaakhyaasynte-athetyaadi| uSNAbhimAyANAM zItArtAnAM jvaritAnAm / AdinA pradehAvagAhapariSekAn / agunnityaadi| aguru kRSNAguru / kuSTham / tagaraM tagarapAdikam / naladam hi teSAmapyuSNatA syAt / vAyavazcandrapAdAH zItA iti atra cAkRtoSNasvadarzanAt zItA iti vizeSaNena candrapAdAnAM teSAM sarvadA zItatvam / kiMvA, candrapAdA api atyuSNakAle rajanISu anuSNA evoSNasamparkAdRSNA bhavanti, tamirAsArtha zItA iti // 160-165 // * sAntvayeyuH iti cakrAditaH pAThaH sAdhIyAn / For Private and Personal Use Only
Page #280
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Hao " 3ya adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / 2506 | hareka sthAyaka -kSema kailA-- varAGgadalapura- tamAlapatra - bhUtIkarauhiSa- sarala - zallakI - devadArvvagnimantha-visvazyonAkakAzmarthyapATalA - punarnavA - vRhatI - kaNTakArikA - vRzvIra- zAlaparNI-pRzniparNImASaparNI - mudraparNI- gokSura karaNDa - zobhAJjanaka- varuNArkaciravilvatilvaka -- zaTI -- puSkaramUla- gaNDIroruvUka -- pattUrAkSIvAzmAntaka - zima - mAtuluGga - mUSakaparNI- -tilaparNI-pIluparNI- meSazRGgIhiMsA - dantazaTha bhallAtakairAvatakAsphota. kaNDIrAtmaguptA kAkANDe - pIkA - karaa - dhAnyAjamoda - pRthvIkA - sumukha- surasa - kavaka - kaNDIrakuTheraka kAlamAlaka- parNAsa tavaka- phaNijbhaka bhUstRNa- zRGgaverauzIram / patraM tejapatram / dhyAmakaM kattRNam / hareNukaM reNukamiti loke / sthauNeyaM granthiparNam / kSemakaM haridrA, corakASTha ityanye / elA sthalailA / varAGgadalaM priyaGgupatram | puro gugguluH / tamAlapatram / bhUtIkaM yamAnI / rauhiSaM kattaNabhedaH / saralam / zallakI zilArasaH / devadAru / agnimantho gaNerI / zyonAkadIni SaT spaSTAni / vRvIraH zvetapunarnavA / zAlaparNyAdIni arkAntAni nava spaSTAni / ciravilvo naktamAlaH nATA iti loke / tilvakaM lodham / puSkaraM svanAmakhyAtaM tasya mUlaM tadabhAve kuSTham / gaNDIro dUrvA / uruvako raktairaNDamUlam / pattarA kama iti loke / akSISo raJjanavRkSaH / azmAntako lauhacara iti loke zigra rktshobhaanyjnm| mAtuluGga jambIrabhedaH / mUSakaparNI dantI / tilaparNI raktacandanam / pIluparNI, meSazRGgI ajAstanayugavada yugmaphalA / hiMsrA kAliyAkar3a / dantazaTho jambIraH / bhallAtakaM prasiddham / airAvataM hastizuNDI / AsphotA AkaramallI / kANDIraH zvetadUrvA / AtmaguptA zukazimbI / aiSIkA zaramUlam / karaJjo DaharakaraJjAmUlam / dhAnyakaM dhanIyakam / ajamodaM vanayamAnI / pRthvIkA sUkSmailA / sumukhaM parNAsaH / surasaH parNAsaH / kavakaH / kaNDIraH / kuTherakaH zvetaparNAsaH cakrapANiH - aguvadha kSemakazvorakaH / rauhiSo rAmakarpUra iti khyAtaH / zizuH zobhAkhanabhedaH / mUlaparNI gugguluH / tilaparNI tiLoktA iti khyAtaH, raktacandanamityanye / kAnDIraH kAravellI / moraTA mUrkhetyanye zamaThabhedaH / sa hi jalajasthalajabhedAd dvividhaH / AtmajA putraJjarA khyAtA / ekaikA trivRtA / sumukhAdayaH parNAsabhedAH / sahA vRkSasahAH / 1 - I mUlaparNI iti pAThAntaram / 315 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only
Page #281
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2510 caraka sNhitaa| [ uvaracikitsitam pippalI-sarSapAzvagandhA-rAsnA ruhAvarohA balAtibalA vacA guDUcIzatapuSpA-zItavallI-nAkulIchagandhanAkulI-zvetA - jyotiSmatI citrakAdhyaNDAmlacAGgarI-tila badara-kulatthAnAm, evaMvidhAnAmanyeSAJcoSNavIryANAM yathAlAbhamoSadhAnAM kaSAyaM kArayet / tena kaSAyeNa teSAJcaiva kalkena surAsauvIratuSodakamaireyamedakadadhimaNDAranAlakaTaraprativinItena tailapAtraM vipaacyet| tena sukhoSNenoSNAbhiprAyaM jvaritamabhyajyAt, tasya zItajvaraH prazAmyati / kAlamAlakaH / parNAsaH kRssnnprnnaasH| kSavakaH haaNciyaamuulm| phaNijjhaka AsphotabhedaH / bhUstRNa ulayAmUlam / zRGgaverAdIni cakhAri sphuttaani| ruhA svnaamkhyaatkssH| avarohA vaTAvarohaH / balAdIni trINi spssttaani| gur3a cI pdmgudduucii| shiitvllii| nAkulI rAsnAbhedaH dhAruyA iti loke / gandhanAkulI sugandhIti khyAtA / zvetA zvetAparAjitA / jyotiSmatI ghoSakabhedaH / citrkm| adhyaNDA / amlacAGgerI AmaruliH / tilAdIni trINi spssttaani| evaMvidhAnAmuSNavIryANAm anyeSAJca dravyANAM cvymricaadiinaam| yathAlAbhamiti "samastaM vargamaddha vA yathAlAbhamathApi vA / gaNoktAnAM prayuJjIta dravyANi matimAn bhiSaka" iti paribhASA khyApitA / kapAyaM kAthavidhinASTaguNe jale paktvA kAthaM kArayet / tena kaSAyeNa tailasamena teSAmevAgurbAdInAM kalkena ca tailapAdikena surAdInAM pratyekamaSTAnAM tailasamamAnena tailapAtraM dvaguNyAt Sor3azazarAvamitaM tailaM vipacet / surA prsiddhaa| sauvIraM kAJjikabhedaH satuSadhAnyakRtamamlajalam / tuSodakaM satuSayavakRtamamlajalam / maireyakaM madirAprabhedaH / medakaJca madyabhedaH / dadhimaNDo dadhimastu / AranAlaM kAJjikam / kaTUraM sasArakatakram / prativinItena pratyeka samAronAMvA piten| "paJca prabhRti yatra syuTraivANi snehsNvidhau| tatra snehasamAnyAhurAka ca syAccatuguNam" iti paribhASA bodhyaa| tena pakkana tailenAbhyaGgakAle sukhoSNIkRtya uSNAbhiprAyamuSNAbhilASaM jvaritamabhyajyAt / rohAJjalikArikA / zItaparNI vRkSakalammbUkA / nAkulI cavikA / gandhanAkulI rAsnAbhedaH / adhyaNDA shukshimbii| anyeSAce tyanena rogabhiSajitIyoktoraNadravyANi graahynti| sauvIrakatuSodake nivRtkalpe vkssymaanne| mereyaM surAkRtasurA / medko'jglH| kaTuraM sasnehadadhivaH / pAtram * zItaparNIti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #282
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2511 etaireva cauSadhaiH zlakSaNapiSTaiH sukhoSNaiH pradehaM kArayet / etaireva zRtaM sukhoSNaM salilamavagAhArthaM pariSekArthaJca prayuJjIta / zItajvaraM prazamayati // 165 // zItajvare'gurkhAdi tailaadi| bhavanti caatr| trayodazavidhaH svedaH svedAdhyAye nidrshitH| mAtrAkAlavidA yuktaH sa ca zItajvarApahaH // 166 // sA kuTo tacca zayanaM taccAvacchAdanaM jvaram / zotaM prazamayantyAzu dhUpAzcAgurujA ghanAH // 167 // uSNAbhiprAyajvaritasyAbhyaGgamuktvA prdehaadiinaah-etairevetyaadi| etairaguvvAdibhiruktaH / etairevAgurvAdibhiruktadravyaiH zRtaM pakka salilaM kAthaM sukhoSNamISaduSNamavagAhAtha pariSekArthazca prayuJjIta // 165 // zItajvare'gurvAdi tailaadi| gaGgAdharaH-zItajvare yogAntaramAha-bhavantItyAdi / trayodazetyAdi / mAtrAkAlavidA prayuktaH sa trayodazavidhaH svedaH zItajvarApahaH // 166 // - gaGgAdharaH-sA kuttiityaadi| sA kuTImAvezikarasAyana vidhau yA kuTI pUrvamuktA saiva kuttiiti| kecit| zItattavihitA tasyAzitIyoktA yA kuTI sA kuttii| tathA tacca zayanaM tatraivAdhyAye zItattu vihitA yA zayyA tcchynm| taccAvacchAdanaM tatraivoktaM zItacitaM tad yadAcchAdanaM aaddh'km| ata sarvAcyeva kaSAyAdIni dravadravyANi snehasamAni pratyeka kartavyAni / yaduktam-"paJca prabhRti yatra syu vANi snehsNvidhau| tatra snehasamAnyAhuH" iti // 165 // .... cakrapANiH-svedAdhyAye trayodazavidhasyaivoktatvAt punastrayodazavidhavacanaM sarveSAmeva karaNArtham / kiMvA adhikAgnisvedaniSedhArtham / bayodazavidhasvedAntargatApi kuTI vizeSaNa hitatvAt . punrucyte| 'tacca zayanam' iti kuTIparikaratayA pratipAditaM zayanam / evaM avachAdanam For Private and Personal Use Only
Page #283
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2512 phrk-sNhitaa| [ jvaracikitsitam cArUpacitagAtrAzca taruNyo yauvanoSmaNA / AzleSAcchamayantyAzu pramadAH ziziraM jvaram // 168 // svedanAnyannapAnAni vAtazleSmaharANi ca / zItajvaraM jayantyAzu saMsargabalayojanAt // 166 // prAvaraNAdikam / tAni sarvANi zItaM jvarazcAzu prshmynti| dhUpAzca ghanA bahalA agurujA agurukASThamaGgAre jvalati kSipkhA kRtAH zItaM uvarazcAzu prazamayanti // 167 // gnggaadhrH-caarcityaadi| pramadAH kAmamadaprakarSAstaruNyo dvAtriMzadvarSAntaSoDazavarSAdhikavayaskAH striyazcArUpacitagAtrAH sumanoharAkAreNa nAtisthUlatayA nAtikRzatayA pravRddhadehA AzleSAdAliGganAda yauvanoSmaNA zizirajvaraM prazamayantyAzu // 168 // gnggaadhrH-svednaaniityaadi| svedanAni yadyapi trayodazavidhaH sveda itya nena sveda uktastathApi taditarAnanisvedAnAmAtapazvAsarodhAdijAnAM saMgrahArtha punaratra svedanAnItyuktam / annapAnAni vAtazleSmaharANi vAtaharazleSmaharatadubhayaharavilvAdipaJcamUlAdikRtAni, saMsargabalayojanAt saMsargabalena tattadvAtazleSmaharadravyANAM saMyogavalena yojanAt zItaM jvaramAzu jayanti // 169 // api| etacca zayanAcchAdanaM pRthagapmatra hitamiti pRthakpAThaM darzayati / ghanA iti bahalAH / svedanAni uSNAni kukkuTamadirAkulatyAdIni / saMsargabalayojanAdityatra antarokta evoSNAbhiprAyaH jvarakaro vAtakaphasaMsargaH 'saMsarga'zabdena gRhyte| tena vAtakaphasaMsarge yadi vAto balavAn, tadA gurUSNasnigdhabhUyiSThamanupAnam yadA kapho balavAn, tadA laghUSNarukSaprAyaM vidheymityrthH| ayajJa vAtakaphaje jvare vizeSeNa vAyoryogavAhitayA zIto bhavatIti kRtvehoktiH / tena kevalakaphajaH kevalavAtajo'pi zItAbhiprAyo zeya eva // 166-169 // For Private and Personal Use Only
Page #284
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH cikitsitsthaanm| 2513 nirAme vAtaje caiva purANe kSayaje jvre|| ladhanaM na hitaM vidyAcchamanastamupAcaret // 170 // (r) sAmA ye ye ca kaphajAH kaphapittajvarAzca ye| laGghanaM lar3anIyoktaM teSu kArya prati prati // 171 // gaGgAdharaH-dAhAdi-zItAdibhedenoktajvarayozcikitsAmuktvA vAtAdibhedana coktAnAM jvarANAM cikitsAmAha-nirAme ityaadi| pUrva jvarAhate kSayAnilabhayetyAdinA vAtaje kSayaje ca jvare sAme yo laGganapratiSedhaH kRtH| atra nirAme'pi laGghanaM prtissedhyti| 'nirAme sarvasminneva jvare nairAmye madhyAvasthAyAM vAtaje ca savisthe eva purANe dvAdazadinAdUddhazca sarvasminna va jvare kSayaje ca jvare sAsu sAmAdyavasthAsu laGghanaM hitaM na vidyaat| atra doSajvaraprakaraNAd bhayAdije khAgantuje doSaje sAmavAtajvare ca tadeva jvare pUrva yallaGghanaM niSiddhaM tannAtroktam // 170 // gaGgAdharaH-nanu tarhi kasmin jvare laGghanaM kAryamityata Aha-sAmA ye cakrapANiH-samprati vAtajAdInAM jvarANAM pUrvaniSiddhaM laGghanamullekhya vizeSacikitsAmAhavAtaja ityaadi| zamanairiti kaSAyasarpiHpAnAdibhiH zamanaiH // 17 // / cakrapANiH- samprati vAtajAdInAmapyavasthAyAM laGghanaM, tathA kaphajAdInAmapi svarUpeNaiva * itaHparam adhikAni khalvetAni padyAni kulacit dRshynte| tad yathAvikSipyAmAzayoSmANaM yasmAd gatvA rasaM nRNAm / jvaraM kurvanti doSAstu hIyate'gnibalaM ttH|| yathA prajvalito vahniH sthaalyaamindhnvaanpi| na pacatyodanaM samyaganilaprerito vhiH|| paktisthAnAt tadA doSairuSmA kSipto vhinRnnaam| na pacatyabhyavahRtaM kRcchrAt pacati vA laghu // ato'gnibalarakSArtha laGghanAdikramo hitH| saptAhena hi pacyante saptadhAtugatA malAH // nirAmazcApyataH prokto jvaraH praayo'ssttme'hni| udIrNadossvalpAgniraznan guru vishesstH|| mucyate sahasA prAgaizciraM klizyati vA nrH| etasmAt kAraNAd vidvAn vAtike pyAdito jvare // nAtiguvati vA snigdhaM bhojayet sahasA naram / jvare mAruta je tvAdAvanapekSyApi hi kramam // kuryAbhiranubandhAnAmabhthanAdInupakramAn / pAyayitvA kaSAyaJca bhojayed rasabhojanam // jIrNajvaraharaM kuryAt srvshshvaapyupkrmm| zleSmalAnAmavAtAnAM jvaro'nuSNe kaphAdhikaH // paripAka ma saptAhe nApi yAti mRduussmnnaam| taM krameNa yathoktena lkhnaalpaashnaadinaa| AdazAhamupakramya kaSAyAdevarupAcaret // iti / For Private and Personal Use Only
Page #285
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2514 crk-sNhitaa| jvaracikitsitam vamanaizca virekaizca vastibhizca yathAkramam / jvarAnupAcared dhImAn kaphapittAnilodbhavAn // 172 // saMskRSTAn sannipatitAn buddhA taratamaiH smH| jvarAna doSakramApekSI yathoktarauSadhairjayet // varddhanenaikadoSasya kSapaNenocchitasya c| kaphasthAnAnupUA vA sannipAtajvaraM jayet // 173 // ityaadi| ye ca sAmajAH kaphajA jvarAzcakArAt ye ca sAmapittajAH ye ca sAmajAzca kaphapittajvarAsteSu jvareSu prati prati pratyeka pratyekaM laGghanIyoktaM laGghanIyatayA nirdiSTasya puruSasyaivoktaM laGghanaM kAryam // 171 // gaGgAdharaH-tataH kiM kAyyaM tdaah-vmnaishcetyaadi| kaphodbhavaM jvaraM vamanaH pittodbhavaM virekaiH vAtodbhavaM vastibhiriti jvarAn buddhimaanupaacrediti| saMsRSTAn ityaadi| saMsRSTAn vAtapisajAna vAtakaphajAn pittakaphajAMzca tathA sAnnipAtikAna jvarAn taratamaiH nyUnamadhyAdhikaH samaizca doSairArambhakaivu ddhA doSakramApekSI bhiSak tannAnamadhyAdhikasamadoSakramamapekSya yathoktaivamanAdibhiH pUrvoktazca pAcanaiH zamanaizcauSadhaiH jayet / tatraikadoSasyocchitasya kSapaNena vAparo'nucchito doSo yathA na vaddhate tathA kRkhA jayediti bhaavH| sannipAtajvarasya prakArAntareNa dossksspnnmaah-vrddhnenetyaadi| kaphasthAnAnupUA "saMnnisAmAnyena lAghavakaraM lakhanamAha-sAmA ityaadi| sAmA ityanenApi vAtikasyApi sAmAsthalaGghanIyatvaM na kevalaM sAmapittasya bruute| uktaM hyanyatra-"sAme vAte'pi lakhanam" iti| kaphaja tu nirAme'pi laGghanamiti kaphajaM pRthgucyte| "kaphapittaja"zabdena kaphayuktapittajasyaiva laGghanIyatvam, na kevalanirAmapittajasya, sAmapittasya tu AmakSayArtha laGghanaM zasyata eva / yadutam anyatra-"sAme pitte lakhanaM kuryyAdevAmapatyartham" iti| yaduktam-"kaphapise drave dhAtU sahete laGghanaM mahat" iti, tadapi sAmAnyena sadravapittApekSayA, kSINadravAMze tu pitta laGghanaM na karttavyameva lngghniiyoktvcnen| laGghanavRhaNIyoktaH zavidhalaGghanaM avasthAniSiddhavamanAdi sarvathAniSiddhavyAyAmAdisahitaM ca grAhyam // 171 // cakrapANiH-pUrva yada "vamanAd" ityuktam, tat saMsRSTajvaradoSeSu kaphAdhikeSu / samprati ekaikadoSaje vamanaizvetyAdinA vamanAdIni prAha iti na paunaruttayam / sNsrgsnipaatcikitsaasuukhmaah-sNsthaanityaadi| taratamaiH samairiti saMsarge ekolvaNolvaNatare sannipAte ca vRddhastara For Private and Personal Use Only
Page #286
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 3ya adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2515 vRddhatamadoSArabdhe / madhyo doSAnusAreNaiva jJeyaH / tathA hulvagatare'pi sannipAte dvau doSau tareNaiva jJeyau / vRddhavRddhataravRddhatama doSArabdhe ca tridoSe atyarthavRddhadoSAstu tamaijJeyAH / yena, "triSu tamaH" iti yaduktam, tat viSu madhye ekasya prakarSAvadhAraNe bhavati / yadA tu viSu dvau prakRSTau vivakSitau tadA ekaprakRSTApekSayA dvayostareNetyasyaiva viSayaH / samaistu samadoSAndhaH saMsargaH sannipAtazca jJeyaH / doSakramApekSIti aneka sakaladoSagata vRddhivRddhitaravRddhitamatvAdivizeSe cikitsitopayukte apekSaNIyatvamuktam / kramApekSItyanena ca jvaritacikitsitoktalaGghanAdikramo'pekSaNIya iti darzitam / yathoktairauSadhairiti laGghanAdibhiraJjanaparyanteH / nanu ca vidoSaje jvare cikitsA nopapadyate, to na vidoSazamanaM prAyo dravyaM bhavati / yadi vAte supathyam tat zleSmaNyapathyam, yat pitte pathyam tat prAyaH zleSmaNyapathyam / yadvA tiktakaSAyaM kaphapittaharaM tad vAtakaram, yazca madhuraM vAtapittaharaM tat kaphakaram, yat tu tridoSaharamAmalakAdi tat stokaM pratiniyatarogaviSayaM balavarNarakSAyaugikam / sannipAtazcAyaM mahAtyayikaH, tat kathamasya cikitsA karttavyetyAha -- varddhanenetyAdi / paJcaviMzatiprakAroisa sannipAta ucyate "dula gaikolvagaiH SaT syurhInamadhyAdikaizca paT" ityAdinA / tatra, svamAna - kSINeSu sannipAteSu dvAdazasu avarArambhakatvaM nAsti, kSoNadoSAH svaliGgahAnimAtavikArA nAdhikaM jvaraM kratu N samarthAH, zeSeSu tu layodazasu vidoSaharadravyasyAbhAvAt abhyarhitadoSApekSayA dvayozcikitsocyate gatyantarAbhAvAt / tala, varddhanenaikadoSasyetyanena ekadoSasya varddhanenApItyarthaH / 'eka' zabdena ca vRddho doSa evApekSitaH, na vRddhataro nApi vRddhatamaH / tayorhi satovR dvayorvardvanenAtivRddhayA atyahitameva smAt / varddhanenaikadoSasyeti vRddhataravRddhatamadoSakSayeNa ekadoSavarddhanena, yathA vRddhe kaphe vRddhatarayozca vAtapittayormadhuram, tadvi vRddhataravAtapittakSapakatayA kaphaM kSINaM varddhayadapi jvaraM balavaddoSahantRtayA harati / tathA vRddhe kaphe vRddhatare ca vAte vRddhatare ca pitte madhurayogo jJeyaH / evamudAharaNAntarANi jJeyAni / atastvata varddhanenaikadoSasyetyanena, ilvaNAnAM vayANAM tathA hInamadhyAdhikadoSANAM nipAtAnAM cikitsoktA / kSapaNenaikadoSasyetyanena ca kSINadvayasaMvarddhakamapi yanmahAtyayavRdvataravRddhatamadoSakSapakaM bhavati, tad bheSajaM kartavyam, vRddhatamo hyatikRtaH sadyo hanti tatprakriyAyA kSINayovR dviratyalpAyAsakrameNa pratikarttavyeti bhAvaH / anenaikolvaNAstrayaH sannipAtAH cikitsitAH / asminnarthe tantrAntare "nyUnaikadoSasaM vRddhireka vRddhajayo'pi vA / sannipAteSu karttavyaH sannipAtavazena tu" / pariziSTasamasannipAta cikitsAmAha- kaphasthAnAnupUrvyA veti / 'vA' zabdo vyavasthitavikalpavAcI / kaphasthAnam AmAzayoddha bhAga ityarthaH / AnupUrvyanukramaH / tena, kaphasthAnAtu-pUjayediti kaphasthAnaM prathamaM jayet, sthAnagrahaNena sthAninaH kaphasyApi grahaNam, kaphajayastu sAkSAnoktaH / tatsthAnasyaivAmAzayasya jvarAmbhaka doSeNa dRSTasya cikitsopadarzanArtham / ukta hi-jvaro hyAmAzayasamudbhavaH" ityAdi / evaJca samA api doSA jvavArambhakA yasmAdAmAzayaM vizeSeNa dUSayatvA utraraM kurvvanti, tasmAt sthAnAnuguNaizca jvare prathamaM cikitsA karttavyA / sthAnidoSApekSayA hi. sthAnameva prathamaM cikitsyam; yaduktam - "sthAnaM jayeddhi pUrvvam" iti ; sthAnaM tasya kaphasya sthAnam / tatra laghvannapAcanAdikriyA jvare prathamapratipAditA kriyata eva; etacca yadyapi sarvvajvarasya sAdhAraNaM cikitsitam tathApi sannipAte balavattaravAte cikitsA pUrvvajvaracikitsA Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only
Page #287
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2516 crk-sNhitaa| [jvaracikitsitam sannipAtajarasyAnte karNamUle sudaarunnH| zothaH saMjAyate tena kazcideva pramucyate // pAtajvare pUrva kuryAdAmakaphApaham / tataH zleSmaNi saMkSINe zamayet pittamAruto" iti khyaapitm| pUrva karpha jayet tataH pittaM tato vAtamityarthaH // 173 // gaGgAdharaH-saptavidhadoSajajvarasya cikitsAmuktvA sannipAtajvaropadravamAha-sannipAtajvarasyAnte ityaadi| yadyapi dRzyate jvarasya sahajo madhyajazva kaNemUlazothastathApi tasya tasya zothasyAnyajvaropadravalAt prasaktinirAsAtha samasannipAte procyate ; jvarAdanyatra di sannipAte sama eva vAtaH pUrNa cikitsyate ; uktaM hi-"vAtasyAnu jayet pittaM pittasyAnu jayet kapham" ityaadi| yasa kaphasthAnAnupUThA tu cikitsite kriyamANe yo doSa ulvaNo bhavati, tatra varddhanenaikadoSasya kSapaNenocchitasya vA iti cikitsA kaaryaa| etadeva bhelenoktam ;-"sagnipAtajvare pUrva kuryyAdAmakaphApaham / pazcAt zleSmaNi saMkSINe zamayet pittamArutau" iti ; rAtra ca pittAnupUrvyA jayedityarthaH / sadarthAnuvAdakaraca suzrute vacanaM paThanti,-zamayet pittamevAdau jvareSu smvaayissu| durnivAratama taddhi jvarArteSu vizeSataH" iti, tatra etadabhidhAnaM hi spaSTArtham, pittAnupUvyava jayet ; suzrutavacanaM hi jIrNatridoSajvara ...Na jJeyam, etacca prathamotpanasannipAtajvaracikitsitaM kaphasthAnAnupUThA jJeyam / ye tu kaphazca sthAnanceti dvandva kurvate, teSAM matena kaphasyAmAzayasya ca jvarasthAnasya pUrva jayaH karttavya ityarthaH / sa ca SaSThItatpuruSe'pi sthAnasyAmAzayasya sthAnikaphApekSayA kriyamANa cikitsApi labhyata eveti naarthvirodhH| iyaJca kadoSavarddhanAdirUpA sannipAtacikitsA yadyapi ma vizuddhA, yaduktam -"prayogaH zamayeda vyAdhiM yadyapyanyamudIrayet / nAsau vizuddhaH zuddhastu zamayena prakopayet" ; tathApi sannipAtacikitsAyAM gatyantarAsambhave sati, alpadoSabahuguNatayA kriyate iti jJeyam / anye tu, 'varddha'cchedana ityasmAt 'varddhanam' iti sAdhayitvA 'varddhana'zabdena ca mUlacchedakArakaM saMzodhanamucyate, 'eka'grahaNena ca na yugapadvAtAdInAM vamyAdi zodhanaM karttavyam, kintvekakeneti darzayati ; kSapaNenoci tasyetyanena saMzodhanAviSaye saMzamanam ucyate, zeSasya tu vyAkhyA pUrvavat / anena zlokena trayodazavidhasannipAtArabdhe jvare cikitsitam uktaM bhavati / kSINavRddhadoSavikalpakRtaSaD vidhasannipAteSu yo jvarastatra svamAnakSINasya tu na jvarArambhakaravameva, tena, na kevalaM tatra vRddhasya doSadvayasyaikasya vA vRddhasya jvarArambhakasya cikitsA kAryA, kintu samAnakSINavarddhanamapi tatra kartavyaM bhavatIti svamAnakSINadvAdazasannipAtasya jvarArambhakatvameva // 17 // 173 // cakrapANiH sannipAtaprastAvAt taja vizothIyoktazothamanUdha cikitsAmAha-sazipAtetyAdi / kazcideva pramucyate ityanena dAruNatvamasya darzayati / uktaM hi "santi yevaMvidhA rogAH sAdhyA For Private and Personal Use Only
Page #288
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2517 3ya adhyAyaH] / cikitsitasthAnam / raktAvasecanaiH pUrva sarpiHpAnazca taM jayet / pradehaH kaphapittanai vanaH kavaDagrahaH // 174 // zItoSNasnigdharukSAdyajvaro yasya na zAmyati / zAkhAnusArI tasyAzu muJced bAhroH kramAt sirAm // 175 // sannipAtajvarasyApyupadravatve'pi dAruNatvaM prAyazo'sAdhyavAbhAvAttu nopadezaH kRtH| sannipAtajvarasyAnte prazamAnantaraM yaH karNamUle zothaH saMjAyate sa dAruNastena ca kazcidava pramucyate mAyeNa mriyate na tu prAyeNa mucyate kazcit mriyate iti| nanu yaH kazcinmucyate sa kiM svayameva mucyate kiM bheSajenetyata aah-rktetyaadi| pUrva jAtamAtramagre raktAvasecanaiH jalaukApAtanena zRGgAlAbbAdinA raktamokSaNaistathA sarpiSAM pippalyAdighRtAdInAM jvaroktAnAM pAnaH kaphapittaghnaH pradehaiH kaphapittaghnaH nAvanaiH kaphapittana : kavaDagrahazca taM zothaM jayet // 174 // gaGgAdharaH-nanvevamupakrAnte yasya jvaro na zAmyati tasya kiM kAryamityata aah-shiitossnnetyaadi| yasya jvaraH uSNakRtaH zItAbhiprAyo jvaro yasya zItasnigdhAdibhiH karmabhine zAmyati, zItakRtazcoSNAbhiprAyo jvaro yasya uSNarukSAdibhiH kammabhirna zAmyati tasya zAkhAnusArI raktAnusArI sa kSe yaH, raktasya avasekAt bAhroH sirAM kramAt viddhA raktasya mokSaNaM kuryAt ; tenAzu sa jvaraH prazAmyati // 175 // daarunnsmmtaaH| ye hanyuranupakrAntA mithyAcAreNa vA punaH" iti ; kiMvAsAdhya evAyaM rogo bhavati, kazcit tu kRcchrasAdhya iti / nanu trizothIye "jvarAnte durjayo'ntAya zophastasyopajAyate" ityanenAmupakramaNIyatvamasyoktam, iha tu kazcideva pramucyate ityuktam, tat kathaM na virodhaH ? maivam, tathAhi tatrApi durjayo bhavati antAyaivetyartho'to na virodhaH // 174 // cakrapANiH-"zAkhAnusArI" ityatra yadyapi "zAkhA raktAdayo dhAtavaH" ityuktam, tathApIha raktadUSako vizeSeNa jvaro jnyeyH| raktAzraya eva doSe raktamokSasya vizeSeNa samarthatvAt raktamokSasya sthAnaM bAhumadhyaJca jJeyam , yaduktamanyata "zItoSNasnigdharukSAdya jvaro yasya na zAmyati / zAkhAnusArI tasyAzu vidhyed bAhvoH kramAcchirAH" iti ; zItoSNasevAdivacanAt, sakaladopAnurUpacikitsAdikrame sati raktaduSTayava prAyo jvarAnubandho bhavatIti darzayati // 175 // 316 For Private and Personal Use Only
Page #289
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2518 crk-sNhitaa| (jvaracikitsitama visarpaNAbhighAtena yazca visphottkairdhvrH| tatrAdau sarpiSaH pAnaM kaphapittottaro na cet // 176 // daurbalyAda dehadhAtUnAM jvaro jiirnno'nuvttte| balyaiH saMvRhaNastasmAdAhAraistamupAcaret // 177 // karma sAdhAraNaM jahyAt tRtiiykcturthko| Aganturanubandho hi prAyazo viSamajvare // 178 // * gnggaadhrH-spipaansaadhyvsaadhaadaah-visnnetyaadi| visauM rogavizeSo vakSyate tena rogeNa yo jvaro bhavati, abhighAtena ca yo jvaro bhavati, visphoTakaMzca vakSyamANa rogavizeSaiyo jvaro bhavati, tatra teSu visAbhi ghAtavisphoTajeSu jvareSu Adau pUrva jAtamAtraM sarpiSaH svacchasya pAnam / idaM vAtottaratve jJApayati-kaphapittottaro na cediti // 176 // gaGgAdharaH-doSajajvarANAM madhyasthAvasthAcikitsAmuktvA jiirnnaavsthaacikitsaamaah-daurblyaadityaadi| evamupakrAnte'pi yadi jIrNajvaro dehadhAtUnAM raktAdInAM daurbalyAdanuvattete na zAmyati, tadA balyaibelakarairAhAraiH saMghahaNaiH samyagadhAtuddhikaraizcAhAraistaM jvaramupAcaret / tena zAmyati sa jvaraH // 177 // gaGgAdharaH-atha vaiSamyAvasthAcikitsAmAha-kamma saadhaarnnmityaadi| sAdhAraNaM kamme zArIrakhAt daivayuktivyapAzrayam na tu jJAnavijJAnadhairyasmRtisamAdhayazca daivyuktivypaashrynycetyubhym| jahyAditi hApayedityo'ntarbhata nnijntpryogaat| sAdhAraNaM kamme daivayuktivyapAzrayakriyA tRtIyakacatuthako hApayet jvaritamiti shessH| nanu nijajvarayostRtIyakacaturthakayoH kathaM devavyapAzrayakriyA yujyate ityata aah-aagnturityaadi| Aganturatra bhUtAbhi ckrpaanni:-vikaaraantraanubndhjvrcikitsaamaah-visrpnnetyaadi| phottaraJca pittottaraJcati kRtvaikazeSAt kaphapittottaratvaM jJeyam ; kiMvA kaphapittayoH pratyekamiti tayoruttaratvaM jJeyam, tenAnuttare kaphe pitte ca deyameva sarpiH // 176 // cakrapANiH-daurbalyAdityAdau 'deha grahaNenAtmAdIn vyAvRtya rasAdiSu 'dhAtu'zabdaM pravarttayati / rasAdaya eva hi vizeSeNa dehadhArakAH / vRhaNaM puSTijananam // 177 // ckrpaanniH-muutaanubndhinostRtiiykcturthkyoshcikitsaamaah-krmetyaadi| sAdhAraNamiti bhUtAnubandhe doSe sAdhAraNI cikitsA daivavyApAzrayA balimaGgalAdirUpA, yuktivyapAzrayA tu doSAnu. For Private and Personal Use Only
Page #290
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH cikitsitsthaanm| 2514 vAtapradhAna sapibhirvastibhiH saanuvaasnaiH| snigdhoSNairannapAnaizca (r) zamayed viSamajvaram // 176 // virecanena payasA sarpiSA saMskRtena c| viSamaM tiktazItaizca jvaraM pittottaraM jayet // 180 // vamanaM pAcanaM rukSamannapAnaM vilakanam / kaSAyoSaNazca viSame jvara zastaM kaphottare // 181 // yogAH parAH pravakSyante viSamajvaranAzanAH + / prayoktavyA matimatA doSAdIn pravibhajya te // 182 // SaGgaH prAyazo viSamajvare'nubandho'nugato bhvti| tasmAd davavyapAzrayeNa karmaNA vihitena sa prazAmyati doSazca yuktivyapAzrayeNeti bodhyam // 178 // __ gaGgAdharaH nanu kiM tatra yuktivyapAzrayaM karmatyata Aha-vAtetyAdi / vAtapradhAnaM viSama jvaraM sapibhiviSamajvaraharaiH ghRtaiH pAna vidhinA yuktaiH zamayet / sAnuvAsanaH vastibhiH snehavasti-virecanavastibhizca shmyet| snigdhoSNairannaiH pAnaH pAnIyaizca zamayet // 179 // - gnggaadhrH-virecnenetyaadi| pittottaraM viSama jvarantu virecanena payasA pittaharadravyazRtena dugdhena saMskRtena pittaharadravyaiH pakkana sapiSA pittaharadravyaiH pakadugdhasamutthena ca sarpiSA tiktazItaizcAnnapAnazca jayet // 180 // - gnggaadhrH-vmnmityaadi| kaphottare viSamajvare tu vamanaM zastaM pAcanaM doSapAcanaM rukSazcAnna pAnaJca rukSam / vilaGghanamiti bubhukSAyA alpatve'lpalaGghanam asadbhAve samyaglaGghanamiti pAcane'ntarbhUtatve'pyasya punarvacanaM na kevalaM rukSamanapAnaM parantu kaSAyoSNazca pAnaJca tathA rukSaJcoktaM zastamiti // 181 // gaGgAdharaH-kriyAkramamuktvA viSamajvarANAM zamanIyAn yogAn pratijAnIteyogAH parA ityaadi| nanu yadi sAmAnyato vakSyante kathaM vAtAdiSu prayoktavyA ruupkssaaypaanaadiruupaa| 'viSamajvara'zabdeneha-tRtIyakacaturthakAvevAbhimatau, na cturthkvipryyo| tiktazItairanupAnabhaiSajyaizceti vijJeyam / kaSAyoSNamiti ussnnkssaayH| doSAdIniti-doSakAladezaprakRtyAdIni, doSAdyapekSayA yada yatra yaugikam, tat tata kAryamityarthaH // 174-182 // anupAnazca iti pAThAntaram / bakSyAmi vividhAn yogAn viSamajvaranAzavAn iti kacit pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #291
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2520 crk-sNhitaa| [jvaracikitsitam surA samaNDA pAnArthe bhakSyArthe crnnaayudhaaH| tittirizca mayUrAzca prayojyA viSamajvare // 183 // pibeda vA SaTpalaM sapirabhayAM vA prayojayet / triphalAyAH kaSAyaM vA guDacyA rasameva vA // 184 // nIlinImajagandhAzca trivRtAM kaTurohiNIm / pibejjvarasyAgamane snehasvedopapAditaH // 185 // sarpiSo mahatI mAtrAM pItvA vA cchaIyet punH| upayujyAnapAnaM vA prabhUtaM punarullikhet // 186 // ityata Aha-prayoktavyA ityaadi| matimatA bhiSajA doSAdIn tasya puruSasya tasya jvarasyArambhakadoSAn anubandhyAnubandharUpAn raktAdikAMca dhAtUna pravibhajya tadanurUpeNa vitakyaM te vakSyamANA vividhA viSamajvaranAzanAH yogAH prayoktavyAH, na tu sA yogAH sarveSAM pusAM sarvaviSamajvare prayoktavyAH // 182 // gnggaadhrH-suretyaadi| pAnArthe samaNDA surA pryojyaa| bhakSyAthai bhojanavyaJjanAtha rasAtha ca caraNAyudhAH kukka TAstitirizca mayarAzcaite pakSiNaH prayoktavyAH // 183 // gnggaadhrH-pibedityaadi| SaTpalaM sapivakSyamANam / abhayAM vA kevalAm / triphalAkaSAya vA pathyAkSadhAtryastriphalAH tasyAH kaSAyaM kaathm| gur3acyA rasamiti kAthaM svarasaM vA // 184 // gnggaadhrH-niiliniimityaadi| nIlinauM vananIlasya muulm| ajagandhoM ymaaniim| cakhAri dravyANi kAthayikhA pUrva snehasvedAbhyAsupapAditaH jvarasya Agamanadine pibet // 185 // gaGgAdharaH-sarpiSa ityaadi| athavA svacchasya sarpiSo vilAyitasya cakrapANiH-SaTpalamiti gulmai vkssymaannm| nIlinI nIlikA, nIlabulA vA; nIlinyAdizca virecanayogo jvarAgamanadine virekAt kAryakaro bhavati, prbhaavaat| mahatI mAtA ahorAtapariNAminI yA, anyatra tu SaTpalI mahatI mAtroktA / anyatra ca 'anyeyaSko yaha. For Private and Personal Use Only
Page #292
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2521 sAnna madyaprabhUtaM vA potvA vA tadahaH khapet / AsthApanaM yApanaM vA kArayed viSamajvare // 187 // payasA vRSadaMzasya zakRd vegAgame cha pibet / vRSasya dadhimaNDena surayA vA sasaindhavam // 188 // pippalyAstriphalAyAzca dadhnastakrasya srpissH| paJcagavyasya payasaH prayogo viSamajvare // 186 // mahatI mAtrAM pIkhA pAyayikhA cchddyet| athavA prabhUtamannapAnamupayujya punarulle khayet chaddayet // 186 // gaGgAdharaH-sAna madyamityAdi / athavA sAnamantrasahitaM madya prabhUtaM bahulaM pIlA tadahaH jvarasyAgamanadine svapet supyAt / ArSamidaM padamutsargasya zapo lugakaraNAt siddhm| athavA siddhisthAne vakSyamANaM yApanasaMzakamAsthApana nirUha viSamajvare kArayet // 187 // __ gnggaadhrH-pysetyaadi| vRSadaMzasya vir3Alasya zakRt purISaM zuSka carNIkRtaM doSAnurUpaM karSAdimAnaM payasA gavyena uSNadugdhena vegAgame dine pibt| athavA vRSasya pugavasya zakRt sasaindhavaM dadhimaNDena mastunA surayA vA jvaravegAgamadine pibet // 188 // gaGgAdharaH-pippalyA ityaadi| viSame jvare pippalyAH prayogo rasAyanoktavaddhamAnakrameNa krttvyH| triphalAyAzca prayogo mAnam uttarottaraM varddhayitA krtvyH| tathA dannazca prayogastathA takrasya pryogH| paJcagavyasya sarpiSo vakSyamANasya pryogH| tathA payaso gavyadugdhasya prayogaH krtvyH||189|| mAhI tRtIyakacaturthako ityArabhya yAvad "anAgate cikitsAntu balakAlau vijAnatA" ityantena vegadinAt prAg yA cikitsoktA, sA hi etAdataroktA vamanAdivyatiriktA jnyeyaa| vamanAdayasviha prakopadine kriyamANAH prakupitasya doSasya koSThamAgatasya samyakasiddhA bhavantIti kRtvA jnyyaaH| sAjha prabhUtaM madya vA punarullikhediti yojanA, tathA pItamAkhamadyastadahaH svapediti yojnaa| yApanA mustAdikA vastayo vakSyamANAH // 184-187 // * vA tadahaH iti kacit paThyate / For Private and Personal Use Only
Page #293
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2522 caraka saMhitA / lasunasya satailasya prAgbhaktamupasevanam / medhyAnAmuSNavIryANAmAmiSANAJca bhakSaNam // 160 // vyAghrI vasA hiGgasamA nastaH kAyyaM sasaindhavA | purANasarpiH siMhasya vasA tadvat sasaindhavA // 169 // saindhavaM pippalInAJca taNDulaM samanaHzilam / netrAJjanaM tailapiSTaM zasyate viSamajvare // 162 // palaGkaSA nimbapatraM vacA kuSThaM harItakI / sarvapAH sayavAH sarpirdhUpanaM jvaranAzanam // 163 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ jvaracikitsitam gaGgAdharaH - lasunasyetyAdi / khaGamadhyarahitasya lasunasya tilatailamizritasya dRzadi piSTasya karSasyopasevanaM prAgbhaktaM bhojanAt pUrvaM viSamajvare kAryyam / medhyAnAM vArAhAdInAmuSNamedhyamAMsAnAM tathA matsyAnAJca medhyAnAmuSNavIryANAM bhakSaNaM viSamajvare kAryyam / AmiSazabdo mAMsa matsyaparaH sarvvatra / / 190 // gaGgAdharaH -- vyAghrItyAdi / vaiyAghrI vasA / kacinna vRddhirAdyasya Niti taddhite cchAndasatvAt / vyAghrasya zarIrasnehaH samahiGgaH samasaindhava ekIkRtya nastaH nasyaM kAryyam / tathA purANasarpiH siMhasya vasA dehasnehaH sasaindhavA samabhAgena trINi melayitvA tadvat nastaH kAryamadhikArAt viSamajvare // / 191 // gaGgAdharaH - saindhavamityAdi / saindhavaM pippalItADulaM manaHzilA ceti trayaM tailapiSTaM tilatailena piSTaM netrAJjanaM viSamajvare zasyate / / 192 / / gaGgAdharaH - pAlaGkaSetyAdi / sarSapAH zvetasarSapAH / samabhAgena palaGkaSAdInyaSTau dravyANi kuTTayitvA jvaladaGgAropari kiJcit kiJcita dattvA vastrAtaM jvaritaM dhUpayediti / dhUpanamadhikArAt viSamajvaranAzanaM sarvvajvaranAzanaM vA / / 193 // For Private and Personal Use Only cakrapANiH - vRSadaMzo viDAlaH ; vRSasyetyatrApi zakRditi sambandhaH / medhyAnAmiti medurANAm, kiMvA pavisANAm / vyAghrItyava liGgameva prayojakaM vacanAdunnIyate, siMho vyAghra eveti vadanti / 'bhanju vyaktimrakSaNagatiSu' iti pAThAt mrakSaNamAtre'pyaJjanaM syAdityata Aha- netAJjanam
Page #294
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2523 ye dhUmA dhUpanaM yacca nAvanaJcAJjanaJca yat / manovikAre nirdiSTaM kAyaM tad viSamajvare // 164 // maNonAmoSadhInAJca maGgalyAnAM viSasya c| dhAraNAdagadAnAJca sevanAnna bhavejjvaraH // 165 // somaM sAnucaraM devaM samAtRgaNamIzvaram / pUjayan prayataH zIghra mucyate viSamajvarAt // 166 // viSNaM sahasramUrdhAnaM carAcarapatiM vibhum / stuvan nAmasahasraNa jvarAn sarvAn vyapohati // 197 // gaGgAdharaH-ye dhUmA ityaadi| manovikAre unmAdApasmArayoradhikAre ye dhUmAH pAnArthA dhUpanaJca yat nAvanaM nasyaJca yat tathAJjanaJca yat nirdiSTam ityanena yatra yatra tantra brahmAdibhiH purA nigaditaM tat sarvaM viSamajvare kAryam // 194 // gnggaadhrH-mnniinaamityaadi| maGgalyAnAM padmarAgAdInAM maNInAM dhAraNAt tathA maGgalyAnAmoSadhInAmapAmArgAdInAM dhAraNAt tathA viSasya maulaviSasya yaugikasya na tu hAlAhalAdeH dhAraNAt tathA agadAnAmagadasaMzakayogAnAM dhAraNAt jvaro na bhavedityanutpannajvarasya puMso jvaro na bhavet utpannajvarasya puso jvaro vinazyedityarthaH // 195 // gnggaadhrH-sommityaadi| IzvaraM devaM zivaM somam umayA sahitaM sAnucaraM nandyAdibhiranucaraiH sahitaM samAtRgaNaM mAtRkAbhirbrAhmImAhezvaryAdibhiH aSTabhiH sahitaM prayataH prakRSTayatyAcAraH san pUjayan viSamajvarAt zIghra mucyte| vissnnumityaadi| sahasramUrddhAnaM sahasrazIrSa puruSaM viSNa paramAtmAnaM carAcarapatiM vibhu sarvagataM tasmAt taM nAmasahasraNa mahAbhAratAntargatazAntiparvaNi yad viSNornAmasahasra stotraM tena stuvan sarvAn jvarAn vyapohati // 196 / 197 // iti| manovikAra iti unmAde'pemAre c| dhAraNAditi cchedaH / agadAnAJca sevanAditi yojanA // 188-195 // - ckrpaanni:-daivvypaashrycikitsaamaah-sommityaadi| somamiti umayA saha somam / sAnucaramiti nandAdigaNayuktam / samAtRgaNamiti samAtRsamUham / prayataH pvitrH| "sahasra For Private and Personal Use Only
Page #295
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2524 caraka saMhitA | brahmANamazvinAvindra' hutabhakSaM himAcalam / gaGgAM marudgaNAMzceSTAn pUjayan jayati jvarAn // 168 // bhaktyA mAtuH pituzcaiva gurUNAM pUjanena ca / brahmacaryeNa tapasA satyena niyamena ca // 166 // japahomapradAnena vedAnAM zravaNena ca / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir { jvaracikitsitam jvarAda vimucyate zIghra sAdhUnAM darzanena ca // 200 // jvare rasasthe vamanamupavAsaJca kArayet / sekapradeha raktasthe tathA saMzamanAni ca // 209 // virecanaM sopavAsaM mAMsamedaH sthite hitam / asthimajjagate deyA nirUhAH sAnuvAsanAH // 202 // gaGgAdharaH- brahmANamityAdi / brahmANaM hiraNyagarbhaM nArAyaNaM hutabhakSaM hutAzanaM himAcalaM himagirim iSTAMzca devAn pUjayan jvarAn jayati / bhaktapratyAdi / satyena vAkyena niyamena AhAravihArayoH niyamena sAdhanAM bhagavadbhaktAnAM tattvavidAm / / 198 - 200 / gaGgAdharaH - viSamajvaraharayogAnuktvA saptadhAtugatajvaracikitsAmAha-jvare ityAdi / rasasthe iti rasadhAtugate doSe yo jvara uktastatra, na tu prathamato rasAzrayadoSeNa jAte jvare'yamadhikArastatra hi vidhAnamuktam; iha rasasthe bamanopavAsau yathA raktasthe sekapradehau yathA tathA rasasthe saMzamanAni yAni nirAmajvare proktAni saMzamanAni tAni tathA raktasthe ca saMzamanAni iti vyAkhyeyam / virecanamityAdi / mAMsamedaH sthite jvare sopavAsaM virecanaM hitaM na tu mAMsasthe virecanaM medaHsthe tUpavAsa iti yathAkramam / asthimajjagate jvare sAnuvAsanA nirUhAH bahuvacanAnna tvekavAranirUhaprayogeNa jvarazAntiH syAditi zApitam / zukrasthe jvare maraNamiti tapajopadezo'narthaka iti tannoktam / / 201 / 202 / / For Private and Personal Use Only mUrddhA" ityAdi vedapratipAditam nAmasahasra Neti mahAbhAratokana nAmasahasreNa / iti yajJama // 196 - 202 //
Page #296
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 25:25 zApAbhicArAda bhUtAnAmabhiSaNAcca yo jvrH| daivavyapAzrayaM tatra sarvamauSadhamiSyate // 203 // abhighAtajvaro nazyet (r) pAnAbhyaGgana sarpiSaH / raktAvasekamedhyaizca sAtmyaimAsarasaudanaiH // 204 // pAnAda vA + madyasAtmyAnAM mdiraarsbhojnaiH| kSatAnAM vraNitAnAJca kSatatraNacikitsayA // 205 // AzvAseneSTalAbhena vAyoH prazamanena c| - harSaNazca zamaM yAnti kAmazokabhayajvarAH // 206 // . gaGgAdharaH-doSajvarANAM cikitsAmuktvAgantucikitsAmAha-zApetyAdi / abhizApAd vA abhicArAd vA bhUtAbhiSaGgAd vA yo jvaro jAyate, tatra daivavyapAzrayaM balimaGgalAdikaM karma sarvam auSadhamiSyate // 203 // . gnggaadhrH-abhighaatetyaadi| sarpiSaH svacchasya pakasya ca pAnAbhyaGgena nazyet nAzaM gcchet| tathA raktAvasecanarabhihatapradezAt raktamokSaNajelaukAdibhiryathAyogyaM medhyamedhAhitaiH zavinyAdibhiH mAMsarasaudanaizca nazyet nAzaM gacchet / pAnAda vetyAdi / madyapAnAda yo jvaraH sa madyasAtmyAnAM madirArasabhojananazyediti pUrvaNAnvayaH / kSatAnAM yo jvaro bhavati sa kSatacikitsayA nazyet / vraNitAnAzca yo jvaro bhavati sa vraNacikitsayA nazyet / kSata urHksstH| vraNaH zarIravahiHkSatam // 204 / 205 // gnggaadhrH-aashvaasenetyaadi| kAmazokabhayajvarA vAtajA mAnasA ata evAzvAsena tatheSTalAbhena harSaNaizca bhAvairmanaHprasAdaH syAt vAyoH prazamanena cakrapANiH- zApetyAdinA aagntujvrcikitsaamaah| na syAditi prshaamytiityrthH| sAnAha iti abhidhAtajvara eva sAnAhaH / kSatAnAmityuraHkSatAnAm / kSatacikitsayA vraNacikitsayA ca vraNinAM jvaro'paitItyarthaH / ayaM hupadravarUpo jvrH| upadravaH sa mUlavyAdhicikitsayaiva zAmyatauti bhAvaH // 202-205 // cakrapANiH-vAyoH prazamaneneti kAmAvilvare vaataanubndhaaippnnm| savAkyairiti zobhanaiH + sAsaha iti ckrH| * na syAditi vA paatthH| . 317 For Private and Personal Use Only
Page #297
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2526 crk-sNhitaa| [jvaracikitsitam kAmyairathaimanojJazca pittnaishcaapyupkrmaiH| sadvAkyaizca zamaM yAti jvaraH krodhasamudbhavaH // 207 // kAmAt krodhajvaro nAzaM krodhAt kAmasamudbhavaH / yAti tAbhyAmubhAbhyAJca bhayazokasamudbhavaH // 208 // jvarasya vegaM kAlaJca cintayan jvaryyate tu yH| tasyeSTazca vicitraizca viSayairnAzayet smRtim // 206 // jvarapramokSe puruSaH kUjan vaman vicessttte|| zvasan vivarNaH khinnAGgo vepate zIyate (r) muhuH // 210 // snehAdinA vAyoH zAntiH syAditi trayANAmevaikA kriyaa| kaamyrityaadi| krodhasamudbhavo jvaro mAnasaH pittAnubandhastasmAt kAmyamanosa cArthavastubhiH sadvAkyaizca krodhopazamAt pittaghnazca zItamadhurAdibhirupakramaiH pittaprazamAta zamaM yAti // 206 / 207 // gaGgAdharaH-kAmAdInAmapi parasparopaghAtikhAt parasparabheSajakhamAha-kAmAdityAdi / tAbhyAM kAmakrodhAbhyAmubhAbhyAM bhayazokasamudbhavo jvaronAzaM yAti / kAmAd bhayajvaraH krodhAcchokajvara iti krameNAnvayavAraNAya ubhAbhyAmiti // 208 // gaGgAdharaH-atha sarvajvarasAdhAraNe kriyaavishessmaah-jvrsyetyaadi| cintayan smaran / tasya puMso jvaravegavismaraNahetubhiH jvarAgamanakAlavismaraNahetubhizca vicitrariSTa viSayaiH jvaravegasya smRti jvarAgamanakAlasya smRtizca nAzayet // 209 // gaGgAdharaH-iti jvarasya sakriyAkramam auSadhaM yat pRSTaM taduttaramuktvA vimuJcataH prazAntasya cihna yaJca pRthak pRthagiti yat pRSTaM tat tatra vimuJcato jvarasya yaniha pRSTaM taduttaramAha-jvarapramokSe ityaadi| jvarasya pramokSe mokSArambhe / kUjan vaman san viceSTate nizceSTo bhavati, tataH zvasan san vivarNI vaakyaiH| kAmAdInAM pratidvandvena cikitsAmAha- kaamaadityaadi| jvarakAlacintAjo'pi jvaraH kAmAdimAnasApacArAd bhavatIti tacikitsAmAha-jvarasyetyAdi // 206-209 // cakrapANiH-samprati auSadhamabhidhAya 'vimuJcataH' iti praznasyottaramAha-jvaretyAdi / * lIyate iti ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #298
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 3ya adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / pralapatyuSNasarvvAGgaH zItAGgazca bhavatyapi / visaMjJo jvaravegArttaH sakrodha iva vIkSate // 219 // sadoSazabdaJca zakuda dravaM sRjati vegavat / liGgAnyetAni jAnIyAjjvaramoce vicakSaNaH // 212 // bahudoSasya balavAn prAyeNAbhinavo jvaraH / sa kriyAdoSapattyA ced vimuJcati sudAruNam // 213 // kRtvA doSavazAda vegaM kramAduparamanti ye / teSAmadAruNo mokSo jvarANAM cirakAriNAm // 214 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2527 bhUkhA svinnAGgo'khilAne svedapravAho bhUtvA muhuvapate muhuH zIyate svayameva tadudvegAt zayanamAzrayate na tu svAbhiprAyeNa zete ca, muhummaDuH pralapati muhuruSNasarvvAGgaH muhuH svedArdrakhAt zItAGgazca bhavati / jvaravegAtaH san visaMjJaH saMjJAhInazca bhavati / yadA vIkSate tarhi sakrodha iva pazyatIti lakSyate / tathA zakRt purISaM sadoSazabda sadoSaM pittakaphayuktaM sazabdazca dravazca vegavacca sRjati tyajati / jvaramokSe jvareNa mokSe jvaritazarIratyAge kriyamANe etAni liGgAni jAnIyAt / / 210-212 // gaGgAdharaH-- nanvevaMlakSaNAni na sarvvasya, dRzyante ityata Aha - bahudoSasyetyAdi / bahudoSasya puMso'bhi vo jvaraH prAyeNa balavAn bhavati / sa jvaro bahudoSajatvena balavatvAt kriyAdoSapattyA kriyayA niruktayA laGghanAdinA doSANAM pattyA pAkena cedyadi vimuJcati tadaivamuktarUpaM dAruNaM vimuJcati / ye ca jvarAH kramAt kAlena doSapAkavazAt vegaM kRtvA kramAduparamanti nAzaM yAnti teSAM cirakAriNAM jvarANAM mokSo'dAruNa evaMrUpeNa na dAruNa ityarthaH // 213 | 214 || For Private and Personal Use Only lIyata iti muhyati ; uSNasarvvAGgaH zItAGgazca bhavatyapIti NasarvvAGgo vA zItasarvAGgo vA bhavati ityarthaH / sadoSazabdamiti sadoSaM sazabda ti / etAni lakSaNAni sannipAtajvara eva bhavantIti jJayam nAnyata, adarzanAdeva ata eva "bahudoSasya balinaH" ityAdimanthaM keocat paThantyevAsa /
Page #299
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2528 crk-sNhitaa| [varacikitsitam vigataklamasantApamavyathaM vimlendriym| yuktaM prakRtisattvena vidyAt puruSamajvaram // 215 // sajvaro jvaramuktazca vidAhIni gurUNi c| asAtmyAnyannapAnAni viruddhAni ca varjayet // 216 // vyavAyamaticeSTAzca snAnamatyazanAni c| tathA jvaraH zamaM yAti prazAnto jAyate na ca // 217 // gaGgAdharaH-vimuJcato jvarasya cihnapraznottaramuktvA prazAntasya jvarasya yacihna pRSTaM tduttrmaah-vigtetyaadi| klamaH klAntiH manaHzarIrayogloniH ityrthstyociNgmH| avyathaM zArIramAnasavyathayostajjvarajayoH nAstitvaM, vimalamindriyaM jJAnendriyaM yasya taM, prakRtisattvena tasya puruSasya svAbhAvikaM yAdRzaM manastena manasA yuktaM taM puruSam ajvaraM jvaramuktaM vidyAt // 215 // . gaGgAdharaH-atha pRSTaM jvarAvasRSTo rakSyazca yAvat kAlaM yato yata iti yat taduttaramAha-sajvara ityaadi| sajvara iti apRSTo'pi divAsvamAdivada vidAhyAdInyapi navajvaryAdibhirvAni na coktAnItyataH samAnavacanato laaghvenvocynte| sajvaraH puruSo vidAhyAdIni vrjyet| uktazcAnyatra "gubbaMbhiSyandyakAle ca jvarI nAdyAt kthshcn| na hi tasyAhitaM bhuktamAyuSe vA sukhAya vA" iti| nanu jvarito'hitamaznIyAd yadyapyasyArucirbhavet / annakAle hyabhuJjAnaH kSIyate mriyate'pi vA" iti vacanAdahitamapyazanaM vihitaM kathaM vidAhyAdInAM vajanamupadizyate iti cenna, tadvacane hi hitamevAznIyAdeva ityoM yuktaH, anyathA "sAtatyAt svAdvabhAvAda vA pathyaM dvaSyasamAgatam / kalpanAvidhibhistaistaiH priyatvaM gamayet punaH" iti vacanamanathekaM syaaditi| etAni lakSaNAni jvaramokSakAle kSINenApi doSeNa kriyante, yathA nirvAsyatA dIpena Aloko mahAn kriyate // 210-215 // cakrapANiH-samprati prshaantjvrlkssnn'-prshnosyottrm-vigtetyaadi| prakRtisatveneti sahaja. sttven| jvarAvasRSTo rakSyazca yAvat kAlaM yato yata iti praznasyottaraM sajvara ityaadi| 'tathA jvara zamaM yAti prazAnto na ca jAyate' ityanena, 'yataH' iti praznasya jvaramuktasevyahetupraznarUpasyottaraM jnyeym| For Private and Personal Use Only
Page #300
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 32 adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2526 vyAyAmazca vyavAyaJca snAnaM caMkramaNAni c| jvaramukto na seveta yAvanna balavAn bhavet // 218 // asaMjAtabalo yastu jvaramukto nissevte| vayametannavastasya punarAvarttate jvaraH // 216 // duhRteSu ca doSeSu yasya vA vinivrttte| . svalpenApyapacAreNa tasya vyAvarttate punaH // 220 // cirakAlaparikliSTaM durbalaM dInacetasam / acireNaiva kAlena saMhanti punarAgataH // 221 // jvaramuktazca tAni vrjyet| tathA tena prakAreNa jvaraH prazAmyati tena ca prakAreNa prazAntazca punarna jAyate // 216 / 217 // gaGgAdharaH-nanu kiyantaM kAlameva jvaramukto rakSya ityata Aha-vyAyAmazca ityaadi| cakArairvidAhIni gurUNi ca viruddhAni cAsAtmyAni cAnapAnAnyapi jvaramukto na seveta yAvanna balavAn bhavedityarthaH / prazAntaH kAraNeyazca punarAvartate jvara iti praznottaramAha-asajAtabala ityaadi| vayametaditi vidAhInItyAdinAtyazanAni cetyantena yAvadvajanIyamuktaM tadetad yadyasaMjAtabalo yo svaramukto niSevate tasya jvaraH punrbhvtiityrthH||218 / 219 // gaGgAdharaH-zAntasya punarAvattane hevantaramAha-duhe teSu ityaadi| yasya puMso jvarArambhakeSu doSeSu duha teSvasamyaniha teSu jvaro vinivartate zAmyati tasya puMso'lpenApyapacAreNa jvaraH punAvattate // 220 // ___ gaGgAdharaH-punarAvattejvarasya mArakakhamAha-ciretyAdi / yo jvaritaH pumAn cirakAlaM pUrva parikliSTaH durbalazca tathA dInacetAH taM jvaritaM muktvA jvaraH punarAgatazcet tadA acireNa kAlena saMhanti // 221 // . . vyavAyamaticeSTAzcatyatra vyavAyaM kRtvApi punaH vyAyAmazcetyAdI 'vyavAya'pAThena vyvaaysyaatyrthnissiddhtocyte| bhanye tu pramAdapATha evaaymityaahuH| snAnamUjjaskaramapi prabhAvAt jvaraM pratyAnayati, yaduktamanyasa-"snAnamAzu jvaraM kuryAt jvaramuktasya dehinH| tasmAnmuktajvaraH snAnaM viSavat parivarjayet" iti| anantaram "asAtabalo yastu" ityAdigranthaM kAzmIrAH paThanti, tena prakRtyAdisUtre'pyasyAnuguNaM praznapranyaM paThanti // 216-221 // .. For Private and Personal Use Only
Page #301
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (jvaracikitsitam 2530 crk-sNhitaa| athavA viparIpAkaM dhAtuSveva krmaanmlaaH| yAnti jvaramakurvantaste tathApyapakurvate // 222 // dInatAM zvaya, glAniM pANDutAM nAnnakAmatAm / kaNDUrutkoThapir3akAH kurvantyagnizca te mRdum // 223 // evamanye'pi ca gadA vyAvarttante punrgtaaH| anirghAtena doSANAmalyairapyahitairnRNAm // 224 // nivRtte'pi jvare tasmAd yathAvasthaM yathAbalam / yathAprANaM hared doSaM prayogairvA zamaM nayet // 225 // mRdubhiH zodhanaiH zuddhiryApanA vastayo hitaaH| hitAzca laghavo yUSA jAGgalAmiSajA rasAH // 226 // gaGgAdharaH-yadi cAyuSaH zeSavAna saMhanti athaH tarhi dhAtuSveva raktAdiSu kramAnmalA viparIpAkaM vipAkaM yAnti jvaramakurvantaste'pi mlaastthaapypkute| kiM kimapakurvate tdaah-diintaamityaadi| nAnnakAmatAmanannakAmatAm agniJca mRduH mandAgni te jvaramakuva'nto'pi dhAtuSu viparipAkaM gatA malA apakunvanti // 222 / 223 // gaGgAdharaH-prasaGgAt savvavyAdhInAmapi punarAvartanamAha-evamityAdi / evaM jvara ivAnye'pi gadA atisAraraktapittAdayaH sarve rogA doSANAmanirghAtena niHzeSeNa haraNAbhAvena gatAzcAlpairapyahitairnRNAM punarvyAvarsante cakArAgnidAnasevanaizcetyarthaH // 224 // gaGgAdharaH-nanu tarhi kiM karttavyaM tadAha-nivRtte'pi ityaadi| yadi pUrva duha taM doSaM manyeta athavA saJcitamahatazca manyeta, tadA tasmAt punarAvartanabhayAt nivRtte'pi jvare yathAvasthaM yathAbalaM yathAprANaM puso doSaM haret prayogaH saMzamanarvA zamaM nayediti // 225 // / gaGgAdharaH-atha yAzcApi punarAvRttaM kriyAH prazamayanti tamiti prshnottrmaah-mRdubhirityaadi| yApanA vastayo vakSyante siddhisthAne / For Private and Personal Use Only
Page #302
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zya bhadhyAyaH ] cikitsitasthAnam / 2531 abhyazodvarttanasnAna-dhUpanAnyaJjanAni ca / hitAni punarAvRtte jvare tiktaghRtAni ca // 227 // gulabhiSyanyasAtmyAnAM bhojanAt punraagte| lAnoSNopacArAdi-kramaH kAryazca pUrvavat // 228 // kirAtatiktakaM tiktaa-mustprpttkaamRtaaH| ghnanti pItAni cAbhyAsAt punarAvartakaM jvaram // 226 // tasyAM tasyAmavasthAyAM jvaritAnAM vicakSaNaH / jvarakriyAkramApekSI kuryyAt tattacikitsitam // 230 // rogarAT sarvabhUtAnAmantakRda dAruNo jvaraH / tasmAd vizeSatastasya yateta prazame bhiSak // 231 // laghavo yaSA mudrAdInAM jAGgalAmiSANAM mRgapakSiNAM maaNsrsaa| abhyaGgAdIni uktAni tiktaghRtAni paJcatiktaghRtAdIni // 226 / 227 // gaGgAdharaH-tatra vishessmaah-gubhissyndiityaadi| pUrvavat navajvarAdiSu yathA yathA kattavyastathA tathA laDDanAdikramaH kaaryH||228|| gaGgAdharaH-sarvajvarasya punarAvRttau yogaanaah-kiraatetyaadi| ghantIti bahuvacanAt samastavyastAnImAni cakhAri pItAni iti kAthavidhinA nisspaaditaani| abhyAsAt satatopayogAt // 229 // gaGgAdharaH-nanvevameva punarAhatte jvare kimAvasthikaH kriyAvizeSo'sti vA na vetyata Aha-tasyAM tsyaamityaadi| jvaritAnAM punarAgRttijvaravatAM tasyAM tasyAm AmapacyamAnapakkAdo avasthAyAM uktarUpeNa jvarasya yaH kriyAkramaH tamapekSI tattadavasthAmapekSya tattacikitsitaM kuryyAt na tu sadaiva purANarUpatAM makhA cikitsitaM kuryAt // 230 // gaGgAdharaH-atha jvaramatikriyAyAM prayatnAvazyakatvaM vaidyasyAha-rogarAhityAdi / tasya jvarasya prazame vizeSato yateta na khavahelayA cikitset // 23 // ckrpaanniH-uktaanukkcikitsaaprigrhnnaarthmaah-tsyaamityaadi| jvaracikitsAyAM yatma For Private and Personal Use Only
Page #303
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2532 crk-sNhitaa| {jvaracikitsitam ... tatra shlok| yathAkramaM yathApraznamuktaM jvrcikitsitm| AtreyeNAgnivezAya bhUtAnAM hitamicchatA // 232 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte ciokatsitasthAne ....jvaracikitsitaM nAma tRtIyo'dhyAyaH // 3 // gaGgAdharaH-jvare sarvapraznottaramuktvA adhyAyAthamupasaMharati-tatra zloka iti / yathAkramamityAdi spaSTam // 232 // gaGgAdharaH-adhyAyaM samApayati agniityaadi| sarca pUrvavat / iti vaidyazrIgaGgAdharakavirAjakaviratnaviracite carakajalpakalpatarau - SaSThaskandhe cikitsitasthAnajalpe jvaracikitsita. jalpAkhyA tRtIyA zAkhA // 3 // kaaryitumaah-rograaddityaadi| ythaakrmmitydhyaayaarthsNgrhshlokH| bhUtAnAM hitakAmyayetyanena sarvabhUtahiteyaM cikitseti darzayati // 222-232 // iti mahAmahopAdhyAya-carakacaturAnana-zrImaccakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM carakatAtparyaTIkAyAM cikitsitasthAnavyAkhyAyAM jvaracikitsitaM nAma tRtIyo'dhyAyaH // 3 // For Private and Personal Use Only
Page #304
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cturtho'dhyaayH| athAto raktapittacikitsitaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhgvaanaatreyH||1|| viharantaM yatAtmAnaM paJcagaGge punarvasum / praNamyovAca nirmohamagnivezo'gnivarcasam // bhagavan raktapittasya heturuktaH slkssnnH| vaktavyaM yat paraM tasya vaktumarhasi tad guro // 2 // __ gururuvaac| mahAgadaM mahAvegamagnivacchIghrakAri c| hetulakSaNavicchIghra raktapittamupAcaret // 3 // tasyoSNaM tIkSNamamlaJca kaTUni lavaNAni c| gharmazcAnnavidAhazca hetuH pUrvaJca drshitH||4|| gaGgAdharaH-athAta ityaadi| pUrvavat savvam // 1 // gnggaadhrH-vihrntmityaadi| paJcagaGge viharantaM yatAtmAnaM nimmohamagnivarcasaM punarvasuM guruM praNamyAgniveza uvaac| bhgvnnityaadi| ukta iti nidAnasthAne raktapittanidAne uktH| tadadhikaM yad raktapittasya vaktavyaM tad vaktumarhasIti // 2 // __gaGgAdharaH-gururuvAceni / pRSTo gururuvAca / mahAgadamityAdi / mahAvegakhAd agneriva zIghrakArikhAnmahAgadaM raktapittaM hetulakSaNavit zIghramupAcaret / tasya raktapittasya heturuSNaM, tIkSNamamlaM, kaTu lavaNAni ca dravyANi, ghama ___ cakrapANiH-vyAdhyutpattau jvarasantApAd raktapittotpattevaracikitsitamanu raktapittacikitsitam abhidhiiyte| paJcagaGgo deshvishessH| vaktavyaM yat paramiti uktaraktapittahetulakSaNAtirikta cikitsitamityarthaH // 1 // 2 // cakrapANiH-nidAne yadyapi raktapittasya hetulakSaNAni pratipAditAnyeva, tathApIha cikitsAparivAratayA prakaraNavazAda hetavaH, saGgha peNa lakSaNAni ca prAyaHprAdurbhavANi punaH kadhyante / dharma aatpH| annavidAhazca svarUpavidAhiveNujAdibhakSaNAd bhavati, tathA pittenAnavahasrotaso 318 For Private and Personal Use Only
Page #305
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2534 crk-sNhitaa| raktapittacikitsitam taihetubhiH samukliSTaM pittaM raktaM prpdyte| tadyonitvAt prapannaJca varddhate tat pradUSayat // tasyoSmaNA dravo dhAturdhAtordhAtoH prsicyte| vidyatastena saMvRddhiM bhuuystddhigcchti|| saMyogAd dRSaNAt tatra sAmAnyAd gndhvrnnyoH| raktasya pittamAkhyAtaM raktapittaM mniissibhiH||5|| AtapaH, annavidAho'paripAkaH addhapAko vaa| tathA pUrvazca nidAnasthAne heturdrshitH||4|| gaGgAdharaH-hetumuktvA samprAptiM niruktishcaah-tairityaadi| tairihoktaH pUrva raktapittanidAne coktahetubhiH samukliSTam upasthitavegaM pittaM raktaM dvitIyaM dhAtu prapadyate, raktaprapannazca pittaM tadayonikhAt tasya raktasya yoniyoniyasya tattvAt raktasamayonikavasAmAnyAt tadraktaM pradUSayat sat vaddhate, tasya vRddhasya saraktapittasyoSmaNA svidyataH svinnIbhavato dhAtordhAtoryo dravo dhAtuH dravo'zaH sa tasmAt tasmAda dhAtordhAtoH prasicyate tena khoSmaNA svidyataH sarvadhAtutaH siktena draveNAMzena milikhA bhUyo'dhikaM saMvRddhimadhigacchati / tatra pitte, raktasya saMyogAt pittena dUSaNAcca pittena saha gandhavarNayozca raktasya sAmAnyAt manISibhiH pittameva, raktapittamAkhyAtam // 5 // iSTatvAd vidAho hitabhojanenApi bhavati ; yaduktanyatra-'srotasyannavahe pittaM paktI vA yadi tiSThati / vidAhibhuktamanyad vA tasyApyannaM vidahyate // " iti // 3 // 4 // - cakrapANiH-taihe tubhirityAdinA smpraaptimaah| raktaM prapadyate gacchatItyarthaH / yadyapi pittaJca, "svedo rakta lasIkA antarAdhirAmAzayazca pittasya sthAnam" iti vacanena svabhAvAdeva raktaM yAti, tathApi raktapittasamprAptau pradhAnasthAnAdAmAzayarUpAda raktagamanaM pittasyeha jJeyam / raktagamanaJca pittasya samprAptimahinnA bhvti| tadyonitvAditi-tayonitvaM hetU raktaprapanasya pittasya va ne jJeyaM ; tena yatmAda raktayoni pittam, tasmAda raktaM prApya varddhata ityarthaH / uktaM hi "asRjaH pittaM kapham" iti / taditi raktaM pradUSayat / dravadhAturiti drvruupo'shH| dhAtordhAtoriti rsaadeH| prasicyate iti kSarati / svidyatasteneti pittoSmaNA svidhamAnadhAtubhyaH cyutena dravarUpeNa dhAtunA yuktaM sat pittaM bhUyo'titarAM vRddhi gacchatIti yojnaa| rktpitt-sNjnyaanimittmaah-sNyogaadityaadi| raktasya saMyogAt -- tathA raktasya dUSaNAt tathA raktasya gandhavarNayoH pitte sAmAnyAt pittaM raktapittamucyata iti vAkyArthaH // 5 // For Private and Personal Use Only
Page #306
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4tha adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2535 plIhAnazca yakRccApi tadadhiSThAya vrtte| ...... srotAMsi raktavAhIni tanmUlAni hi dehinAm // 6 // sAndraM sapANDu sasnehaM picchilaJca kphaanvitm| zyAvAruNaM saphenaJca tanu rukSaJca vAtikam // raktapittaM kaSAyAbhaM kRSNaM gomUtrasannibham / mecakAgAradhUmAbhamaJjanAbhaJca paittikam / saMskRSTaliGga saMsargAt triliGgaM sAnnipAtikam // 7 // gaGgAdharaH-nanu kuta eva vartate ityata aah-pliihaanmityaadi| tat pittaM plIhAnaM yakRcca raktasthAnadvayaM nADIdvayamadhiSThAya dehinAM srotAMsi raktavAhIni tanmUlAni plIhayakRnmUlAni raktavAhIni srotAMsi cAdhiSThAya vattete pravattete, hi yasmAt // 6 // gaGgAdharaH-atha doSabhedena cihnmaah-saandrmityaadi| azliokena kphaanvitm| punaraddhe zlokena vAtAnvitam / punarekazlokena pittapradhAnam / mecakaM mahanAJjanapiNDavat kRSNam / dvitridoSajAnyAha--saMsRSTatyAdi // 7 // cakapANiH-raktapittasya sthaanmaah-pliihaanmityaadi| vartate iti tayormadhye cayati / vate iti vA paatthH| kasmAd yakRtplIhoreva tad varddhata ityAha-srotAMsItyAdi / yasAda raktasyApi yakRtplIhAnAveva sthAna pradhAnam, tena, saMyogAdiniSpannasya raktapittasyApi tadeva sthAnamiti bhAvaH // 6 // cakrapANiH-tasya doSasambandhavizeSeNa linggmaah-saandrmityaadi| kaSAyavat AmA yasya tat kaSAyAbhaM paattlmityrthH| kRSNavastrAdeH satAlagandhakAdibhiH masRNIkRtasya yo varNaH sa mecakaH / nanu pittameva raktapittamityuktam, tat kathaM zlaiSmikaM bhavatu ? ucyate, sAmAnyasamprAptI pittameva raktapittanivarttakam, yathA sarvagulmeSu vAyuH, yathA sarvajvareSu pittamArambhakam, tadeva tu yadA ulvaNena kaphena svalakSaNakAriNA yuktaM raktapittakaraM bhavati, tadA sAmAnyasaMprAptiprAptapittamutsRjya zleSmaNaiva sambandhAt svalakSaNakAriNA vyapadizyate 'zlaiSmikaraktapittam' iti / yathA zlaiSmike gulme sAmAnyasamprApyantargatavAtaM parityajya zleSmaNaiva vyapadezo bhavati, yathA vA kaphajvare sarvajvarArambhakakAraNamanAdRtya vizeSalakSaNakAriNA zleSmaNaiva vyapadezo bhavati, evaM vAtike raktapitte vyaakhyeym| yat tu kaphavAtavirahitena kevalenaiva pittena balavatA janitaM raktapittaM paittikaraktapittalakSaNayuktaM bhavati, tat paittikmucyte| lakSaNena hi doSagyapadezo bhavati / tena, yahoSajanitalakSaNayuktaM raktapittaM bhavati, tat tajanitamiti myapadizyate, zlaiSmikAdirakta For Private and Personal Use Only
Page #307
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2536 crk-sNhitaa| raktapittacikitsitam ekadoSAnugaM sAdhyaM dvidoSaM yaapymucyte| yat tridoSamasAdhyaM tanmandAgnerativegavat / vyAdhibhiH kSINadehasya vRddhasyAnaznatazca yat // 8 // gatirUddha madhazcaiva raktapittasya darzitA / UrdhA saptavidhadvArA dvidvArA tvadharA gtiH|| gaGgAdharaH-asya sAdhyAsAdhyatve aah-ekdosstyaadi| mandAgnerjanasya atizayavegavat sarvaM raktapittam asAdhyaM syAt / yacca raktapittaM vyAdhibhiH anyaH kSINadehasya vRddhasya vA anaznatazca vA, tat samasAdhyaM syAt // 8 // gaGgAdharaH-gatiriti nidAnasthAne raktapittanidAne drshitaa| tatra darzitA tUrddha garaktapittasya gatiH saptavidhadvArA bhavati adharA tu gatidvidvArA / pittApekSayA paittike raktapitte ulvaNaM pittaM bhavati, yatastatraiva pittaM svalakSaNAni karoti, nAnyatra / evaM vyavasthite yaducyate kevalapaittikasya raktapittasya mArgo nAsti, yato vAtArabdhamadho yAti, kaphArabdhamUrddha miti pratipAditam ; tadapi na / yataH paittikasyApi UrddhagamanamadhogamanaM vA bhavatyeva / paraM paittikaM yadUrddha" yAti, tanmArgamahinnA kaphasaMyuktaM bhavati, yaccAdho yAti, tad vAtasthAnasambandhAd vAtAnugataM bhavati / mArgasambandhAnugatazca doSaH svalakSaNakArakatvAnnAnubandhaH / tenAsau paittike raktapitte'pi "ekadoSAnugaM sAdhyam" ityAdivacaneSu na gRhyate, yataH svatantro vyaktaliGgazca doSo'nubandhyaH, tadviparItastvanubandhaH / tena, yathoktalakSaNakAriNA doSaNAnubandhyena vAtikAdi vyapadezo raktapitteSu, na mArgasambandhAnugatena ca lkssnnkaarinnaanubndhruupenneti| anye tu, pradezAntaracitena pittena yadottarakAlaM raktapittamambandho bhavati, tadA paittikaM raktapittaM bhavatIti bruvate // 7 // cakrapANiH-samprati saadhyaasaadhyvibhaagmaah-eketyaadi| ekadoSAnugamiti uktaikadopalakSaNayuktam ; evaM dvidoSamapi doSadvayalakSaNayuktam / evaM tridoSamapi jJeyam / nanu mArgasambandhAnugatamapi doSaM prakSipya dvidoSatvaM vidoSatvaM vA gaNanIyam, tathAhi kevalaM raktapittaM yApyaM syaadeveti| tathA samprAptiprAptaM doSaM gRhItvA mArgasambandhAnugatena vAyunA kaphena vA yogAda dvidoSajatvameva sarvadA syAt, tathA 'ekadoSAnugaM sAdhyam' iti yaduktaM tanna syaat| tasmAda yathoktameva saadhu| mandAgnerativegavaditi pRthagevAsAdhyalakSaNam / vyAdhibhiH kSINadehasyetyAdi ca pRthageva // 8 // cakrapANiH-gatikRtaM sAdhyAdibhedaM darzayitu gatibhedamevAha-- gatirddha mityaadi| gati For Private and Personal Use Only
Page #308
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4tha adhyAyaH cikitsitsthaanm| 2537 sapta cchidrANi zirasi dve cAdhaH sAdhyamUrddhagam / yApyanvadhogaM mAgauM tu dvAvasAdhyaM pravarttate // 6 // chidre bhya ebhyaH sarvebhyo lomakUpebhya eva c| varttate tAmasaMkhyeyAM gatiM tasyAhurAntikIm // 10 // yaccobhayAbhyAM mArgAbhyAmatimAtra prvrtte| tulyaM kuepagandhena raktaM kRSNamatIva ca // saMyuktaM kaphavAtAbhyAM kaNThe sajjati cApi yat / yaccApyupadravaiH savvairyathoktaH samabhidrutam // hAridranIlaharita-tAmrarvaNarupadrutam / kSINasya kAsamAnasya yadvA tacca na sidhyati // 11 // tatra sapta dvaaraannyaah-sptetyaadi| zirasi mukhacchidramekaM, nAsikAcchidre dve, dve cchidre cakSuSoH, dve cchidre karNayoriti sapta cchidrANi U yA gatedvArANi / adhogatestu dvecchidre gudopasthayoTTai dvaare| yadyapi strINAmekam adhikaM yonidvAraM tacca cakAreNa sNgRhiitm| tatra sAdhyamUrddhagaM yApyantvadhogam, tatra kAraNamuktaM nidaansthaane| mAgau tu dvau yat pravartate tadasAdhyam // 9 // gaGgAdharaH-chidrebhya ityaadi| ebhyaH sarvebhyo mukhanAsAnetrakaNegudopasthAnAM chidrebhyastathA lomakUpebhyazca yad raktapittaM, varttate pravarttate tasya raktapittasya tAM gatimasakhyeyAmAhuH / AntikImantakarIm // 10 // gaGgAdharaH asaadhylkssnnaantrmaah-yccetyaadi| yacca raktapittamubhAbhyAM mArgAbhyAmatimAtra pravartate, yacca raktaM kuNapagandhena zavagandhena tulyam, atIva ca kRSNazca, kaphavAtAbhyAM saMyuktaJca, yada rakta kaNThe sajjati lagati na prAyeNa niHsarati, yacca raktapittaM yathoktaH saGgharupadravane tu nyanAdhikaH samabhidrutam, hAridrAdivarNayadupadrutaM raktaM na tu zarIram, yad vA kSINasya kAsamAnasya raktapittam, tacca sarva raktapittaM na sidhyati // 11 // prakArAntaramapyasAdhyamAha-sapta cchidretyAdi / yaccobhayAbhyAmityAdinA kRSNamatIva cetyantenAsAdhyatAlakSaNamAha / atra mArgAbhyAmityanena yaugapadya na maargprvRttirvyvsthitaa| kintu pratyekaM mAgadvayapravRttasya sAdhyatvaM pUrvamevoktatvAt / kuNapagandheneti shvgndhen| kapThe sajatIti kaNThAda vahina yAti / yathoktairiti nidAnoktaiH / tadAha / upadravAH khalu daurbalyArocakAdayaH svarabhedAntoktAH / For Private and Personal Use Only
Page #309
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2538 crk-sNhitaa| raktapittacikitsitam yad dvidoSAnugaM yad vA zAntaM bhUyaH prvrtte| mArgAnmArga cared yad vA yApyaM pittabhasRk ca tat // 12 // ekamArga balavato nAtivegaM nvotthitm| raktapittaM sukhe kAle sAdhyaM syAnnirupadravam // 13 // snigdhoSNamuSNarunazca raktapittasya kAraNam / adhogasyottaraM prAyaH pUrva syAdRrddha gasya tu // 14 // gaGgAdharaH anyathA tu sidhyatIti kiM na vetyata Aha-yad raktapittaM dvidoSAnugaM tacca raktapittaM, yacca zAntaM bhUkhA bhUyo'pi pravattate tat, yada vA raktapittaM mArgAt ekasmAt chidrAt pravartate kAlAntareNa tanmArga hikhAnyaM mAga caret, tattat sarva pittamasaka raktapittaM yApyam // 12 // gaGgAdharaH-tahi kimato'nyat sAdhyamityata aah-ekmaagmityaadi| yApyanvadhogapityuktyA Urddha mArgameva / surave kAle prAkRtakAle na tu vaikRte // 13 // gaGgAdharaH-sampati saMgraheNa kaarnnmaah-snigdhossnnmityaadi| padabhedogatibhedena kAraNavakhyApanArtha, tad dshyti-adhogsytyaadi| adhogasya raktapittasya kAraNaM / prAyastayoH pUrva snigdhoSNamUddha gasyAdhogasya tUttaram ussnnrukssm||14|| hAridravarNAdibhiyukta kSINasya kAsinI na sidhyatIti siddham / yad dvidoSAnugamityanenAnubandharUpadoSadvayayogAd yaapytvmudhyte| yat pUrvaM dvidoSa yApyamityuktaM tadanubandhidoSadvayajanyAbhiprAyegati na paunruktym| mArgAnmArga gharediti urddhagaM mukhaM parityajya nAsAM yAtItyAdirUpaM jJeyam / urddhagasya svadhogamane'dhogatvAd yApyatvaM bhavati / adhogaM mArgAntaramagacchadapi svata eva yApyam / tasmAdUdhiomArgaparivarto'tra vivakSitaH // 9-12 / cakrapANiH-ekamArgamityAdinA saadhylkssnnm| ekamArgamiti sAmAnyavacane'pyUddhamArga eva pUrva lbhyte| adhogasyaikamAgagasyApi yApyatvAna grahaNam / sukhe kAle iti hemante zizire c| ala mArgeNa tathA doSeNa tathA lakSaNena sAdhyAsAdhyayApyabhedAH pRthguktaaH| ana ca sAdhyalakSaNayApyalakSaNamelake yaapytvmev| yaapyaasaadhymelke'saadhytvmev| yathA ekadoSaM yadadhogataM tadekadoSatvAt sAdhyam, kintvadhogatatvAd yApyam / yat tridoSamadhogatatvena yApyaM kintu vidoSatvAt asAdhyameveti jJeyam / yaduktaM-"nAsAdhyaH sAdhyatAM yAti sAdhyo yAti svasAdhyatAm' iti / 'sAdhyA yApyatvamAyAnti yApyAzvAsAdhyatAM tathA' iti ca // 13 // ckrpaanni:-snigdhossnnmityaadi| nidAnoktamapi prAyikatvAd vizeSopadarzanArthaM punrihocyte| prAyaHzabdena kadAcid sakSoSNamapi uttaramUrddhagasya heturbhavati ; tathA snigdhoSNamapi adhogasyeti drshyti| evajJa nidAnamArgAniyame sati mAgauM doSAnuSandhatvaM nidAnaM prasamIkSya ca isyasa For Private and Personal Use Only
Page #310
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4rtha adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / Urddha gaM kaphasaMsRSTamadhogaM mArutAnugam / dvimAgaM kaphavAtAbhyAmubhAbhyAmanuvarttate // 15 // akSINabalamAMsasya raktapittaM yadaznataH / tadoSaduSTamutkliSTaM nAdau stambhanamarhati // galagrahaM pUtinasyaM mUrcchAyamaruciM jvaram / gulmaM plIhAnamAnAhaM kilAsaM mUtrakRcchratAm // kuSThAnyazAMsi vIsarpa varNanAzaM bhagandaram // buddhIndriyoparodhaJca kuryyAt stambhitamAditaH // tasmAdupekSyaM balinAM baladoSau prapazyatA / raktapittaM prathamataH prArabdhaM siddhimicchatA // 16 // For Private and Personal Use Only 2536 - gaGgAdharaH - ata evAha - UrddhagamityAdi / snigdhoSNakAraNakhAdRddha gaM raktapittaM kaphasaMsRSTaM snigdhena kaphavRddhayA uSNena pittavRddhatvAt / adhogaM mArutAnugam uSNarukSatvakAraNasya uSNaguNena pittavRddheH rukSaguNena vAyuvRddheriti / dvimAgamiti ubhAbhyAM kAraNAbhyAM snigdhoSNa-rukSoSNAbhyAM kapha vAtayoH pittasya ca kopAt kaphavAtAbhyAM saMsRSTaM dvimArga raktapittaM bhavati / / 15 / / iti raktapittanidAnam / gaGgAdharaH - athAsya cikitsitamAha - akSINetyAdi / akSINabalamAMsasya puso yaha raktapittaM pravarttate yacca raktapittam aznato bhuktavataH tatkSaNaM pravarttate, tad raktapittaM doSaduSTaM kaphAdidoSeNa duSTaM na tvekasmAt pravRtaM raktaM yata ukliSTa savegameva tadApi varttate tasmAdAdau tadraktapittaM stambhanaM nArhati / kasmAta ? galagrahAdupadravakaratvAt / tAnAha - galagrahamityAdidvAbhyAm / AditaH stambhitaM raktapittaM galagrahamityAdikAn kuryyAt buddherindriyANAJca dazAnAmuparodhamaprasAdam / yasmAdetAn kuryyAt tasmAt baladoSau prapazyatA mArgAdipaJca paThitu yadi adhoge iha rukSoSNametra paraM hetuH syAt tasmAdadhoge'pi snigdhoSNaM kadAcit kAraNaM bhavati / snigdhakRtazca kapho'pi adhoge bhavati / evamUrddhage'pi cintanIyam / Urddha'gaM kaphasaMsRSTamityAdAvapi prAyaH zabdasambandhAd vyabhicAro jJeyaH / anataityanena saMtarpaNotthitaM darzayati / utkliSTamiti pravRttyunmukhaM doSarUpamalAzritam / baladoSavicAriNeti - yadaiva balahAsaM
Page #311
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2540 caraka sNhitaa| [raktapittacikitsitama prAyeNa tu samukliSTamAmadoSAccharIriNAm / vRddhiM prayAti pittAmuka tasmAt tallaGghayamAditaH // mAgoM doSAnubandhazca nidAnaM prasamIkSya c| lakanaM raktapittAdau tarpaNaM vA prayojayet // 17 // hIveracandanozIra-mustaparpaTakaiH shRtm| kevalaM tazItaM vA dadyAt toyaM pipAsave // 18 // so balAdhikyaM doSasya ca rogAdikaM pazyatA bhipajA balinAM pusAM prathamataH prArabdhaM pravRttaM rktpittmupekssym| prathamato na stambhanIyaM, kena bhiSajA ? yena siddhimicchatA // 16 // gaGgAdharaH-nanapekSya kiM karttavyamityata aah-praayennetyaadi| samut kliSTaM pittAMsaka prAyeNAmadoSAda vRddhiM prayAti yasmAt tasmAdAdito laGghaya laGghanena Acaryam / nanu tarhi kiM sarvaSveva raktapitteSu prathamato lavanamevopamupadizyate ityata aah--maargaavityaadi| mArgAviti dvivacanaM vyastasamastArtham / laGghanavRhaNIye hi ye yena laGghanIyA uktAstatroktarUpeNa vamanavirecanopavAsAtmakaM laGghanaM raktapitte Adau prayojayet apatarpaNAdAradhoge ca tarpaNaM vA prayojayet // 17 // gaGgAdharaH-tatra pipAsAyAM jlaarthmaah-hiiveretyaadi| SaDaGgaparibhASayA hIverAdibhiH zRtaM toyamathavA kevalaM toyaM dhRtazItaM pipAsave raktapittine dadyAt // 18 // saMpazyati hInadoSatvaM vA tadaiva stambhanaM kAryam / saMprati kRtnaM laGghanahetumAha-mArgAvityAdi / tatroddhamArgaH, sAmaM pittaM, kaphazca doSaH, snigdhoSNaM nidAnaM, laGghanaM pryojnm| tavyatiriktanta mArgAdi, bhojanaM tarpaNaM vA pryojyediti| tarpayatIti trpnnmshnm| yavAgRtarpaNaM vA graahym| ye tu saktutarpaNaM prAhayanti teSAM yavAgUdAnapakSo na saMgRhItaH syAt // 14-17 // cakrapANiH- kevalamiti hiiveraadirhitm| jalamevakaM kevalamauSadhadveSiNe puruSAya deym| For Private and Personal Use Only
Page #312
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 42 adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / Uge tarpaNaM pUrvaM peyAM pUrva madhogame / kAla sAtmyAnubandhajJo dadyAt prakRtikalpavit // 16 // jalaM kharjUra mRdvIkA - madhukaiH saparUSakaiH / zrutazItaM prayoktavyaM tarpaNArthaM sazarkaram // tarpaNaM saghRtacaudra lAjacUrNaiH pradApayet / U gaM raktapittaM tat pItaM kAle vyapohati // mandAgnaye'mlasAtmyAya tat sAmlamapi kalpayet / dADimAmalakairvidvAnamlArthaJcAnudApayet // 20 // For Private and Personal Use Only 2541 gaGgAdharaH- nanu laGghanottaraM kiM karttavyamityata Aha-jage ityAdi / samyaglaGghitasya Urddha ge raktapitte pUrvaM tarpaNaM ddyaat| adhogame'pi santarpaNottha raktapitte samyaglaGghitAya pu' se pUrvvaM peyAM dadyAt / tathA yadi laGghanArho na bhavati apatarpaNotthaJca raktapittaJcoddha gaM bhavati, tadA tU ge'pi pUrvaM tarpaNaM 'dadyAt / evaM yadyapatarpaNotthamadhogaM raktapittaM bhavati na ca pumAn laGghanArho bhavati, tadA tvabhogaraktapitte pUrvvaM peyAM dadyAdityabhiprAyeNa na vizeSeNoktam Urddha ge ityAdi / / 19 / / gaGgAdharaH- atha tarpaNArthaM jalamAha / evamUrddha meM tarpaNamadhoge peyA, virecanamUddhege vamanamadhoge kAryyaM taduttarakAlaM tarpaNapeyayorvidhAnaM vakSyate / tarpaNa - mityAdi / lAjacaNaiH khajjUrAdibhRtazItaM sazarkaraM jalaM saghRtakSaudramekIkRtya yathAnurUpaM golayitvA yadrayaM dravaM bhavati tat tarpayatIti tarpaNaM pradApayet / draveNAlor3itAH saktavastarpaNamiti lakSaNaM jJApitam / tat pItaM kAla eva raktapittamUrddha gaM vyapohati na tu tatkSaNamiti bhAvaH / mandAna ityAdi / tatra yadyamlasAtmyaH pumAn bhavati, mandAgnirvA pUrvamiti padena pazcAdbalahAsakArakaM nivedhayati / kAlo hemantAdiH / anubandho doSAnubandhaH / prakRtiH svAbhAvikI dravyANAM gurulAghavAdikalpanA / kalpanaM saMskAra ityarthaH / etena kAlaM doSAnubandhaJca jJAtvA yasya yatsvabhAvaM dravyaM yukta bhavati tena tarpaNaM tara kAyetyarthaH / kharjUrAdinA jalaM ghar3aGga vidhAnenaiva karttavyam / etacca jalamala madhuramapi saMsRSTe'pi raktapitte yaugikaM bhavati raktapittavyAdhipratyanIkatvAt // 18-20 // 319
Page #313
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2542 crk-sNhitaa| raktapittacikitsitam shaalissssttikniivaar-korduussprsaatikaaH| zyAmAkAzca priyaGgazva bhojanaM raktapittinAm // mudgA masUrAzcaNakAH smukussttaaddh'kiiphlaaH| prazastAH sUpayUSArthe kalpitA raktapittinAm // paTolanimbavevAgra-plakSavetasapallavAH / kirAtatiktakaM zAkaM gaNDIraM sakaThillakam // kovidArasya puSpANi kAzmaryAzcAtha shaalmle| annapAnavidhau zAkaM yaccAnyad raktapittanut // bhavati, tadA tasmai puse tat tarpaNaM sAmlamapi kalpayet / nanu kenAmlena tat sAmlaM kalpyamityata Aha-dADimetyAdi / anurUpeNa dApayet // 20 // ... gaGgAdharaH-nanu lAjArthaM peyArthazca ke ke zAlaya iSyante'smin roge ityata aah-shaaliityaadi| zAlayo haimantikadhAnyAni shuuksNshaani| SaSTikaM praiSmikaM dhAnyaM zUkAkhyameva / nIvAra iti uDidhAnyam / koradUSaH kodravaH / prasAtikA kaGkaH / dve caiva te dhAnye kudhAnyAkhye bhvtH| tathA iyAmAko'pi tRNadhAnyaM zyAmAghAsa iti loke, tasya vIjam / priyazca kudhAnyaM svanAmAkhyam / bhojanamityanena tarpaNapeyAdirUpeNa jnyaapitm| tatra sUpayaSArthamAha-mudgA ityaadi| mudgaH svrnnmudgH| mukuSTako vnmudgH| Ar3hakIphalA ityArahara iti loke / sUpArthe yaSArtha ceti sUpayUSArthe / sUpo ghanadravarUpaH, yo'STAdazaguNa caturvezaguNe vA toye pAdAvaziSTaH svcchruupH| shaakaarthmaah-pttoletyaadi| paTolanimbayoH phalaM patrazca vetrAgraM plakSasya patraM vetasasya pAnIyAmalakasya pallavAH kirAtatiktasya zAkaM patraM gaNDIraM dUrvA kaThillakaM suniSapNakaM kovidArasya kAJcanasya puSpANi kAzmAzca puSpANi atha zAlmalezca pusspaanni| yccaanyditi| raktanut cakrapANiH-zAlItyAdinAnamAha / nIvArAH prazAtikA jalamadhye prAyo bhvnti| priyaGga : knggH| koradUSasya raktapittahetutvaM niSpAvamASasUpAdiyuktasyaiva mahinA nidAne proktam / ayantu kaSAyamadhuralaghutdAt koradRSo raktapittahara eva itIha paThyate / evaM gaNDIro'pi nidAne svarasAdiyukta eva hetutvenoktaH / sa tu kevalo hita eva / kiMvA gaNDIro dvividhaH, takha haritAdipaThito yaH sa For Private and Personal Use Only
Page #314
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4tha adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2543 zAkArtha zAkasAtmyAnAM tacchastaM raktapittinAm / svinnaM vA sarpiSA bhRSTaM yUSavad vA vipAcitam // pArAvatAn kapotAMzca lAvAn raktAkhyavartakAn / zazAn kapiJjalAneNAn hariNAn kAlapucchakAn / raktapitte hitAn vidyAda rasAMsteSAM prayojayet / ISadamlAnanamlAMzca ghRtabhRSTAn sazarkarAn / kaphAnuge yUSazAkaM dadyAda vAtAnuge rasam // 21 // pittanucca yat prpttkgudd'ciiptrkaarvellaadikm| zAkasAtmyAnAM na tu zAkAsAtmyAnAM deym| nanu kena prakAreNa tat zAkamupakalpyamityata aah-sninmityaadi| tattat zAkaM khinna kiJcijjalaM dattvA utsvedha pazcAt sapiSA bhRSTa shstm| athavA khinna taniSpIDya kizcid yaSavat jalaM dattvA pakam / mAMsAzino maaNsaanyaah-paaraavtaanityaadi| kapotA ghughu iti loke| lAvA iti sAtbhAyerA iti loke| raktAkhyavattakAn raktavaTera iti loke| evameva sarve'nnapAnAdike'dhyAye nAmataH proktAstatra drssttvyaaH| nanveSAM mAMsameva paktvA bhakSaNArtha deyaM na vetyata Aha-rasAM. stessaamiti| na tu maaNsaani| tatrAmlasAtmyAsAtmyAnAM rocnaayeNmaah-iissdityaadi| dADimAmalakAmlena teSAM pArAvatAdInAM mAMsarasAnISadamlIbhUtAn anamlAn kevalAn vA kintu dvividhAneva ghRtabhRSTAn gavye ghRte santalya zarkarAM prakSipya pryojyet| nanu kiM sarvasminneva rakta pitte prayojayedityata Aha-kaphAnuge ityaadi| kaphAnuge raktapitte yaSazAkaM na tu mAMsarasaM pryojyet| vAtAnuge raktapitte tu mAMsarasaM dadyAnna tu yUSazAkam // 21 // nidAnaM bhavati, itarastu jalaja eva zAkavarga paThito yaH sa iha kaphAdhike raktapitte jnyeyH| yUSavad kA vipAcitamiti yUSo dADimAghamladravyayukto vipAcyate tthaaympiityrthH| kiMvA yUpayuktaM yad bhavati tathA vipAcitamityarthaH / raktAkSazcorakaH / yUSazca zAkaJca iti yUSazAkam // 21 // For Private and Personal Use Only
Page #315
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya St www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1 raktapittacikitsitam 2544 crk-sNhitaa| raktapittacikitsitam raktapitte yavAgUnAmataH kalpaH prckssyte| padmotpalAnAM kiJjalkaH pRzniparNI priynggkaa| jale sAdhyA rase tasmin peyA syAd raktapittinAm // candanozIralodhANAM rase tadvat snaagre| kirAtatiktakozIra-mustAnAM tadvadeva ca // . dhAtakIdhanvayAsAmbu-vilvAnAM vA rase shRtaaH| masUrapRznipaNyorvA sthirA mudgarase'thavA // rase hareNukAnAM vA saghRte sblaarse| siddhAH pArAvatAdInAM rase vA syuH pRthak pRthak // ityuktA raktapittanAH zItAH samadhuzarkarAH / yavAgvaH kalpanA caiSAM kAryyA mAMsaraseSvapi // 22 // gaGgAdharaH-ata Urddha raktapitte yavAgUnAM kalpaH prckssyte| pdmtyaadi| par3AvadetAni cavAri jale saMsAdhyA ziSTe tasmin rase kAthe peyA sAdhyA syAt / aparAmAha- cndnetyaadi| tadvaccandanAdIni cakhAri kAthayitvA tasmin rase kAthe peyA sAdhyA syaadrktpittinaamityrthH| aparAmAhakirAtetyAdi / apraamaah-dhaatkiityaadi| vilvaM vilvazalAdaH tnmuulkhgvaa| aparAmAha - msuuretyaadi| masUrapRznipaNyoH kAthe ekA peyaa| 'sthirA zAlaparNI tasyA mudgasya ca kAthaM kRkhA parekA peyaa| aparAmAha-rase ityaadi| hareNukAn kAthayikhA balAzca kAthayikhA dvau kAthau punarekIkRtya ghRtamanurUpaM tatra prakSipya peyA sAdhyA syAt / aparAmAha-siddhA ityaadi| pArAvatAdInAmuktAnAM pArAvatAdInAM kAlapucchAntAnAM navAnAM pRthak pRthak pratyekamAMsasya rase siddhAH peyAH syuH| vAzabdaH puurvyogaapekssyaa| upasaMharati ityuktaaityaadi| iti raktapittanyo yavAgkha uktAstAH savvoM eva zItAH zItIkRtya samadhuzarkarAH pryoktvyaaH| na kevalamevaM kalpA yaSAdiSu kSe yaaH| eSAM padmotpalakiJjalkAdInAM kAtharUpeNa kalpanA ca mAMsaraseSvapi uktAnAM pArAvatAdInAM mAMsaraseSu karttavyeSu ca kAryyA, na kevalamAMsaM paktvA rasaH kAyyaH // 22 // For Private and Personal Use Only
Page #316
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir artha adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2545 zazaH savAstukaH zasto vibandhe rktpittinaam| vAtolvaNe tittiriH syAdUDambararase shRtH|| mayUraH plakSaniryyahe nyagrodhasya ca kukkuttH| rase visotpalAdInAM (r) varttakakrakarau hitau // 23 // tRSyate tiktakaiH sArddha tRSNAghnaM vA phalodakam / siddhaM vidArigandhAdyaH zRtazItamathApi vA // 24 // gaGgAdharaH-adhikA ca kalpanA kAciducyate-zaza ityaadi| vAstukazAkaM zazamAMsaJcaikatra paktvA kRto rasaH vibandhe malavibandhe. zastaH / uDU mbaraphalarase zRtaH pakkastitti rimAMsarasaH vAtolvaNe hitH| mayara ityaadi| plakSasya paTyAH kAthe mayaramAMsaM paktvA kRto raso vAtolvaNe, nyagrodhasya ca kAthe paktvA kukkuTamAMsakRto raso vAtolvaNe, mRNAlotpalAdInAM kAthe vartakamAMsaM karamAMsaM vA paktvA kRto:raso vAtolvaNe hitaH // 23 // gaGgAdharaH-atha jalamAha--tRSyata ityaadi| tRSyate raktapittine tiktakaistiktarasadravyaiH sArddha tRSNAghnaM tRSNAnigrahaNadazakaM jalena sAdhayitvA dadyAt / athavA phalodakaM phalaM vaToDambarakAzmayyadrAkSAkhajjUrAdInAM phalaM tiktakadravyaJcaikatra SaDaGgavat kAthayikhA yajjalaM bhavati tat tRSyate ddyaat| athavA vidArIgandhAdaraH zAlapaNyAdibhiH paJcabhirapi sArddha phalodakaM siddhaM kRtaM tRSNAghnaM tRSNAyAM tRSyate dadyAt // 24 // cakrapANiH-raktapitte yavAgUnAmityAdi / AvasthikaM bhojanamAha-zaza ityaadi| aba zazaH kaSAyatvAdraktapittaharo bhavatyeva / vibandhahareNa vAstukena saMskAratvAda vibandhaharo bhavati / evaM tittirimayUrAdayo yayapyupNatvena vAtaharAstathApi raktapitte na hitA uSNatvena ; tatazca teSAM svarasAdayo raktapittaharAH sAdhane niyujynte| tathA sati vAtaM raktapittaJca nanti / pratiniyatasAdhakadravyopanyAsAt saMyogamahimnaiva kAryakaro bhavatIti jnyaayte| na zazaH kaSAyo'pi vibandhaM kroti| vAstukastu saMskAratvAt raktapittaM kopayedityAdi viparItaphalasaMbhavo nAsti sNyogshktrcintytvaat| vAstukarase eva zazasya sAdhanaprayoga isarasAhacaryyAt / uktaM hi 'vipacet tu vAstukarase zazaM vibandhe purISasya' iti / idAnIM vidArigandhAdaiyaH zRtamudakamiti Adizabdena zAlipAdipaJcamUlazRtam // 22-24 // * vilvotpalAdInAmiti kecit paThanti / For Private and Personal Use Only
Page #317
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2546 crk-sNhitaa| raktapittacikitsitama jJAtvA doSAvanubalau balamAhArameva c| jalaM pipAsave dadyAda bahuzo vAlpazo'pi vA (r) // 25 // nidAnaM raktapittasya yatkiJcit sNprkaashitm| jIvitArogyakAmaistadasevyaM rktpittibhiH| ityannapAnamAkhyAtaM kramazo raktapittanut // 26 // vakSyate bahudoSANAM kArya balavatAJca yat / akSINabalamAMsasya yasya santarpaNotthatam // - bahudoSaM balavato raktapittaM zarIriNaH / kAle saMzodhanAhasya taddharennirupadravam / virecanenorddhabhAgamadhogaM vamanena tu||27|| gaGgAdhara-bhanu savvamAhAraM jalazca kiM sarvasmai dadyAdityata AhazAtvetyAdi / raktapitte anubalau anubandhau doSau vAtakapho zAkhA puso balazca zAkhAhArameva jalazca pipAsave tasmai bahuzo vA alpazo vA dadyAt // 25 // gaGgAdharaH-athAsya saMkSepataH kriyArtha nidaanvjjenmaah-nidaanmityaadi| nidAnasthAne raktapittanidAne'smiMzvAdhyAye yatkiJcit raktapittasya rogasya nidAnaM saMprakAzitaM, jIvitArogyakAmaiH raktapittibhistat sarcamasevyam / annapAne upasaMharati-ityane tyAdi // 26 // gaGgAdharaH-vakSyate ityaadi| bahudoSANAM na balpadoSANAM balavatAJca na tu durblaanaam| yattadvakSyate'ta Uddha mityrthH| akssiinnetyaadi| akSINabalAdeH zarIriNo yasya puso bahudoSa santarpaNotthitaM raktapittaM nirupadravaM yad cakrapANiH - saMprati paaniiydaanvissyprkaarmaah-jnyaatvetyaadi| doSAviti vAtakaphau / pittantu nAyakameva nAnubalam / visargAditi virteryaavdicchmityrthH| pakSAntaramAha-alpazo vA stokaM stokmityrthH| atra yadi balavAnagniH zarIraJca mahat tadA visargaparyyantaM jalaM deyaM, viparyaye tu pAnIyaM nAtipathyaM tenAlpazo deyam // 25 // - ckrpaanniH-rktpittnidaanvjnaarthmaah-nidaanmityaadi| vakSyate ityAdinA saMzodhanAni prdhaanbhessjtvaaducynte| akSINabalamAMsasya ityanena sahajA blhaanirucyte| balavata ityanena . visargAdalpazo'pi vA iti cakraSTataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #318
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dhrtha adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / 2547 trivRtAmabhayAM prAjJaH phalAnyAragvadhasya c| trAyamANAM gavAkSyA vA mUlamAmalakAni vA // virecanaM prayuJjIta prabhUtamadhazarkaram / rasaH prazasyate teSAM raktapitta vizeSataH // 28 // vamanaM madanonmibhaM manthaH skssaudrshrkrH| sazarkaraM vA salilamikhUNAM rasa eva vA // vatsakasya phalaM mustaM madanaM madhukaM mdhu| adhoge raktapitte tu vamanaM paramucyate // 26 // bhavati, saMzodhanArhasya virecanAnaha -vamanAnarha bhinnasya Urddha bhAgaM tadraktapittaM virecanena haret adhogantu tadraktapittaM vamanena haret // 27 // . gaGgAdharaH-tatra virecnyogaanaah--tritaamityaadi| tritAdInAmekazaH prabhUtamadhuzarkaraM carNAdirUpaM virecanaM yathAyogaM mAtrAM buddhA prayuJjIta / vizeSato raktapitte pArAvatAdInAM mAMsAnyeSAM tritAdInAmarddhazRte kAthe paktvA rasaH prazasyate // 28 // gaGgAdharaH-adhoge vmnmaah-vmnmityaadi| mantho draveNAlor3itaH sktuH| drAkSAdInAmaddhabhRtakAthena lAjAdisaktan AloDya kSaudrazarkarAmadanaphalakalkAn yathArha mizrayikhA yadrUpaM tadvamanamadhogaraktapittazAntikaraM bhavati / athavA sazakaraM jalamuSNameva madanakalkamizraM vmnm| athavA madanonmizra ikSaNAM raso vmnH| yogaantrmaah-vtsksyetyaadi| indrayavamustakayaSTiH madhUni trINi kAthayitA upNa eva tatra madanaphalakalkaM madhu ca prakSipya vamanArtha pAtu ddyaat| paramutkRSTaM vamanamidamucyate // 29 // kAlakRtaM blmucyte| kAle saMzodhanayogye'natyuNNazItakAle / nirupadravamiti kriyAvizeSaNam kiMvA raktapittavizeSaNam / virecanenoddhamAgamityAdinA anulomaharaNaM raktapitte niSedhayati / uktaJca pratimArgaharaNaM raktapitte vidhIyate iti| raktapitte vizeSata ityanena raktapittAdanyatra kalkAdayo'pi eSAM bhavanti // 26-28 // cakrapANiH- vamanakArako yogo vmnmucyte| madanasya doSAdyapekSayA karSAdikA mAnA kalpe vakSyamANA jnyeyaa| sazarkare salile tathecarase madanayogAdeva vamanakartatvaM jJeyam / adhoge For Private and Personal Use Only
Page #319
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5548 crk-sNhitaa| [raktapittacikitsitam Urddhage zuddhakoSThasya tarpaNAdikramo hitH| adhogame yavAgvAdirna cet syAnmAruto balI // 30 // balamAMsaparikSINaM shokbhaaraamkrssitm| / jvalanAdityasaMtaptamanyairvA kSINamAmayaiH // garbhiNI sthaviraM bAlaM rutAlpapramitAzinam / avamyamavirecyaM vA yaM pazyeda raktapittinam // zoSeNa sAnubandha vA tasya saMzamano kriyaa| zasyate raktapittasya parazcAtaH pravakSyate // 31 // gaGgAdharaH-virecanAnantaramUrddhage kiM karttavyaM tadAha-Urddhage ityaadi| virecanena zuddhakoSThasya tarpaNAdikramo yaH pUrvamatravoktaH sa tadA hitaH kArya iti bhaavH| vamanAnantaramadhoge ki kAryamityata Aha-adhogame ityaadi| yavAgvAdiryastatraiva pUrvamuktaH peyAdikramaH sa khadhogame vamanazuddhakoSThasya hitaH kAyye iti bhaavH| tatra ced yadi mAruto balI na syAt / vAtolvaNa tu tittiriH syAdityAduAktamAMsaraso hita iti bhAvaH // 30 // - gaGgAdharaH- bahudoSavalavatAmakSINabalamAMsAnAM vidhAnamuktvA kSINabalAdayat kArya tdaah-bletyaadi| balamAMsaparikSINaM vA zokakarSitaM vA bhArakarSitaM vA adhyakarSitaM vA jvalano'gnirAditya AtapastayorekatareNa karSitaM vA samastaiH karSitaM vA anyairvAmayairAdibhiH kSINaM puruSaM garbhiNyAdikaM vA avamya vamanAyogyatayA pratiSedhyaM vA avirecyaM virecanAnaItayA pratiSedhyaM vA yaM raktapittinaM bhiSak pazyet, zoSeNa yakSmaNA sAnubandhaM vA yaM pazyet, tasya raktapittinaH raktapittasya saMzamanI kriyA zasyate / sA cAtaH paraM pravakSyate // 3 // ityatrApi zuddhakoSThasyApi yojyam / na cet syAnmAruto balItyanena yadi mAruto balI syAt tadA mAMsodanameva deyam / iti jvaroktaM vidhiM sUcayati // 29 // 30 // ckrpaanniH-sNshmnvissymaah-blmaaNsetyaadi| zoSaNati rAjayakSmaNA // 3 // For Private and Personal Use Only
Page #320
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4tha adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2549 aTarUSakamRdvIkA-pathyAkAthaH sazarkaraH / madhumizraH zvAsakAsa-raktapittanivarhaNaH // 32 // aTarUSakani!he priyaGgu mRttikaanyjne| vinIya lodhra sabaudra raktapittaharaM pibet // 33 // padmakaM padmakiJjalkaM vAM vAstukamutpalam / nAgapuSpaJca lodhazca tenaiva vidhinA pibet // 34 / / prapauNDarIkaM madhukaM madhu caashvshkuudrse| yavAsabhRGgarajasormUlaM vA gozakudrase // gaGgAdharaH-aTarUSaketyAdi / aTarUSakaM vAsakamUlakhA / trayANAM kAthe zIte zakarAmadhunI prakSipet // 32 // gnggaadhrH-attruussketyaadi| aTarUSakamUlakAthe priyaGgasaurASTramRttikArasAJjanalodhrANi cakhAri kalkIkRtya madhu ca paJca kAthyapAdAMzaM prakSipya pibat // 33 // gnggaadhrH-pdmkmityaadi| utpalaM nIlotpalam padmakASThAdilodhrAntaM saptadravyaM kalkIkRtyATarUSakamUlakhakkAthe prakSipya madhu ca prakSipya pibedityarthaH / tenaiva vidhinA pibedityuktaH // 34 // gnggaadhrH-prpaunnddriikmityaadi| puNDarIyakASThaM yaSTImadhu ca kalkIkRtyAzvazakadrase palamitaM prakSipya madhu ca prakSipya pibet / athavA yavAsabhRGgarajasordarAlabhAbhRGgarAjayomalaM kaSamAnaM kalkIkRtya gozakRdrase palamite cakrapANiH--ATarUpakamRIketyAdi kAmalAharaM kecidAhuH / ATarUpakaniyyUha ityAdi priyaGgA dInAM militAnAM kalkena karSaH, kSaudrasya ca karSoM grAhyaH paribhASAbalAt / uktaJcAgnivezena-karSa cUrNasya kalkasya guDikAnAJca srvshH| dravazuktyA sa leDhavyaH pAtavyazca catudra vaH / mAtrA kSaudraghRtA. donAM kvAthasneheSu cuurnnvditi| anye tu bruvate cUrNAdInAM karSamAnatvaM svataH prayoge bhavati / ava cATarUSakvAthaH kvAthaparibhASayA kAryyaH kalkazca kalkaparibhASapA kaaryH| evaM kRte bheSajamUyastvaM bhvti| 320 For Private and Personal Use Only
Page #321
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2550. crk-sNhitaa| raktapittacikitsitam vinIya raktapittaghnaM peyaM syAt tnnddulaambunaa| yuktaM vA madhusarSibhyAM lihyAd go'zvazakUdrasam // 35 // khadirasya priyaGgaNAM kovidArasya zAlmaleH / puSpacUrNAni madhunA lihyAda vA raktapittanut // zRGgATakAnAM lAjAnAM mustakhajrarayorapi / lihyAccUrNAni madhunA ejhAnAM kezarasya ca // 36 // raktaM lihyAd dhanvajAnAM madhunA mRgapakSiNAm / sakSaudra grathite rakta lihyAt pArAvataM zakRt // 37 // ushorkaaliiyklodhrpdmk-priynggukaakttphlshngkhgairikaaH| pRthak pRthak candanatulyabhAgikAH sshkraastnndduldhaavnplutaaH|| taNDulAmbunA vA palamitena peym| yuktaM vetyaadi| go'zvayoH pratyekaM dvayorvA zakUdrasaM madhusarSibhyAM yuktaM lihyAt // 35 // gaGgAdharaH-kha dirsyetyaadi| kovidAro rktkaanycnm| khadirAdInAM pratyekaM puSpacUrNAni karSamAnAni madhunA lihyaat| padmAnAM kezarasya ca carNAni madhunA lihyaat| kecit tu padmAnAM puSpacarNAni kezarasya nAgakezarasya ca puSpacarNAni madhunA lihyAdityAhuH // 36 // gnggaadhrH-rktmityaadi| dhanvajAnAM jAGgaladezajAnAM mRgapakSiNAM mRgANAM pakSiNAM vA raktaM madhunA lihyaat| yadyapi raktaM raktaM vaddheyate tathApi viparyastArthakArikhAt raktapittaM zamayet prabhAvAt / grathite rakte raktapitte pArAvatazakRd sakSaudraM pibet // 37 // gnggaadhrH-ushiiretyaadi| uzIrAdayaH garikAntAH aSTau pratyekaM raktacandanatulyabhAgena carNIkRtya samazakarayA mizrIkRtya taNDulodakaplutIkRtya tenAlpamAnasya karSasya krtvytaa| tenaiva vidhineti ATarUpakaniyyU' hayutam / khadirasyetyAdau bahuvacanAntatvAda raktapittanuditi vizeSaNaM puruSasya jJeyam / dhanvajAnAmiti jAGgalAnAm // 32-37 // cakrapANiH-- uzIrAdau pRthak pRthagiti vIpsAyAM pratyeka muzIrANAM candanasamAnAM prayogaM darzayati / tathAcASTau prayogA bhavanti / sazakarA iti vacanenAta zarkarA samabhAgA eva deyaa| uktaM hyagniveze-mASikaM hiGga sindhUtthaM lavaNAdyAstu shaannikaaH| sitopalAgur3akSArAH sAmAnyaiSAM For Private and Personal Use Only
Page #322
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4 adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / 2551 raktaM sapittaM tamakaM pipAsAM dAhaJca pItAH zamayanti sadyaH / kirAtatiktaM kramukaM samastaM prapauNDarIkaM kamalotpale ca // hIveramUlAni paTolapatra durAlabhA paryaTakaM mRNAlam / dhanaJjayoDumbaravatsakatvaG - nyagrodhazAleyayavAsakatvak // tugAlatA kezarataNDulIyaM sasArivA mocarasaH samaGgA / pRthak pRthak candanayojitAni tainaiva kalpena hitAni tatra // nizi sthitA vA svarasIkRtA vA kalkIkutA vA mRditAH zrutA vA / etai samastA garaNazaH pRthag vA raktaM sapittaM zamayantyudIrNam // 38 // pAtAH aSTau yogA ime so raktapittAdikAn zamayanti / kirAtatiktamityAdi / kramukaM guvAkaM, prapauNDarIkaM puNDarIkakA kamalaM padmam, utpalaM nIlotpalaM, hIveraM bAlakaM tasya mUlAni, mRNAlaM padmAnAM hrasvamRNAlaM na tUzIraM tasyoktatvAt, dhanaJjayo'jjanaH, zAleyaM jambUH, yavAsakasya durAlabhAyAsvak, tugA vaMzalocanA, latA zyAmalatA, kezaraM nAgakezara, sArivA anantamUlaM, samaGgA varAhakrAntA maJjiSThA vA / etAni pRthaka pRthak candanayojitAni raktacandanayukta sazarkaraM taNDuladhAvanatoyena pItaM tatra raktapitte hitamityarthaH / eSAM kalpanAntarANyAha - nizItyAdi / ete uzIrAdayaH samastAH samaGgAntA ekIbhUtAH, gaNazo vA uzIrAdicandanAnta eko gaNaH, kirAtatiktAdicandanAntastu aparo gaNaH, iti dvau gaNau pRthaka pRthak / athavA uzIrAdayaH samastAH pRthaka pRthak ekaikaM dravyaM vA nizi sthitAH zItakaSAyIkRtAH, kiMvA svarasIkRtA prakalpanA / yasa zarkarAyAH prakSeyatvaM prakSepanyAyenaiva zarkarA deyA / kirAtAdayo'pi pRthak pRthak / kramukaM paTTikAlodhan / dhanaJjayo'rjunaH / samaGgA varAhakrAntA lajjAluriti / candana - yojitAnItyanena samacandanatvaM pratyekaM dravyaprayogANAm / tenaiva kalpenetyanena sazarkaratvaM tathDuladhAvanAplutatvaJcocyate / nizi sthitA ityanena kirAtatiktAdInAM kalpanAmAha / nizi sthitA vetyanena zItakaSAya ucyate / cUrNagrahaNena phANTagrahaNaM kriyate / yataH suzrute pAThabhedAcca payate / kSIraM rasaH kalkamatho kaSAyaH zrutazca zItaJca tathaiva cUrNam / kalpAH Sar3ete khalu bheSajAnAM yathottaraM te laghavaH pradiSTA iti / evaM cUrNameva phANTasthAne bruvate / tala tala phANTagrahaNAdeva sa pAThaH su pramANaM tadA cUrNazabdena ca kalpAntaramevocyate / iha tu phASTasya zrutatvAt kRSNAtreyAditi paThita eva phANTo grAhyaH / yaduktaM 'kSuNNasya salilAt taptAt mRditAduddhRtasya ca / yo rasAnAM dravastajjJaiH saphANTaH saMprakIrtitaH / teneha dravaH kalka eva sa cUrNazabdenocyate phASTam / samprati vyastasamasta For Private and Personal Use Only
Page #323
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2551 crk-sNhitaa| (raktapittacikissitam mudgAH salAjAH sayavAH sakRSNAH sozIramustAH saha candanena / balAjale paryuSitAH kaSAyAH sa raktapittaM zamayatyudIrNam // 36 // vadUryamuktAmaNigairikANAM mRcchavahemAmalakodakAnAm / madhUdakasyecurasasya caiva pAnAcchamaM gacchati raktapittam // 40 // uzIrapadmotpalacandanAnAM pakvasya loSTasya ca yaH prsaadH| sazarkaraH kSaudyutaH suzIto raktAtiyogaprazamAya peyH||41|| priyaGgakAcandanalodhrazArivA-madhUkamustAbhayadhAtakIjalam / samRtprasAdaM saha SaSTikAmbunA sazarkaraM raktanivarhaNaM param // 42 // athavA kalkokatA athavA mRditAH phANTIkRtAH, athavA bhRtAH kathitAH, savveva udIrNa raktapittaM zamayanti // 38 // gaGgAdharaH-mujhA ityaadi| valAjale vATyAlakamUlakAthe mudagAdIni sapta dravyANi zItakaSAyavidhAnena payyaSitAni kArayet / tasmAt niHsRto yaH kaSAyaH sa udIrNa raktapittaM zamayati // 39 // gnggaadhrH-vaiyetyaadi| vaidUryamuktAdInyAmalakodakAntAni, pratyekazaH carNIkRtya jalena pAna t / udakamatra bAlakam / tathA madhadakasya madhumizritamalasya pAnAt / tathA ikSurasasya pAnAt ityanvayaH // 40 // gnggaadhrH-ushiiretyaadi| uzIrAdInAM catuNAM kuTTitAnAM jale sthitAnAM yaH prasAdaH svacchakAthaH sa zakarAmadhuyuktaH peyH| pakasya agno kSiplAnivarNIbhUtasya loSTasya jale nirvApaNIkRtasya yastasya prasAdaH svacchabhAgaH sa suzItIkRtya zarkarAmadhuyuktaH peyaH // 41 // ___ gaGgAdharaH-priyaGgakAdInAM dhAtakyantAnAM kuTTitAnAM jale sthitAnAM niHsRtanirvAsAnAM jlm| mRta sauraassttmRt| jale prakSepeNa yaH prasAdaH svaccharUpaH syAt tena sh| SaSTikataNDulodakazorAbhyAM yuktaM kRtA pivet // 42 // pryogmepaamaah| gaNaza iti tugAdi iti uzIrAdigaNaza iti c| aba ca pratyekAyoge samacandanatvaM shrutm| tatra padAntaH prayogo bhavati / tathApi candanasya bhAgo deya iti vyAkhyAnayanti vRdaaH| balAjala iti blaasaadhitshiitjle| paryuSitAH kaSAyA iti shiitkssaayaaH||38||39|| cakrapANi:-vaidU-disahasthitaM jalaM vaidUryyAdijalaM jnyeym| uzIrAdInAM zItakapAya ilyAvinA / prasAda iti prasanna jalaM prAham / priyaGgAdAvabhayamuzIram / mRtprasAdamityasa mAsAdo'pi For Private and Personal Use Only
Page #324
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 4 adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / 3553 kaSAyayogairvividhairyathoktairdIpte 'nale zleSmaNi nirjjite ca / yad raktapittaM prazamaM na yAti tatrAnilaH syAdanu tatra kAryyam // chAgaM payaH syAt paramaM prayoge gavyaM zrutaM paJcaguNe jale vA / sazarkaraM mAkSikasaMprayuktaM vidArigandhAdigaNaiH zRtaM vA // drAkSAbhRtaM nAgarakaiH zRtaM vA balAzrutaM gokSurakaiH zrutaJca / sajIvakaM sarvabhakaM sasarpiH payaH prayojyaM sitayA bhRtaM vA // 43 // zatAvarI gokSurakaiH zRtaM vA zrutaM payo vApyatha parNinIbhiH / raktaM nihantyAzu vizeSatastu yanmUtramArgAt sarujaM prayAti // 44 // vizeSato vipathasaMpravRtte payo hitaM mocarasena siddham / vaTAvaroha zuGgakairvA hIvera nIlotpalanAgarairvA // 45 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir I gaGgAdharaH - evaM kaSAyayogairyathoktaH zleSmaNi nijjeite'nale ca dIpte sati yad raktapittaM na prazamaM yAti tatrAnila ulvaNaH syAt, tatra vAtolvaNe sati anu pazcAt kAyyaM yat tadAha - chAgamityAdi / chAgaM payaH kevalaM zRtaM paramaM syAt / zakarAmadhuyuktaM sarvvatra bodhyam / prayoge paJcaguNe jale mRtaM kSIrAvazeSeNa paka gavyazca payaH zItIbhUtaM zarkarAyuktaM paramaM syAt / athavA vidArigandhAdigaNaiH zAlaparNyAdibhiH paJcabhizcatugaNajale mRtaM gavyaM payaH chAgaM vA zarkarAmAkSikayuktaM paramaM syAt / drAkSetyAdi / drAkSAdinA pratyekena zRtaM gavyaM payaH / tathA jIvakarSabhakarNasarpiH sitAbhiyuktaM gavyaM payaH prayojyam / kevalaM zRtamAvarttitaM dugdhaM jIvakAdibhizcaturbhiyuktaM prayojyam // 43 // gaGgAdharaH - zatAvarItyAdi / zatAvarIgokSurAbhyAM zRtaM gavyaM payaH paNinIbhizcatasRbhiH zRtaM payo vA raktaM raktapittam Urddha gamadhogazcAzu nihanti, taMtra vizeSato mUtramArgapravRttaM sarujaM raktamAzu nihanti // 44 // gaGgAdharaH - vizeSata ityAdi / vipathapravRtte gudataH pravRtte rakte mocarasasiddhamekaM vaTAvarohasiddhaM dvitIyaM vaTazuGgasiddhaM tRtIyaM hrIverAdisiddhaM caturthaM payaH // 45 // prAyaza AntaraM na tu prakSepyaH / evaM yaSTikAprayogo'pi / talAnilaH syAditi tala bar3havAn vAtaH svAt / prayoga iti abhyAse / sajIvakamityAdau sajIvakaM sarvabhakaM zRtaM yat sarpiH prayojyaM tathA For Private and Personal Use Only
Page #325
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2554 crk-sNhitaa| (raktapittacikitsitam kaSAyayogAn payasA purA vA pItvA tu cAdyAt payasaiva zAlIn / kaSAyayogairathavA vipakkametaiH pibet sapiratisrave ca // 46 // vAsAM sazAkhAM saphalAM samUlAM kRtvA kaSAyaM kusumAni caasyaaH| pradAya kalkaM vipaced ghRtaM tat sanaudramAzveva nihanti rktm||47 vaasaaghRtm| .. gnggaadhrH-kssaayetyaadi| kaSAyayogAn aTarUSakamRdrIketyAdAktAna payasA sAdhitAn purA vA pIlA tenaiva payasA zAlInadyAt / pUrvApekSayA vaashbdH| etairevATarUSakamRdrIketyAdibhiruktaH kaSAyayogaiH kAthakalkarUpaiH vipaka sarpiratiraktasrave pibet // 46 // gnggaadhrH-ghRtaantrmaah-vaasaamityaadi| zAkhAphalamUlasahitAM vAsAM kAthayikhA catuguNaM kAthaM dattvA vAsAyAH kusumAni kalkaM pradAya ghRtaM vipacet / pUlA zIte pAdikaM madhu prakSipya melayitvA pibet / atra puSpakalkaM na pAdikaM ddyaadaaddhykhaat| taduktaM hi "zaNasya kovidArasya vRSasya kakubhasya c| kalkAvyakhAt puSpakalka prasthe palacatuSTayam" iti / kazcidatra mUlakaThinAkaThinadravyasaMghAte'STaguNaM jalaM dattvASTamAMzazeSaM kAthaM catuguNaM dttvaa| iti vAsAghRtaM nAmedam // 47 // sitayA ca yuktayA peyamiti jnyeym| parNinyaH prnniniictussttym| vaTazugo'vikasitanavavaTapallavAn / kaSAyayogAniti aTarUSakAdIn kalkIkRtAn payasA piitvetyrthH| etairiti vakSyamANaiH kiMvA etaireva kaSAyayogairyathAyogyatayA sarpiH sAdhanIyam / ati srava ityatimAtraraktapittasnu tau|| 40 - 46 // - cakrapANiH- ArdrAyA eva vAsAyA vidhAnAnukathanAd dvaigunnym| vAsAkusumakalke ca kecit puSpakalkasyAtIvAlAbho bhavatIti kRtvA prasthe vRtte catuSpalaM puSpakalkaM vadanti / sakSaudramiti vacanena vRttAt pAdikatvaM tantrAtarapratyayAjajJeyam, uktaM hi-"snehapAdaH smRtaH kalkaH kalkavanmadhuzarkarA" iti| agniveze'pyuktam -'mAtrA kSaudraghRtAnAJca snehakvAtheSu pUdhavat" iti pAdikam // 47 // For Private and Personal Use Only
Page #326
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir thaM adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2555 palAzavRntasvarasena siddhaM tasyaiva kalkena madhUdra meNa ch| lihyAd ghRtaM vatsakakalkasiddhaM tadvat samaGgotpalalodhrasiddham // 48 // syAt trAyamANAvidhireSa eva sodumbare caiva pttolptre| sISi pittajvaranAzanAni sarvANi zastAni ca raktapitte // 46 // abhyaGgayogAH pariSecanAni sekAvagAhAH zayanAni vezma / zIto vidhirvastividhAnamagrA pittajvare yat prazamAya dRSTam // tad raktapitte nikhilena kArya kAlaJca mAtrAJca purA smiikssy| sarpigar3A ye ca hitAH kSatAnAM te raktapittaM zamayanti sdyH||50 gnggaadhrH-plaashetyaadi| palAzapatrantaM prasavabandhanaM tasya svarasena .. caturgaNena tasyaiva palAzapatrantasya kalkena pAdikena siddhaM ghRtaM lihyAt / madhUmeNa madhUkapatrantasvarasena caturguNena tasya kalkena vatsakakalkena pAdikena siddhazca ghRtaM lihyAt / tadvat samaGgAdibhistribhiH kalkIbhUtaisteSAM catugu NakAthena siddhaM ghRtaM lihyAdityanvayaH // 48 // gnggaadhrH-syaadityaadi| epa eva trAyamANAvidhiH kAthakalkAbhyAM vAyamANAyAH siddha ghRtam / tathor3ambare caiSa eva vidhiH koThor3ambarakAthakalkAbhyAM siddha ghRtm| tathA paTolapatre caiSa eva vidhiH paTolapatrakAthakalkAbhyAM siddhaM ghRtam / etAni trINi sI Si tathA pittajvaroktAni sarvANi // 49 // gaGgAdharaH-athAbhyaGgAdayaH zItavidhivastyantAH pittajvare pradarzitAstat savaM raktapitte prazamAya dRSTaM nikhilena kAranyena kArya purA mAtrAzca kAlazca cakrapANiH-madhudraveNeti pAdikena madhunA drviikRtm| vAyamANAyAH evaM sarpiH pUrvavaditi / udumbarapaTolapatAbhyAJcAparam / pittajvaranAzanAnItyanena sakalacikitsitavAkyAni jvaraharANi jnyeyaani| ghRtAni pittajvarahantRtayehoktAni, na jiirnnjvrhntRtyaa| anye tu yAnyeva jIrNajvaraharANi ghRtAni tAnyeva pittajvaraharANi bhvnti| teSAntu rukSaM teja iti jvaraviSamatayA samAnatvena nirdiSTapittaviSayatvam / pradezAntare'pi jale dazaguNe sAdhyaM vAyamANAcatuHpalamityAdi yAvat pittagulmaM visI zca paittikajvaramiti / tathA vAyantikAmityAdi yAvad vAtarakta kSatakSINe visapa paittike jvare ityAdIni sakalacikitsite pittajvaraghRtAni karttavyAni / abhyaGgayogAdayaH sarve ye dAhajvaraharA uktAH pittajvaraprazamakatvena tAnAdizanti // 48-50 // * madhUda meNetyatra madhudraveNa iti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #327
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ raktapittacikitsitam 2556 caraka saMhitA | kaphAnubandhe rudhire sapitte kaNThAgame syAd grathitai prayogaH / yuktasya yuktyA madhusarpiSozca cArasya caivotpalanAlajasya // mRNAlapadmotpalakezarANAM tathA palAzasya tathA priyaGgoH / tathA madhUkasya tathA zaraNasya nArAH prayojyA vidhinaiva tena // 51 // zatAvarIdAr3imatintir3IkaM kAkolimede madhukaM vidArIma piSTA ca mUlaM phalapUrakasya ghRtaM pacet kSIracaturguNena // kAsajvara rAnAhavivandhazUlaM tad raktapittaJca ghRtaM nihanyAt / yat paJcamUlairatha paJcabhirvA siddhaM ghRtaM tacca tadarthakAri // 52 // iti zatamUlAdi ghRtam / samIkSya kAryam / ye ca sarpirgur3AH kSatAnAM hitA uraHkSatAdhikAre vakSyante, te ca raktapittaM sadyaH zamayanti // 50 // gaGgAdharaH- kaphAnubandhe ityAdi / kaNThAgame kaNThadeze grathitarUpeNa saraktapitte kaphayukte sthite sati yuktasya utpalanAlajasya kSArasya madhumarpiSoH yuktyA yuktaH prayogaH kAryyaH / padmAdInAM nAlaM dagdhvA kSAraM kRtvA tatkSArasya prayogaH / tathA mRNAlapadmanIlotpalanAgakezarANi dagdhvA kSAraM kRtvA tasya prayogaH / tathA palAzapuSpasya kSAraprayogaH / tathA priyaGgAH puSpakSArasya prayogaH / tathA madhUkasya puSpakSAraprayogaH / tathA zaNasya puSpakSAraprayogaH / ete ca kSArAstenaiva vidhinA madhusarpiSoyuktyA atulyAbhyAM madhusarpirbhyAM yuktAH prayojyAH // 51 // gaGgAdharaH- zatAvarItyAdi / zatAvarthyAdIni phalapUrakasya mAtuluGgasya mUlaJca piSTvA kalkIkRtya / yadityAdi / paJcamUlaiH paJcabhiH svalpavRhattaNakaNTakillIpaJcamUlaiH kalkIbhUtairjale ca kAthayitvA tasmiMzcaturguNe / vAzabdaH pUrvvaghRtApekSayA // 52 // cakrapANi: - rudhire sapitte iti raktapitte / madhusarpiSoyuM tasyeti mAtrayA yuktasya kSArasya prayogaH, yuktizabdo mAtAvacane kalkArthapratipAdakaH / yadyapi kSArastIkSNa uktastathApi kaNThasthakaphavilayArtham utpalanAlAdikRtaguNAnuvidhAnAt kSAro dIyata eva / evaM raktapittaharasya prabhAvAdutpalanAlAdikSAro bhavatyeva, yena tIkSNAni dravyANi parityajyotpalanAlAnyeva kSArArthamAha / uktaJca vArtike kSIrasvAmidarzana- 'zItaM jahati bhUyiSThaM dagdhaM sapadi somatA' miti ced dRSTo hi bhasmanyapi guNodaya iti // 51 // cakrapANi: - phalapUrako bIjapUrakaH / paJca paJcamUlAni rasAyanoktAni / tadarthakArItyanenAnantaroktazatAvaryyAdighRtAnukAri // 52 // For Private and Personal Use Only
Page #328
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4 adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / 2557 kaSAyayogA gropadiSTAstre cAtratror3e bhiSajA prayojyAH / prANAt pravRtaM rudhiraM sapittaM yadA bhavenniHsRtaduSTadoSam // rakta praduSTahya pIr3abandhe duSTapratizyAya zirovikArAH / raktaM sapUyaM kuNapaiH sagandhaM syAd prANanAzaH krimayazca duSTAH // 53 // nIlotpalaM gairikazaGkhayuktaM sacandanaM syAt tu sitAjalena I nasyaM tathAghrAsthirasaH samaGgA sadhAtakI mocarasaH salodhaH // drAkSArasasye curasasya nasyaM kSIrasya duvrvAsvarasasya caiva / yavAsamUlAni palAgaDumUlaM nasyaM tathA dAr3imapuSpatoyam // gaGgAdharaH-- kaSAyetyAdi / ghrANAt pravRttaM sapittaM rudhiraM yadA niHsRtaduSTadoSaM niHzeSeNa vahiHsRtA duSTadoSAH pittakaphavAtA yasya tadrUpaM syAt tadA ya iha raktapitte aTarUkamudrIketyAdinA proktAH kaSAyAste cAyapIr3e nasyavidhayA bhiSajA prayojyAH / nanu kathaM yadA bhavenniHsRtaduSTadoSaM tadA prayojyA ita Aha-rakta ityAdi / hi yasmAt / praduSTe rakte sati avapIr3abandhe kRte duSTapratizyAyAdayaH syustasmAt niHsRtaduSTadoSaM yadA tadA te prayojyA iti bhAvaH / / 53 / / gaGgAdharaH- aparAn yogAnAha - nIlotpalamityAdi / nIlotpalAdikaM kalkIkRtya sitAmizritajalena nasyam / svarasena nasyam / tathA savAta kI samaGgAnasyam / tathA salodho tathA drAkSArasanasyam / tathA ikSurasasya nasyam / tathA kSIrasya nasyam / tathA durvvAssasya ca nasyam / tathA yavAsetyAdi durAlabhAmUlAni, palANDoca mUlaM nasyam / tathA dAr3imapuSpaM kAthayitvA tatkAthajalaM nasyam / For Private and Personal Use Only candanAntaM sarvaM tathAmrA sthimajjamocaraso nasyam / cakrapANiH prANapravRttaraktapittacikitsitamAha - kaSAyayogA ityAdi / uzIrakAlIyaketyAdinA ye kaSAyayogA uktAste ghrANapravRtte raktapitte na deyAH / avapoDazca dravyamApothitaM kRtvA pIDayitvA raso dIyate yaH sa ucyate / ayaJca niHsRte raktadoSe sati deyaH / viparyaye doSamAha 321
Page #329
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2558 crk-sNhitaa| raktapittacikitsitam piyAlatailaM madhukaM payazca siddhaM ghRtaM mAhiSamAjakaJca / AmrAsthipUvaiH payasA ca nasyaM sasArivaiH syAt kamalotpalaizca // 54 bhadrazriyaM lohitacandanazca prapauNDarIkaM kamalotpale c| uzIravAnIrajalaM mRNAlaM sahasravI- madhukaM pysyaa|| zAlIcamUlAni yavAsagundrA mUlaM nalAnAM kuzakAzayozca / kucandanaM zaivalamapyanantA kAlAnusAr2yA tRNamUlamRddhiH // mUlAni puSpANi ca vArijAnAM pralepanaM puSkariNImRdazca / uDumbarAzvatthamadhUkalodhrAH kaSAyavRkSAH zizirAzca sarve // pradehakalpe pariSecane ca tathAvagAhe ghRtatailasiddhau / raktasya pittasya ca zAntimicchan bhadrazriyAdIni bhisskprddyaat||55 piyAletyAdi / piyAlaphalAsthi pIr3ayikhA talaM yat tasya nasyam, madhukazca jale paktvA tatkAthajalaM nasyam, payo gavyaM mAhiSamAjakaJca ghRtaJca, AmrAsthipUrcarAmrAsthyAdibhirmadhukAntadravyaiH kalkaiH payasA ca catugaNena siddhaM paka nasyam / tathA kamalotpalaiH sasArivaH kalkaiH payasA siddhaM mAhiSamAjakaJca ghRtaM nasyaM syAt // 54 // gnggaadhrH-bhdrshriymityaadi| bhadrazriyaM zvetacandanam / vAnIraM vetasam / sahasravIryA dUrvAbhedaH / payasyA kSIrakAkolI / gundrA gundrArocanI, kmpillkmityrthH| nalakuzakAzAnAM mUlam / kucandanaM vakama iti loke| zaivalaM zaivAlam / kAlAnusArI shyaamltaa| tRNamUlaM gndhtRnnmuulm| RddhiH svnaamkhyaataa| vArijAnAM padmAdInAM mUlAni puSpANi ca puSkariNImRdazca pralepanam / prAdhAnyenoDumbarAdaya uktA apare ca kaSAyakSA vaTAdayaH zizirAH zItavIryAH zItasparzAH savrve pradehAdiSu kalpeSu bhadra zriyAdIni prddyaat| tatra ghRtatalasiddhI kAthakalkatayA pradadyAt, avagAhe pariSake ca kAthatayA, pradehe kalkatayA // 55 // rakta ityAdi / sitAjaleneti zarkarAjalena nIlotpalAdIni avapIr3itaH syAt / piyAlatailamityAdau piyAlatailaM madhukakalkena payasA dveNa saadhym| dhRtaM mAhiSamityAdAvAmrAsthipU_rAmrAsthirasaH / sa mArgatyAdiyogoktaH zArivAkamalotpalAni ca kalkaH payo dravaH jJeyam / bhadrazriyAdIni For Private and Personal Use Only
Page #330
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dhrtha adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 2556 dhArAgRhaM bhUmigRhaM suzItaM vanazca ramyaM jlvaatshiitm| vaidUryamuktAmaNibhAjanAnAM sparzAzca dAhe shishiraambushiitaaH|| patrANi puSpANi ca vArijAnAM kSaumaJca zItaM kadalIdalaJca / AcchAdanArthaM zayanAsanAnAM padmotpalAnAJca dalAH prshstaaH|| priyaGga kAcandanarUSitAnAM sparzAH priyANAJca varAGganAnAm / dAhe prazastAH sajalAH suzItAH padmotpalAnAJca klaapvaataaH|| saridahadAnAM himavadarINAM candrodayAnAM kamalAkarANAm / mano'nukUlAH zizirAzca sarvAHkathAH saraktaM zamayanti pittm||56 gnggaadhrH-dhaaraagRhmityaadi| dhArAgRhaM jalodvamanayantreNa jaladhArApAto yasmin gRhe tt| bhUmigRhaM mRdagRhaM, vanazca jalavAtAbhyAM zItaM ramyazca / vaidUryyAdInAM ziziravastU nAM zItIkRtabhAjanasparzA iti bhaavH| vArijAnAM padmAdInAM patrANi puSpANi ca kSomavastrazca zItaM zayyAsanAcchAdanArtha prazastaM, tathA padmotpalAnAM dalAzca zayyAdyAcchAdanArtha prshstaaH|| - priyngguketyaadi| priyaGgazvetacandanagharSaNapaGkaliptAGgInAM priyANAM na khapriyANAM varAGganAnAM ghanavattalasthUlastanImRdumasaNazItasnigdhanAtikRzanAtisthalAGgInAM navayauvanena garvitamadanonmattAnAM strINAM sparzA dAhe prazastAH / tathA padmotpalAnAM sajalAH suzItAzca sparzAH prazastAH / kalApavAtAH mayarapicchavyajanakRtavAtAzca dAhe prazastAstathA saritAM nadInAM hUdAnAM himavadarINAM mahAnadInAM candrodayAnAM jyotsnAsambandhinAM kamalAkarANAM sarasAzca vAtAH dAhe prshstaaH| sarbo mano'nukUlAH zizirAzca kathAH saraktaM pittaM zamayanti // 56 // prlepaarthmaah| amRNAlamuzIrabheda eva sugandhiH kandalaH kAlAnusAri shiitlm| padmotpalAnAJca kalApavAtA iti padmotpalasamUhajalakRtavAtA ityrthH| zizirAzva savvA ityanena lepavidhAnam // 53-56 // For Private and Personal Use Only
Page #331
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir raktapittacikitsitama 2560 crk-sNhitaa| tatra shlokaa| hetuM vRddhiM saMkhyAsthAne liGga pRthak praduSTasya / mAgauM sAdhyamasAdhyaM yApyaM kArya kramaJcaiva // pAnAnnamiSTameva ca vajyaM saMzodhanaJca zamanazca / gururuktavAn yathAvacikitsitaM raktapittasya // 57 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte cikitsitasthAne raktapittacikitsitaM nAma cturtho'dhyaayH|| 4 // gaGgAdharaH-adhyAyAthamupasaMharati-tatra shlokaavityaadi| praduSTasya rktpittsyetynvyH| gururAtreyo bhagavAn punvvsuH| yathAvada ythaayogymityrthH|| 57 // gaGgAdharaH-adhyAyaM smaapyti-agniveshetyaadi| iti vadyazrIgaGgAdharakaviratnakavirAjaviracite carakajalpakalpatarau cikitsitasthAne SaSThaskandhe raktapittacikitsitajalpAkhyA caturthI zAkhA // 4 // ckrpaanni:-hetumityaadinaadhyaayaarthsNgrhH| etaccAdhyAyoktaM vyaktameva // 57 // iti carakacaturAnana-zrImaccakrapANidattaviracitAyAmAyurveda-dIpikAyAM gharakatAtparya TIkAyAM raktapittacikitsitaM nAma caturtho'dhyAyaH // 4 // For Private and Personal Use Only
Page #332
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org paJcamo'dhyAyaH / athAto gulmacikitsitaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // saprajAnAM pitRvaccharaNyaH punarvvasurbhUtabhaviSyadIzaH / cikitsitaM gulma nivarhaNArthaM provAca siddhaM vadatAM variSThaH // 2 // viTzleSmapittAtiparisravAda vA taireva vRddherapi pIr3anAda vA / verudIrNe vihatairadho vA vAhyAbhighAtairatipIr3anAda vA // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir gaGgAdharaH- uddezAnukramAt raktapittacikitsitAnantaraM gulmacikitsitamAha - athAta ityAdi / savvaM pUrvvavad vyAkhyeyam // 1 // / gaGgAdharaH - savvatyAdi / bhUtabhaviSyadIza iti bhUtabhaviSyajjJAtumIzaH / badatAmAptAnAM variSThaH // 2 // gaGgAdharaH - vir3ityAdi / viTzleSma pittAnAmatizayena parisravAt vamanavirecanAbhyAmatinirharaNAt / taiviTzleSmapittavRddhairevAtipIDanAt koSThe vAyoryathAvacalanarodhAt / vAzabderekazaH kAraNatvaM zApitam / vegerudIrNarupasthitaiH purISAdInAM vegairadhovihatairavaH pravarttane nirodhitairvA hetubhiH / vAsAbhighAtaiH daNDAdyabhihananairatipIr3anAdvA na khatipIr3anAjanakairdaNDAdyabhighAtaH / * cakrapANiH - nidAnoktakramAnurodhAdraktapittamanu gulmacikitsitaM te / sarvvaprajAnamityAhiyA guroH stutiH / dhajanakatayA tathottarapranyAdeyatathA bhUtte bhaviSye cAnyAhavazAnatayA prabhureva bhavatIti bhUtabhaviSyadIza iti siddham / sAdhyAvyabhicAri sarvvameva cikitsitaM yadyapi siddhameva ree tathApyatra prakaraNe stutyartha siddhapadaM zeyam // 1 // 2 // cakrapANiH - asa yadyapi nidAne eva gulmasya hetulakSaNAnyuktAni tathApi prakaraNavazAt putatAmyabhidhIyante / nidAnoktAda vizeSazca kazviducyate / nidAne vAyoreva kopena vRddhe hatubhirA karapA For Private and Personal Use Only
Page #333
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2562 crk-sNhitaa| (gulmacikissitama rukhAnapAnaratisevitairvA zokena mithyApratikarmaNA vaa| viceSTitairvA viSamAtimAtraH koSThe prakopaM samupaiti vAyuH // 3 // kaphaJca pittazca sa duSTavAyurudbhUya mArgAn vinibadhya tAbhyAm / hRnnAbhipAzodaravastizUlaM karotyadho yAti na bddhmaargH||4|| pakvAzaye pittakaphAzaye vA sthitaH svatantraH parasaMzrayo vaa| sparzopalamyaH paripIr3anatvAdu gulmo yathAdoSamupaiti nAma // 5 // atisevitaH rukSAnnapAnana khalpasevitaH / zokena vAtizayena na valpena / mithyApratikarmaNA yasya vyAdheryat pratikamma tsyaaythaavtkrnnen| viSamAtimAtreviceSTitarvA kadAcinnyanaM kadAcidadhikaM yadviceSTitaM tad viSamaM vicessttitm| yacca savvaMdaivAtizayena ceSTate tadatimAtraM ceSTitam / anyathA viSamatvenaivAtimAtrasya lAbhaH syAt kutaH punaratimAtrapadam / koSTa ityaamaashyaadau| ebhihetubhiH sa duSTavAyuH kaphazca pittazca uddhaya svasthAnAdUddha nIkhA tAbhyAmuddhatAbhyAM kaphapittAbhyAM mArgAn svasya svabhAvato gateH patho vinibadhya baddhAn kRtA hRnnAbhyAdiSu zUlaM karoti baddhamArgakhAnna cAdho yAti // 3 // 4 // gaGgAdharaH-nanvevaM cet tadA vAtaja eva gulma eka eva bhavati, ca pittAdijaH syAdityata Aha-pakAzaye ityaadi| sthitaH svatantra iti yastathAvidhaH sana svatantraH parAnadhInaH saMstiSThati sa vAtagulma iti kthyte| yaH parasaMzrayaH pittasaMzrayaH saMstathAvidho vAyutiSThati pittAzaye sa pittgulmH| yaH kaphasaMzrayaH saMstathAvidho vAyuH kaphAzaye tiSThati sa kphgulmH| pittakaphobhayasaMzrayo vA yastathAvidho vAyuH sarvAzaye tiSThati sa sanipAtagulma ityato dvandvajagulmAnAmasambhavaH iti bhAvaH / uktam / atipIDanatyanena tdevocyte| tairevetIha ileSmapittaiH / mithyApratikarma mithyAkRtaM vamanAdikaM pnyckrm||3|| cakrapANiH-kaphaJca pittaJcetyAdinA saMprAptimAha-iyaJca zoNitajagulmavyatiriktAnAM catuNIM sNpraaptiH| tata kaphaJca pittannceti kadAcit pittaM kadAcit karpha kdaacidrktmpi| takha kaphaje svatantro vRddhaH kphH| pittaje svahetuvRddhaM svatantraM pittam / sannipAte ca yathoktaguNau pittakaphA. buddhaya gulmaM bAyuH kroti| vAtagulme svatantaH prakupito vAyuH prakRtisthau pittakaphAvudbhUya gurumaM karotIti jnyeym| mArgAnityadhistiryaGamArgAn / adho na yAtItyasa kAraNaM lupta For Private and Personal Use Only
Page #334
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5 adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / 2563 vastau ca nAbhyAM hRdi pArzvayorvA sthAnAni gulmasya bhavanti paJca / paJcAtmakasya prabhavantu tasya vakSyAmi liGgAni cikitsitaJca // 6 // rukSAnnapAnaM viSamAtimAtraM viceSTanaM vegavinigrahazca / zoko'bhighAto'timalacayazca nirannatA cAnilagulmahetuH // 7 // pittasaMzraye kaphAnubandhe vAte kaphasaMzraye pittAnubandhe vA vAte'nubandharUpeNa vA pittakaphau samAvapradhAnatayA saMzritau / trayo dvandvajAtavanto'pi na gaNyante'nubandhena gaNanaM hyAcAyyena kriyate, bheSajArthantu tAnapi pratisandadhyAditi / nanvasya gulmasya kimasAdhAraNasvarUpacihnamityata AhapatyAdi / spazana gur3Ivat gur3akAkAra upalabhyate iti gulmo nAma yathAdoSamuktarUpeNa vAtajAdinAma upaiti // 5 // gaGgAdharaH -- nanu kutra kutra sthAne gulmo bhavatItyata Aha- vastAvityAdi / pAzvayoriti dvivacanAt pArzvadvayaM sthAnadvayaM vodhyam / paJcati niyamArthaM na tvadhikam / nanvevaJcet gulmaH kiMliGga ityata Aha- paJcAtmakasyetyAdi / paJcAtmakasya vAtapittakaphasannipAtArttavAtmakasya // 6 // gaGgAdharaH- vAtajAdeH pratyekaM nidAnamAha rukSAnnetyAdi / rukSAnnAdayo hetavaH sAmAnyena vizleSmapittAtiparisravairityAdibhirye uktAsta evAtra vAtagulmahetutvena punarucyante, nAnye viziSTAH kecit santi // 7 // niddiSTaM teno na yAti tiryyaG na yAtIti jJeyam / kiMvA vAyoH koSThasyAdhogamanameva prAyo bhavati tena tanniSedhaH sAkSAduktaH / itara mArgagamananiSedhastu samAnanyAyatayA labhyate / Aza iti pakkAzaye / pittAzayAmAzayayorbhAge eva svatantraH / I svatantra iti vAtagulme, parasaMzraya iti pakvAzaye / pittAzayakaphAzayayoH kaphaje paittike nicayagulme ca parasaMzrayo bhavatIti jJeyam / paripIDitatvAda gulmaityanena yathAjJA api latAsamUhAdau saMghAtena gulma iti vyapadizanti, tathehApi saGghAtenAvasthAnAd gulmavidhAnaM vyapadizeyuH / yathAdoSamiti yayolvaNaM doSam / nAmeti ca saMjJA vAtajo'yaM pittajo'yamityAdikA // 4 // 5 // cakrapANiH -- gulgasthAnamAha--- vastAvityAdi / vastyAdiSu paJca sthAnAnyekarUpANi bhavanti / vastyAdInIti paJcaca, tathApi paJcagrahaNamadhikasthAna niSedhArtham / raudhirasyApi gulmasya garbhAzayasya api pAvasthitatvena pArzve evAzaye bhavati / anye ca raudhiravyatiriktAnAmetatpaJcasthAnatvaM raudhirasya For Private and Personal Use Only
Page #335
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2564 caraka saMhitA / gulmacikitsikam yaH sthAnasaMsthAnarujAvikalpaM vir3a vAtasaGgaM mallavasamagoSam / zyAkAruNAtvaM zizirajvarazca hatkukSipAzcIsazirorunazca / / karoti jINe'bhyadhikaM prakopaM bhukte mRdutvaM samupaiti yazca / kAtAt sa gulmo na ca tatra ruvaM kaSAyatita kaTu copote|||| kaTamlatIkSNoSNavidAhirukSa-krodhAtimadyArkahutAzasevA / prAmAbhighAto rudhirazca duSTaM paittasya gulmasya nimittamuktam // 6 // jvaraH pipAsA badanAGgarAgaH zalaM mahajIyaMti bhojane c| svedo vidAho vraNavacca gulmaH sparzAsahaH paittikagulmarUpam // 10 // gaGgAdharaH-vAtajasya gulmasya rUpANyAha-ya ityaadi| sthAnavikalpaH-- kstyAdipaJcama sthAneSu kadAcit kutracit kttate na niyamata ekasmin sthAne / saMsthAna vikalpaH-gur3ikAkArasya svarUpasya kadAcit hasthatvaM kadAcit dIrghatvaM kadAcit vattulatvaM kadAcit pRthukhmevmaadiruupH| rujAvikalpaH-kadAcida. vedanAyAH svalpatvaM kadAcinmahatvaM kadAcit tIvratvaM kadAcidanupalabhyamAnabam evmaadiH| sthAvAruNatvaM zarIrasya / zizirajjraM zItajvaram / jIrNe bhuktAnne jINa sati / bhukta bhuktamAtre / anopazayAnupazayAvAha-na cetyaadi| rukSAdiviparotAni copazerate ityarthI labhyate // 8 // mnggaadhrH-kttumletyaadi| AmAbhighAta aamgrbhpaatH| rudhiraM dvitIya dhAtune khArtavam // 9 // ___gaGgAdharaH-pittajacihnamAha-jvaraH pipaasetyaadi| mahacchalaM syAt / bhojane ca jIya'ti zUlaM bhavati / vraNavat vraNazothakt sparzAsahaH // 10 // garbhAzaya eva viziSTaM sthAnaM bhvti| saMprani pRthavasTena hetuliGgacikitsAvidhAnaM pratIyate / paJcAtmakasyetyAdi paJcaravarUpasya kAraNAni paJca vAtapittakaphasannipAtaraudhirarUpANi / prabhavatyasmAditi prabhavaH kAraNam / tiSThatyasminniti sthAnamAkRtiH / rujA piidd'aa| eSAM vikalpaH kSaNe'nyathA tvam / zizirajvaraH zItajvaraH / karotIti pUrveNa sNbdhyte| jIrNe'bhyadhika prakopaM samu / yazca na copazete iti na sukhaM janayati // 6-8 // cakrapANi:- kasamletyAdinA pittgulmmaah| AmAbhighAtazabdenAmAbhidhAtaH pittajanako jJeyaH / For Private and Personal Use Only
Page #336
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5ma adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2565 zItaM guru snigdhamaceSTanazca saMpUraNaM asvapanaM divA c| gulmasya hetuH kaphasambhavasya sarvastu duSTo nicayAtmakasya // 11 // staimityshiitjvrgaatrsaad-hRllaaskaasaarucigaurvaanni| . zaityaM rugalpA kaThinonnatatvaM gulmasya rUpANi kaphAtmakasya // 12 // nimittaliGgAnyupalabhya gulme dvidoSaje dossblaablshc| . vyAmizraliGgAnaparAMstu gulmAMstrInAdizedoSadhakalpanArtham // 13 // - gnggaadhrH-kphjhetumaah-shiitmityaadi| zItaM viirytH| aceSTanaM svvdaavsthaanm| sampUraNaM ddhyaadidrvm| savvastu vAtapittakaphAnAM gulmAnAM ya ime hetava uktAH sarca eva teSAM vyastaH samasto vA nicayAtmakasya sannipAtAtmakasya heturityarthaH // 11 // gaGgAdharaH-kaphajaliGgamAha-staimityetyAdi / zItajvaretivacanena zIte lAbhe atyamiti dehasya zItatAkhyApanArtham / kaThinonnatatvaM gulmAkArasya // 12 // ___ gaGgAdharaH-athAnubandhato dvandvalAGgIkArAt cikitsaavishessaarthmaahnimittetyaadi| dvayordoSayotipittayorvA vAtakaphayorvA pittakaphayorvA uktanimittAdhikyAlpakhAbhyAmuktaliGgAdhikyAlpavAbhyAM doSayodvayobalAbalamupalabhya vyAmizraliGgAn vidoSIlaGgAn aparAnuddezAdhikAn trIn vAtapittaja. rudhirazca dRSTamityanena dRSTAda rudhirAnmalamUtasya pittasya janma darzayati / zItamityAdi kaphagulma. hetulkssnnkthnm| avA-tare hetukhayakathanAvasAne doSatrayamelakasya kAryamAha - sarvastu dRSTo nicyaatmksyeti| nicayAtmakaH saanipaatikH| sAnnipAtikazca nicayarUpagulmajanyatayA vyapadezena vikRtiviSamasamavAyAt saMyogamahimnA ca darzayati // 9-11 // cakrapANiH-autpAtika nicayagulmamabhidhAya prkRtshlessmgulmlkssnnmaah-staimisymityaadi| dvidoSajagulmahetuliGgAtidezArthamAha nimitttyaadinaa| doSabalAbalace tyanenaiko. svaNaM dvandvaM praahyti| sIniti ca vAtapittapittakaphavAtazlejmajAna / auSadhakalpanAryamityanena vikRtiviSamasamavAyatvAt svavilakSaNakAryakartRtayA pratyekadoSe gulmA abhiniviSTA eva pratyekoktacikitsAmelakena cikitsyA ityetanmAtopadarzanArtham / etenASTaudaryoktapaJcasaMkhyAvirodho'pi na bhvti| dvAndvikagulmabhedasyAprayojanasvAt sannipAtagulme tu pratyekadoSajalakSaNAdatiriktAni lakSaNAni tatprabhAvazvAsAdhyatvAdirvaktavya eveti yuktaM tasya bhedenopaadaanm| jvare bhapi dvandvajvarANAM pRthak lakSaNayogena dvAnchikatvaM yuktamiti jJeyam // 12 // 13 // 322 For Private and Personal Use Only
Page #337
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2566 crk-sNhitaa| [gulmacikitsitam mahArujaM dAhaparItamazmavad-ghanonnataM zIghravidAhadAraNam / manaHzarIrAgnibalApahAriNaM tridoSajaM gulmamasAdhyamAdizet // 14 // tAvanAhAratayA bhayena virukSaNaivegavinigrahaizca / / saMstambhanollekhanayonidoSairgulmaH striyA raktabhavo'bhyupaiti // 15 // yaH spandate piNDita eva nAGgaizcirAt sazUlaH samagarbhaliGgaH / sa raudhiraH strIbhava eva gulmomAse vyatIte dazame cikitsyH||16 vAtakaphapittakaphajAna gulmAnAdizet / kathamityata aah-aussdhklpnaarthmiti| doSAnubandhyavAnubandhakhApekSo hi bheSajakalpanAvidhiriti // 13 // gnggaadhrH-snnipaatgulmlinggmaah-mhaarujmityaadi| azmavat prastarakhaNDavat ghanazconnatazca tm| zIghravidAhadAraNamiti zIghra pacyate zIghrazca vidiiyyte| vidAho vizeSeNa kriyAvidhau vyaakhyaasyte| asAdhyasakAraNaM nidAne vyAkhyAtam // 14 // gnggaadhrH-rktgulmhetumaah--Rtaavityaadi| RtAviti strINAM rajasi mAsAnte pravarttamAne'nAhAreNa bhayena ca virukSaNairAhAravihAraiH saMstambhanaizcAhAravihArairullekhanaizca vamanakaraizca yonidoSairvakSyamANairebhihetu bhirnidAnasthAne gulmanidAne coktaihetu bhizca striyA raktabhavo gulmaH Arttavajo gulmo'bhyupaiti / na tu dvitIyadhAtuyo raktanAmA tadbhavo gulmo bhavati // 15 // gaGgAdharaH- asya cihnamAha-yaH spandata ityaadi| yo gulmaH piNDitaH piNDAkAra eva spandate na cAGgaH krcrnnaadibhiH| cirAca yaH sazUlaH spandate na tu haThAt vA niHzulo vaa| garbhastu caraNakarAdyaGgairacirAt niHzUla: spandate iti bhedai sati samagarbhaliGgo nidAne vyaakhyaatH| sa rodhiro gulmaH ... cakrapANiH-mahArujamityAdinA sannipAtajalakSaNAnyAha- kecidetalakSaNavyatiriktalakSaNastu yaH pratyekadoSajoktasaMsargamAvalakSaNaH prakRtisamasamavAyasannipAtajanyaH sa sAdhya eva gulmo vadanti / RtAvityAdinA zoNitagulmamAha-RtAviti pusspdrshnkaale| striyamityanena kumArImativRddhAJca niSedhayati / piNDita eveti garbharatvaGga spndte| samagarbhaliGgaH stanapInatvAdisamAnaM garbhaliGga bhvti| strIbhava eveti puruSasya gulmotpattiM niSedhayati / mAse vyatIte dazame cikitsya iti prabhAvAddazamAsAtikrama evAsya sukhA cikitsA bhavati / aki cikitsAyAntu zoNitAtinu tigarbhAzayopaghAtAdi syaad| yaducyate garbhasamAnaliGgatvenAsya dazamamAsAdUI rudhiragulmAvadhAraNaM bhavati tenArvAcikitsAsa noktaa| atra dazamAsAtikrameNApi garbhAvasthAnadarzanAt / ukta For Private and Personal Use Only
Page #338
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pama adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2567 kriyAkramamataH siddhaM gulminAM gulmanAzanam / pravakSyAmyata Urddhazca yogAn gulmanivarhaNAn // 17 // rukSavyAyAmajaM gulma vAti tIvravedanam / baddhaviNmArutaM snehairAditaH samupAcaret // bhojanAbhyaJjanaiH pAnanirUhaiH saanuvaasnaiH| snigdhasya bhiSajA svedaH karttavyo gulmazAntaye // strIbhava eva strIraktabhava eva / raudhiro na khanyaraktabhavo raudhirH| striyA raktabhavo 'bhyupaitItyukteH strIzabdena raktasya rajaHsaMjJakatvaM khyApitaM dvitIyadhAturaktasya vyAvattizca kRtaa| yastu strIzabdenAtiddhabAlAnAM vyAvRttiM vyAkhyAtavAn tanna yuktaM tyoraattevaasmbhvaat| evaM bhede'pi garbhAvagulmayodezame mAse vyatIte'yamAtrtavagulmazcikitsyaH sukhasAdhyakhAt / aAga dazamamAsAdasukhasAdhyavAca / uktaM hi raktagulme purANatvaM sukhasAdhyakhalakSaNamiti na tu garbhAzaGkayA, dazamamAsAdUddha mapi prsvkaalvcnaat| navamadazamaikAdazadvAdazamAseSu prasUyate'ta Uddha vaikArika iti suzrutavacanAca / sarvamanyat sAdhAsAdhyAdikaM nidAnasthAne proktam // 16 // __gaGgAdharaH-iti gulmanidAnamuktvA cikitsitmaah-kriyaakrmmityaadi| ata Uddha gulminAM gulmanAzanaM kriyAkramaM prvkssyaami| ataH kriyAkramAdUrddha yogAn prvkssyaami| gulmanAzanamityukte'pi punagulminAmiti vacanaM rogAntaropadravarUpasya ca gulmasya nAyaM kriyAkramastasya ca tattatpradhAnarogIyaH kriyAkramo gulmAvirodhena kAyye iti khyaapnaarthm| yogAzca savvatraiva gulme yathAdoSamuktA iti khyApanArtha punagalmanivahaNAnityuktam // 17 // gnggaadhrH-rukssetyaadi| rukSanaM vyAyAmajaM vA vAtikaM sneha yathAyogyaM ghRtAdibhiH snehakarmabhiH bhojanAdArAditaH prathamataH smupaacret| snehakriyAnantaraM yat kartavyaM tdaah-snigdhsyetyaadi| samyasnigdhasya hi-puSTo yadA varSagaNairapi syAt tayA saMpiNDitasya garbhalakSaNAviruddhalakSaNayuktam / tena dazamamAsAdogapi zoNitagulmAvadhAraNaM bhvtyev| tasmAt pUrvoktameva sAdhu // 14-16 // cakrapANiH-ata Urddha miti kriyAkramAbhidhAnAnuttaram / snehai riti caturbhirapi snehH| For Private and Personal Use Only
Page #339
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2568 crk-sNhitaa| [gulmacikitsitam srotasAM mAIvaM kRtvA jitvA mArutamulvaNam / bhitvA vibandhaM snigdhasya svedo gulmamapohati // 18 // snehapAnaM hitaM gulme vishessennoiinaabhije| pakkAzayagate vastirubhayaM jaTharAzraye // 16 // dIpte'gnau vAtike gulme vibndhe'nilvrcsoH| vRhaNAnyannAnAni snigdhoSNAni prayojayet // punaHpunaH snehapAnaM nirUhAH saanuvaasnaaH| prayojyA vAtagulmeSu kaphapittAnurakSiNA // 20 // kaphavAte jitaprAye pittaM zoNitameva c| yadi kupyati vA tasya kriyamANe cikitsite|| gulminaH svedo bhivanA gulma zAntaye krtvyH| kathaM svedaH zaknoti tdaahsrotsaamityaadi| vibandhaM pittakaphAbhyAM yo vivandhastam // 18 // gaGgAdharaH-nanu bhojanAdirUpaiH snehaH saniva vAtajAn gulmAnupAcaret kiM na vetyata aah-snehpaanmityaadi| Uddha nAbhije nAbherUddha hRdi vA pAzvayovo jAte vAtagulme vizeSaNa snahapAnaM hitam / pakAzayagate nAbheradhojAte vastAviti yAvat vAtagulme vastiH sAnuvAsano niruuhH| ubhayaM jaTharAzraye nAbhije cAmAzayagate ca bhavati nAbhijaH, tatra snehapAnaM vastizcetyubhayaM hitam / tato dIpta'gnau sati mUtravaccesovibandhe ca sati vAtike haNAnnAdIni yojyet| na kevalaM haNAnnAdIni yojayet, uktarUpeNa punaH snehapAnasAnuvAsananirUhAdayo yojyaaH| tahi kaphapittAnubandhe tayoravirodhena niranubandhe kaphapitte anurakSaNaM ka zIlena bhiSajA na tu tayoH kssyenn| yadA kaphavAtau jitamAyo prAyeNa jitau bhavatastadA pittaM zoNitaJcaivaM yadi kupyati snehopyogaanaah-bhojnetyaadi| vizeSeNeti vacanena na sarvaM srvt| vizeSatastu snehapAnaM nAbherUddha jAte gulme| pakvAzayagata iti pakvAzayasandhipArzvagate / bastiriti nirUhI'nuvAsanaJca / jaTharAzraya iti nAbhigate naabhipaarshvgte'pi| cobhayamapi snehavastI / vAtagulmeti vacanAdavAtapradhAneSu gulmeSvapi yathoktaM karttavyaM drshyti| uktaM hi gulminaamnilshaantirupaayrityaadi| kaphapittAnurakSiNeti tathA snehaH kartavyo yathA kaphapitte na vdete| vAtacikitsayA vRddhkphpittrktcikitsaamaah-kphvaatetyaadi| jitaprAya iti vacanAt +pAditau For Private and Personal Use Only
Page #340
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5ma adhyAyaH ] 2566 cikitsitasthAnam / yatholpaNazca doSasya tatra kArya bhiSagajitam / AdAvante ca madhye ca mArutaM prirksstaa|| 21 // vAtagulme kapho vRddho hatvAgnimaruciM ydi| hRllAsaM gauravaM tandrAM janayedullikhet tu tam // 22 // zUlAnAhavibandheSu gulme vaatkpholvnne| vattiM cUrNAni gur3ikAH kaphavAtaharA hitAH // 23 // pittaM vA yadi saMvRddhaM sattAraM vAtagulminaH / kuryyAda virecyaH sa bhavet sasnehairAnulomikaiH // 24 // gulmo yadyanilAdInAM kRte smybhissjite| -- na prazAmyati raktaraya so'vasekAt prazAmyati // 25 // athavA tasya pittasya zoNitamya vA cikitsite kriyamANe yadi pittakaphau kupyatastadA yatholvaNasya doSasya ulvaNaM doSamanatikramya tatra vAtagulme bhiSagajitaM cikitsitaM kAyryam, kiMvAdau ca madhye cAnte ca sarvvadaiva mArutaM rakSatA bhiSajA na tu kadAcidapi mArutaM ksspytaa| atha yadi vAtagulme kapho vRddho bhUkhAgniM havA arucihallAsAdIn janayet tadA taM gulminamullikheta vamanana karpha niharet / varti phalavattiM, carNagur3ikAzca vakSyante / atha yadi vAtagulme pittaM saMvRddhaM bhUkhA santApaM jvaradAhAdikaM kuryAt tadA sasnehairAnulomikai recanikevirecyaH syAt / evaM samyaka kRte'nilAdInAM 'bhaSagajite yo gulmo na prazAmyati sa vAtagulmo raktasyAvasekAt sirAvyadhena raktamokSAt prazAmyati // 19-25 // vAto jitaprAyo na bhavati tathA vAtacikitsA kaaryaa| yatholvaNasyeti vAtacikitsayolvaNI doSo bhavati kaphAdiH tasya cikitsA krtvyaa| tasyAmapi cikitsAyAM vAtavRddhiryathA na bhavati tathA kartavyamiti darzayannAha-AdAvityAdi // 17-21 // cakrapANiH-gulme yadyapi vamanaM niSiddhaM tathApyavasthAyAM vamanaM tadapavAdarUpaM darzayannAhavAtagulma ityAdi / varttaya iti phlvrtyH| Anulomikairitivacanena tIvravirecanaM vAtakopanaM nissedhyti| raktasrAvaNe gulmapradeze eva zRGgAdinA raktagrahaNaM yakRtsAdhAraNatvAd gulmasya For Private and Personal Use Only
Page #341
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2570 caraka saMhitA | [ gulma cikitsitam snigdhoSNenodite gulme paittike sraMsanaM hitam / rucoSNena tu sambhUte sarpiH prazamanaM param // 26 // pittaM vA pittagulmaM vA jJAtvA pakvAzayasthitam / kAlavinnirharet sadyaH satitaH kSIravastibhiH // payasA vA sukhoSNena satiktena virecayet / bhiSagagnibalApekSI sarpiSA tailvakena vA // 27 // tRSNAjvara parIdAha - zUla svedAgnimArdave / gulminAmarucau vApi raktamevAvasecayet // chinnamUlA vidahyante na gulmA yAnti ca kSayam / raktaM hi vyaglatAM yAti tacca nAsti na cAsti ruk // 28 // gaGgAdharaH - pittagulmakriyAkramamAha - snigdhoSNenetyAdi / snigdhoSNena kAraNena udite jAte paittike gulme sraMsa virecanaM hitam / rukSoNNena tu kAramena sambhUte paittike gulme sapiH paraM prazamanam / yadi pittaM kiMvA pittagulmaH pakAzaye tiSThati tadA kAlavit virecanAhavisthAdikAle satiktaH kSIravastibhiH tiktarasadravya-kSIrAbhyAM virecanavastiM vidhAya dattvA sadyastatkSaNaM pitta nirharet / athavA satiktena sukhoSNena payasA virecayet / agnibalazca apekSya sarpiSA tailvakena vA tilvakaghRtena virecayet / paittikagulminAM tRSNAdiSu raktamevAvasecayet / chinnamUlAH sthitipradeze saMlagnA gulmAH zArIrISma raktasamvandhena vraNazothavat vipacyante, yadyevaMvirecanakSIravastyAdibhiH pittAdinirharaNe kRte sirAvyadhanena raktamokSe kRte sthitipradeze saMlagnatArUpaM mUlaM chinna yeSAM gulmAnAM bhavati te gulmAH na vidahyante na pacyante kSayaM yAnti / kasmAt ? hi yasmAt raktaM vyamlatAM pAkaM yAti tacca // 'sirAvedhena mokSaNAnnAsti tadA ruk ca pAkAdikaM nAsti / / 26 - 28 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir bAhuzirAjyavo na kartavyaH / raktAzrayatvAdeva gulmasyetara cikitsAprazamo jJeyaH / raktAdhiSThAnasvaca gulmapAkaprastAvadarzanArtham / rukSoSNena tu saMbhUte paittike iti yogyam; rakSoSNatayaiva pitaM bhavati / tailvakaM sarpirudare vaktavyam / tRSNA'varetyAdinA gulmavidAhopaktame raktAvasecanaM kRtaM cet chinnamUlA vidahyante iti cchinnazoNitA ityarthaH / chinnamUlatvameva sphurayati-raktaM hItyAdi / taca nAstIti zoNitamavasekAt nAstItyarthaH / tasya raktasyAbhAvAd rugapi nAsti / For Private and Personal Use Only
Page #342
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4ma adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 2571 hRtadoSaM parimlAnaM jAGgalaistarpitaM rsaiH| samAzvastaM sazeSArti sarpirabhyAsayet punaH // 26 // raktapittAtivRddhatvAt kriyAmanupalabhya c| yadi gulmo vidahota zastraM tatra bhiSagajitam // 30 // guruH kaThinasaMsthAno gUDhamAMsottarAzrayaH cha / avivarNaH sthiraH snigdho hyapakko gulma ucyate // 31 // daahshuulaartisNkssobh-svpnnaashaarucijvraiH| vidahyamAnaM jAnIyAd gulmaM tamupanAhayet // 32 // vidAhalakSaNe gulme + vahistvaGga smunnte| zyAve saraktaparyantai saMsparze vstisnnibhe|| gaGgAdharaH-tataH kiM kAryamityata aah-hRtdossmityaadi| doSaniharaNena parimlAnaM kSINakAntyAdikaM pittagulminaM jAGgalairmA sarasastarpitaM tRptIkRtaM sazeSArtti samAzvastaM samyagAzvAsenAzvastIkRtaM punaH sapirabhyAsayet // 29 / / - gaGgAdharaH-yadi caivaM kriyAM vaidyo nopalabhate tadA raktapittayoratiddhasAcca gulmaH pittagulmo yadi vidahya ta pacyeta tatra pake pittagulme zastra tasya zastreNa dAraNaM bhiSagajitam // 30 // 'gaGgAdharaH-nanu ko gulmaH pakaH ko na paka iti kathaM vijJAyate ityata aampklkssnnmaah-gururityaadi| gulmasyAkAraH kaThinaH gUDhamAMsamuttaraM pradhAnamAzrayo yasya sa tthaa| avivoM vahiHpradeze gAtrasavarNaH / snigdhshciknnH||3|| gaGgAdharaH-dAhetyAdinA pcymaanlkssnnm| asyAmavasthAyAM pAkArtha pAcakadravyestaM gulmamupanAhayet / saMkSobheti gulmapradezasya nimnabhAvena vistAratA // 32 // gaGgAdharaH-vidAhetyAdinA pkklkssnnm| vidAhalakSaNe dAhazulAdimati gulme vahirvAhyatastvaGge samunnate saMsparze kRte vstirjlpuurnndRtistttulye| hRtdossmiti| zoNitAvasekena hRtadoSam / parimlAnamiti kSINakriyam / kriyAmiti zoNitAta. sekrarUpAM kriyAm / vidahyata pcyet| guruH kaThinetyAdinA apkkpcymaanpkkgulmlkssnnmaah| gUdamAMsazcAsau AntarAzrayazceti gUDhamAMsAMtarAzraya iti| sthira iti unnataH // 22-31 // cakrapANiH-tamupanAhayediti uSNadvyavyaktena lepaM pAcanArthaM ddyaadityrthH| vidAhalakSaNa ... gUDhamAMsAntarAzrayaH iti pAThAntaram / + tvanye iti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #343
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2572 caraka saMhitA | [ gulma cikitsitam 1 nipIr3itonnatai stabdhe supte tatpArzvapIDanAt / tatraiva piNDite zUle sampakvaM gulmamAdizet // tatra dhAnvantarIyANAmadhikAraH kriyAvidhau / vaidyAnAM kRtayogyAnAM vyadhazodhana ropaNe // 33 // nipIr3itaH samunnato bhavati stabdhaca / supte sati yatpArzvana zete tatpAzvapIr3anAt tatraiva pArzve piNDito bhavati zUlaca yadi bhavati, tathAvidhe gulme sati taM gulmaM sampakamAdizet / nanu suzrute gulmo na pacyate vidradhistu pacyate iti dRzyate tad yathA nidAnasthAne vidradhinidAne / - "vizeSamatha vakSyAmi spaSTaM vidradhigulmayoH / tulyadoSasamutthAnAda vidravegalmakasya ca / kasmAnna pacyate gulmo vidradhiH pAkameti ca / gulmAkArAH svayaM dopA vidradhirmAsazoNite / vivarAnugato granthirapsu budako yathA / evaMprakAro gulmastu tasmAt pArka na gacchati / mAMsazoNitabAhulyAt pAkaM gacchati vidradhiH / mAMsazoNitahInatvAd gulmaH pArka na gacchati / gulmastiSThati doSe sve vidradhimoMsazoNite / vidradhiH pacyate tasmAd gulmazvApi na pacyate / " iti / tathA gulma cikitsite'pi gulmavattvAd vizAlavAd gama ityabhidhIyate / sa yasmAdAtmani cayaM gacchatyAnsava budvadaH / antaH sarati yasmAcca na pAkamupayAtyataH / iti kasmAdatra gulmapAkavacanaM na virudhyate iti cet na, yo hi gulmo gUr3hamAMsottarAzrayo na cAntaH srotovivareanusarati nizcala evaM varttate sa yadi virecanAdikriyayA nopakramyate tadA raktapittayorativRddhatvAt pAkameti / ya punanaM gUr3hamAMsottarAzrayo bhavati sve doSe tiSThati sarati cAntaH srotovivare'psviva budbudavat dehasaMlagnatvAbhAvena nAyaM pAkameti, ityabhiprAyeNAcAyyadvayavacanamaviruddhaM bodhyam / nanu suzrutasya zalyAGganyanatApattigu dRmAMsottarAzrayo hi nokta iti cobhayostulyadoSasamutthAnAdantavidhireva so'bhidhIyate gulmavaccikitsA ca tulyA nAto vastuto hAniriti / atha paka gulme kriyAvidho yeSAM bhiSajAmadhikAraH zreSThaH tvanye iti dAhAdiSvanyeSvityarthaH / vahnistuGga iti vAhyata unnate / samunnate iti samatvenona na nimnoccavibhAgena / nipIr3itAnantaramunnate nipIr3itonnate / pIDanAt stabdhe iti vartule / supte iti mandavedane ityarthaH / dhAnvantarIyANAmiti dhanvantaritantrAdhyAyinAM shlyvidaamityrthH| kRtAH zastrakarmmaNi yogA yaiste kRtayogAH / gulmasya ca pAkaH suzrute niSiddhaH "sa yasmAt 5 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only
Page #344
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org thama adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / antarbhAgasya cApyetat pacyamAnasya lakSaNam / hRtkor3azUnatAntaHsthe vahiHsthe pArzvanirgatiH // 34 // pakkaH srotAMsi saMkliya vahatyUrddha madho'pi ca / svayaMpravRttaM taM doSamupekSeta hitAzanaiH // dazAhaM dvAdazAhaM vA rakSan bhiSagupadravAn / tata UrddhvaM hitaM pAnaM sarpiSaH savizodhanam // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2573 tAnAha - tatretyAdi / dhAnvantarIyANAM dhanvantarivaMzyAnAM vaidyAnAM kRtayogyAnAm abhyAsena zastrakarmAdiSu kRtA yogyatA samarthatA yaisteSAM yathA adhikAraH na tathA bhAradvAjIyAnAM munInAmakRtayogyAnAM bhiSajAmadhikAraH // 33 // gaGgAdharaH --- lakSaNAntaramadhyAha - pacyamAnasyAsya antarbhAgasya antagatasya pacyamAnasya gulmasya etadapi lakSaNam / tad yathA --- antaHsthe gulme pacyamAne hRtkrozunatA hRdayodarasphItatA, vahiHsthe tu gulme pArzvanirgatiH pArzvato nirgamaH sphItarUpeNa nirgacchati // 34 // gaGgAdharaH - pakkaH san gulmaH srotAMsi saMkliya Uddha madho'pi vahati pUyamiti zeSaH / yadi paka gulme doSaH pUyarUpaH svayaM pravarttate, tadA svayaMpravRttaM taM doSaM hitAzanaM dazAhaM dvAdazAhaM vA pUyasrAvAvasAnaprAyaM yAvat anyAn upadravAna rakSan yathAnye tUpadravA na bhavanti tathA san upekSeta na ropaNArthaM bheSajaM dadyAt / tato niHzeSapUyastrAvAyaM dRSTvA Urddha sarpiHpAnaM pUyazodhanaJca bheSajaM hitam / For Private and Personal Use Only Atmani cayaM gacchatyasviva budbudaH / antaH sarati yasmAcca na pAkamupayAtyataH" iti / tathApIha kRtavAstuparigrahasya gulmasya pAka ucyate / yastu akRtavAstuparigrahaH sa na pacyata iti ihApi yasvakRtavAstuparigrahatayA pacyata iti ucyate vidradhitvena pAko jAyata anugatam / iti saMjJAmAtreNa visaMvAdaH | antarbhAgasyeti koSThamadhyasthitasya / yadyapi sarva eva gulmaH koSThasthastathApIha vahirunnatazcito na bhavati / sa iha tatstho'bhipra etaH / hRtko zUnatAntaHstha antaHsthapAke hRtko sya zUnatA bhavati / vahiHsthe pAzrvanirgatiriti pAirvanirgatirgulma eva dRzyate / kecit tu zlokamenaM na paThanti / vrajatyUddha miti sazabdenAntaHsthenAbhiprataH / upekSeta hitAzanairiti hitAzanastiSThet na kiJcit bheSajaM kuryyAt / rakSan upadravAn ityupadravebhyo 323
Page #345
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2574 crk-sNhitaa| (gulmacikitsitama zuddhasya tiktaM sakSaudra prayoge spirissyte| antarvidradhivaccAtra kArye zodhanaropaNe // 35 // zotalairgurubhiH snigdhairgulme jAte kphaatmke| avamyasyAlpakAyAgneH kuryyAllAnamAditaH // 36 // mando'gnivedanA mandA gurustimitkosstthtaa| soklezA cAruciryasya sa gulmI vamanopagaH // 37 // uSNairevopacaryazca kRte vmnlkne| yojyazcAhArasaMsoM bheSajaiH kaTutiktakaiH // 38 // shuddhsyetyaadi| niHzeSaNa pUyaniHsaraNAt zuddhasya tasya bheSajaprayoge kattadhye tiktaM sarpiH paJcatiktAdighRtaM madhunA deymissyte| ityevaM zodhanaM ropaNaM vidradhivat / iti pittagulmacikitsA // 35 // gaGgAdharaH-atha kaphagulmasya kriyaakrmH-shiitlairityaadi| zItagurusnigdhaiH kAraNairjAte kaphAtmake gulme avamyasyAlpakAyAgneH gulmino laGghanam AditaH bhiSagupadiSTaM kuryAt // 36 // __gnggaadhrH-mndo'gnirityaadi| vedanA yAtanA mndaalpaa| tad guru ca stimitamAmiva ca koSThaM yasya tasya bhaavH| sa vamanopagaH vamanamupagantu zIlavAn, taM vAmayediti bhaavH| iti tu na vAmayet temirikam na gulminamiti sAmAnyato vmnprtissedhaapvaadH| vamanazcAsya mRdu kAryam // 37 // __ gaGgAdharaH-uSNairevopacayyazca sa zItagurusnigdhakaphagulmI / zItAdiviparIta hyossnnym| kuTutiktakairiti tikto raso yadyapi zItavIyyevAna zItaviparItaH tathApi gurusnigdhaviparItatvena bhUyasA laghurukSatvena zItavIryakA-vajayAta jvarAdibhyo rkssnnityrthH| savizodhanamiti vizeSeNa srpiHpaanm| titakamiti / dinyasAdhitam // 33-35 // For Private and Personal Use Only
Page #346
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pA adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2575 sAnAhaM savibandhaJca gulmaM kaThinamunnatam / dRSTrAdau svedayed yuktyA khinnazca vilayed bhiSak // 36 // lakanollekhane svede kRte'gnau sNprdhukssite| ghRtaM sakSArakaTukaM pAtavyaM kaphagulminA // 40 // sthAnAdapasRtaM jJAtvA kaphagulmaM virecnaiH| sasnehastibhirvApi zodhayeda dAzamUlikaH // 41 // vRddhe'gnAvanile'mUr3he jJAtvA sasnehamAzayam / gur3ikAcUrNaniyaMhAH prayojyAH kaphagulminAm // 42 // kRtamUlaM mahAvAstaM kaThina stimitaM gurum / jayet kaphakRtaM gulmaM kSArAriSTAgnikarmabhiH // 43 // upyujyte| svedayediti kaSu kAdinA gulmapradeze saGgei ca svedaH kaayyH| khinnaM samyakasnigdhaJca taM sAnAhAdikaM kaphagulmaM vilayet // 38 // 39 // - gaGgAdharaH-vilayanaJca yathA kArya tdaah-lngghnetyaadi| evamuktarUpeNa lakhanAdau kRte'nau sandhukSite sti| sakSArakaTukaM Sar3aSaNayavakSArasiddha ghRtaM pazcakolayavakSArasiddha vA ghRtaM paatvym| tat sthAnAt niyatasaMlagnAvasthAnapradezAt apasRtaM calitaM jJAlA virecanaH sasneherdAzamUlikaH dazamUlakAyatailAbhyAM mizritAbhyAM kRtairvastibhirvA zodhayet // 40 // 41 // ___ gaGgAdharaH-evamupAcareNa vRddhenau sati vAte cAmuDhe'dhoge AzayaM basnehaM zAkhA gur3ikAdayaH pryojyaaH| tatra kRtamUlAdilakSaNaM kaphagulma -jhArAdibhijeyet // 42 // 43 // pANiH-zItalairityAdinA kaphagulmamanusRtya cikitsAkramamAha-sakSArakTukamiti / apastamiti clitm| dAzamUlakairiti dazamUlakRtavastayo vastisUtIye vktvyaaH| mUr3he iti saMmUrchise AvRte iti yaavt| guDikAdaya iti vaktavyA gudd'ikaaH| kSArAriSTAgnikarmabhirityata mAlAsa zastatayA zalyatantra eva tAvadabhidhAnamavApi ca ahaNyadhyAye kSArA vaktavyAH / mAnakammAtApi gulmasthAne vktvym| parAdhikAre vistarAnabhidhAnAt // 36-46 // -- * mande'gnAvanile mUDhe iti cakrAtaH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #347
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2576 crk-sNhitaa| gulmacikitsitam doSaprakRtigulmantu (r) yogaM baddhA kapholvaNe / baladoSapramANajJaH kSAraM gulme prayojayet // ekAntaraM dvAntaraM vA trAhaM vizrAmya vA punaH / zarIrabaladoSANAM vRddhiksspnnkovidH|| . zleSmANaM madhuraM snigdhaM maaNskssiirghRtaashinH| chittvA cchittvAzayAt kSAraH kSAratvAt kssaarytydhH||44|| mande'gnAvarucau sAtmye mado sasnehamaznatAm / prayojyAzcAmazuddhArthamariSTAH kaphagulminAm // 45 // lakanollekhanasvedaiH sarpiHpAnavirecanaiH / vastibhirguDikAcUrNa-kSArAriSTagaNairapi // - gnggaadhrm-dosstyaadi| baladoSapramANazo bhiSaka balapramANaM doSaparimANazca jAnan bhiSaka doSaM prakRti gulmaJca yogazca buddhA doSabalaM prakRti gulmabalaM, yogasya kSArayogo yo yojyastasya vIrya buddhA gulme uktarUpe kSAraM prayojayet / kena prakAreNa kSAraM yojayedityata Aha-ekAntaramityAdi / zarIrAdInAM. vRddhaH kSapaNasya hAsasya ca kovidaH vidvAn kSAraM sevamAnasya 'mAMsakSIraghRtAzino hi kaphagulme madhuraM snigdhaM hi zleSmANaM kSAratvAt kSAra AzayAt tatkaphasthAnAt vicchedikhAt kSArayet / kSAro hi rukSoSNaH snigdhmdhurvipiitH||44|| ... gnggaadhrH-mnde'naavityaadi| tatra yadi mandAgnirarucizva vattate, mayazca sAtmyaM tasya vattete, tadA sasnehaM saghRtAdisnehamaznatAM ghRtAdisnehasahitAnAzanasyAriSTAzca zuddhArtha pryojyaaH||45|| gnggaadhrH-lngghnetyaadi| evamupakrAnte laGghanAdibhirariSTagaNAntaryasya cakrapANiH-kSArasya mahAtyayatvana doSAdijJAnapUrvikAmantarAntarapravRttimAha-doSatyAdi / tatra kSArAnuguNe doSaH kaphaH, prakRtiH zlaiSmikI, gulmazca sthiraH, RturhamantaH ziziro vaa| ekaantrmityaadi| doSAdiSu kSArAnuguNeSvekAntaraM vizrAmya snehAdiguNeSu vantaraM vizrAmya guNeSu brAhaM vizrAmya / 'zarIrabaladoSANAM vRddhikSapaNakovidaH' iti zarIrasya balasya doSasya ca kSayavRdaroH -- pnndditH| mAMsakSIraghRtAzina ityanena mAMsAdibhojanena kSArayoge zarIrabalarakSA * "gulmartta" iti ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #348
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5ma adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / zlaiSmikaH kRtamUlatvAda gulmo yasya na zAmyati / tasya dAho hRte rakta zara lohAdibhirhitaH // 46 // taikSNyAdauSNyAcca zamayedagnirgulme kaphAnilau / tayoH zamAcca saMghAto gulmasya vinivarttate // 47 // dA dhAnvantarIyANAmatrApi bhiSajAM balam / cAraprayoge bhiSajAM cAratantravidAM balam // 48 // vyAmizradoSe vyAmizra eSa eva kriyAkramaH / sannipAtodbhave gulme tridoSaghno vidhirmataH / siddhAnataH pravakSyAmi yogAn gulmanivarhaNAn // 46 // For Private and Personal Use Only 2577 gulmo na zAmyati tasya rakte hRte sati zaralohAdibhiH lohazalAkAdibhi dAho hitaH // 46 // gaGgAdharaH- kasmAd dAhaH kaphagulmaM zamayatItyata Aha-takSNyAdityAdi / tayoriti kaphAnilayoH // 47 // gaGgAdharaH- dAha ityAdi / agninA dAhe dhAnvantarIyANAM bhiSajAM balam / kSAraprayoge kSAratantraM ye vidanti teSAmeva balaM sAmarthya kammakaraNa / iti kaphagulmakriyAkramaH / / 48 // gaGgAdharaH - vyAmizradoSe ityAdi / yaddoSo'nubandhAnubandhyAbhyAM vyAmizra lakSaNo dvidoSatridoSalakSaNo gulmastadoSaharatayA yaH kriyAkramastatra dvayoH trayANAJca mizrIbhAvAt kriyAkramo hitaH / dvandvasanipAtagulmoktadoSadvayadoSatrayakriyA melayitvA tatkrameNa kAyyaityatheH / tena "sannipAtodbhave gulme tridoSaghno zaralohAdibhirityanena rukSadAhaM darzayati / dAhazca gulmadeze eva 'karttavyeti darzayati / karttavyaH // 44 - 46 // cakrapANiH - dAhakSArayoH parAdhikAratvena parabalasyAbhipra yatvam tena tatpareNaiva dAhakSArayogamAha - dAha hatyAdi / kSAratamyasyASTAGgavedapRthagabhidhAnAcchalyatantramevAnu zastrakSAravidhAyakaM kSAratantramucyate / vyAmizra doSa iti vAtapittAdyanubandhajo vyAmizraH / samprati siddhAn yogAnAhasiddhAniti / vakSyamANayogastutiH ziSyapravarttikA // 47 - 49 //
Page #349
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org caraka saMhitA | O Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2578 I ari triphalA dhAnyaM viDaGgaM cavyacitrakau / eSAM kalke ghRtaM siddhaM satIraM vAtagulmanut // 50 // iti traSaNAdyaM ghRtam / {gulmacikitsitam eta eva ca kalkAH syuH kaSAyaH pAJcamUlikaH / dvipaJcamUliko vApi tad ghRtaM gulmanut param // 51 // iti RpaNAdyamaparaM ghRtam / prasannayA vA cIrotthaM surayA dAr3imena vA / dadhnaH sareNa vA kAyya ghRtaM mArutagulmanut // 52 // hiGgasauvarcalavyoSa - gur3adAr3ima dIpyakaiH / puSkarAjAjidhanyAka - vetasacAra citrakaiH // vidhimataH" ityuktam / iti gulmAnAM kriyAkrama ukta etasmAdUrddha siddhAn gulmanivarhaNAn yogAn pravakSyAmi / / 49 / / gaGgAdharaH - praSaNamityAdi / kSIraM caturguNam / iti traSaNAdya N ghRtam // 50 // // gaGgAdharaH- eta evetyAdi / ete SaNAdayo daza kalkAH pAzcamUliko bRhatpaJcamUlakRtaH kaSAyazcaturguNaH / ityekaM ghRtam / kaSAyazcaturguNastrApaNAdayo daza ca kalkA ityaparaM ghRtam / dvipaJcamUliko vA ghRtadvayam // 51 // gaGgAdharaH - prasannayetyAdi / samAnayA prasannayA saha kSIraM mathitA utthApitaM ghRtaM kAyryam / athavA surayA sahAvarttitaM kSIraM mathikhotthApitaM ghRtaM kAryyam / athavA dAr3imaphalasvarasena kSIraM mathitvotthApitaM ghRtaM kAyryam / athavA dakSaH sareNa saha kSIraM mathitvA ghRtaM kAyryam // 52 // cakrapANiH- SaNAdya dravAntarAnabhidhAnAt zrIrameva caturguNaM bhavati // 50 // cakrapANiH - ete eveti zrUSaNAdaya ityuktAH // 51 // cakrapANi: :- prasannA madyavizeSaH / For Private and Personal Use Only kSIrottham iti kSIrasthAne prasannA deyA / evaM
Page #350
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org pama adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / zaTovacAjagandhailA - surasaizca vipAcitam / zUlAnAhaharaM sarpirdadhnA cAnilagulminAm // 53 // hiGga sovaccelA Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir havuSAvyoSavRzcIra - cavyacitraka saindhavaiH / sAjAjopippalImUla-dopyakairvipaced ghRtam // mAtuluGgadadhicIra- kolamUlakadAr3imaiH / rasaizca vAtagulmaghnaM zUlAnAhavimokSaNam // yonyazagrahaNIdoSa - kAsazvAsArucijvarAn / vastihRt pAzvazUlaJca ghRtametad vyapohati // 54 // haSAdyaM ghRtam / 2576 sarpiH / gaGgAdharaH - hiGgityAdi / vetasamamlavetasam | ajagandhA yamAnI / surasaH sdayrNAsaH / ete kalkAH danA caturguNena sarpiH vipAcitam / hiGgasauvaccAlAdyaM ghRtam // 53 // gaGgAdharaH- havuSetyAdi / hanuSA svanAmakhyAtA / vRzvIraM zvetapunanavA / ajAjI jIrakam / dIpyakaM yamAnI / dIpyakAntaiH kalkaiH mAtuluGgarasaafi kSIra- zuSkavadarakAtha - zuSkamUlaka- kAtha- dAr3imaphalarasaiH pratyekaM ghRtasamaighRtaM pivet / havapAdyaM ghRtam // 54 // For Private and Personal Use Only svarasAdibhirapi kSIrArtho vyAkhyeyaH / hiGgAdyairiti hiGgAdInAM kalkaH, dadhi caturguNaM 1 dravam // 52/53 // cakrapANiH - havaSAdikalkaH mAtuluGgAdIni paJca dravANi snehasamAni / "paJcaprabhRti yatra 'vANi snehasaMvidhau / tatra snehasamAni" iti vacanAt dADimasyApi rasAntarasAnnidhyAd drava eva grAhyaH / uktaM hi vizvAmitre--' pRthvI kAjIraka vyoSa - hapuSAjAjisaindhavaiH / sacanyapippalImUlairvahnidIpyakasaMyutaiH / mUladADimakIlAnAM rase dakSi payasyapi / siddhaM ghRtaM jayeda gulmaM sandIpanaM param // " iti // 54 //
Page #351
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2580 crk-sNhitaa| gulmacikitsitam pippalyAH picuradhyo dADimAd dvipalaM palam / dhAnyAt prasthaM ghRtAcchuNThAH kaSaH kSIraM catuguNam // siddhametaighRtaM sadyo vAtagulma cikitsti| yonizUlaM ziraHzUlamazIsi viSamajvaram // 55 // pippalyAdya ghRtam / ghRtAnAmauSadhagaNA ya ete parikIrtitAH / te cUrNayogA vaya'stAH kaSAyAste ca gulminAm // 56 // koldaaddimghaambu-suraamnnddaamlkaanyjikH| zRlAnAhanudaH peyA vIjapararasena ca // 57 // gaGgAdharaH-pippalyA ityaadi| pippalyA adhyaurdhAdhikaH picuH kaSaH sArddhakarSa ityathaH / dADimAt phalakhaco dviplm| dhAnyakAt palam / ghRtAt prastham / zuNThyAH ksseH| kSIraM ghRtAcatugaNam / pippalIdADimadhanyAkazuNThyaH kalkAH / pippalyAdyaghRtam // 55 // ___ gnggaadhrH-ghRtaanaamityaadi| RSaNAdayo ye ye ghRtAnAmauSadhagaNA ekaikayogatayA uktAste ta eva ekaikayogatayA carNIkRtya yogA vIkRtya ca yogAH kAthakaSAyavidhinApi yogA bodhyaaH||56|| gnggaadhrH-koletyaadi| zuSkabadarasya kAthena kalkena peyA, dADima rasena dvitIyA peyA, ghAmbunA greSmikAmbuNA vA peyaa| peyA tUSNaiva pAtavyA ityarthaH / surAmaNDasiddhA vA peyA, amlakAJjikasiddhA vA peyaa| ityetAH peyAH shuulaanaahnudH| vIjapUrakasya mAtuluGgasya rasena vA siddhA peyA tathA / SaT peyaaH||57|| cakrapANi:-picuH krssH| tenAdhyapicuriti saarddhH| atra ca ghRte kalkamayastvaM bhavapi kalpanIyam vcnaadev| uktaM hi nyAyavidhiH-"nirdezaH zrUyate tava dravyANAM yatra yaadRshH| tasmin sa saMvidhAtavyaH zabdAbhAve prsidritH||" ana punaghRtaM siddhamiti / pippalyAdInAM leharavena prayoganirAsArtham / ghRtasAdhanArthamuktam // 55/56 // pakrapANiH-bheSajAnAM cUrNAdiSvapi pryogmaah-ghRtaanaamityaadi| vartiriti phalavattiH / For Private and Personal Use Only
Page #352
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH cikitsitsthaanm| cUrNAni mAtuluGgasya bhAvitAni rasena vaa| kuryAda vartIH sagur3ikA gulmAnAhArttizAntaye // 18 // hiGgu trikaTukaM pAThAM havuSAmabhayAM zaTIm / ajamodAjagandhe ca tintiddiikaamlvetsau|| .. dADimaM puSkaraM dhAnyamajAjI citrakaM vacAm / dvau kSArau lavaNe dve ca cavyaJcaikatra cUrNayet // cUrNametat prayoktavyamanupAneSvanatyayam / prAgabhaktamathavA peyaM madonoSNodakena vA / pArzvahRdvastizUleSu gulme vaatkphaatmke| bhAnAhe mUtrakRcchre ca gudayonirujAsu ca // grahaNyazovikAreSu plIhri paannddaamye'rucau| urovibandhe hikAyAM kAse zvAse galagrahe // bhAvitaM mAtuluGgasya cUrNametada rasena c| bahuzo gur3ikAH kAryAH kArmukAH syustato'dhikam // 56 // hiGgAdi carNa gur3ikA c| gaGgAdharaH-nanu vatAH kathaM kAryA ityata aah-cuurnnaaniityaadi| uktAnAM RSaNAdInAM yogAnAM carNAni mAtuluGgarasena bhAvitAni vartIH kuryAt / sA gur3ikA gulmAdizAntaye syAt // 58 // gnggaadhrH-hinggityaadi| hanuSA svnaamkhyaataa| ajamodA ymaanii| ajagandhA vnymaanii| tintiDIphalaM pakam / dADimaM phalakhaka / ve lavaNe sauvcclsaindhve| caNeprayogamimaM mAtuluGgasya rasena bhAvitaM kukhA bahuzogur3ikAzca kAryAstatazvarNarUpaprayogAdadhikakAmmukAH karmakAyyaH syuH| hiGgAdicarNagur3ike // 59 // uktadravyANAM cUrNatve kRte'nupAnArtha cuurnndrnymaah-cuurnnmityaadi| kaSAyakaraNapakSe vizeSavidhAnAnukke: sAmAnyavidhinaiva kaSAyakaraNaM jJeyam // 5 // 58 // cakrapANiH-hiGgAdau ajammedAdIni khyaataani| dvau bhArI srjikaayaavkii| prAgbhaktamiti bhojanasya prAk / vayaHparimANena vA na vA bhojanAt pratyAsana bhavati / bahuza iti saptAhaM bhAvanAyAM, saptAhaM bhAvaneti vacanAt / kArmukA iti karmaNi samarthAH // 59 // . 324 For Private and Personal Use Only
Page #353
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - 2582 crk-sNhitaa| [dusmacikitsitama mAtuluGgaraso hiGgA dADimaM vir3asaindhavam / surAmaNDena pAtavyaM vAtagulmarujApaham // 6 // zaTIpuSkarahiGgamla-vetasakSAracitrakam / dhAnyakaJca yamAnIzca viDaGga saindhavaM vacAm // sacavyapippalImUlamajagandhAM sdaaddimaam| ajAjIJcAjamodAzca cUrNa kRtvA prayojayet // rasena mAtuluGgasya madhuzuktena vA punaH / bhAvitaM gur3ikAM kRtvA supiSTAM kolasammitAm // gulmaM plIhAnamAnAhaM zvAsaM kAsamarocakam / hikA hRdrogamazIsi vividhAM ziraso rujAm // pANDAmayaM kaphotklezaM sarvajAJca pravAhikAm / pArzvahRdvastizUlaJca guDikaSA vyapohati // 61 // nAgarArddhapalaM piSTA va pale luJcitasya ca / tilasyaikaM gur3apalaM kSIreNoSNena nA pibet / vAtagulmamudAvattaM yonizUlaJca nAzayet // 62 // - gnggaadhrH-maatulunggetyaadi| hiGga daaddimlkcuurnn| hiGgAdInAM samabhAgacUrNa mAtuluGgarasena bhAvayitvA gur3ikAH kRkhA surAmaNDena pAtavyam // 6 // gaGgAdharaH-zaTItyAdi / kSAram yavakSAram / yamAnI kSudrayamAnIm / ajagandhAM vnymaaniim| ajamodAM kSetrayamAnIm / etadapi carNa prayojayet / mAtuluGgarasena madhuzuktena madhukRtacukrasandhAnena vA tat carNa bhAvayitrA gur3ikAM kRkhApi prayojayet // 61 // gnggaadhrH-naagretyaadi| zuSTyA arddhapalam / luzcitasya gharSaNena tuSarahitasya tilasya dve ple| eka gur3asya palam / piSTvA uSNena gavyena kSIreNa samu. ditAccaturguNena nA pumAn pibet| vAtagulmAdIn nAzayet // 62 // cakrapANiH-luJcitasneti nistuSIkRtasya / atra cauSadhayogo nyAdhiharamahimnaiva bhavatIti For Private and Personal Use Only
Page #354
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / pibederaNDatailaM vA vAruNImaNDa mizritam / tadeva tailaM payasA vAtagulmI pivennaraH / zleSmaNyanubale pUrvvaM hitaM pittAnuge param // 63 // sAdhayecchuddhazuSkasya lasunasya catuHpalam / cIrodake'STaguNite cIrazeSaJca nA pibet // vAtagulmamudAvattaM gRdhrasIM viSamaM jvaram / hRdrogaM vidradhiM zothaM sAdhayatyAzu tat payaH // 64 // tailaM prasannA gomUtramAranAlaM yavAgrajam / gulmaM jaThara mAnAhaM pItamekatra sAdhayet // 65 // 2583 lasunakSIram / tailapaJcakam / gaGgAdharaH - pivedityAdi / tadeva tailameraNDatailam / asya yogadvayasya doSabhede vyavasthAmAha - zleSmaNItyAdi / anubale'nubandhe zleSmaNi vAtagulme pUrvva vAruNImaNDamizritameraNDatailaM hitam / pittAnuge vAtagulme paraM payasA saraNDatailaM hitamityarthaH / / 63 / For Private and Personal Use Only gaGgAdharaH- sAdhayedityAdi / zuddhazuSkasya vaGmadhyagAGka rarahitasya tataH piSTvA Atape zuSkasya lasunasya catuHpalamasmAccatuHpalAdaSTaguNite kSIrodake dugdhasya Sor3azapalaM jalasya ceti kSIrodake kSiptvA sAdhayet pacet / kSIrazeSaM nA pumAn pibet / kSIraM Sor3azapalaM jalaJca Sor3azapalam / iti lasunakSIram // 64 // gaGgAdharaH - tailamityAdi / tailaM tilatailam / prasannA madyabhedaH / yavAgrajaM jJeyam / pUrvvamiti pUrvvayogoktame raNDatailam / paramityuttarayogotameraNDatailaM sAdhayedityarthaH // 60-- 63 // payoyuktaM cakrapANiH - sAdhayedityAdau nistuSIkRtasya zuddhazuSkasya / udakASTaguNite kSIre ityasa bhAge'nuke samAnavidhAnamiti vacanAt kSIraM caturguNaM Sor3aza palAni jalaJca tathA / kSIrAvaziSTam / gulmasya bahubheSajasAdhyatayA Sor3azapalakSIramAnaM bhavati / kSIrarasonayozca yadyapi sahopayogo viruddhastathApi vyAdhinAzamahinA maharSivacanAdavivAdaH // 64 // cakrapANiH - tailaM prasannetyAdau yaugikatvAt jatUkarNa saMvAdAde raNDatailaM jJeyam / ukta hi-AranAlamUtakSAraiH saMyojya tailamairaNDamityAdi // 65 //
Page #355
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 5584 caraka saMhitA | paJcamUlIkaSAyeNa sakSIreNa zilAjatu / pibet tasya prayogeNa vAtagulmAd vimucyate // 66 // zilAjatuprayogaH / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ gulmacikitsitam vADhya yUSeNa pippalyA mUlakAnAM rasena vA / bhuktvA snigdhamudAvarttAd vAta gulmAcca mucyate // 67 // zUlAnAhavibandhAttaM svedayed vAta gulminam / svedaH sveda vidhAvuktarnADIprastara saGkaraiH // 68 // vastikarmma paraM vidyAda gulmaghnaM taddhi mArutam / svasthAne prathamaM jitvA sadyo gulmamapohati // yavakSAramanurUpam, na tu tailAdyanyatamasamam / paJcakamidamekatra kRtaM pItaM gulmAdikaM sAdhayet / tailapaJcakam // 65 // gaGgAdharaH - paJcamUlItyAdi / vilvAdipaJcamUlIkAthena sakSIreNa samakSIreNa caturguNena zilAjatu zodhitazilAjatu pibet / tasya zilAjatunaH prayogeNa / zilAjatuprayogaH // 66 // gaGgAdharaH - vAvyamityAdi / vATyo yavamaNDaH / mudgAdividalakRtena yaSeNa pippalyA rasena mUlakAnAM rasena vA strigdhaM saghRtaM bhuktvA pumAn udAvarttAdito mucyate // 67 // gaGgAdharaH-zUlAnAhetyAdi / svedavidhau svedAdhyAye / vastikarmetyAdi / paramrutkRSTaM gulmaghna vastika vidyAt / hi yasmAt tadavastikam prathamaM dattamAtraM For Private and Personal Use Only cakrapANiH - paJcamUlItyatra prathamakalpanayA zAlaparNyAdipaJcamUlIgrahaNaM vAcyam // 66 // cakrapANiH - pippalIpradhAno yUSaH pippalIyUSaH / nADIprastarasaGkarairityanena gulme svedAntarasya cAyogikatvaM sUcayati // 67 // 68 //
Page #356
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pAnavAyA cikitsitsthaanm| 2585 tasmAdabhIkSaNazo gulmA nirUhaiH saanuvaasnH| prayujyamAnaiH zAmyanti vAtapittakaphAtmakAH // 66 // gulmaghnA vividhA dRSTAH siddhAH siddhiSu vstyH| gulmannAni ca tailAni vakSyantai vaatrogike|| tAni mArutaje gulme paanaabhynggaanuvaasnaiH| prayuktAnyAzu sidhyanti tailaM hyanilajit param // 7 // nIlinIcUrNasaMyuktaM pUrvoktaM ghRtameva c| samalAya pradAtavyaM zodhanaM vAtagalmine // nIlinItrivRtAdantI-pathyAkampillakaiH saha / zodhanArthaM ghRtaM deyaM savikSAranAgaram // 71 // svasthAne vAtasthAne pakkAzaye mArutaM jilA sadyo gulmamapoha ti, tasmAt sAnuvAsananirUhaH abhuktavate nirUhaM dattvA bhuktavate'nuvAsanaM dadyAdityevam abhIkSNazaH pratyahaM prayujyamAnairvAtAdyAtmakA gulmAH prazAmyanti // 68 / 69 // gaGgAdharaH-nanu ke ca te vastaya ityata Aha-gulmannA ityaadi| siddhisthAneSu vakSyamANAH siddhA gulmannA vastayo dRssttaaH| vAtarogike vAtavyAdhicikitsite'dhyAye gulmaghnAni tailAni vakSyante, tAni tailAni sidhyanti vAtagulmaM nAzayitA kRtakRtyAni bhavanti // 7 // gnggaadhrH-niiliniityaadi| pUvoktaM ghRtaM RSaNAyaghRtAdikaM samalAya purIpAdimalayuktAya vAtagulmine zodhanaM virecnm| niiliniitritetyaadi| ghRtaM pUrvoktaM RSaNAdyAdikaM nIlinyAdicUrNaiH saha viDayavakSArazuNThIcUrNezca saha mizrayikhA zodhanArtha deyam / nIlinItyAdinA zodhanArtha ghRtam // 1 // cakrapANi:-Azu sidhyantIti zIghra gulmaM jayanti / tasa hetumAha-tailaM ghanilajit param / pamAt tailaM vAtajit tasmAd vAtagulmaM vAtavikAraM zIghraM jayati / bhanye tu tailansvanilajitvaraM mIsinIpUrNa saMyukta samalAya dAtavyam, tathA pUrvoktaJca trUSaNAya nIlinIcUrNasaMyuktaM dAtavyamiti yojynti| prathamadhyAkhyAne tu ghRtamevetizabdo vakSyamANanIlinIlivRtesyAyaladravye siM For Private and Personal Use Only
Page #357
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2586 caraka saMhitA | nIlinIM triphalAM rAstrAM balAM kaTukarohiNIm / paced vir3aGgaM vyAghrIJca palikAni jalAr3hake // tena pAdAvazeSeNa ghRtaprasthaM vipAcayet / dadhnaH prasthena saMyojya sudhAtIrapalena ca // tato ghRtapalaM dadyAd yavAgUmaNDamizritam / jIrNe samyagviriktaJca bhojayed rasabhojanam // gulmakuSThodara vyaGga- zothapANDrAmayajvarAn / zvitraM prIhAnamunmAdaM ghRtametad vyapohati // 72 // iti nIlinyAdya N ghRtam | kukkuTAzca mayUrAzca tittirikrauJcavarttakAH / zAlayo madirA sarpirvAta gulmacikitsitam // [ gulmacikitsitama gaGgAdharaH -- nIlinImityAdikaM pacet / kiyanmAnameSAM kiyanmAtre jale pacedityata Aha-palikAnIti / nIlinyAdInAM navAnAM pratyekamekaikapalam iti nava palikAni jalAr3ha ke Sor3azazarAjale pacet / tena kAthena pAdAvazeSeNa catuH zarAvaziSTena danaH prasthena catuHzarAveNa sudhAkSIrapalena snuhIkSIrasya palena ghRtaprasthamakalkaM pacet / pakasya cAsya ghRtasya palaM yavAgvA vA maNDena vA mizritaM jIrNe pUrvvAhArasya jIrNatAyAM satyAmarthAt prAtaHkAle dadyAt / rasabhojanaM vakSyamANavAtagulmahitamAMsarasena bhojanamannaM bhojayet / nIlinyAdya N ghRtam // 72 // gaGgAdharaH - vAtagulma hitabhojanamAha- kukkuTA ityAdi / varttakAntA jantavo For Private and Personal Use Only ghRtaM deyam / nIlinImityAdau kalko na zrUyate / kalkAbhAvena ca pAkajJAnaM nAsti / pAkasya hi mRdAdinA traividhyamuktam / tadapi kalkAnabhidhAne'pi pAkajJAnArthamapi kalko deyaH / sa ca kvAthadravyaireva yogyatayA sAnnidhyAcca deyamiti vadanti / maivaM vicitatvAd ghRtAdisAdhanazakteH / yathokta yathoktameva paraM jJeyam, na svanuktaM kalpanIyam / kalpanAyAJca yuktirnAstyeva / bhato vinApi kalkadAnaM kAthAdidraveNa snehapAko bhavatyeva / na ca kalkamAtreNa snehapAkajJAnasyoktatvAt / tasmAdAcAyryeNa yathoktaM tathaiva kAryyam / ata viriktasya peyAdikrama mautsargikaM bAdhayitvA rasabhojanaM prayogasAmAnyAt ucyate / yathodAvarttino ghRtaviztisya kAzikAkodravAnnabhojanam // 69- 72 //
Page #358
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org ma adhyAyaH cikitsitasthAnam | hitamuSNaM dravaM snigdhaM bhojanaM vAtagulminAm / samaNDavAruNIpAnaM pakvaM vA dhAnyakairjalam // 73 // mande varddhate gulmo dIpte cAgnI prazAmyati / tasmAnnA nAtisauhityaM kuryyAnnAtivilaGghanam // 74 // sarvvatra gulme prathamaM snehasvedopapAdite / yA kriyA kriyate siddhiM sA yAti na virucite // 75 // bhiSagAtyakiM buddhA pittagulmamupAcaret / vairecanikasiddhena sarpiSA payasApi vA // 76 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2587 mAMsArthAH / zAlayo hamantikadhAnyAni / dravamityanatisAndram / samaNDetyAdi / vAruNI maNDasahitaiva vAruNI pAnam, na tu maNDahInA vAruNIti / dhAnyakaiH pakkaM jalaM vA pAnam / pIyate yat tat pAnam / dIpanArthamiti zeSaH // 73 // gaGgAdharaH- kasmAt tacca bhuJjIta pibeccetyata Aha - mandenAvityAdi / mAnmandaM gulma varddhate dIpte cAnau prazAmyati, tasmAnnA gulmI pumAn atisauhityaM na kuryyAdatizayenodaraM pUrayitvA na bhuJjIta atilaGghanaM ca na kuryyAt // 74 // 2 gaGgAdharaH- sarvvatretyAdi / savvasmin gulme yA kriyA siddhiM yAti, gulmaprazapAyAmoghA bhavati sA na virukSite snehasvedAbhyAmanupapAdite tu na siddhiM yAti / pittaraktagulmayostu svedo no yukta ityata uktaM na virukSite iti / pittaraktAbhyAmanyatrAdau snehaH svedazca kAryyastataH paraM kriyAntaram / / 75 / / For Private and Personal Use Only gaGgAdharaH- pitte tu gulme pUrvvaM snehaH kAryyastatra yadi gulmamAtyayikamApAtata evAtyayaM kuryyAt sneha kriyAkAlo na atisahate, tadA kiM kAyyamityata Aha- bhiSagityAdi / pittagulmamAtyayikaM buddhA snehanArthaM virecanArthazca vairecanika siddhena bheSajacatuSkoktavairecanIyadravyaH kalkakArthaiH siddhena pakvena sarpiSA kalkarUpaistaiH siddhena payasA vA bhiSagupAcaret // 76 // cakrapANi: - kukkuTA ityAdinA gulmine'nnapAnaM vidhIyate / atisauhityamatilaGghanaJcobhayoH
Page #359
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org -2588 varaka-saMhitA / rohiNIkaTukAnimba - madhukatriphalAtvacaH / kaSazAstrAyamANA ca paTolatrivRto: pale // pale ca masUrANAM sAdhyamaSTaguNe'mbhasi / zrutAccheSaM ghRtasamaM sarpiSazca catuSpalam // pibet saMmUcchiMtaM tena gulmaH zAmyati paittikaH / jvarastRSNA ca zUlaJca bhramo mUrcchArucistathA // 77 // iti rohiNyAdya N ghRtam / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ gulmacikitsitam jale dazaguNe sAdhyaM trAyamANAcatuHpalam / paJcabhAgaM sthitaM pUtaM kalkaiH saMyojya kArSikaiH // gaGgAdharaH- sUtramuktvA sneha vairecanika ghRtAnyAha - rohiNItyAdi / rohiNI kaTukA kaTurohiNI / nimbamadhuke / triphalAtvacaH nirasthitriphalAphalAni / SaNNAM pratyekaM karSAzaH, trAyamANA ca karSAsA, paTolatritoH pratyekaM pale he, masurANAJca dve pale, ityekakapaNASTapalaM dravyaM kalkIkRtyASTaguNe dvApaSTipala mite'mbhasi pacet / na cAtra jalasya dravatvAd dvaiguNyam / na dvaiguNyaM tulAmAne palolekhAgate tatheti vacanAt / mRtAt pakkAt kAyAt tu zeSaM ghRtasamaM catuSpalaM zeSTavyaM tacca ca uSpalakArthaM purAtanaM sarpizca catuSpalamityaSTau palAni / daNTena mathitvA samyagekIbhUtaM kRtvA pivet balAvilApekSayA / rohipyAdyaM mUSTitaM ghRtam // 77 // gaGgAdharaH- jale dazaguNe ityAdi / trAyamANAyAzcatuSpalaM dazaguNe jale calAriMzatpalajale sAdhyaM pAcyam / pazcabhAgasthitamaSTapalAvazeSaM taM kAthaM pUtaM For Private and Personal Use Only agnibdhahetutayA vajrjjanam / yaduktaM nAbhojanena kAyAgnirdIpyate nAtibhojanAt ityaadi| rohiNI kaTurohiNI / karSazA iti karSapramANAH / paTolavivRto: pale iti vacanAt pratyekaM palam / aSTaguNa iti ghRtAdaSTaguNe / ghRtaM catuHpalamevoktam / tena kvAthaghRtAbhyAmaSTaguNaM peyam, aSTapalI ca mAtrA mAt eva bhavati / yaduktaM- 'gulminaH sarpadaSTAzca visarpopahatAzca ye / teSAM mAtrA vinirdiSTA terract vizeSataH' iti // 73-77 // 1
Page #360
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pama adhyAyaH cikitsitsthaanm| 2561 rohiNIkaTukA mustA trAyamANA duraalbhaa| klkaistaamlkiiviiraa-jiivntiicndnotplaiH|| rasasyAmalakAnAJca kSIrasya ca ghRtasya c| palAni pRthagaSTASTau dattvA samyag vipAcayet // pittaraktabhavaM gulma vIsapaM paittikaM jvaram / hRdrogaM kAmalAM kuSThaM hanyAdetad ghRtottamam // 78 // iti trAyamANAdya ghRtm| rasenAmalakenUNAM ghRtaprasthaM cha vipAcayet / pathyApAdaM pibet sarpistat siddhaM pittagulmanut // 79 // iti AmalakAdya ghRtam / drAkSAM madhUkaM khajarI vidArI sazatAvarIm / parUSakANi triphalAM sAdhayet palasammitAm // jalADhake pAdazeSa rasamAmalakasya c| ghRtamithurasaM kSIramabhayAkalkapAdikam // rohiNyAdikalkaiH pratyekaM kArSikaiH saha saMyojya AmalakarasaM gavyakSIraM pratyeka maSTapalaM dattvASTapalaM ghRtaM samyag viSAcayet / atra rohiNIkaTukA ktturohinnii| tAmalakI bhuumyaamlkii| vIrA zAlaparNI // 78 // trAyamANAdya ghRtam / gnggaadhrH-rsenetyaadi| ghRtaprasthamAmalakasya dvipastharasena ikSozca dvipastharasena pathyAyA harItakyAH kalkaM zarAvamitaM dattvA vipAcayet // 79 // AmalakAdya ghRtm| gaGgAdharaH-drAkSAmityAdi / drAkSA, madhUkaM madhUkapuSpam / drAkSAdInAM navAnAM pratyekaM palaM milikhA nava palAni jalADhake poDazazarAvajale sAdhayet / pAdazeSa catuHzarAvAvazeSa rasaM kAtham Amalakasya ca rasaM catuHzarAvam, ikSurasaJca cakrapANiH-catuHpalAyAM vAyamANAyAM dazaguNaM jalaM ctvaariNshtplaani| kalkairiti taamlkaadibhiH| kaTarohiNyAdayazva kalkA iti yojanIyam // 78 // cakrapANiH-ghRtapAdamiti samuditAmalakekSurasApekSayA ghRtasya paadiktvm| pathyApAdam ityatra harItakyA gurutvena ghRtApekSayA pAdatvenASTamo bhAgo bhvtiiti| eke tu "yasmAca pAda * ghRtapAdamiti pAThAntaram / 325 For Private and Personal Use Only
Page #361
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2560 caraka saMhitA / [ gulma cikitsitam sAdhayet tad ghRtaM siddhaM zarkarAkSaudrapAdikam / prayogAt pittagulyaghnaM sarvvapittavikAranut // 80 // iti drAkSAdya N ghRtam / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vRSaM samUlamApothya pacedaSTaguNe'mbhasi / zeSe'STabhAge tasyaiva puSpakalkaM pradApayet // taina siddhaM ghRtaM zItaM saudra pittagulmanut / raktapittajvarazvAsa kAsahRdroganAzanam // 81 // dvipalaM trAyamANAyA jaladviprasthasAdhitam / aSTabhAgasthitaM pUtaM koSNaM cIrasamaM pibet // iti vAsAghRtam / catuHzarAvaM, kSIraJca catuHzarAvamiti caturguNadravaM ghRtaM catuHzarAvamabhayAkalkapAdikaM zarAvamitamabhayAkalkaM dattvA sAdhayet / siddhaM pakka' tad ghRtaM zarkarAkSaudrapAdikaM suzIte zarkarAyAH kur3avaM madhunaca kur3avaM prakSipya mathilA melayet // 80 // drAkSAdyaM ghRtam / gaGgAdharaH- vRSamityAdi / samUlaM vAsaka kuTTayitvASTaguNe jale pacet aSTabhAgekabhAge zeSe ghRtAt catuguNe tasyaiva vAsakasya puSpakalkaM ghRtAt pAdArddha pradApayet kalkADhyatvAt / tathA ca samUlavAsakaM por3azazarAvaM jalamaSTAviMzatyuttarazatazarAvaM paktvA Sor3azazarAvamitaM zeSTavyaM / tena Sor3azazarAvakAthena catuHpalavAsaka puSpakalkena ca siddhaM catuHzarAvaM ghRtaM zItaM zItIkRtaM sakSaudraM madhunaH ekazarAvaM prakSipya melayet / iti vAsAdya ghRtam // 81 // gaGgAdharaH- dvipalamityAdi / trAyamANAyA dvipalaM jalasya dvimasthe'STazarAvamitajale pacet / sAdhitaM paka tamaSTabhAgasthitamekazarAvAvazeSaM pUtaM vastre For Private and Personal Use Only nirdezazcaturbhAgastatastu saH" iti vacanAccaturthameva bhAgaM prasthe ghRte'STapalarUpaM bhavatIti vadanti / drAkSAMmadhUkamityAdau kvAthyazeSasya prasthasya sAhacaryyAd ghRtAdInAmapi prasthamAnatvam // 79 // 80 // cakrapANiH - vRSaM samUlamityAdau kAyasyASTaguNajaladAne'STabhAgazeSatvamiti / raktapitte vAsAtAda vizeSaH / tatra hi sAmAnya paribhASayA vRSAccaturgurNa jalaM caturbhAgAvaziSTaJca gRhyate / tena
Page #362
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5ma adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 2561 pibedupari tasyoSNaM kSIrameva ythaavlm| tena niha tadoSasya gulmaH zAmyati paittikH||2|| iti traaymaannaayogH| drAkSAbhayArasaM gulme paittike sagur3a pibet / lihyAt kampillakaM vApi virekArthaM madhudravam // 3 // dAhaprazamano'bhyaGgaH sarpiSA pittagulminAm / candanAdana tailena tailena madhukasya vA // 4 // ye ca pittajvarArtAnAM (r) satitAH kSIravastayaH / hitAste pittagulmibhyo vakSyante ye ca siddhiSu // 85 // gAlitaM kSIrasamam ekazarAvadugdhamizritaM koSNameva pibet| tadupari ca yathAbalamuSNameva kSIraM pibet| tena yogena virecanAnihatadoSasya puMsaH paittikagulmaH zAmyati // 82 // traaymaannaayogH| gaGgAdharaH-drAkSetyAdi / drAkSAbhayayoH kAthaH / gur3aH prkssepyH| lihyAditi madhu dravaM yatra tat kampillanaM lihyAt madhunA kampillakacUrNa koSThAnurUpaM lihyAt // 83 // . gnggaadhrH-daahetyaadi| sarpiSA abhyaGgaH, candanAya na jvaroktaMna tailena, madhukasya yaSTImadhunaH kAthakalkAbhyAM siddhena tailena vAbhyaGgaH dAhaprazamanaH // 4 // gaGgAdharaH-ye cetyaadi| pittajvarA nAmuktA ye satiktAH kSIravastayaste pittagulmibhyo hitAH, ye ca satiktAH kSIravastayo'ta Urddha siddhisthAne vakSyante te'pi pittagulmibhyo hitaaH||85|| prayogAntaratvAd raktapittoktavAsAghRtAtidezo na kRtaH / kSaudrasaMyuktamityanena prakSepanyAyAt pAdikaravaM mdhunH| yathAvalamiti yathA virecanAtiyogo na bhavati // 01 / 82 // cakrapANiH--kampillakaM gunnddaarocnikaam| tailena madhukasAdhitena / pittajvaraharA ityAdau yadyapi pittajvaraharatvena sAkSAda vastayo noktAstathApi paTolAdaya eva vastaya upayuktAstA eva pittajvaraharA bhavantIti kRtvehoktaM pittajvaraharA iti| kiMvA pittaharA ye tantra siddhau ca vaktavyAste jvaraharAH paTolAdayo jnyeyaaH||83-85|| * pittajvaraharAH iti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #363
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2592 - crk-sNhitaa| | gulmacikitsitam zAlayo jAGgalaM mAMsaM gavyAjye payasI ghRtam / khajarAmalakaM drAkSAM dADimaM saparUSakam // AhArArtha prayoktavyaM pAnAthaM salilaM shRtm| balAvidArigandhAdayaH pittagulmaM cikitsitm|| AmAnvaye pittagulme sAme vA kphvaatike| yavAgUbhiH khaDaiSaiH saMdhukSyo'gnilikhite // 86 // zamaprakopau doSANAM srvessaamgnisNshrito| tasmAdagniM sadA rakSennidAnAni ca varjayet // 87 // vamanaM vamanAyi pradadyAt kphgulmine| snigdhakhinnazarIrAya gulme shaithilaamaagte|| - gaGgAdharaH-zAlaya ityaadi| gavyAjye payasI gavyaM paya AjyamAjazca pyH| ghRtantu gavyamevAnuktakhAt / salilaM zRtamityaddhaziSTa balAvidArIgandhAdibhiH SabhiH pakkamityathaH / atrAmAvasthAyAM yat kAryamAdau tadAha--AmAnvaye ityaadi| AmAnvaye sAme pittagulme sati / kaphavAtike gulme vilavite / pUrva lngghnmaacret| samyak laDitalakSaNodaye sati gulmaharadravyasiddhAbhiH yavAgUbhiH khaDaizca yaSaH agnigulminAM jATharo'gniH sandhukSyaH uddIpanIyaH kaayyH||86|| - gaGgAdharaH-nanu kasmAdityata aah-shmprkopaavityaadi| yasmAd doSANAM zamaprakopau agnisaMzrito jATharAgnevalAdhikye sati sarcadoSANAM zamaH syAd balAlpatve tu prakopaH syAditi, tasmAddhetoH sadAgni jATharAgniM rakSet nidAnAni ca sadA vjjyet| iti pittagulmapratikriyA // 87 // gaGgAdharaH-atha kaphagulme vmnmityaadi| vamanArhAya daurbalyAdirahitAya mando'gnivadanA mandaityAdilakSaNAnvitAya kaphagulmine snigdhasvinazarIrAya vamanaM pradadyAt / vamanena tathA punaH snehasvedAbhyAJca zaithilyamAgate prApte kapha cakrapANiH-zaithilyamAgata iti zithildoSatayA shstrniryidossbhuute| ghaTamukhe nyaset / For Private and Personal Use Only
Page #364
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / parivezya pradIptAMstu valvajAnathavA kuzAn / bhiSak kumbhe samAvApya gulmaM ghaTamukhe nyaset // sa gRhIto yadA gulmastadA ghaTamathoddharet / vastrAntaraM tataH kRtvA chinyAda gulmaM pramANavit // vimArgajaM yadA pazyed yathAlAbhaM prapIDayet / mRdgIyAda gulmamevaikaM na tvatra hRdayaM spRzet // 88 // tilairaNDAta sIvIja - sarSapaiH parilipya ca / zleSma gulmamayaH pAtraH sukhoSNaiH svedayed bhiSak // 86 // savyoSacAralavaNaM dazamUlIbhRtaM ghRtam / 1 kaphagulmaM jayatyAzu sahiGgavir3adAr3imam // 60 // For Private and Personal Use Only 2561 iti dazamUlI ghRtam / gulma sati parivezya gulminaM pumAMsamupaviSTaM kRtvA kumbhe ghaTamadhye pradIptAn valvajAn ulvAkatRNAni athavA kuzAn vahninA jvAlayitvA samAvApya kSipvA taTamurakhe gulmaM nyasyet, tadvegena gulmo ghaTenAkRSya gRhIto yadA bhavati tadA ghaTamuddharet / tato'nantaraM tamutthApitaM gulmaM vastrAntaraM vastreNa vaddhAbhyantare gataM kRtvA pramANavid bhava zastreNa chindyAt / yadA vimArgajaM pazyet tadA taM chinna yathAlAbhaM yAvanmAtraM gulmaM hastena labhate tAvanmAtraM gulmaM prapIDayet prapIr3analabdhaJcaikameva gulmaM mRdgIyAt / atra mahanakAle tu na hRdayaM spRzet prANAyatanatvAt // 88 // gaGgAdharaH - svedArthaM yogamAha - tiletyAdi / tilAdInAM trayANAM vIjAni sarSapANi ca peSayitvA gulmopari parilipya sukhoSNairayaH pAtrailau hamayapiNDAdibhiH zleSmagulmaM svedayet // 89 // gaGgAdharaH- kaphagulminaH snehanArthaM snehamAha - savyoSetyAdi / dazamUlImRtamiti dazamUlaiH kalkIbhUtaghRtAt pAdikaJcaturguNe ca dazamUlakAthe ghaTamanthanayantreNa samyaggRhItvA prapIDayed bhindyAditi yojanA | ala hRdayasya tyAgaH sphuTanAdibhayAt // 86-89 // cakrapANiH savyoSetyAdi / dazamUlasya kvAtha vyoSAdInAM zeSANAM kalkaiH sAdhitaM * chinyAt ityava bhindyAt iti cakraH /
Page #365
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 2564 www.kobatirth.org caraka saMhitA | [ gulmacikitsitam bhallAtakAnAM dvipalaM paJcamUlaM palonmitam / sAdhyaM vidArigandhAdyamApothya salilAdake // pAdazeSe rase tasmin pippalIM nAgaraM vacAm / vir3aGga saindhavaM hiGga yAvazUkaM viDaM zaTIma // citrakaM madhukaM rAstrAM piSTrA karSasamaM bhiSak / prasthaJca payaso dattvA ghRtaprasthaM vipAcayet // etat bhallAtakaghRtaM kaphagulmaharaM param / pliihpaanndduu| maya zvAsa- grahaNI rogakAsanut // 61 // bhallAtakAdyaM ghRtam / pippalyA deyam // 90-92 // - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pippalIpippalImUla-cavyacitrakanAgaraiH / palikaiH sayavakSAraighRtaprasthaM vipAcayet // cIraprasthena tat sarpirhanti gulmaM kaphAtmakam / grahaNI pANDurogaghnaM prIhakAsajvarApaham // 62 // kSIraSaTpalakaM ghRtam / ghRtamasthaM pacadityarthaH / paktvA tatra ghRte vyoSakSAralavaNaghRtabhRSTahiviH lavaNadAr3imaphalatvakacUrNAni ghRtAt pAdikAni prakSipya melayediti bodhyam // 90 // dazamUlIghRtam / gaGgAdharaH- bhallAtakAnAmityAdi / supakkabhallAtakaphalAnAM dvipalaM vidArigandhAdyaM paJcamUlaM pratyekaM palonmitaM mililA saptapalamApothya salilADhake Sor3azazarAjale sAdhyam / pAdazeSe catuHzarAvamite'vaziSTe tasmin rase kAthe 'satipippalyAdIni rAsnAntAni dvAdaza dravyANi pratyekaM karSasammitAni piTA kalkIkRtya payasaH prasthaM catuHzarAvaJca dattvA ghRtaprasthaM catuHzarAvaM ghRtaM `'vipAcayet // 91 // bhallAtakAdyaM ghRtam / gaGgAdharaH - pippalItyAdi / pippalyAdIni paJca yavakSAraJceti SaT dravyANi palikaiH pratyekameSAM palaM tena caitAni SaT militvA SaTpalikAni paTpalaghRta samenaiva zravaNIyam / tathaivavacanAdava triguNaM jalaM For Private and Personal Use Only
Page #366
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5ma adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2565 trivRtAM triphalAM dantI dazamUlaM palonmitam / jale caturguNe paktvA caturbhAgasthitaM rasam // sarpireraNDatailaJca kSIraJcaikatra sAdhayet / sa siddho mizrakasnehaH sakSaudraH kaphagulmanut // kaphavAtavibandheSu kuSThapnIhodareSu c| prayojyo mizrakasneho yonizaleSu cAdhikam // 3 // iti mishrksnehH| kalkIbhUtAni dattvA gavyakSIrazca prasthaM catuHzarAvaM dattvA jalaM dvAdazazarAvaM dattvA ghRtapasthaM vipaacyet| tat pakkaM sarpiH kaphAtmakagulmAdika hanti // 92 // kSIraSaTpalakaM ghRtaM, paJcakolaghRtamityanye / __ gnggaadhrH-trivRtaamityaadi| palonmitamiti klIvanirdiSTaM prayogentyagataliGgasaGketra prayuJjIteti dazamUlaliGgaM prayuktaM, parantu trivRtAdiSu sarvatraiva liGgavipariNAmenAnvetavyaM ; tena tritAdInAM paJcadazAnAM dravyANAM pratyeka palamAnaM catugaNe jale paSTipalajale paktvA caturbhAgakabhAgasaMsthitaM paJcadazapala. ziSTaM sthitaM rasaM kAthaM sarpizca paJcadazapalam eraNDatailazca paJcadazapalaM kSIrazca paJcadazapalam / bhAge hyanukte samabhAgavidhAnAt / cakhAyaMkalkAnyekatra pacet / snehAvazeSaH siddho mizrakasnehaH / sapireraNDatailayomelanAnmizrakasnehaH / zItIkRtaH satraudraH zIte'smin triMzatpale mizrakasnehe madhu pAdikaM sArddhasaptapalaM prakSipya melayedityarthaH // 93 // mishrksnehH| ___ cakrapANiH-nivRtAmityAdau paJcadaza palAni kvAthyAni, tatra caturguNaM jalaM deyaM, palollekhavihitatvAt paSTipalAni bhavanti / kSIramapi sAhacaryyAt paJcadazapalam / etadubhayadvapAdasneho'va vktvyH| kiMvA snehasamakSIramiti vacanAt snehasamena kSIreNa kvAthena ca paJcadazapalena draveNa paJcapalaH snehaH dravapAdikaH krttvyH| jatUkarNAbhiprAyAt tu utkvAthya vivRtAdipaJcapalAt prastha. mAnollekhane prasthacatuSTayaM jalasya deym| yatastena sAmAnyenaivoktaM tivRtA-dantI-triphalA-dazamUla. samenoruvaka tailm| sarpizca zRtaM payasA samamudAvartazUlAdau // 93 // For Private and Personal Use Only
Page #367
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2566 crk-sNhitaa| [gulmacikitsitam yaduktaM vAtagulmaghnaM srasanaM nIlinIghRtam / dviguNaM tad virekArthaM prayojyaM kaphagulminAm // 64 // sudhAkSIradrave cUrNa trivRtAyAH subhaavitm|| kArSikaM madhusarpiA sukhaM lIr3ha virecayet // 65 // virecnm| jaladroNe vipaktavyA viMzatiH paJca caabhyaaH| dantyAH palAni tAvanti citrakasya tathaiva ca // aSTabhAgAvazeSantu rasaM pUtamapi kSipet / dantIsamaM gur3apUtaM dadyAt tatrAbhayAzca taaH|| tailArddhakur3avaJcaiva trivRtAyAzcatuHpalam / cUrNitaJcArddhapalikaM pippalIvizvabheSajam // gnggaadhrH-yduktmityaadi| dviguNamiti mAtrayA dviguNa prayojyam / dviguNaM dravyaM vA tatsAdhane prayojyam // 94 // gnggaadhrH-sudhetyaadi| sudhA snuhI, tasyAH kSIrasya picchilabhAgaM tyaktvA yada dravaM bhavati tadrape drave tritAyAzcarNa kArpikaM bhAvitaM zuSkaM kArSikamiti pUJcayugapuruSAbhiprAyeNa tena yathAvalakoSThaM mASakadvayAdikaM madhusarpiA lIDhaM suravaM virecayet // 95 // virecnyogH| - gaGgAdharaH-jaladroNe ityaadi| abhayA AkRtimAnAt paJcaviMzatiH vastre poTalIkRtAH, dantyA dantImUlasya tAvanti paJcaviMzatiH palAni, citrakasya mUlAni ca tathaiva paJcaviMzatiH palAni, ityetatrayaM jaladroNe catuHSaSTizarAvajale pcet| aSTabhAgAvazeSantu aSTazarAvakAthAvazeSantu pUtaM tatra pUta rase pUtaM guI purANaM dantIsamaM paJcaviMzatipalaM kSipet, tena kAthena golayitA pUtaM kuryAt / tataH paraM tAzca poTalIbaddha khinnAH paJcaviMzatirabhayAzca tailArddhakur3avaJceti raktikAdiSu mAneSu yAvana kur3avo bhvet| Adravye dravadravye na dvaiguNyaM tthessyte| kur3ave'pi kacid dvitvaM yathA dantIghRtAdiSu iti vacanAdatrAdvaguNyAt tilatailasya catuHSpalaM kaTAhe dadyAt bhRSTvA tatra tatkAthaM gur3a mizraM tatra dattvA pacet lehavatpAke cakrapANiH-biguNamiti dvipalapramANaM tatra dvipalaM peymuktm| tailArddhakur3havamiti tailaM For Private and Personal Use Only
Page #368
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5ma adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 2567 tat sAdhyaM lehavat zote tasmiMstailasamaM madhu / dadyAccUrNapalaJcaikaM tvagelApatrakezarAt // tato lehapalaM lIr3hA jagdhA caikAM harItakIm / sukhaM virecyate snigdho doSaprasthamanAmayam // gulmaM zvayathumazAMsi pANDurogamarocakam / hRdrogaM grahaNIdoSaM kAmalAM viSamajvaram // kuSThaM plIhAnamAnAhameSA hantyupayojitA / niratyayaH kramazcAsyA dravo mAMsarasaudanaH // 66 // dntiihriitkii| siddhAH siddhiSu vakSyante nirUhAH kaphagulminAm / ariSTayogAH siddhAzca grahaNyazazcikitsite // sati tatra tritAyAzcaNaM catuSpalaM pippalIcargamarddhapalikaM vizvabheSajacaN zvArddhapalikaM prkssipyaavtaaryet| tataH zIte madhunazcatuSpalaM khagelApatrake zarAt pratyekaM karSamAnaM milikhA palaM ddyaat| tato lehapalaM khaadet| harItakIJcaiko khAdeva / snigdhaH vinazca gulmI tena sukhaM doSaprasthaM purISaM vihAya pittakaphayora?trayodazapalaM mukhaM virecyate'nAmayamaklezaM yathA syAt tthaa| asnigdhakhinnazcet khAdet, tahiM na tathA sukhaM doSaprasthaM virecyte| asyA dantIharItakyA niratyayaH AhArasya krmH| dravo mAMsarasaudanaH mAMsarasena pakazca dravIbhUta odana ityrthH| dantIharItakI // 96 // / gaGgAdharaH-siddhA ityaadi| siddhiSu siddhisthAne kaphagulminAM siddhAH siddhaphalA nirUhA vkssynte| kaphagulminAM siddhAzcAriSTayogA grahaNyazezcikit catuHpalam / lehavaditi lehapAkalakSaNena paktavyamityarthaH / iha caturjAtakAnmilitAt palam / doSaprasthamiti sArddhatrayodazapalam / ukta hi bhojena-'vamane ca vireke ca tathA shonnitmokssnne| sArddhatrayodazapalaM prasthamAhurmanISiNaH" iti| grahaNyAzcikitsite nirdiSTamityarthaH // 94-96 // 326 For Private and Personal Use Only
Page #369
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2568 crk-sNhitaa| [gulmacikismitam yaccUrNa gur3ikA yAzca vihitA vAtagulminAm / dviguNakSArahiGgAmla-vetasAstAH kaphe hitaaH|| ya eva grahaNIdoSe kSArAste kaphagulminAm / siddhA niratyayAH zastAH dAhastvante prshsyte||17|| prapurANAni dhAnyAni jAGgalA mRgapakSiNaH / kaulattho mudyUSazca pippalyA nAgarasya ca // zuSkamUlakayUSazca vilvasya taruNasya ca / ciravilyAGkarANAJca yamAnyAzcitrakasya ca // viijpuurkhinggml-vetskssaardaaddimH| takraNa tailasarpiA vyaJjanAnyupakalpayet // 8 // site vkssynte| atraivAdhyAye vAtagulminAM yaccarNa yAzca gur3ikA vihitAstatra tatra cUrNa gur3ikAyAzca yAvanmAnaM yavakSAraM hiGgu cAmlatasaJcoktaM tAvanmAnAda dviguNaM dattvA yadi ta tavaNaM sA sA gur3ikA vA kriyate tadA kaphagulminAM kaphe hitA bhavanti / ya eva grahaNIdoSe grahaNIrogAdhyAye ye ye kSArA vakSyante, te kSArayogAH kaphagulminAM niratyayAH siddhAH shstaaH| kaphagulminAM gulmapradezasyAnte uparideze dAhaH lohanimmitadADaM dagdhvAgnivarNa kRkhA taddeze dAhakaraNaM prazasyate // 97 // - gaGgAdharaH-atha pthydrvyaannyaah-prpuraannaaniityaadi| dvivatsarAtItAni dhAnyAni shaalisNjnyaani| jAGgalA na tu graamyaashchaagpaaraavtaadyH| kolatho yUSo mudgayUpazca / catudde zaguNe toye'ssttaadshgunnite'thvaa| paktvA pAdAvazeSantu yaSamAhumenASiNa iti| pippalyA nAgarasya ca yaSaH pippalIkAthakalkAnyatareNa yUSayonividalaM paktvA yUpaH kaayyH| evaM zuSkamUlakena taruNavilvena ciravilvasya naktamAlasyAGku rapatreNa yamAnyA ca citrakaraya mUlena ca yathAyogya yapaH kAryaH / atha vyaJjanAthe pAha-vIjetyAdi / vIjapUrakaM mAtuluGgaphalaM tasya draveNa hiGanAmlavetasena kSAraM yavakSAreNa dADimaphaladraveNa ca takraNa ca tailena " cakrapANiH --dAhassvante iti dAharUpatvAta kriyAntarAsiddhAvante eva karttavyatAmAha // 97 // For Private and Personal Use Only
Page #370
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5ma adhyAyaH cikitsitsthaanm| 2566 paJcamalIzRtaM toyaM purANaM vAruNIrasam / kaphagulmI pibet kAle jINaM mAdhvIkameva ca // 6 // yamAnIcUrNitaM taka viDenAlavaNI kUtam / pibet sandIpanaM vAta-mUtravardho'nulomanam // 10 // saJcitaH kramazo gulmo mahAvAstuparigrahaH / kUtamalaH sirAnaddho yadA kUrma ivonntH|| daurblyaarucihRllaas-kaasvmyrtijvraiH| tRSNAtandrAtizyAyairyajyate na sa sidhyati // 101 // gRhItvA sajvarazvAsaM chaatiisaarpiidd'itm| hRnnAbhihastapAdeSu zothaH karSati gulminam // 102 // sarpipA vA saMskaraNena dravyeNetAvanmAtreNa vyaJjanadravyANi jAGgalamRgapakSipaTolavArtAkaprabhRtIni paktyA saMskArya vyaJjanAni kalpayet yathA gulmine rocante / / 98 // gaGgAdharaH-pAnIyamAha - pnycmuuliityaadi| purANaM vAruNIrasaM purAtanavAruNIsaMzamadyadravaM, kAle pipAsAkAle na khakAle, jIrNa purAtanaM mAdhvIkaM madhukRtaM madyam // 99 // gaGgAdharaH-athAnulomikayogamAha-yamAnItyAdi / AlavaNIkRtaM vir3alavaNayogenepallavaNIkRtam // 10 // gaGgAdharaH-kaphagulmAntagalmacikitsitamuktvA eSAmasAdhyavAvasthAmAhasaJcita ityAdi / kramazaH saJcitaH san gulmo yadA mahAvAstu svanivAsasthAnaM mahat vipulaM parigRhNAti kRtamUlazca bhavati na calati, sirAbhiH sUkSmAntrAdibhinaMddha AkRtaH san baddho bhavati, yadA vA svAvasthitisthAne kUrmA iva unnato bhavati, daurbalyAdibhizca yujyate yo gulmaH sa na sidhyati // 11 // gnggaadhrH-apraasaadhylkssnnmaah-gRhiitvetyaadi| jvarazvAsacchatIsArayuktaM gulminaM hannAbhihastapAdeSu zotho gRhIlA karSati mArayati // 102 // cakrapANiH-prapurANAgI kramAdasAdhyatAprAptaM gulmamAha saJcita ityaadinaa| mahAvAstuparigraha iti bhUridezavyApakaH // 98-102 // For Private and Personal Use Only
Page #371
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2600 crk-sNhitaa| gulmacikitsitam raudhirasya tu gulmasya grbhkaalvytikrme| snigdhakhinnazarIrAyai dadyAt snigdhavirecanam // 103 // palAzakSArapAtre dve dve pAtre cha tailasarpiSoH / gulmazaithilyajananI paktvA mAtrAM pradApayet // 104 // gaGgAdharaH-etallakSaNadvayaM vAtapittakaphasannipAtagulmAnAmasAdhyatvaparaM na tu raudhiragulmasyeti jJApanAya ata U rodhiragulmacikitsitamAhagarbhakAlavyatikrame iti| nanu garbhAvasthAnakAlastu dvAdazamAsaH, parantu vaikArikagarbhasya na kaalniymH| muzrute'pyuktaM-"navamadazamaikAdazadvAdazamAseSu prasUyate'taH parantu vaikArika vidyAt / " arimaMzcAdhyAye svayamuktaM "mAse vyatIte dazame cikitsyaH" iti kuto jJAtavyo garbhakAlavyatikramaH ? ucyate, garbhalakSaNavyatikrame nizcitIkRtasya rodhirasya gulmasya garbhAzaGkA yadi syAt tadA tadAzaGkAyAM garbhaprasavakAlAtyayApekSA karttavyA, nAsti hi garbhalakSaNAzaGkA stanamaNDalauSThapuTakRSNakhastanyAdInAM sAmAnye'pi karacaraNAdibhiraDainiHzUlaM spandanAt vyatikrame'GgAvayavakaracaraNAdibhivinA piNDAkAreNa sazUlaspandane sati garbhAzaGkA nAsti, tasmAd garbhAzaGkAnirAsArtha naitada vcnm| parantu garbhaprasavakAlastu prAyeNa dazamo mAsastatkAlasya vyatikrame vyatIte sati sukha sAdhyatvaM raktagulmasya bhavati / tadA snigdhakhinnazarIrAyai striyai snigdhavirecanameraNDatailapayoghRtAdimizraM virecanamauSadhaM dadyAt // 103 / / __ gaGgAdharaH-palAzakSAretyAdi / snigdhvirecnaanntrm| palAzatarUM dagdhvA bhasmIkRtya kSAraM Sar3agu toye catugaNe vA ekaviMzativArAn parisrAvya tasya kSArodakasya dve pAdvAtriMzaccharAvamAnaM vaigaNyAta telasapiSozca milikhA dve pAtre Ar3ha kadvayaM gupyAda dvAtriMzaccharAvaM paktvA snehe ziSTe'vatAyaM tasya mAtrAM doSAgnivyAdhivalApekSiNIM dadyAt gulmazathilyajananArtham // 104 // cakrapANiH-garbhakAlavyatikrame iti dazamamAsarUpasya garbhakAlasya vyatikrame // 103 // cakrapANiH-kSArapAde iti kssaarodkpaaddvym| mAtAmiti yogyapramANamuktam // 104 // * kSArapAde dve dve pAde iti cakrataH paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #372
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5ma adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / prabhidyate na yadevaM dadyAd yonivizodhanam / cAreNa yuktaM palalaM sudhAcIreNa vA punaH // tAbhyAM vA bhAvitAn dadyAd yonau kaTukamatsyakAn / varAhamatsyapittAbhyAM laktakAn vA subhAvitAn // adhoharaizcoddha harairbhAvitAn vA samAkSikaiH / kirAvaM vA sagur3acAraM dadyAda yonivizodhanam // 105 // raktapittaharaM cAraM lehayenmadhusarpiSA / 2601 lasunaM madirAM tIkSNAM matsyAMzcAsyai pradApayet // 106 // vastiM sakSIragotraM sacAraM dAzamUlikam / dRzyamAne rudhire dadyAda gulmaprabhedanam // 107 // gaGgAdharaH - prabhidyata ityAdi / yadyevaM snehakSArayogeNa raudhiro gulmo na prabhidyate tadA yonivizodhanaM dadyAt / nanu yonivizodhanaM kiM bhavatItyAhakSAreNetyAdi / kSAreNa palAzAdibhasmapar3a guNacatugaNAnyatarodakaM vastre sthApanena adhaH patitena lavaNavadddravyeNa palalaM mAMsasya dIghAkAraM khaNDaM yuktaM kRtvA tatkSAreNa prakSitaM yonidvAreNa pravezayet / athavA sudhAyAH snuhyAH kSIreNa mrakSitaM tathAvidhamAMsakhaNDaM yonidvAreNa pravezayet / athavA kSArasnuhI kSIrAbhyAM bhAvitAn kaTukamatsyakAn tiktapoSThIprabhRtIn matsyAnna yonau dadyAt / athavA varAhamatsyayoH pittAbhyAM subhAvitAn laktakAn alaktakAn yonau dadyAt / athavA adhoharavarecanikadravya kAthaiH samAkSikaistathoddha harairvamanadravyakAthaiH samAkSikaH subhAvitAn laktakAn yonau dadyAt / athavA kiNvaM tilakalkaM sagur3akSAraM purANagur3a yavakSAramizrAM varttiM kRlA yonivizodhanaM dadyAt / athavA raktapittaharaM kSAraM madhusarpirdhyA lehayet / tathAsyai lamunaM bhakSaNArthaM tIkSNAM For Private and Personal Use Only - cakrapANiH -- palalaM tilapiSTam / kSArazcAta palAzakSAra eva prakRtatvAt / tAbhyAmiti kSArasudhAkSIrAbhyAm / kaTukamatsyaH zapharIzuSkamatsyaH / laktakAn vastrAvayavAn / kiNvaM surAvIjam / raktapittaharaM kSAramiti nIlotpalakSAram // 105-107 //
Page #373
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir | gulmacikitsitam 2602 crk-sNhitaa| pravarttamAne rudhire dadyAnmAMsarasaudanam / ghRtatailena sAbhyaGga pAnArthe taruNAM sugam // 108 / rudhire'tipravRtte tu raktapittaharI kriyAm / kuryAda vAtarugA yAH sarvA vAtaharIH punH|| ghRtatailAvasekAMzca tittirIzcaraNAyudhAn / surAM samaNDAM pUrvaJca pAnamamlasya srpissH|| prayojayeduttaraM vA jIvanIyena srpissaa| atipravRtte rudhire satiktanAnuvAsanam // 106 // madirAzca pAtu matsyAMzca vyaJjanAya ddyaat| athavA dAzamUlikaM dazamUlakAthaM godugdhagomUtrayavakSArayuktaM kRkhA mathivA yonau vastiM ddyaat| evaM kRte'pyadRzyamAnaM cet rudhiraM tadA gulmaprabhedanaM yadyada bheSajaThuktaM tattada dadyAt // 105-107 // gaGgAdharaH-pravattemAna ityaadi| evaM hi pravarttamAne rudhire mAMsarasaudanaM pathyaM ddyaat| ghRtatailena cAbhyaGgamabhyaGgaJca ddyaat| pAnArtha taruNAM navAM surAM dadyAt / / 108 // gnggaadhrH-rudhire'tiityaadi| evaM kRte yadyatipravattate rudhiraM tadA raktapittaharI kriyAM kuryAt / vAtarogazced bhavati tadA vAtaharIH sarvAH kriyAH kuryAt / ghRtetyAdi / atipratte rudhire| ghRtatailAbasekAMzca vAtaharAn uktAn kuryAt / mAMsArtha tittirIna caraNAyudhAn kukkuTAn samaNDAM surAM prayojayet / amlasya sarpiSazca pAnaM pUrva pryojyet| tata uttaraM jIvanIyena jIvanIyadazakakAthakalkAbhyAM siddhena sApeSAnuvAsanaM pryojyet| evaM satiktena tiktakaghRtenAnuvAsanaM prayojayediti // 109 // cakrapANiH-amlasya sarpiSaH bhojnottrkaalpaanm| kiNvottrvstiH| jovanI sarvAitarakte vktvym| satiktena tiktakaghRtenAnuvAsanamiti // 108-109 // For Private and Personal Use Only
Page #374
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2603 tatra shlokaaH| snehaH svedaH sapistizcarNAni vRhaNaM gudd'ikaaH| vamanavireko monaH catajasya ca vAtagulmavatAm // sarpiH satiktasiddhaM kSIraM prasrasanaM nirUhAzca / raktasya caavsecnmaashvaasnsNshmnyogaaH|| upanAhanaM sazastraM pkksyaabhyaantrprbhinnsy| saMzodhanasaMzamane pittaprabhavasya gulmasya // snehaH svedo bhedo laGghanamullekhanaM virekazca / sarpirvastirgur3ikA cUrNamariSTAzca skssaaraaH|| gulmasyAnte dAhaH kaphajasyAgre'panItaraktasya / gulmasya rodhirasya kriyAkramaH strIbhavasyoktaH // yathAnapAnasevA hetUnAM varjanaM yathAkhaJca cha / nityaJcAgnisamAdhiH snigdhasya ca sarvakarmANi // gaGgAdharaH-adhyAyArthamupasaMharati-tatra zlokA iti / snehaH sveda ityaadi| kSatajanyazoNitasya mokSaH / prasrasanaM virecanam / AzvAsanaM samAzvastaM sapAtimityAdinA AzvAsavacanam / upanAhanaM pralepanam / sneha ityaadi| ullekhanaM vamanaM kaphanaspati chedH| agre pUrvamapanItaraktasya viriktIkRtaraktasya rodhirasya gulmasya strIbhavasya kriyAkramaH uktH| atha vAtAdigulmeSu yathAsvaM pathyAnapAnasevA, yathAsvaM hetUnAzca vrjnm| nityazcAgnisamAdhirityetat AmAnvaye pittagulme ityAdinA proktam / snigdhasya bhiSajA tu sveda ityAdinA * "pathyAna" iti pAThaH sAdhIyAn / For Private and Personal Use Only
Page #375
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2604 crk-sNhitaa| [ gulmacikitsitam heturliGga siddhiH kriyAkramaH sAdhyatA na ca yogAzca cha / gulmacikitsitasaMgraha etAvAn vyAhRto'gnivezasya // 110 // ityagnivezakutai tantre carakapratisaMskRte cikitsitasthAne gulmacikitsitaM nAma paJcamo'dhyAyaH // 5 // snigdhasya ca srvvkrmaannyuktaani| pUrva gulmAnA heturliGgaM proktaM tataH sakriyAkramamataH siddhamityAdinA siddhaH kriyaakrmH| saJcitaH kramaza ityAdinA na sAdhyatA uktAH / yogAzca uktAH // 110 // gaGgAdharaH-adhyAyaM smaapyti-agniveshetyaadi| iti vaidyazrIgaGgAdharakaviratnakavirAjaviracite carakajalpakalpatarau paSThaskandhe cikitsitasthAnajalpe gulmacikitsitajalpAkhyA paJcamI shaakhaa||5|| cakrapANiH-sneha ityAdinA punaH saMkSepeNa saMgraha kroti| sAdhyatAnuyogAzca etena pratyeka vAtAdigulmacikitsite saMgRhIte'pi punaH saMkSepasaMgrahAbhidhAnena saMgRhItA // 110 // iti mahAmahopAdhyAya-carakacaturAnana-zrImaJcakrapANidattaviracitAyAmAyuvvadadIpikAyAM caraphatAtparyaTIkAyAM cikitsitasthAnavyAkhyAyAM gulmacikitsitaM nAma paJcamo'dhyAyaH // 5 // * sAdhyatAnuyogAzca ityanyatra ptthyte| For Private and Personal Use Only
Page #376
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir SaSTho'dhyAyaH / athAtaH pramehacikitsitaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // nimmahamAnAnuzayo nirAzaH punarvvasurjJAnatapovizAlaH / kAle'gnivezAya sahetuliGgAnuvAca mehAn zamanaJca teSAm // 2 // zrasyAsukhaM khamasukhaM dadhIni grAmyaudakAnUparasAH payAMsi / navAnnapAnaM gur3a vaikRtaJca pramehahetuH kaphakucca sarvvam // 3 // gaGgAdharaH - athoddezAnukrameNa gulmacikitsitAnantaraM pramehacikitsitamAha - athAta ityAdi / sarvvaM pUrvvavad vyAkhyeyam // 1 // / gaGgAdharaH - nimmahetyAdi / anuzayo'nuvRttiH / mohamAnAnuzayAbhyAM nirgataH / nirAzaH AzAto nirgataH AzAzUnya ityarthaH / jJAnatapasI vizAle yasya / kAle praznakAle // 2 // gaGgAdharaH -- tatra hetumAha - AsyetyAdi / AsyA Asyate upavizyate ityAsyA, tatra sukhaM sukhenAsyA ityarthaH / svapnamukhaM sukhena nidrA / grAmyazca audakaJcAnupaJca tAni mAMsAni teSAM rasAH / payasIti gavyamAhiSAdidugdhAni / navAnAmannaM bhojanaM pAnaJcAthavA nave cAnnapAne / gur3avaikRtaM gur3akRtavikAraH / sarvvaM kaphakucca dravyam / pramehahetuH kaphamameha heturityarthaH / kecit tu etena sarvvaprameheSu kaphAnubandhaH khyApitaH, sAmAnyenedaM hutaM pUrvvaM pramehANAM nidAnaM tridoSakopakatvAt tanna nidAnasthAne hi tridoSaprakopajAH sarvve pramehA uktAH punaH zleSmAdyAdhikyena zlaiSpikAdipramehANAM pratyekaM nidAnamuktam // 3 // 5 cakrapANiH - nidAnoktasambandhakramAdeva gulmacikitsitAdanu mehacikitsitaM samucyate / nirgatA mohAdayo yasya sa tathA, anuzayaH kopaH, nirgatA AzA yasya sa nirAzaH nIrAgaH / nidAnoktamapi hetuliGgAdi punaH prakaraNavazAt sakalamucyate / AsthAsukhamiti sukhajanikAsyA na duHkhajanikA / evaM svapnasukhaJca jJeyam / zayyAdidoSeNa duHkhasvapnaM duHkhAsyA ca na pramehahetuH / guDavaikRtaca ityAdinA kaphajAdimehahetuH / kaphajA eva mehAH mehatvenAdAvacyante // 1-3 // 327 For Private and Personal Use Only
Page #377
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2606 crk-sNhitaa| [ pramehacikitsitam medazca mAMsaJca zarIrajazca kledaM kapho vastigataM pradUSya / karoti mehAn samudIrNamuSNaistAneva pittaM paridRSya cApi // kSINeSu doSeSvavakUSya vastau dhAtUn pramehAn kurute'nilazca / doSo hi vastiM samupetya mUtraM saMdRSya mehAn kurute yathAsvam // 4 // sAdhyAH kaphotthA daza pittajAH SaT yApyA asAdhyaH pvnaacctusskH| samakriyatvAda viSamakriyatvAnmahAtyayatvAcca yathAkramaM te||5|| gaGgAdharaH-tatra hAyanakayavaketyAdinA kaphaprameha nidAnaM yaduktaM tathA doSaH zleSmA dUSyAzca bahubaddhamedaHprabhRtaya iti tadanusRtya smpaaptimaah-medshcetyaadi| ebhirAsyAsukhAdibhiH prakupitaH kapho doSo medo mAMsaM zarIraja kledaM cakArAnidAnasthAne vyAkhyAtaM zukraM zoNitaM vasAM majjAnaM lasIkAM rasaJcauja iti sarva dRSyaM vastigataM bahubaddhaM pradUSya yathAsvaM dazodakamehAdIn mehAn kroti| pittazcoSNairnidAnasthAne vyAkhyAtairuSNAmlalavaNetyAdibhiH samudIrNa sat tAneva medazca mAMsazca zarIrajazca kledaM zukraJca zoNitaJca basAJca sajjAnazca lasIkAzca rasaJcaujazceti sarvAn paridRSya SaT pramehAn yathAsvaM kSAramehAdIn paT karoti / kssiinnessvityaadi| vAto'pi nidAnasthAne vyAkhyAte tiprameha nidAnaH kapAyakaTutiktarukSalaghuzotetyAdibhiH kupitaH san tAneva bahumalinamedomAMsazarIrajakledazukrazoNitavasAmajjalasIkojorasAn baddhadRSyAn avakRSya pramehAn kurute| yato doSo vastimupetAn dRSyAna saMdRSya yathAsvaM mehAnudakamehAdIn daza SaT caturo mehAn kurute // 4 // gaGgAdharaH-tatra sAdhyAsAdhyatvAdInAha-sAdhyA ityaadi| kaphotthA daza pramehAH sAdhyAH, prakRtivikRtibhUtavAt samakriyakhAca / doSo hi zleSmA uSNarukSAdisAdhyo, dUSyAzca medomAMsAdayo dhAtavo'pyuSNarukSAdisAdhyA iti spkriytvm| yadyapi zoNitamapi dRSyaM noSNarukSAdisAdhyaM tathApi viruddhaguNasamavAye bhUyasAlpamavajIyate iti medomAMsAdibhUyaHsahacaritatvena bhavatyeva . cakrapANiH-medazca mAMsaccetya nena kphjaadimehsmpraaptimaah| kSINeSviti doSeSu kapha.pitteSu, dvayozca bahuvacanaM vyaktyapekSayA iym| kSINeSviti vRddhavAtApekSayA kSINeSu, tena vRddhakaphapitte yo vAyuH laGghanAdinA krameNa vRddho bhavati sa nehAsAdhyamehacatuSTayakaraNe vivakSita iti darzayati / atra cikitsAvidhAnAt sAdhyatvamasti, yaduktaM- 'yA vAtamehAn prati pUrvamuktA vAtIlvaNAnAM vihitA kriyA saa| vAyurhi mehejvatikarSitAnAM kupyatyasAdhyAn prati nAsti cintA' iti| dhAtUniti vsaamjojolsiikaakhyaan| sarvata saMzamanaM For Private and Personal Use Only
Page #378
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STa adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2607 kaphaH sapittaH pavanazca doSA medo'strshukraambuvsaalsiikaaH| majjA rasaujaH pizitaJca dRSyAH pramehiNAM viMzatireva mehAH // 6 // jalopamaJcakSurasopamaM vA ghanaM ghnshcopriviprsnnm| zukla sazukraziziraM zanairvA lAleva vA bAlukayA yutaM vaa|| uSNAdisAdhyamiti / pittajAH SaT yApyAH saMsRSTadoSamedaHsthAnakhAt / pittadoSe snigdhazItAdikriyA medomAMsazarIrajakledazukrazoNitavasAmajjalasIkojorasAnAM dRSyANAM kriyayA rukSoSNAdirUpayA vissmkriykhaat| pavanAcatuSkaH prameho'sAdhyastathaiva viruddhopakramakhAt mhaatyykhaacc| mahAtyayakhantu medaHprabhRtidhAtuduSTyAM satyAM vasAmajalasIkojasAM gambhIradhAtUnAmatyapakarSakavAta. janitatvenAzughAtikhamiti yathAkramam anvayaH // 5 // gaGgAdharaH-eSu sarveSu prameheSu doSadRSyANAM saMgraha saGkhyAsaMgrahazca darzayatikapha ityaadi| sapitta ityanena pRthak pRthak pramehakarakhameSAM nirstm| sarvatrava meheSvete trayo doSA meda prabhRtayaH pizitAntA dazaiva duussyaaH| atrAmbu zarIrajaH kledH| viMzatireva na khadhikA mehA bhavanti // 6 // gaGgAdharaH-kaphajAna daza pramehAn nAmato lakSaNAthamAha-jalopamamityAdi / doSANAmucyata ityAha-doSo hiityaadi| samakriyatvAditi kaphasya doSasya dRSyasya maidAprabhRteH samAnatvAt kaTutiktAdikriyAyAH, viSamakriyatvAditi pittasya saMzamanAdicikitsAyAH kaTAdirUpAyA viSamatvAt, mahAtyayatvAditi majAdigambhIradhAtvapakarSakatvena mhaavyaapttikrtRtvaadaashukaaritvaacc| cakArAnnidAnoktaviSamakriyatvaJca vAtAtmakAnAM samuccinoti / yathAkramamiti yathAsaMkhyam // 15 // cakrapANi:-kapha ityAdinA sarvamehANAM doSadUSyasaMgrahamAha / rasazca ojazceti rasaujA ojaso'pi madhumehe duussytvaat| yadyapi medaHprabhRtayo dUSyA iha ucyante, tathApi pUrve medomAMsazarIrajakledAnAmavazyambhAvitayA parigrahaH, majAdayazca sarvamehe punaravazyaM dRzyante stokaM vA dRSTA bhavanti / kiMvA sarvamehANAmeva tridoSajatvaM tathA sakaladUSyatvaJca kaphaH sapitta ityAdinA grnthnocyte| medomAMsAdInyatyarthadUSyopadarzanArtha pRthguktaani| yataH kiyanta:zirasIye sakalamehavAcakaM madhumehaM kathayatA dosstryprkopo'pyuktH| tathAhi -'samArutasya pittasya kaphasya ca muhurmuhuH| darzayatyAkRtiM gatvA kSayamApyArayate punH|' ityuktam, tathA suzruto'pyAha-'vAtapittamedobhiranvitaH zleSmA mehAn janayati / ' kaphajAdInAM jhulbaNAdisaMsargasthAnantyena pramehasaMkhyAprasaktinirAsArthamAha-viMzatireva mehA iti // 6 // cakrapANiH-jalopamamityAdinA dazabhiH zleSmaguNaiH kRtAn daza pramehAnAha / etacca nidAne For Private and Personal Use Only
Page #379
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ pramehacikitsitam 2608 caraka saMhitA / vidyAt pramehAn kaphajAn dazatAn cAropamaM kAlamathApi raktam hAridramAJjiSThamathApi nIlametAn pramehAn Sar3a zanti paittAn // majjaujasA vA vasayAnvitaM vA lasIkayA vA satataM vibaddham / caturvvidhaM mUtrayate'nilena zeSeSu dhAtuSvava karSiteSu // 7 // varNaM rasaM sparzamathApi gandhaM yathAsvadoSaM bhajate pramehaH / zyAvAruNo vAtakRtaH sazUlo majjAdisAdguNyamupaityasAdhyaH // 8 // " jalopamamudakameham, ikSarasopamamikSamehaM, ghanaM sAndrameyaM, ghanaJcopariviprasannaM sAndraprasAdameha, zuklaM zukrameha, sazukraM zukrameha, ziziraM zItamehaM zanairiti zanaimeha, lAleveti lAlAmeha, bAlukayA yutamiti sikatA mehaM; dazaitAna kaphajAn pramehAna vidyAt / lakSaNAnyeSAM nidAne proktAni / atha pittajAn Sar3Aha - kSAropamityAdi / kSAropamaM kSArameha, kAlaM kAlame raktaM lohitameha, hAridrameha, mAJjiSThamehazca, nIlaM nIlameham; ityetAn SaT paittAn pramehAnuzanti / atha vAtajAna caturaH pramehAnAha - majjetyAdi / majjameham, ojasA madhumehaM vasayAnvitaM vasAmeha, lasIkayA yutaM hastime; caturvvidhamanilena zeSeSu majjAdidhAtuSvavakarSiteSu mUtrayate // 7 // gaGgAdharaH- varNamityAdi / eSu sarvveSu prameheSu yathAdoSaM vaNarasasparzagandhA bhavanti / kasya doSasya varNo na majjameheSu dRzyate ityata Aha- zyAvAruNa ityAdi / vAtakRtazca varNaH zyAvAruNaH sazUlaH, majjAdInAM majjavasAlasIkaujasAM sadguNyaM samarUpatAM yasmAdupaiti tasmAdasAdhyo bhavati / na tu kaphasya varNoM na vA pittasya vaNaH medaH prabhRtidUSyasAdguNyameti tasmAnnAsAdhyaH // 8 // sphuTamanusarttavyam / ghanaJcopari viprasannamityanena sAndraprasAdame hamAha / vAtiko majjamehaH / ( ojasA madhumehaH ) / vasayA vasAmehaH / lasIkayA istimeha iti jJeyAH / zeSeSviti jAdiSu rasAdiyuktadhAtuvyatirikteSu, avakarSiteSu iti kSINeSu / kSayasteSAM prahArambhakeNa vAtenaiva upoSaNAdiSu karSaNAdvA kriyate // 7 // 1 cakrapANi: - saMkSepeNa kaphajAdipramehalakSaNamAha - varNamityAdi / tatra kaphaje zveto varNo madhuro rasaH zItasparzaH, Amazca gandho bhavati / evaM pittamehe'pi jJeyAH / vAyostvatinirvvarNatvena prAbhAvikaM kAyavarNanamAha - zyAvAruNa ityAdi / majjAdisAdguNyaM majja For Private and Personal Use Only
Page #380
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STa adhyAyaH ] 2606 cikitsitasthAnam / svedo'GgandhaH zithilAGgatA ca zayyAsanasvapnasukhe ratizca / hRnnetrajihvAzravaNopadeho ghanAGgatA kezanakhAbhivRddhiH // zItapriyatvaM galatAluzoSo mAdhuryyamAsye karapAdadAhaH / bhaviSyato mehagadasya rUpaM mUtre'bhidhAvanti pipIlikAzca // 6 // sthUlaH pramehI balavAnikaH kuzastathaikaH paridubrbalazca / saMvRNaM tatra kRzasya kAyyaM saMzodhanaM doSabalAdhikasya // 10 // snigdhasya yogA vividhAH prayojyAH kalpopadiSTA malazodhanAya / Urddha tathAdhazca male'panIte meheSu santarpaNameva kAryyam // 11 // gaGgAdharaH - asya pUvvarUpamAha - svedo'Ggagandha ityAdi / zithilAGgatA aGgazaithilyam / zayyAdiSu sukhe ratiH sevA / hRdAdInAmupadeha upalepaH / ghanAGgatA sthUlAGgatA / kezanakhAnAmabhivRddhiH svabhAvato dRddhe rativRddhiH // 9 // gaGgAdharaH- saMkSepato mehasya nidAnadoSadRSyopadezapUrvakaM saMprAptisaMkhyAnAmato'nurUpaliGgAni pUrvarUpANyuktatvAnantaramupazayaM vaktuM cikitsitamAha - sthUla ityAdi / iha khalu pramehI puruSo dvividho bhavati / tatraikaH pramehI sthUlo balavAna, tathaikosparaH kRzaH paridurbalazca bhavati / tatra kRzasya dubbalasya pramehiNaH saMgRhaNaM samyak puSTikaraM bheSajaM kAryam / doSabalAdhikasya sthUlasya balavataH pramehiNaH saMzodhanaM virecanAdikaM kAryyam // 10 // gaGgAdharaH - nanu yogaH kathaM saMzodhayedityata Aha- snigdhasyetyAdi / snigdhasyeti na snigdhakhinnasya, madhumehinAM sthUlAnAM pittamehinAJca svedapratiSedhAt / snigdhasyaiva kalpopadiSTAH kalpasthAne vakSyamANA vamana vire tathA kAdisamAnaguNatAM yAti / yadyapi vAtiko meho'sAdhya evoktastathApi punarihAsAdhyavacanena ya eva utpattitaH prabhUtAkRtiH sa eva zyAvAruNatvAdi sakalaM lakSaNaM bibhartti / yastUttarakAlaM cAnubaddhaH sa sAdhyo bhavati / tala majjAdisAdguNyaM nAvazyaM bhavatIti darzayati / kiMvottarakAlameva ye vAtAnubandhAH zyAvAruNavarNAdaya uktA bhavanti te'pyasAdhyA bhavantIti / kaphapittajA api majjAdiyogAdasAjyA eva uktam- 'sarva eva pramehAstu kAlenApratikAriNaH / madhumehatvamAyAnti tadAsAdhyA bhavanti hi // svedo'Ggagandha ityAdinA pUrvvarUpamAha // 819 // cakrapANiH - paridurbalo hInabalaH / kRzasya iti mAMsakRzasya, doSabalAdhikaya doSega balenAdhikasya // 10 // For Private and Personal Use Only
Page #381
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2610 crk-sNhitaa| [pramehacikitsitam gulmaH kSayo mehanavastizUlaM muutrgrhshcaapyptrpnnen| pramehiNaH syuH parivRhaNAni kAryANi tasya prasamIkSya vahrim // 12 saMzodhanaM nAhati yaH pramehI tasya kriyA saMzamanI pryojyaa| manthAH kaSAyA yavacUrNalehAH pramehazAntyai laghavazca bhakSyAH // 13 // ye viSkirA ye pratudA vihaGgAsteSAM rsairjaanggljaimnojnyH| yavaudanaM rukSamathApi vATya madyAn sazaktUnapi vApyapUpAn // muddAdiyUSairapi tiktazAkaiH puraannshaalyodnmaaddiit| dantogandotailayutaM pramehI tathAtasIsarSapatailayuktam // canayorye yogAste malazodhanAya uddhRto'dhastAcca kaphapittapurISazodhanAya pryojyaaH| taiyogaiH Urddha vamanena kaphAdau male'panIte tathAdhazca virecanena pittAdAvapanIteM nirha te sati santarpaNaM santarpaNIyoktaM tRptikaraM karma kAryam // 11 // gaGgAdharaH-kasmAt saMzuddhamalasya pramehiNaH santarpaNaM kArya na khapatarpaNa mityata Aha-gulma ityaadi| pramehiNaH vAntasya viriktasya khalvapatapaNena gulmAdaya ete syustasmAcApahRtamalasya pramehiNo vahni asamIkSya parihaNAni ca kAryANi // 12 // gnggaadhrH-sNshodhnmityaadi| yastu khalu pramehI kRzadubalAdiH saMzodhanaM nAIti tasya saMzamanI kriyA pryojyaa| atha saMzamanAni pramehiNAmAha-manthA ityaadi| manthA draveNAlor3itAH sktvH| kapAyAH paJca kaSAyarUpAH / yavazva cUrNazca lehazca laghavazva purANapaSTikAdikRtA vikArA bhakSyAH pramehazAntyai prayojyAH // 13 // gaGgAdharaH-tatrAdau mAMsAthamAha-ye viSkirA ityaadi| annapAnAdike. 'dhyAye ye viSkirasaMzAH pakSiNaH pratudasaMjJAH pakSiNazcoktArateSAM mAMsarasaH manojJa rjAGgalamAMsajaizca rasaiH rukSaM yavaudanaM yavataNDulaudanamathavA vATya yavamaNDamU aaddiit| sazaktan yavazaktanapyapUpAnapi aaddiit| muddAdilaghuvidalayaH tiktazAkaiH paTolapatrAdibhiH patrapuSpaphalakANDazAkaH purANazAlyodanaM vA aaddiit| dntiityaadi| dantIphalasnehena iGdI putraJjIvaphalaM tasya snehena cakrapANiH-ayo dhaatukssyH| kSuSaNazuSkayavANAM maNDarahito yavaudanaH, sa eva maNDo vAsyaH nistuSoSNadalitAnAM yavAnAM bhavati / atasI khyaataa| ye tilAtasIti paThanti teSAM manasi For Private and Personal Use Only
Page #382
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STha bhanyAyA] cikitsitsthaanm| 2661 saSaSTikaM syAt tRNadhAnyamanna yavapradhAnantu bhajet prmehii| yavasya bhakSyAn vividhAMstathAdyAt kaphapramehI madhusaMprayuktAn // 14 nizi sthitAnAM triphalAkaSAye syustapaNAH kSaudrayutA yavAnAm / tAn sIdhayuktAn prapibet prameho prAyogikAn mehavadhArthameva // 15 ye zleSmamehe vihitAH kaSAyAstai vitAnAJca pRthaga yavAnAm / zaktUnapUpAn sagur3An sadhAnAn bhakSyAMstathAnyAn vividhAMzca khaadet|| kharAzvagohaMsakasaMbhRtAnAM * tathA yavAnAM vividhAzca bhkssyaaH| deyAstathA veNuyavA yavAnAM kalpena godhUmamayAzca bhakSyAH // 16 // yutaM puraannshaalyodnmaaddiit| tathA atasI masinA iti loke, sarSapazca tayostailayutaM sapaSTikaM paSTikadhAnyayuktaM tRNadhAnyaM kaGgu kodravAdikamannaM bhajet / kintu pramehI bhakSaNavidhau yavapradhAnaM bhajet yavavikArabahulAhArI syAt / iti sAmAnyataH pramehiNAM saMzamanAyAhArArthadravyANuktvA kphprmehaadibhedainaahyvsyetyaadi| yavasya bhakSyAn ghRtapUrAdIn madhusaMmizrAn kaphapramehI ayAt // 14 // ___ gnggaadhrH-nishiityaadi| triphalAkavAye triphalAkAthe nizi sthitAnAM yavAnAM saktarUpANAM paradine tena triphalAkaSAyeNAloDitAnAM kSaudrayutAH tapagAH syuH| tAn tarpaNAn sIdhuyutAn pAyaugikAn satatAbhyastAn prapibet mehavadhArtha prakaraNAt kaphamehanAzArtham // 15 // * gaGgAdharaH-ye zleSmamehe ityaadi| ye zleSmamehe'traiva vihitA arthAt vakSyamANAH zleSmamehakAthA vA ye taiH kAthai vitAnAM yavAnAM saktUnapUpAn saguDAna gur3ena mizrAn sadhAnAn dhAnAnAmakAn tathAnyAMzca bhakSyAMstayavakRtAn vividhAn khaadet| khraashvetyaadi| kharAzvAdInAM mAMsasya tathA yavAnAM pUpAdayo bhakSyA vividhA deyAstathA yavAnAM kalpena triphalAkaSAye nizi sthitAnAM zleSmaprehakaSAyabhAvitAnAM veNuyavAnAM vividhA bhakSyAstathA yavAnAM kalpena godhUmAnAM vividhA bhakSyA deyA ityarthaH // 16 // phalarUpAtasI vivkssitaa| tRNadhAnyAdIni shyaamaakaadiini| apUpAna yavapiSTakRtAn / dhAnAn bhRSTayavAn / kiMvA zakrahutAnAM yavAnAM, veNuyavA yavAnAM vaMzaphalAnAmityarthaH // 11-16 // * haMsapRSabhRtAnAM tathA dhenukasaMbhRtAnAmiti pAThadvayaM dRzyate / For Private and Personal Use Only
Page #383
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2612 caraka saMhitA / [ pramehacikitsitabhU saMzodhanollekhanalaGghanAni kAlaprayuktAni kaphapramehAn / jayanti pittaprabhavAn virekaH santarpaNaH saMzamano vidhizca // 17 // dAsurAhvAtriphalAH samastAH kaSAyamutkAthya pibet pramehI / caudreNa yuktAmathavA haridrAM pivedu rasenAmalakIphalAnAm // 18 // harItakIkaTphalamustalodha' pAThAviGgArjunadhanvanAzca / ubhe haridra tagaraM vir3aGga kadamba zAlArjunadIpyakAzca // Goa vir3aGgaM khadirodhavazca surAhvakuNThAgurucandanAni / dAgnimanthI triphalA sapAThA pAThA ca mUrvvA ca tathA zvadaMSTrA // yamAnyazIrANyabhayA guDUcI cavyAbhayAcitraka saptaparNAH 1 pAdaiH kaSAyAH kaphamehinAM te dazopadiSTA madhusaMprayuktAH // 16 // gaGgAdharaH- saMzodhanaM virecanam / ullekhanaM vamanam / laGghanaJcaitAni balavatAM sthUlAnAM kAlaprayuktAni virecanA diyogyakAle prayuktAni kaphapramehAn jayanti ityanvayaH / tathA pittaprabhavAn pramehAn virekaH santarpaNaH saMzamano vidhizcaite jayantItyanvayaH // 17 // gaGgAdharaH- atha sAmAnyataH sarvvamehe kaSAyAvAha - dAvityAdi / dAva dAruharidrA, surAhA devadAru, triphalA mustaJcetyeteSAM kaSAya ekaH / kSaudreNa yuktAm AmalakIphalAnAM rasena haridrAM kalkIkRtya pivet // 18 // gaGgAdharaH- harItakItyAdibhiH pAdairdazabhiH daza kaSAyA madhusaMprayuktAH kaphamehinAmpadiSTAH / lobhrAntaizcatubhirdravyairekaH kaSAyaH / pAThAdidhanvanAntaidvitIyaH / dhanvano dhAna iti loke / ubhe haridre ityAdiviGgAntaizcaturbhistRtIyaH / kadambAdidIpyakAntazcatubhizcaturthaH / dArvvItyAdidhavAntaizcaturbhiH paJcamaH / surAhAdicandanAntaizcatubhiH SaSThaH / dAvatyAdipAThAntaiH Sar3abhiH saptamaH / pAThAdibhistribhiraSTamaH / yamAnItyAdi / yamAnyAdiguDU cyantaizcaturbhirnavamaH / cavyAdisaptaparNAntaizcaturbhiH dazamaH / kaSAyA iti kaphameha kaSAyAdhikAraH / / 19 / / cakrapANiH - saMzodhanagrahaNeNaivollekhe prApta punarvamanasya kaphajayapradhAnatvakhyApanArthamullekhanapadena vAcyam / anye tUllekhaM kaphameheSu nikSepaNamAtram / pittamehAnAM yApyatvAjjayantItipadena pittamevaM pratipAdanamevocyate kiMvAtyantaduSTe medasi pittAnAmapi asAdhyatvam / sAdhyAstu medo yadi na pradaSTamityanena vaktavyAstAn prati jayantIti sAdhu / dAvIM surAhve tyAtaM yogadvayaM Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only
Page #384
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STha adhyAyaH cikitsitsthaanm| 2613 uzIralodhAjanacandanAnAmuzIramustAmalakAbhayAnAm / paTolanimbAmalakAmRtAnAM mustAbhayApadmakavRkSakANAm // lodhAmbukAlIyakadhAtakInAM nimbA nAmrAtanizotpalAnAm / zirISasarjArjunakezarANAM priyaGgupadmotpala kiMzukAnAm / / azvatthayAsAsanacvetasAnAM kaTakaTeryutpalamustakAnAm / patteSu meheSu daza pradiSTAH pAdaiH kaSAyA madhusaMprayuktAH // 20 // sarveSu meheSu hitau tu pUvoM kaSAyayogI vihitAstu sarve / manthasya pAne yavabhAvanAnAM syu jane pAnavidhau pRthak ca // 21 // siddhAni tailAni ghRtAni caiva yojyAni meheSvanilAtmakeSu / medaH kaphazcaiva kaSAyayogaiH snehaizca vAyuH zamameti teSAm // 22 // gaGgAdharaH-atha pittamehakamAyAnAha-uzIretyAdi / sssstthiibhuvcnaantpaadairekaikyogH| daza yogaaH| kaSAyAH kaSAyavidhinA madhuyuktAH pittameheSu pryojyaaH| padmakaM padmakASThaM, vRkSakaH kuTajasaka, ambu bAlakaM, kAlIyakaM kAlIyakASTham, AmrAtamAmrAtakaM, sajjo dhUnakaH, kezaraM nAgakezaraM, padma paakiJjalkam, utpalaM nIlotpalam, yAso durAlabhA, asanaH pItazAlaH, vetaso nAma pAnIyAmalakam, kaTaGkaTerI dAruharidrA // 20 // . gaGgAdharaH-sarceSvityAdi / pUvvoM dArvIsurAtAtriphalAH samustA ityekaH, kSaudreNa yuktAmityAdinA dvitIyaH, iti dvau kapAyayogau sarveSu kaphapittavAtakRteSu prameheSu hito| sarve tu dArcItyAdinA dvau, kaphamehe daza, pittamehe daza, kaSAyA ityete dvAviMzatiH kssaayaaH| pRthak yathAdoSaM manthasya pAne pAnIyArtha godhamAnAJca yavabhAvanAnAM pAnIyArtha bhojane pAnIyArtha pAnavidhau pAnIyArthazca vihitAH // 21 // gaadhrH--siddhaaniityaadi| uktaiH sarvaiH kapAyayogaH kAthakalpharUpaiH siddhAni pakkAni tailAni ghRtAni cAnilAtmakeSu vAtAnubandheSu na tu vAtajeSu ca srvmehessu| surAhvA devdaaru| harItakyAdayo daza yathAsaMkhyaM kphmehessu| kiMvA sabai sarvakaphameheSu / uzIrAdya tAzca pittameheSu samvaSu jJeyAH / kaTaMkaTerI dAruharidrA // 17-20 // cakrapANi:-manthasya pAna iti manthapAnArtha, bhojana iti bhojyasaMskAre, evaM pAna"azvatthapAThAsana" iti cakrataH pAThaH / 328 For Private and Personal Use Only
Page #385
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2614 crk-sNhitaa| [pramehacikisitama kampillasaptacchadazAlajAni vaibhItarauhItakakauTajAni / kapitthapuSpANi ca cUrNitAni kSaudreNa lihyAt kaphapittamehI // pibeda rasenAmalakasya cApi kalkIkRtAnyakSasamAni kaale| jINe ca bhuJjIta purANamannaM mehI rasaibaGgalamanojJa // 23 // dRSTAnubandhaM pavanAt kaphasya pittasya vA snehvidhirviklpyH| tailaM kaphe syAt svakaSAyasiddhaM pitte ghRtaM pittaharaH kaSAyaiH // 24 // yApyArtha meheSu yojyaani| tasya phalamAha ---meda ityaadi| taiH kapAyayogaH kAthakalkarUpaiH siddheH snehasteSAM mehinAM medaH zamameti kaphazca zamameti snehaistaile tairvA vAyuH zagametIti medaHkaphavAtAstaiH pakvaistailai tervA ima yAntItyarthaH // 22 // gaGgAdharaH-nanu pittAnubandhAdau kiM kAyyamityata aah-kmpilletyaadi| kampillaM kamalAgur3Iti loke tasya, tathA saptacchadazAlayostathA vibhItakAdInAM cUrNAni kapitthapuSparNAni ca kaphapittamehI lihyAt / pRthakpadAni yogatraya khyaapnaarthm| zAlAnta ekaH, koTajAnto dvitIyaH, tRtIyaH kapitthapuSpANi / trInetAn yogAn kalkIkRtAn akSamAtrAn Amalakasya rasenApi pibet / tadoSadhe jINe purANazAliyavAdyanna manojJa : jAGgalahariNazazakAdimAMsa rasamehI sarvapramehI na tu kaphapittamehI tadanuttau punaruktakhAt bhuJjIta // 23 // gnggaadhrH-dRssttvetyaadi| kaphasya pittasya vA pavanAt pavane nAnubandhaM dRSTvA snehavidhiratailaghRtavidhivikalpyaH vibhajya klpyet| tadvibhAgamAha-tailamityAdi / pavanAnuvandhe kaphe svakaSAyasiddhaM kaphamehaharayogoktadravyANAM kaSAyeNa catuguNena pAdena kalkena siddhaM tailaM yojyaM, pitte pavanAnubandhe pittapramehe pittaharaiH pittapramehaharaiH kaSAyaizcaturgaNakAthaiH pAdikaiH kalkaizca siddhaM ghRtaM yojyam / kaSAyazabdenAtra hi kaphAdimehoktakaSAyayogA ye ya uktAste te tvekaikayogA saMskAre'pi / siddhAni tailAnIti ---etaireva kapAyaiH siddhAni / anilAtmakeviti kaphapittameheSveva kramAdapi nAnuvandheSu utpattiviziSTAnilajAnAmasAdhyatvenAcikitsyatvAt / kaphamehI pittamehI c| kalkIkRtAnIti kampillakAdIni kalkIkRtAni ca // 21-23 // cakrapANi:-anubandhamiti pazcAdanugataM, vikalpyaH / kaphe syAditi kapha vAtAnubandhe syAdevaM For Private and Personal Use Only
Page #386
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STa adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2615 trikaNTakAzmAntakasomavalkairbhallAtakaH sAtiviSaiH slodhe| pAThApaTolArjunanimvamustairharidrayA padmakadIpyakaizca // maJjiSThayA cAgurucandanaizca sabaiH samustaiH kphvaatjessu| meheSu tailaM viSaceda ghRtantu paitteSu mizraM triSu lakSaNeSu * // 25 // ucyante, tepAmekaikayogAnAM dravyagaNasya tailadhRte kaphapittayoH sAdhye ityarthaH / kAthakalkAbhyAM 'yatrAdhikaraNenoktirgaNe syAt snehsNvidhau| tatraiva kalkani!hAviSyete snehavedinA' iti vacanAdatrAdhikaraNe gaNe tailghRtsaadhnoktH||24|| gaGgAdharaH-trikaNTaketyAdibhiH zlokapAdairuktarekaikayogaiH sarvaiH samustaiH mustakasahitANa sarvAn yogAn kRkhA tadekakayogadravyagaNasya kAthakalkAbhyAM siddhaM tailaM kake vAte ca mehe vipcet| paitteSu meheSu ghRtaM vipcet| triSu lakSaNeSu vAtapittakaphAnAmanubandhAnubandhyAnAM lakSaNavatsu meheSu mizraM tailaM ghRtaJca mizrayikhA vipacet / azmAntakaM svnaamkhyaatkssvishessH| somavalka zvetakha diraM, somavalkAnta ekyogH| lodhrAnto dvitiiyH| samustaH kAyyaH / mustAnto yogastRtIyo nAyaM punaH samustaH kAryaH smustkhaat| haridrAsahitadIpyakAntazcaturtho yogaH, so'pi samustaH kaaryaaH| candanAntaH paJcamaH, so'pi samurataH kaaryyH| etaiH kalkaizcatugaNaiH kAthaizca tailaM tilaprabhavasnehaM kaphavAteSu kevalakapheSu kevalavAteSu ca vipayet / paitteSu meheSu te kalkaizcatugaNakAthaizca gavyaM ghRtaM vipcet| triSu lakSaNeSu sAnnipAtikalakSaNeSu mizraM tailaM ghRtazca mizrayikhA taiH kalkaizcatuguNakAthaizca vipacet / nanu trilakSaNaH prameho noktastat kathaM taccikitsA hi vihiteti cet ucyte| triSu lakSaNeSu iti vacanena anuvandhAnubandhyarUpANAM trayANAM doSANAM pitte'pyuktm| sarvarityukte'pi savai: snehasAdhanaM syAdata Aha-samustairiti / mizramiti tailaghRtayamakam / triSu lakSaNeSviti vidoSalakSaNe melake sati tridoSatvam / anubandhyAnubandhakRtaM kaphapittameheSveva jnyeym| kiMvA sarveSAmeva mehAnAM tridoSajatvAt tridoSatvAvirbhAvaH kadAcir3ha bhavatIti jJeyam // 24 // 25 // * itaH param ''phalatikaM dAru nizA vizAlA mustA ca niHkvAthya nizA sklkaa| pibet yaM madhusamprayuktaM sarvaprameheSu samudateSu // " ityadhikaH zlokaH cakradattatAdazai dRshyte| For Private and Personal Use Only
Page #387
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2616 caraka sNhitaa| pramehacikitsitam lodhra zaTI puSkaramUlamelA mUvI viDaGga triphalAM yamAnIm / cavyaM priyaGga kramukaM vizAlAM kizatatiktaM kaTurohiNIzca / / bhArgI nataM citrakapippalInAM mUlaM sakuSThAtiviSaM sagaTham / kaliGgAkAn kezaramindrasAdvAn nakhaM sapatraM maricaM plavaJca // droNe'mbhasaH karSasamAni paktvA pUte cturbhaagjlaavshesse| rase'rddhabhAgaM madhunaH pradAya pakSaM nidheyo ghRtabhAjanasthaH // lodhAsavo'yaM kaphapittamehAn vipra nihanyAda dviplpryogaat| pANDAmayAzAsyaruciM grahaNyA doSaM kilAsaM vividhaJca kuSTham // 26 iti lodhraasvH| kvAthaH sa evASTapale ca dantyA bhallAtakAnAJca catuSpalaM syAt / sitopalA tvaSTapalA vizeSaH kSaudrazca tAvat pRthagAsavau tau // 27 // lakSaNeSu ulvnnkphaadynytmessvityrthH| ata evoktaM dRSTAnubandhaM pavanAt kaphasya pittasya veti / etat tu vidhinA dvAnubandhaikadoSajAnAJca bodhyam // 25 // __gaGgAdharaH-lobhramityAdinA lodhraasvH| tatra kramuko guvAkaH, kaliGgakA nindrasAhAniti bhaagdvymindryvsyetythH| kezaraM nAgapuSpasya kezaraM, navaM vyAghranavaM, plavaH kaivrtmustkm| eSAmekona triMzato dravyANAM pratyeka karSamAnamambhaso droNe paktvA caturbhAgekabhAge'vaziSTe vastreNa pUte tasmina kAthe rase SoDazazarAvamite tadarddhamaSTazarAvamitaM madhu pradAya ghRtabhAjana eSa madhumizritaH kAtharasaH pakSaM paJcadazadinaM nidheyo ghRtabhAjane nidhAya sthApayitavya iti pakSAjjAtarasaH sa lodhraasvH| ayaM dvipalaprayogAdityutsargAt puruSavyAdhyAdyapekSayA mAtrAprayogAt kaphapittamehAn nihanti / lodhrAsavaH // 26 // gaGgAdharaH-aparAvAsavAvAha-kAthaH sa evaassttetyaadi| sa eva pUvvoktAnAM lodhrAdInAmekona triMzato dravyANAM karSamAnAnAM pratyekaM jaladroNe paktvA Sor3azazarAvAvazeSo vastreNa pUta eva gRhIto'tra kAthe dantyAzcUrNasyASTapaLe aSTapalA sitA madhu ca tAvat aSTazarAvamitaM dattvA pakSaM ghRtabhAjane sthApyaH / cakrapANiH-lodhramityAdau kramukaH paTTikAlodhra pUgaM vA, indrasAhA vIjapurakA // 26 // cakrapANiH-kAthaH sa eveti tAvanmAnajalenaiva dantyaSTapalaM malAtakacatuHpalaM lodhrAdIni For Private and Personal Use Only
Page #388
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STha adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 2617 sArodakaM vAtha kuzodakaM vA madhUdakaM vA triphalArasaM vaa| sIdhaM pibeda vA nigadaM pramehI mAdhvIkamagrA cirasaMsthitaM vA // mAMsAni zalyAni mRgadvijAnAM khAdeda yavAnAM vividhAMzca bhkssyaan| saMzodhanAriSTakaSAyalehaiH santarpaNotthAn zamayet pramehAn // 28 // bhRSTAn yavAn bhakSayataHprayogAn zuSkAMzca saktUn na bhavanti mehaaH| zvitrazca kRccha kaphajaJca kuSThaM tathaiva muddAmalakaprayogAn // 26 // iti dntyaasvH| evaM tasmin kAthe bhallAtakAnAM pakAnAM jale kSiptAnAM magnAnAmiSTakAcUrNena gharSitAnAM saMsiddhAnAmasthi catuSpalaM pepayikhA dattvA sitA vaSTapalA kSaudrazca tAvadityaSTazarAvamitaM dattvA pakvaM ghRtabhAjane sthApyaH / iti bhllaatkaasvH| iti dantIsitAbhyAM lodhrAsavAdasya bhedo bhallAtakAsavAcAsya bhedo bhallAtakAbhAvAt / bhallAtakAsavasya ca dantyAsavAdvizeSo dantyabhAvAt iti| tau dvau pRthagAsavau vA pUrvavadguNo bodhyau| dantyAsavo bhallAtakAsAvazca // 27 // gnggaadhrH-saaretyaadi| sArasya sarvapakSANAM sArasya pramehahitakhAt zvetakhadirANAM sArasyeti kecit, udakaM tatsArasya kAthaM kuzodakaM kuzamUlasya kAthaM madhadakaM purAtanamabarddha jalaM triphalArasaM pathyAmalakavibhItakAnAM phalakAthaM vA sIdhu vA cirasthitaM purANaM purANaM mAdhvIkaM vA nigadamagadasaMjJa bheSajaM vA pramehI pidhe / maaNsaaniityaadi| mRgANAM hariNAdInAM dvijAnAM pakSiNAM mAMsAni rasAdividhayA tatkRtazRlyAni ca zUlapakkAni teSAM mAMsAni pramehI khaadet| yavAnAM bhakSyAn vividhAn khaadt| sNshodhnetyaadi| kalpasthAnoktavamanavirecanayogaH saMsAdhya ariSTaM grahaNyAduktaM kaSAyA uktA lehAzca tairbheSajadravyaiH kAryA etaiH santarpaNotthAMstAn pramehAn svasvAdhikAroktastaiH zamayet // 28 // gnggaadhrH--bhRssttaanityaadi| bhRSTAn yavAn bhakSayato narasya mehA na bhavanti / prayogAn yavaprayogAn bhakSayatazca na mehA bhavanti / zuSkAMzca saktUn bhakSato'pi karSamANAni dattvA karttavya ityarthaH / kSaudraJca tAvAdati kvaathaapekssyaassttbhaagmityrthH| sArodakamiti sAraH pradhAnaH khadirAdisAre par3aGgavidhinA kRtamudakaM sArodakaM jJeyam, evaM kuzodakaM jJeyam / madhunA madhurIkRtamudakaM mdhdkm| zUlyAnIti shuulbhRtaaniityrthH| mRgadvijAnAmityava For Private and Personal Use Only
Page #389
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2618 (pramehacikitsita caraka saMhitA | santarpaNottheSu gadeSa yogA medakhinAM ye ca mayopadiSTAH / virukSaNArthaM kaphapittajeSu siddhAH prameheSvapi te prayojyAH // 30 // vyAyAmayogairvividhaiH pragAr3ha rudrarttanaiH snAnajalAvasekaiH / sevyatva gelAgurucandanAdAvilepanaizvAzu na santi mehAH // 31 // kledazca medazca kaphazca vRddhaH pramehahetuH prasamIcya tasmAt / vaidyena pUtraM kaphapittajeSu meheSu kAryyANyapatarpaNAni // 32 // na mehA bhavanti / na kevalaM mehA na bhavanti tAMstAMzca bhakSayataH puruSasya zvitrAdikAni ca na bhavanti / tathA mudrAmalakayormizritayakSyavidhayA prayogAn bhakSayatazca puruSaspa mehAH zvitrAdIni ca na bhavanti // 29 // gaGgAdharaH santarpaNetyAdi / ye yogAH santarpaNottheSu gadeSa sUtrasthAne santarpaNIye'dhyAye zastamullekhanaM tatretyAdinA pUccamuktAH tathA medakhinAM ye yogAH sUtrasthAne'ninditIye'dhyAye guDUcIbhadramustAnAM prayoga ityAdinA pUrvvamuktAH virukSaNArthaM mayA te yogA api kaphapittajeSu prameheSa siddhAH siddhaphalA ata eva prayojyA itiM; na tu vAtaprameheSu rukSaNAthatvAt // 30 // gaGgAdharaH- vyAyAmayoge rityAdi / vividhairadhvagamanamalakIr3AdibhirnAnAvidhairvyAyAmaiyuktyA yuktaH / pragAdiSTaH sevyAdidravyeNa kRtairudvarttanaistathA sevyAdibhiH kAthabhUtaiH snAnena tatkAthajalAbhiSekeNa ca tathA sevyAdibhiH vilepanaiH pramehA Azu na santi na varttante vinazyantIti bhAvaH / tatra senyAdidravyamAha - sevyetyAdi / sevyamuzIram, elA sthUlailA, aguru kRSNAguru, candanaM zvetacandanam, Adyapadena haridrApatragranthiparNAdikaM bodhyam // 31 // gaGgAdharaH - atha santarpaNotthagadeSu pramehaH santarpaNIye'dhyAye paThitaH, tena pramehe kiM pUrvamapatarpaNaM vidheyaM kiM na vetyata Aha-kledazcetyAdi / yasmAt kledo vasAlasIkAdirghAturmadazca kaphazca vRddhaH pramehaheturbhavati, tasmAt vaidyena tAna vRddhAn kleda medaHkaphAn prasamIkSya kaphapittajeSu meheSu pUrvvam apatarpaNAni yaugikatvAt jAGgalamRgadvijAnAmiti jJeyam / prayogAnityabhyAsAt / santarpaNottheSu gadeSvityatra santarpaNIyAdhyAye triphalAragvadhapAThA ityuktAH // 21-30 // cakrapANi: - sevyamuzIraM, candanAyairityata candanAdigrahaNe hi sevyAdInAJca grahaNaM syAt / samprati utsargataH kaphapitta mehANAmapatarpaNamAha / yadyapi apatarpaNena gulmAdidoSo bhavati, tathApi For Private and Personal Use Only
Page #390
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STa adhyAyaH cikitsitsthaanm| 2616 yA vAtamehAn prati pUrvamuktA bAtolvaNAnAM vihitA kriyA saa| vAyurhi meheSvatikarSitAnAM kupyatyasAdhyAnprati nAsti cintA // 33 yahetubhirye prabhavanti mehAsteSu prameheSu na te niSevyAH / hetorasevA vihitA yathaiva jAtasya rogasya bhavecikitsA // 34 // kaaryaanni| yAdRzI kledamedaHkaphaddhistadanurUpeNa pUrvamapatarpaNa kaarymitythH||32|| - gaGgAdharaH-nanu vAtamehastvasAdhyaH pUvamuktastatra kimartha cikitsA vihitetyata Aha-yA vaatmehaanityaadi| vAtamehAn prati vAtapramehANAM cikitsAkriyAsiddhAni tailAni ityAdinA yA pUrva matraivoktA, sA vAtolvaNAnAM kaphameha pittamehAnAM vihitaa| kasmAta te vAtolvaNAH sthurityata aah-vaayuhiityaadi| mehArambhakaM pUrva karpha pittaM vA tatpramehakarSitAnAM yeSAM puruSANAM vAyuH praddhaH san anArambhako'pi yadAnubandhI. karoti tadA vAyoH pradhAnyAt teSAM kaphajAnAM pittajAnAM vAtolvaNatve sA kriyA vihitA, na tu vAtapramehANAM catuNAM kriyA vihitA iti kaphapittavAtanAnAM viMzataH pramehANAM vacanaM na vyAhanyate / teSAmeva cikitsAvizeSArtha parasparAnuvandhaH kalpanIya iti jJApanArtha "dRSTvAnuvandhaM pavanAt kaphasya pittasya vA sneha vidhivikalpyaH" iti vacanazcokta miti| asAdhyAna rogAn prati vikitsi kriyAvidhezcintA nAsti tasmAt tadasAdhyAnAM sA cikitsA noktetyarthaH // 33 // __gaGgAdharaH --athAsya nidAnaparivarjanamAha - yaha tubhirityaadi| yaha tubhiH AsyAsuralaM svamasukha mityAdibhirha tubhiH nidAnasthAne pramehanidAne hAyanakapacInakAdibhizca kaphamehAH prabhavanti, teSu meheSu te khalvAsyAsukhAdayo hetavo na sevyAstathA pittapramehA uSNAmlalavaNakSAretyAdibhinidAnasthAne pramehanidAnotubhiH prabhavanti, teSu meheSu te henavo na sevyAH, evaM kaSAya gulmAdiprAdurbhAvo yathA na bhavet tathApatarpaNaM karttavyamiti valedazca medazcetyAdinA darzayati / pUrvacikitsitame prayukAni deyAni meheSvanilAtmakevityAdinoktAni, tAni vAtAnubaddhamehaviSa. yANIti darzayannAha --yA vaatetyaadi| vAtolvaNatvameva kutaH ka jeSu pittajeSu ca bhvtiityaahvaayurityaadi| asAdhyAniti utpttitH| yaha tubhirityAdizlokArddhaparibhASA sarvarogeNvevAnumatA, iha pramehasya cirakAlAnubandhitayA hetusevAnirAsArthamucyate // 31-34 // For Private and Personal Use Only
Page #391
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2620 crk-sNhitaa| [pramehacikitsitama hAridravarNa rudhirazca mUtraM vinA pramehasya hi puurvruupH| yo mUtrayet taM na vadet pramehaM raktasya pittasya hi sa prkopH||35|| kaTa katiktarukSetyAdibhihetubhirvAtapramehAH prabhavanti, te hetavasteSu praheSu vAtolvaNeSu ca na sevyA iti| nanvevaM nidAnAsevanaM kathaM vidhIyate nidAnaM hyaduSTadoSANAM duSTikaraM na duSTadoSANAmityAzaGkAyAmAha-hetorityAdi / zarIrasvAsthyarakSArtha rogANAM hetoH asevA yathA vihitaiva tathA tattaddhetorjAtasya rogasya cikitsA tattaddhetorasevaiva bhavet / yo hyaddhaM varddhayati sAmAnyAt sa dRddhamapi varddhayati sAmAnyAt / prakRtyanuguNaiH keciddhetako doSaM varddhayanti tadguNasAmAnyAt prakRtyananuguNaizca kecid vaddhayanti tadguNasAmAnyaprabhAvAbhyAm iti prakRtisamasamavAye vikRtiviSamasamavAye'pi nidAnavajanamupayuktaM bhavati // 34 // gaGgAdharaH-nanu raktapramehamAJjiSThapramehayorayaM sandehaH, kimayaM mUtramAgapatta raktamayogaM raktapittaM nAma rogaH kimayaM raktaprameho mAJjiSThaprameho veti tabAha sandeho na karttavyaH kuta iti tad darzayati-hAridravarNamityAdi / prohasya pUrvarUpaiH svedo'Ggagandha ityAdibhiratroktaH nidAnasthAne pramehanidAnAdhyAyoktazca jaTilIbhAvaM kezeSvityAdibhivinA hAridravarNa rudhirazca mUtraM yo mUtrayet taM roga pramehaM na vadet, sa hi raktasya pittasya prakopa iti vadet / yadi hi prameho'bhaviSyat, kathaM pramehapUrvarUpaM nAbhaviSyat ? pUrvarUpaM vinA hi doSajo vyAdhina bhavati / tahi kathaM raktapittasya pUrvarUpaM vinA sambhava iti cenna, pramehasya hi pUrvarUpaivineti vacanenaiva jJApitaM raktapittapUrvarUpapUrvakaM ceddhAridravarNa rudhiraM vA yo vinA pramehapRrvarUpaimUtrayet tadA raktapittasya prakopa iti vadediti / nanu pUrvarUpantu nadAnI na battate kathaM tajjJAnaM syAditi ceducyte| hAridravarNarudhiramUtraNAt pUrva kiM pramehapUvvarUpaM kiM raktapittapUrvarUpaM tasyAbhUditi prati sa.ndhAya yatpUvvarUpamabhUt taM vyAdhi vdditi| nanu tahi kiM pUvvarUpasmaraNaM raktapittapittaprameha vijJAne kAraNam ? yadi ceSTaM syAt tahi nidAnasthAne proktaM tasyopalabdhinidAnapUrvarUpaliGgopazayasampAptitazceti kathaM vyaapyte| pUrva rUpasmaraNazcAdhikamupalabdhikAraNaM vAcyaM syAditi cet na, rUpAvasthAyAM hi cakrapANiH ---samprati pramehalakSaNasya raktapittalakSagasAmye raktapitte pramehacikitsA mA mUditi kRtvA prameharaktapittabhedakaM lakSaNamAha-hArigati // 35 // For Private and Personal Use Only
Page #392
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STha adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 2621 dRSTA pramehaM madhuraM sapicchaM madhUpamaM syAd dvividho vicaarH| kSoNeSu doSeSvanilAtmakAH syuH santarpaNA vA kaphasambhavAH syuH|| smayyamANaM pUrvarUpaM vartamAnaM vyAdhi jJApayati na tu bhAvinam, bhAvina eva hi vyAdhevodhakaM liGgaM pUrva rUpaM proktamanyathA bhAvivartamAnayorubhayorvodhakaM syAditi smRtaM kevalaM pUrvarupaM na bodhayati vyaadhim| pUvarUpasmaraNasahakRtaM rUpantu bodhayati tadAnIM hi pUrvarUpAsadbhAvAt / vattaimAnaM hi vastu varttamAnasya hi bodhakaM bhavati, na khavartamAnaM vartamAnasyeti vistareNa nidAnasthAne vyAkhyAtam // 35 // gaGgAdharaH-atha pramehasyAvasthAntaramAha- dRSTe tyaadi| pramehaM madhuraM sapicchaM madhupamaJca dRSTvA vartamAnasya bhiSajo'smin pramehe dvidhA vicAra: syAt / nanu kasko vicAra ityata aah-kssiinnessvityaadi| kaSAyavamanavirecanAdhatiyogAt pittakaphamedomAMseSu dhAtuSu kSINeSu satsu madhurasvabhAvamojastat raukSyAda vAyunA kaSAyatvenAbhisaMsRjya mUtrAzaye'bhivahatA kRtA anilAtmakAH syuratha vA santapaNAta kaphasambhavAH syuriti dvividhaM madhameha vicAraM kuyyot| santarpaNAt gurusnigdhAmlAdInAM kiyantaHzirasIye vyAkhyAtAnAM sevanAdativRddhastaiH kaphAdhikyAta sambhavanti, tat kaphAtagatinA vAyunA khalboja AdAya vastiM gavA kRtAzceta tarhi anilAtmakAH syuH sapicchA madhupamA madhurAH pramehAH kaphasambhavAH / ikSabAlikArasamehAH zItamehAzceti dvividhA ityaparaM madhumeha vicAraM kuryaat| kazcit tu kaphodbhavau dvAvikSabAlikArasamehazItamehI madhurarasatvena tadvicAraM na likhikhA "madhumehe madhusamaM jAyate sa kila dvidhaa| kruddha dhAtukSayAda vAyau doSAtapathe'thavA" iti, tatra svanidAnaH kraddha kSaudrameho yo'sAdhya uktaH sa eko mdhumehH| dhAtukSayAt santarpaNaiH vRddhapittAdidoSAtapathe vAyau tena vAyunA gRhIlA ojo vastiM gakhA yo madhumehaH kriyate tallakSaNazca paThitavAn / "ATato doSaliGgAni so'nimittaM cakrarANiH- dRssttotyaadi| kSINeSu dopeSvatikSINeSu kphmedHprbhRtissu| kSINatvaJceha dRSye vivakSite'pi medaAdau tathApi doSasambandhAt doSazabdo'tra jnyeyH| kiMvA kaphadoSApekSayA bhuvcntvm| yadi hi vAtikaH syAt tadA hetvabhAvAt kapho'nuvRddhA spaadityH| santarpaNAt tu yadi jJAtaM tapaNajanitakaphavRddhatvaM tadA vAtanidAnAbhAvAcAyaM vAtajaH kintu kaphaja ityavadhAryata iti bhAvaH // 35 // 36 // 329 For Private and Personal Use Only
Page #393
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2622 caraka saMhitA | (prameha cikitsitam sapUrvvarUpAH kaphapittamehAH krameNa ye vAtakutAzca mehAH / sAdhyA na te pittakRtAstu yApyAH sAdhyAstu medo yadi na praduSTam // pradarzayan / kSaNAt kSINaH kSaNAt pUrNo bhajate kuccha sAdhyatAm " iti / etameva madhumeha kiyantaH zirasIye paThitvA teSAm "upekSayAsya jAyante piDakAH sapta dAruNAH" iti vacanenAsAdhyatvapratiSedhaH khyApitaH, yadi hupekSA nAsya kriyate pikAzca na jAyante ityarthAt kRcchrasAdhyatvaM darzitam / tathA AcAryazcatuSu vAtameheSvaparamadhumehamasAdhyaM paThitavAn ityato'tra madhumehasya sAdhyatvamAtreNoktam || 36 // gaGgAdharaH- kaphapittamehAnAmasAdhyatAmAha - sapUrvvarUpAH ityAdi / sapUrvvarUpAH savvapUrvarUpAnuvRttimantaH kiJcit pRthvarUpAnuvRttimanto vA kaphamehAH pittamehAtha vyAdhisvabhAvAdanyeSAM hi savrvapUrvvarUpAnuvRttito'sAdhyatvamuktamasya tu pUrvvarUpAnuvRttimAtreNa vAtakRtAstu krameNa nidAnasthAnoktAnupUrvyA vAtena kRtA ye mehAste ca sapUvrvvarUpAH pUrvvarUparahitA vApyasAdhyA eva catvAro hi vAtakRtA na sAdhyA bhavanti viruddhopakramatvAnmahAtyayatvAcca iti prAgabhihitam / laGghanAdikrameNa ye kaphArabdhAH pittArakhdhAzca vAtolvaNAste pUrvvarUparahitAH yApyAH saMsRSTadopamedaHsthAnavAda viruddhopakramalAcca iti prAgabhihitam / sapUrUpAstu na sAdhyAH / te pittakRtAstu sAdhyA api syuH yadi medo na tatra meheSu pittena duSTa syAditi / kaphotthAzca daza sAdhyA eveti prAgabhihitam / tatra cakrapANiH saMpratyuktAnukapramehANAM sAdhyAsAdhyayApyopadarzanArthamAha-- sapUrvvarUpA iti / saha pUrvarUpeNa svedAGgagandhetyAdinA varttanta iti sapUrvarUpAH, tatra kapa mehAH sAdhyA uttAste na pUrvarUpeNa sAdhyA bhavanti / pittamehA yApyA uktAste pratyAkhyeyA bhavanti, sAdhyAvasthAyAmapi purvvarUpayogeNa yadyapi sarvvarogANAmasAdhyatvamuktam / uktaJca yathA - " anyasyApi ca rogasya pUrvarUpANi yaM naram / vizantyanena kalpena tasyApi maraNaM dhruvam" iti / tathApi sarvvapUrvvarUpAnubandhe yadyapi sarvvarogANAmasAdhyatvamuktamiha tu asamastapUrva rUpAnubandhe'pyasAdhyatvaM bhavatIti vizeSavacanAlabhyate, tathA krameNa ca ye vAtakRtAste pUrvarUparahitA apyasAdhyAH / krameNeti yathoktanidAnakrameNa etena ya eva nidAnotta hetvAdiyogena vAtajAzcatvAro jAyante te mehA asAdhyAH, ye tu kaphajAH pittajA vA vAtAnubandhatvena vAtajArate sAdhyA yApyAzca / ata eva tAn prati vihitAni siddhAni tailaghRtAni vihitAni / cikitsokta pUrvvaM rUparAhityena pittakRte pramehe kadAcit sAdhyatvamapi bhavatItyapavAdavidhiM darzayitumutsargaprAptAM pauttakayApyatAmanuvadati- pittakRtAstu tra | avasthAsAdhyAn paittikAnAha - sAdhyAstvityAdi / na praduSTamiti na prakarSeNa dRSTam / For Private and Personal Use Only Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir " tsu
Page #394
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STha adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 2623 jAtapramehI cha madhumehino vA na sAdhya uktaH sa hi vIjadoSAt / ye cApi kecit kulajA vikArA bhavanti tAMzca prvdntysaadhyaan|| ya ikSubAlikArasameha uktastatra khalu kaphasya zItapicchilasAndramadhuraguNairyogAt jAtakhAdatyarthamadhuraM zItamIpapicchilamAvilaM kANDekSarasasaGkAzaM mUtraM bhavati / yazca zItameha uktastatrApi kaphasya mAdhuryazaityaguNAbhyAM yogenAtyarthamadhuraM zItaM mUtraM bhvti| tayorikSabAlikArasamehazItamehayoH kapha kSINe sati vAtAsmakatve'pi sAdhyatvaM tadA bodhyam, yadi tatrekSabAlikArasamehe zItamehe vA kaphena medo na praduSTaM pUrva na vttte| yadi pUrva kaphena medo duSTaM varttate tadA to cekSubAlikArasamehazItamehau tatkaphamedaHsaMsRSTavAt na sAdhyau bhavataH, kaSTasAdhyau yApyo vA hi vAtena saMsRSTatvena virudvopakramalAd bhavata iti tAtparyyArthaH / kiyantaHzirasIye -gurusnigdhAlalavaNetyAdinA khalUktaM, gurusnigdhAdibhiH tehetubhiH zleSmA pittazca medazca mAMsazca kssiinnmtivrddhte| tai kharAhatagatiH vAyumadhurasvabhAvamoja AdAya vastiM galA madhumehaM karotyeva, sa hi vAyorvA pittasya kaphasya vA cihnamanimittaM muhummahudairzayati muhammahuH kSayaM glaapyaayyte| tasya madhumehasyopekSayA pir3akAnAmatra cikitsAvidhAnAt dhAtukSaye snigdhAdi. vRddhadoSAtavAyujo madhumehaH kRchasAdhya eva kaphasambhavAstu sAdhyA eva medoduSTiM vineti| dvividho madhumeho vAtaja ekaH zleSmajaH tvaparastatra vAtajo dvividhaH krameNa ojodhAlapakarSaNena jAta ekaH kSINadoSeNa gurusnigdhAdivRddhenAdRtagativAtakRtenaujodhAvapakarSaNenApara iti| tatra pUrvo'sAdhyaH zeSaH kucha sAdhya uktaH kSINabalamAMsasyAsAdhyazca syAt / taduktamanyatra "gulmI ca madhumehIca gajayakSmI ca yo nrH| acikitsyA bhavantyete balamAMsaparikSayAt" iti, na hyatra madhumehazabdo mehamAtravacano nApi madhumehamAtraparo nidAnoktakramaNa vAtakRtamadhumehazca savvemehANAmapratikAre kAlena jaayte| zleSmajo'pi dvividha ikSabAlikArasamehaH zItamehazceti dvau medoduSTiM vinA saadhyau| medoduSTau kaSTasAdhyau yApyo vaa| itthazca tatra vizeSamAha -jaatprmehiityaadi| janmamAtra yaH adRSTamaMdasaH paittikAH sAdhyA bhvntiityrthH| kiMvA praduSTAH kphpittmehaastaavdsaadhyaaH| tathA kaphapittamehA ye dhAtvapakarSaNAd vAtakRtA bhavanti te'pi sapUrvarUpAH santaH sAdhyA bhavanti, ye tu pUrbarUpatvena kiyantaHzirasIyoktaM pramehaM viMzatipramehAtiriktaM varNayanti, te viMzatireva mehA iti saMkhyApratiniyamenaiva prayuktAH / mehasAdhyatAprakAratvamAha-jAta ityAdi / pramehI yaH pramehiNo jAtaH so'pyasAdhyo bhavati avApi hetumAha-sa hi vIjadoSAditi / pramehArambhakadoSaduSTavIjajAtapramehi * jAtaH pramehI iti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #395
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [pramehacikitsitam 2624 crk-sNhitaa| pramehiNAM yAH pir3akA mayoktA rogAdhikAre pRthageva spt| tAH zalyahadbhiH kuzalaizcikitsyAH zastreNa saMzodhanaropaNaizca // 36 pramehI sahajapramehavAn so'sAdhya uktaH, kasmAt ? vIjadoSAt ; garbhArambhakazukrazoNitarasAnAM mehkrdrvyprbhvkhaat| madhumehino vA jAto yo nara uttarakAlaM mehI syAta so'pi na sAdhya uktaH vIjadoSAt mdhumehdussttshukraarbdhshriirkhaat| kaizcid vAzabdaM pUrvavacanApekSayeti makhA sahajamehI cAtra na vyaakhyaayte| atra madhumehazabda ojo'pakarSakavAtajadvividhamadhumehavAcakaH apratikRtyAkAle madhurakhApannasabamehavacanazca, na tu kaphajadvividhamehavAcakaH tatra shukrdussmybhaavaat| nanu tahi kimanye rogA vIjadoSAt sAdhyAH syurityata Aha-ye cApi keciditi| kulajA iti kulazabdana mAtApitroH zoNitazukramucyate, dRzyate hi ye rogAH piturmAturvA te rogA nApatyasyeti / ye ca piturmAtuzca vA te'patyAnAzca dRzyante sAdhyante ceti // 37 // 38 // - gaGgAdharaH--pramehacikitsAmuktvA tapir3akAcikitsAmAha-pramehiNAm ityaadi| padArthAkhyatantrayuktyAtra pramehazabdena madhumeha ukto bodhyaH, mayoktA iti vacanena kiyantaHzirasIyamAdhumehikapir3akA upsthaapynte| nanu pir3akA mAdhumehikItyatra madhumehazabdo mehamAtravacano vaacyH| suzrute hi "sarveSu tvAt / madhumehazabdenAta mehamAtramucyate / yadi tu vAtika eva madhumeha ucyate tadetarapramehayuktamAtA. pitRjanitapramehiNo nAsAdhyatvaM syaat| madhumehino janitasya madhumehitvameva kAraNAnurUpatayA yuktam / tatazca madhumehino vA jAto na sAdhya iti vaktamucitam / tasmAdapatye sAmAnyena pramehavacanenApi tatkaraNe pitari kAryAnurUpaH prameho madhumehazabdavAcyo jJeyaH / mehazabdo'yaM sAmAnyena sarvameheSu vartata eva, yataH kiyantaHzirasIye yeSAM pir3akA madhumehasambandhitvena uktAstA iha pramehiNAM mAH pir3ajhA ityanena sAmAnyapramehasambandhitayA'nuditAstasmAnmadhumehazabdaH sarvapramehe madhumehavizeSe ca vartate, yathA tRNazabdaH sarvatRNe tRNavizepe ca vrtte| prapaJcitazcAyamarthaH kiyantaHzirasIye iti neha prtnyte| kulajapramehAsAdhyatAprasaGgenApareSAmakulajAnAmasAdhyatAmAhaye caapiityaadi| kulajA iti pitRpitAmahAdikAraNodamUtA anenaiva sAmAsyena vacanena pramehasyApi kulajasthAsAdhyatAyAM siddhAyAM punastadvacanaM santAnAnubandhitvopadarzanArtham / ukta hiprameho'nusaGginAmiti // 37 // 38 // ckrpaanniH-prmehpidd'kaacikitsaasuutrmaah-prmehinnaamityaadi| rogAdhikAre iti roga ctusske| atra zalyAdhikAravAnyAdhikAreSu na vistaroktiriti vacanAnna vistaraH kRtH||39|| For Private and Personal Use Only
Page #396
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STa adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2625 meheSu pir3akA bhavanti" iti dRshyte| tatra vasAmedobhyAmabhipannazarIrasya tribhidoSaizcAnugatadhAtoH pramehiNo daza pir3akA jAyante, aparazca madhumehino jAtaH kAraNAnurUpatayA madhumehya va bhavati tena madhupramehI madhumehino vA na sAdhya ukta iti kattamucitaM syAditicenna ; suzrute hi vasAmedobhyAmabhipannetyAdinA prAyeNa madhumehino vasAmedobhyAmabhipannazarIratvaM tridoSAnugatadhAtukhazca malA yadi kadAcidanyamehinAmapi vasAmedo'bhipannadahakhAdikaM 'syAt tadA teSAmapi syurityabhiprAyeNa tallikhikhA punaH "pir3akApIr3itaM gAr3hamupasRSTamupadraH / madhumehinamAcaSTe sa cAsAdhyaH prakIrtitaH" iti likhitam / ata evoktaM vinA pramehamapyetA jAyante duSTamedasa iti| na tu sarveSAM mehinAM pir3akA bhvnti| nanvevamastu suzrate "sarva eva pramehAstu kAlenApratikAriNaH / madhumehakhamAyAnti tadAsAdhyA bhavanti hi" ityuktaM tena sarvamehANAM madhumehAvasthAyAM pir3akA bhavantIti makhA sarvamehavacana evAtra pramehiNAmiti pramehazabdaH kiyantaHzirasIye pir3akA mAdhumehikIti madhumehazabdaH prayukta iti cet satyaM kiyantaHzirasIye hi kSINaiH pittAdibhigurusnigdhAdisantarpaNe.nAtiTabairAtagatinA vAyunA madhumehamupadazyaM tadupekSayA sapta pir3akA uktAstAbhistu khalu doSAtagativAyujamadhumeho pekSayA yadA vasAmedobhyAmabhipanadehatvaM tribhidoSairanugatazatutvaM puruSasya bhavati tadA tasyotpannAbhiH pir3akAbhirgAr3hapIr3itasyopadravayuktasya tadATatagativAtajamadhumehasya asAdhyatvaM pir3a kApIr3itaM gAr3ha mityanena suzrutenoktaM sarvamehANAzcApratikriyayA vAtena khalvojo'pakarSaNena madhuratvaM prApitAnAmasAdhyatvaM sarca eva pramehAsviti vacanenoktaM, na caitAvatA sarvapramehiNAM madhurakhApanatve pir3a kA bhavantyevetyuktaM bhvtiiti| tAsAM pir3akAnAM pratikriyAmAha-tAH shlyvidbhirityaadi| nanu pir3akApIDitasya madhumehasyAsAdhyavamuktaM tasya cikitsopadezo hatheti cenna; yAvaddhi madhumeho nopadravaiyujyate pir3akAbhizca gADhU na pIDyate balamAMse ca na kSIyete tAvat kRcchaNa madhumeho'yaM dopAtavAyujaH sidhyatItyabhiprAyeNa cikitsoktaa| pir3akAnAM madhumehasya dRshyte| suzrute'pi pir3akApIr3itamityanenAvRtagativAyujasya tathaivApratikAreNa kAlAntare madhumehakhApannAnAca asAdhyavamuktvApi cikitsitasthAne athAto madhumehacikitsitaM vyAkhyAsyAmaH, madhumehalamApannaM bhiSagabhiH privrjitm| yogenAnena matimAn pramehiNamupAcaredityAdinA cikitsitamuktamiti // 39 // For Private and Personal Use Only
Page #397
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2626 crk-sNhitaa| [pramehacikitsitam tatra shlokaaH| hetudoSo dRSyaM mehAnAM sAdhyatAnurUpazca / meho dvividho dvividhaM bhiSagajitaM tallakSaNaM dossH|| AdyA yavAnnavikRtirmanthA mehApahAH kaSAyAzca / tailaghRtalehayogA bhakSyAH pravarAsavAH siddhaaH|| vyAyAmavidhivividhaH snAnAnyudvarttanAni gandhAzca / mehAnAM prazamArthaM cikitsite dRSTametAvat // 40 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte cikitsitasthAne pramehacikitsitaM nAma ssssttho'dhyaayH||6|| gaGgAdharaH-athAdhyAyArtha saMgRhNAti zlokaH tatra zlokA iti / sAdhyatAnurUpazca meho dvividha iti sthUlaH pramehI balavAnihakaH kRzastathaikaH paridurbalasviti dvividham / dvividhaM bhiSagajitamiti kRzasya saMdRhaNaM doSabalAdhikasya saMzodhanamiti, saMzodhanAnte santarpaNaM tasyAkaraNe doSazca gulma ityaadinaa| AyetyAdinA yA cakArAt yA vAtamehAn pratItyAdikaM yAvaduktaM tat sarva saMgRhItam // 39 // iti vaidyazrIgaGgAdharakavirAjakaviratnaviracite carakajakalpatarau SaSThaskandhe cikitsitasthAnajalpe prameha cikitsita jalpAkhyA SaSThI zAkhA // 6 // cakrapANiH-heturityAdi sNgrhH| bhiSagajitamiti saMzodhanaM saMzamanaM, nidAnavarjanazca / AdyA iti bhkssnniiyaaH| zeSaM sugamam // 39 // iti mahAmahopAdhyAya-carakacaturAnana-zrImaccakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM gharakatAtparyyaTIkAyAM cikitsitasthAnavyAkhyAyAM pramehacikitsitaM nAma SaSTho'dhyAyaH // 6 // * heturdoSo dUSyaM mehAnAM sAdhyatAnurUpaJca / mehI dvividhastrividhaM bhiSagajitaM tallakSaNam / iti pAThAntaraM vcit| For Private and Personal Use Only
Page #398
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sptmo'dhyaayH| athAtaH kuSThacikitsitaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // hetuM dravyaM liGgaM kuSThAnAmAzrayaM prazamanazca / zRNvagniveza samyaga vizeSataH sparzanaghnAnAm // 2 // virodhInyannapAnAni dravasnigdhagurUNi c| bhajatAmAgatAM chadi vegAMzcAnyAn pratighnatAm // gaGgAdharaH-athoddezAnukramAt pramehacikitsitAnantaraM kuSThacikitsita. mAha-athAta ityaadi| kuSThasya cikitsitaM kuSThacikitsitam / zeSa pUvvevat // 1 // gaGgAdharaH-hetu mtyaadi| hetuM rugdoSobhayakAraNam / dravyaM guNakammAzritasamyAyikAraNaM ghaTAdemRttikAdivat, prakRtibhUtakAraNamiti yAvat / sparzananAnAmiti sparzanendriyanAzanAnAM kuSThAnAm // 2 // gaGgAdharaH- tatrAdau rugdossobhyhetumaah-virodhiinynnetyaadi| virodhIni tu na matsyAn payasA sahAbhyavaharedityAdinoktAni, bhjtaamitynvyH| AgatAmupasthitavegAM chabi pratighnatAM pratighAtaM kurcatAmanyAMzca vegAn mUtrapurISAdInAM navegAndhAraNIyoktAnAM vegAn pratighnatAm / cakrapANiH-snehavipraNAzAnmehakuSTayorjanma uktam, tena mehamanu kuSThacikitsitamucyate / nidAne hetvAdaya uktA api cikitsopakaraNatayA kiJcidvizeSapratipAdanArthaM punrucyte| Azrayamiti koSThAdhAram / prazamanaJceti cakArAt pUrvarUpasaMprAptyorvakSyamANayorgrahaNam / kiMvA liGgena hetunA ca smpraaptirbodvyaa| anyAbhyapi pipluvyaGgAdIni sparzanaghnAni santi, tena vizeSato yAni kuSThAni teSAM hetvAdIni zRNa kiMvA kuSTAnAmAnantyAdyAni vizeSataH sparzanadhAnyaSTAdaza teSAM hetvAdi zRSviti yojnaa| uktaM hi kuSThAni saptavidhAnyaSTAdazAnyaparisaMkhyeya. vidhAni ceti // 12 // cakrapANiH-virodhInyAtreyabhadrakApyIye-na matsyAn payasAbhyavaharedityAdinoktAni / For Private and Personal Use Only
Page #399
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2628 caraka saMhitA | / vyAyAmamati santApamati bhuktvA niSeviNAm / zItalaGghanAhArAn kramaM muktvA niSeviNAm || dharmazramabhayArttAnAM drtaM zItAmbusevinAm / ajIrNAdhyazinAJcaiva paJcakarmApacAriNAm // navAnnadadhimatsyAti-lavaNAmlaniSeviNAm / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only [ kuSThacikitsitam mAmUlaka piSTAnna - tilatIra gur3AzinAm // vyavAyaJcApyajIrNe'nne nidrAJca bhajatAM divA / viprAn gurUn dharSayatAM pAeM karmma ca kurvvatAm // vyAyAmamatIti / bhuktvA vyAyAmamatizayena bhuktvA santApamatizayena niSeviNAm / vyAyAmamati santApamatItyatizabdayoge dvitIyA, tena niSeviNAmityetayovyAyAma santApayoratiniSeviNAM niSevaNazIlAnAmiti / kudyoge SaNDI na prApteti kazcit tanna kArakavibhakterbalavattvAdatizabdayoge dvitIyA bAdhyA hi syAt kArakavibhaktyA SaSThyA / vastuto niSeviNAmiti zIlArthe Ninistayoge SaSThI aayaAdavidhisiddhAtrotsargeNa vidhinA siddhayA dvitIyayA vAdhitA / evaM paratrApi bodhyam / zItoSNAdIna kramaM tyaktvA niSeviNAM yadA yena prakAreNa zItAdInAM sevanamuktaM tatkramaviparyayeNa zItAdIna sevanazIlAnAmityarthaH / dharmetyAdi / dharmmazramabhayairArttAH santo ya drutaM zItAmbu sevante teSAmityarthaH / atra Apa after | ajIrNAdhyazinAmiti / ajIrNa bhuktamapakamannam, ajIrNa nazA jIrNe tanizAyAma jIrNe divA punarbhojanazIlAnAmadhi ca pUrva dinAhArAjIrNe azinAmazanazIlAnAm / paJcakarmApacAriNAmiti / kriyamANeSu paJcasu / sApa snehasvedasahiteSa vamanavirecananirUhAnuSAsana zirovirecaneSu yadupacArobhihitastadupacAraM vihAyApacAraM kattu zIlAnAm / navAnnadadhItyAdi / atrAtizabdaH savvaiH saMvadhyate / masUrAdiniSeviNAM tathA ajIrNe vidagdhAmaviSTabdhAnyatare'nne sati vyavAyaM maithunaM bhajatAM, divA ca bhuktavatAM nidrAM bhajatAm, dharSayatAM zItoSNetyAdi / zItASNAdInAM yathAkrameNa sevyatvamuktam tadviparItena sevinAm, evaM laGghanAhArayorapi jJeyam / dharmAdibhirArttatve drutamavizramya zItAmbusevinAmiti yojyam / ajIrNAzanamityAmamanna tadabhuJjAnAnAm adhyazinamityAhAre'pariNate bhuJjAnAnAm / paJcakarmApacAriNAmiti paJcakarmaNi kriyamANe'pacAraH paJcakammapicAraH / vyavAyaJcApyajIrNe iti vidagdhAdirUpe'nne'jIrNe / pApaM karma ca kurvatAmiti pApakammaiNaiva viprAdidharSaNe labdhe punastadvacanaM vizeSa hetutvopadarzanArtham / I
Page #400
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2626 vAtAdayastrayo duSTAstvagaraktamAMsamambu ca dUSayanti sa kuSThAnAM saptako dravyasaMgrahaH 3 // darpAdivAgabhiranyaizca karmabhirabhibhavatAm / pApaM kamme ca kurvatAmiti - vibhAdidharSaNe na pApakarmAkaraNe labdhe punarvimAnityAdivacanena vivAdidharSaNasya kuSThahetutvaM tadyatiriktapApavizeSasya ca na tu pApasAdhAraNasya kuSThahetukhamiti shaapitm| taduktamanyatra kusstthprtipaatkiiti| zIlArthakRtpratyayaireSAM prAyeNa sAtatyaniSevaNaM kuSThahetune kacit kizcinniSevyamANaM kuSThaheturbhavatIti shaapitm| hetumuktA dravyamAha-vAtAdaya ityaadi| ebhiniSevitebhyastebhyo virodhyannapAnAdibhyaH kAraNebhyo vyastasamastebhyo hetubhyo duSTAstrayo vAtAdayaH tvagaraktamAMsamambu ca svedavasAlasIkAdikaM dRssynti| iti sa vai saptako vAtAdidoSakhagAdidUSyaH saptabhirniSpAdito gaNaH kuSThAnAM dravyasaMgrahaH / karmaguNAzrayasamavAyikAraNAnAM saMgrahaH saMkSepa ityarthaH / atra vAtAdaya ityuktyA trayANAM vAtapittazleSmaNAM lAbhe'pi traya iti punarvacanaM sarveSu kuSTheSu militAstrayo vAtapittakaphA uktaihetubhirduSTA bhavantIti jJApanArtham / tarhi kiM khagraktamAMsamambu ceti cakhAro dhAtavazcavAra iti padAbhAvAt pRthak pRthak duSTaM bhavanti ? ucyate, taihetubhirmilitAstrayo doSA duSTAH santaH pRthak pRthageva khagAdIn dUSayanti na tu yugapaJcaro duussynti| nirdezAdeva saptaka iti lAbhe saptaka iti padaM sarvatra kuSThe saptAnAmeyAM dhAtUnAM niyamato dravyakhakhyApanArtha punruktm| nanu dravyaM karmaguNAzrayasamavAyikAraNaM cet kathaM vAtAdInAM trayANAM doSANAmatra kuSThe dravyatvaM saMgacchate ? na hi vyAdhiSu samavAyikAraNAni doSA bhavanti doSaniharaNAdibhirhi vyAdhipratikriyA zAstre dRzyate, pratyakSazca kathaM samavAyikAraNanAzAta kAyanAzaH syAt kiM kapAlamAlAnAzAt ghaTanAzaH syAt tasmAda doSA AdhArabhUtanimittakAraNAni tannAzAddhi kAryanAzo dRzyate yathA vattitailavinAzAda dIpanAza iti prayuktaJcAcAyeNAdhArabhUtanimittakAraNe dravyapadam, rasanAthoM rasastasya dravyamApaH kSitistatheti / naivaM vattitailamallikAdayaH kiM dIpArambhakAstadvadeva kiM saptaite dhAtavaH kuSThe dravyamAha vAtAdaya ityAdinA / vAtAdInAM khitve siddhe'pi saya iti . vacanaM sakuSTheSu bayANAmapi dRssttidrshnaarthm| dravyasaMgraha iti kAraNaM saMgrahagavyAdhAramArambhaka kAraNamucyate, saptakaM sarvatra saptakaniyamArthamuktamapi punrucyte| yadyapi visarpANAmutpAde 330 For Private and Personal Use Only
Page #401
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2630 crk-sNhitaa| kuSThacikitsitam sarva eva doSadRSyAH ? astvevaM dIpakalikA vivahnistadvat ko'paro vyAdhirUpaH syAcchArIro bhAva iti| tatra ceducyate-doSaduSTadhAtubhyo viziSTApararUpo yaH sa eva vyAdhidoSAstu tailavarttivaditi / tat kathaM saptako dravyasaMgrahaH saMgacchate ? catuSka eva dravyasaMgrahaH syaat| yadi chatriNo gacchanti mASarAziriti syAt tarhi saptako hetusaMgraha ityucyatAm / kiJca yadi vAtAdayo na dravyabhUtakAraNAni bhavanti kathaM tarhi pakavraNazothAt kaphAyanekaM pUyaM niHsRtaM pazyAmaH na hi tatra zArIro lasIkAdikledo bhavati pUyaH, uktaM hi narte'nilAdruGa na vinA ca pittaM pAkaH kaphazcApi vinA na pUya iti| tathA sazleSmA pavanaH zuddhaH kasanAt kAsa ucyte| tathA svadhAtuvaiSamyanimittajA ye vikArasaGghA bahavaH shriire| na te pRthaka pittakaphAnilebhya Agantavaste tu tato viziSTA iti| AgantuH tadAtve tu vyathApUrvaH keklo bhUkhA pazcAnijaidoSairanubadhyate, kazca sa yaH pUrva kevalo bhavatyAganturiti ceducyate, tad duHkhameva pUrva zArIraM vA mAnasaM vAbhighAtAbhicArAdinA pUrva zarIre pazcAnmanasi jAyate taccAdhibhautikaM, yaduktaM suzrute prAgabhihitaM tadaduHkhasaMyogA vyAdhaya iti| tacca duHkhaM trividham aadhyaatmikmaadhibhautikmaadhidaivikmiti| tat tu saptavidhe vyAdhAvupanipatatItyAduktvA saMghAtapravRttA ya Agantavo durbalasya balavadvigrahAste'pi dvividhAH zastrakRtA vyaalkRtaashc| ta evAdhibhautikA ityuktm| tatra nipatitaM duHkhamAdhibhautikamiti / ata evoktaM svayaM vikAro duHkhameva khiti / taduttarakAla nijairdoSairanubadhyate na vAtAdyAtmakamityabhiprAyeNoktamAgantavarate tu tato viziSTA iti| atra duHkhavacchArIre'pi yat duHkhamAdhyAtmikamupanipatati, tadeva vyAdhistadAdhArabhUtakAraNaM doSAdikamiti cet satyaM, sarveSAM prANinAmAtmA hRdi nihitaH sa eva puruSa etatsthalapuruSarUpeNa jAyate tatra zukrazoNitarasAH kimAdhArabhUtA hetava uta samavAyihetavaH ? AtmA hyavizeSaH manaHzarIrasaMyogAt tu viziSTatvenopalabhyate / yatastu paJcamahAbhUtazarIrisamavAyaH puruSastadvat savrvatrAzArIravyAdhedoSadRSyaduHkhasamudAyAtmakakhAt doSA dRSyAzca guNakazriyAH samavAyihetava iSyante, te hi vikRtimApannAH sthAnavizeSasaMzrayA dRSyavizeSa prApya saMyogavizeSaM tena gakhA duHkhavizeSamupanipAtayantaH etAnyeva sapta kAraNAni, yadukta.... raktaM lasIkA tvaGa mAMsaM dUpyaM doyAstrayo mlaaH| visarpANAM samutpattau vijJa yAH sapta dhAtavaH' iti, tathApi kuSThaM cirakriyaiH sthirairdossairjnyte| visarpastu visaraNazIla iti vishessH| anye tu visarpA vAtAdibhirekaikazo'pi bhavantItyAhuH / For Private and Personal Use Only
Page #402
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH cikitsitsthaanm| . 2631 tadviziSTAparApUvvaisvarUpA jvarAtisArAdirUpeNa pariNamyante, yathA mRjjalabAlukAdayo ghttaadiruupenn| teSAM niharaNAdinAlpIbhAve'lpAkRtibalo vyAdhiH syAt tato'pi saMzamanAdinA prakopazamanasvasthAnagamanAt nizceSTasamavAyikAraNaguNavizeSasaMyogarUpasampAptinAzAda binaashH| yathAtmazarIrasaM yogena jAtasya puMsaH samavAyikAraNAnAmAtmazarIrANAM saMyogabhaGgAdatimRtyumuktiH ucyate sUkSmazarIrizukrazoNitAhArarasasaMyogAt sthUlaH pumAn jAyate tacchakrazoNitarasajasya sthUlazarIrasya laGghanarogazokAdivamanavirecanAdibhiH samavAyikAraNazArIrabhAvANAmalpalAt kRzatvaM sUkSmazarIristhUlazarIrasaMyogasya nizceSTasamavAyikAraNasya guNavizeSasya nAzAdasya sthalapuruSamya mRtyuriti / devanaratiyyaMgayonipazupakSimekAdipuruSavadviziSTo vyAdhiH jvarAtisArazothAdikaH Atmavat sarvatra duHkhmupniptti| ata evAha tataH kuSThAni jAyante ityaadi| tata iti janikattaH prakRtau khalvapAdAne paJcamI na tu nimitte| nanu visaSvapyeSa saptako dravyasaMgraho dRzyate yada vakSyate raktaM lasIkA khaGa mAsaM dRSyaM doSAstrayo mlaaH| visarpANAM samutpattI vijJa yAH sapta dhAtava iti, tatra lasIkA codakadhAturucyate tat kuto'nayoH kuSThavisarpayoH bhedaH syAt iti ? ucyate, kuSThaM kiJcidvikAziguNaizvirakAristhiraguNabahulaiH virodhyannapAnAdibhiniSa vitaiH duSTA doSAzcirakarmasvabhAvAH sthiratvaguNamApannA dRSyAn dUSayitA aprabalaraktapittatayA jnynti| visapantu lavaNAmlakaTaSNadadhyAlarAga-pAr3avazuktasurAsauvIrAdibhiH vikAziguNairasthiraguNabahulainiSevitaiduSTA doSA AzuprasArasvabhAvA asthiratvaguNamApannA dUSyAn dUSayitvA prabalaraktapittAtmakatayA janayanti, vipragurudharSaNamapi karmaNAzca kuSThehetutvaM satraivAsti visarpa tu tanna pratiniyataM dRzyate iti bhedH| kecit tu pRthaktrayastribhizcaiko visarpA dvandvajAstraya iti vakSyamANavacanamupanyasya ekAdidoSajo visarpaH kuSThaM savvaM tridoSajameveti bhedamAhustanna tadvacanArdhAt pUrvam-sa ca saptavidho doSaivijJa yaH saptadhAtuka ityarddhavacanena sarveSAM visarpANAM saptadhAtukakhavacanAdulvaNadoSeNa tu kuSThavat vAtikAdivyapadezAta // 3 // yaduktaM-'pRthak vayaH vibhizcaiko visarpA dvandvajAstrayaH' iti vcnaavrnnynti| sidoSatve'pi visrpnnaannaikdossjkusstthvt| ekadoSatAdivyapadezastavocyate // 3 // For Private and Personal Use Only
Page #403
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kuSThacikiSmitama 2632 crk-sNhitaa| tataH kuSThAni jAyante sapta caikAdazaiva c| na caikadoSajaM kiJcit kuSThaM samupalabhyate // 4 // sparzAjJatvamatisvedo na vA vaivrnnymunntiH| koThAnAM lomaharSazca kaNDUstodaH zramaH klamaH // vraNAnAmadhikaM zUlaM shiighrotpttishcirsthitiH| suptatvamaGgadAhazca kuSThalakSaNamagrajam // 5 // ata Urddha maSTAdazAnAM kuSThAnAM kapAloDumbaramaNDalayajihva-puNDaroka-sidhmakAkaNekakuSThacaukhyakiTimavipAdikA gaGgAdharaH-dravyamuktvA liGgamAha-sapta caikAdazaiva ceti / aSTAdazaiva viti na kRlA padabhedAdidaM zApitaM mahAkuSThAnisaptaiva kSudrakuSThAnyekAdazaiveti / eSAmulvaNadoSabhedena ca saGkhyA nidAnasthAne pUrvamuktA tena naatroktaa| samprAptihi saMkhyA vidhA ca sammAptizca vizanaliGgaM bhavatIti saMkhyApi liGgamatra bodhyam / sarveSAM tridoSajatvaM darzayati-na caikdossjmityaadi| suzruta hi sarvANi kuSThAni savAtAni sapittAni sazleSmANi sakrimINi ca bhavantyutsannatastu doSagrahaNamabhibhavAditi // 4 // gnggaadhrH-puurvruupmaah-sprshaajnykhmityaadi| sparzAzatvaM khaci vApaH sprshjnyaanrhitsmityrthH| atisvedo na vA sveda iti viklpenaatisvedH| vaivayaM shriirsy| kotthaanaamunntiH| evamavasthApannazarIrasya gAtre yadi kazcida vraNaH syAt tadA vraNAnAM yadrapasambhava evaM tacchalAnAM tadra pazUlAdadhikaM zUlaM syAt / evaM tatra gAtre vraNAnAM zIghrotpattiH syAd rohaNaJca cireNaiva syAda raktapittAtiduSTadehalAditi cirsthitirbhvti| suptalamale aGgapradezAnAmakriyatvaM daahshceti| kuSThasyAgrajalakSaNaM pUrvarUpam // 5 // cakrapANiH-sapta ceti vizeSavicchedapAThena saptAnAM kuSTAnAM mahAkuSThatvam ekAdazAnAJca kSudrakuSThatvaM bodhayati / nidAne na vihitAnAmapi kSudrakuSTAnAmiha cikitsAthai vidhAnam // 4 // cakrapANiH-sparzetyAdi pUrvarUpaM, na vA sveda iti sambandhaH, atisvedAsvedau tu svedavahasroto'varodhAnavarodhakRtau jnyeyau| zIghrotpattizvirasthitizca vraNAnAmeva // 5 // For Private and Personal Use Only
Page #404
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / 2633 lasakada, carmmadalayAmAvisphoTaza tAru vicarcikAnAM lakSaNA nyupadecyAmaH // 6 // kRSNAruNakapAlAbhaM yad rukSaM paruSaM tanu / kapAlaM todabahulaM tat kuSThaM viSamaM smRtam // 7 // rugdAharAgakaNDUbhiH parItaM lomapiJjaram / uDumbaraphalAbhAsaM kuThamoDumbaraM vadet // 8 // zvetaM raktaM sthiraM styAnaM snigdhamutsannamaNDalam / kRcchramanyonyasaMsaktaM kuSThaM maNDalamucyate // 6 // gaGgAdharaH - ata Uddha mityAdi - aSTAdazAnAM krameNa nAmAni kapAletyAdIni // 6 // kRSNa gaGgAdharaH- tatrAdau saptamahAkuSThalakSaNAnyAha - kRSNAruNetyAdi / kapAlavarNamaruNakapAlavarNa vA kapAlaM bhagnakhapairakhaNDaM, rukSaM nisneha, paruSa kharasparza, tanu aghanaM, todabahulaM, kapAlaM nAma mahAkuNDam / tat viSamam asamarUpaM smRtam / kuSThamidaM dvividhaM - vAtAdhikataraM pittAdhikataraJca / tatra vAtAdhikataramaruNAdhikasvalpakRSNavarNa kapAlavaNaM, pittAdhikataraM svalpAruNakRSNavarNakapAlavarNamityubhayameva kRSNAruNakapAlAbhamityanena adhikataravAtAd bhavati tannidAnasthAne proktam / suzrute ca vAtenAruNAbhAni tanUni visarpaNi todabhedasvApayuktAnyaruNAni ityaruNaM nAma paThitvA pittena kRSNakapAlavarNa kapAlaM nAma paThitaM yathA kRSNakapAlaprakAzAni kapAlakuSThAnIti // 7 // gaGgAdharaH- rugdAhetyAdi / lomapiJjaraM lomabhiH piJjaraM kapilamabhirityarthaH / udumbaraphalAbhAsaM spaSTam / kuSThamidamauDambaraM nAma nidAnasthAne pitte'dhikatare bhavatIti proktam / suzrute ca pittena pakoDumbaraphalA kRtivarNAnyauDambarANIti // 8 // gaGgAdharaH- zvetaM raktamityAdi / zvetaM raktaM puNDarIkapuSpapatravat zvetaM raktaM sthiramaca kaThinaM styAnaM ghanam utsannamaNDalamucca maNDalAkAraM kRcchra kRcchrasAdhyam anyonyasaMsaktamekamapareNa sammilitamiti kuSThaM maNDalamucyate, nidAna cakrapANiH- kapAlaH kharparazakalaH / viSamaM duzcikitsyam / lomapiaramiti kapilam / For Private and Personal Use Only
Page #405
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kuSThacikitsitam 2634 crk-sNhitaa| karkazaM raktaparyantamantaHzyAvaM savedanam / yadRSyajihvAsaMsthAnamRSyajihva taducyate // 10 // sazvetaM raktaparyantaM puNDarIkadalopamam / sotsedhaJca sarAgaJca puNDarIkaM taducyate // 11 // sthAne zleSmaNyadhikatare proktam / suzrute tvetat kuSThaM pauNDarIkaM nAma paThitaM yathA zleSmaNA puNDarIkapatraprakAzAni pauNDarIkAraNa teSAmutsannatA parimaNDalatA kaNDUcirotthAnavaJceti liGgAnIti // 9 // - gnggaadhrH-krkshmityaadi| gojihvAvat kharasparza raktaparyantamante raktavarNamantaHzyAvaM madhyabhAge zyAvavarNa savedanam RSyajihvAsaMsthAnam RSyo nIlANDo hariNastasya jihvAkAraM kuSThamRSyajihvam idaJca dvividhaM vAtapittottaraM pittottrshc| tatra vAtapittAdhikataramidaM nidAnasthAne vyAkhyAtam asmiNstntre| suzrute tu-pittena RSyajihvAprakArakharakhAni RSyajihAnyoSacopaparidAhadhUmAyanAni kSiprotthAnaprapAkamedikhAni krimijanma ceti liGgA: nIti paThitam // 10 // gnggaadhrH--sshvetmityaadi| sazvetaM raktaparyantamante zvetaraktavarNa madhye sarAgaJceti ISat lohitmiti| puNDarIkadalopamaM padmapuSpadalAkAraM sotsedhamunnataM sarAgaJceti vyaakhyaatm| sadAhaJceti pAThAntare ISadAha pittkphotthkhaat| idazca puNDarIkaM dvividhaM pittakaphAdhikataraM kaphAdhikataraJca tayorAdyamasmiMstantre nidAnasthAne cAtra ca likhitaM, kaphottarantu suzrute zleSmaNA puNDarIkapatraprakAzAni pauNDarIkANi teSAmutsannatA parimaNDalatA kaNDacirotthAnatvaJceti / etairlakSaNaistulyatvAnmaNDalasyaiva nAma pauNDarIkam / asya tu puNDarIkasya bahubahalaraktapUyalasIkAdilakSaNe dAdasya nAma na poNDarIkaM sushrute||11|| utsnmnnddlmityudgtmnnddlm| Rpyo nIlANDo hariNaH, RSyajihvAsaMsthAnamiti tajihvAkAram / prAyazvorasItyurasi bAhulyena bhavati zleSmapradhAnatvAt, kadAcidanyatrApi For Private and Personal Use Only
Page #406
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir chama adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2635 zvetaM tAmra tanu ca yad rajo ghRSTaM vimuJcati / alAbUpuSpavarNazca tat sidhmaM bhUyasorasi // 12 // yat kAkaNantikAvarNamapAkaM tInavedanam / tridoSaliGga tat kuSThaM kAkaNaM naiva sidhyati // 13 // iti sapta mhaakusstthaani| gaGgAdharaH-zvetaM taamrmityaadi| tanu cAghanaM ghRSTaM rajorUpaM camma muJcati / kacidalAbUpuSpavat zvetavarNazca bhUyasA prAyeNorasi Urddha dehe ca bhavati, tat sidhmaM nAma mhaakusstthm| bhUyasAgrahaNe kacidadhodehe'pi bhvti| nanu suzrutekSadrakuSTheSu sidhma paThitaM "kADanvitaM zvetamapAki sidhma vidyAt tanu prAyaza Urddha dehe" iti, kathamatra mahAkuSTheSviti cet satyam / nidAnasthAne'dhikatarayoH zlepmamArutayoH sidhmetyuktaM tatra kaphamArutAdhikataraM tAmravaNavat kiJcicchata. mizritatAmravarNa bahutaraM sthAne sthAne bhavati, alpapUyAdimacca tanu ca ghRSTaM rajo muzcatyetadekavidhaM, tatra kaphAdhikye aparaJcAlAbapuSpavat zvetamapAki kaNDayutamadAhaM tanu ca rajo ghRSTaM muJcati tat prAyeNa vakSasi voddha dehe vA bhavati / dvividhametat tvagraktAdigatamavagAda mahAkuSThamasmiMstantre paThitaM tat kaphottaramiti matvA suzra te kSudrakuSThe paThitaM tvaGmAtrAzritatvenAnavagADhatvAditi // 12 // gaGgAdharaH-yat kaaketyaadi| kAkaNantikA gujAphalaM tadvarNa madhye'tIvakRSNamante cAtIvaraktaM madhye rakta mante kRSNaM vA tridoSaliGgamiti / sarvakuSThAnAM tridoSajatve'pyekadvAlvaNavyavacchedArtha tridosslinggmityuktm| idazca dvividha tridoSolvaNamekaM yadidaM nidAnasthAne paThitaM kAkaNastikAraNAnyAdau pazcAt savvekuSThasamanvitAni pApIyasAM sabakuSThaliGgasambhavenAnekavarNAni kAkaNakAnIti vidyaadityuktm| suzrute tu pittena kAkaNantikAphalasadRzAnyatIvaraktakRSNAni kAkaNakAni, teSAmapyoSacoSaparidAhadhUmAyanAni timotthAnapAkabheditvAni krimijanma ceti linggaani| tatrAdibalapravRttaM pauNDarIkaM kAkaNakazcAsAdhyamityuktam / tatrAdibalapravRttA ye zukrazoNitadoSAnvayAH kuSThAzeH bhavatIti bhaavH| phAkaNantikA gunaa| kuSTatvenaiva tridoSaliGgatve siddhe punastadvacanaM prabalatridoSaliGgatvopadarzanArtham // 6-13 // For Private and Personal Use Only
Page #407
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2636 crk-sNhitaa| (kuSThacikitsitam asvedanaM mahAvAstu yanmatsyazakalopamam / tadekakuSTha caukhyaM bahulaM hasticarmavat // zyAvaM kie kharasparza paruSaM kiTimaM smRtam / vaipAdikaM pANipAda-sphuTanaM tInavedanam // prabhRtayaste'pi dvidhA, mAtRjAH pitRjAzceti / iti sapta mahAkuSThAni / mahattvaJcaiSAM kSipramuttarottaradhAtvavagAhanabahubahuladoSajatvakriyAbhUyastvayogitvamiti // 13 // gaGgAdharaH-ata Urddha kSudrakuSThAni vkssynte-asvednmityaadi| mahAvAstu mahAsthAnaM, matsyazakalopamaM matsyakhaNDa sadRzaM tadekakuSThaM nAma kSadrakuSTham / vAtakaphAdhikametat / suzrute ca kRSNAruNaM yena bhaveccharIraM tadekakuSThaM pravadantyasAdhyam iti| tathA aruH sasidhmaM rakasA mahacca yaccaikakuSThaM kaphajAnyamUnIti, punaHkaphajatvamuktamekakuSThasya ; tadatra vakSyamANe cakhyimekakuSThazca kiTimaM savipAdikam / kuSThazcAlasakaM jJeyaM prAyo vAtakaphAdhikamityatra prAyograhaNAt kevalakRSNAruNazarIratve kaphAdhikakhamaravedamahAvAsvAdilakSaNe vAtakaphAdhikakha. mi ta naacaayyeyovirodhH| cAkhpanna bahulaM hasti cammaiva diti hasticarmavadahalaM dhanaM tasmAca tathA yat taccakhyiM kuSThaM kssudrmev| idazca pAyo vAtakaphAdhikamuktaM tadvakSyamANam / shyaavmityaadi| kiNakharasparza kiNo rUhavraNasthAnavat paruSa rukSam / kiTimamidaM vAtakaphAdhikaM vakSyate / suzra te tu yat srAvi vRttaM ghanamugrakaNDa sasnigdhakRSNaM kiTimaM vadantIti, zeSANi pittaprabhavANi vidyAdityukterasya pittAdhikatvaM na virudhyate vakSyamANe prAyograhaNAt / yat kiTimamevaMsAvasnigdhakRSNAdilakSaNaM syAt tat pittolvaNameva syAt ; pAko hi na pittaM vinA syAditi / vaipAdikamiti vipAdikA svaarthikrvnn| pANipAdasphUTanam pANI pAde ca vidAriNaM tiivrvednshc| idaM prAyo vAtakaphAdhika vkssyte| suzrute tu pAdagatA vicaccikA vipAdikA nAma paThitA vicaccikAbheda eva na cayaM vipAdikA ptthitaa| kuSThAnAmaparisaGgha prayavidhavAdaparANi ca cakrapANiH--mahAvAstviti mahAsthAnaM, matsyazakalopamamiti matsyatvakasadRzaM, kiNavat kharasparzI yasya tat kigakharasparzam / kiNo vraNasthAnam // 14 // . * "matsyakhaNDasahazam" iti lipipramAdaH, matsyazalkasadRzamiti paThanIyam / zakalazabdasya khaNDaM zalkanceti dvividho'rtho dRzyate / For Private and Personal Use Only
Page #408
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uma adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / kaNDUmadbhiH sarAgaizca gaNDairalasakaM viduH / sakaNDurAgapir3akaM dadru rmaNDalamudgatam // raktaM sazUlaM kaNDUmat sasphoTaM yad datyapi / taccarmmadalamAkhyAtaM saMsparzAsahamucyate // pAmA zvetA zyAvAH kaNDUrAH pir3akA bhRzam / sphoTAH zyAvAruNAbhAsA visphoTAH syustanutvacaH // For Private and Personal Use Only 2637 ca paThitAni yAnyatra noktAni parisapa - visarpa - vakaseti / kaNDUmadbhirityAdi / gaNDai zothavadalpAlpavraNazothairalasakaM nAma kSudrakuNDam / idaJca prAyo vAtakaphAdhikaM vakSyate / suzrute tu sthUlAruSkaM nAma paThitaM tulyalakSaNakhAt / tada yathA / sthUlAni sandhiSvatidAruNAni sthUlArupi syuH kaThinAnyarupIti / tatraitat kaphajamuktam / tatrAyamabhisandhiH / yat kaNDUmat sarAgasvalpagaNDarUpaM tadalasaM vAtakaphAdhikaM, yat tu sandhisthAne dAruNasthUla gaNDarUpaM tat kaphAdhikaM sthUlArukaM nAma suzrutenoktamiti na virodhaH / sakaNDUrAgetyAdi dadralakSaNam / nanu suzra te mahAkuSThaM dadrakuSThamuktapatra tu kSudrakuNTheSu pAThaH kathaM saMgacchate ? ucyate, muzrute zleSmaNA atasIpuSpavarNAni tAmrANi vA visapaNi pir3akAvanti ca dadrukuSThAni teSAm utsannatA parimaNDalanA kaNDUcirotthAnaJceti liGgAnItyevaM yavadadvakuSThamuktaM tadeva mahAkaSTadatvAnmahAkuSThamuktam / atroktantu nAtikaSTatvAt kSUdrakuSThamuktamiti na virodhaH kuSThAnAmaparisaGghA yavidhatvAt / raktamityAdi / dalati vidIryyate / cadalamidaM kuSThaM pittazleSmAdhikam / suzrute zeSANi pittaprabhavANItyukteH pittajamuktaM "syuyena kaNDUvyathanaupacopAstaleSu taccadalaM vadanti" iti / karatale kaNDAdimad yaccammavidAraNaM tat pittAdhikaM yat tu saMsparzAsaha zUlasa sphoTakaNDUmaccarmmavidalanaM tat pittazleSmAdhikamiti na virodhaH / pAmetyAdi / zvetAruNazyAvavarNA pir3akA kaNDUrA bhRzamatyarthaM sApAmA / etacca kuSTaM pittazleSmAdhikaM vakSyate / suzrute zeSANi pittaprabhavANItuktayA / sAsrAvakaNDUpa ridAhavadbhiH pAmANukAbhiH piDakAbhiruktA iti / asyA evAvasthAntaraM kaccharnAmoktA / sphoTaH sadAharati saiva kaccha H sphikpANipAdaprabhavairnirUpyeti / tatra bahukhAvA pAmA pittAdhikA, alpasrAvA 331
Page #409
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2638 caraka saMhitA | [ kuSThacikitsitam raktaM zyAvaM sadAhArtti zatAruH syAda bahutraNam / sakarADU pikAzyAvA bahukhAvA vicarcikA // 14 // ityekAdaza kSudrakuSThAni / vAte'dhikatare kuSThaM kApAlaM maNDalaM kaphe / pitte tvauDumbaraM vidyAt kAkaraNantu tridoSajam // 15 // vAtapitte zleSmapitte vAtazlepmaNi cAdhike / RSyajihna' puNDarIkaM sidhmakuSThaJca jAyate // 16 // pittakaphAdhiketi na virodhaH / sphoTA ityAdi / tanukhazyAvAruNasphoTo visphoTaH / kuSThamidamapi pittazleSmAdhikam / suzrute nAyamukta eSo'pi pittakaphAdhikye vakSyate / raktaM zyAvamityAdi / sadAhAtti raktazyAvavarNa bahuvarNa zatAruH, kuSThamidaJca pittakaphAdhikaM vakSyate / suzrute netraM paThitam / mahAkuSThavisarpa parisarpavaseti catvAri cAnyAni paThitvaikAdaza kSudrakuSThAni vyAkhyAtAni / tad yathA / tvakoca bhedasvapanAGgasAdAH kuSThe mahatpUrvvayute bhavanti / visavat sarpati sarvvato yastvagraktamAMsAnyabhibhUya zIghram / mUrcchAbidAhAratitodapAkAn kRtvA visarpaH sa bhaved vikAraH / zanaiH zarIre pir3akAH sravantyaH sarpanti yAstaM parisarpamAhuH / kaNDUnvitA yA pir3akA zarIre saMsrAvahInA cakasocyate seti / tAnyanuktAnyapi na virudhyante / nidAnasthAne huktaM saptavidhamaSTAdazavidhamaparisaGghA yavidhaJceti / sakaNDityAdi / vicacicakA kaphamAyA / vicarciketi vakSyate / suzrute zeSANi pittama vANItyuktayA pittajA vicarcikA zeyA / rAjyo'tikaNTurttirujaH surukSA bhavanti gAtreSu vicarcikAyAm / kaNDUmatI dAharujopapannA vipAdikA pAdagateyameveti / alpasvAvAtikA durttirujAnvitarAjimatI vicarcikA pittena sasrAvA saka yA pikArUpA tu vicarcikA zleSmaprAyeti na virodhaH // 14 // 1 ? I gaGgAdharaH- aSTAdaza kuSThalakSaNAnyuktvA AzrayadoSamAha - vAte'dhikatare ityAdi / spaSTArtham // 15 // gaGgAdharaH - vAtapitte ityAdi / yathAkramaM bAtapitte'dhikatare RSyajihvam, idamapittaM puNDarIkam, vAtazleSmaNi sidhmakuSTham // 16 // cakrapANiH - cikitsArthaM vAtAdyAdhikyaM kuSThaSvAha vAta ityAdi / RSyajihvAdiSu vAtapittAdhikyAdi yathAsaMkhyaM jJeyam // 15 // 16 // For Private and Personal Use Only
Page #410
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH cikitsitsthaanm| 2636 cakhyimekakuSThazca kiTima savipAdikam / kuSThazcAlasakaM jJayaM prAyo vAtakaphAdhikam // 17 // pAmA zatArurvisphoTaM dadruzcarmadalaM tthaa| pittazleSmAdhikaM prAyaH kaphaprAyA vicarcikA // 18 // gaGgAdharaH-caukhyAdikAni paJca vAtakaphAdhikAni // 17 // gaGgAdharaH-pAmAdIni pazca piskphaadhikaani| vicarcikA kphaadhikaa| prAyograhaNAdanyathApi sarvANi bhvntiiti| nanu suzrute dhAtugatadopajakuSThAni paThyante, tAni kathamatra na dRzyante / tada ythaa| bhavanti caatr| yathA vanaspatirjAtaH prApya kaalprkrssnnm| antabhUmi vigAheta mUlai ssttivivrddhitaiH| evaM kuSThaM samutpannaM khaci kaalprksstH| krameNa dhAtUna vyAmoti nrsyaaprtikaarinnH| sparzahAniH svedanakhamIpatkaNDUzca jaayte| vaivayaM rukSabhAvazca kuSThe khaci smaashrite| khakasvApo romaharSazca svedsyaatiprvrtnm| kaNDU. vipUyakazcaiva kuSThe shonnitsNshrite| bAhulyaM vaktazoSazca kArkazya pir3akodgamaH / todaH sphoTaH sthiratazca kuSThe maaNssmaashrite| daugandhyamupadehazca pUyo'tha krimayastathA / gAtrANAM bhedanazcApi kuSThe medHsmaashrite| nAsAbhaGgo'kSirAgazca kSate ca krimismbhvH| bhavet svaropaghAtazca asthimjjsmaashrite| koNyaM gatikSayo'GgAnAM sambhedaH ksstsrpnnm| zukrasthAnagate liGgaM prAguktAni tathaiva c| strIpusayoH kuSThadoSAda dussttshonnitshukryoH| yadapatyaM tayojAtaM meM yaM tadapi kusstthitm| kuSThamAtmavataH sAdhyaM khagraktapizitAzritam / medoMgataM bhaveda yApyamasAdhyamata uttaramiti ? ucyate, nidAnasthAne sAdhyAnAmapi upekSyamANAnAmityAdi sAdhAraNyena proktaM tat tu sarva mitthaM vyAkhyeyamiti / brhmstriisjjnvdh-prsvhrnnaadibhiH| karmabhiH pAparogasya prAhuH kuSThasya sambhavam / mriyate yadi kuSThena punarjAto'pi gcchti| nAtaH kaSTataro rogo yathA kuSThaM prakIrtitam / AhArAcArayoH proktAmAsthAya mahatIM kriyAm / oSadhInAM viziSTAnAM tapasazca nissevnnaat| yastena mucyate jantuH sa puNyAM gatimApnuyAt / prasaGgAda gAtrasaMsparzAnnizvAsAt shbhojnaat| sahazayyAsanAcApi ysmaalyaanulepnaat| kuSThaM jvarazca zoSazca netrAbhiSyanda eva c| auSasargikarogAzca saMkrAmanti nraanrmiti| etat sarva vaacym| iti // 18 // For Private and Personal Use Only
Page #411
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2640 caraka saMhitA / savvaM tridoSajaM kuSThaM doSANAJca balAbalam / yathAsvalakSaNairvaddhA kuSThAnAM kriyate kriyA // doSasya yasya pazyet kuSTheSu vizeSa liGgamudriktam / tasyaiva zamaM kuryyAt tataH paraJcAnubandhyasya // 16 // kucha vizeSairdoSA doSavizeSaiH punaH kuSThAni / jJAyante te hetuM # hetustAMzca prakAzayati // 20 // { kuSTacikitsitam gaGgAdharaH- nidAnaM liGgamAzrayaJca kuSThAnAmuktvA prazamanaM vivakSAdau parIkSyamAha - sarvvaM tridoSajamityAdi / sarvvaM kuSThaM tridoSajam / tatra doSANAM balAbalaM yathAsvaiH svamanatikramyArthAt svaiH svairlakSaNaiH buddhA kuSThAnAM kriyA cikitsA kriyate / nanu doSANAM balAvalaM buddhA kIdRzI kriyA kAyryetyata Aha - doSasyetyAdi / kuSTheSu yasya doSasya udriktaM prabalaM yaliGgavizeSaM pazyet, tasyaiva doSasya balavattvAdAdau zamaM kuryyAt tataH paramanubandhyasyApradhAnasya doSasya zamaM kuryyAditi // 19 // gaGgAdharaH- nanu kaiH ke zAtavyA ityata Aha-kuSThetyAdi / kuSThavizeSaH atraivopadiSTavatena kApAlamityAdidoSavizeSopadezapUrvaka kApAlAdibhirdoSA vAtAdayo jJAyante / punardoSavizeSeNa vAtAdinA kRSNAruNAdikarmmakRtA kuSThAni jJAyante / te doSavizeSA hetu prakAzayanti yAdRzarukSazItAdihetu sevaneduSTA hi doSavizeSA bhavanti tAdRzarukSAdiliGgAni kuvrvvantIti / evaM hetu rukSAdidharmA kaTTAdistAna doSavizeSAn prakAzayati / yo hi For Private and Personal Use Only cakrapANiH - uktaikadoSajatvAdinA kuSTheSvavirodhaM darzayannAha - savrvvamityAdi / tridoSajatvaM sarvvakuSTheSu vyavasthitameva / doSabalAbalavivakSayA cikitsAthai vA ekadoSajatvAdivyapadeza iti bhAvaH / anubandhyasyeti apradhAnasya // 17-19 // cakrapANiH- samprati durjAtasya kuSTavizeSasya tathA kuSThajanakasya ca hetoH parasparavirodhakatvamAha- kuSTavizeSairityAdi / kuSThavizeSaiH kuSThaM jJAtvA, kuSThAni jJAyante yairvizeSaste kuSThavizeSAra hai: vAtAdhiko'yaM paittiko'yamiti kuSThadoSe pratijJAte doSavizeSajJAnAt viziSTAni kuSThAni jJAyante, yathA idaM vAtottaraM kuSThaM tasmAt kApAlamidam, pittAdhikatvAnmaNDalamidamityAdi / tathA yaH kuSTheSvaparijJAto hetuH sa doSairjJAyate / yathA kuSThaM vAtottaraM dRSTvA vAtottarakuSThajanakAni viruddhAzanAdIni kAraNAni jJAyante hetubhizca doSavizeSakuSThAni jJAyante / yasmAdanena * tairheturiti cakraSTataH pAThaH /
Page #412
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH cikitsitasthAnam / raukSyaM zoSastodaH zUlaM saGkocanaM tathAyAsaH / pAruNyaM kharabhAvo harSaH zyAvAruNatvaJca // kuSTheSu vAtaliGgaM ----- ---------dAho rAgaH parisravaH pAkaH / visro gandhaH kledastathAgapatanazca pittakRtam // zvaityaM zaityaM kaNDUH sthairya sotsedhagauravasnehAH / kuSTheSu tu kaphaliGgaM jantubhirabhibhakSaNaM kledaH // 21 // sabai liGgairyuktaM matimAn vivajayedabalam / tRSNAdAhaparItaM zAntAgniM jannubhirjagdham // 22 // doSavizeSo gUDhaliGgakhAnna vizeSeNa jJAtuM zakyate, sa khalu rukSakupitazced rukSeNa sevitena prakAzitaH syAdanyairvAnyaivyaktaM syAditi // 20 // gaGgAdharaH-tasmAt kuSThasAdharaNe vaataadilinggaanyaah-rokssymityaadi| zoSaH zarIrasya mukhasya ca / todaH suuciivdvednaa| zulaM vedanAmAtram / sngkocnmngglyaadiinaam| pAruSyaM kAThinyam / kharabhAvaH kArkazyam / harSoM gAtrANAM lonnAzca / iti kuSTheSu vaatlinggm| dAha ityAdikaM kuSThe pittakRtaM linggm| rAgo rktaamtaa| parisravaH prisraavH| pAka iti pacanam, tena kledatra tiH| visro gandha aamgndhH| kledazca pittkaayyH| zvaityamityAdi kphlinggm| kuSTheSu sotsedha uccatam / kledAntaM kaphaliGgavacanam / eteSAM vAtAdInAmebhiradhikatamai liGgairbalaM vidyAdalpatamaliGrabalaM doSa vidyAta // 21 // gaGgAdharaH-teSAzca balAbalAbhyAM kuSThasya guNamAha-sabai rityaadi| tridoSaliGgamabalaM kuSThinaM matimAn vivjjyet| balavantantu pratyAkhyAya pratikuryAditi bhaassym| tathA tRSAdiyuktaM zAntAgniM kuNThe patitakrimi vAtottarakuSThajanakaM sevitaM tasmAdasya vAtottaraM jhApAlaM kuNThaM bhaviSyatIti kiMvA kuSThadoSayoH anyonyagamakatvaM tatkAryakAraNatayA parasparagamakatvAdupapannamiti darzayannAha-tairiti / taiH kuSTha: kAryarUpaiheturnAmadoSaH anumIyate, hetuzca doSarUpasthAnakAryyarUpakuSThavizeSAnavagamayatItyarthaH // 20 // cakrapANiH-kuSThagatadoSajJAnArtha vAtAdiliGgAnyAha-raukSyamityAdi / dAhAdayaH pittaliGgAni / cikitsAnivRktayartha sAdhyAsAdhyakuSThAnyAha-sacarityAdi // 21 // 22 // .. For Private and Personal Use Only
Page #413
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ kuSThacikitsitama 2642 crk-sNhitaa| vAtakaphaprabalaM yad yadekadoSolvaNaM na tat kRccham / kaphapittavAtapittaprabalAni tu kRcchakuSThAni // 23 // vAtottareSu sarpirvamanaM zleSmottareSu kusstthessu| pittottareSu mokSo raktasya virecnshcaagre|| vamanavirecanayogAH kalpoktAH kuSThinAM pryoktvyaaH| pracchanamalpe kuSThe mahati ca zastaM sirAvyadhanam // bahudoSaH saMzodhyaH kuSThI bahuzo'nurakSatA prANAn / doSe hyatimAtrahRte vAyuhanyAdabalamAzu // 24 // kuSThinaM parivajjayen / yad yat kuSThaM vAtakaphaprabalamekadoSolvaNaJca tat kuSThaM na kRccha, kaphapittavAtapittapabalAni yAni kuSThAni tAni sANi kRcchANi / / 22 // 23 // gaGgAdharaH-sAdhyAsAdhyavamuktvA krameNa kriyaakrmmaah-vaatottressvityaadi| sapivekSyamANaM sAdhitaM ghRtm| zleSmottareSu kuSTheSu vamanam, pittottareSu raktasya mokSo virecnshc| agre iti sarvatra yojyam / vmnvirecnyogaanaahymnetyaadi| kalpasthAne uktA arthAdavakSyante ye yogAH kuSThaharatvena, te kuSTinA pryoktvyaa| alpe'navagADhakuSThe pracchanaM pAcA iti loke / mahati agAr3he sirAvyadham / bahudoSaH kuSThI sNshodhyH| tasya prANAn balAdIna bahuzo'nurakSatA bhiSajA bahuzaH stokastokaniharaNena na tvekadA bahudoSaniharaNama paJcabhiH karmabhiH sNshodhniiyH| kuto'sya prANAdIn rakSatetyata Aha-doSe hiityaadi| hi yasmAt / doSe'timAtrahate vAyuH prabalo bhavati puruSazvAbalaH pANiH yathAkramaM cikitsaamaah-vaatottressviti| agre iti sarpirAdiSu yojyam / tema kAtottarAdiSu sarpiH prathamaM karttavyam / tadanu vakSyamANA cikitsA kAryA iti| bahuzaH isi babarakSArtha stokastoka doSanirharaNena punaHpunaH shodhyH| ekadA hi bhUridoSaharaNe balAyo mahAtyayaH syaat| ata evAha-doSe tvatimAvahRte ityaadi| doSe iti jAtau ekakvanam / tena kaphapittayorapi grahaNam / kiMvA doSa iti ekavacanenaiva ekadoSasthApyatimAtraharaNa vAyuH For Private and Personal Use Only
Page #414
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7 ma adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / snehasya pAnamiSTa N zuddhe koSThe pravAhite rate / vAyurhi zuddhakoSThaM kuSThinamabalaM vizati zIghram // 25 // doSoSTa hRdaye vAmyaH kuSTheSu coddhu bhAgeSu / kuTajaphalamadhukamadanaiH sapaTolairnimbara sayuktaH // zItarasaH pakkaraso madhUni ca madhukaJca vamanAni / kuSThe trivRtA dantI triphalA ca virecane zastAH // sauvIratuSodakamAlor3anamAsavAMJca sIdhUni / zaMsantyadhoharANAM yathAvirekaM kramazceSTaH // 26 // 2643 syAt, abalaJca puruSaM sa khalu vAyurhanyAdAzu / tasmAt prANAn bahuzo rakSatA bhiSA bahudoSaH kuNDI saMzodhyaH // 24 // gaGgAdharaH- zuddhe koSThe sati kiM vidheyamityata Aha-snehasyetyAdi / zuddhe koSThe sati skte pravAhite snehasya pAnamiSTam / kasmAdityata AhavAyutyAdi / hi yasmAt zuddhakoSThaM kuSThinamavalaM vAyuH zIghra vizati / tasmAdvAtazamanArthaM zuddhAnantaraM snehapAnamiSTam / / 25 / / gaGgAdharaH -- tatrAdau vamanamAha-dopoliSTa ityAdi / hRdaye sati UrddhabhAgeSu kuSTheSu vAmyo'nyathA na vAmanIyaH / Aha- kuTajetyAdi / kuTajaphalAdIna paTolAntAn kalkIkRtya zItarasa: atantra area at pakarasaH kAthakaSAyaH kAryaH / tatra nimbaM na kalkIkuryyAt kintu svarasaM kukhA tatra dAtavyam / madhUni kSaudrANi ca tatra dAtavyAni / madhukaM yaSTImadhu / virecanayoganAha- kucha ityAdi / virecanabheSajasya Alor3anadravamAha - sauvIretyAdi / yathAvirekamiti samyagyogAyogAdyanurUpaH kramazvAbhISTaH / samyagyogAdau peyAlaGghanAdiya yo vidhiruktaH sa sa vidhiH kramaH kAyye ityarthaH // 26 // For Private and Personal Use Only doSo kliSTe kairvAbhya ityata uktaM hi zeSadoSe hanyAditi / snehasya pAnaM jJeyam / azuddhakoSTasya vyAdhivarddhanaM bhavati / / vyAdhirativarddhate iti / zodhanena tu niHzeSe doSe kRte sazeSadoSatA nAsti // 23-25 // cakrapANiH- kuTajetyAdinA vamanadravyAnyAha / zItarasaH zItakaSAyaH / yathAvirekaM kramazceSTa 1
Page #415
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2644 * crk-sNhitaa| [ kuSThacikitsitam dAUvRhatIsevyaiH paTolapicumardamadanakRtamAlaH / sasnehairAsthApyaH kuSThI sklinggphlmustaiH|| vAtolvaNaM viriktaM nirUDhamanuvAsanArhamAlakSya / phalamadhukanimbakuTajaiH sapaTolaiH sAdhayet sneham // 27 // saindhavadantImadhukaM phaNijjhakaM sapippalIkaraaphalam / nasyaM syAt savir3aga krimikuSThakaphapradoSannam // 28 // vairecanikairdhamaH zlokasthAneritaiH prshaamynti|| krimayaH kuSThakilAsAH prayojitaruttamAGgasthAH // 26 // gnggaadhrH-kusstthinaamaasthaapnmaah-daarviityaadi| dArcI dAruharidrA, sevyamuzIraM, paTolapatraM, picumaddau nimbakhaka, madanasya phalaM, kRtamAlaM shmpaakphlmjjaa| eSAM kAthaiH sasnehastailAdimizritaiH kaliGgaphalamustakakalkamizrezca kuSThI nara aasthaapyH| pUrva viriktaM vAtolvaNaM kuSThinametena siddhisthAnoktanirUheNa vA nirUDhaM purussmnuvaasnaaiimaalkssy| phalamadhu. ketyAdibhiH kalkaizcaturguNena jalena snehaM tailAdikaM sAdhayet / tenAnuvAsayediti bhASyam, tadAha - vAtetyAdi / vyAkhyAta eSa zlokaH pUrvam // 27 // gaGgAdharaH-evaM catuSkAnantaraM paJcamaM nasyamAha-saindhavetyAdi / phaNijjhakaM madayantImUlam / vihaGgAnta eSa nasyayogaH krimyaadinH| vairecanika dhUmaiH zlokasthAnoktaiH krimayaH prshaamynti| uttamAnasthAH krimayaH kuSThakilAsAzcetyanvayaH // 28 // 29 // iti pradhAnamadhyAvarazuddhApekSayA peyAdikramaH dviza ekazo vA kAryaH, uktaM hi-peyAM vilepImakRtaM kRtaJca yUpaM rasaM trInubhayaM tathaikam / krameNa seveta naro'nnakAlAn pradhAnamadhyAvarazuddhizuddhaH' iti| AsthApanAnuvAsane yadyapi nAsthApyA kuSTina ityAdinA kuSThe niSiddha, tathApi asthApanAnuvAsanaikasAdhyAyAmavasthAyAM kartavye ev| yaduktaM- 'pravRttinivRttilakSaNasaMyoge guru lAghavaM sampradhArya samyagadhigacchet' iti / tenAha vaatolvnnmityaadi| AsthApanAnu. vAsanavidhAnaM sevyam // 26-28 // cakrapANiH-sUtrasyAne yadyapi eka eva vairecaniko dhUma uktastathApi tatroktadravyairvyastasamastairbahavo dhUmA bhavantIti bahuvacanamiha kRtam // 29 // For Private and Personal Use Only
Page #416
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir meM adhyAya: cikitsitasthAnam / 2645 sthirakaThinamaNDalAnAM svinnAnAM prstrprnnaaddobhiH| kUcce vighaTTitAnAM rktotvlesho'pnetvyH|| AnUpavArijAnAM mAMsAnAM poTTalaH sukhoSNaizca / .. khinnotsvinnaM vilikhat kuSThaM tIkSNena zastreNa // rudhirAgamArthamathavA zRGgAlAbUbhirAhared rudhiram / pracchitamalpaM kuSThaM virecayed vA jalaukobhiH // 30 // ye lepAH kuSThAnAM yujyantai niha taatrdossaannaam| saMzodhitAzayAnAM sadyaH siddhirmavet teSAm // 31 // yeSu na zastraM kramate sparzendriyanAzanAni yAni syuH| teSa nipAtyaH kSAro raktaM doSazca visrAvya // 32 // gnggaadhrH-sthirktthinmnnddlaanaamityaadi| sthirakaThinamaNDalAkArAn svedayikhA prastareNa vA praNADyA vA kuccairvA vighttttyet| tenokliSTaM raktamapanetavyam / kenApanetavyamiti tdaah-aanuupetyaadi| AnUpacArija mAMsaM svinnaM kRtA sukhoSNaH poTTalIkRtaiH khinna musvinnaM maNDalAkAraM kuSThaM tIkSNena zastreNa vilivet kiJcit kizcit chinnaM chinnaM kuryAt rudhirAgamartham / athavA zRGgaralAva bhirvA Ahareda raktam / alpaM kuSThaM pracchitaM kRtA jalokobhirvirecayeda vaa||30|| gaGgAdharaH-atha lepamAha-ye lepA ityaadi| niha tAsradoSANAM niha tA asrazca doSAzca yeSAM teSAM ye lepAH yujyante, teSAM lepAnAM siddhistadguNakarmakaraNe phlodye| teSAM saMzodhitAzayAnAm / AzayazodhanAt sadyaH siddhirbhavet na baniha tAsradoSANAm / malinIbhUtAzayatvena tadauSadhavI-dhAnaM syAta yathA mliSTe vAsasi na raGgayogaH samyaka syAt // 31 // gnggaadhrH-yessvityaadi| yeSu kuSTheSu zastraM na kramate zastracAraNaM na kattu shkyte| kuSThAni cAnyAni spazenendriyanAzanAni syuH| teSu kuSTheSu kSAro nipAtyaH, raktaM zRGgAlAbabhirjalokobhirvA visAvya vamanAdibhidoSa visrAvya ca cakrapANiH-nADya va nADI puSkaranAr3I svedAdhyAye uktaa| kUrca zastravizeSamAha-raktotkleza ukliSTaM rakta, svinnatvenosvinnam svinnotsvinnm| rudhirAgamArthamulikhediti sambandhaH / nihato'sradoSo yeSAM te niha tAtradoSAH // 30 // 31 // cakrapANiH-na zastraM kramata iti sirAdisaGkaTatvAnna zastraM yogyaM bhavati / sparzendriya 332 For Private and Personal Use Only
Page #417
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2646 crk-sNhitaa| [kuSThacikitsitam pASANakaThinaparuSe supte kuSThe sthire purANe ca / pItAgadasya kAryo viSaiH pradeho'gadaizcAnu // 33 // stabdhAni supta suptAnyasvedanakaNDulAni kusstthaani| kUccairdantItrivRtAkaravIrakaraJjakuTajAnAm // jAtyarkanimbajairvA patraH zastraiH samudraphenena / ghRSTAni gomayairvA tataH pradehaiH pradehyAni // 34 // mArutakaphakuSThaghnaM kammoktaM kuSThinAM kAryam / kaphapittaraktaharaNaM tiktakaSAyaiH prazamanaJca // 35 // sI Si tiktakAni ca yaccoktaM raktapittanut krm| vAhyAbhyantaramA tat kAyaM pittakuSTheSu // 36 // azIrogoktavidhinA sAdhitaH kSAro nipaatyH| pASANakaThinAdau kuSThe pItAgadasya agadaM pAyayitA anu.pazcAt tairagadaiviSaiH kuSThaharaiH sarvarogaharaiH vA padehaH kaaryH| yAni kuSThAni stabdhAdIni kUccaidantyAdInAM patraiH (jAtyAdInAM) zastraiH samudraphenena vA ghRSTAni gomayena vA zuSkeNa ghRSTAni pradehaH pradezAni kuryAt // 32-34 // - gaGgAdharaH-atha sarvakuSThinAM vAtakaphakuSThaghnamauSadhamatidizati maarutetyaadi| savvaSAM kuSThinAM mArutakaphakuSThadhnaM yat kamma pUrvamuktaM tat kAryam / evaM sarva kuSThinAM kaphapittaraktaharaNaM kaphAdInAM trayANAM vamanavirecanasirAvaidhAdibhirnirharaNaM, tiktakaSAyastiktarasayonikaSAyasteSAM prazamanazca kAyryam // 35 // gaGgAdharaH-kaphapittaraktAnAmeva prazamana ekastiktako rasaH kathaM vAtaM prazamayedityata aah-siipiiti| tiktakAni vakSyamANAni paJcatiktAdIni sapI Si savvaSAM doSANAM raktasya ca prazamanakhAt kaaryaanni| tathA raktapittanut karma yaduktaM raktapittacikitsite vAhya vahiH parimArjanazcAnA tat pittakuSTheSu kAyryam // 36 // nAzanAnIti tvgindriyhraanni| suptasuptAnIti suptavat suptAni acetanAni, sarvathA sparzAjJAnItyarthaH / sIpi tiktkaani| pittakuSThinAM raktapittaharAdIni kAryANi iti yojyam // 32-36 // For Private and Personal Use Only
Page #418
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2647 doSAdhikyavibhAgAdityetat karma kuSThanut proktam / vakSyAmi kuSThazamanaM prAyastvagdoSasAmAnyAt // 37 // dA/rasAJjanaM vA gomUtreNa prabAdhate kuSTham / abhayA prayojitA vA mAsaM savyoSagur3atalA // 38 // mUlaM paTolasya tathA gavAkSyAH pRthaka palAMzaM triphalA trivRcca / syAt trAyamANA kaTurohiNI ca bhAgArddhikA naagrpaadyuktaa|| palaM tathaiSAM sahacUrNitAnAM jale caite doSaharaM pibennaa| jIrNe rase dhanvamRgadvijAnAM purANazAlyodanamAdadIta // - gaGgAdharaH-upasaMharati-doSetyAdi / ityetat karma doSAdhikyavibhAgAta kuSThanut proktm| khgdosssaamaanyaaditi| sarveSu kuSTheSu lagadoSo'stIti sAmAnyAdekayaiva kriyayA sarvANi kuSThAni zAmyanti iti bhaavH| dAvI dAruharidrA, tatkAtho ghanIbhUto rasAJjanaM vA gomUtreNa pAnAditi shessH| mAsamiti ubhyyogenaanvitm| abhayAdiH dvitiiyyogH| prayojitA pAneneti zeSaH // 37 // 38 // / gnggaadhrH-muulmityaadi| paTolasya mUlaM, gavAkSyAH gorakSakarkaTyA mUlaM pratyekaM palAMzaM, triphalA ca pratyekaM palAMzA, tricca palAMzA, trAyamANA bhAgAddhikA arddhapalA, kaTurohiNI cApalA, nAgarasya pAdAMzayuktA krssmityrthH| sahacaNitAnAmeSAM paTolamUlAdInAM cakapANiH-dA:rasAJjanaM dAkviAthakRtaM rsaanyjnm| abhayAprayogo guDatailayoH kuSThanidAnatvenoktayorapi saMyogamahimnA harItakyA samaM prayogaH kuSThano bhavati // 37 // 38 // - cakrapANiH- mUlaM pttolsyeti| paTolamUlam tathA gavAkSyA api mUlaM, palAMzaH plprimaannH| triphalA vivRca pratyekaM plaaNshaa| yadyapi ca mahAtiktoktadvitIyapRthakazabdena triphalAyAH pratyeka bhAgaH sarvatra vyavasthApitaH, tathApi tasyaivArthasya dyotanArtha punaH pRthaktvaM graahyti| kiMvA trAyamANAyAH kaTurohiNyAH pRthaka bhAgAkatvaM drshyti| viphalAyAstu prasaGgata eva pRthagbhAgagrahaNaM siddhm| trAyamANAkaTurohigyoH pratyekaM SaTzANamAnaM nAgarasya cobhayorarddhabhAgapUrakatvenAIpalApekSayA caturthapAdadvayena catuSTayaM bhvti| evaM vAyamANAkaTurohiNInAgaraiH lamekaM, paTolamUlAdibhiH paJca palAnIti militvA SaTa palAni,tathA satyeSAM paTolAdInAm / cUrNI For Private and Personal Use Only
Page #419
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2648 crk-sNhitaa| kuSThacikitsitama kuSThAni zothaM grahaNIpradoSamarzAsi kRcchANi halImakaJca / yogaH prayogeNa nihanti caiSAM hRdvastizUlaM viSamajvaraJca // 39 // iti paTolamUlAdipUrNam / mustaM vyoSaM triphalA maJjiSThA dAru paJcamUlyau dve / saptacchadanimbatvaka savizAlA citrako mUrkhA // cUrNantu palabhAgairnavabhiH (r) saMyojitaM samadhdhAjyam / siddhaM kuSThanivarhaNametat prAyogikaM bhakSyam // jale bhRte jale pakve dopaharaM palamitaM pivediti| asminauSadhe jINe virekAnantaraM bheSajajIrNalakSaNodaye sati purANazAlyodanaM dhanvamRgapakSiNAM mAMsa. rasairAdadItArthAt bhuJjIta / paTolamUlAdicUrNam // 39 // gnggaadhrH-mustmityaadi| paJcamUlyau dve dshmuulii| saptacchadanimbayostvak / vizAlA gorksskrkttii| eSAM navabhiH palabhAgaizcarNa koSThAdyapekSayA kRtAnAmiti jarjarIkRtAnAm / SaTpalAnAM palamAkRSya jale zRtaM pibedevaM SaDdinaM prayojyam / SaDdinaprayogeNaivAsya prAyaH kusstthhrtvmunniiyte| etadvayAkhyAnasaGgatipradatantrAntarANIha likhynte| tathAhyagnivezaH "paTolamUlaM triphalA vizAlA ca plonmitaa| palAI lAyamANA ca tathA kttukrohinnii| karSA nAgaraM dattvA SaT plaanyvcuurnn,yet| jale zRtaM pibet koSNaM cUrNa syAtra palaM palam" ityaadi| tathA cakSuSyeNApyAha- "paTolamUlaM triphalA vizAlA ca plaaNshikaa| kaTukA trAyamANA ca palArdA paadnaagraa| tasmAt SaDbhAgamutkvAthya jale doSaharaM pibeda" iti / anye tu vyAkhyAnayanti yat palAMzazabdena karSa ucyte| tena paTolamUlasya pRthaka karSaH tathA gavAkSImUlasya karSaH triphalAyAH krssH| brAyamANA va nAgarapAdayuktA satI bhAgArddha kA karSapramANA bhvti| evaM kaTurohiNI ca nAgarapAdayuktA satI karSA bhavati / evaM militvA palaM cUrNIkRtaM jale zRtaM pibediti / etacca tnvaantrvirodhaat| tathA triphalAsamudAyabhAgasya cAnyAyasiddhatvAnnAti madhu / ' jtuukrnne-"pttolmuultiphlaa-gvaakssiitivRtaaplaiH| sAyantI kaTukA dvAbhyAM kRtvA naagrpaadikm| cUrNa palaM pibet tasmAcchRtam" ityAdivacanavirodhAt / jIrNe rase ityaadi| vireke'ta rasabhojanaM prayogatvAt dhanvamRgadvijAnAM rase zAlyodanamAdadIteti // 39 // * cUrNa tarpaNabhAgairnavabhiH iti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #420
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 7ma adhyAyaH } cikitsitasthAnam / zvayathuM sapANDurogaM zvitraM grahaNIpradoSamazasi / bradhnabhagandarapikAkaNDUkoThAMzca vinihanti // 40 // mustAdicarNam / / * Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2646 triphalAtiviSAkaTukAnimbakaliGgakavacApaTolAnAm mAgadhikArajanIdvayapadmakapUrvyAvizAlAnAm // bhUnimbapalAzAnAM dadyAd dvipalaM tatastrivRddha dviguNA tasyAzca punarbrAhmI taccUrNa sutinut paramam // 41 // suptikussttheH| navanItakaprayogo rasena jAtyAH samAkSikaH paramaH / saptadazakuSThaghAtI mAkSikadhAtuzca mUtreNa // gandhakayogAt athavA suvarNamAkSikayogAdeva / sarvvavyAdhivinAzanamadyAt kuSThI rasaJca nigRhItam // mAtrayA samadhyAjyaM saMyojitaM siddhametat kuSThanivarhaNaM prAyogikam abhyAsyaM bhakSyam / mustAdicUrNam / / 40 // gaGgAdharaH- triphaletyAdi / triphalAdInAM saptadazAnAM pratyekaM dvipalaM sarvvacUrNAt dviguNAtrit carNIkRtA / tasyAstrikRtAyA dviguNA brAhmI brAhmozAkacaNam / etaccUrNa suptinut sparzAnabhitvanut / suptikuSThe triphalAdi carNam // 41 // gaGgAdharaH - navanItaka ityAdi / navanItaketi navanItAkhyagandhakasya prayogaH / jAtyA dhAtrA rasena mAkSikeNa saha gandhakaM zodhitaM yathAgnibalaM karSamarddhakarSaM maddeyitvA bhakSaNavidhayA prayogaH paramaH saptadazakuSThaghAtI, kAkaNakamasAdhyaM na tasya kriyA vidhIyate / evaM gomUtreNa mAkSikadhAtozca prayogaH saptadazakuSThaghAtI / gandhaka yogasvarNamAkSika yogau / gandhaketyAdi / gandhaka yogAt suvarNamAkSikayogAcca nigRhItaM mAritaM rasaM pAradaM kuSThI adyAt / cakrapANiH - tarpaNabhAgairiti saktabhAgaiH saMyojitamiti satatopayojyam // 40 // 1 cakrapANiH - triphaletyAdi yogana paThanti // 41 // gandhaka yogasuvarNamAkSika yogalilIhaka yogAcca iti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #421
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ kuSThacikitsitam 2650 crk-sNhitaa| vajazilAjatusahitaM sahitaM vA yogarAjena / sarvavyAdhiharaNArthamadyAt kuSThI nigRhya nityazca // 42 // khadirasuradArUsAraM zrapayitvA tadrasena toyArtham / kSaudraprasthe kAyaM kAyye te vASTapalike ca // tatrAyazcUrNAnAmaSTapalaM prakSipet tthaamuuni| triphalaile tvaGmaricaM patraM kanakazca karSA zam // matsyaNDikA madhusamA tanmAsaM jAtamAyase bhANDe / madhvAsavamAcarataH kuSThakilAse zamaM yAtaH // 43 // mdhvaasvH| vajazilAjatusahitaM mAritahIraka-zodhitazilAjatubhyAM samabhAgAbhyAM sahitamadyAt kusstthii| athavA yogarAjena yogarAjo nAma yogavizeSastena saha mAritaM pAradamadyAt / pAradaprayogaH // 42 // gnggaadhrH-khdiretyaadi| khadiradevadAruNoH sAraM pratyekamaSTapalika jalADhake zrapayikhA pAdazeSeNa tadrasena catuHzarAveNa saha kSaudraprasthe toyArtha kAryam etadAsavasAdhane dravakarma karttavyamityarthaH / kAthArtha khadiradAruNonimAha-bhAgAnuktau same aSTapalike khadiradAruNI kArye iti| tathAca khadirasAramaSTapalaM devadArusAramaSTapalaM SoDazazarAvake jale paktvA catuHzarAve zeSe gAlayitvA zItIkRtya madhu catuHzarAvaM mizrayitvA tatrAyazcarNa lauhacarNamaSTapalaM triphalA-elAkhamaricapatrakezarANAM pratyekaM kaSAMzaM matsyaSDikA madhusamA catuHzarAvamAtrA tatra kSiptA Ayase lauhamaye bhANDe mAsAtmakaM sthApitaM tato jAtarasaM madhvAsavaM viduH| mdhvaasvH||43|| - cakrapANiH-jAtyA iti aamlkyaaH| lilIhakaH pASANabhedaH auttarApathika ucyata iti nighnnttau| 'AsIda daityo mahAbAhurlilihAno mhaasurH| yojanAnAM trayastriMzat kAyenAcchAdya tiSThati / viSNucakreNa saMchinno papAta dhrnniitle| vasA tasya samAkhyAtA lilIhaka iti kSitI' // ityAdi // 42 // cakrapANiH-kAya te cASTapAlike iti khadirasuradArusAroktamAne madhuzarkara ihApi jJeyam // 43 // For Private and Personal Use Only
Page #422
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org kama adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / khadirakaSAyadroNaM kumbhe ghRtabhAvita samAvApya / dravyANi cUrNitAni ca SaTpalikAnyatra # deyAni // triphalAvyoSaviDaGgarajanImustATarUSakendrayavAH / sauvarNI ca tathA tvak chinnaruhA ceti tanmAsam // nidadhIta dhAnyamadhye prAtaH prAtaH pibet tato yuktyA / mAsena mahAkuSThaM hantyevAlyantu pakSeNa // arzaHzvAsabhagandarakAsa kilAsapramehazoSAMzca / nA bhavati kanakavarNaH pItvAriSTaM kanakabindum // 44 // kanakabindvariSTam / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kuSTheSvanilakaphakUteSvevaM peyastathApi pitteSu / kRtamAlakAthazcApyeSa vizeSAt kaphakuteSu // 45 // triphalAsavazca gauDaH sacitrakaH kuSTharogavinihantA / For Private and Personal Use Only 2651 kramukadazamUladantIvarAGgamadhuyogasaMyuktaH // 46 // gaGgAdharaH - khadirakaSAya ityAdi / khadirakaSAyadroNaM khadirasAraM dvAtriMzaccharAvaM, jalamaSTadroNaM zeSaM droNaM catuHSaSTizarAvaM, ghRtabhAvite kumbhe kalase prakSipya triphalAdIni militvA caNitAni SaTpalikAni dattvA mukhaM ruDhA dhAnyarAzau mAsaM sthApayet / mAsAdUrddha jAtarasaM tadariSTaM yathAkoSThAgnivalaM prAtaH prAtaH pibet / atrATarUpakaM vAsakasya mUlatvak / sauvarNItvak zampAkaSTakSasya tva / kanakabindvariSTam // 44 // gaGgAdharaH- tvagdoSasAmAnyAcchamanamauSadhamuktvA doSavizeSata auSadhamAhakuSTheSvityAdi / kRtamAlakAtha iti zampAkakkAthaH / triphalAsavazca gaur3o gur3akRta striphalAsavaH / kIdRzaH ? sacitraka ityAdi / tena triphalAkAthaH pAdAvacakrapANiH - sauvarNItvag dAruharidrA // 44 // 1 cakrapANi: - triphalAsavazca gauDa ityAdau gaur3a iti zarkarAsthAne guDena kRtaH gaur3aH / ala kramukaM pUgaphalaM, varAGga gugguluH / atra triphalAdInAM mAne'nukte'pi AsavAnsekadravyamAnavibhAgena mAnaM grAhyam // 45 // 46 // * aSTapalikAnIti pAThAntaram /
Page #423
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2652 crk-sNhitaa| kuSTacikitsitama laghUni cAnnAni hitAni vidyAt kuSTheSuzAkAni ca tiktakAni / bhallAtakaiH satriphalaiH sanimbaiyaktAni cAnnAni ghRtAni caiva // purANadhAnyAnyatha jAGgalAni mAMsAni mudgAzca pttolyuktaaH| zastA na guThavannapayodadhIni nAnUpamatsyA na gur3AstilAni // 47 // elA kuSThaM dAjhai zatapuSpA citrako viDaGgazca / kuSThAlepanamiSTaM rasAJjanazcAbhayA caiva // 48 // citrakamelAM vimbI vRSakaM trivRdarkanAgarakam / cUrNIkRtamaSTAhaM bhAvayitavyaM palAzasya // kSAreNa gavAM mUtranu tenAsya maNDalAnyAzu / bhiyante vilayanti ca litAnyakAbhitaptAni // 46 // ziSTaH, tatra gur3azcitrakatvakcarNazcAI, kramukAdInAM cUrNa madhu ca anurUpaM mizrayitvA mAsaM sthaapyH| kramukaM guvAkaM, varAGga gur3atvak // 45 // 46 // - gaGgAdharaH-kuSThAnAM pathyamAha-laghanItyAdi / zastA ityanto vicchedaH / apathyamAha-na gunnetyAdi tilAntam // 47 // : gaGgAdharaH-kuSThe aalepnmaah-eletyaadi| elAdyabhayAntaM jalena piSTA lepH||48|| ___ gnggaadhrH-citrkmityaadi| citrakAdikaM saptadravyaM carNIkRtya gomUtrasra tena palAzakSAreNArthAt palAzakSAraM gomUtre golayitvA kSAraparibhASayA ekaviMzativArAn parisrAvya tahaveNa saptAhaM bhAvayitavyaM, tena liptAni maNDalAni raudreNa puruSaM sthApayitvArkataptAni kAritAni Azu bhidyante vilayanti c| lpH||49|| cakrapANiH-laghUnItyAdinAhAramAha // 47 // cakrapANiH-eletyAdinA lepAnAha // 8 // cakrapANiH-vimbI auSTopamaphalA, kSAreNeti vilayantItyapayAnti // 49 // For Private and Personal Use Only
Page #424
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2653 mAMsI maricaM lavaNaM rajanI tagaraM sudhA gRhAda dhUmaH / mUtraM goH pittazca kSAra: pAlAzaH kuSThahA lepH||50|| trapu sIsamayazcarNa maNDalanut phalagucitrako vRhtii| godhArasaH salavaNo dAru ca mUtraJca maNDalanut / / 51 // kadalIpalAzapATaliniculakSArAmbhasA prasannena / mAMseSu toyakAyaM kAyaM piSTe ca klinne ca // tairmodakaH sujAta: kiNvairjanitaH pralepanaM zreSTham / maNDalakuSThavinAzanamAtasaMsthaM kriminnazca // 52 // gnggaadhrH-maaNsiityaadi| sudhA snuhI, gRhAda dhUmo grAhya iti shessH| mRtraM goH, pittazca goreva / pAlAzaH kssaarH| etaijelapiSTaH dazabhilepaH / maaNsyaadilepH||50|| - gaGgAdharaH- pu varka, phalguH kASThoDumbaraH / trapvAdIn tRhatyantAn cUrNitAn ekIkRtya paayyen| godhArasa ityaadi| godhAmAMsarasena gomUtreNa ca militena saindhavalavaNaM devadArucaNaM samabhAgena mizritaM pAnavidhinA pAyayet // 51 // gnggaadhrH-kdliityaadi| kadalIvRkSavalkalAdInAM kSArajalena prasannena khaccharUpeNa na tvAvilarUpeNa yathAdopaharaM mAMsaM paktuM toyakArya kAryyamarthAt tena mAMsaM paktavyaM na tu toyen| piSTaM taNDulapiSTaM klinnaM surAklina tayozca tenaiva kSArajalena toyakAyaM kAryamarthAt tena kSArajalena piSTaM klinnazca dravIkAyryam / taimAMsapiSTaklinnaiH kiyadbhidinaH payyuSitIbhUtaH sujAto modakAkAraH san kiNvaH kaThino janitaH zreSThaM lepanaM syaat| kiMkarmakaramityata aahmnnddletyaadi| tena pralepena pralipyAtapasaMsthasya maNDalakuSThavinAzanaM kriminnazca syAt / kSAramodakapralepanam // 52 // cakrapANiH-mAMseSu toyakAryamiti mAMsaprakSAlanAt piSTe va toyakAryya tathA kinve va toyakArya kSArAmbhasA kAryamiti yojyam / ava mAMsapiSTAbhyAM kigvaM kAryam / kigvaizva modaka sAdhanIya / modako jagalaH mujAtaH saJjanitaH pralepanamiti yojyam // 50-52 // For Private and Personal Use Only
Page #425
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2654 crk-sNhitaa| kuSThacikitsitam mustaM triphalA madanaM karA AragvadhaM kaliGganyavAH / dAU sasaptaparNA snAnaM siddhArthakaM nAma // eSa kaSAyo vamanaM virecanaM vrnnkstthoghrssH| tvagdoSazothakuSThaprabAdhanaH paannddurognH|| 53 // kuSThaM karaJjavIjAnyer3agajaH kuSThasUdano lepaH / prapunnAr3avIjasaindhavarasAJjanakapitthalodhAzca // karavIramUlavalkaH kuTajakaraJjAt phalaM tvaco dAAH / sumanaHprabAlayukto lepaH kuSThApahaH siddhaH // 54 // lodhrasya dhAtakInAM vatsakavIjasya naktamAlasya / kalkazca mAlatInAM kusstthessdvrtnaalepo|| 55 // gnggaadhrH-mustmityaadi| kaliGgayava indryvH| dArvI dAruharidrA / eSAM kaSAyaH kaaryH| sa epa kaSAyaH snAna, yena snAti tat snAnaM siddhArthakaM naam| yena ca vamatIti sa kaSAyo vamanaM, sa kaSAyo virecanazca yena viricyte| eSa kaSAyo varNakarazca tathodadharSaH tena cIkRtena mustAdinA dazakena khaladagharSaNaM kAya'm yogyakhAnna tu kapAyaH kAyyaH udgharSaNAyogyakhAt / khagadoSetyAdiSu prabAdhanayogyakhAdeSa kaSAyaH ityeva / pANDurogaghna ityapi eSa kaSAya ityanvitam // 53 // gnggaadhrH-kusstthmityaadi| trINi kuSThAdIni jalena piSTvA kuSThe lepaH / prpunnaadd'viijetyaadi| kuTajAt phalamindrayavaH / karaJjAt phalam / dAritvak / sumanaHprabAleti maaltiiklikaa| prapunnAr3avIjAdIni daza jalena piSTvA lepH||54|| gnggaadhrH-lodhrsyetyaadi| lodhrAdInAM pakAnAM pratyeka klkH| sa ca kuSTheSadvattanaM lepazca kaaryyH||55|| cakrapANiH-mustamityAdau varNakamityAlepana, svagdoSazabdena goSalIvaI nyAyena kilAsavyaGgAdInAM grahaNam // 53 // --cakrapANiH- kuSThamityAdiko yogo jalapiSTako jnyeyH| tenAragvadhIyokta-"karaJjavIjair3agajaH sakuSTho gomUtapiSThazca paraH pradehaH' ityatra gomUtapiSTatvaM vizeSaH, tena na paunrutym| udvarttanAlepo ityAdau unmaI namudvarttanaM jJeyam // 54 // 55 // For Private and Personal Use Only
Page #426
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2655 zairISI tvak puSpaM kArpAsyA rAjavRkSapatrANi piSTrA ca kAkamAcI caturvidhaH kusstthnullepH|| 56 / / cakhAro lepaaH| dAA rasAJjanasya ca nimbapaTolasya khadirasArasya / AragvadhavRkSakayostriphalAyAH saptaparNasya // iti SaT kaSAyayogAH kuSThanAH saptamazca tinizasya / snAne pAne ca hitAstathASTamazcAzvamArasya // AlepanaM pragharSaNamavacUrNanameta eva ca kssaayaaH| tailaghRtapAkayoge ceSyantai kuSThazAntyartham // 57 // aSTau kssaayaaH| gnggaadhrH-gairiissiityaadi| zirISasya laka, kArpAsyA vanakArpAsyAH puSpaM, rAjavRkSasya patrANi, kAkamAcI ceti cakhAri pratyekaM jalena piSTvA lepH| iti cakhAro yogaaH||56|| gaGgAdharaH-dAA ityaadi| dAvyA dAruha ridrAyA rasAJjanasya ghanIbhUtakAthasya zoSAda rasAJjanasaMzasya kaSAyayoga ekH| nimbapaTolasya nimbavalkalapaTolapatrayoH kapAyayogo dvitiiyH| khadirasArasya kssaayyogstRtiiyH| AragvadhakSakayoH rAjavRkSakuTajavalkalayoH kaSAyayogazcaturthaH / triphalAyAH pshcmH| SaSThaH saptaparNasya / saptamastinizakSasyeti / tathASTamo'zvamArasya krviirmuulkhcH| kaSAyayogAH ime snAne pAne ca hitAH kuSThanA eva kAtharUpeNa / eta evASTau kaSAyAH kalkarUpeNAlepanaM pragharSaNamavacUrNanazca krttvyaaH| tailaghRtapAkayoge caita evASTau kaSAyA iSyante kalkakAthAbhyAmiti // 57 // aSTau kssaayaaH| cakrapANiH-zairISItyagAdau pratyekadragyakRtatvena caturbhiH pralepo sheyH| anye tu caturbhirapi militairavacUrNanodvartanajalapiSTalepanarasakriyAlepanabhedeneha caturvidhalepaM vdnti| etaca vidhAnacatuSTayamanyaprayogeSvapi dRshyte| tathApyAlepanasiddhatvAnnAtiramaNIyam // 56 // cakrapANiH-dAyA ityAdau dAjhaisambandhino rasAJjanasyaiko yogH| zeSAstu sstt| sptkstinishsyaassttmo'shvmaarsy| azvamArastu yadyapi mUlatvenoktastathApi kuSTheSu viSamayogasyApi vihitasvAt sAdhuH // 5 // For Private and Personal Use Only
Page #427
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2656 caraka saMhitA | [kuSThacikitsitam triphalAnimbapaTolaM maJjiSThA rohiNI vacA rajanI / eSa kaSAyo'bhyasto nihanti kaphapittajaM kuSTham // etaireva ca sarpiH siddhaM vAtolvaNaM jayati kuSTham / eSa ca kalpo dRSTaH khadirasuradArunimbAnAm // 58 // kuSThArkatutthakaTphalamUlakavIjAni rohiNI kaTukA / kuTajaphalotpalamustaM vRhatIkaravIra kAzIzam // egaja nimbapAThA durAlabhA citrako viGgazca / tiktekSvAkuvIjaM kampillakasarSapaM vacA dAvIM // etaistailaM siddhaM kuSThaghnaM yoga eSa cAlepaH / udvarttanaM pragharSaNamavacUrNanameSa eva ceSTaH // 56 // 1 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir patram | etaireva gaGgAdharaH- triphaletyAdi / nimbasya mUlatvak paTolasya triphalAdinavadravyakaSAyaH / ityeko yogaH / etairityAdi / navabhiH kalkakAtharUpaiH siddhaM paka sarpidhRtam / iti dvitIyo yogaH / eSa cetyAdi / khadirAdInAM trayANAmeSa cetyuktatriphalAdiryaH kalpaH kaSAyarUpa ekaH, kAthakalkAbhyAM pakaghRtarUpo dvitIyaH // 58 // gaGgAdharaH- kuSThetyAdi / kuSThAdIni paJca / rohiNI kaTukA kaTurohiNI / citrako rocaneti kecit / kuSThAdibhistrayoviMzatyA kalkakAthAbhyAM siddhaM paka tailaM kuSThaghnaM bhavati / eSa ca trayoviMzatidravyakRta Alepo yogaH kuSThaghnaH / eSa trayoviMzatika iSTo bhavatyudvattenaM praghaSeNamavacUrNanamapISTaH / / 59 / / tailAdi / cakrapANiH -- kuSThArketyAdi / etairatailaM siddhamityatra tilatailaM jJeyam / yatra tu vizeSastatra sArSapaM vA, anye tu kuSTha vAle sArSapaM grAhayanti / pAne tu vizeSAnukte tilatailameva bhavati // 58/59 // * khadirA sanadArunimbAnAmiti kvacit pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #428
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2657 zvetakaravIrakaraso gomUtraM citrako viGgazca / kuSTheSu tailayogaH siddho'yaM sammato bhiSajAm // 6 // zvetakaravIrAdya tailm| zvetakaravIrapallavamalatvaga vatsako viDaGgazca / kuSThArkamUlasarSapazigrutvag rohiNI kaTukA // etaistailaM siddhaM kalkaiH pAdAMzikairgavAM mUtram / dattvA tailacaturguNamabhyaGgAt kuSThakaNDUtram // 61 // - zvetakaravIrapallavAdya telam / tiktatvAkA vIjaM dve tutthe rocanA haridra dve|| vRhatIphalameraNDaH savizAlacitrako mUrkhA // kaasiishinggshigruaassnnsurdaarutumburuviddnggm| lAgalakaM kuTajatvak kaTukAkhyarohiNI caiva // gnggaadhrH-shvetkrviiretyaadi| citrako viGgazceti dvayaM samabhAgena pAdikaM yaugikalAt, kaTutailAt kalkIkRtya zvetakaravIraraso dviguNo gomUtraM dviguNamiti caturguNadravaM kaTutailaM pacet // 60 // zvetakaravIrakatailam / gnggaadhrH-shvetkrviirpllvetyaadi| zvetakaravIrasya pallavazca mUlakhaka c| arkamUlam / zigrukhaka / kttukaarohinnii| etairnavabhiH kalkai militaiH kaTutailAt paadikaiH| gavAM mUtraM tailAccatuguNaM dattvA siddhaM paka tailamabhyazAt kuSThakaNDUnamiti // 1 // zvetakaravIrapallavAditalam / gnggaadhrH-tikttyaadi| tiktekSvAkustiktAlAbUstasyA viijm| dve tutthe tutthkrsaanyjne| rocanA gorocnaa| ve hridre| kAsIsaM dhAtukAsIsam / cakrapANi:- zvetakaravIretyAdau karavIrarasagomUtrayovasvam // 60 // For Private and Personal Use Only
Page #429
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2658 caraka saMhitA | sarpapatailaM kalkairetairmUtre caturguNe sAdhyam kaNDUkuSThavinAzanamabhyagAd vAtakaphahantR // 62 // tiktekSvAkulam | kanakakSIrI zailA bhArgI dantyAH phalAni mUlaJca / jAtIpravAlasarpapalasuna viDaGga kara atvak // saptacchadArkapallava mUlatvaka citrakAsphotAH / guJjaraNDaM vRhatI mUlakasurasA kaphalAni // kuSThaM pAThA mustaM tumburumUrthyAvacAH sapagranthAH / er3agajakuTajaziya trUSaNa bhallAtakakSavakAH // haritAlamavAkpuSpI tutthaM kampillako'mRtAsaMjJaH * / saurASTra kAsIsaM dAtvaka sarjikAlavaNam // zigru zigrutvak / lAGgalakamIpalAGgalikA | kaTukAkhyarohiNI kaTurohiNI / ebhitrayoviMzatyA kalkaMgasUtre caturguNe sArpapatailaM sAdhyam / / 62 / / tiktekSvAkutailam / gaGgAdharaH - kanakakSIrItyAdi / kanakakSIrI svarNakSIrI / zailA manaHzilA / bhArgI / dantyAH phalAni mUlaJca / jAtIprabAlaH jAtyA navapatram / sarSapaM zvetam ! karaJjatvak nATAkaraJjatkhak / saptacchadasya pallavaM mUlatvak ca / tathArkasya pallavaM mUlaM tvak ca / citrakasya AsphotAyAH zvetAparAjitAyAzca mUlam / guJjAphalameraNDaphalaJca / bRhatIphalam / mUlakasya vIjam / surasAyA vIjam / ajjekasya ca vIjam / surasAko parNAsabhedau zveta kRSNatulasyau / vacA zvetavacA / SaDgranthA vacA / egajaphalam / kuTajazigrostak / bhallAtakaphalam | kSavakaH hA~cIyA nAma / haritAla vaMzapatrAkAram / avAkpuSpI zatAhvA / tutthaM / kampillakaM kamalAgur3Itiloke / amRtAsaMzaH kharparaH / saurASTrI phaTikArI / kAsIsaM kasIza iti loke / dArjIvaka dAruharidrAyA valkalam / sarjikAlavaNaM sarjikAkSAram / SaT For Private and Personal Use Only [ kuSThacikitsitam cakrapANiH -- tutthe iti kArikA tuttham / zvetakaravIretyAdau kalkamAnamasya ca tailamAnamapi samAnam // 61 // 62 // * amRtAsaGgamiti vA pAThaH /
Page #430
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2656 kalkairetaistailaM krviirkmuulpllvkssaaye| sArSapamathavA tailaM gomUtracaturgaNaM sAdhyam // kaTukAlAbvAM sthApyaM tat siddhaM tena maNDalAnyAzu / bhinyAd bhiSagabhyagAt krimIzca kaNDUzca vinihanyAt // 63 knkkssiiriitelm| kuSThaM tamAlapatraM maricaM samanaHzilaM sakAzIsam / tailena yuktamuSitaM saptAhaM bhAjane tAmra // tenAliptaM sidhma saptAhAda gharmasavino vyeti / mAsAnnavaM kilAsaM snAnaM muktvA vishuddhtnoH|| 64 // sidhmlepH| calAriMzatA dravyairetaH kalkaiH sArSapatailasya pAdikaiH karavIrasya mUlaM pallavazca samabhAgena gRhIlASTaguNa jale kAyilA caturthabhAgaziSTe kaSAye telAcatuguNe sApapatalaM sAdhyam / ityekaM telm| athavA taiH SaTcavAriMzatA dravyaiH kalkaH pAdikaiH gomUtracatuguNaM sASepatailaM sAdhyamityaparaM tailm| evaM tailadvayaM sAdhayikhA kaTukAlAbAM tiktAlAbUpAtre sthaapyet| tena tailenAbhyaGgAdAzu maNDalAni kuSThAni bhiSA bhindyaat| iti kalkatailaM dvividham // 63 // kanakakSIrItailam / - gnggaadhrH-kusstthmityaadi| kuSThAdi paJcadravyaM peSayitA sArSapeNa tailena yuktaM tAmrapAtre saptAha sthaapyet| saptAhAnantaraM tena tailena liptaM sidhmasthAnaM rodre smaasiit| evaM saptAhAt sidhmaM vyeti| mAsAnnavaM kilAsaM vyeti / tAvatkAlaM snAnaM tyajet / pUrvazca vamanAdinA zarIraM saMzodhayet / tatra tallepaH sidhyati // 64 // sidhmlepH| cakrapANiH-kanakabhIrI svarNakSIrI / avAkaSuSyapAmArgaH // 63 // cakrapANiH-vyeti byapayAti / dharme ityAtape, snAnaM muktaveti snAnaM varjayitvA artha pryogH||3|| For Private and Personal Use Only
Page #431
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [kuSThacikitsitam 2660 .. crk-sNhitaa| sarSapakaraJjakoSAtakInAM tailAnyatheGgadInAJca / kuSTheSu hitAnyAhustailaM yaccApi khadirasya // 65 // jIvantI maJjiSThA dArvI kampillakaM payastulyam / eSa ghRtatailapAkaH siddhaH siddhe ca sarjaraso deyH|| samadhUcchiSTo vipAdikA tena ca zAmyatItyuktam / cammaikakuSThakiTimaM kuSThaM zAmyatyalasakaJca // 66 // vipaadikaahrghRttaile| klinnaM varAharudhiraM pRthvIkA saindhavaJca lepaH syAt / lepo yojyaH kustumburUNi kuSThaJca maNDalanut // 67 // __maNDalakuSTha lepau| gnggaadhrH-srsspetyaadi| kevalamapakvaM sArSapaM tailaM tathA gokaraJjavIjabhavaM tailaM tathA koSAtakIphalabhavaM tailaM tathegudInAM jIvaputrikANAM vIjabhava tailaM tathA khadiravIjabhavaJca tailm| iti paJca tailAni pratyekaM sarveSu kuSTheSu hitAnyAhumaharSayaH // 65 // iti tailAni paJca / - gnggaadhrH-jiivntiityaadi| jIvantyAdIni cavAri dravyANi pAdikAni kalkIkRtya tulyaM payo dattvA pacet / sArSapatailamathavA gavyaM ghRta ghRtatailobhayaM vA militaM pcet| pAkaH siddho ythaavidhi| pAke siddhe sati vastrapUtaM kRtvoSNe sati tatra ghRte taile ca madhUcchiSTasajjerasau milikhA pAdAMzI dattvA sthApayet / tenAbhyaGgAd vipAdikAdi kuSThaM shaamytiityuktm| vipAdikAdiSu tailghRte||66|| - gnggaadhrH-klinnmityaadi| pRthvIko saindhavaJca varAharudhire kSiptvA sthApayet A kledIbhAvAt / klinne sati tena lepaH syAnmaNDalanut / aparo lepaH kustumburukuSThAbhyAM yojyaH maNDalanut // 67 // maNDalakuSThe lepo| ..cakrapANiH-sarSapakarajetyAdinA kuSTheSvanupAnasAdhane sArSapatailAdIni deyAni iti darzayati / anye tu kuSTheSu sAmAnyena tailAyuktau sArpapAdInyeva deyAni na tilatailamityanena darzitam iti varNayanti // 65 // cakrapANiH-ghRtatailapAka iti yamakapAkaH / atra ca siddhe snehe kSepyayoH sarjarasamadhUcchiSTayorapi kalkArtha dattajIvantImaJjiSThAdidravyANAM samAnamAnatvaM sAhacaryAjajJeyam / kiMvA snehAdaSTamo bhAgaH sarjarasamadhUcchiSTayoranyatra dRsstttvaat| tathAhi samUlAgreraNDetyAdau dvipasthasnehaparimANe madhUcchiSTapalAnyaSTAvuktAni // 66 / 67 // For Private and Personal Use Only
Page #432
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7 adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2661 pUtIkadArujaTilAH pakkasurA kSaudramudgapaNyoM c| lepaH sakAkanAso maNDalakuSThApahaH siddhaH // 68 // maNDale lepH| citrakazobhAJjanako gur3a cypaamaargdevdaaruunni| khadiro dhavazca lepaH zyAmA dantI dravantI ca // lAdArasAjanailApunarnavAzceti kuSThinAM lepaaH| dadhimaNDayutAH sarve deyAH SaT mArutakaphanAH // 66 // paTa lepaaH| eDagajakuSThasaindhavasovorakasarSapaiH krimighnazca / / krimikuSThamaNDalAkhyaM dadrukuSThazca nAzayati // 70 // lepH| . gaGgAdharaH -puutiiketyaadi| pUtIkaM nATAkaraJjamUlaM devadAru jaTAmAMsI pakasurA vakayantre paktvA yA paiSTI surA bhavati, kSaudraM mugaparNI ceti dvau, kAkanAsikA ca / etaiH saptabhilepaH maNDalAkhyakuSThApahaH / maNDale lepH||68|| gaGgAdharaH-citraketyAdi / citrakamUlaM zobhAJjanavA iti dvAbhyAM dadhimastupiSTAbhyAmeko lepH| guDUcyapAmArgadevadArubhidedhimastupiSTaidvitIyo lepH| dadhimastupiSTaH khadiraistRtIyo lepH| dadhimastupiSTaH dhavaizcaturthoM lepaH / zyAmamUlatriTannAgadantIhaskhamUladantIbhizca dadhimastupiSTaiH paJcamo lepH| lAkSA raso rasAJjanamelA ca punarnavA ceti pazcabhirdadhimastupiSTaH SaSTho lepH| ete par3a lepA maarutkphjkussughnaaH| Sar3a lepaaH|| 69 // gnggaadhrH-edd'gjetyaadi| er3agajo dadrughnaH kuSThaM saindhavaM sarSapA viDaGgAH etaH paJcabhiH sauvIrapiSTailepaH krimyAdIn naashyti| lepH||70|| cakrapANiH-pUtItyAdI pakkasurA gorakSakarkaTI // 6 // cakrapANiH-paSmArutakaphakuSThavA iti / klinnauM varAharudhiramityAzyaktAH ssddbhvnti| anye citrakAdIneva lokapAdoktAn par3a varNayanti // 69 / 70 / / 334 For Private and Personal Use Only
Page #433
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2662 caraka sNhitaa| [kuSThacikitsitam eDagajaH saJjaraso mUlakavIjaJca sidhmakuSThAnAm / kAdhikayuktantu pRthaG matamidamudvarttanaM krmshH||71|| lepaaH| vAsA triphalA pAne snAne conmadane pradehe ca / vRhato sevyapaTolI sasArikhA rohiNA cava // khdiraamyghaatkkubhrohiitklodhrkuttjdhvnimbaaH| saptacchadakaravIrAH zasyantai snAnapAneSu // 72 // jalavAyalohakezarapatrapnavacaNDAmRNAlAni / bhAgottarANi siddhaM pralepanaM pittakaphakuSThe // 73 // yaSTAhvalodhrapadmakapaTolapicumarda candanarasAzca / snAne pAne ca hitAH suzItalAH pittakuSThibhyaH // 74 // gnggaadhrH-vaasetyaadi| vAsA ca triphalA ceti cakhAri dravyANi niHkAthya pAne snAne ca kuSThinAM hitAni syuH| piSTvA conmaIne pradehe ca hitAni syuH| vRhatItyAdi / evaM kuSThinAM snAnapAneSu gRhatyAdayaH shsynte| paTolI tiktpttolm| AmayaghAto vyaadhighaatH| rohItakaH plIhazatraH, rahanA iti loke| dhavaH svanAmakhyAtaH // 71 / 72 // - gnggaadhrH-jlvaapyetyaadi| jalaM bAlakaM, vApyaM kuSThaM, lohamaguru, nAgakezaraM, tejapatraM, plavaH kaivarttamustakaM, caNDA corapuSpI, mRNAlam uzIram / etAnyuttarottarabhAgaddhAni nIkhA . piSTvA pittakaphakuSThe pralepanam // 73 // gaGgAdharaH-yaSTyAhna tyaadi| yaSTyAhAdi candanAntAnAM rasAH kAthAH suzItAH pittakuSThibhyaH snAne pAne ca hitAH // 74 // cakrapANi:--avaghAtaH karNikAkAraH, rohItako rohiDa iti khyAtaH // 72 // cakrapANiH-vApyaM kuSThaM lohamaguru plavaM kaivartamustakaM bhAgottarANi yathottarameza. 11vRddhAni // 73 // cakrapANiH-rasA iti kvAthAH // 74 // * khadirAvaghAtakakubhA iti cakrabhRtaH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #434
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / AlepanaM priyagarekA vatsakasya ca phalAni / sAtiviSA ca sasevyA sacandanA rohiNI kaTukA // 75 // tiktaghRtaiau tadvRtairabhyaGgo dahyamAnakuSTheSu / tailaizcandanamadhukaprapauNDarokotpalayutaizca // 76 // 2663 abhyaGgaH / klede prapatati cAhe dAhe visphoTake samrmmadale | zItAH pradehasekA vyadho vireko ghRtaM tiktam // khadiraghRtaM nimbaghRtaM dAtraghRtamuttamaM paTolaghRtam / kuSTheSu raktapittaprabaleSu bhiSagjitaM siddham // 77 // gaGgAdharaH- AlepanamityAdi / priyaGgaH / hareNukA reNukaH / vatsakasya phalAnIndrayavAH / sasevyA sozIrA / rohiNI kaTukA kaTurohiNI / etAni piSTvA pittakuSThinAmAlepanaM hitam // 75 // gaGgAdharaH - tiktaghRtairityAdi / dahyamAnakuSTheSu tiktaghRtaiH paJcatiktaghRtaviktaSaTa pulaghRta- mahAtiktaghRta- tantrAntaroktapaJcatiktaghRtaiH abhyaGgo hitaH / tathA zatadhauta sahasradhautAdighRtairabhyaGgaH / candanamadhukaprapauNDarIkotpalaiH karakaiH siddhaizva taizvAbhyaGgo hito dahyamAna kuSTheSu / abhyaGgaH // 76 // gaGgAdharaH- klede ityAdi / kuNDinAma klede jAte prapatite ca galite ca dAhe visphoTayute carmmavidalane ca zItAH pradehAH zItAH sekAva hitAH / sirAvyadho virekazca hitaH / tiktaM ghRtaM vakSyamANazca hitamiti / khadiraghRtamityAdi / raktapittamavaleSu kuSTheSu vazvavANaM mahAsvadiraghRtaM nimbaghRtaM vakSyamANaM tiktapaTpalaghRtaM dAvaghRtaM dAtrakAthakalkAbhyAM siddhaM paTolaghRtaM paTolapatrakAthakalkAbhyAM siddhamuttamaM siddhaM bhiSagjitaM bhavati // 77 // For Private and Personal Use Only cakrapANiH - tailairiti candanAdibhiH // 75 // 76 // cakrapANiH - khadiraghRtamityAdau khadirAdibhighRtAni / tava ca khadirasya sAraH, nimbasya tvaka paTolasya ca patraM grAhya vRddhavyavahArAt / uktaJca 'sAraH syAt khadirAdInAM nimbAdInAM svaca tathA / phalantu dAr3imAdInAM paTolAderdalaM tathA // 77 //
Page #435
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2664 crk-sNhitaa| [kuSTacikitsitam triphalAtvaco'rddhapalikAH paTolapatrazca kArSikAH shessaaH| kaTurohiNI sanimbA yaSTAhvA trAyamANA ca // . eSa kaSAyaH sAdhyo dattvA dvipalaM masUravidalAnAm / salilADhake'STabhAge zeSe pUto raso grAhyaH // tatra kaSAye'STapale (r) catuHpalaM sarpiSazca paktavyam / yAvat syAdaSTapalaM zeSaM peyaM tataH koSNam // tad vAtapittakuSThaM vIsapa vAtazoNitaM prblm|.. jvaradAhagulmavidradhivibhramavisphoTakaM hanyAt // 78 // traiphlkaathH| gnggaadhrH-triphletyaadi| triphalAyA asthIni tyaktvA khacorddhapalikAH pratyekam / pttolptrshcaaddhplikm| zeSAH kaTurohiNyAdayazcavAraH kArSikAH pratyekam / tatra masUravidalAnAM dvipalaM dattvA kssaayH| eSa salilADhake'STazarAve dvaiguNyAbhAvavivakSAtaH saadhyH| aSTabhAgazeSe'STapale zeSe pUto vastrapUtaM kRkhA raso graahyH| tatra zarAvamite kaSAye ghRtasya catuSpalaM paktavyam, zeSantu aSTapalaM kAryam / tadaSTapalaM koSNaM peyaM kuSThibhiH pratidinam evaM kalA kRlA peyaM baladehAgnibalamavekSya nyUnAdhikyaM mAtrAyAH kAryamiti yuktiH / tdityaadiraashiiH| traiphalakAthaH // 78 // ckrpaanniH-viphleti| nistuSamasUrANAM vidAla na tu masUravidalA akha shyaamaa| uktaM hi jatUkarNe-liGgena * * masUravidalAt plmiti| aSTabhAge iti SoDazapale / ata evAnte kaSAyASTa le iti prathamAdvivacanAntaM ssodd'shplmaah| atra ghATavaMzatyuttarapalazatamAnasyASTabhAgazeSa Sor3aza palAni bhvnti| tacca vaSor3azapalamaSTapalazabdenAkRtadvaiguNyamevocyate, yadi palopari dravadvaiguNyaM syAt tadA Sor3azapalena dvAtriMzatpalAni syuH| na ceha bhAgazeSa dvAtriMzatpalatvaM kintu SoDazapalatvameva, tenaitatsthAdaSTapalazabdenAkRtadvaiguNyAd dravaSor3azapalagrahaNantu noniiyte| yatpalolle khanAda dvaiguNyaM nAsti kintu kur3avAdAveva dravadvaiguNyamihAnumatam, tantrAntare'pi sammatamiti / yAvat syAdaSTapalamiHyanena kaSAyacatuHpalena sammUtasyASTapalaM sthApyaM darzayati / yaiSA ca mAtA kuSTinAM bhUrimAladravyasAdhyatvenottamA jJeyA // 78 // * kaSAyASTapale iti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #436
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 2665 nimbapaTola dA/ durAlabhAM tiktarohiNI triphalAm / kuryAdarddhAlAMzAM parpaTakaM trAyamANAJca // salilADhakasiddhAnAM rase'STabhAge sthite kSipet puute| candanakirAtatiktakamAgadhikAtrAyamANAzca // mustaM vatsakavI kalkIkutyArddhakArSikAn bhAgAn / navasarpiSazca SaTpalametat tiktakaM ghRtaM peyam // kuSThajvaragulmArthograhaNIpANDAmayazvayathuhAri / pAmAvisarpapir3akAkaNDUmadagaNDanut siddham // 76 // tiktaSaTpalakaM ghRtm| saptacchadaM prativiSAM zammAkaM tiktarohiNI paatthaam| mustamuzoraM triphalAM paTolapicumardaparpaTakam // dhanvayavAsaM candanamupakulyAM padmakaM haridra de| SaDgranthAM savizAlAM zatAvarI zArive cobhe|| gnggaadhrH-nimbpttolmityaadi| nimbasya valkalaM paTolasya patraM, tiktakarohiNI kttukrohinnii| parpaTakaM trAyamANA ceti| sarveSAmevAIpalAMzaM kuryaat| salilADhake kRtadvaiguNyAt Sor3azazarAve siddhAnAmeSAM nimbAdInAM rase'STabhAgasthite zarAvadvayasthite pUte vastrapUtaM kRtvA tatra kAthe candanAdivatsakavIjAntAn SaT pratyekaM kArSikAna bhAgAna kalkIkRtya kSipet / navasarpiSazca SaTapalaM tatraiva kssipet| paktvA ghRtAvazeSamavatAyeM pUkhA mAtrayA etat tiktakaM SaTpalakaM ghRtaM peyam / asyAzIH kusstthjvretyaadiH| tiktaSaTpalakaM ghRtam // 79 // __gaGgAdharaH-saptacchadamityAdi / upakulyAM kRSNajIrakam / zArive cobhe iti cakrapANiH-nimbapaTolami-yAdinA tiktpttplkmaah| sarpizcApyanavaM hitamiti vacanasya bAdhakamiha yogamahimnA sarpiSo navatvaM jnyeym| prathamaM sarpiSa iti padaM mAnArthaM dvitIyantu ghRtamiti padaM peyatvopadarzanArtham // 79 // For Private and Personal Use Only
Page #437
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2666 crk-sNhitaa| / kuSThacikitsitam vatsakavIjaM vAsAM mUrkhAmamRtAM kirAtatiktazca / kalkAn kuryyAnmatimAn yaSTA trAyamANAJca // kalkazcaturthabhAgo jalamaSTaguNaM raso'mRtaphalAnAm / dviguNo ghRtAt pradeyastat siddhaM pAyayet srpiH|| kuSThAni raktapittaprabalAnyAMsi raktavAhIni / vIriktapittaM vAtAdRpANDurogazca // visphoTakAn sapAmAnunmAdaM kAmalAM jvaraM kaNDUm / hRdrogagulmapir3akA amRgadaraM gaNDamAlAzca // hanyAdetat sarpiH pItaM kAle yathAvalaM sdyH| yogazatairapyajitAn mahAvikArAn mahAtiktam // doSe hRte'panIte rakta vAhyAntare kRte vmne| snehe kAle yukta na kuSThativarttate sAdhyam // 80 // mahAtiktakaM ghRtam / zyAmalatAnantamUle dve| saptacchadAdIn trAyamANAntAnekatriMzataM kalkAn kuryAt / samuditakalkastu ghRtAccaturtho bhaagH| jalazcASTaguNaM ghRtAdeva / tathA astaphalAnAmAlakaphalAnAM raso ghRtAda dviguNaH prdeyH| tat paktvA siddhaM pUtaM sarpiH paayyediti| kusstthaaniityaadirsyaashiiH| asyaikAntataH siddhi prakAramAha-doSe hRte ityaadi| vamanAdinA doSe hRte| rakte'panIte sirAvyadhanenAbhyantare rakte jalaukAdibhirvAhya rakta'panIte vamane kRte kAle yukta yathAkAle snehe prayukte sAdhyaM kuSThaM nAtivarttate nivartata eveti / mahAtiktakaM ghRtam // 8 // ckrpaanniH-sptcchdmityaadi| mhaatiktghRtmaah| zampAka AragvadhaH / kalkasya caturbhAga iti ghRtAcaturtho bhaagH| etacca sAmAnyaparibhASAsiddhamiti spssttaarthmucyte| amRtaphalAnAmiti guru cIphalAnAm / atrApi trisarvicanamekaM kalkAdibhAgArtha dvitIyaM peyatvopadarzanArtha, tRtIya mahAvikakasaMjJAdarzanArtham / na kuSThamanuvartata iti sAdhya evetyarthaH // 80 // For Private and Personal Use Only
Page #438
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ciAka ma adhyAyaH] cikitsitasthAnam / khadirasya tulAH paJca shiNshpaasnyostule| tulA H sarva evaite karAriSTavetasAH // parpaTaH kuTajazcaiva vRSaH krimihrstthaa| haridra kRtamAlazca guDUcI triphalA trivRt // saptaparNazca saMkSuNNA dazadroNeSu vAriNaH / aSTabhAgAvaziSTantu kaSAyamavatArayet // dhAtrIrasaJca tulyAMzaM sarpiSazcAdakaM pacet / mahAtiktakakalkaistu yathoktaH palasammitaiH * // nihanti savakuSThAni pAnAbhyaGganiSevaNAt / mahAkhadiramityetat paraM kuSThavikAranut // 81 // mahAkha diraM ghRtam / prapatatsu lasIkAprasnu teSu gAtreSu jntujgdhessu| mUtraM nimbaviDaGga snAnaM pAnaM pradehazca // 2 // gnggaadhrH-khdirsyetyaadi| khadirasya sArasya pazca tulAH, ziMzapAyA. stulA'sanasya ca tuleti dvayo tule| ete vakSyamANAH karAdayaH sarce pratyekaM tulA H / ete militAH sarve vAriNo dazadroNe paktvASTabhAgAvaziSTaM kssaaymvtaaryet| tatra karaJjo gokrnyjH| ariSTaM nimbam / vetso'shokaa| dve hridre| kRtamAlo naattaakrnyjH| triphalAyAH prtyekmddhtulaa| ekonaviMzatiH kaathyaaH| dhAtrIrasazca sarpiSastulyAMzaM, sapiSazcAdakaM pacet / mahAtiktakaghRtasya ye kalkA uktAH saptacchadAditrAyamANAntA ekatriMzat, taiH pratyekaM palonmitaH kalkaiH paktvA paaksiddhaavvtaaryet| asyAzInihanti ityaadiH| iti mahAkha diraghRtam / / 81 // gnggaavrH-prpttsvityaadi| kuSThinAM gAtreSu jantujagdhaSu krimibhakSitaSu prapatsu galanmAMseSu lasIkAsu sa tAsu mUtraM gomUtraM nimbapatraM viGgazca kAthayikhA . cakrapANiH--khadirasya tulA ityAdikaM kecidanAeM vadanti / sAdhayedityata sapiriti zeSaH / tatra tu pRtamAnAnuktau kAthazeSasyAThakAdhikadroNasya niyatatvAt tatkAthacaturthabhAgaprasthAdhikAmAsaghRtaM sAdhyam // 81 // * yathoktaistaistu sAdhayediti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #439
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Acharya Shri Ka 2668 crk-sNhitaa| kuSTacikitsitam vRSakuTajasaptaparNAH karavIrakaraJjanimbakhadirAzca / snAne pAne lepe krimikuSThanudaH sgobhuutraaH||83|| pAnAhAravidhAne prasecane dhUpane pradehe c| kriminAzanaM viDaGga viziSyate kuSThahA khdirH||84|| er3agajaH saviDaGgo mUlAnyAravadhasya kusstthaanaam| uddAlanaM zvadantA go'zvavarAhoSTradantAzca // 85 // eDagajaH saviDaGgo dve ca nize rAjavRkSamUlaJca / kuSThodAlanamagrA sapippalIpAkalaM yojyam // 86 // tena kAthena snAnaM, tathA pAnIyakAthavidhinA kAthayilA tatkAthasya pAnaM, piSTvA ca pradehazca krttvyH| krimikuSThe // 82 // gnggaadhrH-vRssetyaadi| kuTajasya phlm| vRSAdayaH sapta militA jalena kathitAH sagomUtrAH snAne pAne, piSTAH sagomUtrA lepe, krimikuSThanudaH / vRssaadiH||83|| gaGgAdharaH-pAnAhAretyAdi / pAnavidhAne AhAra vidhAne c| kriminAzanaM vinaGga, kuSThahA khadirazca / krimikuSThinAM viziSyate dvayaM militamiti // 84 // gaGgAdharaH-er3agaja ityaadi| Aragvadhasya mUlAnyetattrayaM kuSThAnAmudAlanaM vinAzanaM, tathA pratyekaM zvadantAH kukkuradantAH go'zvavarAhoSTadantAzca pralepena kusstthaanaamuddaalnaaH||85|| gaGgAdharaH-er3agaja ityaadi| er3agajaviDaGgaharidrAdAruharidrAzampAkamUlAni paJcakamidaM sapippalIpAkale pippalIkuSThasahitamA kuSThoddAlanaM pralepe.. yojyamiti // 86 // cakraNaNiH-kuSThahRt khadira iti kuSThahantRtvena khadirazca dravAntareSu viziSyate prakarSavAn bhvtiityrthH||82-84|| cakrapANiH-zvadantA iti kukkuradantAH // 85 // cakrapANiH-uddAlanamiti prazamanam / pAkalaM kuSTham // 86 // For Private and Personal Use Only
Page #440
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2664 zvitrANAM prazamArtha prayoktavyaM sarvato vizuddhAnAm / zvitra srasanamagrA malapUrasa iSyate sgudd'H|| taM pItvA susnigdho yathAvalaM sUryyapAdasantApam / saMseveta viriktastrAhaM pipAsuH pibet peyAm // 87 // zvitre'Gga ye sphoTA jAyantai kaNTakena tAn bhindyAt / sphoTeSu niHsra teSu prAtaHprAtaH pibet pakSam // malapUmasanaM priyaGga zatapuSpAJcAmbhasA samutkvAthya / pAlAzaM vA kSAraM yathAvalaM phANitopetam // gaGgAdharaH kuSThacikitsitamidamuktvA kuSThakasambhavalAdatraivAdhikAre citrcikitsitmaah-vitraannaamityaadi| zvitrANAM prazamArtha vakSyamANavidhAnam / sarvato. vizuddhAnAmUrddhAdhaHprabhRtitaH zuddhAnAm / anyathA prayogo hi na samyaka sidhyti| tatrAdita evaM kuyyAt / tada ythaa| citre srasanaM zreSTha, sagur3o malapUrasaH kASThoTumbararasa issyte| tmityaadi| pUrva musnigdhaH zvitrI taM saguDaM malapUrasaM pIlA mUryapAdasantApaM raudraM sNsevet| tena viriktaH san pipAsustrayahaM peyAM pibet // 87 // ___ gAdharaH-zvitre'Gge ityaadi| malapUrasapAnAdinA zvitre'Gge zvitrasthAne ye sphoTA jAyante tAn kaNTakena bhinyAt / sphoTeSu niHsra teSu niHzeSeNa sra teSu malapU koToDumbaramasanaM pItazAlaM priyaGga zatapuSpAJca samutkAthyAmbhasA taM kArya prAtaHprAtaH pivet / athavA palAzakSAraM phANitopetamA cakrapANiH--tvagdoSAdhikArAnupaGgAt tvagdoSavizeSasya zvitasya cikitsaamaah--vikhaannaamityaadi| nanvapararogANAM nidAnamabhidhAya cikitsocyate zvitrasya tu prathamaM cikitsA, ata ko'bhiprAyaH? ucyate, yeyaM kuSThacikitsoktA sA tvagdoSANAmapi hantrIti zvitrasyocyate tena sA cikitsA zvitAgAM savizeSa pryoktvyaa| yadetat kuSThoddAlanamuktaM kuSThanAzane, tat vitANAM savizeSagAr3hataraM krtvymityrthH| sarvato vizuddhAnAmiti vamanAdibhiH shuddhaanaam| malapUra kAkoDambarikA // 8 // 335 For Private and Personal Use Only
Page #441
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2670 caraka-saMhitA / kuSThacikisitam yaccAnyat kuSThaghnaM zvitrANAM sarvametat pathyam / khadirodakasaMyuktaM khadirodakapAnamagrA vA // 8 // samanaHzilAviDaGga kAzIsaM rocanAM kanakapuSpIm / zvitrANAM prazamAthaM sasaindhavaM lepanaM dadyAt // kadalIkSArayutaM vA kharAsthi dagdhaM gavAM rudhirayuktam / hastimadAdhyuSitaM vA mAlatyAH kSArakaM kSAram // nolotpalaM sakuSThaM sasaindhavaM hastimUtrapiSTaM vaa| mUlakavIjAvalgujAlepaH piSTo bhaved gavAM mUtre // kAkoDumbarikAvAsAvalgujacitrakA gavAM mUtre / piSTA manaHzilA vA saMyuktA vahipittena // 8 // zvitre lepaaH| vartitekSarasopetaM yathAvalaM prAtaHprAtaH pivet| kuSThanazca yadanyaduktaM tadetat savvaM zvitrANAM pthymiti| citre pAnIyantu khadirodakasaMyuktaM jalamathavA khadirodakapAnamagrAm // 88 // , gaGgAdharaH-atha zvitre lepmaah-smnHshiletyaadi| manaHzilAviDaGgakAzIsagorocanApItayathIpuSpapatrANi saindhavaJca piSTvA citrANAM prazamArtha lepanaM dadyAt / tathA kadalIkSArasaMyuktaM kharAsthi dagdhaM bhasma gavAM rudhirayuktaM lepanaM dadyAt / athavA mAlatyAH kSAraka kSAraniHstra taM jAtaM sArabhAgarUpaM kSAraM hastimadAdhyuSitaM hastimUtre prakSipya payyuSitaM lepanaM ddyaat| athavA nIlotpalaM kuSThaM.. saindhavazca hastimUtraNa piSTa lepanaM dadyAt / / athavA mUlakavIjAvalgujavIjAnAmAlapo gavAM mUtra piSTo bhavet zvitrANAM prazamAthem / kAkoDambarikA koThoDambaraH vAsA'valagujaH citrakazca gavAM mUtra piSTa 'Alepo bhavet / athavA vahi pittena piSTA manaHzilA zvitrANAM prazamArthamAlepo bhavet // 89 // .. cakrapANiH-zvitre'Gga iti zvitayukte'Gga // 88 / / cakrapANiH-kanakapuSpI suvrnnkssiirii| mAlayAH kSArakakSAramiti mAlatImukulakSAraM, kSArako mukula ucyate // 89 // * mAlatyAH kSArakakSAramiti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #442
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH cikitsitsthaanm| 2671 lepaH kilAsahantA vIjAnyavalgujAni lAkSA c| gopittamaJjane dve pippalyaH kRssnnlohrjH||10|| zuddhayA zoNitamovirukSaNabhakSaNaizca saktUnAm / zvitraM kasyacideva prazAmyati kSINapApasya // 11 // dAraNaM cAraNaM zvitraM kilAsaM nAmabhistribhiH / yaducyate tat trividhaM tridoSaM prAyazastu tat // doSe raktAzrite raktaM tAnaM maaNssmaashrite| zvetaM medaHzrite zvitraM gurutA cottarottaram // 12 // . gaGgAvaraH-atha zvitravat kilAsasya cikitsitamAha-lepa ityAdi / avalgujavIjAni lAkSA ca gopittaM dve aJjane rasAJjanatutthake pippalI kRSNalauhasya rjH| etAni piSTAni kilAsahantA lepaH syAt // 90 // ..... gnggaadhrH-shuddheprtyaadi| kSINapApasya kasyacijjanasya zvitraM vamanAdizuddhagrA zoNitamokSa virukSaNaiH saktanAM bhakSaNaiH prshaamyti| iti kilAsacikitsitamuktaM bhavati // 91 // ____ gaGgAdharaH-atha kilaasmbhedaanaah-daarnnmityaadi| kilAsaM tribhiH dAraNacAraNazvivairiti tribhirnAmabhiyeducyate tat trividhameva kilaasm| dAraNacAraNazcitraM prAyazastridoSaM bhvti| . prAyazovacanena kacidanyathApi syaat| tatprabheda lakSa gAnyAha-doSe ityaadi| kilAsArambhake doSe raktAzrite raktaM yat kilAsaM tad dAraNaM nAma / mAMsasamAzrite doSe yat kilAsaM tat tAmravarNa cAraNaM nAma syaat| medaHzrite doSe kilAsaM zvetaM bhavati tat zvitraM naam| teSAmuttarottaraM guru kaSTAdhikam / / 92 // cakrapANiH-aJjane dve sauvIraM rasAanakaJca / / 90 // cakrapANiH kasyacideva prazAmyati ityanena vivANAM:durupagamatAmAha // 91 // cakrapANiH nAmabhirityuktadAruNAdibhireva / prAyaHzabdenakadoSa dvidoSaJca bhavati / doSa ityAdinoktaM traividhyaM vibhjti| suzrute tu tvagagatameva kilAsamaparisrAvi ca ityukta, ma dhanakuSThavadraktAdikuSThalabhaNakArakaM zvitramityabhiprAyeNoktam / iha tu yadgatAdyAzrayitvaM vitalocyate For Private and Personal Use Only
Page #443
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2672 crk-sNhitaa| [ kuSThacikitsitam yat parasparato'bhinnaM bahu yada raktalomavat / yaca varSagaNotpannaM tat zvitraM naiva sidhyati // 6 // vacAsyatathyAni kRtaghnabhAvo nindA gurUNAM gurudharSaNazca / pApakriyA pUrvakRtazca karma hetuH kilAsasya virodhi cAnnam // 4 // tatra shlokaaH| hetuvyaM liGga vividhaM ye yeSu cAdhikA dossaaH| kuSTheSu doSaliGga samAsato dossnirdeshH|| sAdhyamasAdhyaM kRcchku SThaM kuSThApahAzca ye yogaaH| siddhAH kilAsaheturliGga guru lAghavaM tathA zAntiH // gaGgAdharaH-tatra zvitrasyAsAdhyatAmAha--yat parasparatva ityaadi| yat zvitra parasparato bhavatyabhinnamekIbhUtaM melanena tacchitraM na sidhyti| yacca zvitraM bahu raktalomayuktaM tanna sidhyati / yacca zvitraM varSagaNotpanna bahuvarSajAtaM saca naiva sidhyati // 93 // __ gaGgAdharaH-kilAsasya nidaanmaah-vaaNsiityaadi| atathyAni asatyAni vcaaNsi| kRtghnbhaavH| gurUNAM nindA, gurUNAM dhrssnnshc| paapkriyaa| pUrvakRtazca pApaM krm| birodhi cAnnaJca kilAsasya hetuH // 94 // .. gaGgAdharaH-adhyAyArthamAha-tatra zlokA ityaadi| kuSTheSu heturnidAna, liGgaM vividham / yeSu kuSTheSu ye doSA adhikArateSAM doSANAM liGgaM doSaliGga, samAsato doSanirdezaH yeSu kuSTheSu ye doSArateSAM nirdeshH| yat kuSThaM sAdhyaM tasya lakSaNaM, yadasAdhyaM tasya ca lakSaNaM, yat kRccha kaSTasAdhyaM tasya ca linggm| tato'nantaraM ye kuSThApahAH siddhyogaaH| kilAsasya hetuliGgaM tadraktAdidoSamAtrAbhiprAyeNa, raktagatadopaM kuSTalakSaNakAritayA, tenAtApi tvaGa mAtravikRtikArakatvaM zvitasya sammatameveti na vishessH| raktamityAdinA sAdhyakilAsalakSaNamAha // 92 // 93 // ckrpaanniH-vcaaNsiityaadinaa| vAGa mAnasaM pApaM karmoktam / pApakriyetyanena janmAntarakRtamadharma grAhayati // 94 // pakrapANiH-hetupyamiti sNgrhshlokH| reSu yeSu pAlAdiSu ye ye vA adhikAra For Private and Personal Use Only
Page #444
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH 7ma adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / 2673 iti saMgrahaH praNoto maharSiNA kusstthnaashne'dhyaaye| smRtibuddhivarddhanAtha ziSyAya hutAzavezAya // 65 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte cikitsitasthAne kuSThacikitsitaM nAma saptamo'dhyAyaH // 7 // guru lAghavaM dAraNAdibhedAnAM tathA shaantishcikitsaa| ityeSa saMgrahaH kuSTha. nAzanAdhyAye maharSiNA punarvasunA praNItaH shissyaayaagniveshaay| smRtibuddhivarddhanAtha praNIta iti // 95 // iti vaidyazrIgaGgAdharakaviratnakavirAjaviracite caraphajalpakalpatarau SaSThaskandhe cikitsitasthAnajalpe kuSThacikitsitajalpAkhyA saptamI zAkhA // 7 // doSAsteSAM nirdezaH dossnirdeshH| raukSyatoda ityukta dosslinggm| guru lAghava mati vinam / guru taJcottarottaramityanenoktam // 95 // iti mahAmahopAdhyAya-carakacaturAnana-zrImaccakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM caraphatAtpayyaTIkAyAM cikitsitasthAnavyAkhyAyAM kuSThacikitsitaM nAma saptamo'dhyAyaH // 7 // For Private and Personal Use Only
Page #445
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir assttmo'dhyaayH| athAto rAjayakSmacikitsitaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // divaukasAM kathayatAmRSibhirvai zrutA kthaa| kAmavyasanasaMyuktA paurANI zazinaM prati // rohiNyAmatisaktasya zarIraM nAnurakSataH / AjagAmAlpatAmindodehaH snehaparikSayAt // duhitaNAmasambhogAccheSANAJca prjaapteH| krodho nizvAsarUpeNa mUrttimAn niHsmRto mukhaat|| __ gaGgAdharaH--athoddezakamAt kuSThAnantaraM rAjayakSmacikitsitamAha-athAta ityaadi| rAjayakSmeti shossrogsy| zeSaM pUrvavada vyAkhyeyam // 1 // gaGgAdharaH-nidAnasthAne zoSanidAne yaduktaM zoSasya nAma rAjayakSmA / tad ythaa| taM sarvarogANAM kaSTatamavAda rAjayakSmANamAcakSate bhissjH| yasmAd vA pUrvamAsIda bhagavataH somasyor3a rAjasya tasmAda raajykssmeti| tat somasya yathAyaM zoSo nAma yakSmA jAtastatpurAttamAha-divaukasAmityAdi / kAmavyasanasaMyuktA zazinaM prati paurANI kathA divaukasAM kathayatAM devAnAM sakAzAt RSibhiH shrutaa| kIdRzI kathA zrutA tdaah-rohinnyaamityaadi| azvinyAdiSvaSTAviMzatau dakSasutAsu khalvindoH somasya rohiNyAM rohiNInAmikAyAM bhAvyAmatisaktasya zarIraM nAnurakSato dehaH snehaparikSayAt atimaithunena snehasya zArIrasya parikSayAdalpatAmAjagAma / yadAlpaprabho deho'bhUt tadA tenaiva kevalena nAyaM zoSo nAma rogo'bhUt kAraNAnantarazcAsti, tdaah-duhitRnnaamityaadi| prajApatedakSasya rohiNyAH cakrapANiH-khidoSatvasAmAnyAt kuSThamanu raajykssmcikitsitmucyte| unmAdApasmArau dakSAdhvaradhvaMsotpannAvapi AgantutvAt pshcaaduktau| divaukasAmityAdinA prAgutpattyAdilakSaNaM darzayati / prAgutpattyA dhAtu kSayo rAjayakSmaNaH pradhAnaM kAraNaM, tathA bhAryAsvasamavartitasya For Private and Personal Use Only
Page #446
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir rama adhyAyaH 4ma adhyAyaH ] : cikitsitasthAnam / prajApatehi duhitaraSTAviMzatimaMzumAn / bhAryArtha pratijagrAha na ca sarvAsvavarttata // guruNA tamavadhyAtaM bhAr2yAvasamarttinam / rajaHparItamabalaM yakSmA zazinamAvizat // . so'bhibhUto'tibalinA gurukrodhena niSprabhaH / devadevarSisahito jagAma zaraNaM gurum // atha candramasaH zuddhAM matiM buddhA prajApatiH / prasAdaM kutavAn some tato'zvibhyAM cikitsitH|| sa vimuktagrahazcandro virarAja vishesstH| ojasA varddhito'zvibhyAM sattvaM zuddhamavApa ca // 2 // zavANAmazvinyAdInAM duhitRNAM somenAsambhogAt tAbhiH pituH sannidhau gavA zrAvitAt tAsAM pituH prajApateH krodhaH zvAsarUpeNa mUrtimAn san mukhaaniHsRtH| kimarthamevaM krodho'bhUdityata aah-prjaaptehiityaadi| hi yasmAt / prajApateH dakSasyASTAviMzatiM duhitaraMzumAMzcandramA bhAryArtha pratijagrAha, na ca savvAsu bhAryA 'samamavartata, rohinnyaamevaavrtt| guruNA dakSeNa zvazureNa sAsu bhAryAsva samavartinaM taM zazinamavadhyAtaM zaptaM "zoSo'sya bhavatu" ityevaM zaMStaM raja. parItamavalaM zazinaM yakSmA roga aavisht| atha yakSmaNAviSTaH sa zazI atibalinA gurukrodhenAbhibhUtaH san tena ca rogeNa niSpabhaH san devadevarSisahito guru zvazuraM dakSa prajApatiM zaraNaM rakSitAraM jgaam| zaraNApanne zazini prajApatiryat kRtavAMstadAha -atha candramasa ityaadi| atha zaraNagatAnantaraM prajApatidakSazcandramasaH zuddhAM mati azvinyAdiSu sAsu samavartinI buddhiM buddhA prasAdaM kRtavAn some| tato'zvibhyAM candramAH cikitsitaH / adharmazca kAraNaM bhavatIti dRshyte| kAmavyasanasaMyuktA striipussnggsmbndhaa| dehe snehaparikSayAt iti dehasArakSayAt, snehazabdena hi sAravAcinA zukraujasI grAhya / avadhyAtamiti krodhena cintitam / gurukrodheneti yakSmarUpeNa / zubhAM matiM bur3he ti svAparAdhajanitamAtmanaH zrayaM buddhaa| candramasaH svabhAvadoSaparihArArtha zuddhAM buddhiM jnyaatvaa| vimuktagraha iti graheNa yakSmAkhyena vimuktaH / sattvaM manaH / zuddhamiti nirdoSam // 1 // 2 // For Private and Personal Use Only
Page #447
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| rAjayakSmacikitsitama krodho yakSmA jvaro roga ekArtho duHkhasaMjJakaH / yasmAt sa rAjJaH prAgAsIda rAjayakSmA tato mtH||3|| sa yakSmA hUkato'zvibhyAM mAnuSaM lokamAgataH / labdhvA caturvidhaM hetuM samAvizati mAnavam // ayathAbalamArambho vegasandhAraNaM kssym| yakSmaNaH kAraNaM vidyAccaturthaM viSamAzanam // 4 // yuddhAdhyayanabhArAva lar3anaplavanAdibhiH / patanairabhighAtairvA sAhasairvA tthaapraiH|| ayathAbalamArambhairjantorurasi viksste| vAyuH prakupito doSAvudIryobhau vidhAvati // vimuktAho yakSmagraho vimukto yena sa vimuktagrahaH san vizeSato virarAja / adhibhyAmojasA vaddhitaH zuddhaM sattvaM sAttvikaM mano'vApa ca // 2 // . gajAdharaH-nanvatra yakSmazabdaH kimetadrogavizeSAbhidhAyItyata Aha-krodha ityaadi| kroze yakSmA jvaro roga ityekaparyAyaH, sa khalu duHkhasaMzakaH / sa rogo yasmAddheto rAza ur3a rAjasya prAgAsIt, tasmAda rAjayakSmA rAjaroga iti mataH / / 3 // gaGgAdharaH-nanu svloke candrasyAyaM rogo'bhUdiha kathaM bhavatItyata Aha-sa ykssmetyaadi| sa rAzazcandrasya yakSmA rogazcikitsAkAle'zvibhyAM hUkataH san tato niHsaso mAnuSaM lokmaagtH| caturvidhaM hetu labdhvA mAnavaM smaavishti| catuSidhaM hetumaah-aythetyaadi| ayathAbalaM balAtikramaNa ArambhaH zarIrapravRttiH, vegasandhAraNamadhAyye vegadhAraNam, kSayaM dhAtUnAM raktAdInAm, caturtha viSamAzanaM yakSmaNaH kAraNaM vidyAt // 4 // gaGgAdharaH-ayathAbalaM viSThan yathA tato rAjayakSmA bhavati tdaahyuddhtyaadi| adhyayanaM sAmAdhyayanam atyuccairbhvti| plavanaM nadIvegAbhimukhasantaraNam / AdinA nidAnasthAne uktAni srvaanni| pananairvAtyuccataH / zilAkASThAdinAbhighAtaistathA cAparaiH sAhasa rityebhirayathAvalamArambharjantoH cakrapANiH-- ayathAbalamArambhAdiyakSma hetutraye vihArarUpatayA bhinnajAtIyatvAd viSamAzanaM caturtha pRthaka paThitam / nirdezAdeva catuSke labdhe caturthamiti padaM sAhasAdInAM pradhAnAnAM baharaTe pi For Private and Personal Use Only
Page #448
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 8ma adhyAyaH / cikitsitasthAnam / sa ziraHsthaH ziraHzUlaM karoti galamAzritaH / kaNThoddha saJca kAsaJca svarabhedamarocakam // pArzvazUlaJca pArzvastha bacabhedaM gude sthitaH / jRmbhAM jvarazca sandhistha uraHsthazcorasorujam // kSaNanAdurasaH kAsAt kaphaM SThIvet sazoNitam / jarjareNorasA kRcchramuraH zUlAtipIr3itaH // iti sAhasiko yakSmA rUparetaiH prapadyate / ekAdazabhirAtmajJaH sevetAto na sAhasam // 5 // hImacA vA ghRNitvAda vA bhayAd vA vegamAgatam / vAtamUtrapurISANAM nigRhNAti yadA naraH // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only 2677 urasi vakSasi kSate sati svaprakopaNaH prakupito vAyurubhau zeSau pittakaphau doSaigator vidhAvati / sa pittazlegnasahito vAyuH ziraHsthaH ziraHzUlaM karoti / galamAzritaH kaNThoddhasaM muhuH kaNThamuddha sataM kAsavat / evaM kAsaJca karoti, svarabhedaJca karoti, arocakaJca karotIti galasthavAyuH / pArzvastha sapittakapho vAyuH pArzvazUlaM karoti / gude sthito vAyurvaccabheda karoti / sandhistho vAyuH sapittakapho: jRmbhAM jvarazca karoti / uraHstho vAyururaso rujaM karoti / kAsAt punaH kSatasya urasaH kSaNanAt tato jarjareNorasA uraHzUlamapIr3itaH san kRccha yathA syAt tathA sazoNitaM kaphaM SThIvet / ityevaM sAhasiko yakSmA roga etairekAdazabhI rUpailiGgaH prapadyate / ato hetorAtmazaH puruSo na sAhasaM seveta // 5 // gaGgAdharaH-- vegasandhAraNahenukamAha - hImattvAdityAdi / vyAkhyAtaM nidAnasthAne sandhAraNaM zoSasyAyatanamityAdinA / rAjAdisamIpeSu naraH puruSo hrImattvAt lajjayA ghRNitvAd ghRNayA bhayAt bhayaprasaktervA AgataM vAtamUtracaturvvidhAnatikramo darzanArtham / nidAnoktamapi rAjayakSma hetvAdi punaH prakaraNavazAt kiJcinidAnoktavizeSavidhitsayocyate / uktaM kAraNacatuSkaM prapaJcayati - yuddhetyAdi / sahasA zaktimanAlocya dhAni kriyante tAni sAhasAni / kaphapittakSaNanAdivyAdhinA raktakaphaniSThIvanamekameva lakSaNamuraHzUlAtipIr3ita ityanenocyate / zUloroskaraktaniSThIvanavizeSaNenaiva ekAdazarUpatvaM pUryate // 35 // 336
Page #449
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir N 2678 crk-sNhitaa| rAjayakSmacikitsitam tadA vegapratIghAtAt kaphapitte smiiryn| Urddha tiryagadhazcaiva vikArAn kurute'nilaH / pratizyAyaJca kAsazca svarabhedamarocakam / pArzvazUlaM ziraHzUlaM jvaramaMsAvamardanam // aGgamardo muhazcadi baccobhedaM vilakSaNam / rUpANyekAdazaitAni yakSmA yairucyate mahAn // 6 // 7 // IotkaNThAbhayatrAsa-zokakrodhAtikarSaNAt / ativyavAyAnazanAcchukramojazca hIyate // purISAdInAmadhArya vegaM yadA nigRhNAti tadA tadvegapratIghAtAt kupito'nila: kaphapitte samIrayan san Urddha tiyyagadhazca vikArAn kurute| yAn vikArAn kurute taanaah-prtishyaaynycetyaadi| bccoNbhedmtisaarm| trilakSaNamitipratizyAyAdikamekAdazaM tridoSalakSaNaM tridoSajakhAt / yairliGgamahAn yakSmocyate tAnyetAnyekAdaza rUpANi bhavanti // 6 // 7 // gaGgAdharaH-atha kssyhetukmaah-iissyotknntthetyaadi| vyAkhyAtaca nidAna sthAne kSayaH shosssyaaytnmityaadinaa| iirssyaadibhirtikrssnnaat| ativyavAyAnazanAditi yathAyogyaM zukrojasoH kSayahetukhAda yathAkramAda vaa| ativyavAyAt zukraM dhIyate, anazanAdojaH kSIyate, tAdibhiratikarSaNAdapyojaH kssiiyte| oja iha hRdayasthAyI rasa iti proktaM nidaansthaane| tadrasajasAda dravasAcca rasa ityuktamoja eva raso hRdayasthAyI na khAhArajarasaH sa hi sarca zarIre saptabhirnADIzatairuhyate / ojasvarddhAJjaliparimitaM yat tat khalu rasajabAda raso hRdayasthAyI tat kSoyate na vaSTabindumAtraM tasya zraye maraNAditi kasyacid vyAkhyAnamayuktam / ojasvarddhAJjalimAnamevaikavidhaM na khadhikam / aSTabindumAnamevArddhAJjaliH karSamAnaM bindusttpryaayshbdaat| tantrAntaravirodhazca / tathA hi| kaphapradhAnaidoSaistu ruddheSu rasavamasu / ativyavAyino vApi kSINe cakrapANiH-hImattvAdityAdinA vegasaMdhAraNajamAha / varcIbhedaM vilakSaNamiti tridoSaliGgamityarthaH pRthagvAtAdijanitam // 6 // 7 // .... cakrapANiH-ISapatyAdinA dhAtukSayajamAha / oja iti rsH| rase'pyojaHzabdo vartate, yadukta-malIbhavati tat prAyaH kalpate kinnidojase iti / kiMvA ojo dehasya sAram / For Private and Personal Use Only
Page #450
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 2676 tataH snehakSayAda vAyurvRddho doSAvudIrayan / pratizyAyaM jvaraM kAsamaGgamaI zirorujam // zvAsaM viDbhedamaruciM pArzvazUlaM khrkssym| karoti caaNssntaapmekaadshmhaagrhH|| rUpANyAvedayantyetAnyekAdaza mahAgadam / saMprAptaM rAjayakSmANaM kSayAt prANa dayAvaham // 8 // vividhAnyannazanAni vaiSamyeNa samaznatAm / janayantyAmayAn ghorAn viSamAn maarutaadyH|| retsynntraaH| kSIyante dhAtavaH savveM tataH zuSyati mAnavaH iti| viSamAzanane rasasya rudhirabhAvApanatve vrmrodhaat| sAmAnyoktasya vizeSavyAkhyA bodhyaa| ityevamojakSaye zukrakSaye ca yadbhavati tadAha-tataH snehetyaadi| ISpadhitikarSaNAnazanAbhyAM hRdayastharasakSapAdativyavAyAcchukrakSayAca zarIrasnehakSayaH syAt tatsnehakSayAda vAyu ddho bhavati ; dRddhazca zeSau doSau pittakaphau codorayan san pratizyAyAdi liGgaM kroti| ekAdazamahAgraha iti vAyuvizeSaNam / gRhAtIti grhH| ekAdaza pratizyAyAdayo mahAnto grahA yasmAt sa ekaadshmhaagrhheturvaayuH| etAni pratizyAyAdInyekAdaza rUpANi mahAgadaM rAjayakSmANaM sampAptaM jaatmaavedynti| zukrojasoH kSayAt prANakSayAvahazca rAjayakSmANamAvedayantIti // 8 // gaGgAdharaH -vissmaashnhetukmaah-vividhaaniityaadi| viSamAzanaM zoSasya AyatanamityAdinA nidAnasthAne vyaakhyaatm| vividhAnyanapAnAnIti pAnAzanabhakSyalehyopayogAn vaiSamyeNa smshntaam| prakRtikaraNasaMyogarAzidezakAlopayogasaMsthopazayato viSamAnAsevamAnAnAm / viSamA mArutAdayaH / tebhyo viSamapAnAdibhyo vAtapittazleSmANo vaiSamyamApanA :ddhA ghorAn AmayAn snehamayAditi dehasArazukraujAkSayAt / kSayAt prANakSayapradamityasa kSayahetutvAt kSayAt / prANa kSayAvahamiti vA pAThaH // 8 // . cakrapANiH-vividhAnItyAdinA vissmaashnjmaah| vaiSamyeNeti prakRtikaraNAdyaSTa For Private and Personal Use Only
Page #451
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2680 crk-sNhitaa| [rAjayakSmacikitsitam srotAMsi rudhirAdInAM vaiSamyAd viSamaM gtaaH| ruddhA rogAya kalpante puSyanti ca na dhAtavaH // 6 // pratizyAyaM prasekaJca kAsaM chardimarocakam / jvaramaMsAbhitApaJca chardanaM rudhirasya ca // pArzvazUlaM ziraHzUlaM svarabhedamathApi ca / kaphapittAnilakRtaM liGgaM vidyAd yathAkramam // 10 // iti vyAdhisamUhasya rogarAjasya hetujam / rUpamekAdazavidhaM hetuzcoktazcaturvidhaH // 11 // jnynti| yathA janayanti tdaah-srotaaNsiityaadi| vivizannapAnAnAM vaiSamyAd viSamaM gatA mArutAdayaH rudhirAdInAM strotAMsi saptazatanADIbhiH sarva dehaM gatasyAhArajarasasya rudhirabhAvaprAptau yAni srotAMsi rasasya gamanasya panthAnastAni evaM raktAdInAM paraparadhAtutvaprAptau ye gatipathAstAni srotAMsi ruddhA vakSyamANapratizyAyAdayo rogAya kalpante kluptA bhvnti| tatazca rudhirAdayo dhAtavo na puSyanti // 9 // ___ gaGgAdharaH-tatra yo doSo yaM yaM rogaM janayati tadAha-pratizyAyamityAdi / kapho doSaH pratizyAyaprasekakAsaccharocakAn karoti / pittantu jvarAMsAbhi tAparudhiracchaddanAni trINi kroti| vAyuH pAzvazUlaziraHzUlasvarabhedAn karotItyevaM pratizyAyAdikaM sAzlokoktaM liGgaM yathAkrama kaphapittAnilakRtaM vidyAditi // 10 // gnggaadhrH-upsNhrti--itiityaadi| ityetadekAdazavidhaM rUpaM vyAdhisamUhasya pratizyAyAdivyAdhisamUhalakSaNasya rogarAnasya rAjayakSmaNo hetujaM vidhAhA vaissmyaat| atipravRddhA vAtAdayo baiSasyeNonmAgaNa gatAH rudhirAdInAM strotAMsi ruddhA yakSmarUpAya kalpante iti yojnaa| yathAkramamiti prathamazlokArddha vihitaM kaphakRtaM, dvitIyazlokAH vihitaM pittakutaM, zeSantu vAtakRtam // 9 / 10 // cakrapANiH-ata pratyeka ekAdazalakSaNapAThena ekAdazalakSaNayogenaiva rAjayakSmaNaH sampUrNatvaM prAyo bhavatIti drshyti| yat tu SaDalakSaNatvaM vilakSaNatvaM vA yakSmaNo vakSyati, tat sampUrNalakSaNasyaiva zeyam ; na tu shessaannaam| atha ayathAbalamArambhAdibhedena cAturvidhyabanena tAnyeva lakSaNAni sArdana bhvti| tathAca savapi tridoSajAstenaika For Private and Personal Use Only
Page #452
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH 2681 cikitsitasthAnam / pUrvarUpaM pratizyAyo daurbalyaM doSadarzanam / adoSeSvapi bhAveSu kAye bIbhatsadarzanam // ghRNitvamaznatazcApi blmaaNsprikssyH|| strImadyamAMsapriyatA priyatA cAvaguNThane // sAhasAdipratyekahetujamuktaM caturvidho hetuzcokta iti| ye tu vyAcakSate-hetu. catuSTayAnmilitAdeva sAhasAdicatuSTayAt eSa rAjayakSmA jAyate na tvekakasmAt sAhasAdita iti, tadayuktaM, yata iha nidAnasthAne ca pratyekahetostridoSakopa ekAdazarUpANi samprAptizcoktA iti // 11 // gaGgAdharaH-pUjvarUpANyAha-pUrvarUpamityAdi / pratizyAyAdi-patatAM yacca dazanamityantaM pUrvarUpaM vyAdhisamUhasya rogarAjasya bhvti| tacca bahurUpasya rAjayakSmaNaH prAgrapaM sheym| tatra doSadarzanamadoSeSvapi bhAveSu / yata dravyAdikamaduSTaM tad duSTavad dRshyte| kAye svazarIre bIbhatsadarzanaM ninditruupdrshnm| ghRNisamaznatazcApi, yadanAti tacca ghRNayA'znAti / strImadyamAMsapriyatA, strISu madASu mAMseSu bhogArtha priyatA bhvti| avaguNThane rUpatvAbhidhAnaM yuktam / uktaJca zalye --'ekapradezAnAmekana sAnnidhyAt tatra kriyAyAcAvibhAgena prANa' ityAyanena c| 'eka eva mataH zoSaH sannipAtAtmako gadaH' itIhApi coktam / sarvastridoSajo yakSmA ityAdya vaM hetunA lakSaNena caturNAmapi bhedAt bhinna eva iti yuktam / aba hetavo'yathAbalamArambhAdayaH uktA eva, liGgaJca bhinnaM sAhasajaM, kaNDoddhvaMsa uroruk jRmbhA c| vegasandhAraNaje ca aGgamardo muhuzchastithA vrciibhedstrilkssnnH| anyatra hi va bhedastrilakSaNo na bhvti| kSayaje shvaasshuulsntaapaaH| viSamAzane chaInaM rudhirasya, sAhasaje prtishyaayaabhaavH| zoSe tu pratizyAya ityaadilkssnnbhedH| cikitsitabhedastu asAdhAraNalakSaNe kRta eva tasmAd bhedo yakSmaNAmeva tantrAntare sthUladRSTyA bheda uktaH sUkSmacintAyAntu ayameva bhedo yuktyA jnyeyH| punazca "ityAdinA" doSalakSaNAni vakSyati tat sAmAnyena yakSmaNaH prAyobhAvilakSaNaM caturvapi samucchidyoktamiti jJeyama ; tena na punaruktam // 11 // cakrapANiH-samprati caturNAmapi sAdhAraNaM pUrvarUpamAha - puurvruupmityaadi| pratizyAyazca rUpe ptthitH| tena pratizyAyaH pUrvarUpaM pUrvarUpAntarasahitaM rUpamiti vishessH| na caika evaM pratizyAyaH pUrvarUpAryo'pi vyAdhyavasthAyAM vartamAnatvAda riSTaM bhavati pUrvarUpANi sarvANi ityAdinA sarvapUrvarUpANAM rUpAnuvarttanAd vyAdhau riSTaM yuktam / kAye bIbhatsadarzanamiti For Private and Personal Use Only
Page #453
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2682 crk-sNhitaa| (rAjayakSmacikisitama makSikAghuNakezAnAM tRNAnAM patanAni c| prAyo'nnapAne kezAnAM nakhAnAJcAbhivarddhanam // patattibhiH pataGgezca zvApadazcAbhidharSaNam / svapne kezAsthirAzInAM bhasmanazcAdhirohaNam // jalAzayAnAM zailAnAM vanAnAM jyotiSAmapi / zuSyatAM kSIyamANAnAM patatAM yacca darzanam // prAgarUpaM bahurUpasya tajjJeyaM rAjayakSmaNaH / rUpantvasya yathoda zaM paraM zRNa sabheSajam // 12 // yathAsvenoSmaNA pAkaM zArIrA yAnti dhaatvH| srotasA ca yathAsvena dhAtuH puSyati dhAtutaH * // suvastrAdiparicchadai priyatA c| prAyo'napAne'nne pAne makSikAdInAM patanAni, kezAnAM nakhAnAca chinnaanaamtivrddhnm| svapne patagrAdibhirabhidharSaNaM dRshyte| tathA kezarAzInAmasthirAzInAM bhasmanazca rAzInAM svapne'dhirohaNam ArohaNaM dRshyte| evaM svapne zuSyatAM kSIyamANAnAM jalAzayAdInAM yacca darzanaM tat puurvruupmiti| ruupntsyeti| yathoddezaM sAhasakSayavegasandhAraNaviSamAzanebhyo ya uddezaH saMkSepoktiH kRtaH tamanatikramyAtaH paraM sabheSajaM zRNu // 12 // gaGgAdharaH-tatra rAjayakSmaNa AhArapAko yathA bhavati tadAha-yathAsvena. tyAdi / sarveSAM svasthAnAmAhArAt jaTharAgninA pakAjjAtarasAdayaH sabai zArIrA dhAtavo yathAsvena svaskhasthitenoSmaNA pAkaM yAnti / yathA caturvidha AhAro jAThareNa aminA pAkaM yAti, prasAdabhAgena rasazca jAyate, viThUna malamUtraM, vikRtidarzanam / makSikAdInAM patanAni arUpAne ca yojym| patantravAdibhirabhidharSaNaM svapne jnyeym| patattiNaH pakSiNaH, zvApadA vyAghrAdayaH, kezAsthirAzInAmityAdau yacca darzanamityantena svapne itynuvrtte| samprati yakSmarUpANi prapancena vyAkhyAtumAha-rUpaM tasyetyAdi / prapancena kathayiSyAmi // 12 // cakrapANiH-rUpavyAkaraNe kartavye yakSmaNaH zarIradhAtupoSaNavirodhakasya dhaatupossnnvirodhopdrshnaarthmaah-ythaasvenetyaadi| yathAsvenoSmaNA tryodshvidhen| dhAtuH puSyati dhAtuneti-rasena * dhAtunA iti vA paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #454
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2683 srotasAM sannirodhAca raktAdInAJca saMkSayAt / dhAtUSmaNAzcApacayAda rAjayakSmA pravarttate // 13 // tasmin kAle pacatyagniryadannaM koSThasaMzritam / malIbhavati tat prAyaH kalpate kiJcidojase // tasmAt purISaM saMrakSyaM vizeSAda raajykssminnH| sarvadhAtukSayAtasya balaM tasya hi vir3a balam // 14 // tathA sa rasaH svasmin sthitenoSmaNA kramAt paJcabhirdinaH pAkaM yAti, raktazca prasAdAMzena bhavati, raktazca svasyoSmaNA pAkaM yAti prasAdAMzena mAMsazca pazcAhena jAyate, ityevaM rasAdayo dhAtavaH svena svenoSmaNA pAkaM yAnti yathAsvena ca srotasA gacchataH pUrvapUrvadhAtutaH paraparo dhAtuH pussyti| naivaM rAjayakSmiNaH ; kasmAt ? srotsaamityaadi| AhArajA rasAH saptasu srotaHzateSu gacchanto yeSu srotaHsu gavA raktAni bhavanti teSAM srotasAM sannirodhAnna ca raso raktaM jAyate, tato raktaM na puSyati kSayaJca gacchati, tasya ca mAMsabhAvagatipatharodhAt tatkSayAnmAMsAdInAJca poSaNAbhAvAt kSayo bhvti| ityevaM raktAdInAM paraparadhAtukhaprAptau srotasAM rodhAt saMkSayAt dhAtUSmaNAzcApacayo bhavati, kSINe hyAdhAre bhavatyAdheyo'pi kssiinnH| tato rAjayakSmA pravattete jAyate // 13 // gnggaadhrH--tsminnityaadi| tasmin rAjayakSmajanmanaH kAle jATharo. niH koSThasaMzritamabhyavahatamannaM yat pacati tat prAyo malIbhavati mUtra purISaM bhavati, prasAdAMzastu kizcit ojase klpte| alparaso bhUkhAnyat kizcit srotaHpathena gakhA paraparadhAturalpazo bhUkhA teSAM sArabhAgAya sa khakhojase klupto bhvti| tasmAt ityevaM yakSmiNaH purIpabahulatayAhArapAkAda vizeSAt purISaM bhiSajA saMrakSyaM yathA malAtiprattina syAt tathA kriyeta / dhAtU raktAdirUpaH kiMvA kramapariNAmapakSe rasena raktaM raktana mAMsaM puSyatIti jJayam / evaM dhAtupoSaNakramaM darzayitvA yakSmaNi tdvirodhmaah-srotsaamityaadi| sannirodhAditi pakSmakArakadoSeNa niruddhatvAd raktAdisaMkSayo'pi srotorodhAt tathA poSakarasAprAbalyAca jnyeyH| dhAtUSmApacayo'pi dhAtukSayAd doSaprabhAvAcca jJeyaH, yadA dhAtoH poSakarasahAnirbhavati tadA // 13 // cakrapANiH-tasminnityAdi / ojase iti sArabhAgAya rasAyeti yAvat / vizeSAda rAjayakSmiNa iti vacanena anyeSAmapi durbalAnAM purISaM rakSyamiti sUcayati / viDbalamiti viDAdhAram // 14 // For Private and Personal Use Only
Page #455
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2684 caraka saMhitA | 1 rasaH srotaHsu ruddheSu svasthAnastho vivarddhate sa Urddha kAsavegena bahurUpaH pravarttate // jAyante vyAdhayazcAtaH Sar3ekAdaza vA punaH / yeSAM saMghAtayogena rAjayakSmeti kalpyate // 15 // kAso'satApo vaisvayaM jvaraH pArzvazirorujA / chardanaM raktakaphayoH zvAso vaccagado'ruciH // rUpA yekAdazaitAni yacimaNaH Sar3imAni tu / kAso jvaraH pArzvazUlaM svaravaccagado'ruciH // 16 // [ rAjayakSmacikitsitam kimarthaM purISaM saMrakSyamityata Aha- savvadhAkhityAdi / sarvvadhAtukSayo hi yakSmiNastasya savrvvadhAtukSayArttasya vir3a balameva balamiti // 14 // gaGgAdharaH - nanu rasaH saptasu srotaH zateSu carati yena srotasA gacchan raktaM bhavati tat strotorodhena svasrotasAM kiM sphItatA bhavatItyata Aha - rasaH srotaH svityAdi / raktabhAvagatau srotaHsu ruddheSu rasa AhArajaH svasthAnastha eva vivarddhate, na ca raktapathena gacchati / sa vRddho rasaH bahurUpaH san kAsavegena Urddha pravarttate / evaM jAyamAne rAjayakSmaNi punarataH kAraNAt SaT rUpANi jAyante doSasya madhyamavalena kopAt / athavA sampUrNa balena kopAt ekAdaza rUpANi jAyante / yAnyuktAni prAgekaikakAraNAt sAhasAditaH / yeSAJca SaNNAM vApyekAdazAnAM saMghAtayogAd rAjayakSmeti kathyate, na tveSadviyogAt / / 15 / / gaGgAdharaH -- nanu kAni tAni SaTa rUpANi caikAdaza cetyata AhakAsa ityAdi / pAzvarujA zirorujA ceti dve rUpe / raktacchaddanaM kaphaccharddanaJca / ityetAnyekAdaza rUpANi yakSmiNo bhavanti / par3evemAni / kAsaH jvaraH pArzvazUlaM svaragadaH svarabhaGgaH vaccagado'tisAraH arucizceti SaT rUpANi / yAni tvekAdaza rUpANi doSabhedenoktAni teSu madhye yasya doSasya yat kAryyaM tadiha caikAdazAnAM SaNNAJca tat kAyryatvaM bodhyam // 16 // For Private and Personal Use Only cakraNiH yaccApi rasabalamupapadyate tacca dhAtUn na puSNAti kintu svasthAne vivarddhate / khasthAnastha iti hRdayasthaH // 15 // 16 //
Page #456
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir imamadhyAyaH / cikitsitsthaanm| 2685 savvaira? stribhirvApi linggmaaNsblkssye| yukto vaya'zcikitsyastu sarvarUpo'pyato'nyathA // 17 // prANamUle sthitaH zleSmA rudhiraM pittameva vaa| mArutadhmAtaziraso mArutaH zyAyate prati // gaGgAdharaH-nanvevamevaM dvividhasaMghAtayogAdeva kiM rAjayakSmA bhavatyanyathA vetyata Aha-sabai rityaadi| pratikAraNaM yAnyekAdaza rUpANi proktAni tAnyava pratisaMskRtyeha caikAdazAni punaH ptthitaani| taH savvairekAdazabhiH saMghAtayogena doSANAM pUrNabalena, madhyamabalena ca teSAM madhye yAni kAni ca SaT rUpANi taiH paDbhiH saMghAtayogena madhyamabalAt, teSAmekAdazAnAM madhye yAni kAni ca trINi rUpANi bhavanti taitribhirvA liGgaiH saMghAtayogenAdhamabalAda yo yakSmA pravartate tailiGgayukto yakSmA puruSasya mAMsabalayoH kSaye sati vajyoM vajjanIyaH syAt / ato mAMsabalakSayAdanyathA mAMsabalakSayAbhAve sati sace. rUpo'pi ekAdazarUpo'pi SaDpo vA trirUpo vA yakSmA cikitsyaH syAt / etena... SaNNAM rUpANAM trayANAJcAnirdezaH khyApitastena suzrutoktAni "bhaktadveSo jvaraH zvAsaH kAsaH shonnitdrshnm| svarabhedazca jAyante SaDpe raajykssmnni|" iti SaDpANi ; tathA "tribhirvA pIr3itaM liGgaH zvAsakAsAsagAmayaiH" iti trirUpANi na virudhynte| iti rUpANi yakSmaNaH sAdhyasya cAsAdhyasya coktAni // 17 // gaGgAdharaH-tatrakAdazAnAM pratizyAyAdInAM pratyekaM lakSaNAnyAha prasaGgAt pratizyAyAdirogopadezaM cikIrSa rAcAyya:-ghrANamUla ityaadi| ghrANamUle nAsikAmUle sthitaH zleSmA tathA pittaM vA rudhiraM vA mAruto vA mAruta. mAtaziraso vAyunA mAtaM zabditaM ziro yasya tasya prati shyaayte| cakrapANiH-sarvairityekAdazabhiH, advairiti SaDamirekAdazasya jyeSThabhAgaparigrahAt SaDeSAmada bhavati / dRSTA caiSA vidhA, yathA-triMzanmatA snehA nirUhAntaritAzvaM SaT syurityanenoktaH / tribhirisyaadi| trINi yakSmaNo rUpANi jJeyAni zRGgamAhikayA nirdezAt / anye tu basapArthAbhitApazcetyAdi vakSyamANaM lakSaNatrayaM varSayanti / kecit tu asapA bhitApazcetyAdikaM yakSmasambandha kSayalakSaNaM vadanti / anyatheti balamAMsayoge sati // 17 // cakrapANiH-pratizyAyaM vivRNoti / ghrANaviplavo gndhaaghraannaadiruupH| yakSmA cAtA For Private and Personal Use Only
Page #457
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Ach Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| (rAjayakSmacikitsitama pratizyAyastato ghoro jAyate dehakarSaNaH / tasya rUpaM ziraHzUlaM gauravaM praannviplvH|| jvaraH kAsaH kaphotklezaH svarabhedo'ruciH klmH| indriyANAmasAmathyaM yakSmA vAtaH prajAyate // 18 // picchilaM bahulaM vitra haritaM zvetapItakam / vyApannaM SThIvati rasaM kAsan yakSmI kaphAnugam // 16 // aMsapArthAbhitApazca santApaH karapAdayoH / jvaraH sarvAGgagazceti lakSaNaM rAjayakSmaNaH // 20 // vAtAt pittAt kaphAda raktAt kAsavegAt sapInasAt / svarabhedo bhaveda vAtAda rukSaH kSAmazcalaH svrH|| tato ghoro dehakarSaNaH pratizyAyo jaayte| iti zlaiSmiko raudhiraH paMttiko vAtikazceti caturvidhaH prtishyaayH| tasya rUpaM ziraHzulAdikamekAdazavigham / dhrANaviplavaH kledena nAsApuTapUrNatA / yakSmA rAjayakSmA / ityevaM pratizyAyAna yakSmA jAyate // 18 // - gaGgAdharaH-kathaM kAso jAyate tdaah-picchilmityaadi| sAhasAyanyatamakAraNaduSTAtrayo doSA yasya tvevaM pratizyAyaM kurvanti sa yakSmI vyApannaM raktabhAvagatipatharuddhaM rasaM picchilAdirUpaM kaphAnugaM kAsan san SThIvatItyevaM yakSmiNaH kAso bhavati // 19 // gaGgAdharaH-jvarastu yathA bhavati tdaah-aNsetyaadi| aMso bhujasya upribhaagH| tasya santApaH zUlam / evaM pArzvasantApaH pArzvabhUlam / karapAdayoH santApo jvAlA, vizeSeNa sarvAGgagazca santApa iti yasya sa rAjayakSmaNo lakSaNaM jvrH||20|| - gaGgAdharaH-tasya lakSaNaM svarabheda uktstmaah-vaataadityaadi| kAsAdiSaTakAraNAt svarabhedo rAjayakSmaNo lakSaNaM bhavet, tatra vAtAt kharabheda prajAyata ityanenoktalakSaNapratizyAyasyaiva pUrvarUpatA suucyti| sa Urddha kAsavegena bahurUpaH pravartate yaduktaM yakSmarUpaM tadvivRNoti, picchilmityaadi| rAjayakSmaNa kSayasya viziSTaM lakSaNamAha / asetyAdilakSaNaM rAjayakSmaNa iti // 18-20 // For Private and Personal Use Only
Page #458
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH ] cikitsitasthAnam | tAlukaNTha pariploSaH pittAda vaktumasUyate / kaphAda bhedo vibandhazca svaraH khunakhunAyate // sayorakavibandhatvAt svaraH kRcchrAt pravarttate / kAsAtivegAt karuNaH pInasAt kaphavAtikaH // 21 // pArzvazUlantvaniyataM saGkocAyAmalakSaNam / ziraHzUlaM sasantApaM yakSmiNaH syAt sagauravam // 22 // atikhinna + zarIre tu yakSmiNo viSamAzanAt / kaNThAt pravarttate raktaM zleSmA corinaSTasaJcitaH // 2687 sar kSAmazca svaro bhavati / pittAt svarabhede tAlukaNThapariploSaH / parizeSo dAhaH / vaktumasUyate vAkyavacane'sUyA bhavati / kaphAt svarasma bhedo vibandhazva, svaraH khanakhanAyate ca / raktAt kharabhede raktaniSThIvanaM na bhUlA yadA bandhaH svAt tadA svaraH kRcchat pravattate / kAsAtivegAt kharabhaGge karuNaH svaraH kAtaraH svaraH / pInasAt svarabhede kaphavAtikaH svaraH // 21 // .. gaGgAdharaH - evaMrAjayakSmaNi pArzvazulamAha - pArzvazulamityAdi / pAThazUlaM pAvayoH soca AyAmo dedhyaM lakSaNaM yasya tat kadAcit pArzvayoH saGkocaH kadAcidAyAma ityaniyatam / yakSmaNi ziraHzUlaM zirasaH santApasahitaM gauravamucyate / / 22 // For Private and Personal Use Only gaGgAdharaH chardanaM raktakaphayoriti yaduktaM tadAha- atikhinna ityAdi / yakSmiNaH zarIre'tikhinne sati viSamAzanAt raktaM kaNThAt pravarttate / iti raktacchardhanam / tathA utkliSTaH saJcitaH zleSmA ca kaNThAt pravarttate / iti cakrapANiH - svarabhedaM vibhajate / vaktumasUyata iti vaktu necchati / khurakhurAyate iti khurakhurazabdaM karoti / sanno'vasannaH / kaSaNa iti kaNThaM karSati hinastIti yAvat // 21 // cakrapANiH --- pArzvazUlantvaniyatamiti na sakovarUpega niytm| kadAcidAyAmarUpaM kadAcit rUpaM na sarvvA / bhAviziraHzUla vena vAyum, sasantApatvena pittam, sagauravatvena zleSmANam evaM tridoSajanyatvaM jJeyam // 22 // cakrapANiH - saraktaM kaphamasyatIti yaduktaM talakSaNaM vivRNoti - abhisanna iti / abhitaH so'bhiH / abhiSyanda iti pAThapakSe'bhiSyandagRhIta ityarthaH / kintvabhipUrva syandateH + abhisanna iti cakraH / * kaSaNa iti cakraSTataH pATa
Page #459
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2688 caraka saMhitA / raktaM vibaddhamArgatvAnmAMsAdIn nAnupadyate / AmAzayasthamutkliSTaM bahutvAt kaNThameti vA // 23 // vAtazleSmavibandhatvAdurasaH zvAsamRcchati // 24 // doSairupahate cAgnau sapicchamatisAryate // 25 // pRthagadoSaH samastaizca jihvAhRdayasaMsthitaiH / jAyate'rucirAhArai dviSTararthezca mAnasaH // [ rAjayakSma cikitsitam kaphacchardanam / athavAnyathA raktaccharddanaM bhavati tadAha - raktamityAdi / raktaM mAMsAdibhAvaprAptau vivaddhamArga tasmAnmAMsAdIn nAnupadyate yacca kiJcit jAyate tadAmAzaye tiSThati / AmAzaye sthitaM yadA bahu bhavati tadotkliSTaM sat kaNThametIti vA raktacchaddanaM bhavati // 23 // gaGgAdharaH- zvAsastu yakSmiNo yathA syAt tadAha - vAtazleSmetyAdi / vAtazleSmaNoH militayorurasi vibaddhatvAducchAsapatharodhAduraso vakSasaH zvAsamRcchati yakSmI // 24 // gaGgAdharaH- vadazcaivaM bhavati - agnau vAtAdibhirdoSairupahate sati sapicchaM picchAsahitamatisAryyate dravapurISamiti vaccagado bhavati / / 25 / / gaGgAdharaH- arucistu yakSmiNastvevaM bhavati - pRthagadoSairityAdi / jihA hRdayasaMsthitairvAtapittakaphairdoSaiH pRthak samastaizca yakSmiNa AhAre'rucirjAyate / For Private and Personal Use Only kathaM rUpasiddhirbhavatIti cintanIyA / saJcitot kliSTamiti vaktavye pUrvanipAtaniyamAdutkRiSTasacita iti kRtam / kevalarudhiraccharddanena yuktaM vivRNoti - raktamityAdi / vibaddhamArgatvAditi raktasya mAMsAdyabhigame yo mArgaH vannirodhAt mAMsAdInanabhigacchad raktamAmAzaye eva kRtAdhiSThAnaM prasravaNajalamitra vibaddhamArgatvAd bahu bhavati / bahutvenoskuiSTaM dvArAntarAgamanAt kaNThameti / evaM raktasya poSakara senAsambandhAt kSIyamANasyAmAzaye eva bahutvaM jJeyam / tena raktAdInAJca saMkSayAdityanena raktakSayo ya uktaH sa upapanna eva // 23 // 1 cakrapANiH - rogAdhikAre paJca bhaktasyAnazanasthAnAnIti vAtapittakaphadvaSAyAsA ityanena yadyapi vidoSajArucirnoktA, tathApi cikitsArthaM dvandvajagulmavat vidoSajArucirucyate / vakSyati - 'caturo'rocakAn hanyuH vAtAdevakajasarvvajAniti / iyaJca vidoSajAruciH prakRtisamasamavAyAkhyA, tena rogAdhikAre pratyekadoSajArucigRhItaiva / prakRtisamasamavAyArandharathenaiva tridoSajAruceH
Page #460
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH 2686 cikitsitsthaanm| kaSAyatiktamadhuraividyAnmukharasaiH kramAt / vAtAyararuciM jAtAM mAnasoM doSadarzanAt // 26 // arocakAt kAsavegAda doSotna zAda bhayAdapi / chabiryA sA vikArANAmanyeSAmapyupadravaH // 27 // sarvastridoSajo yakSmA doSANAntu balAbalam / parIkSyAvasthikaM vaidyaH zoSiNaM samupAcaret // 28 // mAnasaidiSTairarthamanonavastubhizvArucirAgantujo jaayte| tatra mukhasya kaSAyarasena vAtajAruciM vidyAt / tiktarasena pittajAruciM, madhurarasena kaphajAruciM, samastazca vAtAdya rjAtAmaruciM samasta mukha rasaiH kaSAyatiktamadhuraividyAt / mAnasIM manonajAmaruciM doSadarzanAda vidyaat| svAbhAvikaca mukhaM tatra varttate na ca rucirAhAre syaaditi| ityevaM pratizyAyajakAsAdInyekAdaza rUpANi yakSmiNo bhavanti // 26 // gaGgAdharaH-tatropadravazchabhivati tad yathA syAt tadAha-arocakAt ityaadi| yakSmiNo'rocakAdito yA charbhivati sA tuupdrvH| evamanyeSAM vikArANAM yA chardirarocakAdito jAyate sApi tasya tasya rogasyopadrava iti // 27 // . gaGgAdharaH-iti rAjayakSmaNo rUpANAM lakSaNAnyuktvA cikitsAkramamAhasarvatridoSaja iti| saboM yakSmA tridoSajastatrApi doSANAM balAbalaM pusa AvasthikaM balAbalazca parIkSya vadyaH zoSiNaM yakSmiNaM samupAcaret // 28 // pRthak lakSaNaM noktam / ato vAtAdilakSaNamelaka eva tasyAH lakSaNam / kaSAyamukharasatA vAtajAyAM, tiktamukharasatA paittikAyAM, madhuramukharasatA kaphajAyAm / tridoSajAyAntu vidossmukhrstonneyaa| doSadarzanAditi dviSTadarzanAt // 24-26 // cakrapANiH-chaIi vibhjte'rockaadityaadi| vikArANAmanyeSAmapi upadrava iti-evambhUtA chadina yakSmamAvaniyatA kintvanyeSAmapi vikArANAmevaMbhUtA chrbhivti| kiMvA evambhUtA yA chahi sA bhavati / tathArocakAdibhya utthitA chaIi ranyeSAmapi hikArAjayakSmAdInAmupadravo bhavatItyarthaH // 27 // cakrapANiH-samprati sarveSAM yakSmaNAM sAmAnyarUpaM tridoSajatvaM pratipAdya doSabalAbalabhedena For Private and Personal Use Only
Page #461
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Acharya Shi 2660 crk-sNhitaa| rAjayakSmacikitsitama pratizyAye ziraHzUle kAse zvAse khrkssye| pArzvazUle ca vividhAH kriyAH sAdhAraNIH zRNa // 26 // ponase svedamabhyaGgaM dhUmamAlepanAni c| pariSekAvagAhAMzca pAnakaM vAdhyameva ca // lavaNAmlakaTUSNAMzca rasAn snehopavRhitAn / lAvatittiridakSANAM vartakAnAJca kalpayet // 30 // sapippalIkaM sayavaM sakulatthaM sanAgaram / dADimAmalakopetaM snigdhamAjaM rasaM pibet / tena Sar3a vai nivattante vikArAH pInasAdayaH // 31 // gaGgAdharaH-tatra kriyA Aha-pratizyAya ityaadi| pratizyAyAdiSu SaTama sAdhAraNIH kriyAH zRNu // 29 // gaGgAdharaH-tad yathA-pInase ityaadi| pratizyAyamantareNa naite ziraHzUlAdayaH paJca jaaynte| tasmAdAdau pInase pratizyAye jAte svedAdikaM phlpyet| pAnakaM pAnIyadravyaM, vATyo yvmnnddH| lAvatittiridakSANAM vartakAnAJca mAMsasya lavaNAmlakaTUSNAMzca rasAn snehopaTa hitAn vaidyaH kalpayet // 30 // gaGgAdharaH--iti sUtramuktvA tdudaahrnnmaah-spippliikmityaadi| pippalIyavakulatthanAgaradADimaphalAmalakaphalAni SaDaGgaparibhASayA ardazRtaM kAthaM kRkhA tatra sukhinnayogye kAthe'jamAMsasya rase ghane tatuke'cchatare ca kattevye krameNa dvAdazapalaSaTa palapalamAtraM nIkhA pacet yAvat raso ghanAdirUpo bhvet| tataH snahena saMskRtaM sambhRtya kuryAt / tasaM pibet / tena pInasAdayaH pratizyAyaziraHzUlakAsazvAsasvarakSayapArzvazUlAni nivartante / ityeko yogaH // 31 // ca bhedaM sUcayitvA sAmAnyAJca vizeSAJca cikitsA sUcayanAha-sarva ityaadi| vividhA iti bhitrAH / sAdhAraNIrityanenAbhinnAzca zRdhviti yojyam / tatra vividhAH pratyekaM pInasAdivihitA jnyeyaaH| sAdhAraNIstu SaDaGgarasAdirUpAH sAdhAraNavihitA jJeyAH // 28-30 // cakrapANiH-sapippalIkamityAdike rase yavAgUsAdhanavadadravyAdimAnaM jJeyam / mAMsamAnantu For Private and Personal Use Only
Page #462
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dama adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2661 mUlakAnAM kulasthAnAM yUpairvA sUpasaMskRtaiH / yavagodhUmazAlyannairyathAsAtmyamupAcaret // 32 // pibet prasAdaM vAruNyA jalaM vA pAzcamUlikam / parNinIbhizcatasRbhirdhAnyanAgarakeNa vaa| tAmalakyAtha vA siddhaM tena cAnnAni kalpayet // 33 // kRshrolkaarikaamaass-kultthyvpaaysH| saGkarasvedavidhinA kaNThaM pAzvorasI shirH|| svedayet patrabhaGgaNa zirazca pariSecayet / balAguDUcImadhuka-zRtairvA vAribhiH sukhaiH // gaGgAdharaH-mAMsarasamuktvA yssaanaah-muulkaanaamityaadi| mUlakAnAM zuSkANAM kulatthAnAca sUpasaMskRtairmaricAdinA suSThapasaMskRtaiH yUraiH sUpairvA yavagodhUmazAlInAM yathAsAtmyamannarupAcaret // 32 // ___ gaGgAdharaH-pratizyAyAdiSu SaTa su paanaarthmaah-pivedityaadi| teSu SaTsa vAruNyAH prasAdamuparitanasvacchAMzaM pibet, athavA pAzcamUlika vilvAdipaJcamUlasya jalaM par3aparibhASayArddhazRtaM kAthaM pivet, athavA catasRbhiH parNinIbhiH zAlaparNIpRzniparNImudgaparNImASaparNIbhiH zRtaM jalam, athavA dhAnyanAgarakeNa zRtaM pibeta, athavA tAmalakyA bhUmyAmalakyA siddha jalaM pibet| evaM tena paJcamUlyAdijalena cAnnAni kalpayet Sar3AparibhASayAdezRtena // 33 // ___ maadhrH-svedaanaah-kRshretyaadi| kRzaraM tilakalkaH utkArikA " mApakalAyakulatthayavapAyasaiH saGkarasvedavidhAnena kAThaM pAzcemuraH zirazca svedayet / patrabhaGgeNa peSaNagharSaNAdinA kRto dravaH, iha tu zirorogolakuSThAdidravyaM dravIkRtya taMdrevaiH zirazca prissecyet| balAdizRtairvAribhirvA sukhaH palAni dvAdaza / sUpasaMskRtairiti suSThUpasaMskRtaiH / teneti paJcamUlyAdisaMskRtajalena / tilataNDulamAtraistu kRzarA jnyeyaa| patabhaGgakAthena patrabhaGgAzca vaathrpllvaaH| savAtikairiti tanmAntare tu vAtikAnyuttaravAtikAni ca guNena ptthitaani| yathA-vilvAgnimanthakAzmayaM zreyasI pATalA ghlaa| zAlaparNI pRbhiparNI vRhatI knnttkaarikaa| varddhamAnaM mUlakaJca vAtikAnthavatArayet / kAramaIbadaraM vilvaM kulatthAn zuSkamUlakAn / zvadaMSTA veNuparNI ca sAzvagandhA * * / For Private and Personal Use Only
Page #463
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2662 caraka sNhitaa| rAjayakSmacikitsitam vastamatsyazirobhirvA nADIsbedaM pryojyet| kaNThe zirasi pAveM ca payobhirvA savAtikaH // audakAnUpamAMsAni salilaM pAzcamaulikam / sasnehamAranAlaM vA nADIsvedaM prayojayet // 34 // jIvantAH zatapuSpAyA balAyA madhukasya ca / vacAyA vezavArasya vidAryA mUlakasya ca // audakAnUpamAMsAnAmupanAhAzca sNskRtaaH| zasyante ca catuHsnehAH ziragAvIsazUlinAm // 35 // zatapuSpA samadhukaM kuThaM tgrcndne| AlepanaM syAt saghRtaM ziraHpAvIsazUlanut // 36 // mukhoSNaiH ziraH prissecyet| evaM vastamatsyayoH zirobhirutakathitairnADI. svedaM prayojayet / kaNThe zirasi pArzve ca prayojayediti yojnaa| evaM savAtikairvAtaghnabhadradAAdibhiH kalkazcatuguNajalena zRtaiH payobhirnADIsvedaM prayojayet / athavA audakamAMsam AnUpamAMsazca ekatrotkAthya nAr3IsvedaM prayojayet / athavA pAzcamUlikasalilaM nAr3IsvedaM prayojayet / athavA sasnehamAranAlaM nAr3IsvedaM prayojayet // 34 // gaGgAdharaH-athAlepanamAha-jIvansthA ityaadi| jIvantyAdInAM pratyekam upanAhAzcatuHsnehayuktAH saMskRtA uSNIkRtAH ziraHpAzvAsazUlinAM zasyante / athavA zatapuSpAmadhukakuSThatagararaktacandanaiH saghRtamAlepanaM shirHpaashcaasessu| dattaM ziraHpAzcoM sazulanut syAt / / 35 // 36 // RSyaproktA guDUcI ca madhukaM zigrureva c| yavAgvazca * yaccAnyat kiJcidauSadham / sarvametada vijAnIyAda bhiSaguttaravAtikamiti / nAr3IsvedaM prayojayediti nAr3ItvedaM yathAyogyatayA prayojayet // 31-34 // cakrapANi:- jIvantyAdInAM pratyekamupanAhA jnyyaaH| vesavAro yathA-'anasthipizitaM piSTaM svinnaM gur3aghRtAnvitam / kRSNAmarIcasaMyuktaM vesavAra iti smRtaH' iti // 35 // 36 // For Private and Personal Use Only
Page #464
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4ma bhadhyAyaH / ... cikitsitasthAnam / 2663 balArAnAtilAH sarpirmadhukaM nIlamutpalam / palaGkaSA devadAru candanaM kezaraM ghRtam // . vIrA balA vidArI ca kRSNagandhA punarnavA / zatAvarI payasyA ca kattRNaM madhukaM ghRtam // catvAra ete zlokAddhaiH pradehAH prikiirtitaaH| zastAH saMskRSTadoSANAM ziraHpAvIsazUlinAm // 37 // nAvanaM dhUmapAnAni snehaashcauttrbhktikaaH| tailAnyabhyaGgayogazca vastikarma tathAparam // zRGgAlAbUjalokAbhiH praduSTaM vyadhanena c| .. zirampAvIsazUleSu rudhiraM tasya nirharet // 38 // . gnggaadhrH-bletyaadi| ziraHpAcAMsalinAM saMsRSTadoSANAM zastA balAdibhiH zlokArate cakhAraH pradehAH prikiirtitaaH| balAdinIlotpalAntairekA pradehaH, uSNabahala uplepH| palakSAdighRtAntaH dvitiiyH| viiraadipunrnvaantaistRtiiyH| zatAvAdighRtAntazcaturtha iti // 37 // ___gaGgAdharaH-pradehAnuktvA dhRmaadiinaah-naavnmityaadi| nAvanaM nasya vishessH| dhUmapAnAni snehAzcaite sarve auttarabhaktikA yojyaaH| tailAni vAtakaphahAridravyasiddhAni / abhynggyogH| vastikamme ca siddhisthAnoktaM yojyaM tathA'paraM yojym| tadyathAha shRshaalaabjlokaabhiktyiaadi| ziraHpAzvAMsazRleSu tasva yakSmiNaH praduSTaM ceda raktaM varttate, tadA zRGgAdibhiH sirAvyadhanena ca tat praduSTaM rudhiraM niharet / / 38 // cakrarANiH-palaSA guggulH| payasyA bhiirkaakolii| ziraHpAzcIsalimA zastA iti bojyam // 37 // cakrapANiH-zRGgAlAbujalokobhirityana pittadRSTe jalaukA, kaphaddaSTe rakte'lAvuH, vAtapTe. tu jJeyam / yaduktaM-'pittAcitaM jalokobhiralAbvA tu kphaanvitm| zoNitaM vAtaduSTantu viSANenAzu nirharet" iti| vyadhanantu sirAvyadharUpam // 38 // 338 For Private and Personal Use Only
Page #465
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2664 crk-sNhitaa| [rAjayakSmacikitsitam pradehaH sadhRtazceSTaH pdmkoshiircndnH|| durvAmadhukamaJjiSThA-kezarairvA ghRtplutaiH|| prapauNDarIkaM padmasya kezaraM nIlamutpalam / OM kazerukAH payasyA ca sasarpiSkaM pralepanam // 36 // candanAya na tailena zatadhautena srpissaa| abhyaGgaH payasA sekaH zastazca madhukAmbunA // mAhendraNa suzItena candanAdizrutena vA / pariSekaH prayoktavya iti saMzamanI kriyA // 40 // doSAdhikAnAM vamanaM zasyate savirecanam / snehasvedopapannAnAM sasnehaM yanna karSaNam // gaGgAdharaH-tadadhiraniharaNAnantaraM pradehazca deya iti tadAhapradeha ityaadi| padmakozIracandanaH saghRtaH prdehshcessttH| athavA ghRtaplutaiH durcAdibhiH pradeha issttH| evaM prapauNDarIkAdi sapirantaM dravyaM pralepanamiSTam / puNDaroyakASTha-padmakiJjalka-nIlotpala-kazerukAH payasyA kSIrakAkolI ghRtazca ityetelepanaM zoNitaniharaNAnantaramiSTam // 39 // gaGgAdharaH---atha sNshmnkriyaamuutraannyaah-cndnaadeprnetyaadi| jvarAdhi. kAre'bhihitena candanAya na tailenaabhynggH| zatadhautena sarpiSA vAbhyaGgaH shstH| payasA sekaH zastaH / madhu kAmbunA sekazca shstH| suzItena mAhendreNa jalena sekazca zastaH / candanAdiztena vA gharAdhikAroktacandanAdidravyazRtena jalena vA pariSekaH pryoktvyH| iti rAjayakSmaNaH pratizyAyAdInAM saMzamanI kriyaa||40|| .. gaGgAdharaH-atha rAjayakSmaNaH punaratizayadoSe cikitsitmaah-dossaadhikaanaamityaadi| doSAdhikAnAM yakSmiNAM snehasvedopapannAnAM savirecanaM vamanaM zasyate / Adau snehakammasvedakarmabhyAmupapAdya sasnehaM vamanaM kArayet, tataH para sasnehazca virecanaM kArayet / yada vamanaM virecanazca na zarIrasya karSaNaM ___ * prapauNDarIkanirguNDI-padmakezaramutpalam / iti cakrastaH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #466
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Tama adhyAyaH cikitsitsthaanm| 2665 zoSI muJcati gAtrANi puriisstrsnaadpi| avalApekSiNoM mAtrAM kiM punaryo viricyate // 41 // yogAt saMzuddhakoSThAnAM kAse zvAse svrkssye| zirapAsazUleSu siddhAnetAn prayojayet // 42 // balAvidAriMgandhAbhyAM pippalyA madhukena ca / siddhaM salavaNaM sapinasyaM svaya'manuttamam // prapauNDarIkaM madhukaM pippalI vRhatI blaa| sAdhitaM kSIrasarpizca tat svayyaM nAvanaM ghRtam // 43 // ziraHpAvIsazUlaghnaM kAsazvAsanivarhaNam / prayujyamAnaM bahuzo ghRtamauttarabhaktikam // dazamUlena payasA siddhaM mAMsarasena c| balAgarbha ghRtaM sadyo rogAnetAn prbaadhte|| bhvti| kasmAt ? ttraah-shossiityaadi| zoSI rAjayakSmI purISasrasanAt api gAtrANi muzcati mriyte| tatrAbalApekSiNI mAtrAM yo yakSmI viricyata tasya punaH kiM ? -sa tu gAtrANi jhaTityeva muJcati / tasmAda balApekSiNI mAtrAM yakSmI viricyeta // 41 // gnggaadhrH-yogaadityaadi| yogAt samyagyogAt doSAdhikAnAM yakSmiNAM snehasvedopapannAnAM vamanavirecanAbhyAM saMzuddhakoSThAnAM kAsAdiSu paJcasu etAn siddhAn vakSyamANAna yogAn prayojayet // 42 // gaGgAdharaH-tAn siddhAn yogaanaah-blaavidaariityaadi| balAvidArigandhAzAlaparNIpippalIyaSTImadhukaM saindhavaJcetyetaiH siddhaM sarpirnasyaM kRtaM svayaM bhavati / prapauNDarIkamityAdi / kSIrasapiH kssiirotthnvniitjaatspiH||43|| __ gaGgAdharaH-ziraHpA setyaadi| dazamUlena kalkena payasA ghRtasamAnena cakrapANiH-yanakarSaNamityanena mRduvamanavirecana yanna karSaNAya iti drshyti| prapauNDarIkam ityAdi kSIraM dravam / ye tu kSIrasapirityekapadena paThanti te kSIrotthaM sarjilenava pAcayanti / ghRtaJcauttarabhaktikamityuktameva ghRtaM bhaktottaraM ziraHzUlaharaM bhvti| dazamUlenerayatrAvAntarasAhacaryyAd For Private and Personal Use Only
Page #467
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir www.kobatirth.org 2666 crk-sNhitaa| rAjayakSmacikitsitam bhaktasyopari madhye vA yathAnAbhyavacAritam / rAnAghRtaM vA sakSIraM sakSIraM vA balAghRtam // 44 // lehAn kAsApahAn svaryAn shvaashikaanivrhnnaan| ziraHpAvIsazUlanAn snehAMzcAtaH paraM zRNu // 45 // ghRtaM khajaramRdvIkA-madhukaiH spruusskaiH|| sapippalIkaivaikharya-kAsazvAsanivarhaNam // 46 // dazamUlabhRtAt cIrAt sapiyaMdudiyAnavam / sapippalIkakSaudraM tat paraM svrvibodhnm| zirapAvIsazUlaghnaM kAsazvAsajvarApaham // 47 // triguNena mAMsarasena siddhaM ghRtaM bahuzaH punaHpunaH auttarabhaktikaM bhojanAduttaraM prayujyamAnaM ziraHpAzcAMsazUlaghnaM kaasshvaasniviinnmiti| ghRtaantrmaahblaagrbhmityaadi| balAgarbha balAkallaM ghRtaM caturguNajalasiddhaM bhaktasyopari madhye vA yathAmi bhakSitametAn zirapAzvAMsazulakAsazvAsAn rogAn sadyo vai prbaadhte| evaM rAsnAghRtaM sakSIraM rAsnAkalkaH kSIraM caturguNaM bhaktAntamadhye'bhyavahRtametAn rogAn prbaadhte| evaM balAghRtaM sakSIraM balAkalkaH kSI catuguNaM siddhaM yathAnyabhyavahatametAn rogAn prabAdhate // 44 // . gaGgAdharaH-ataH paraM lehaanaah-lehaanityaadi| kAsAdinAn lehAn snehAMzcAtaH paraM shRnn||45|| gnggaadhrH-ghRtmityaadi| khajjUrAdipippalyantaiH kalkaizcatugu Najale zRtakAthe catuNe siddhaM ghRtaM vaisvAdinivahaNam // 46 // gaGgAdharaH- dshmuuletyaadi| dazamUlaM kalkIkRtya dugdhaM paktavyaM, pakAt yathA balAyA evaM karake dazamUlasya kvAtho jnyeyH| kiMvA dazamUlena payaseti paatthH| tena dazamUlamiTena shriirennetyrthH| rAsnAghRtaM vA rAsnAkSIraM rogAnetAn pravAdhata iti yojnaa| tathA salApatA balAkSIraca pravAdhate iti yojnaa| rAsnAghRtaM kAse vakSyamANaM balAghRta vAtarake vakSyamANaM tat zrIreNa mahotpalametAn rogAn prabAdhata ityAcAryo vakSyati // 39-46 // paNApANiH-sapippalIkaM saumityatra pippalImaudrayoH prakSepyAvaM zeyam // 7 // For Private and Personal Use Only
Page #468
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH | cikitsitasthAnam / paJcabhiH paJcabhirmUleH zRtAd yadudiyAd ghRtam / paJcAnAM paJcamUlAnAM rase nIracaturguNe / siddhaM sarpirjayatyetad yakSmaNaH saptakaM balam // 48 // kharjUraM pippalo drAnA pathyA zRGgI durAlabhA / triphalA pippalI mustaM zRGgATagur3azarkarAH // vIrArATI puSkarAkhyaM surasaH zarkarA gur3aH / nAgaraM citrako lAjAH pippalyA malakaM gur3aH // zlokAn vihitAnetAn lihennA caudrasarpiSA / kAsazvAsApahAn svaryyAn pArzvazUlApahAMstathA // 46 // 2667 tatkSIrAnmathitAt yanavanItaM navamudiyAduttiSThet tannavaM sarpiH pippalIcaNemadhuyuktaM svaravibodhanaM paramutkRSTaM ziraHzUlAdighnaM kAsAdyapaharamiti // 47 // gaGgAdharaH - paJcabhirityAdi / paJcabhiH paJcamUlaiH kalkIkRtaH zRtAt kSIrAda yaghRtamudiyAt, tad ghRtaM punaH paJcapaJcamUlakAye sAhacaryAcca guNeoracaNe siddhametat saptakaM yakSmaNo balaM svarabhaGgaziraHzUlapArzvazUlAMsazula kAsazvAsajvaraM jayatIti // 48 // gaGgAdharaH - khajjaramityAdi / khajjarAdidurAlabhAnta eko lehaH / triphalAdizakerAnto dvitIyaH / vIrAdiguhAntastRtIyaH / nAgarAdigur3AntacatuthaH / zRGgATazca gur3azca zakaMrA ceti / zakarA gur3a iti pRthak padam / / 49 / / For Private and Personal Use Only cakrapANiH - paJcabhiH paJcamUlairvA yad dhRtamudiyAt tat sapippalIkaM sakSaudra' svarabodhanamityAdi * yojanA / paJcAnAmityAdinA yogAntaramAha / kSIracatuguNa iti kSIreNa samaM ghRtam, paJcAnAM paJcamUlInAM rasacaturguNena, paJcamUlakvAthastriguNaH ghRtasamaJca kSIraM jJeyam / uktaM hi jatUkarNe - dazamUlazTatakSIrAjjAtaM sarpirnavaJca pippalImadhuyuktaM yat paJcapaJcamUlakkathitAdutthitaJca yat kathitatulyapayaske pakvamiti saptakaM svarabodhanamityAdi / phalazrutau yakSmaNaH saptakaM balam ityanena ye sapta gadAH paThitAste jJeyAsteSu ca hikkA paThitA sA ca rAjayakSmalakSaNeSu yadyapi na paThitA tathApyupadravarUpA jJeyA / puSkarAkhyaM puSkaramUlam // 48 // 49 // 1
Page #469
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2648 crk-sNhitaa| rAjayakSmacikitsita na sitoplaatugaakssiirii-pippliibhulaatvcH| antyAdUddhaM dviguNitaM lehayet kSaudrasarpiSA // cUrNitaM prAzayed vaitacchAsakAsavagapaham / sutajihvArocakinamalyAgniM pArzvazUlinam // 50 // hastapAdAGgadAheSu jvare rakta tthodd'ge| vAsAghRtaM zatAva- siddhaM vA paramaM hitam // 51 // zvadaMSTrAM sadurAlabhAM catasraH parNinorbalAm / bhAgAn palonmitAn kRtvA palaM parpaTakasya ca // paceda dazaguNe toye dshbhaagaavshessite| rase supUte dravyANAmeSAM kalkAn samAvapet // gnggaadhrH-sitopltyaadi| SoDazabhAgA sitopalA zarkarA, aSTAMzA tugAloro vaMzalocanA, caturbhAgaM pippalIcUrNa, dvibhAgA bahulA elA, ekabhAgA khaka, ityantyAdUddha dviguNitam / kSaudrasarpiSA lehayedathavA cUrNaM suptajihAdirogiNaM praashyediti| sitoplaalehH||50|| gnggaadhrH-vaasaaghRtmityaadi| vAsakaM kalkIkRtya zatAvarIrasena catuguNena siddhaM ghRtaM yakSmiNaH paramaM hitam // 51 // gaGgAdharaH-zvadaMSTrAmityAdinA gokSurAdha ghRtam / zvadaMSTrAdInAM balAntAnAM saptAnAM pratyekaM palonmitAn bhAgAn papeTakasya palaM kulA dazaguNe toye iti dazaguNavacanAt dravyANAM palollekhAdadvaiguNye pacet / dazabhAgekabhAgazeSe aSTapale cakrapANi:-sitopalAdAvantyAdUI dviguNitamityantyAyAstvaca eko bhAgaH, bahulAyA bhAgadvayaM, pippalyA bhAgacatuSTayaM, tugAkSIraM vaMzalocanAnukAri pArthivaM dravyam, tasyASTa bhAgAH, sitopalAyAstu ssodd'sh| arddha zabdena cehAtItatocyate vivakSyamANA / U dhobhAgasya sthAnAt tena kacit UrddhamityAdAvapagato'pi Urddhazabdazcarati // 50 // - cakrapANiH-hastetyAdike vakSyamANavAsAghRtaM raktapittoktaJca yonicyaapshcikitsitvkssymaannnyc||5|| cakrapANiH- zvadaMSTAdya paceda dazaguNe toye ityanena ghRtAda dazaguNatoyeneti jJeyam ; dravyAda For Private and Personal Use Only
Page #470
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Tama adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2664 zaTIpuSkaramUlAnAM pippliitraaymaannyoH| tAmalakyAH kirAtAnAM tiktasya kuTajasya ca // phalAnAM zArivAyAzca supiSTAn karSasammitAn / sAdhayet tu ghRtaprasthaM kSIradviguNitaM bhiSak // jvaraM dAhaM bhrama kAsamaMsapArzvazirorujam / tRSNAcchadimatIsArametat sarpiyaMpohati // 52 // gokSurAdyaghRtam // jIvantI madhukaM drAnAM phalAni kuTajasya ca / zaTI puSkaramUlaJca vyAghroM gokSurakaM balAm // nIlotpalaM tAmalakoM trAyamANAM durAlabhAm / pippalozca samaM piSTA ghRtaM vaidyo vipAcayet // etad vyAdhisamUhasya rogezasya samutthitam / rUpamekAdavidhaM sarpiramA vyapohati // 53 // jiivntyaayghRtm| rase pUta kSIradviguNitaM ghRtaprasthaJceti sapAdadviguNadravaM vakSyamANAnAmeSAM zavyAdonAM dravyAgAM kalkAn samAvapet / kirAtAnAM tiktasya kirAtatiktasya, kuTanasya ca phalAnAM kuttjphlaanaamiti| zavyAdInAM zArivAntAnAmaSTAnAM karSasammitAn supiSTAn kalkAn smaavpet| ityevaM ghRtaprasthaM sAdhayet / jvaramityAdinAzIH / gokSurAdha ghRtam // 52 // gnggaadhrH--jiivntiimityaadi| jIvantyAdipippalyantaM catuddezadravyaM samAnabhAgena piSTvA kalkIkRtya catuguNe jale ghRtamanuktakhAt prasthaM vaidyo vipAcayet / vyAdhisamUhasya rogarAjasya samutthitamekAdazavidhametat srpivypohti| kuTajasya phlaani| jIvantyAdya ghRtam // 53 // dazaguNatoyena vAthasyAlpatvaM syAt / prasthavRtAt tu dazaguNatoye dazabhAgAvaziSTe prasthamAnatvaM kaSAyasya bhavati, taJca jatUkarNAnumatam // 52 // cakrapANi:--jIvantyAdi pUrvayogoktaM kSIrayuktameva dvmicchnti| TIkAkRtAstu bahavo For Private and Personal Use Only
Page #471
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2700 crk-sNhitaa| rAjayakSmacikitsitam balAM sthirAM pRzniparNI vRhatI snidigdhikaam| sAdhayitvA rase tasmin payo gavyaM sanAgaram // drAkSAkhajarasapibhiH pippalyA ca zRtaM saha / sanaudra jvarakAsaghnaM svayaMJcaitat prayojayet // 54 // Ajasya payasazcaivaM prayogo jAGgalA rsaaH| yUSArthaM caNakA muddA mukuSTAzcopakalpitAH // 55 // jvarANAM zamanIyo yaH pUrvamuktaH kriyAvidhiH / yakSmiNAM jvaradAheSu sasarpiSkaH prazasyate // 56 // kaphapraseke balavAn shlaissmikshchiiyennrH| payasA phalayuktena madhukena cha rasena vA // gnggaadhrH-blaamityaadi| valAdIni pazca dravyANi pratyekaM samabhAgena gRhIkhA'STaguNe jale paktvA caturthabhAgazeSe tasmin rase kAthe caturguNe gavyaM payo'STabhAgaikamArga militanAgaradrAkSAkhajjaragavyadhRtapippalInAM dattvA sahaikathyaM zRtaM kSIrAvazeSaM pakvaM pUtaM zIte madhu payasaH pAdikaM dattvA mizrayediti / tat payaH prayojayet jvarakAsanna svyyenyceti| evamAjasya payasazca prayogaH kalpitaH syAt, tathA jAGgalamAMsarasAH kalpitAH syuH, tathA yUSArtha caNakA mudagA mukuSTakAzca kalpitAH syuH||54|| 55 // gnggaadhrH-jvraannaamityaadi| jvaracikitsite sarveSAM svarANAM yo yaH zamanIyaH kriyAvidhiH pUrvamuktaH, sa zamanIyo vidhiH sasarpiSkaH sarpistatra prakSipya saMyojya yakSmiNAM jvaradAheSu prshsyte||56|| gaGgAdharaH-kaphamaseka ityaadi| yadi kapha ArayenAdhikaM prasicyate narazca yakSmipuruSo balavAn vartate, tadA sa phalayuktena madanaphalakalkayuktena payasA karpha chaIyet / athavA madhukena rasena yaSTImadhukAthena madanaphalakalkayuktena jalameva dravaM ptthnti| atra kSIre kvAthakalkasAdhye caturguNakSIrAt kvAthyAdidvanyaJcASTabhAgena jhym| madhukaM prakSepArthe yojyam // 53-55 // cakrapANiH-jvarANAmityAdyAvasthikaM vidhimAha // 56 // * madhuraNeti ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #472
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma bhadhyAyaH ] cikitsitasthAnam / 2701 sarpiSmatyA yavAgvA vA vaamniiyopsiddhyaa| vAnto'nnakAle laghvannamAdadIta sadIpanam // yavagodhUmamAdhvIka-sidhmAriSTasurAsavAn / jAGgalAni ca zUlyAni sevamAnaH karpha jayet // 57 // zleSmaNo'tiprasekena vAyuH zleSmANamasyati / kaphaprasekaM taM vidvAn snigdhoSNenaiva nirjayet // 38 // kriyA kaphapraseke yA vamyAM saiva prshsyte| hRdyAni cAnapAnAni vAtaghnAnyagurUNi ca // 56 // chiiyet| athavA sarpiSpatyA vAmanIyadravyasiddhayA yavAgvA peyAmaNDavilepInAmanyatamayA chiiyet| samyagvAntau yadAcaritavyaM tadAha-vAntaM ityaadi| 'uktavidhinA samyagvAnto yakSmI anakAle bubhukSAyAM jAtAyAM sadIpana dIpanadravyasAdhitaM lghvnmaaddiit| tathA yavagodhUmavikAraM mAdhvI madhukRtamadya sidhma sidhmalasaMjJa sandhAna vizeSaM tathA cAriSTasaMzasandhAna. vizeSa surAzcAsavaJca jAGgalamAMsAnAM zUlyAni zUlapakAni sevamAnaH prasicyamAnaM karpha jayet // 57 // - gaGgAdharaH-kaphAsekasyAvasthAvizeSapratikAramAha- zleSmaNa : ityAdi / ileSmaNo'tiprasekena vAyuryadi zleSmANamasyati kSipati tadA taM zleSmapasekaM vidvAn jAnan vaidyaH snigdhoSNena dravyeNa nijjayet // 58 // gaGgAdharaH-yakSmiNazchadiyedi varttate tadA tcikitsaamaah-kriyetyaadi| kaphapraseke yeyaM kriyoktA saiva kriyA yakSmiNo vamyAM prshsyte| evaM yAni vAtaghnAni agurUNi cAnapAnAni vamyAM prazasyante // 59 // / cakrapANiAH-vAmanIyAni madanaphalAdIni / sadIpanam iti dIpanazuNThyAdisAdhitam // 57158 // cakrapANi:-vamyAM saiva prazasyata ityatra phAseko dvividhaH-svatantraH kaphakRtaH tathA pAtaparAdhIna uktH| evaM chahimapi dvidhA vibhajya kaphaprasekakriyAnusAreNa zleSmapradhAnAyAM vamanAdi, vAtapadhAnAyAM snigdhasevAnurUpA sA kriyA zasyata iti yojyam // 59 // For Private and Personal Use Only
Page #473
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2702 crk-sNhitaa| rAjayakSmacikitsitam prAyeNopahatAgnitvAt spicchtisaaryyte| prApnoti cAsyavarasyaM na cAnnamabhinandati // tasyAgnidIpanAn yogaantiisaarnivrhnnaan| vaktazuddhikarAna kuryyAdarucipratibAdhanAn // 60 // sanAgarAzcandrayavAH paatvyaastnnddulaambunaa| siddhAM yavAgU jIrNAnte cAGgerItakadADimaH // 61 // pAThAM vilvaM yamAnIzca pAtavyaM takrasaMyutam / durAlabhAM zRGgabaraM pAThAJca surayA saha // 62 // jambAnamadhyaM vilvazca sakapitthaM sanAgaram / surAmaNDena pAtavyamatIsAranivRttaye // 63 // etAneva ca yogAMstrIn pAThAdIn kArayet khar3An / sacukradhAnyAn sasnehAn sAmlAn sAMgrAhikAn parAn // 64 // gaGgAdharaH-yakSmiNo vccogdprtikaarmaah-praayennetyaadi| yakSmI prAyeNa upahasAnilAda sapicchaM picchAsahitamatisAdayete, Asyavarasyazca praapnoti| tatonnaM na cAbhinandati dvesstti| tasya yakSmiNaH khalvagnidIpanAdIn yogAn kuryAt // 6 // gAdharaH-amidIpanAdIn yogAnAha-sanAgarA ityaadi| nAgaracaNasahitA indrayavacUrNAstaNDulajalena pAtavyAstajjIrNAnte cArItakadADimaphalaH siddhAM yavAgU maNDapeyAvilepInAmanyatamAM yathAgnivalaM pibet // 61 // ... gaadhrH-paatthaamityaadi| pAThAM yamAnI vilvazalATazca varNIkRtya takrasaMyutaM paatvym| durAlabhAM zRGgaceraM zuNThI pAThAJceti trayaM cIkRtaM murayA saha paatvym| jambbAmrayorasthnAM majjAnaM vilvazalATu kapitthaM nAgarazca cUrNIkRtamekIkRtya surAmaNDena pAtavyam // 62 / 63 // gnggaadhrH-etaanvetyaadi| etAn pAThAdIna yogAMsvIna khar3An kArayet / tadayathA- scukrdhaanyaanityaadi| cukramamlavetasaM loTakam amladhAnyakacUrNa cakrapANiH-khar3o vyAkRtaH / anye'pi vadanti-'pizitena rasastava yUpo dhAnyaiH khalaH phalaiH / mUlezca tilakakAmla-prAyaH kAmbalikaH smRtaH' iti // 60-64 // For Private and Personal Use Only
Page #474
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 8ma adhyAyaH ! cikitsitasthAnam / vetasArjjunajambUnAM mRNAlIkRSNagandhayoH / zrIparNImadayantyozca yUthikAyAzca pallavAn // mAtuluGgasya dhAtakyA dAr3imasya ca kArayet / snehAmlalavaNopetAn khar3An sAMgrAhikAn parAn // 65 // cAryyAzcukrikAyAzca dugdhikAyAzca kArayet / khar3An dadhisaropetAn sasarpiSkAn sadAr3imAn // 66 // mAMsAnAM laghupAkAnAM rasAH saMgrAhakairyutAH / vyaJjanArthaM prazasyante bhojyArtha raktazAlayaH // 67 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2703 ghRtAdisneha kapitthAdyamlazca yathAyogyaM pAThAditrikAnyatamakAthe mudgAdividalAni pakvA tatra dattvA khar3Ana yUSAn parAna sAMgrAhikAna atisArastambhakAna kArayet / iti trayaH khar3AH // 64 // gaGgAdharaH - vetasetyAdi / vetasa ityamlavetasaH / vetasAdInAM trayANAM pallavAna kAthayitA, mRNAlI vIraNaM kRSNagandhA zigrustayoH pallavAna kAryAyalA, zrIparNImadayantyozca pallavAn kAthayitvA yathikAyAzca pallavAn kAryayitA, mAtuluGgasya pallavAn kAthayitvA dhAtakyAH pallavAn kAthayitvA dAr3imasya ca pallavAn kAthayitvA, arddhamRtena tena tenaikaikena kAthena mudrAdividalAni pakvA snehAmlalavaNopetAn yaSAn khar3An kArayet / vyaktAmlaspaSTa lavaNA yUSAH svar3AH / tAn parAn sAMgrAhikAn prakaraNAda yakSmiNo vaccagade / ete sapta khar3AH // 65 // For Private and Personal Use Only gaGgAdharaH- aparAn khar3AnAha-cAryyA ityAdi / cukrikAmlavetasaH ( loTakaH) / dugdhikA / AsAM pratyekaM patreNa dadhisaropetAn sarpiryuktAn dAhimAmlasahitAMstrIn khar3An yUSAn kArayet // 66 // : gaGgAdharaH- mAMsAnAmityAdi / laghupAkAnAM zazakAdInAM mAMsasya rasAH sAhityazalA bAlakAdibhiyaMtA atisArayuktayakSmiNaH vyaJjanArthaM prazasyante / bhojyArtham annayavAgvarthaM raktazAlayaH prazasyante // 67 //
Page #475
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2704 crk-sNhitaa| rAjayakSmacikitsitam sthirAdipaJcamUlena pAne zastaM zRtaM jalam / taka surA sacukrIkA dADimasyAthavA rasaH // 68 // ityuktaM bhinnazakRtAM dIpanaM pAhi bheSajam / vakSyAmyUI rucikaraM mukhavairasyanAzanam // 66 // (r) dvau kAlo dantapavanaM + bhakSayenmukhadhAvanam / tadvat prakSAlayedAsyaM dhArayet kavalagrahAn // pibeda dhUmaM tato mRSTamadyAda dIpanapAcanam / bheSajaM pAnamannaJca hitamiSTopakalpitam // 70 // tvaGamustamelA dhAnyAni mustamAmalakaM tvacam / dArvI tvaco yamAnI ca tejohA pippalI tathA // gaGgAdharaH-pAnIyamAha-sthirAdipaJcamUlenetyAdi / zAlapaNyAdipaJcamUlena addhezRtaM. jalaM pAne'tisArayuktayakSmiNaH shstm| athavA takraM pAne zastam / athavA sa cukrIkA cukrikAsandhAnayuktA surA pAne shstm| athavA dADimasya rasaH pAne zasta iti // 68 // . gnggaadhrH-upsNhrti-ityuktmityaadi| bhinnazakRtAM vaccaugadiyakSmiNAm / vakSyAmyata Urddha yakSmiNo'rucimato rucikaraM sukhavarasyanAzanamiti // 69 // gaGgAdharaH-dvau kaalaavityaadi| dantapavanaM dantakASThaM mukhadhAvanaM bhakSayet cavveyet / tadvadAsyaM prakSAlayet / kavar3agrahAn dhArayet / dhUmaM pibet / tato dIpanapAcanaM dravyaM mRSTaM primRssyaachaat| evaM hitaJca svAbhISTazcopakalpitaM bheSajaM pAnamanazca rucikaraM syAt // 7 // gaGgAdharaH-tatra bhessjmaah-khngmustetyaadi| baGamustakailAdhAnyaiH kathitaiH mukhadhAvana ekaH / mustAmalakavabhiH kathitAbhidvitIyo mukhdhaavnH| dArcI ca bacazca yamAnI ceti trayANAM kAthaistRtIyo mukhdhaavnH| tejohA cavI cakrapANiH-sacukriketi cukrayuktasuretyarthaH // 65-68 / cakrapANi:-dvau kAlAviti sAyaM praatH| athavA pavanairiti karakSakakaravIrAAdabhistikaaTukaiH / tadvaditi tiktakaTukRtairjalaiH // 69 // 70 // * dIpanaM prAhi nirdiSTaM bheSajaM bhinnvrcse| paraM mukhasya vairasya-nAzanaM rocanaM zRNu" // iti paatthaantrm| + dantapavanairiti ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #476
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / yamAnI tintir3IkaJca paJcaite mukhadhAvanAH / zlokapAdeSvabhihitA rocanA mukhazodhanAH // gur3ikAM dhArayedAsye curvA zodhayenmukham / eSAmAlor3itAnAJca dhArayet kavaDragrahAn // 71 // surAmAdhvIkasIdhUni tailasya madhusarpiSoH kavalAn dhArayediSTAn cIrasyetturasasya ca // 72 // yamAnIM tintir3okaJca nAgaraM sAmlavetasam / dADimaM badaraJcAmlaM kArSikaJcopakalpayet // . dhAnyasauvarcalAjAjI - varAGgaJcArddha kArSikam / pippalInAM zataikaJca dve zate maricasya ca // zarkarAyAzca catvAri palAnyekatra cUrNayet / jihvAvizodhanaM hRdyaM taccUrNaM bhaktarocanam // pippalI caitayoH kAtho mukhavAvanazvatuthaH / yamAnItintir3IkayoH kAthaH paJcamo mukha pAvanaH / ityete paJca mukhadhAvanAH zlokapAdeSu paJcasvabhihitA rocanA mukhazodhanAtha eSAM paJcAnAM yogAnAM gur3ikAmAsye dhArayet / eSAM paJcAnAM yogAnAJca vagairvA mukhaM ghRSTvA zodhayet / eSAM piSTAnAmAlor3itAnAM kavagrahAnAsye dhArayet / / 71 / / | gaGgAdharaH - anyAn kavar3agrahAnAha--surAmityAdi / surAdInAM caturNAmekasya militayomadhusarpiSoH kavar3AniSTAn dhArayet / kSIrasya kavar3An ikSurasasya ca kavar3An dhArayet // 72 // gaGgAdharaH - athArocakahAribhakSyayogamAha - yamAnImityAdi / badaraJcAmla zuSkam / eSAM SaNNAM kArSikANi, dhAnyAdInAM caturNAmarddhakArSikaM varAGgaM khaka, pippalInAmekaM zataM gur3akAnAmAkRtimAnAt / maricasya gur3akasya cakrapANiH - tejavatI cavikA / mukhazodhanA iti mukhagatadoSazodhanA iti // 71 // 1 For Private and Personal Use Only 2705 ,
Page #477
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2706 caraka saMhitA | hRtprIhapArzvazUlaghnaM vibandhAnAhanAzanam / kAsazvAsaharaM prAhi prahaNyarzovikAranut // 73 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ rAjayakSmacikitsitam arcourseH / tAlIzapatraM maricaM nAgaraM pippalI zubhA / yathottaraM bhAgavRddhayA svagele cArddhabhAgike // pippalyaSTaguNA cAtra pradeyA sitazarkarA / kAsazvAsAruciharaM taccUrNa dIpanaM param // hRtpANDugrahaNIdoSa - zopaplIhajvarApaham / vamyatIsAra zUlaghnaM mUr3havAtAnulomanam // kalpayed guDikAJcaitaccUrNa pattavA sitopalAm / gur3ikA hAmisaMyogAccUrNAllaghutarA smRtA // 74 // tAlIzA cUrNa gur3ikA ca / AkRtimAnAt dve zate / zakarAyAzcatvAri palAni / ekatra cUrNayet / taccUrNam / jihvAvizodhanamityAdyAzIH / yamAnIpAr3avaH // 73 // gaGgAdharaH - tAlIzapatramityAdi / pippalI, zubheti pippalIvizeSeNamAhu For Private and Personal Use Only tama / zubhA vaMzalocanA / tathAca / tAlIzapatrasyaikabhAgoM maricasya at bhAgat aratsya trayaH pippalyAzvatvAraH zubhAyAH paJca / vaco'rddhabhAga elAyA cArddhamAgaH / pippalyA aSTaguNA dvAtriMzadbhAgAH zarkarAyA ityetat sarva melayilA cUrNa sthApayet // 0 // athavA etacca cUrNa sitopalA jalena golayitvA pUlA paktvA tatra tantulIbhUte prakSipyAloDya mur3iai kalpayet / tatra vizeSamAha - gur3ikA hotyAdi / agnisaMyogAd gur3ikA cUrNalaghutarA cakrapANiH - yavAnIkhADhave varAGgakaM tvak, pippalInAM zatamiti // 72 // 73 // cakrapANiH - tAlIsAce zubhA iti vizeSaNaM pippalyAH / uktaM hi hArIte- 'tAlIzamaricaM goat fredsansaafrat zubhAH / tvagelArDIzike dadyAt zarkarASTrapalaM bhavet ityAdi / tathA anukaNI: 'tAlIsamaricanAgarakRSNAH karSastvagele dIze dvikuDavasitaM guTikA vidhyatA" iti / svagetayora bhAgatvam / gur3iyApa samajasena guDikAH kurvanti vRddhAH // 74 // * uda vAtAnulomana iti vakrasammataH pATha
Page #478
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 2707 zuSyatAM kSINAmAMsAnAM kalpitAni vidhAnavit / dadyAnmAMsAdamAMsAni vRhaNAni vishesstH|| zoSiNe varhiNaM dadyAda varhizabdena vA parAn / gRdhrAn nakulAn bhAsAMzca * vidhivat sUpakalpitAn // kAkAMstittirizabdena varmizabdena coragAn / saMbhRSTAn matsyazabdena dadyAd gaNDUpadAnapi / lopAkAn sthUlanakulAn viDAlAMzcopakalpitAn / zRgAlazAvAMzca bhiSak zazazabdena dApayet / / siMhAnRtAMstarakhaMzca vyaaghraanevNvidhaaNstthaa| mAMsAdAn mRgazabdena dadyAnmAMsAbhivRddhaye // bhaved yasmAt tasmAdalpAnijane gur3iko klpyediti| tAlIzAya caNaM gur3ikA ca // 74 // gaGgAdharaH--atha zarIrakSayanivRttibheSajamAha-zuSyatAmityAdi / bhuSyatA kSINamAMsAnAM yakSmiNAM vidhAnavid vaidyo mAMsAdamAMsAni vyAghAdInAM mAMsA. dAnAM mAMsAni rasAdirUpeNa kalpitAni haNAni ddyaat| tatrApi vizeSataH zoSiNe varhiNAM mAMsAni ddyaat| alAbhe vahiNastu sUpakalpitAnaparAn gRdhranalabhAsAMzcAparAn mAMsAdAnabhakSyatayA bhoktamazakyatvena cardizandena vadhimAMsacchalena ddyaat| tittirimAMsazabdena kAkAn ddyaat| varmi'matsyazabdena uragAn ddyaat| gaNDUpadAnapi saMbhRSTAn matsyazabdena dadyAt / lopAkAn kSudrazRgAlAn dezabhede bhAmAkhyAn sthUlanakulAn dezabhede naMula iMti khyAtAn evaM viDAlAn uddhagAlazAvAMzca zazamAMsazabdena daapyet| tathA siMhAdon mRgamAMsazabdena daapyet| tatra tarakSaH cakrapANiH-sUpakalpitAniti samyak saMskAreNa kRtAn / barmizabdena cho? matsya* godhAn nakulAMzcASAMzca iti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #479
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2708 caraka sNhitaa| [rAjayakSmacikitsitam gajakhar3a gituragANAM vezavArIkRtaM bhiSak / . dadyAnmahiSazabdena mAMsaM mAMsAbhivRddhaye // 7 // mAMsenopacitAGgAnAM mAMsaM mAMsakaraM param / tIkSNoSaNalAghavAcchastaM vizeSAnmRgapakSiNAm // mAMsAni yAnyaninyAni susvAdUni prayojayet / teSUpadhA sukhaM bhoktaM tathA zakyAni tAni hi|| jAnan jugupsAM naivAdyAjagdhaM vA punarullikhet / tasmAt sadyo'pasiddhAni mAMsAnyetAni dApayet // 76 // kssudrvyaaghrH| gajakhar3agituraGgANAM mAMsaM vezavAraM kRtA mahiSamAMsazabdana mAMsAbhiTTaddhaye dadyAt // 75 // ., gaGgAdharaH-kasmAdeSAM mAMsaM vizeSato mAMsAbhiTaddhaye dadyAdityata aahmaaNsenetyaadi| mAMsenopacitAGgAnAM mRgapakSyAdInAM prANinAM mAMsaM paraM maaNskrm| sarca hi mAMsaM mAMsaM va?yani sAmAnyAdityabhiprAyeNa / mAMsAdamAMsamapyupayogArthamAha- tiikssnnossnnetyaadi| mRgANAM sarveSAM pakSiNAzca mAMsAdAnAM mAMsa tIkSNoSNalAghavAda vishessaacchstm| evaM yAnyanindyAni svAduni mAMsAni tAni pryojyet| teSvanindhaSu mAMsepadhA sukhaM nAmataH sukhaM nAzraddhAjanakakutsitanAma tasmAdbhoktu zakyAni tAni mAMsAni bhavanti / nanu kimarthaM godhAdimAMsaM varhi mAMsAdinAnA dadyAdityata aah-jaannnityaadi| upadhaMyA nAnA jugupsAM jAnan naivAdyAt / yadi vAdyAt tadA jagdhaM tanmAMsaM ghRNayollikhet vamet / . tasmAdetAni gRdhrAdInAM mAMsAni bhoktamazakyAni sadyo'pasiddhAni tatparivartanazabdena vahiprabhRtizabdena dApayed yathopadhAsukhena bhoktuM tAni zakyante na collikhet / / 76 // vizeSo prAyaH srpaakaarH| gaNDUpado bhuumiltaa| lopAkaH. alpagAlo lAGgalapradhAnaH // 75 // . cakrapANiH-- smprtysyaanymaaNspryojnmaah-maaNsaaniityaadi| anabhyAsAdisyabhakSyasdaina / upadheti cAnyazabdena dAnamiti yAvat / tatheti saMjJopAdAne sukhaM yathA bhavati tathA bhokta zakyate / abhakSyatve tu jJAte doSamAha-jAnanityAdi // 76 // * mAMsAni yAnyanabhyAsAdaniSTAni pryojyet| iti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #480
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Tama adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / zikhitittiridakSANAM haMsAnAM zUkaroSTrayoH / kharagomahiSANAJca mAMsaM mAMsakaraM param // yoniraSTavidhA proktA mAMsAnAmannapAnike / tAM parIkSya bhiSag vidvAn dadyAnmAMsAni zoSiNe // 77 // prasahA bhUzayAnUpa- vArijA vAricAriNaH / AhArArthaM prayoktavyA mAtrayA vAtazoSiNe / pratudA viSkirAzcaiva dhanvajAzca mRgadvijAH / kaphapittaparItAnAM prayojyAH zoSarogiNAm // vidhivat sUpa siddhAni manojJAni mRdUni ca / rasavanti sugandhIni mAMsAnyetAni dApayet // 78 // mAMsamevAznataH zoSo mAdhvIkaM pibato'pi vA / niyatasyAlpacittasya ciraM kAye na tiSThati // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cakrapANiH - yoniraSTavidheti prasahetyAdinA // 77 // 78 // 340 gaGgAdharaH -- tatra zreSThaM mAMsakara mAMsavAha - zikhItyAdi / dakSeti kukkuTaH / yoniraSTavidhA mAMsAnAmannapAnAdike'dhyAye yA proktA tAM yoniM parIkSya vidvAn bhiSaka zoSiNe mAMsAni dadyAt // 77 // gaGgAdharaH- tatra vizeSamAha prasahA ityAdi / annapAnAdike saMjJA kRtA yeSAM prasAdiste vAtazoSiNe mAtrayAhArArthaM prayoktavyAH / pratudA ityAdi / yeSAM pratudAdisaMjJAH kRtAste mRgadvijA mRgAH pakSiNazvAhArArthaM mAtrayA kaphapittaparItAnAM zoSarogiNAM prayojyAH / vidhivadityAdi / etAni yathAvihitAni mAMsAni yathA manojJAni mRdUni rasavanti svAdumanti sugandhIni ca bhavanti tathaivopa siddhAni zoSarogiNe dApayet // 78 // gaGgAdharaH- na kevalameSAM mAMsaM mAMsavarddhanaM zoSarogaghnaJca bhavati tadAhamAMsamityAdi / mAMsamaznataH zoSarogiNo mAdhvIkaM pivato vA niyatasya alpacittasya zoSo rAjayakSmA kArya ciraM na tiSThati acirAdapati / madyavizeSa For Private and Personal Use Only 2706
Page #481
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2710 crk-sNhitaa| rAjayakSmacikirisAm vAruNImaNDanityasya vhirmaarjnsevinH| avidhAritavegastha yakSmA na labhate balam // 79 // prasannAM vAruNoM sIdhumariSTAnAsavAn madhu / yathAmanupAnArthaM pibenmAMsAni bhakSayet // madya tekSNyoSNyavezadya-sUkSmatvAt srotasAM mukham / pramathya vivRNotyAzu tanmokSAt sapta dhAtavaH / puSyanti dhAtupoSAcca zIghra zoSaH prazAmyati // 80 // mAMsAdamAMsasvarase siddhaM sarpiH prayojayet / sakSaudra payasA siddhaM sarpidazaguNena vA // siddhaM mdhurkaidvyairdshmuulkssaaykH| kSIramAMsarasopetaighRtaM zoSaharaM param // ......... pippliipippliimuul-cvycitrknaagraiH| sayAvazUkaiH sakSIraiH srotasAM zodhanaM ghRtam / rAnAbalAgokSuraka sthirAvarSAbhUsAdhitam // 81 // pryogaanaah-vaarunniityaadi| vAruNImaNDo nityaM yasya tasya vahirjinasevino'vidhAritavegasya yakSmiNo yakSmA balaM na labhate // 79 // ___ gnggaadhrH-prsnnaamityaadi| yathArha mAMsAni bhakSayet tadanupAnArtha prasannAdIni ca pibet prakaraNAd yakSmIti / madyamityAdi / prasannAdi yathoktamadya pItaM sat taikSNyoSNyavaizadyasUkSmavAda yakSmiNo doSaiveddhaM srotasAM muravaM pramathya praviloDyAzu vikRNoti vikRtaM karoti, tanmokSAt srotasAM mukharodhamokSAdAhAreNa sapta dhAtavaH puSyanti dhAtupoSAcca zIghra zoSaH prazAmyatIti // 80 gaGgAdharaH-atha prazamanayogAnAha-mAMsAdetyAdi / mAMsAdamRgapakSiNo mAMsa kAthe catuguNe siddhaM sapiH prayojayet / athavA dazaguNena payaMsA siddhaM sapiH zIte madhu pAdikaM dattvAloDya pryojyet| athavA madhurakairjIvanIya kalkaidezamUlasya kaSAyakai tAt sArddhaguNaH samakSIropetaH sArddhaguNamAMsarasoSetaizca siddhaM ghRtaM paraM zoSaharaM pryojyet| pippliityaadi| paJcakolayavakSArIH cakrapANiH-sakSaumiti chedaH / payasetyAdi dvitIyaM dhRtm| madhurakANi yAni tAni ceha For Private and Personal Use Only
Page #482
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 2711 jIvantIpippalIgabhaM sakSIraM zoSanud ghRtam / yavAgvA vA pibenmAtrAM lihyAdvA madhunA saha // siddhAnAM sarpiSAmeSAmayAdannena vA sh| zaSyatAmeSa nirdiSTo vidhiraabhyvhaarikH||2|| vahiHsparzanamAzritya pravakSyAmi paraM vidhim / kSIrasnehAmbukoSThe taM svabhyaktamavagAhayet // srotovibandhamokSAtha balapuSTArthameva c| uttIrNa mizrakaiH snehaiH punarAktaiH * sukhaiH karaiH / mRdgIyAt sukhamAsonaM sukhazcotsAdayennaram // 3 // kalkazcatugu NakSIraH zRtaM ghRtaM srotasAM zodhana pryojyet| tathA rAsnAdi sAdhyaM ghRtaM prayojayet // 81 // gnggaadhrH-jiivntiityaadi| jIvantIpippalIgarbhamiti vacanAd jIvantI pippalIti dvayaM pAdikaM catuguNaM kSIraM sAdhitaM ghRtaM zoSanut / eSAM pryogmaahyvaagvetyaadi| siddhAnAmeSAM mAMsAdamAMsasvarasasiddhAdInAM sarpiSAM mAtra yavAgvA saha pibet, athavA madhunA lihyAt, athavAnnena sahAyAditi trividhaH pryogH| eSa zuSyatAmAbhyavahArikA pAnAhArAdiko vidhinirdissttH|| 82 // ___gaGgAdharaH-atha vahirmA nasevina iti yaduktaM tvhirmaajjainyogmaah-vhiHsprshnmityaadi| vahiHspazanaM vahirmAjjainamAzritya paraM vidhi prvkssyaami| tada yathA-kSIrasnehAmbukoSThe tailAbhyaktaM taM yakSmiNamavagAhayet / kSIraM ghRtAdisneho jalazca samabhAgena athavA yathAyogyaM melayikhA koSThe sthApayet, tatrAvagAhayet srotovibandhamokSArthaM balapuSTayathemeva c| evamavagAhya tata uttIrNa taM sukhamAsInaM mizrakaiH snehadhUtatailAdibhirmizritaiH AktaH suravaiH sukhasparzaH karaiH pANitalaiH mRdgIyAt / evameva gAtramaInAnantaraM taM naramutsAdayediti // 83 // balkArtham / pippalItyAdinA niyatamAnaM ghRtaM catuguNena kSIreNa sAdhyate SaTpaloktadravyaghRtamAnavat // 79-82 // * punaruktairiti cakrataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #483
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2712 crk-saahtaa| (rAjayakSmacikitsitam jIvantIM zatavIryAJca vikazAM sapunarnavAm / azvagandhAmapAmArga tarkArI madhukaM balAm // vidArI sarSapaM kuSThaM tnnddulaantsiiphlm| / mASAMstilAMzca vilvaJca sarvamekatra cUrNayet // yavacUrNa dviguNitaM dadhnA yuktaM samAkSikam / etadutsAdanaM kAya varNapuSTibalapradam // 84 // udvttnm| gaurasarSapakalkena gandhaizcApi sugandhibhiH / snAyAhatusukhaistoyairjIvanIyoSadhaiH shRtH|| gandhaiH samAlyai sobhibhUSaNaizca vibhUSitaH / spRzyAn saMspRzya saMpUjya devatAH sbhissgdvijaaH|| .. iSTavarNarasaspaza-gandhavat pAnabhojanam / iSTamiSTarupahRtaM hitamadyAt sukhapradam // gaGgAdharaH-tadutsAdanayogamAha--jIvantImityAdi / zatavIryA zvetA / vikazA mnyjisstthaa| vilvaM vilvsuulm| sarvamidaM samabhAgenaikatra caNayen / sarvacUrNAda dviguNitaM yavacUrNa madhudadhibhyAM dravIkRtya gAtre prakSayet / etada yakSmiNo blpussttivrnnpdmutsaadnm| jIvantyAduradvartanam // 84 // __ gaGgAdharaH-aparaJca vahirmArjanamAha-gauretyAdi / gaurasarSapakalkena bhRtaiH shiitkaale| sugandhibhiH gandhairdravyaiH zRtaiH uSNakAle / jIvanIyauSadhaiH bhRtaiH toyaiH varSAkAle snaayaaditi| athavA saH zRtaistoyaiH RtusuravaiH sukhoSNazItalAdirUpaiH snAyAditi / itthaM snAlA sugandhidravyadraveNAnuliptagAtraH san mAlyaivasvaiH bhUSaNaizca vibhUSitaH san spRzyAn gohiraNyAdikAn saMspRzya devatA bhiSajo dvijAMzca sampUjya iSTavarNarasasparzagandhayuktaM pAnabhojanaM pAnaM pAtavyadravyaM bhojanaM cakrapANiH-uttIrNamityAdi-punarukkairiti punaHpunaH miiyet| punarAktamiti pAche cha punarmizrakaiH sukhkrairaaktmityrthH| utsAdayedityuvartayet // 83 // cakrapANiH-vikazA maJjiSThA, tarkArI vijayA, samAkSikamitIcanmAkSikam // 8 // For Private and Personal Use Only
Page #484
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir .. . . 8ma adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 2713 samAtItAni dhAnyAni kalpanIyAni zuSyatAm / laghUnyahInavIryANi tAni pathyatamAni ca // yaccopadecyate kiJcit ksstkssiinncikitsite| yacimaNassat prayoktavyaM balamAMsAbhivRddhaye // 8 // abhyaGgotsAdanaiH snaanairvgaahairvimaarjnH| vastibhiH kSArasapibhiH (r) maaNsmaaNsrsaudnaiH|| iSTamadyamanojJAnAM gndhaanaamupsevnaiH| yathartuvihitaH snAnairvAsobhirahataiH priyH|| suhRdAM ramaNIyAnAM pramadAnAJca drshnaiH| gItavAditrazabdaizca priyazrutibhireva ca // harSaNAzvAsanainityaM guruunnaamupsevnaiH| brahmacaryeNa dAnena tapasA devtaarcnaiH|| bhojyamannam iSTayaJjanAdibhirupahitamiSTazca hitazca sukhpdmdyaat| annAtha dhaanyaanyaah-smaatiitaaniityaadi| saMvatsarAtItAni laghuni cAhInavIyaryANi ca dhAnyAni zuSyatAM kalpanIyAni yatastani pathyatamAni bhavantIti / athAnyat atidezena yakSmiNa aussdhmaah-yccetyaadi| balamAMsAbhivRddhaye yakSmaroganivRttisahitabalamAMsaddhaye // 85 // - gaGgAdharaH-atha kriyaaklpmaah-abhynggotsaadnairityaadi| vastibhiH ityasya vizeSaNaM kSArasapibhiH, yavakSAramizritasapibhiH vstibhiH| mAMsayathoktAMsarasaudanaizca / manojJAnAM gandhAnAmupasevanaizca / yathattu vihitaH snaanH| ahataiH priyairvastra prihitaiH| suhRdAdInAM drshnaiH| priyazrutibhirgItavAditrazabdaH / hrssnnaashvaasnvcobhiH| nityaM guruunnaamupsevnaiH| brahmacayayaNa vAGmana zarIraiH cakrapANiH-daivampapAzrayacikitsA kartavyA ityata Aha-gandhairiyAdi // 85 // * kSIrasapibhiriti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #485
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2714 caraka saMhitA | I satyenAcArayogeNa maGgalarapyahiMsayA / vadya viprArcanAccaiva rogarAjo nivarttate // 86 // yayA prayuktayA ceSTA rAjayakSmAluro niruk / tAM vedavihitAmiSTimArogyArthaM prayojayet // 87 // tatra zlokau prAgutpattirnidAnAni prAgurUpaM rUpasaMgrahaH / samAsAda vyAsatazcoktaM bheSajaM rAjayakSmaNaH // nAmaheturasAdhyatvaM sAdhyatvaM kucchrasAdhyatA / ityuktaH saMgrahaH kRtsno rAjayakSmacikitsite // 88 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte cikitsitasthAne rAjayakSmacikitsitaM nAma aSTamo'dhyAyaH // 8 // maithunavajrjjanena / satyenAcArayogeNa mithyAcAravajrjjanena / maGgalaiH karmmabhiH / vaidyAnAM viprANAJcAccanAcca rogarAjo rAjayakSmA nivarttate // 86 // gaGgAdharaH- yuktivyapAzrayamuktvA devavyapAzrayamAha - yayetyAdi / rAjayakSmAturo yayA iSTyA yazena prayuktayA niruk nivRttarogo bhavet veda yasyA iSTe rAjayakSmanAzAzIH zrayeta vedavihitAM tAmiSTiM rAjayakSmaNa ArogyArthaM prayojayediti / / 87 / / gaGgAdharaH - rAjayakSmAdhikAroktAdhyAyArthamAha- tatra zlokAviti / zlokau tu prAgutpattirityAdi // 88 // iti vaidyazrIgaGgAdharakaviratnakavirAjaviracite carakajalpakalpatarau SaSThaskandhe cikitsitasthAna jalpe rAjayakSmacikitsitajalpAkhyA aSTamI zAkhA // 8 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only [ rAjayakSmacikitsitam cakrapANiH - ataH paraM manasa AnukUlyaM yakSmArambhakadoSaM hantItyato yayA ca yuktayA ceSTyAdau sadaiva mano'nukUlaM syAt tathaiva varttanIyaJca // 86 // 87 // cakrapANiH - prAgutpattirityAdi saMgrahaH / nAmaheturiti sa rAjJaH pUrvvamAsIdudvai rAjayakSmA tano mataH / iti saMgrahaH // 88 // iti mahAmahopAdhyAyacarakacaturAnanazrImaccakrapANidattaviracitAyAmAyugvadIpikAyAM carakatAtparyaTIkAyAM cikitsitasthAnavyAkhyAyAM rAjayakSmacikitsitaM nAma aSTamo'dhyAyaH // 8 //
Page #486
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nvmo'dhyaayH| athAta unmAdacikitsitaM vyAkhyAsyAmaH, itiha . ___ smAha bhgvaanaatreyH||1|| buddhismRtijJAnataponivAsaH punarvasuH prANabhRtA shrnnyH| unmAdahetvAkRtibheSajAni kAle'gnivezAya zazaMsa pRssttH||2|| viruddhaduSTAzucibhojanAni pradharSaNaM devagurudvijAnAm / unmAdaheturbhayaharSapUvoM manovighAto cha viSamAzca cessttaa|| gaGgAdharaH-athoddezakrameNa yakSmacikitsitAnantaramunmAdacikitsitamAhaathAta ityaadi| pUrvavada vyAkhyeyam // 1 // ....... ...... gaGgAdharaH-unmAdacikitsite vaktavye nidAnasthAne vyAkhyAtasyonmAda: nidAnasya vyavasAyArtha zlokena punariha tadunmAdanidAnamAha-buddhismRtI. ldi| buddhayAdInAM trayANAM nivAsaH savve eva prANI tataH kA prazaMsA punarvasoretadvacanena ? utkRSTabuddhagrAdaya iha buddhagrAdizabdena tatprazaMsAvacanArtha vivkssitaaH| buddhivyavasAyAtyikA jJAnaM tattvajJAnam / unmAdasya yAni hekhAkRtibheSajAni zazaMsa // 2 // gaGgAdharaH-tatrAdau hetumaah-viruddhdussttetyaadi| viruddhAnAM saMyogato dravyANAM bhojanaM duSTAnAM garAdibhidravyANAM bhojanam azucInAM dravyANAzca bhojanam / devAdInAM prdhssnnmbhibhkvaakyoktiH| bhayazca haSezca bhavataH unmAdAdavyavahitapUrvakAle bhavatIti bhyhrsspuurvH| manovidhAtaH kAmakrodha cakrapANiH-idAnImupodghAtitaM rAjayakSmacikitsitamabhidhAya kramaprAptonmAdacikitsitaMbate / ayaM kramaH carakasaMskRtAM paJcAdhyAyImarzo'tIsAravIsapamadAtyayadvivaNIyarUpAM parityajya zeyaH / buddhirUhApohavatI, smRtiH smaraNaM jJAnamaupadezikam atItArthaviSayajJAnaM vA, tapazcAndrAyaNAdi tesaM nivAsa Azraya ityarthaH / unmAdahetvAdau hetugrahaNe nAtra vaktavyAH saMprAptisthitirUpakAlAH unmAdagamyahetuviSayatayA gRhynte| AkRtigrahaNenAbhidheyasyonmAdasvarUpasya grahaNaM jJeyam // 1 // ckrpaanniH-smprtyunmaadhetumaah-virddhetyaadi| viruddha saMyuktamatsyAdi, duSTaM. garAdi bhtyrthdossjnkc| ashucypvitrm| bhayaharSapU: mano'bhidhAta ityatra pUrvazabdaH kAraNapAcitvena bhayaharSakAraNakena mano'bhidhAta ityrthH| etada viruddhAhArAdi yathAsambhavaM vA kAraNaM mano'bhighAtaH iti bahuSu grantheSu pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #487
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2716 crk-sNhitaa| unmAdacikitsitam tairalpasattvasya malAH praduSTA buddhanivAsaM hRdayaM pradRSya / srotArayadhiSThAya manovahAni pramohayantyAzu narasya cetH||3 dhIvibhramaH satvaparimavazca paryyAkulA dRSTiradhIratA c| abaddhavAkatvaM hRdayaJca zUnyaM sAmAnyamunmAdagadaraya linggm||4 rAgalobhabhayaharSazokacintodvegAdibhirvihanyate mana iti kAmAdimanovighAtaH / viSamAzca ceSTA iti viSamAGganyAso viSamazca tntrpryogH| ityeSa unmaadhetuH| smmaaptimaah-tairlpsttvsyetyaadi| taH kAmAdibhihetubhirarUpaM sattvamupahataM mano yasya tasya pracalitAyAM buddhau taiviruddhaduSTAzucibhojanAdibhiH praduSTA malA vAtAdaya buddhenivAsaM hRdayamupasRtya pradUSya manovahAni srotAMsi srotovimAnoktAni adhiSThAya AvRtya narasya cetaH Azu pramohayantItyunmAda jnynti| unmAdaM punarmanobuddhisaMzAsmRtibhaktizIlaceSTAcAravibhrazaM vidyAt ityuktaM nidAnasthAne // 3 // gaGgAdharaH-unmAdasya sAmAnyalakSaNamAha-dhIvibhrama ityaadi| dhIvibhrama itastato buddhazcAlanam / sattvapariplavo mnso'ticaanyclym| dRSTenetrayoritastato vyAkulatayA prernnm| adhIratA dhairyaabhaavH| abaddhavAkvamavirataM sambandhAsambandhavAkyavacanam / hRdayaJca zunyaM hRdayasthAne zUnyamiva manyate / iti savonmAdagadasya liGgametailekSaNairanumIyate'syonmAdarogo jAta iti| naitaiH pAtiko vA paittiko vA unmAda ityevamAdirunmAdo'numIyate / nedaM sAmAnya pUrvarUpam, nidAnasthAnoktasAmAnyapUrvarUpAnakyAt, sa mUDhacetA ityAdirUpANAm anantaroktAnAmapi sAmAnyaliGgakhAcca // 4 // jJayam / bhyhrssaavuprkssnnau| tena krodhAdayo'pi mano'bhighAtakA asiiyaaH| krodhana pratyAhate manasi bhayaharSapUrvaka eSonmAdo bhavati / tairityAdinA samprAptimAha-alpasaravasyAhaSasatvaguNasya hRdayaM yadyapi dhudrinivAsatvaM na arthadazamahAmUlIyAdau pratipAditameva, tathApi buddhinivAsasvopadarzanamiha kRtaM, hRdayopaghAtAda buddhaapaghAto vakSyamANo yukta eva ; AzrayopaghAtenAhita. syopaghAtaH siddha ev| srotAMsi manovahAnItyanena hRdayadezasambandhidhamanyo vizeSeNa mahovahA darzayati / kiMvA kevalameva zarIraM mano'bhyanubhUtaM jgraah| uktaM hi kevalamevAsya manasaH zarIramadhiSThAnabhUtam / ceta iti manaH // 3 // cakrapANiH-dhIvibhrama ityAdinA sAmAnyamunmAdapUrvarUpamAha // 4 // For Private and Personal Use Only
Page #488
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 9ma adhyAyaH ] cikitsitasthAnam | 2717 samUDhacetA na sukhaM na duHkhaM nAcAradhammaM kuta eva zAntim / bindatyapAstasmRtibuddhisaMjJo bhramatyayaM ceta itastatazca // 5 // samudbhramaM buddhimanaHsmRtInAmunmAda mAgantu nijotthamAhuH / tasyodbhavaM paJcavidhaM pRthak tu vakSyAmi liGgAni cikitsitaJca // 6 rukSAlpazItAnna virekadhAtu-kSayopavAsaira nilo'tivRddhaH / cintAdijuSTaM hRdayaM pradUSya buddhiM smRtiJcApyupahanti zIghram // gaGgAdharaH- tAni cAha - sa mUDhacetA ityAdi / sa dhIvibhramAdimAn puruSo mUDhacetAH san sukhaM duHkhaJca AcAraM dharmmazca na bindati, kuta eva zAntiM bindati / zAntimalabhamAnaH punarapAstasmRtibuddhimaMzaH sannayamitastata ceto bhramati bhrAmayati, iti Nijartho'ntarbhUtaH / ityevaM buddhimanaHsmRtInAM samudrabhramamAgantu nijotthamunmAdamAhuriti / nidAnasthAne pUvvamuktamunmAdaM punamenobuddhayAdivibhraMzaM vidyAditi / tasmAt nijAgantUnmAdasya sAmAnyaliGga, yaH pUrvarUpamidaM dhIvibhramAdikaM vyAcaSTe tat kathamupapadyate ? paJconmAdA bhavantIti nidAnasthAne proktaM, tadeva saMgraheNAha - tasyodbhavamityAdi / tasyonmAdasya paJcaviSamudbhavaM nidAnasthAne'bhihitaM vAtapittakapha sannipAtAgantunimittaM tatra doSanimittaM caturvvidhamAgantujamekavidhaM, pRthak pRthak vakSyAmi pRthak liGgAni pRthak cikitsitaJca vakSyAmi // 5 / 6 / / gaGgAdharaH- tadyathA- rukSAlpazItAnnetyAdi / rukSAnnamalpAnnaM zItAnnam / vireko viricyate doSaH zarIrAnniHsAryate yena sa vireko vamana virecanazca / dhAtukSayo rasAdInAM hrAsaH / upavAso'nazanam / etairativRddho'nilaH cintAdiH juSTaM cintAkAmakrodhazokalobhabhayaharSAdibhiH sevitaM hRdayaM manaH pradUSya buddhiM cakrapANiH kuta eva zAntimiti kuto'pi zAntiM nivvRtiM na bindati / saMjJAnAmollekhana jJApanam / ayaM ceta iti // 5 // cakrANiH - unmAdasaMjJAvyutpattimAha--samudbhramamityAdi / tatra bhrama unmAda ityeo'rthaH manovizramaH cintanAdinA cintAnidAnoktasaMjJAdivibhramodvApa manovibhrama evAntarbhAvanIyaH saMjJAdivibhramasyApi tajjanyatvAt / tasyodbhavamityAdau yadyapi paJcAnAM madhye'sAdhyasya sAnni pAtikasya cikitsitaM na vaktavyam, tathApi chatriNo gacchantIti nyAyena bAhulyamAzritya 341 For Private and Personal Use Only
Page #489
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2718 crk-sNhitaa| [ unmAdacikitsitama asthAnahAsyasmitanRtyagIta-vAgaGgavikSepaNarodanAni / pAruSyakAAruNavarNatAzca joNe balazcAnijalasya rUpam // 7 // ajIrNakaTumlavidAhyazItai jyazcitaM pittamudIrNavegam / ummAdayatyugamanAtmakaraya hRdi sthitaM pUrvavadAzu kuryaat|| amarSasaMrambhavinagnabhAvAH santa naabhidrvnnonnyrossaaH| pracchAyazItAnnajalAbhilAsAH pItAcabhAH pittakRtasya liGgam // 8 smRtizcApi shiighrmuphnti| tasyopahatabuddhismRtimato'sthAnahAsyAdIni bhavanti / pAruSyaM kAryamaruNavaNatA caitAzca bhavanti / jIrNa cAhAre balamunmattatA khadhikA syaaditi| ebhirliGga(vibhramAdimAnunmAdo vAtika ityanumIyata iti // 7 // gaGgAdharaH-pittajonmAdasya saliGgaM hetumaah-ajiirnnetyaadi| ajIrNa pittaprakopahetuH, tenAjIrNajanakai jyaH kaTamlavidAhibhibhojyarazItairuSNasparzaH bhojyazca citaM sazcitaM pittamudIrNavegaM sadanAtmakasya duSTamanaskasya hadi sthitaM bhavat pUrvavat cintAdijuSTaM hRdayaM pradUSya buddhi smRtizcApyupahatyAzu atyugram unmAdaM rogaM kuryaat| iti paittikonmAdasya nidaanpuucksmmaaptiH| tasya ruupmaah-amtyaadi| tasyonmattasyAmarSAdibhAvAH, santajanAdayaH, pracchAyAghabhilASAH pItA ca bhAH pittakRtasyonmAdasya liGgam / amo'kssmaa| saMrambha ArabhaTI / santajanaM pareSAM trAsajananam / abhidravaNaM palAyanam / roSaH krodhH| pracchAyazca zItAnnajale ca tessaambhilaassaaH| pItA zarIrasya bhA iti // 8 // cikitsitaM vakSyAmIyuktam / cintyAdiH yeSAM te kAmakrodhAdayo gRhynte| Adizabda jaktaprakAravAcI / asthAne viSaye hAsAdonyasthAnahAsasmitAdIni // 6 // 7 // cakrapANiH-ajIrNetyAdinA pittonmAdamAha / citamityanena cayapUrvakaM cayAt pUrvakAladena pikSasya mahAntaM kopaM darzayati / cayapUrvako'tidoSakopamUlatvAnmahAn bhavati / anye tu citazabdena prkopmicchnti| atyumiti tIvavegam / pUrvavadityanena vAtonmAdavat / amarSaH akSAntiH / saMrambha aarbhttii| vinagnabhAvo vivastratvam / atidravaNaM tvaritagamanam / pracchAyaH pravRddhachAyo deshH||8|| For Private and Personal Use Only
Page #490
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 9ma adhyAyaH ! cikitsitasthAnam / 2716 sampUraNa mandaviceSTitasya soSmA kapho marmmaNi saMpravRddhaH / buddhiM smRtiJcApyupahatya cittaM pramohayan san janayed vikAram // vAkaceSTitaM mandamarocakazca nArIviviktapriyatA ca nidrA / chardizca lAlA ca balaJca bhukte nakhAdizauklyaJca kaphAtmakasya // 6 yaH sannipAtaprabhavo hi ghoraH sarvaiH samastaiH sa tu hetubhiH syAt / sarvvANi rUpANi vibhartti tAdRgviruddha bhaiSajya vidhirvivajrjyaH // 10 gaGgAdharaH- kaphajonmAdasya sahetuliGgamAha - sampUraNairityAdi / sampUraNadravyANi davidugdhAdIni / dadhidugdhAdibhirbhu manda viceSTitasyAlpaceSTAvataH somA sapittaH kaphaH pravRddha ityAhureke, sapittena kaphenonmAdastu yo janyate sa hi kaphonmAda ucyate / anye tu zaktiruSmA utkRSTazaktiH kapha ityAhuH / dvayamadhye sAdhu pRthagadoSabhavAbhAvaprasaGgAt / sarvve hi pAJcabhautikastena zleSmA guruzItamRdu snigdhamadhura sthirapicchilaguNo'pi svArambhakatejasa udrekeNa zItavipayyeyeNa khalakSmaNA sahitaH pravRddho bhavati na tUnmAdaroge zItaguNena pravaddhate kaphaH / zItaguNAnavyatirekeNa pravRddhaH zleSmA somA bhavati, tadArambhakatejasa udrekAt / iti soSmA kaphaH pravRddhaH san marmmaNi prAdhAnyAt tu hRdaye sthitA mano dUSayitvA buddhiM smRtizcApyupahatya pramohayan san vikAramunmAdaM janayet / tata unmattasya mandamalpaM vAkceSTitaM nArISu vivikte virale sthitau miyatA mukte balamunmasatAdhikyaM nakhanayanamUtrapurISazarIrasya zuklA bhAsazca kaphAtmakasyonmAdasya liGgamityanuvRtteH // 9 // gaGgAdharaH -- sannipAtajasya sahetu liGgamAha-- yaH sannipAtetyAdi / ya unmAdaH sannipAtaprabhava uktaH sa tu vAtAdipratyekadoSANAM samastaistridoSa - hetubhiH syAt / sa hi ghoro bhayAnakaH / sarvvANi trayANAM vAtAdijAnAM yAni rUpANi tAni sarvvANi rUpANi bibhartti } tAdRk samasta sarvvahetujaH cakrapANiH - sampUraNairityAdinA kaphonmAdamAha / soSmA kapha iti saha uSmaNA kapha jammAdaM karosi na kevala iti / unmAdakaraNe kaphasya USmasahitatvarUpaM svabhAvaM darzayati / kiMvA uSmazabdena vIryyaM zaktirUpamucyate, tena soSmA kapha iti utkRSTazaktikaH kapha ityarthaH / marmmaNIti hRdaye / nArIviviktayoH priyatA nArIviviktapriyatA, viviktaM vijanam // 9 // cakrapANiH - ya ityAdinA sAnnipAtikamAha / sarvairityukto'pi pratyekaM sarvvahetUnAM janavara For Private and Personal Use Only
Page #491
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2720 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir caraka saMhitA | devarSigandharvvapizAcayana - rakSaHpitaNAmabhidhaSaNAni / AgantuheturniyamatratAdi mithyAkRtaM karma ca pUrvadehe // 11 // unmAdacikitsitam For Private and Personal Use Only sarvonmAdarUpabhRt sa unmAdaH viruddhamapajya vidhiryo bhaSajyavidhirvAtikonmAde sa paittikonmAde virudhyate zlaiSmikonmAde ca uSNasnigdhaguNabheSajaM vAtaharaM na. pitte yujyate, gurupicchilasnigdhAdiguNaM na kaphe, tato viruddhabhaiSajyavidhitvAd vivastyAjyo na cikitsya iti / yatra sannipAtajaH kazcit sAdhya uktaH, sa naivaM saH samastairhetubhirjAtaH sarvvalakSaNaH sAdhyatvenoktaH / bhaiSajyavidhiH yatra tridoSaje viruddho na bhavati sa eva sAdhyatvenoktaH / rukSazItAdyalpAMze kupitatridoSaje viruddha bhaSajyavidhirna bhavati / iti nijAzcatvAra unmAdAH sahetu liGgairupadiSTAH / yastu suzrutena mAnasaduHkhajaH paJcama uktaH, sa ca vAtAdijeSu trivantarbhavati sarvveSu hi kAmarAgakrodhalobhaharSa bhayazoka cintAdibhirmano'bhighAta uktastatra vAtakopanairjAte tUnmAda mAnasa duHkhajo vAtaje'ntarbhavati, pittakopanarjAte paittike, zleSmakopane jAte ilaiSmike, tasmAnnAtirikto mAnasaduHkhajaH / suzrutena hetubhedajJAnArthaM pRthagukta ityato na virodhaH / viSajazca viSaroga evAntarbhUtaH / nAto'tiriktastattadviSacikitsayA tatpratikAravacanAt / kodravadhustUrAdibhirunmAdavanmanasa unmattatAsAmAnyAt suzrutenokto na punaH unmAdarogAbhiprAyeNeti // 10 // gaGgAdharaH - athAgantu jonmAdamAha - devarSItyAdi / devAdInAmabhigharSaNaM vAcAbhibhavakaraNam / rakSo'tra dvividhaM rAkSasabrahmarAkSasabhedAt / mithyAkRtaM ayathAvidhinA kRtaM niyamatratA' da / tathA pUrvvadehe mithyAkRtaM karma ca unmAdajanmanyAganturnAmahetuH / ete hetavaH prAgevonmadayanti pazcAdoSA anubadhnanti na tu prAgeva doSAn kopayanti tata unmAdayantIti doSajAdaH / ebhyo devAdibhyaH syAdata Aha samastairiti / viruddha bhaiSajyamiti viruddhatvAda vivajjyeH / kecidakha tAdRkazabdena ya eva samastahetujaH savrvalakSaNazca sa eva vajjyebheSajasya hetulakSaNa iti vadanti // 10 // : cakrapANiH -- devarSItyAdinA AgantUnmAdamAha / ye cAsaMkhyeyA grahagaNAH suzrutoktAste iha AviSkRtA vijJeyAH / vakSyati ca ityaparisaMkhyeyAnAM grahANAmAviSkRtatayA hyaSTAvete vyAkhyAtA iti / atra ca rakSaHzabdena rAkSasabrahmarakSasorgrahaNam, brahmarAkSase samastA evoktAH / abhigharSaNamAvezaH / niyametyAdinA aihikaM karma devAdyavezakAraNam / mithyAkRtaM karma cetyanena pUrvajanmakRtaM karma Aha // 11 //
Page #492
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 9ma adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2721 amartyavAgvikramavIryaceSTo jnyaanaadivijnyaanblaadibhiryH| unmAdakAlo'niyatazca yasya bhUtotthamunmAdamudAharet tam // 12 // adUSayanta puruSasya dehaM devAdayaH svaistu gunnprbhaavH| vizantyadRzyAstarasA yathaiva chAyAtapo darpaNasUryakAntau // 13 // Agantubhyo hetubhyo jAyate ya unmAdaH sa khalu doSajebhyo nidAnapUccarUparUpavedanopazayavizeSAnvita Agantuja ucyte||11|| - gaGgAdhara --tdvishessaanaah-amtyetyaadi| amartyA devAdayasteSAM vAco'nukAreNa vAcaM yo vakti vikramAnukAreNa vikrAmati vIryAnukrameNa vIyyaprakAza karoti ceSTAnurUpeNa ceSTate ca, ya evambhUto zAnAdibhirapi devAdInAmamAnAM vishissttH| ityeke vyaacksste| zAnaM tasmiMstaditi loke tattvato jJAnaM sthANau sthANariti, AdinA pAramArthikatattvato zAna, vijJAnaM shilpvissyshaastrvissyshaanpiti| athavA jJAnaM buddhistarkavitarkavicArAdito nizcayAtmikA yayA vyavasyati kattuM vatta vA / AdinA dhRtismRtyhngkaaraaH| vijJAnaM prajJA pAramAthikatattvajJAnamAtmAdicatuviMzatitattvatanmayasthAvarajaGgamamidaM sarva mithyAbhUtaM loke satyamiti / balaM sAmarzam / AdinA pauruSagrahaNadhAraNAdi / ebhirevAmartyavAgvikramavIrya ceSTAvAn yaH puruSaH khalu zAnato'martyavadvakti smRtito dhairyatazcAhaGkAratazcAmartyavadvakti tathA vijJAnatazcAmartyavadvakti balatazcAmartyaH vadvikrAmati vIryazca zaktiM darzayati tathA cAmartyavaddhalatazceSTate / tathonmAdakAlo yasya tasyaiva puruSasyAniyatastaM bhUtotthamupAdamudAharet iti sAmAnyaM bhUtonmAdalakSaNam / bhUtAni devAdayo grhaaH| uktazca suzrute / "guhyAnAgatavijJAnamanavasthA shissnnutaa| kriyA vA'mAnupI yasmina sa grahaH prikiirtyte||" iti // 12 // .. gaGgAdharaH-nanu devAdayaH kathaM gRhNanti na ca dRzyanta ityata Aha-adUSayanta ityaadi| devAdayo grahAH puruSasya dehamadRSayanta eva svaiguNaprabhAvairadRzyA eva - cakrapANiH- amartyatyAdinAgantUnAM saamaanylinggaanyaah| bhamattyairamanuSyairvAgAdibhirlakSita bhRtotthamudAharet / aniyata iti vAtikAdivat AhArajIrNAdikAlavana kaalnishcyH| ye tu niyata iti paThanti, teSAM vakSyamANaniyatatithyAdInAM grahaNamabhipretam // 12 // .. .. . cakrapANi:-adUSayanta ISada dUSayantaH / guNaprabhAvairiti aniymaadigunnprbhaav|| varasma For Private and Personal Use Only
Page #493
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org caraka saMhitA / 2722 [ unmAdacikitsitam AghAtakAlAstu sapUrvvarUpAH proktA nidAne'tha surAsuraizca / unmAdarUpANi pRthanibodha kAlaJca gamyAn puruSAMzca teSAm // 14 - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir tad yathA -- saumyadRSTiM gambhIramadhRSyamakopanamakhapnam abhojanAbhilAsinamalpasveda mUtrapurISavAtaM zubhagandhaM phullapadmasantastarasA vegena vizanti / yathA svaguNaprabhAvaizchAyA dapaNaM vizati, AtapaH sUryakAntaM vizati na ca dRzyate tadvaditi // 13 // gaGgAdharaH- yadA devAdaya evamAghnanti tadAha-- AghAtakAlAstvityAdi nidAne pUrvvamAghAtakAlAH sapUrvvarUpAH proktAH / nidAnasthAne" hunmadayiSyatA ityAdinA abhighAtakAlA vyAkhyAtA bhavantItyantena proktAH / pUrvarUpANi ca devagobrAhmaNatapasvinAM hiMsArucitvamityAdinA pUrvarUpANi bhavantItyantena proktAni / atha surAsurAdya zronmAdarUpANi pRthak pratyekaM nibodha / teSAM grahaNakAlaM gamyAM puruSAn nibodha / iti / atra surakSAsurAzceti / suro deva: asurA devabhinnAH RSigandharvvAdayaH sapta / puruSanirdezadarzanAt na khasurA devazatravaH / suzrute tu devazatrugrahaNalakSaNamuktaM na ca brahmarAkSasagrahaNamuktamiha tu taduktaM na ca devazatrugrahaNam uktamiti virodho na jJa eyaH / na hi sarvvaH sarvvaM vakti, AptavacanAdubhayameva tathyamiti / yastu brahmarAkSasa eva devazatrurityAha tana, suzrutoktatallakSaNena atroktalakSaNabhedAt // 14 // vakSyamANalakSaNakAlagamya gaGgAdharaH- athaitadanukrameNa devAdigrahaNalakSaNaM pRthagAha -taH yathetyAdi / saumyadRSTimityAdinA devagrahonmAdalakSaNam / saumyarUpeNa prasannabhAvena dRSTiryasya tam / gambhIraM buddhaprAdigAmbhIryyApannam / abhojanAbhilAsina 1 ativegena / vRtA vegena / dRSTAntadvayamAha-- chAyetyAdi / chAyA yathA darpaNam AtapaH sUrayaMkAntam adUSayitvaiva adRzyamAnaprabhAvAvezau ca bhavataH, tathA devAdayo'pi dehaM vizantItyarthaH // 13 // cakrapANiH - AghAtakAla ityAvezAvakAzaH | ityAdinoktAH / kAlastithirUpaH // 14 // tena nidAne tad yathA pApakarmmaNaH samArambhe cakrapANi: - bhojanAbhilASI na bhavatyabhojanAbhilASI / devAdizandeneha suzrutamatAt devAcanukAriNastadanucarA jJeyAH / uktaM hi suzrutena na te manuSyaiH saha saMvizanti na vA manuSyAn kacidAvizanti / ye tvAvizantIti vadanti mohAt te bhUtavidyAviSayAdapohyAH / teSAM surAdibhizva iti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #494
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH] cikitsitasthAnam / vadanamiti devonmattaM vidyAt // // guruvRddhasiddharSINAmabhizApAbhicArAbhidhyAnAnurUpa-ceSTAhAravyAhAraM tairunmattaM vidyAt // // aprasannadRSTimapazyantaM nidrAlumapratihatavacanamanannAbhilAsinamarocakAvipAkaparItazca pitRbhirunmatvaM vidyAt // 0 // caNDaM sAhasikaM tIkSNaM gambhoramadhRSyaM mukhavAdyanRtyagItAnapAnasnAnamAlyadhUpagandharatiM raktavastrabalikarmabhojanAbhilAsazunyamityevambhUtaM devonmattaM vidyaaditi| suzrute cAnyathA paThitam-"santuSTaH zuciratidivyamAlyagandho / nistndriirvitthsNskRtprbhaassii| tejasvI sthiranayano varapradAtA brahmaNyo bhavati ca yaH sa devjussttH||" iti / tadapyaktithamArSakhAbahuvidhakhAcca grahalakSaNAnAM, kazcit kiJcidAha na sarvamiti // 0 // asuronmAdalakSagamAha-guruddhatyAdi / guravazva vRddhAzca siddhArtha te RSayazceti / gudiyastrayo vizeSaNazabdA RSizabdasya yathAyogyaM, tena kazcid guruRSiH kazcida vRddhaRSiH kazcit siddhRssiH| teSAM gurvAdhaSINAM yathAbhizApAdayaH kAryAstathA ceSTAhAravyAhArA yasya taM taiSibhirunmattaM vidyAt / suzratena naiSa unmAda uktaH, uktshcorgaahonmaadH| "bhUmau yaH pasarati sarpavat kadAcit mRkaNyau vilihati jihvayA tathaiva / nidrAlagaMDamadhudugdhapAyasepmurvize yo bhavati bhujaGgamena jussttH||" iti| etadapi na pratyA khyAtavyam asaGkhadhayAnAM grahANAmAviSkRtatamA hyaSTAveveha vyAkhyAtA iti // 0 // aprsnndRssttimityaadi| aprasannadRSTiM prasAdarahitadarzanam / .. apazyantaM prAyeNa lokaM prati dRSTiM na kroti| apratihatavacanaM na dRr3havacanam / suzrute cAnyathA ptthitH| "pretebhyo visRjati saMstareSu piNDAn zAntAtmA jalamapi caapsvyvstrH| mAMsepsustilagur3apAyasAbhikAmastadbhakto bhavati pitRgrhaabhibhuutH||" iti| naitada vitathamanekavidhatvAt / / 0 // caNDamityAdi / caNDamugram / adhRSyaM kasyacidapi dharSaNavacanaM na shte| mukhavAdyAdiSu ratiryasya ts| prahANAM paricArakA ye kottiishstraayutpdmsNkhyaaH| asRgvasAmAMsabhujaH subhImA nizAvihArAca tamAvizanti // RSisadharmatayA gurvAdInAmasUnitAnAmapyudAharaNam / gurvAbhizApAdayo yAdRzenAbhiprAyeNa bhavanti tAhaka svarUpaceSTAdayo'pi tairunmattasya bhavantIti gurvAdigranthAH / bhanamAmilASo nAnaprArthanA, arocakastu prArthanAdapyupayogasamaye naabhilaassH| caNDamiti mAraNA For Private and Personal Use Only
Page #495
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2724 | unmAdacikitsitam caraka saMhitA / hAsakathAnuyogapriyaM zubhagandhaJca gandhavrvonmattaM vidyAt // 0 // asakRtsvapnarodana hAsinaM nRtyagItapAThakathAnnapAna snAnamA lyadhUpagandharatiM raktaviplutAnaM dvijAtivaidyaparivAdinaM rahasyabhASaNaM yakSonmattaM vidyAt // 0 // naSTanidramanna dveSiNamanAhAram apratibalaM zastrazoNitamAMsara ktamAlyAbhilAsinaM santarjjakaM rAkSasomattaM vidyAt // 0 // prahAsAnRtavAdinaM / devavipravedyadraSAvajJAbhiH stutimantrazAstrodAharaNaiH kASThAdibhirAtmapIr3anena brahmarAkSaso - nmattaM vidyAt // 0 // asvasthacittasthAnamanabhimAnaM + nRtyagItaraktavastrAdiSu priyam / zubhagandho gAtre yasya tam / suzrute cAnyathA paThitam / "hRSTAtmA pulinavanAntaropasevI svAcAraH priyaparigatigandhamAlyaH / nRtyan vai prahasati cAru cAlpazabda gandharvvagrahaparipIr3ito manuSyaH " |||| asakRdityAdi / asakRt punaH punarnidrArodanahAsA vidyante'sya tam / nRtyamAtAdiSu ratiryasya tam / raktazca viplutaJcAzrupUrNamakSi yasya tam / dvijAtIna vaidyAMzva parivadituM zIlamasya tam / rahasyaM gopanIyaM bhASitu N zIlamasya tam / iti yakSonmAdaH / suzrute'nyathA paThitaH / " tAmrAkSaH priyatanuraktavastradhArI gambhIro vratagatiralpavAk sahiSNuH / tejasvI vadati ca kiM dadAmi kasmaM yo yakSagrahaparipIr3ito manuSyaH // " iti || || naSTanidramityAdi / apratibalaM loke manuSyaH ko'pi yasya balapratibalo nAsti tam | zastrAdyabhilAsinam / santarjjakaM samyak tarjjanakArakam / etadrAkSasoMnmAdaH suzrate'nyathA paThitaH / "mAMsAsRgvividhasurAvikAralipsurnirlajjo bhRzamatiniSThuro'tizUraH / krodhAlurvipulabalo nizAvihArI zaucadviD bhavati ca rakSasA gRhotaH" || || mahAsetyAdi / prahAsavAdinamanRtavAdinaJca puruSaM devAdInAM pAbharevaM stutyAdudAharaNareSAM kASThalaguDAdibhirAtmani pIr3anena brahmarAkSasonmattaM vidyAt / suzrutena naeNpa paThitaH paThitazcAsuronmAdaH " saMvedI dvijagurudevadoSavaktA jihmAkSo vigatabhayo vimArgadRSTiH / santRSTo na bhavati tmaka, stutiH stAvako granthaH / udAharaNamiti paThanaM stutyAdInAmeva / sthAnamalabhamAnamiti + prahAsanRtyapradhAnamiti pAThAntaram / * annapAna dveSiNamiti cakraH / * asvasthacittaM syAnamalabhamAnam iti cakraH / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only
Page #496
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 9ma adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 2725 hAsinaM baddhAbaddhapralApinaM sAkSikUTamalinaM (r) salilarathyAcelatRNAzmakASThAdhirohaNaratiM bhinnarukSavarNakharaM nagnaM vidhAvantaM naikatra tiSThamAnaM duHkhAnyAvedayantaM naSTasmRtiJca pizAconmattaM vidyAt // 15 // tatra zaucAcAratapaHsvAdhyAyakovidaM naraM prAyaH zulapatipadi trayodazyAzca devA dharSayanti // 0 // nAnazuciviviktasevinaM dharmazAstrazrutikAvyakuzalaJca prAyaH sssstthiinvmyossyH||0|| devacAnapAnajAtarduSTAtmA bhavati ca devazatrujuSTaH" iti // // asvasthacittetyAdi / na svasthaM cittasthAnaM hRdayaM yasya tm| nRtyagItahAsAH santyasya tm| baddhAbaddhaM sambandhAsambandhaM pralapitu zIlamasya tm| sAkSikUTamalinam akSikUTena netragolakasahitamalinadehaM , salilAdiSu ArohaNe ratiryasya tam / rathyA prtolirvishisvetynaarntrm| bhinnaJca rukSazca varNaH svarazca yasya tam bhinnarukSavarNasvaram / nagnaM paridhAnavastraM jahadvarttate / vidhAvantaM drutaM gacchantam / ekatra sthAne tu na tiSThamAnam / svagataduHkhAnyAvedayantam / naSTasmRtim / iti pishaaconmaadH| muzrute'nyathA ptthitH| "uddhastaH kRzaparuSazviramalApI durgandho bhRshmshucistthaatilolH| bahvAzI vijanavanAntaropasevI vyAceSTan bhramati rudana pizAcajuSTaH" iti // 15 // . gaGgAdharaH-athaiSAM grahaNakAlaM graahypurussaaNshcaah-ttretyaadi| zaucAdikovidaM naraM gamyaM prAyaH zuklapratipadi trayodazyAzca zuklAyAM devA dharSayantIti vkssyte| suzrute "devagrahAH paurNamAsyAmasurAH sandhyayorapi" ityuktamiti / prAyazabdena paurNamAsyAmapi bodhyam // 0 // snAnetyAdi / snAnasevinaM zucivastusevinaM viviktasthAnasevinaM dharmazAstrazrutizAstrakAvyazAstrakuzalaM naraM prAyaH SaSThInavamyoH dharSayanti RSaya iti| kacidanyasyAmapi sthAnameva . nAstIti. bhaassmaannm| badAbaddhatvaM smbndhaasmbndhsngkrH| tRNAvamedhyamityarthaH // 15 // cakrapANiH-tatra zaucAcAramityAdinAbhigamanIyapuruSAn kAlaca pRthagAha / zauca AcAro yastha sa shaucaacaarH| zaucAcArAdizubhakarmayuktaracaM yadyapyunmAdinastathApi zubhakarmatayA * saMkUTakUTamalinamiti cakravataH pAThaH / 342 For Private and Personal Use Only
Page #497
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2726 crk-sNhitaa| unmAdacikitsitam mAtRpitRguruvRddhAcAryopasevinaM prAyo dazamyAmamAvasyAyAJca pitrH||0||gndhrvaaH stutigItavAdivaratiM paradAragandhamAlyapriyaM caukSAcAraM prAyo dvAdazyAM caturdazyAzca // 0 // sattvavarNarUpagarvazauryayuktaM mAlyAnulepanahAsyapriyamativAkaprabalaM (r) prAyaH zukla kAdazyAM saptamyAzca yakSAH // 0 // svAdhyAyatapobrahmacaryyadevayatigurupUjanAratiM naSTazaucaM brAhmaNavAdinaM zUramAninaM devAgArasalilakrIr3anaratizca prAyaH zaklapaJcamyAM pUrNacandradarzane ca brahmarAkSasAH // 0 // rakSaHpizAcAstu hInasattvapizunAn straNalubdhAn prAyo dvitIyAtRtIyASTamISu puruSAn chidramavekSyAbhitithau prAyapadena bodhyam // // devetyAdi / devAdApasevinaM naraM pAyo dazamyAM kRSNAyAm amAvAsyAyAzca pitaro dhrssynti| prAyazabdanAnyasyAmapi tithau| kRSNapakSe ca pitara iti suzrutoktaH // // gandharvA ityaadi| stutyAdiSu ratiryasya tam / paradArAbhigamanAdipriyam / caukSAcArazca naraM gandharvAH prAyo dvAdazyAM caturdazyAzca dhrssynti| prAyazabdena cAnyatra tithau| taduktaM sushrute| gandharcAH prAyazo'STamyAmiti // // sttvvrnnetyaadi| sattvaM zarIraM, varNaH zarIrasya, rUpamAkRtistairgarvayukta zauryayuktam / maalyaadipriym| atizayavAcA prabalazca naraM yakSAH prAyaH zuklAyAmekAdazyAM saptamyAJca dharSayanti / prAyazabdena pratipadi c| muzrutenoktaM "yakSAzca pratipadyatha" iti / / / svAdhyAyetyAdi / svAdhyAyAdiSu devAdipUjAsu cAratiyasya tam / naSTazaucam / braahmnnaatmkvedvaadinm| zUramAninam / devAgAre salile ca krIr3ane ratiryasya taM, naraM brahmarAkSasAH prAyaH zuklapaJcamyAM pUrNacandradarzane cAnumatau rAkAyAzca dhrssynti| prAyaHpadaina anyatrApi tithau // 0 // rkssHpishaacaarikhtyaadi| brahmarAkSasAdanyAni rakSAMsi pizAcAzca punaunasattvAn hInamanobalAn pizunAn straNalubdhAn narAn prAyo dvitIyAtRtIyAsvaSTamISu chidraM nirjanAdisthAnasthamavekSyAbhidharSayanti / prAyaH prAktanakarmavazAd devAdibhirunmAdyanta iti jJeyama / ativAkkaraNamityatibhASamANam / chidgamiti * ativAkaraNamiti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #498
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 9ma adhyAyaH cikitsitasthAnam / 727 dharSayanti // 0 // ityaparisaGkAyAnAM grahANAmAviSkRtatamA hyaSTAveva vyAkhyAtAH // 16 // - sarveSvapi tu khalveteSu yo hastAvudyamya roSasaMrambhAt niHzaGkamanyeSvAtmani vA nipAtayet sa hyasAdhyo vijJa yH| tathA yaH sAzrunetro medapravRttaraktaH kSatajihvaH prasnu tanAsaH chidyamAnamA pratihanyamAnavANiH * satataM kUjan duvazyaH tRSNAtaH pUtigandhazca hiMsADhU sa unmatto jJayastaM parivajayet // 17 // padena rakSAMsi nizi paizAcAzcaturdazyAM vizanti ceti suzrutenoktaM bodhyamiti // 0 // anuktagrahAnumatyarthamAha-ityaparisaGghaprayAnAM grahANAmAviSkRtatamA hyaSTAveva grahA vyaakhyaataaH| etenAnyatroktAnAmuragagrahAdInAmapyanumatiH kRtA / uragagrahalakSaNaM prAk suzrutoktaM drshitm| grahaNakAlazcAyamuktaH suzrutena "paJcamyAmapi coragAH" iti // 16 // __ gnggaadhrH-athaissaamsaadhylkssnnaanyaah-srvessvpiityaadi| eteSu sarveSu bhUtonmAdeSu ya unmAdI hastau dvAvudyamya roSasaMrambhAt krodhenArabhaTauM mukhAdivaikRtI kRkhA niHzaGka zaGkArahitaM yathA syAt tathAnyeSu janeSu vAtmani vA hantuM nipAtayet sa bhUtonmAdI asAdhyo vijJa yH| tathA yo bhUtonmAdI. sAzrunetraH ziznAt pravRttaraktaH svadantaH kSatajihvaH prasra tanAsaH nAsikAbhyAM sAvaH sraveda yasya chidyamAnamammA svahRdayaM chidyata iva manvAnaM pratihanyamAnavANiH paravacanaM vacana hanyate aniSTakarmasu pravRttipratiSedhavacanaM nAGgIkRtya tat karma karoti, satataM kUjati, durcazyastRSNAtaH pUtigandhazceti, sa tena graheNa hiMsArtha gRhIta iti hiMsArthI unmatto za yastaM parivajjayena cikitset / unmAdakarANAM bhUtAnAM ucchiSTAvasthAnAdirUpamavacAram / saMprati bhUtavidyAdhikAratvAt bhautikonmAdalekhasya kathanamapIhAzUnyatArtha darzayannAha-aparisaMkhyeyAnAmiti // 16 // .. .... ckrpaanni:-asaadhybhuutjonmaadmaah-srvessvityaadi| hiMsArthI maaraatmkH| apratihanyamAnapANiriti nityaM pANau hiMsArthinodyate // 17 // * apratihanyamAnapANirisi cakrasammataH pAThaH / "paNApatA . .. . ....... For Private and Personal Use Only
Page #499
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2728 crk-sNhitaa| unmAdacikitsitam . ratvanakAmonmAdinau tuH bhiSagabhicArAbhizApmabhyAM buddhA tadaGgopahArabalimizraNa mantrabhaiSajyavidhinopAcaret / tatra dvayonijAgantunimittayoH unmAdayoH samAsavyAsAbhyAM bheSajavidhimanuvyAkhyAsyAmaH // 18 // unmAde vAtaje pUrva snehapAnaM vizeSavit / . kuryyAdAvRtamArge tu sasnehaM mRdu zodhanam // trividhaM prayojanamuktaM nidAne hiMsAtha pUjArtha rtyrthshc| tadvijJAnaM tatravAbhihitam tatra hiMsArthamityAdinA // 17 // - gaGgAdharaH-zeSadvidhAgrahe saadhykhaadaah-rtyrcnetyaadi| ratikAmena gRhIta unmAdI arcanAkAmena bhUtena gRhIta unmAdI ca yastau dvau kimabhizApenonmattau kimabhicAraNonmatto tad buddhA tadaGgAnAmabhicArAGgANAmupahAsadInAM vidhinopAcaret saadhykhaat| tatra grahaNaprakAro nidAnasthAne proktH| "Alokayanto devA janayantyunmAdaM guruvRddhasiddharSayo'bhizapantaH pitarastu dharSayantaH spRzanto gandharvAH samAvizanto yakSA rAkSasAsvAtmagandhamAghrApayantaH pizAcAH punarAruhya vAhayantaH" iti| athAnayonijAgantukayocikitsopadezAya pratijAnIte--tatra dvyorpiityaadi| nijasya caturvidhasyAgantutvenekavidhasya kAraNasya sevinAM samAsavyAsAbhyAM bhessjvidhimnuvyaakhyaasyaamH| iti pratizA // 18 // gaGgAdharaH-tadyathA-unmAde ityaadi| bAtaja unmAdai vizeSavid vadyaH pUrva snehapAnamiha vakSyamANasya siddhasya snehasya pAnaM kuryAt kArayet / cakrapANiH-ratyarcanAdibhUtagRhItacikitsAmAha-ratirarcanaM tatkAmo ratyarcanakAmaH, tAbhyAmunmAdinau ratvAcanakAmonmAdinau / abhicArAbhizApAbhyAM buddhA ityabhiprAyeNa yaH kAmyamarthamicchati sa ratikAmA, yastu pUjAmicchati sa arcanAkAmaH evamAcAreNa yaH kAmyArthaprApayarthaM ceSTate sa ratikAmaH, yo'rcanAdikaM puSpadhUpAdikaM saMgRhNAti sa arcanAkAmaH / iti buddhA tadaGgasya tatera nasya ca yadaGgasAdhanaM tattavartanena tatsadaGgopahArarUpabalinA bhaiSajyamantavidhinA copacAraH kartavya iti vAkyArthaH / tatratyAdinA bheSajavidhAnamAha // 18 // cakrapANiH-vizeSaviditi vAtasya nivAraNarUpaM vizeSa jaann| snehapAnaM vAtaje - For Private and Personal Use Only
Page #500
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 9ma adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2724 kaphapittodbhave'pyAdau vamanaM savirecanam / snigdhavinnasya kartavyaH zuddha sNsjnkrmH|| nirUhAn snehavastiJca zirasazca virecanam / tataH kuryAd yathAdoSaM teSAM bhUyastvamAcaret / hRdindriyazirakoSThe saMzuddha vamanAdibhiH / manaHprasAdamAnoti smRti saMjJAzca vindatiH // 16 // zuddhasyAcAravinaze tIkSNaM nAvanamaJjanam / tAr3anazca manobuddhi-dehasaMvejanaM hitam // na conmAdI vishessvidbhvti| AttamArge tu pittakaphAbhyAM vAte sasneha mRduH zodhanaM vamanavirecanAbhyAM kuryAt kaaryedev| kaphapittokepyAdau kamAjika kma snigdhakhinnasya karttavyaM pittodbhave ca virecanaM tasyaiva krtvym| saMsarjanakramaH, maNDapeyAvilepIkrameNa saMsarjanaM pathyAhAraM kuryAt / tato vamanavirecanAbhyAM zuddhasya saMsajanakrameNa jAtabalasya nirUhAn snehakAritA zvAnuvAsanaM zirasazca virecanaM teSAM bhUyastvaM ythaadossmaacret| kAtike snehavastibhUyasvamAcaret / kaphe vamanabhUyastvaM, pitte virecanabhUyasvamAcaret / tessaamiymaashiiH| hRccendriyANi ca zirazca koSThazca ityetasmin vamanAdimira saMzuddhe sati sa unmAdI manaHprasAdamAmoti smRtiM saMjJAzca bindtiH||19|| gaGgAdharaH-yadAvaMzuddhasya conmAdastiSThati tatrAha-zuddhasyetyAdi / uktarUpeNa zuddhasyonmAdinaH smRtisaMjJAnAmalAme khalvAcAravibhraMze tIkSNaM nAvanaM nasyamaJjanaJca tIkSNaM tAr3anazca manobuddhidehAnAM saMvaijanamudvegajananaM dadyAditi drshyti| sAreNa tu tanniSiddhameva, yaduktaM-medAkaphAbhyAmanilo nirudaH zRzAnumacaH pRthak kroti| snehaM vimuzcamabudhastu tasmai saMvarDayatyevaH hi tAn vikAsan // ihAvRtamArge kuAdityAdinA vishessmaah| sasnehamisopasnehA / kaphapito iti bamomave pittojye| tatra kakobhave vamanam , pittobhayo vivAda teSAmiyAdinA kalbAdInAM bhuuystvm| punapunaH prayogamAcaret yathAdomityanena volabhUyAya sati puna:punaH saMyogaM kuryAt / zodhanakaphamAha-hadityAdi / hRdayAvizuzyA manaprasAkolamira bhavatyeva // 19 // For Private and Personal Use Only
Page #501
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org caraka saMhitA | - [ unmAdacikitsitam 2730 yaH zakto vinaye : saMyamya sudRr3ha : sukhaiH / apetakASTha lohAdya saMrodhyazca tamogRhe // tarjjanaM trAsanaM dAnaM harSaNaM sAntvanaM bhayam / vismayo vismRterhetornayati prakRtiM manaH // pradehotsAdanAbhyaGga - dhUpAH pAnaJca sarpiSaH / prayoktavyaM manobuddhi-smRtisaMjJAprabodhanam // 20 // sarpiHpAnAdirAgantormantrAdizceSyate vidhiH I ataH siddhatamAn yogAn zRNanmAdanivarhaNAn // 21 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir hitaM bhavati / tathA manobuddhidehasaMvejanAtha tamogRhe sa unmAdI saMrodhyava bhavati / tahi kiM sarvva evonmAdItyata Aha-yaH zakto vinaye / yo vinayaM kattuM samarthaH sa unmAdI tamogRhe saMrodhyaH / kathamityata Aha- sudRr3haH sukhaiH aduHkhadaiH paTTa: pATa koSTheti loke khyAtaH saMyamya baddhA apetakASThalohAdiprANaharadravye tamogRhe roddhavya iti / vinaye yastvazaktastasya manobuddhismRtisaMvejanArthamAha- tanamityAdi / tarjjanaM vAbhistrAsajananaM, trAsanaM rAjapuruSadvArA bhayapradarzanaM bhayaM sarpavyAghrAdibhirbhayajananaM, vismaya AzcaryapradarzanAdiH / vismRtorvikAramApannaM mano vismarati tasmAddhetormanaH prakRtiM nayati / aparazcAha - pradehetyAdi / pradehAdikaM manobuddhiramRtiprabodhanaM prayoktavyam // 20 // gaGgAdharaH- nijonmAda - bhaiSajya vidhimuktvA AgantunimittonmAda - bhaiSajyavidhimAha - sarpirityAdi / AgantorAgantujasyonmAdasya sapiHpAnAdirvidhiH uktasnehapAna -- mRduzodhana -vamana virecana - nirUhAnuvAsana- zirovirecana vidhiH cakrapANiH :- saMvejanamityudvejanam / vinayet paTTarityanena paTTabandhanaM na vraNakArI bhavatIti darzayati / saMyamyeti yathA niHsantu na zaknoti tathA sthApanIyaH / kASTAdyapanayanaM tamogRhe AtmavadhaniSedhArtham / tamogRhaJca zUnyagRha, tama unmAdanidAnotamapi rogamahinAvasthAyAM hitaM bhavati / sarjanaM vAcA / vAsanaM vyAsAdibhiH / vismRterhetorityunmAda heturbhayaharSAdiH visArakatayA prabhAvAnmanaH prakRSTaM svabhAvaM nayanti / yathA viSame jvare jvarakAlAsmaraNaM svaraharaNam // 20-22 // For Private and Personal Use Only
Page #502
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir "ma adhyAyaH cikitsitsthaanm| 2731 hiGgasauvarcalavyopaipilAMzai tAdakam / caturguNe gavAM mUtre siddhamunmAdanAzanam // 22 // vizAlA triphalA kaunto devadAi~lavAlukam / sthirA nataM haridra dva zArive dve priyaGgukA // nIlotpalailA maJjiSThA dantI dADimakezaram / tAlIzapatraM vRhatI mAlatyAH kusumaM navam // viDaGga pRzniparNI ca kuSThaM candanapadmako / aSTAviMzatirityataiH kalkaiH krsssmnvitaiH|| mantrAdizca vidhirissyte| ato hetoH siddhatamAn yogAn unmAdanivarhaNAna zRNu // 21 // gaGgAdharaH-tatrAdau snehyogaanaah-hinggityaadi| hinAdibhiH paJcabhiH pratyekaM dvipalAMzikairdazapalakalkaizcatuguNe gavAM mUtre ghRtADhakaM siddhamunmAdanAzanaM nijaagntuubhuuyonmaadnaashnm| himAdya ghRtam // 22 // ..gnggaadhrH-vishaaletyaadi| mAlatyA navaM kusumaM mukulamazuSkapuSpaM vaa| cakrapANiH-vizAletyAdAvaSTAviMzatikaravaM kalkAnAM pAThAdeva siddham, tat kimacyate'STAviMzatirityeteH kalkairiti / aba yadyapi viphalAyAH pratyekameko bhAgo gRhyate utsargatastathApi triphalAyAH pratyekabhAgagrahaNadAArthamaSTAviMzatirityuktam / tathAhi suzrute-harItakyAmalakavibhItakAni viphaleti paribhASayA harItakyAdaya ucyante tathA tatrApi jaraNAnte'bhayAmeko prAgabhukta dve vibhiitke| bhuktvA ca madhusarpiyo catvAryAmalakAni c| prayojayet samAmekAM triphalAyo rasAyanam // iti vacanAt harItakyAdiSu triphalAsaMjJA darzitA, tena viphalAzabdeza dravyasayamucyate ; tathA dazamUlazabdena daza bheSajAni, paJcamUlazabdena pnyc| yathA yo nIlotpalailA maJjiSTA dantI dADimakezaramiti padena Sar3a, drvyaannyucynte| mAnaJcopadizyamAnaM pratyekadravyApekSayeha bhvti| yathA gulmacikitsite-mIlinI triphalAmityAdi yAvat cyAno palikAni jalADhake ; tathAgastyaharItakyAM dazamUlyAdInAM dvipalaM pratyekameva bhvti| yata upadizyamAnaM bhAgamAnaM bhAgaprayogeSu pratidravyeSveva bhavati na samudAye, tathA samuktisyaiva davyasya mAnagrahaNaM, yathA-lazunasyAvinaSTasya tulAI nistussiikRtm| tadarTa dazamUlasya pAr3hake pAcayedapAmityakSa SaSThyantatvAd dazamUlasyAprAdhAnyam ; yathA rAjJaH puruSa ityatAprAdhAnya teneha vizeSatayA pradhAna mAma tadvizeSaNamUtaJca dezamulamapradhAnam, bhapradhAnaravAca ma pratyeka For Private and Personal Use Only
Page #503
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2732 caraka-saMhitA / caturguNaM jalaM dalA ghRtaM prasthaM vipAyayet / apasmAre jvare kAle zoSe mandAnale naye // vAtarakte pratizyAye tRtIyakacaturthake / mUtrakRcchreSu visarpopahateSu ca // kaNDUpAmAviSonmAde viSamehaMgadeSu ca / bhUtopahatacicAnAM gaddAnAmacetasAm // zastaM strINAJca bandhyAnAM dhanyamAyurbalapradam / alakSmIpAparakSoghnaM sarvvagrahavinAzanam / kalyANakamidaM sarpiH zreSThaM puMsavaneSu ca // 23 // kalyANakaM ghRtam / vizAlAdibhiraSTAviMzatyA karSasammitaH kalkaizcaturguNaM jalaM dattvA purAvanaM gavyaghRtaprasthaM vipAcayet / viSonmAde viSe conmAde ca na tu viSajonmAde svatantre viSommAdAnuktaH / kalyANakaM ghRtam // 23 // niyamabhAgAstena zrutalazunArddhamAnatvameva dazamUlasya bhavati / yathA vA dvipamUlatulAI - rasenetyakhApi dvipaJcamUlasya samuditasyaiva tulArddhavizeSaNIbhUtasya kAthArthaM tulAI bhAgo gRhyate / evaM siphalAthAkAyo bhAmAstrayastrikaTukasya cetyatrApi samuditA eva tayo bhAgA na tu pratyekaM, tathAhi bhAgAH syuH / tathA zrUSaNasiphalAkalkavitvamAtramityatra tu kalkavizeSaNIbhUtatvena paNazrIphaLe acAnaka kasyaca vilbamAnatvam na pratyekaM zucyAdInAM harItakyAdInAM kalkIkRtAnAM vimAnatvam / evamanyacApi samudAyabhAgapramANe AcAryAbhiprAyavizeSa unneyaH, nidraze tu pratyekadravyANi vA paThyantAM tathA pratyekameva bhAgo bhavati avayavapradhAnatvApi zasya / yadA samudAyapradhAnanirdezo vizeSAlikhyate tadA pratyekaniddiSTaliGgAnARpi samudAyasya bhAgo bhavati / palamekaM vidadhyAcca svagelApatra kezarAdityatra caturtho'pyekameva palaM gRhAse, na pratyekram / yathA tailasarpiSoH paladvAdazake bhRtyasa tailasarpiSormilitayoreva jhApalaM, pratyekaM yathA cAla na pratyekaM dravyapramANAni tathA mAnapUrvanirdezaM vyutpAdayatA saMkSepeNa dazitameva / evaM vyavasthite'pi mahAnIlokta pRthakzabdena siddhasyApi triphalApUrNamabhAgaM darzayati / yathA pippalI nAgaraM pAThA pRthak pRthak bhAgAn sipalikAnityasa pRthaka mili palaM karoti / tathA paribhASAsiddhasyApi snehapUrNa kahakabhAgasyAbhidhAnaM isa tala karoti / triphalAzabdena yadyapi drAkSAkAzmIryyaparUSakA ucyante, yaduktamanyatra'prazyAmalakadhAbhikhiphalA mahatI smRtA / cakSaSyA sarvvadoSanI trasamI bRMhaNI ca sA Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only [ unmAdacikitsitam
Page #504
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH ] cikitsitasthAnam | ebhya eva sthirAdIni jale pavaikaviMzatim / rase tasmin pacet sarpiSTikSIraM caturguNam // vIrAdvimASakAkolI- svayaM guptarSabharddhibhiH / medayA ca samaH kalkaistat syAt kalyANakaM mahat / vRhaNIyaM vizeSeNa sannipAtaharaM param // 24 // mahAkalyANakaM ghRtam / 2733 gaGgAdharaH - ebhya evetyAdi / ebhyo vizAlAdibhyo'STAviMzatitaH sthirAdInyekaviMzatiM dravyANi pratyekaM samabhAgena nItvA militvASTazarAvaM gRhIlA aSTaguNe jale paktvA caturthabhAgAvaziSTe tasmin rase kAthe caturguNe gRSTikSIraM caturguNaM prasthonmitaM purAtanaM gavyaM sarpivarAdibhiraSTAbhiH kalkaiH pacet / pakvaM tatsarpirmahat kalyANakaM nAma syAt / kalyANakasaMjJayA taduktAziSa iha khyApitA, vizeSeNa vRhaNIyaM paraM sannipAtaharaJceti / vIrA pRzniparNI / dvimASAviha sajAtIyakhAnmApaparNI mudraparNI ceti / svayaM guptAtmaguptAyAH vIjaM chahaNIyatvAt / tatrAnye vyAcakSate gRSTikSIracaturguNavacanenotsargasiddhacaturguNadrave snehasAdhane siddhe sthirAdikAtho bhAgAnuktau sarpiHsama iti paJcaguNadrave'tra sarpiHpAka iti / tanna yauktikamupalabhAmahe / bhAgAnuktau samatvaM hi sajAtIyAnAM kalkeSu yAni tAni samAni kalkatayA grAhyANi na kAthyasamatayA / kAthyAni kAthasamatayA grAhyANi na kalkasamatayA na vA sAdhyasamatayA / tasmAdiha sthirAdInAM rasaH kvAthaH sAdhyasarpiH samatayA na grAhyaH syAt / na ca catuHprabhRti dravadravyANIha santi, catuHprabhRtiSu hi snehasamaM dravamuktaM tasmAt hasvA kAzmarthyamRdvIkA parUpaka phalairbhavediti tathApIha sUraSaNaM triphalA pAThA iti kRtaM harItakyAditiphalAyA eva pradhAnatayotsargato grahaNaM bhavati / anye tu tAlIzapatramityasa tAlIzaca patanceti dravyadvayagrahaNazaGkA syAt tenASTAviMzatipadena sa na bhavatyetadarthamaSTAviMzatiriti kRtam / triphalAyAH pratyekaM grahaNaM nyAyasiddhameva iti vadanti / anye tvaSTAviMzatyauSadhamAnamiSyata ityAdAvaSTAviMzatyauSadhasaMjJayA vyavahAro'sya bhavatItyetadarthamaSTAviMzatiriti kRtam / For Private and Personal Use Only guNavacanamiha paribhASayA zuddhajalAccaturguNadAnArtham // 23 // cakrapANiH - evaM sthirAdInItyuktervidArIgandhAdeH paJcamUlasyApi grahaNaM syAdata Aha-eka. viMzatiriti / tena kalyANoktAnyevaikaviMzatirgRhyate / gRSTirekavAraprasUtA gauH / ata kSIreNaiva cAnurguNye prApte'yaM kaSAyaH ekenApi cAturguvyamityAdiparibhASAyA aviSayaH / tena cAturguvyaparibhASayA kSIra 1 343
Page #505
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2734 caraka-saMhitA / [ unmAdacikitsitam jaTilA pUtanA kezI cAraTI markaTI vacA / trAyamANA jayA vIrA corakaH kaTurohiNI // kAyasthA zUkarI chatrA sAticchatrA palaGkaSA / mahApuruSadantA ca vayaHsthA nAkulIdvayam // kaTambharA vRzcikAlI-sthirA api ca ghRtam / siddhaM cAturthakonmAda - grahApasmAranAzanam / mahApaizAcikaM nAma ghRtametad yathAmRtam / buddhismRtikaraJcaiva bAlAnAJcAGgavarddhanam // 25 // mahApaizAcikaM ghRtam / sAdhanasya gRSTikSIrasya sarpiSazca guNavacanAt sAdhanasama eva sAdhanabhUtaH sthirAdInAM raso yuktyA siddhaH paribhASayA ceti / mahAkalyANaka ghRtam / / 24 // gaGgAdharaH-- jaTilAmityAdi / jaTilA jaTAmAMsI / pUtanA harItakI / kezI kezinI zaGkhapuSpIti loke / cAraTI kumbhADulatA padmacAriNItiparyyAyA brahmayaSTItyanye / markaTI zUkazimbA vIrA pRzniparNI / corakaH sthalajacorapuSpI | kAyasthAmalakI / zukarI vArAhI / chatrA madhurikA / aticchatrA zatapuSpA / palaGkaSA gokSurakaH / mahApuruSadantA zatamUlI / vayaHsthA harItakIbhedaH / nAkulIdvayaM, rAsnAdvayaM rAstA sugandharAstA ca / kaTambharA kaTabhI zirISabhedaH / vRzcikAlA vRzcikapatrI vicchatIti loke / sthirA zAlaparNI / taiH kalkaighRtAt pAdikaireSAJca catuguNakAthe siddhaM ghRtaM cAturthakAdinAzanAdi bhavati / mahApazAcika ghRtam // 25 // mAnasAhacaryyAdvA caturguNo jJeyaH / kecit tvekaviMzatidravyavatsarpistathaiva vidhinA paktavyamitya : / tatra yato jatUkarNe utsargata evAsya pAka uktaH / dvimASa iti mASarAjamASayorgrahaNam // 24 // cakrapANiH - jaTiletyAdi / jaTilA mAMsI, pUtanA harItakI, kezI bhUtakezI, cAraTI kumbhAruH brahmayaSTikeyanye, markaTI zUkazimbI, jayA jayantI, bIrA kSIrakAkolI zAlaparNItyapare, corakazcaNDAlakaH, brAhmI guDUcI vA, zUkarI vArAhIkandaH, chatrA madhurikA, aticchatrA kiMvA chatrAticchatre droNapuSpIdvayam, palaGkaSA gugguluH, zatapuSpA, anye tu vikrAntamudantI jaTilAM zatAvarImAhuH, vayaHsthA sUkSmailA, nAkulIdvayaM rAsnAdvayaM, mahApuruSadantA zatAvarI, For Private and Personal Use Only
Page #506
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 9 adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 2735 lasunAnAM zataM triMzadabhayAt trUSaNAt palam / gavAM carmamasIprasthamAdakaM kssiirmuutryoH|| purANasarpiSaH prasthamebhiH siddhaM prayojayet / hiGgacUrNapalaM zIte dattvA ca madhumANikAm // tadoSAgantusambhUtAnunmAdAn viSamajvarAn / apasmAraJca hantyAzu pAnAbhyaJjananAvanaiH // 26 // lasunAdya ghRtam / lasunasyAvinaSTasya tulAI nistuSIkRtam / tadaI dazamUlyAstu dvabAr3hake'pAM vipAcayet // gnggaadhrH-lsunaanaamityaadi| lasunAnAM gur3akazataM na tu gur3akAntargatavojazatam / abhayAsvasthihInAstriMzada gudd'kaaH| apaNAnmilitAt palaM gavAM carmANi dagdhvA bhaspIkRtya masIprasthaM Sor3azapalAni kSIramUtrayorgavAM kSIrasya cAdakaM Sor3azazarAvaM gavAM mUtrasya cAdakaM ssodd'shshraavm| ebhilesunAdibhiH siddhaM gavAM purANasarpiSaH prasthaM paktvA vastreNa pUtaM kRkhA tatra ghRtabhRSTahiGga carNasya palaM dattvA sthApayet / atha zIte jAte tatra ghRte madhumANikAM kRtadviguNAM dvAtriMzat palAni dattvA mAtrayA prayojayet / tad ghRtaM doSAgantusambhUtonmAdAdInAzu hnti| lasunAyaghRtam // 26 // gnggaadhrH-aprshcaah-lsunsyetyaadi| lasunasyAvinaSTasya jalAdibhiH adhyApanaguNavIryasya khagAdInAM tulArddha gRhIkhA dazamUlyA militAyAstadarddha paJcaviMzatipalaJca kuTTayikhA apAM bAr3hake dvAtriMzaccharAve ekatra vipAcayet / kaTambharA kaTabhI, vRzcikAlI uttolI vRzcikApatrI khyaataa| alpapaizAcikasyAbhAvAnmahApaizAcikamityatra mahacchabdaH pUjAvacanaH // 25 // cakrapANiH-lazunAnAM zatamityatra lazunavIjAnAM zataM mAnena / beSaNAt palamityata samuditAt palam / madhumANikA dravatvAd dvaiguNyena mANikAyAH dvikuDavarUpAyAH Sor3azapaladvayaM bhavati // 26 // For Private and Personal Use Only
Page #507
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2736 crk-sNhitaa| [ unmAdacikitsitam pAdazeSe ghRtaprasthaM lasunasya rasaM tthaa| kolamUlakavRnAmla-mAtuluGgAkai rasaH // dADimAmlasurAmastu-kAJjikAmlaistadarddhakaH / sAdhayet triphalAdAru-lavaNavyoSadIpyakaiH // yamAnocavyahiGgamla-vetasaizca palArdhikaH / siddhametat pibecchUla-gulmAzejaThagapaham // banapANDAmayaplIha-yonidoSakrimijvarAn / vAtazleSmAmayAn sarvAnunmAdAMzcApakarSati // 27 // lasunAdya ghRtm| hiGgAnA hiGgapA ca skaaysthaavyHsthyaa| siddha sapihitaM vA syAd vayaHsthAhiGgacorakaiH // kevalaM siddhamebhirvA purANaM pAyayeda ghRtam / pAyayitvottamA mAtrAM zvane rundhyAda gRhe'pi vA // 28 // pAdazeSe'STazarAvakAthe'vaziSTe kAthaM vastrapUtaM kRlA tena kAthena purANaM gavyaghRtaprastha lasunasya rasazca tathA prasthaM tadaddhakaH pratyekamaddhaprasthaiH kRtadvaiguNyaiH kolAdInAM rasairdADimAdyamlezcAddha prarathaiH zarAvadvayamitaiH palAddhikaistu triphalAdibhiH kalkaH sAdhyet / dIpyakaM kssetrymaanii| yamAnI tu vnymaanii| siddhametad ghRtaM pibet / shuuletyaadyaashiiH| iti lasunAdya ghRtam // 27 // gnggaadhrH-hiddnetyaadi| "hiparNI veNupatrI nAr3I hiGguzira ttikaa|" iti pryaayaaH| vennupaatiiksse| dezabhede vAMzapAtIti / hiGgapA kAyasthAvayaHsthAbhyAM sahitayA hiGgunA ca siddhaM ghRtamunpAdine hitamathavA vayaHsthAhiGga,corakaiH siddhaM ghRtamunmAdine hitamiti / kAyasthA suukssmailaa| vayaHsthA vibhautkii| corakaH pRkkA latA piDaGga iti loke| athavA kevalaM purANaM gavyaM ghRtam cakrapANiH-tadaI dazamUlasyeti paJcaviMzatipalAni / lazunarasAdInAM pratyeka prasthamAnatvaM jJeyam // 27 // cakrarANiH-hiGgunA hiGgupayetyekaM ghRtm| sakAyasthAvayaHsthayeti dvitIyam, vayaHstheyAdinA tRtIyam / hiDaparNI vNshptrikaa| vayaHsthA brahmI, kAyasthA sUkSmailA // 28 // For Private and Personal Use Only
Page #508
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 92 adhyAyaH cikitsitsthaanm| 2737 ugragandhaM pugaNaM syAd dazavarSasthitaM ghRtm| / lAcArasanibhaM zItaM prapurANamataH param // 26 // etAnauSadhayogAn vA vidheytvmgcchti| aJjanotsAdanAlepa-nAvanAdiSu yojayet // 30 // zirISaM madhukaM hiGga lasunaM tagaraM vacAm / kuSThazca vastamUtreNa piSTaM syAnAvanAJjanam // tadvada vyoSaM haridre dve mnyjisstthaahinggsauNpaaH| zirISavIjaJconmAda-grahApasmAranAzanam // 31 // nsymnyjnshc| unmAdinaM pAyayedathavaibhiruktaH siddhaM kalyANakAdikaM paayyet| pAyayitA uttamA mAtrAmahorAtreNa jIyeti yAvanmAtraM ghRtaM tAvanmAtrAmuttamA mAtra pAyayitA vabhra gatte'thavA gRhe tamunmAdinaM rundhyaat| tato manobuddhismRti sambhavaH syAt // 28 // gnggaadhrH-puraannghRtvijnyaanmaah-ugrgndhmityaadi| ataH paraM dazavarSAtIta prapurANaM smRtam / tantrAntare varSAtItaca ghRtaM purANamuktam / tadyathA-valpAbhiSyandi madhuraM balyaM saMvatsaroSitam / alpotklezazca doSANAM purANaM tat prakIrti tam / ityetallakSaNaM purANamunmAdAdanyatra yuktaM, dazavarSAdisthaM purANantunmAdAdau sarvatra yaugikamityabhiprAyeNeha lakSaNamuktam // 29 // ___ gnggaadhrH-taanityaadi| etAn kalyANakAdisnehayogAn pAnato yadi vidheyara kartavyatAmagacchati yadi pAnAditayA prayogaM kattuM na zaknoti, vyAdhitAdhInaM hi pAnaM, yaduAnmAdI na pibet tadA khalvetAneva kalyANaghRtAdIn auSadhayogAn aJjanAdiSu yojayet // 30 // gnggaadhrH-aprossdhyogaanaah-shiriissmityaadi| zirISasya vIjam nAvanaM nasyamaJjanazca deyam / tdvdityaadi| sarSapaH shvetH| vyoSAdi cakrapANiH-upragandhamityAdikaM ghRtaM kecidanArSa vadanti / tavRtamasAdhittam / etarityanena ghRtsaadhndrvyaiH| nAvanaJcAananceti nAvanAJjanam // 29-31 // For Private and Personal Use Only
Page #509
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2738 crk-sNhitaa| [unmAdacikitsitam piSTA tulyamapAmArga-hiGganI (r) hiGgapatrikAm / vartiH syAnmaricAddhAMzA pittAbhyAM goshRgaalyoH|| tayAayedapasmAra-bhUtonmAdavasarditAn / bhUtArtAnamarAtIMzca narAMzcaiva hagAmaye // 32 // maricaJcAtape mAsaM sapittaM sthitamaJjanam / vaikRtaM pazyataH kArya dossbhuuthtsmRteH|| 33 // siddhArthako vacA hiGga karaJjo devadAru c| maJjiSThA triphalA zvetA kaTabhItvaka kaTutrikam // samAMzAni priyaGguzca zirISo rajanIdvayam / vastamUtreNa piSTo'yamagadaH pAnamaJjanam // zirISAntaM tadvad vastasUtreNa piSTaM nAvanAJjanaM syaat| yogaTTayAzIH-unmAdagrahApasmAranAzanamiti // 31 // ___ gnggaadhrH-pissssttvetyaadi| hiGgapatrikAmUlam / apAmArgAdInAM trayANAmekaikabhAgo maricasyArddha bhaagH| idaM catuSkaM gopittazRgAlapittAbhyAM piSTavA vatiH syAt, tayA vA aJjayet / bhUtArtAn viSamajvarAdiSu bhUtAnubAdhena aan|i amarAtana devgrhnvgrhskndaadigrhaan|i dRgAmaye netraroge cAJjayet // 32 // gnggaadhrH-mricmityaadi| doSabhUtAbhyAM hatasmRtejanasya vaikRtaM kuTilAdibhAvena pazyato'JjanaM mAsaM vyApya gozRgAlayoH pittasahitaM maricamAtape sthitaM siddhaM tadaJjanaM kAryam // 33 // gaGgAdharaH-siddhArthaka ityaadi| siddhAthaH shvetssspH| karaJjaH gokaraJjaphalam / zvetA shvetaapraajitaa| kaTabhIlaka kSakSazirISabhedasya lak / zirISo vRhavRkSazirISalaka / sarvANi samAMzAni vastamUtreNa piSTaH sannagado cakrapANiH-hiGgAlamityatAlaM haritAlam / amarAttIMzcetyatra devgRhiitm| doSeNa bhUtena vA hatA smRtiryasya sa doSabhUtahatasmRtiH // 32 // 33 // * hiGgAlamiti cakrataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #510
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 9ma adhyAyaH cikitsitsthaanm| 2734 nasyamAlepanaJcaiva snAnamudvarttanaM tathA / apasmAraviSonmAda-kRtyAlakSmIjvarApaham // bhUtebhyazca bhayaM nAsti rAjadvAre ca shsyte| sarpiratena siddhaM vA sagomUtraM tadarthakRt // 34 // siddhaarthaadiH| praseke ponase gandhaidhUmavatiM kRtAM pibet / varecanikadhUmoktaiH zvetAdyairvA sahiGgubhiH // 35 // zallakolUkamArjAra-jambUkavRkavastajaiH / mUtrapittazakulloma-nakhaizcarmabhireva ca // sekAJjanaM pradhamanaM nasyaM dhUmaJca kArayet / vAtazleSmAtmake prAyaH paittike tu prazasyate // nAma bhavati / tasya pAnAdikamapasmArAdyapaham / pAnAdito bhUtebhyo bhayaM nAsti rAjadvAre ca priyo bhavan shsyte| etena siddhArthakAdinA kalkena gomUtra. catuguNaM siddhaM sapirvA tadarthakRt apasmArAdirogApahaM bhUtebhyo bhayaM nAsti rAjadvAre ca zasyata iti siddhArthakAdiragado ghRtazca // 34 // .. ___ gaGgAdharaH-praseka ityAdi / doSabhUtopahatacetasAM mukhapraseke pInase ca jAte vairevanikadhUmavidhau sUtrasthAne uktairgandhaiH dravya'dhUmavarti kalA pibet pAyayet / athavA sidvArthAdigaNe zvetAdyaH zvetA kaTabhIkhaka kaTutrikaM priyaGga zirISo rajanIdvayaiH saha hiGgabhiH piSTvA dhUmavarti kRlA pibet // 35 // gnggaadhrH--shllketyaadi| zallakA zejAr3a / ulakaH peckH| TakaH kSudra vyaaghrH| vastazchAgaH / eSAM mUtrAdibhiryathAyogyaM sekAdikaM vAtazleSmAtmake . cakrapANiH-agada iti vipa iva / kRtyAbhicAraH / rAjadvAre zasyata iti vazIkaraNatvAt // 35 . cakrapANiH-gandhairityagurvAdyaH saagrvrjitH| uktaM hi sUtrasthAne dhUmavidhau gandhAzcAgurupatAbhyAmiti / zvetAdyai riti zvetA jyotiSmatI caiva haritAlaM manaHzilA iti sUtroktaH // 35 // For Private and Personal Use Only
Page #511
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| unmAdaciki satam tiktakaM jIvanIyazca sarpiH snehazca mizrakaH / zItAni cAnapAnAni madhurANi mRdUni ca // 36 / 37 // zaGkhakezAntasandhau vA mokSayejajJo bhiSak sirAm // 38 // unmAde viSame caiva jvare'smAra eva c| ghRtamAMsavitRptaM vA nivAte sthApayet sukham / tyaktA smRtimatibhrazaM saMjJAM labdhvA pramucyate // 36 // vAtAtmake zleSmAtmake prAyaH kArayet / paittike tu prazasyate kimiti tadA - tiktakaM nAma sarpirjIvanIyaM nAma sarpimizrakaH sneho nAma ca zItAH madhurANi mRdUni cAnapAnAni zasyante // 36 // 37 // gnggaadhrH-shngkhtyaadi| tathA paittike'smin unmAda zo bhiSak zaGkhakezAntayoH sandhau yA sirA tAM vA mokSayet / / 38 // gaGgAdharaH-unmAda ityaadi| unmAda doSabhUtaje viSame jvare cApasmAre ca ghRtamAMsAzanena vitRptaM janaM nivAte gRhe sukhaM sthApayet / tena hunmAdI viSamajvarau cApasmarI ca smRtimatibhrazaM tyaktvA saMjJAM labdhvA tebhyo rogebhyaH pramucyate // 39 // cakrANiH-zallakAdInAM yathAsambhavaM mUtrAdIni graahyaanni| titakaM mahAtitakaM SaTpala rUpaM, jIvanIthaM sarvAitarakte vakSyate // 36 // 37 // cakrapANiH - zaGkha kezAnte ca sandhiH shngkhkeshaantsndhiH| tala ca pratyAsannamarmaparityAgena muzrutoktaM sirAvibhAgamavalokya sirAvyadhaH karttavyaH // 38 // - cakrapANiH-mAMsaca yadyapi nivRttAmipamadyo ya ityAdinonmAde niSiddhaM tathApyevaM vidhena prayogeNa mAMsayogamAha, yathA bhayaharSayorunmAdakAraNatve'pi tau punarunmAde vidheyatvenocyenesAntvanaM harSaNaM bhayam ityaadinaa| anye tu nivRttamAMsatvamAgantUnmAdaprazamanamiti byAkhyAbhayanti / seneha nije mAMsavidhAne'navarodha iti vyaakhyaanynti| anye tu mAMsasevathonmAdo bhavatIti nivRttAmiSamayo ya ityanenocyate / sopadezantu mAMsamunmAdaprazamanamiti bhinnaviSayatayA ma virodha iti varNayanti / kintu nidAnoktasyApi mAMsasya skjanyacyAdhiprazamakara savirodhameva, tena pUrvameva samAdhAnamakha samIcInamiti pazyAmaH // 39 // For Private and Personal Use Only
Page #512
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 9ma adhyAyaH] cikitsitsthaanm| AzvAsayet suhRda vA taM vaakyairdhrmaarthsNhitaiH| brUyAdiSTaM vinAzaM vA darzayedabhUtAni ca // 40 // baddhaM sArSapatailAktamuttAnazcAtape nyaset / .. kapikacchAthavA taptaiohatailajalaiH spRzet // kazAbhistAyitvA vA baddhantu vijane gRhe| rundhyAcceto hi vibhrAntaM tathA vrajati tacchamam // sarpaNoddhRtadaMSTraNa dAntaiH siMhagaMjaizca tam / trAsayecchastrahastairvA taskaraiH zatrubhistathA // athavA rAjapuruSA vahirnItvA tu saMyatam / trAsayeyurvadhenainaM tarjayanto nRpAjJayA // gnggaadhrH-aashvaasyedityaadi| suhRjjano vA tamunmAdarogiNaM dharmArtha. saMhitAkyarAvAsayet, iSTamabhISTaM vAkyaM vA brUyAt / tathA yadvinAze mano'bhighAtAdunmAdo bhavani tadvinAzadravyaM pratirUpaM darzayeda adabhutAni ca dazeyet // 40 // gaGgAdharaH- bddhmityaadi| unmAdinaM sApapatalenAbhyaktaM kRtvA vastrAdinA hastapAdaM baddhA - ttAnaM kRtvA raudre nyaset zAyayet / athavA kapikacchA vAnarIvIjena sazUkena tamunmAdinaM spRzedathavA yathA na dahyate tathA taptelauhatailajalaiH spRzet / athavA kazAbhirazvatAinarajjurUpAMbhistAiyitvA hasta. pAde baddhamunmAdinaM vijane gRhe rundhyaat| AzvAsayedityAdInAmAzIriyambhrAntaM hi ceto manastacchamaM vrajati / aparazcAha-uddhatA daMSTrA vRhaddIrghAkArA dantA yasya, yAbhidaMzati sarpastadantAnuddhatya tena sarpaNa trAsayedathavA. dAntaH poSitairvazIbhUtaH siMhaH gajairvA trAsayedathavA zastrahastaH puruSairvadhAyodyatarUpaisvAsayedathavA taskaraH kiMvA zatrubhistrAsayet / athvetyaadi| athavA rAjapuruSAH padAtikA enamunmAdinaM bahirnItvA susaMyataM baddhaM kRtvA tajayantaH, AzA cakrapANiH-rUpAdiSu vinAzamityAdinoddhAntacittasya punazcittasthirakaraNaiH svadezA. nayanameva / dRzyate ca ghaTTanacalitasya punarghaTanenaiva samyaksthAnaM, tadvadihApi jJeyam // 40 // 344 For Private and Personal Use Only
Page #513
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2742 . crk-sNhitaa| [unmAdacikitsitam dehaduHkhabhayAbhyAM hi paraM prANabhayaM smRtam / tena tasya zamaM yAti sarvato vismRtaM manaH // 41 // iSTadravyavinAzAt tu mano yasyopahanyate / tasya tatsadRzaprAptyA sAntvAzvAsaiH zamaM nayet // 42 // kAmazokabhayakrodha-harSAlobhasambhavAn / parasparapratidvandva rebhireva zamaM nayet // 43 // buddhA dezaM vayaH sAtmyaM doSa kAlaM balAbale / cikitsitamidaM kuryyAdunmAde doSabhUtaje // 44 // devarSipitRgandhavvairunmattasya ca buddhimaan| ... varjayedaJjanAdoni tIkSNAni krUrakarma ca // nRpeNa kRtA tava vadhArthamityavaM bhISayantastrAsayeyuH / essaamaashissmaah-dhetyaadi| dehabhayAt duHkhabhayAca hi yasmAt prANabhayaM paraM zreSThaM smRtam, tena prANabhayena vismRtaM manaH sarvataH zamaM yAti // 41 // ..gnggaadhrH-issttetyaadi| yasya khalviSTadravyavinAzAt mana upahanyate, tasya tatsadRzadravyaprAptA sAntvavacanarmadhuravacanairAzvAsavacanaizca zamaM nayet // 42 // . . gnggaadhrH-kaamshoketyaadi| kAmAdijAnunmAdAn parasparapratidvandvarebhiH kAmAdibhireva zamaM nyet| kAmajaM zokakrodhabhayeAbhiH zamaM nayet / zokAdijAn kAmaharSa lobhaiH zamaM nayet / - ityevaM yathAyogyaM vidyAt // 43 // gaGgAdharaH-buddhatyAdi / dezAdikaM buddhA doSabhUtaja unmAda idaM cikitsitaM kuyyAt // 44 // . . gnggaadhrH-atraapvaadmaah-devrssipitRgndhvvairityaadi| devAdibhirunmattasya cakrapANiH-siMha riti vyAghraH daantaiH|. vahiriti graamvhiH| dehaHkhabhayebhya iti dehduHkhkaarnnebhyH||41|| . cakrapANiH-iSTadravyetyAdinA pUrdamasUsino'pi ayamunmAdaH prkrnnaacikitsyte| yathA tRSNAdhyAye paJca tRSNAH pratipAdya gunajAyA'pyadhikAyAzcikitsocyata ityaahuH| kintu cintAdiSTahRdaya ityAdinoktonmAdena gRhIta evAyamartho'tra cikitsita iti pazyAmaH / ponmAdavyavasthAyAmasya vAtike evAvarodha ucitaH, indrabyadinAzasya vAtaprakopakArisvAt / evaM kAmAdibhaveSvapi vAcyam // 42-44 // For Private and Personal Use Only
Page #514
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 9ma adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2743 sarpiHpAnAdi tasyeha mRdu bheSajamAcaret / pUjAM balyupahArAMzca mantrAJjanavidhIMstathA // zAntikambheSTihomAMzca japavastyayanAni ca vedoktAn niyamAMzcApi prAyazcittAni vAcaret // bhUtAnAmadhipaM devamIzvaraM jagataH prabhum / / pUjayan prAyazo nityaM jayatyunmAdajaM bhayam // rudrasya pramathA nAma gaNA loke caranti ye| teSAM pUjAzca kurvANa unmAdebhyaH pramucyate // balibhirmaGgalaihomarauSadhyagadadhAraNaiH / satyAcAratapojJAna-pradAnaniyamavataH // devaguhyakaviprANAM gurUNAM pUjanena ca / ___ AgantuH prazamaM yAti sidvaimantrauSadhaistathA // 45 // tIkSNAnyaJjanAdIni krUrakarmA ca buddhimAna vrjyet| sushrute'pyuktm| "na cAyuktaM prayuJjIta prayogaM devatAgrahe / Rte pizAcAdanyeSu pratikUlaM na cAcaret / vaidyAturau nihanyuste dhruvaM kruddhA mhaujsH||" iti| sarpiSpANAdi . tasya devaSipitRgandharbAduranmattasya mRdu bheSajaJcehAcaret / yuktivyapAzrayamuktvA dvnypaashrymaah-puujaamityaadi| pUjAM devAdInAmadhidevAnAM pUjAmAcaret / taduktaM vizeSeNa suzrute tantrAntare ca, taM kArayet / nanu kasya pUjAdikamAcaredityata Aha-bhUtAnAmityAdi / bhUtAnAM devAdInAmadhipaM jagataH prabhumIzvaraM zivaM devaM prAyazo nitvaM pUjayan doSAgantujonmAdajaM bhayaM jyti| evaM rudrasya pramathA nAma gaNA ye loke caranti teSAM pUjAzca kuNi unmAdebhyo bhUtajebhyaH prmucyte| blibhirityaadi| ye devAdayo gRhNanti teSAM balibhirupahAraiH oSadhi prazastAM dhArayet / agadazca bhUtocitaM dhArayet / cakrapANi:-krUramiti tAr3anAdikam / kamrmetyAdinA devaghyapAnayacikitsAmAha // 45 // For Private and Personal Use Only
Page #515
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [unmAdacikitsitama 2744 crk-sNhitaa| yaccopadekSyate kinycidpsmaarcikitsite| unmAde tacca karttavyaM saamaanyaaddhetudRssyyoH|| 46 // nivRttAmiSamayo yo hitAzI prayataH shuciH| nijAgantubhirunmAdaiH sattvavAn na sa yujyate // 47 // prasAdazcendriyArthAnAM buddhayAtmamanasAM tthaa| dhAtUnAM prakRtisthatvaM vigatonmAdalakSaNam // 48 // ityavaM balyAdibhirdevAdipUjanAntarAganturunmAdaH prazamaM yAti / siddhamantraroSa,zva tathAganturunmAdaH prazamaM yAti // 45 // gnggaadhrH-aprshcaah-ycctyaadi| sAmAnyAddhetadRSyayoriti vacanenAnukto'pyunmAdaheturapasmAraheturya uktaH so'pyunmAdaheturiti khyApitam // 46 // gaGgAdharaH-yasyonmAdo na bhavati tdaah-nivRttetyaadi| yo matsyamAMsabhakSaNamadyapAnAbhyAM nivRttaH zucizca hitAzI ca prayataH saMyatazca sa nijAgantubhi runmAdaina yujyte||47|| gaGgAdharaH-unmAdanivRttilakSaNamAha-prasAdazcetyAdi / indriyANAM prasAdastathA buddhayAtmamanasAzca prsaadH| dhAtUnAM rasaraktAdInAM prakRtisthatvaM svaskhamAne sthitiH, sarvamidaM vigatonmAdasya lakSaNamiti // 48 // cakrapANiH-sAmAnyAddhetudUSyayorityunmAdenApasmAreNa ca samahetumano'bhighAtAdidRSyaca hRdayaM samAnamityarthaH // 46 // cakrapANiH - nivRttAmiSa ityAdiH vyAkhyAta evaM pUrvam // 47 // cakrapANiH-kriyamANonmAda-cikitsAyAH sphoTanArtha vigatonmAda-lakSaNamAha-prasAda ityA // 18 // For Private and Personal Use Only
Page #516
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 9 ma adhyAyaH 2745 cikitsitasthAnam / tatra shlokH| unmAdAnAM samutthAnaM lakSaNaM sacikitsitam / nijAgantunimittAnAmuktavAn bhiSaguttamaH // 46 // ityagnivezakUte tantre carakapratisaMskRte cikitsitasthAne unmAdacikitsitaM nAma nvmo'dhyaayH||6|| gaGgAdharaH-adhyAyArthamAha-tatra zloka iti| unmAdAnAmiti doSa bhuutonmaadaanaam| samutthAnaM nidAnam / bhiSaguttamaH punarvasurAtreya iti // 49 // iti vadyazrIgaGgAdharakavirAjakaviratnaviracite carakajalpakalpatarau paSThaskandhe cikitsitasthAnajalpe unmAdacikitsita. jalpAkhyA navamI zAkhA // 9 // cakrapANiH-- unmAdAnAmiti saMgrahaH // 49 // iti mahAmahopAdhyAyacarakacaturAnanazrImaccakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM rakatAtparyyaTIkAyAM cikitsitasthAnavyAkhyAyAm unmAdacikitsitaM nAma navamo'dhyAyaH // 9 // For Private and Personal Use Only
Page #517
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8 dshmo'dhyaayH| athAto'pasmAracikitsitaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // smRterapagataM prAhurapasmAraM bhissvidH| tamaHpravezaM bIbhatsa-ceSTaM dhosattvasaMplavAt // 2 // vibhrAntabahudoSANAmahitAzucibhojinAm / rajastamobhyAM vihate sattve doSAvRte hRdi // cintAkAmabhayakrodha-zokodva gaadibhistthaa| manasyabhihate naNAmapasmAraH pravarttate // 3 // gaGgAdharaH-uddezAnukrameNa unmAdAnantaramapasmAracikitsitamAha-athAta ityaadi| pUvavayAkhyeyam // 1 // gnggaadhrH-smRtrityaadi| smRteH smRtito'paiti apsmaarH| nirAdayo gatAdyarthe paJcamyeti tatpuruSaH / apazabdAtha iha gata iti / smRtito'pagamane pratiniyataM yad bhavati tadAha-tamaHpravezam andhakAre pravezo yatra smRtyapagame sattvasaMplavAnmanasaH samyakaplavanAda bIbhatsA ceSTA yatra tamapasmAramAhuH bhissgvidH||2|| gaGgAdharaH--tasya nidAnamAha-vibhrAntabahudoSANAM mAnato bahavo doSA yeSAM vibhrAntA asthirAsteSAm, ahitAnyazucIni bhoktuM zIlameSAM teSAM, rajastamobhyAM kupitAbhyAM vihate sattve manasi hRdi ca doSADhate zArIradoSaiH cakrapANiH-vyAdhyutpattAbunmAdena sahotpannatvAdunmAdamanu apasmAracikitsitamucyate // 1 // cakrapANiH-smRterapagama ityAdinApasmArasaMjJAM vyutpAdayan apsmaarsvruupmaah| smRterapagama eva vizinaSTi-tamaHpraveza iti / bIbhatsaceSThamiti tamaHpravezena jJAnAbhAvatvAda bIbhatsaviceSTanavat vadanAGgavikSepaNAdikAdanumitaM bIbhatsaceTam / smRtyapagamAdau ca hetumAha-dhIsattvaviplavaH, viplava: svarUpAnyathAtvam // 2 // cakrapANiH-yAdRzAnAmapasmAro bhavati taanaah-vibhraantetyaadi| vibhrAntA unmArgagAmino bahavazva doSA yeSAM teSAM vibhrAntabahudoSANAm / vihate satva iti saccAkhyaguNe vihate, na tu sattvazabdena mana ucyte| tasya manasyabhihate iti grahaNana siddhiH // 3 // For Private and Personal Use Only
Page #518
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 30ma adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / 2747 dhamanIbhiH zritA doSA hRdayaM pIr3ayanti hi| saMpIDyamAno vyathate mRr3ho bhrAntena cetasA // pazyatyasanti rUpANi patati prasphuratyati / jihmAkSibhUH stravallAlo hastau pAdau ca vikSipan / doSavege ca vigate suptavat pratibudhyate // 4 // pRthagdoSaiH samastaizca vakSyate sa caturvidhaH / kampate pradazeda dantAn phenodvAmI zvasityapi / paruSAruNakUSNAni pazyed rUpANi cAnilAt // ATate, tathA nRNAM cintAdibhirmanasi abhihate, apasmAraH prvttte| iti nidAnapUrvakasammAptiH // 3 // gaGgAdharaH-sAmAnyalakSaNamAha--dhamanIbhirityAdi / hRdayamUlAbhirdhamanIbhiH zritA doSA vAtapittakaphA hRdayaM pIr3ayanti, hRdaye doSaiH sampIDayamAno mAnavo bhrAntena cetasA mUDhaH pramohaM gataH san vyathate / yadA mUDho bhavati tadA khalvasanti rUpANi mithyAbhUtAni rUpANi pazyati patati cAtisphurati c| jihmAkSibhraH kuTilAkSaH kuTilabhrazca tadA bhavati / sravallAlazca san hasto pAdau ca vikSipan vttete| doSavege ca vigate suptavat pratibudhyate suptotthita iva bhavati // 4 // . gaGgAdharaH-saGkhyA coktA nidAne cakhAro'pasmArA iha ca sa catuvidha iti tacca pRthagadorityAdinA proktm| tatra vAtikAdikrameNa lakSaNamAha-kampata ityaadi| yadA mUDhaH san patati atispharati tadA kampate, dantAn pradazet, phenodvAmI san zvasiti ca, parupANi cAruNavaNAni ca rUpANi anilAt cakrapANiH-dhamanIbhiriti yadyapi sAmAnyenoktaM tathApi hRdayapIDAyogyatayA hRdayAzritA eva dhamanyo vizeSeNa gRhynte| atra ca vAtAdInAM prakope pRthakpRthak hetu!ktH| tasya sanmAdasAdhAraNatvenoktatvAt / ukta hi-yaccopadekSyate kiJcit apsmaarcikitsite| unmAde saca karttavyaM saamaanyaavtuduussyyoriti| yastvapasmArasya viziSTo heturunmAdAt samuditAt sakta, ev.|| 4 // For Private and Personal Use Only
Page #519
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2746 caraka saMhitA | pItaphenAGgavAkSaH pItAsRgra padarzanaH / satRSNoSmAnalavyApta - lokadarzI ca paittikaH // zuklaphenAGgavAkSaH zIto hRSTAGgajo guruH / pazyan zuklAni rUpANi zlaiSmiko mucyate cirAt // savvairetaiH samastaizca liGgena yastridoSajaH / paramAraH sa cAsAdhyo yaH kSINasyAnavazca yaH // 5 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ apasmAracikitsitam : apasmArI pazyet // 0 // pItetyAdi / paisiko'pasmArI pItaphenAGgavadanaH / yadA bhrAntena cetasA mUDhaH san patati jilhmAkSibhrUH sravallAlaH pAdau hastau ca vikSipannatisphurati tadA pItaphenodvAmI bhavati / pItAsRGkSakSitabhImarudhiravarNarUpaM mohakAle pazyet / doSavege vigate suptotthita iva bhavana pItAGgavakto bhavati / tRSNoSmA tRSNoSmabhyAM viziSTa analavyAptalokadarzI ca varttate // // zukletyAdi / zlaiSmiko'pasmArI yadA bhrAntena cetasA mUr3ho bhavati, tadA zuklAni kAnicidasadrapANi pazyet / pazyaMzca patati jihmAkSibhra sravallAlo hastau pAdau ca vikSipanna tisphurati / dopavege vigate zuklAGgavaktAkSaH zIto hRSTalomA gurugAtro varttate / cirAnmucyate cirakAlena pratibudhyate iti / vistareNa nidAnasthAne vyAkhyAtaH // 0 // sAnnipAtikamapasmAramAhasabairityAdi / etaiH sarvaH sarveSAM trayANAM doSANAM samastairliGa khidoSajospasmAro zeyo na tu trayANAM doSANAm ekadezalakSaNa; tasmAt sa cApasmAro'sAdhyaH, aikadezika tridoSaliGgaH sAnnipAtikarogastu sAdhyaH syAt / yazcApasmAra ekaikadoSajo'pi kSINajanasya bhavati, sa cAsAdhyaH / yazvAnavaH purANaH sa cAsAdhyaH iti / suzrate coktam / tadyathA "smRtirbhatArthavijJAnamapastatparivajrjjane / apasmAra iti proktastato'yaM vyAdhirantakRt / mithyAdiyogendriyArtha- karmmaNAmabhisevanAt / viruddhamalinAhAra-vihArakupitairmalaiH / veganigrahazIlAnAmahitAzucibhojinAm / rajastamo'bhibhUtAnAM gacchatAzca rajasvalAm / tathA kAmabhayoga-krodhazokAdibhirbhRzam / cetasya bhihate For Private and Personal Use Only cakrapANiH - pRthagityAdinA caturvvidhApasmAralakSaNamAha / pItAsRgrUpadarzana iti pItalohitarUpadarzI / tRSNeti tRSNoSmA cAso anarumyAptalokadarzI ceti samAsaH / zukleti ilaiSmika
Page #520
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 10ma adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2746 pakSAda vA dvAdazAhAda vA mAsAd vA kupitA mlaaH| apasmArAya kurvanti vegaM kiJcidathAntaram // 6 // bhRshm| cetasyabhihate puNsaampsmaaro'bhijaayte| saMjJAvaheSu srotaHsu doSa. vyApteSu maanvH| rajastamaHparIteSu mUDho bhrAntena cetsaa| vikSipan hastapAdo ca vijihmamra vilocnH| dantAn khAdan vaman phenaM vitAkSaH patet kssitii| alpakAlAntarazcApi punaH saMzAM labheta sH| so'pasmAra iti proktaH sa ca dRSTazcaturvidhaH / vAtapittakaphainaNAM caturthaH sAnnipAtikaH / hRtkampaH zUnyatA svedo dhyAnaM mUrchA prmuuddh'taa| nidrAnAzazca tasmiMstu bhaviSyati bhvtyth| vepamAno dazeda dantAn zvasan phenaM vmnnpi| yo brUyAd vikRtaM sattvaM kRSNaM mAmanudhAvati / tato me cittanAzaH syAt so'psmaaro'nilaatmkH|| tRr3hatApasvedamUtiau dhunvannAni vihvlH| yo bra yAd vikRtaM sattvaM pItaM maamnudhaavti| tato me cittanAzaH syAt sa pittabhava ucyate // zItahallAsanidrAttaiH patan bhUmau vaman kphm| yo bra yAda vikRtaM sattvaM zuklaM mAmanu dhaavti| tato me cittanAzaH syAt so'pasmAraH kphaatmkH|| hRdi toda rakhaDataklezastriSvapyeteSu sngkhyyaa| pralApaH kUjanaM klezaH pratyekaJca bhavediha / savva liGgasamAvAyaH srvdossprkopje| animittAgamAd vyAdhe manAdakRte. 'pi c| AgamAcApyapasmAraM vadantyanye na doSajam / kramopayogAda doSANAM kSaNikalAt tathaiva c| AgamAda vaizvarUpAcca sa tu nivaNyate budhaiH| varSatyapi yathA deve bhUmo vIjAni kAnicit / zaradi pratirohanti tathA vyaadhismucchyH| sthAyinaH kecidalpena kaalenaabhiprvrddhitaaH| darzayanti vikArAMstu vizvarUpAn nisrgtH| apasmAro mahAvyAdhistasmAddoSaja eva tu // " iti // 5 // gaGgAdharaH-athAsyAgamakAlAnAha-pakSAda vetyAdi / pakSAdikAlavikalpo doSANAM hetuvizeSeNa balaprakarSApakarSAditaH svabhAvAca // 6 // ucyte| cirAditi vacanena vAtapittayoH acireNa mokSaM suucyti| kSINasthAnavazva yaH iti kSINasya ekadoSajo'pyasAdhya iti bhAvaH // 5 // cakrapANiH-pakSAdvetyAdI byutkramya kAlanirdezena uktakAlAdUI mAk cApasmAravego bhavatIti sUcayati / kizcidathAntaramiti kiJcitkAlaM vegaM kurvanti stokakAlamiti yAvat // 6 // 345 For Private and Personal Use Only
Page #521
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2750 crk-sNhitaa| [ apasmAracikissitam tairAvRtAnAM hRtsroto-manasAM saMprabodhanam / tIkSNarAdo bhiSaka kuryAt krmbhirvmnaadibhiH|| vAtikaM vastibhUyiSThaiH paittaM prAyovirecanaiH / kaphajaM vamanaprAyairapasmAramupAcaret // 7 // sarvataH suvizuddhasya samyagAzvAsitasya ca / apasmAravimonArtha yogAna saMzamanAn zRNu // 8 // gozakUdrasadadhyamla-kSIramUtraH sameghRtam / siddhaM pibedapasmAra-kAmalAjvaranAzanam // 6 // paJcagavyaM ghRtm| gaGgAdharaH-nidAnamuktavA cikitsitmaah-tairityaadi| tairapasmArahetukupitaMrdoSairATatAnAM hRdayamanovahasrotomanasAM samprabodhanamAdau bhiSaka tIkSNaH vamanAdibhiH kamme bhiH kuryAt / tdythaa| vastibhUyiSThaimanAdibhiH paJcabhiH karmabhiH vAtikamapasmAramupAcaret / prAyovirecanaiH virecana bhUyiSThaH vamanAdibhiH paittamapasmAramupAcaret / vamanamAra vaimanabhUyiSTharvamanAdibhiH kaphajamapasmAramupAcaret // 7 // gaGgAdharaH-sabbata ityaadi| ityevaM sarcata Udhistiya'zirovirecanaH suvizuddhasyApasmAriNaH samyagAzvAsitasyApasmAravimokSArtha saMzamanAn yogAn zRNa // 8 // gnggaadhrH-sNshmnyogaanaah-goshkdityaadi| purANaM ghRtaM samaiyuta samaiozakRdrasairgavyairdadhyamlagavyakSIragaMjamUtraiH siddhamakalkaM pakvaM pibet // 9 // pnycgvyghRtm| cakrapANiH-tarityAdinA cikitsaamaah| prabodhanamiti doSavirahitatvena samyaka svavyApAratvam / prAya ityAdau prAyaHzabdo vizeSArthaH / tenAnyA kriyApi sUcitA bhavati // 7 // . cakrapANiH- AzvAsitasyeti ApyAyitasya // // cakrapANiH-gozakRdityanena dadhyAdibhiriti gozabdo yojyH| tena paJcagavyamidamalpaM bhavati / sAmyaJcAtra gozakRdrasAdIti paribhASAsiddhamapi spaSTArthamucyate // 9 // For Private and Personal Use Only
Page #522
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 10ma adhyAyaH 10ma adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 2751 brahmorase vacAkuSTha-zaGkhapuSpIbhireva c| purANamAjyamunmAdayamApasmArapApanut // 10 // dve paJcamUlyau triphalA rajanyau kuTajatvacam / saptaparNamapAmArga nIlinI kaTurohiNIm // zampAkaM phalgumUlaJca pauSkaraM sadurAlabham / dvipalAni jaladroNe paktvA pAdAvazeSite // bhArgI pAThA trikaTukaM trivRtA niculAni ca / zreyasImADhakoM mUvI dantI bhUnimbacitrako // va zArive rohiSazca bhUtIkaM madayantikAm / kSipet piSTAkSamAtrANi taiH prasthaM sarpiSaH pacet // gozakudrasadadhyamla-kSIramUtraizca ttsmH| paJcagavyamiti khyAtaM mahat tadabhRtopamam // apasmAre jvare kAse zvayathAvudareSu ca / gulmArza pANDurogeSu kAmalAyAM hliimke|| zasyate ghRtametat tu prayoktavyaM dine dine| alakSmIgraharakSoghnaM cAturthakavinAzanam // 11 // mahApaJcagavyaM ghRtam / gaGgAdharaH-brahmIrasa ityaadi| brahmIrase ghRtAccaturguNe vacAdibhiH kalka ghRtAt pAdikaiH purANaM gavyamAjyaM siddhamunmAdAdinut pibet // 10 // brahmoghRtam // gaGgAdharaH-dve pshcmuulpaavityaadi| dve paJcamUlyau prAdhAnyAda vRhtpnycmuuliisvlppnycmuulyau| triphalA pthyaakssdhaatryH| rajanyo dve / zampAkasya phalamadhyam / phalgumUlaM koThoDambaramUlam / etAni caviMzatiM dravyANi pratyeka dvipalAni jaladroNe paktvA pAdAvazeSite Sor3azazarAvAvazeSe bhAryAdInyekonaviMzatiM cakrapANiH-brAhmItyAdau purANamiti ghRtaM vizeSeNa tathA sAdhyamiti vishessH| tena purANaM ghRtamiti sAdhyaM bhavati // 10 // ... cakrapANiH-dve paJcamUle ityAdi nirdiSTaM paJcamUladvayaM dazamUlAkhyaM grAhyam / nIlinI For Private and Personal Use Only
Page #523
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2752 crk-sNhitaa| [ apasmAracikitsitam vcaashmpaakkaittry-vyHsthaahinggcorkaiH| siddhaM palaGkaSAyuktaM vAtazleSmAmayApaham // 12 // ghRtaM saindhavahiGgabhyAM vArSe vAste cturgunne| mUtra siddhamapasmAra-hRdagrahAyAsanAzanam // 13 // tailaprasthaM ghRtaprasthaM jIvano : plonmitH| kSIradroNe pacet siddhamapasmAravinAzanam // 14 // dravyANi kaSamAtrANi piSTvA purANagandhasarpiSaH prasthe kSipet, taiH taM sapiSaH prasthaM pacet / tatsarpiH samairgozakRdrasodadhyamlairgokSIraMgomUtraizca pacet // 1 // mahApaJcagavyaghRtam // gnggaadhrH--vcetyaadi| kaiTayya kaTphalaM, vayaHrathA vibhItakI, corakaH sthalajacorapuSpI, palakRSA gokssuraa| ebhiH kalkaiH siddhaM purANaM gavyaM ghRtamityanuvartate // 12 // ___ gnggaadhrH-ghRtmityaadi| saindhavahiGgabhyAM pAdikAbhyAM - kalkAbhyAM caturguNe vArSe vRSasya mUtre vAste ca chAgasya mUtre milite catuguNe siddha pakvaM ghRtamiti // 13 // gaGgAdharaH-atha ymksnehmaah-tailprsthmityaadi| tilatailasya prasthaM purANagavyaghRtasya ca prasthaM mizrIkRtya yamakaM jIvanIyaidazabhiH pratyekaM palonmitaH kSIradroNe pacet // 14 // nolikA, zampAka aargvdhH| dvipalaM pratyekaM dazamUlAdInAM, tat prtipaaditmevonmaade| niculo hijalaH, zreyasI hstipipplii| dva zArive iti zyAmAlatAnantamUlA // 11 // __cakrapANaH- kaiTayaM pArvato nimbH| vayaHsthA gudduucii| vAtazleSmAtmaka iti dvandvApasmArA nirdezAcca vAtAtmake zleSmAtmake ca jJeyam / anye tu. gulmavadanuktamapi prakRtisamasamavAyArabdhadvandvajavAtazleSmAtmakam apasmAraM vadanti // 12 // cakrapANiH-vAce vAste iti vRSe chAge mUtre pcet| atra ca yayapi "strINAM tIkSNaM guru mUtraM na tu pusAM tthaavidhm| pittAMzikAH striyo yasmAt saumyAstu puruSAH smRtAH' ityanena striyo mUtraM prazastamuktam / tathApIhAvizeSaparigrahAt puliGgayoreva mUtraM yaugikamiti // 13 // cakrapANiH-tailaprasthamityAdau palonmitaiH kalkairiti / dravasthAne kSIrasva vidyamAnatvAt // 14 For Private and Personal Use Only
Page #524
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 10ma adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2753 kaMze torecarasayoH kAzmayye'STaguNe rse| kArSikairjIvanIyaizca sarpiHprasthaM vipAcayet // , .. vAtapittodbhavaM kSipramapasmAraM niyacchati / tadvat kAzavidArInu-kuzakkAthazRtaM ghRtam // 15 // madhUkadvipale kalke droNe cAmalakArasAt / tadvat siddhaM ghRtaprasthaM pittApasmArabheSajam // 16 // abhyaGgaH sArSapaM talaM vastamUtre cturgunne| siddhaM syAda gozakunmUtra : snAnotsAdanameva ca // 17 // gaGgAdharaH-kaza ityaadi| gavyakSIrasya kaMze ikSurasasya ca kaMze kAzmayye kAzmarImUlakAthe'STaguNe jIvanIyadezabhiH pratyekaM kArSikaiH kalkaH purANagavyasapiHprasthaM vipcen| tdvdityaadi| kAzAdInAM caturNAM mUlakAyeM catuguNe zRtaM pakkamakallaM ghRtaM tadvat vAtapittodbhavam apasmAraM kSipraM niycchti| vAtodbhavaM pittodbhavaJcApasmAram // 15 // gnggaadhrH-mdhuuketyaadi| madhUkasArasya dvipale kalke AmalakIrasAda droNe siddhaM ghRtaprasthaM tadvat vAtapittodbhavamapasmAraM kSipraM niyacchati, vizeSAt pittApasmArabheSajaM bhavati // 16 // gaGgAdharaH-abhyaGga ityaadi| vastamUtre chAgamUtre catuguNe kalkaM vinA sASapaM tailaM siddhaM prakaraNAdapasmAriNo'bhyaGgaH syAdavaM gozakadbhirutsAdanaM gomUtraiH snAnamapasmAriNa iti // 17 // cakrapANiH-kaMsa ityaaddh'ke| kAzmayaM iti gambhArIbhave rase / rase iti kvaathe| tadvadityanena pUrvayogaphalazrutiM darzayati // 15 // cakrapANiH-tadvatsiddho ghRtaprasthaH ityanena pUrvayogokta kSiAmityAkarSati, tena kSipra pittApasmAra iti phalati // 16 // cakrapANi:-abhyaGga ityAdinA akalkameva tailaM paktavyam / gozakadityAdI gozakRtotsAdanaM gomUtreNa ca yogyatayA snAnam // 17 // For Private and Personal Use Only
Page #525
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ricikitsitam sa 2754 crk-sNhitaa| cikitsitam kaTabhInimbakaTuGga-madhuziYa tvacAM rse| siddhaM mUtrasamaM tailamabhyaGgArthe prazasyate / / 18 // plngkssaavcaapthyaa-vRshciikaalyrksrsspH| jttilaapuutnaakeshii-laanggliihinggcorkaiH|| lasunAtirasAcitrA-kuSTheviDa bhizca pakSiNAm / mAMsAzinAM yathAlAbhaM vastamUtra caturgaNe // siddhamabhyaJjanaM tailamaparamAravinAzanam / etaizcaivauSadhaiH kAyaM dhUpanaM sapralepanam // 16 // pippalI lavaNaM hiGga zigru hiGgazirATikAm / kAkolI sarSapAn kAka-nAsAM kaTaryacandane // gnggaadhrH-kttbhiityaadi| evaM kaTabhyAdInAM catuNoM bacAM rase triguNe kecidAhuzcaturguNe mUtrasamaM tailaM siddhamapasmAriNo'bhyaGgArthe prshsyte| kaTabhI kSudrazirISaH / kaTuGgaH zyonAkaH / madhuziyaH raktazomAJjanaH / eSAM pratyeka khacA rasastailasama iti // 18 // gnggaadhrH-plngkssetyaadi| palakaSA gokssuraa| vRzcikAlI vRshcikptrii| jaTilA jttaamaaNsii| pUtanA hriitkii| kezI kezinI zaGkhinIpuSpam / corakaH piDA iti loke| atirasA jlyssttiimdhu| citrA drvntii| mAMsAzinAM pakSiNAM yathAlAbhaM vibhiH purISaiH / ebhistailapAdikaiH kalkaivastamUtre chAgamUtre caturmuNe siddhaM sArSapaM tailmbhynyjnmpsmaarnaashnmiti| etairityaadi| ezca palaGkaSAdibhirauSadherapasmAriNo dhUpanaM pralepanazca kAryam // 19 // ___ gaGgAdharaH-pippalImityAdi / hiGga, hinggniryaasH| hiGgazirATikA hiDapatrI, na tu hiGgano bhAgadvayam / kAkanAsikAM kAuyA ThIti loke| keTayaM - cakrapANiH-kaTabhItyAdau kaTabhyAdInAM caturNAmapi tvacaM gRhItvA kvAthastena viguNaH kartavyaH / caturthastu davabhAgeNaiva snehasamameva pUryate // 18 // cakrapANiH-palaGkaSetyAdau pUtanAyAH pUtanA pUrvAyAH kezI pUtanAkezI golomItyarthaH / tathA yasa jatUkaNe pUtamAkezI golomiityucyte| uktaM hi "vRtrikAlIpathyAgolomInAkulI. gugagulukuSThaiH srsspjttilaahiddvcaamdhukcisaadimaaNsaadpuriissairdstmuutre'bhynggH| atirasA jalayaSTI. mdhu| citA dantI // 19 // For Private and Personal Use Only
Page #526
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 17 adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2755 zunaH skandhAsthinakharAn pAzukAMzceti peSayet / vastamUtraNa puSyarne pradehaH syAt sadhUpanaH // 20 // apetraaksssiikusstth-puutnaakeshicorkH| utsAdanaM mUtrapiSTamUtrarevAvasecanam // 21 // jalaukAzakRtA tadvat dagdhairvA vstlombhiH| . kharAsthibhirhastinakhaistathA gopucchalomabhiH // 22 // kapilAnAM gavAM mUtraM nAvanaM paramaM hitam / sazRgAlaviDAlAnAM siMhAdInAJca zasyate // 23 // kaTa phalam / zunaH kukkurasya skandhazcAsthi ca nakharAzca / pazukAM paarvaasthi| sarvamidaM puSyAnakSatre vastamUtreNa peSayet / tenApasmAriNaH sadhapanaH sarlAGge prdehH| pralepanAddhApasmAravinAzanaM syAt / / 20 // ___ gnggaadhr-apetraaksssiityaadi| apetarAkSasI kRssnntulsii| pUtanA hriitkii| kezI kezinI, yorakaH shngkhpusspii| pRkkA latA piDaGga / gomUtrapiSTaH prlepH| keva gomUtraizca secanam // 21 // . gnggaadhrH-jlauktyaadi| jatuketi pAThe carmacaTakapurISeNa tadvat mlepH| vastalomabhirdagdhaiH piSTaistadvat prlepH| kharAsthibhirdagdhaiH piSTaH prlepH| hastinaravaistathA dagdhaiH piSTaH pralepastathA gopucchalomabhiH dagdhaiH piSTaH pralepaH // 22 // gaGgAdharaH --kpilaanaamityaadi| kapilAnAM piGgalagavInAM mUtraM zRgAlasya viDAlasya ca siMhAdInAM siMhavyAghratarakSuprabhRtInAzca mUtraM nAvanaM nasyam apasmAriNe paramaM hitamiti // 23 // cakrapANiH--hiGguzivATakA vaMzapatrakamiti khyaataa| skandhasyAsyi puSyaanapeSaN na nakSatayogakRtasaMskAramupadizati // 20 // cakrapANiH-apetarAkSasIsvarasaH // 21 // cakrapANiH-jalauketyAdau tadvadityutsAdanam // 22 // cakrapANiH--kapilAnAM gavAM mUle vizeSakaraM bhavatIti aaptvcnaaduniiyte| siMhAdInAca zasyata ityAdau mUtramiti yojyam // 23 // * abhRgAlavir3AlAnAmiti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #527
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2756 crk-sNhitaa| (apasmAracikitsitam bhArgI vacA nAgadantI zvetA zataviSANikA cha / jyotiSmatI nAgadantI pAdoktA muutrpessitaaH| yogAstrayo'taH Sar3a bindUn paJca vA nAvadbhiSak // 24 // triphalAvyoSapItadru-yavakSAraphaNijjhakaiH / zyAmApAmArgakarajaiH phalamUtre ca vstje| sAdhitaM nAvanaM tailamapasmAvinAzanam // 25 // pippalI vRzcikAlI ca kuSThazca lavaNAni c| bhArgI ca cUrNitaM nastaH kAyaM pradhamanaM param // 26 // kayasthAM zAradAn mudgAn mustoshoryvaaNstthaa| savyoSAn vastamUtreNa piSTA vartIH prakalpayet // gaGgAdharaH--bhArgItyAdi / bhArgI vacA nAgadantItyekaM nasyam / zvetA zataviSANakA cetyekaM nasya, zvetAparAjitA vRhadajazRGgIti dvayaM dvitIyaM, jyotiSmato nAgadantI cetyekaM tRtIyaM nasyam / iti trayo yogA gomUtrapeSitAH / ataH Sar3a bindUn paJca vinduna vApasmAriNaM nAvayet nAranaM kArayet // 24 // gaadhrH-trikletyaadi| triphalAdInAM kalkaiH pAdikavastaje. mUtre catuguNe sAdhitaM tilatailaM sArSapatailaM vA naavnmpsmaarvinaashnm| tatra piitdrrdaarhridraa| phaNijjhako jambIro maatulunggprbhedH| zyAmA trit / eSAM phalaiH // 25 // gnggaadhrH-pippliityaadi| vRzcikAlI vicchATIti loke| lavaNAni pshc| eteSAM caNaM nastaH kAvyamapasmAravinAzanaM prm| pradhamanaM nasyaprabhedaH // 26 // gaGgAdharaH kysthaamityaadi| kayasthAdIni samAMzena nIkhA vastamUtreNa piSTvA vartIH prakalpayet / tayA vatyA vastamUtreNeva ghRSTayAJjanaM natre dadyAt / cakrapANiH--bhArgItyAdau nAgadantI kASThapATalA, zvetA zvetAparAjitA, zvetA viSANikA zatAvarI // 24 // cakrapANiH-triphaletyAdau patid devdaaru| lavaNAni saindhavAdi paJca kiMvA lavaNavargoktAni athAlAbhaM grAhyANi // 25 // 26 // cakrapANiH-kAyasthAnityAdau zAradAn munAniti hArItamudgAH ; te hi prAyaH zaradi * zvetA vipANikA iti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #528
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 10ma adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / apasmAre tathonmAde sarpadaSTe garAditai / 1. viSapIte jalamRte caitAH syuramRtopamAH // 27 // mustaM vayaHsthAM triphalAM kayasthAM hiGga zAdvalAm / vyoSaM mASAn yavAn mUtravastameSArSabhaistribhiH // piSTrA kRtvA ca tAM varttimapasmAre prayojayet / kilAseSu tathonmAde jvareSu viSameSu ca // 28 // puSyoddhRtaM zunaH pittamapasmAraghnamaJjanam / tadeva sarpiSA yuktaM dhUpanaM paramaM matam // 26 // nakulolUkamArjAra-gRdhakoTAhikAkajaiH / UNaiH pakSaH purISaizca dhUpanaM kArayed bhiSak // 30 // 2757 kasthA sUkSmalA / zAradAn mudgAn kRSNamudgAn / jalamRte jale magno mRtavada yo bhavati / tallakSaNaJcedam / viSTabdhapAyumUrddhAkSimAdhmAtodaramehanam / vidyAt jalamRtaM jantu zItapAdakarAnanamiti / savvathA maraNe bheSajAbhAvAt // 27 // gaGgAdharaH- mustamityAdi / vayaHsthAM harItakIM, kayasthAmAmalakI, triphalAsaMjJayA tayorlAbhe punaruktyA bhAgadvayam / zAdvalaM navatRNam / vAstameSArSabhaitribhiH mUtraH pivA vartti kRtvA tAmapasmAre'JjanatayA prayojayet / evaM kilAsAdiSu ca // 28 // gaGgAdharaH - puNyoddhRtamityAdi / yadRcchayA mRtasya zunaH pittaM puSyAnakSatre uddhatamapasmAratramaJjanaM bhiSak prayojayet / tadeva puSyoddhRtaM zunaH pittaM purANasarpiSA yuktaM dhUpanaM paramamapasmAraghnaM matamiti // 29 // gaGgAdharaH -- nakuletyAdi / kITaH pAzcAttyavRzcikaH / nakulAdInAM yathAsambhavamUNaiH pakSaH purISaizca dhUpanamapasmAraghnaM bhiSak kArayet // 30 // For Private and Personal Use Only bhavanti / varttirne zrAJjanavarttiH / viSapIta iti pItaviSe / jalapAnena mRta iti jalamRttaH, tasya lakSaNam - viSTabdhapAyuruddha nimAdhmAtodara mehanam / vidyAjjalamRtaM jantu zItapAdakarAnanam / iti // 27 // cakrapANiH - vAstameSarSabhairiti chAgameSa vRSabhasambhavaiH // 28 // cakrapANiH - puSyoddhRtamiti puSyanakSatra gRhItaM, kITo vRzcikaH // 29 // 37 // 346
Page #529
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2758 caraka saMhitA | [ apasmAracikitsitam zrabhiH kriyAbhiH siddhAbhihRdayaM saMprabudhyate srotAMsi cAsya zudhyanti smRtiM saMjJAJca bindati // 31 // yasyAnubandharatvAganturdoSaliGgAdhikAkRtiH / dRzyeta tasya kAryaM syAdAgantUnmAdabheSajam // 32 // anantaramuvAcedamagnivezaH kRtAJjaliH / bhagavan pUrvvamuddiSTaH sUtrasthAne mahAgadaH // tattvAbhinivezayastaddhetvAkRtibheSajam / tatra noktaM tataH zrotumicchAmi tadihocyatAm // 33 // tairAvRtAnAmityAdibhi gaGgAdhara - - athopasaMharati - AbhirityAdi / retadantervacanaruktAbhiH kriyAbhiH siddhAbhirapratihatAbhirapasmAriNo manaH samprabudhyate / srotAMsi ca manovahAni zudhyanti / smRtiM saMjJAJcAyaM bindati // 31 // gaGgAdharaH- yasyApasmAriNo'nubandha AgantudevAdigraho vattate, tasya doSaliGgAduktavAtAdiliGgAdadhikAkRtiH dRzyeta tadA tasyAgantUnmAdasya devAdigraha jonmAdasya bheSajaM kAryyamiti / apasmAracikitsitaM samAptamiti // 32 // gaGgAdharaH-atha mAnasagadaprasaGgAdatrAgnivezaH papraccha / tadyathA / anantaramityAdi / apasmArasya sahetubheSajopadezAnantaramanivezaH kRtAJjaliH sannidaM gurumuvAca / bhagavan guro: pUrvvaM sUtrasthAne'tattvAbhinivezo nAma yo mahAgada cakrapANiH - sampratyapasmAre sUtreNAnubandhaliGgacikitsAmAha--yasyetyAdi / doSaliGgAdhikAkRtiriti apasmAroktadoSaliGgebhyo 'dhikrAgantUnmAdasadRzI AkRtiryasya sa tathA / nAgantu - liGgaM doSeSu bhavati, na ca liGgaM vinA AgantuliGgatA sambhavati ; tatazcAgantyapasmAraH pRthaDa na bhavati, kintu doSajasthAnubandharUpaH / pazcAtkAlInaH sa AgantuH / tena catvAra evApasmArA bhavantIti yaduktaM tasyAganturanubandho bhavatyeva kadAciditi / anenAnubandharUpataiva bhUtApasmAre darzitA, na tUnmAdavat svAtantreNa karttavyaM bhUtAnAm / anyatrApyuktam - apasmAro mahAvyAdhiH tasmAda doSata eva tu / anye tu bhImadantAdayaH svatanvAGgatvamapasmAralakSaNaM cikitsA nidezA mantagranthaM varNayanti ca / na saMkhyAniyamazca doSajApasmArANAmevaM bhavati // 31 // 32 // cakrapANiH - ( asmin pradeze saindhavAH kAzmIrAH) / bhagavannityanena tattvAbhinivezasya lakSNacikitsAgranthaM paThanti / taccAnArSamiti vRddhAH // 33 // For Private and Personal Use Only
Page #530
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 10ma adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2754 zuzrUSave vacaH zrutvA ziSyAyAha punvvsuH| mahAgadaM saumya zRNu sahetvAkUtibheSajam // 34 // malinAhArazIlasya vegAn prAptAn nigRhnntH| shiitossnnsnigdhrutaadyhetubhishcaatisevitaiH|| hRdayaM samupAsmRtya mnobuddhemhaashiraaH| doSAH saMdUSya tiSThanti rjomohaavRtaatmnH|| rajastamobhyAM vRddhAbhyAM sattve manasi sNvRte| hRdaye vyAkule doSairatha muuddhaalpcetsH|| viSamAM kurvate buddhiM nityAnitye hitaahite| atattvAbhinivezaM tamAhurAptA mahAgadam // 35 // snehasvedopapannaM taM saMzodhya vamanAdibhiH / kRtasaMsarjana medhyarannapAnarupAcaret // 36 // uddiSTaH, tasyAtattvAbhinivezasya helAkRtibheSajaM tatra noktam, atastadihAdhyAye tUcyatAm // 33 // gaGgAdharaH-tatrottaramAha-zuzruSava ityaadi| tadvacaH zrakhA punarcasurAtreyaH zuzrUSave ziSyAyAgnivezAyAha / tdythaa| mhaagdmityaadi| he saumya ! sahelAkRtibheSajaM mahAgadamatattvAbhinivezaM zRNu // 34 // - gaGgAdharaH-malinAhAretyAdi / malinaM malakAriNamAhAraM sevitu zIlamasya tasya avidhAryAn mUtrapurISAdivegAn nigRhNataH zItoSNasnigdharukSAdAtubhivAtisevitaiH kupitA doSA hRdayaM samupAmRtya manobuddhemahAsirA hRdayamUlA daza saMdRSya tisstthnti| vRddhAmyAM rajastamobhyAM sattve manasi saMdRte rajomohAvRtAtmano rajastamaAtamanasaH puMso hRdaye tasmin doSaiAkule mUDhAlpacetasastasya hRdayaM sandUSya tiSThanto doSA nityAnitye hitAhite viSaye viSamAM buddhiM kute| hitazcAhitaM budhyate'hitazca hitaM budhyate, nityamanityamanityaM nityamityevaM viSamabuddhistattvAbhinivezapratibandhinI buddhirbhvti| tamatattvAbhinivezaM mahAgadamAptA Ahuriti // 35 // gaGgAdharaH-asya cikitsaamaah-snehsvedetyaadi|sneh kriyAsveda kriyAbhyA. For Private and Personal Use Only
Page #531
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pAracikitsitam 2760 - crk-sNhitaa| brahmIkharasayuktaM yat paJcagavyamudAhRtam / tat sevyaM zaGkhapuSpI vA yacca medhyaM rasAyanam // 37 // hRdayarayAnukUlAzca kathAH siddhArthavAdinaH / saMyojayeyurvijJAnaM dhairyasmRtizamAdibhiH // 38 // prayojyaM telalazunaM payasA vA zatAvarI / brahmIrasaH kuSTharaso vacA vA madhusaMyutA // 36 // duzcikitsyo hyapasmArazcirakArI mhaagdH| tasmAda rasAyanarenaM prAyazaH samupAcaret // 40 // mupapannaM tamattvAbhinivezinaM vamanAdibhiH saMzodhya kRtasaMsarjanaM maNDAdikrameNa kRtAhArasaMsarjanaM medhyamedhAhitairannapAnaH pathyairupAcarada vaidyH| tato brahmIsvarasayuktaM yad ghRtamudAhRtamihAdhyAye prAk brahmIrase vacAkuSThazaGkhapuSpIbhireva c| purANamAjyamanmAda-yakSmApasmArapApanuditi ; tathA paJcagavyaM svalpapazcagavyaM mahApaJcagavyaJca yad ghRtamudAhRtaM tat sevyamatattvAbhinivezinA, zaGkhapuSpI vA zaGkhapuSpI svarasAdikalpena sevyaa| evaM yacca medhyaM medhAkAmIyaM rasAyanaM tacca sevyamiti // 36 // 37 // gnggaadhrH-hRdysyetyaadi| siddhAthavAdinaH paNDitajanasya mano'nukUlAH kathAH prabandhakalpanAstAH sNyojyeyuH| evaM dhairyAdibhirvijJAnaM saMyojayeyuriti / / 38 // gnggaadhrH-pryojymityaadi| tilatailamizritaM lasunakalkamasya bhakSayituM prayojyam / payasA zatAvarI vA pryojyaa| kalka vidhAnena brahmIsvaraso vA prayojyaH kuSThasvaraso vaa| tathA madhusaMyutA vacA vA prayojyA // 39 // gaGgAdharaH-duzcikitsya ityaadi| apasmAro vyAdhiduzcikitsyaH / mahAgado'tattvAbhinivezazcirakArI cirAnubandhI, tasmAdrasAyanarmedhAkAmIyAdibhirenamatattvAbhinivezinamapasmAriNaJca samupAcaret // 40 // cakrapANiH-telalazunAdayaH paJca yogaaH| (piban ) cirakArI ciraanubndhii| cikitsA darzayati // 38-40 // For Private and Personal Use Only
Page #532
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 10ma adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 2761 jalAgnidru mazailebhyo viSamebhyazca tau sdaa| rakSedunmAdinaJcava sadyaH prANaharA hi te / / 41 // tatra shloko| hatuH kurvantyapasmAraM doSAH prakupitA ythaa| sAmAnyataH pRthaktvAcca liGga teSAzca bheSajam // atattvAbhinivezasya provAca vadatAM varaH / prajAhitArtha bhagavAnapasmAracikitsite // 42 // . ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte cikitsitasthAne apasmAracikitsitaM nAma dazamo'dhyAyaH // 10 // gAdharaH-unmAdAdiSu sdyHmaannhrnnaanyaah-jlaaniityaadi| tApityapasmAriNamatattvAbhinivezinazca / sadyaHmANaharA hi te jalAnyAdaya iti // 41 // gaGgAdharaH-adhyAyArthamAha-tatra zlokAviti / heturityaadi| asminnapa. smAracikitsite'dhyAye heturapasmArasya tathApasmAra doSA yathA kurvanti tat povaac| tathA mahAgadasya // 42 // gaGgAdharaH-agnItyAdinAdhyAyasamAptivAkyam // iti vaidyazrIgaGgAdharakaviratnakavirAjaviracite carakajalpakalpatarau SaSThaskandhe cikitsitasthAnajalpe'pasmAracikitsijalpAkhyA dazamI zAkhA // 10 // cakrapANiH-jalAgnItyanena jalAdisAnnidhye yadi vego bhavatyapasmArasya tadA maragame / bhavatIti darzayati // 41 // cakrapANiH-saMgrahe kurvannItyAdinA saMprAptiM gRhNAti // 42 // iti mahAmahopAdhyAya-carakacaturAnana-zrImaccakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM carakatAtpathyeTIkAyAM cikitsitasthAnavyAkhyAyAm apasmAracikitsitaM nAma dazamo'dhyAyaH // 10 // - * mahAgadasamutthAnaM liGgacovAca sauSadham / iti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #533
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ekaadsho'dhyaayH| athAtaH kSatakSINacikitsitaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhgvaanaatreyH||1|| udArakIrtibrahmarSirAtreyaH paramArthavit / kSatakSINacikitsArthamidamAha cikitsitam // 2 // dhanuSAyasyato'tyarthaM bhAramubahato gurum / patato viSamoccebhyo balibhiH saha yudhytH|| vRSaM hayaM vA dhAvantaM damyaM vAnyaM nigRhnntH| zilAkASThAzmanirghAtAn kSipato nighnataH parAn // gaGgAdharaH-athoddezAnukramAdapasmArAnantaraM kSatakSINacikitsitamAhaathAta ityaadi| pUrvavat savvaM vyAkhyeyamiti // 1 // gnggaadhrH-udaarkortirityaadi| idaM vakSyamANaM sanidAnaM cikitsim Aha sma // 2 // gnggaadhrH-dhnusstyaadi| Ayasyata AyAsa kuvvtH| viSamAduccasthAnAt / yudhyata iti chAndasatvAt prsmaipdm| damyaM vAnyaM mhissaadikm| cakrapANi:-apasmArarogeNa viSamadoSAdibhya urammato'pi bhavati, tataH kSatakSINo bhavati, tatsambandhAdapasmAramanu ksstkssiinncikitsitmucyte| tatra kSatakSINarUpAn vakSyamANastrIsevanAdikaraNazukraujAkSayAca jAto vyAdhiH pradhAnamuro virujyate ityAdinA vakSyamANalakSaNakaH kAraNe kAryopacArAdaraHkSata ityucyte| yadA kSatakSINa iti pAThastadApi kSINazabdena zukraujaHkSayayuktaH puruSa ucyte| tathA kSINe ca puruSe kSataM bhavatIti hetoH kSatakSINa ityucyte| anye tu kSatazca kSayazca iti kSatakSayamityAhustena rogdvymett| tathororukazoNita rityAdinA kSatasya ca kSINasya ca lakSaNaM kariSyati, tasmin pakSe'vyakta lakSaNaM tasyeti tathA sAdhyo balavato nava ityAdau ekavacananirdezo'nupapannastenaikasyaiva kSatakSINasya hetukRtaM lakSaNadvaividhyam, kiMvA kSatakSayakAraNayoH kSatadhAtukSINayostadvidhalakSaNakAraNAbhidhAnaM pUrvarUpAvasthAyAM vyAdhipratikriyArtha jJeyam / brahmarSirityanena devarSitvaM rAjarSitvamAtreyasya nissedhti| cikitsArthamiti pratikriyArtham / cikitsitamiti cikitsAbhidhAyakagrantham // 2 // cakrapANiH-cikitsA ca nidAnAdinA jJAtasyaiva vyAdharbhavati ; tena kSINanidAnameva taavdaah-dhnusstyaadi| Ayasyata iti zarIramAyasthataH / balibhiriti svApekSayA balAdhikaiH / For Private and Personal Use Only
Page #534
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1za adhyAyaH cikitsitsthaanm| 2763 adhIyAnasya vAtyuccaidaraM vA vrajato drutam / mahAnadIrvA tarato hayairvA saha dhaavtH|| sahasotpatato'tyarthaM tUrNaJcApi prnRtytH| tathAnyaiH karmabhiH krUrai zamabhyAhatasya vA // vikSate vakSasi vyAdhirbalavAn smudiiryte| strISu cAti prasaktasya rukSAlpamitAzinaH // 3 // uro virujyate'tyarthaM bhidyate'tha vibhjyte| prapIDya te tataH pArve zuSyatyaGga pravepate // zilA mallazilA, azmA tdnyshilaa| kASThaM mallAdiSu kASThamudgarAdi gurutaram / nirghAto guru praharaNaM gdaadiH| tAn kSipatastaizca parAn nighntH| atyuccaiH adhIyAnasya sAmavedagAnAdikaM kurctH| drutaM dUraM vrjtH| mahAnadIrbAhubhyAM sntrtH| sahasA utpatato lamphaM kurcataH / tUrNamAzu haThAt pranRtyataH / tathAnyamallayuddhAdau karaiH karmabhirdha zamabhyAhatasya sarcata Ahatasya vakSasi vikSate vizeSeNa kSate sati balavAn vyAdhiH smudiiyyte| strISvatiprasaktasya rukSAlpamitAzinazca balavAn vyAdhiH smudiiryte| iti dvidhA kSatakSINam // 3 // gaGgAdharaH-kIdRzo vyAdhirityata Aha-uro virujyte| kSate dhanuSAyasyata ityAdibhirhetubhirurasi kSate tathA strIpatiprasaktasya rukSAlpAdyAzinazca kSINatve uro vakSo virujyate bhagavadvedanA vakSasi bhavati / bhidyate vidIyaMta iva / migRhNata iti vArayataH, nirghAto'stravizeSaH kiMgA nirvAtaH zilAdInAM preraNavizeSo'ti. blsmpaaditH| abhyAhatasya prairbhihtsy| vyAdhiriti vakSyamANalakSaNaH kSatakSayAkhyo vyaadhiH| anye tu vyAdhizabdena vAtamevAhuH, doSA api vyAdhizabdaM labhante iti vacanAt / na cAsmin rAjayakSmarUpatA zaGkanIyA, yataH uraHkSatastridoSajanya eva bhinnasaMprAptizca ayathAbalamArambhaijantoharasi vikSate vAyuH prakupito doSAvudIryobhau vidhAvatItyAdinoktA, lakSaNAni bhinnAnyeva uro virujyate ityAdinA vakSyamANalakSaNebhya uktAni / ata evehAnayorbhedAn vakSyati upekSite bhavedasmin sambandho rAjayakSmaNa iti / strISu cAtiprasaktasya rukSAlpapramitAzinaH balavAn vyAdhiH samudIryata iti smbndhH| pramitAzanamekarasAbhyAsaH kiMvAtItakAlabhojanam // 3 // For Private and Personal Use Only
Page #535
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir . crk-sNhitaa| [kSatakSINacikitsitam kramAda voyya balaM varNo ruciragnizca hiiyte| jvaro vyathA manodainyaM vir3a bhedo'gnivadhastathA * // duSTaH zyAvaH sudurgandhiH pIto vigrathito bahuH / kAsamAnasya cAbhIkSNaM kaphaH sAstraH pravarttate // sa kSataH kSIyate'tyarthaM tathA zukrojasoH kSayAt / avyaktaM lakSaNaM tasya pUrvarUpamiti smRtam // 4 // vibhajyate dvidhA jAyata iva / tataH pArzve prpiiddyte| aGgaM zuSyati pravepate ca / kramAdvIyaM shkti_yte| balaM sAmarthyam / evambhUtasya kAsamAnasya cAbhIkSNaM duSTa ityevamAdiH sAstraH kaphaH prvrtte| IdRzaH san sa kSataH puruSo'tyartha kSIyate / tathA strISvatiprasakto rukSAlpapramitAzI cedRzaH sa zukrojasoH kSayAdatyartha kSIyata iti / uraHkSate pramitAzanAt kSINasya strISvatiprasaGgrena zukrakSayakSINastha sAmAnya lkssnnmidm| ' - anayoH puurvruupmaah-avyktmityaadi| uro virujyata ityAduktaM yallakSaNaM tada yadA tasyAvyaktamIpadrapaM bhavati tadavyaktamurovirujanAdikaM pUrvarUpamiti smRtmiti| etena sarveSAmeva vyAdhInAmavyaktalakSaNamapi puurvruupmucyte| tat tu doSavizeSakRtakhAt kecidAhuviziSTapUrvarUpaM vyAdheriti, tacca na, prAgutpattilakSaNameveti na pRthaga lakSaNamuktam, jAdhamAne vyAdhau bhavatIti kathaM pUrvarUpaM syAditi tajjAyamAnavyAdhe rUpameva ma pUjvarUpaM bhvissyvyaadhibodhkkhaabhaavaat| tasmAdatrAyamathaH-ura-kSatakSINayoH pUccarUpaM nAstyatiriktaM ruupaat| yadeva hi uro virujyata ityAdikaM lakSaNaM jAyamAnasya jAtasya ca tattadeva lakSaNaM prAgutpatteravyaktaM yajAyate tatmAgutpattilakSaNaM tasya pUrvarUpaM na khaparaM pUcce lakSaNamasti, vyaadhe| svabhAvAditi // 4 // . cakrapANiH-kSatakSayalakSaNamAha ura ityaadinaa| bhidyata iti vidiiryte| agnivadhAdityatAgnivadhaM vinA vyAdhimahinA viDbhedo bhavatIti darzayati / anye tu viDamedoignivadhastatheti ptthnti| duSTo vyApannaH / kSISata iti dhAtukSayavAn bhavati, na kevalaM kSatAdeva bhIyate kintu atistrIsevAdinA kRtAcchukrojaHkSayAdapi kSIyate itaradhAtukSayavAn bhavati / pUrvarUpamAha-avyaktamityalpatvena, yathoktalakSaNatayA sampUrNam // 4 // * viDabhedo'gnivadhAdapi iti cakreNa paThyate / For Private and Personal Use Only
Page #536
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / uroruka zoNitacchardiH kAso vaizeSikaH ksste| kSoNe saraktamUtratvaM pArzvapRSThakaTIgrahaH // 5 // alpaliGgasya dIptAgneH sAdhyo balavato navaH / parisaMvatsaro yApyaH sarvaliGga vivarjayet // 6 // uro matvA kSataM lAkSAM payasA madhusaMyutAm / sadya eva pibejjINe payasAdyAt sazarkaram // gaGgAdharaH-kSatasya kSINasya ca vishesslkssnnmaah--urorugityaadi| kSate dhanuSAyasyata ityAdibhirurasi kSate uroruka ca zoNitacchaddizca syAt / zukrojasoH kSayAta kSoNe kAsamAnasya yathA kAsazabdaH syAta tataH zabdAda viziSTazabdavAn kAsastatrorakSate bhavati, tathA tasya kSINasya yathoro virujyate tato vaizeSikI uroruka kSate, tathA kSINasya kAsamAnasya yathA sAstraH kaphaH pravartate tato vaizeSikI zoNitacchardiH kSate bhavatIti bhedaH / ityurakSitasya vizeSalakSaNam / atha kSINasya lakSaNamAha-kSINe ityaadi| strISvatiprasaktasya rukSAlpapramitAzino janasya zukraujasoH kSayAt kSINe sati saraktasUtratvaM pArthAdigrahazcetyadhikaM bhavatIti // 5 // gaGgAdharaH-anayoH saadhyaasaadhylkssnnmaah-alpetyaadi| alpaliGgasya kSatasya kSINasya ca dIptAgnebalavato janasya navo nUtano ya urakSatarogA kSINarogazca sa saadhyH| parisaMvatsaraH prigtsNvtsrH| sarvaliGga vivajjayediti / ityurakSitakSINaroganidAnam // 6 // gAdharaH-anayozcikitsitamAha-uro mtvetyaadi| yadA urasaH kSataM bhavatIti vijJAyate, tadA lAkSAM cargIkRtya madhusaMyutAM payasA pivet / cakrapANiH-urorugityAdigranthastu prAyeNa vikRtiH| kAso vazeSika iti viziSTaH, saca vizeSo duSTaH zyAva ityAdinA prokto jnyeyH| kiMvA vaizeSiko'dhiko jJayaH / kSINa iti zukraulasI bhonne| anye tu urorugityAdinAvasthAdvayaM tasya lkssnndvymetdvrnnynti| cikitsApravRttyartha saadhyaadivibhaagmaah-alpeti| parisaMvatsaro varSAtItaH // 5 // 6 // cakrapANiH-jJAtarogavizeSeNa karttavyAM cikitsAmAha-uro mtvetyaadi| urasaH sathaH 347 For Private and Personal Use Only
Page #537
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2766 caraka saMhitA / pArzvavastirujA cAlya- pittAgnistAM surAyutAm / bhinnavikaH samustAti - viSAM pAThAM savatsakAm // lAkSAM sarpirmadhUcchiSTaM jIvanIyagaNaM sitAm / svakcIroM samitAM kSIre paktvA dIptAnalaH pibet // 7 // ivAlikAvisagranthi - padmakezaracandanaiH / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only [kSatakSINacikitsitam bhRtaM payo madhuyutaM sandhAnArthaM pibet kSatI // 8 // yavAnAM cUrNamAdAya nIrasiddha ghRtaplutam / jvare dAhe sitAcaudra - saktan vA payasA pibet // 6 // kAsI pasthizUlI ca lihyAt saghRtamAkSikAH / madhUkamadhukadrAcA tvakkSIrIpippalIvalAH // 10 // sadoSa jIrNe sati payasA sazarkaramannamadyAt / yadi tatra pArzva rug bhavedalpapittAmiva cet, tadA tAM lAkSAM surAyutAM pivet / yadi sa bhinnaviTkaH syAt tadA samustAtiviSAM savatsakavIjAM pAThAM kAthayitvA pibet / yadi kSatorAH puruSo dIptAnalo bhavati, tadA lAkSAdikAni sarvvANi samAMzAni kSIre yathAyogye catu paktvA pivet // 7 // gaGgAdharaH - ikSvAliketyAdi / ikSvAlikA ikSuvAlikA, visaM mRNAlaM, granthiH pippalImUlaM, padmakezara, raktacandanaM, payaso'STabhAgaka bhAgaM sarvvaM piSTvA caturguNajalaM dattvA paktvA pUtaM kRkhA zIte madhu dattvA kSatI kSatavakSaHsandhAnArthaM pibet // 8 // gaGgAdharaH- yavAnAmityAdi / yavAnAM cUrNaM caturguNakSIre siddhaM ghRtaM yathAyogyaM dattvA Aplutya pivet, jvare dAhe ca / athavA sitAkSaudrayuktAn vyavasaktan payasA pibet // 9 // gaGgAdharaH - kAsItyAdi / uraHkSatI kAsI parvvAsthizalI cet, tadA madhUkasArAdikaM cUrNIkRtya ghRtamadhubhyAM lihyAt / / 10 / "kSataM matvA lAkSAM pibediti yojanA / sazarkaramiti zarkarAsahitamannam / bhinnavikaH samustAsi viSAM pAThAM dvivatsakAm iti ye paThanti te vatsakabhAgadvayaM grAhayanti / kiMvA vatsakadvayameva vatsaka zabdena gRhyate ; tathAhi bRhatphalaH zvetapuSpaH snigdhapasaH pumAn bhavet / zyAmA cAruNapuSpI strI phalavRntastathANubhiriti kalpe kuTajastrIpuruSavibhAga uktaH / sandhAnArthamiti kSatora:sandhAnArtham | madhUkazabdeneha madhUkapuSpaM grAhyam // 7 --10 //
Page #538
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11za adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2767 elApatratvaco'rdAnAH pippalyaIpalaM tthaa| sitAmadhukakharjara-mRdvIkAzca plonmitaaH|| saMcUrya madhunA yuktyA gur3ikAH sNprklpyet| -- akSamAtrAM tatazcaikAM bhakSayennA dine dine|| kAsaM zvAsaM jvaraM hikkAM chabi mUcchI madaM bhramam / raktaniSThIvanaM tRSNAM pArzvazUlamarocakam // zoSaplIhATyavAtAMzca svarabhedaM ksstkssym| gur3ikA tarpaNI vRSyA raktapittazca nAzayet // 11 // ___ elaadigudd'ikaa| rakte'tivRtte dakSANDaM yUoNstoyena vA pibet / caTakANDarasaM vApi raktaM vA chAgajAGgalam // 12 // cUrNa paunarnavaM rakta-zAlitaNDulazarkaram / raktaSThIvI pibet siddhaM drAkSArasapayoghRtam // 13 // ... gnggaadhrH-eletyaadi| pratyekamelAdayastrayo kSAH, sitAdInAM pratyeka palaM, snycye madhunA gur3ikAkaraNAheNa gur3ikAM kRtA karSamAtrAmekaikA bhakSayet / nA nrH| kSatakSayaM kSataJca zukrojasoH kSayazca / elAdigur3ikA // 11 // ... gaGgAdharaH-rakte ityaadi| kSatasya kSINasya vA rakte'tipratte mudgAdiyaSaiH toyena vA dakSADaM kukkuTADaM pibet / evaM yastoyaizcaTakANDarasaM vA pibet / athavA chAgaM raktaM joGgalaM hariNAdInAM raktaM yastoyavo pibet // 12 // gnggaadhrH-cuurnnmityaadi| paunarnavaM eNaM raktazAlitaNDulacarNa zarkarAzca samAMzaM nIlA drAkSArasapayoghRtairyathArha siddhaM peyAI pakvaM pibet // 13 // cakrapANiH-elApatatvaca iti| gur3ikA yuktyeti yAvatA madhunA guTikA bhavAnta tAvanmAnaM madhu jJeyam // 11 // cakrapANiH-dakSo goSThakukkuTaH / chAgajAGgalamiti chAgabhavaM vA jAGgalahariNAdibhavaM vA // 12 // cakrapANiH-cUrNa paunarnavamityAdau siddhamiti saadhitm| cUrNasAdhanaM drAkSArasAdidraveNa agnisaMyogAt cUrNa vRhaNamAlakaM karttavyam / uktaM hi jatUkaNe-punarnavAraktazAlIdrAkSAsitAcUrNa payoghRtaM siddhamiti // 13 // For Private and Personal Use Only
Page #539
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| [kSatakSINacikitsitam madhUkamadhukakSIra-siddha vA taNDulIyakam / mUr3havAtaratvajAmedaH surAbhRSTaM sasaindhavam // 14 // kSAmaH kSINaH kSatoraskastvanidrastvabale'nile cha / zRtakSIrarasenAdyAt saghRtakSaudrazarkaram // 15 // zarkarA yavagodhUmau jovakarSabhako mdhu| zRtadIrAnupAnaM vA lihyAt kSINaH kSatI kRshH|| 16 / kravyAdamAMsaniryahaM ghRtabhRSTaM pibecca sH| pippalIkSaudrasaMyuktaM mAMsazoNitavarddhanam // 17 // gnggaadhrH-mdhuuketyaadi| madhUkapuSpaM yATamadhukaM kAthayitA tatkAthasama kSIramekIkRtya tatra taNDulIyakaM paktvA pibet| mUDhavAtaH aniHsArivAyuH kSataH kSINazca ajAyA medaH sasaindhavaM surAyAM bhRSTaM taptasurAyAM prakSipya paktvA pibet // 14 // gaGgAdharaH-kSAma ityaadi| kSINaH zukrojasoH kSayayuktaH kSatoraskazca yadi kSAmaH kSINo'nidrazca syAdanile khabale sati zRtena kSIreNa mAMsarasena saghRtakSaudrazarkaramannamadyAt // 15 // gnggaadhrH-shrkretyaadi| yavagodhUmau jIvakarSabhako cUrNIkRtya zarkarAzca samAMzaM nIlA madhunA lihet / tato'nu pakvaM dugdhaM pibet // 16 // gnggaadhrH-krvyaadtyaadi| kravyAdAnAM mAMsAdAnAM mRgapakSiNAM mAMsa. niyyUha mAMsakAthaM ghRte bhRSTaM zItIkRtya tatra pippalIcarNa madhu ca prakSipya sa kSataH kSINazca kRzaH puruSo mAMsazoNitavarddhanaM pibet // 17 // cakrapANiH-madhUketyAdau madhUkamadhukalkena kSIreNa samaM sAdhitaM taNDalIyakazAkam // 14 // cakrapANiH-sabala ityAdau balavatyanale // 15 // 16 // cakrapANi:-kravyAdAH mAMsabhujo mRgapakSiNaH // 17 // * abale'nile ityatra sabale'nale iti ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #540
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11za adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2766 nyagrodhoDumbarAzvattha-nanazAlapriyaGgubhiH / tAlamastakajambUtvak-piyAlaizca sapadmakaiH // sAzvakarNaiH zRtAt kSIrAdadyAjAtena srpissaa| " zAlyodanaM kSatoraskaH kSINazukrazca mAnavaH // 18 // yaSTyAhvanAgabalayoH kvAthe kSIrasamaM ghRtam / payasyApippalIvAMzI-kalkasiddhaM kSate hitam / / 16 // kolalAkSArase tadvat kSIrASTaguNasAdhitam / kalkaH kaTuGgadA/tvag-vatsakatvakphalaidhutam // 20 // gnggaadhrH-nygrodhetyaadi| azvakarNo'pi zAlabhedaH pItazAlaH asana iti loke| nyagrodhAdInAM samAMzAnAM kalkaH kSIrAdaSTamAMzazcaturguNajale zRtAnmathitAjjAtena utthitena sarpiSA shaalyodnmdyaat| kSatoraskaH kSINazukrazca mAnava iti // 18 // gnggaadhrH-yssttyaahtyaadi| yaSTyA nAgabalA gorakSataNDulA tayoH kAthe triguNe kSIrasamaM purANaM ghRtam / payasyA kSIrakAkolI, vAMzI vNshlocnaa| payasyA-pippalI-vaMzalocanA-kalkaiH pAdikaiH siddhaM ghRtaM kSate hitaM prakaraNAt zrINe ca // 19 // gnggaadhrH-koletyaadi| kolaM zuSkabadaraphalaM lAkSA ca, tayoH rase kAthe kSIrasamaM ghRtaM payasyAdikalkasiddhaM tadvat kSate hitam / kSIrASTaguNasAdhitaM kaTaGgAdibhiH kalkaiH pAdikaiH zRtaM ghRtaM tadvat kSate hitamiti / kaTaGgaH shyonaakH| dArjIvak ca vatsakalak ca vatsakaphalaJceti caturbhiH kalkairiti // 20 // pakapANi:-kSIrAjAteneti kSIrAvasthAyAmeva gRhItena // 18 // cakrapANiH-yaSThyAhRtyAdau kAthakSIrAbhyAM ghRtAt caaturgunnym| vAMzI vaMzalocanA // 19 // cakrapANiH-koletyAdau tadvaditi kSate hitam / atra kolarasasya lAkSArasasya ca cAturgugyam kSIrazcASTaguNaM ddti| kiMvA kolalAbhArasayoH samatvameva kSIreNa / avana nyAyo'paramArAdhyAye nirdiSTaH // 20 // For Private and Personal Use Only
Page #541
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 2770 5 www.kobatirth.org caraka saMhitA | - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ kSatakSINaciki sitam jIvakarSabhakau vIrAM jIvantIM nAgaraM zaTom / catasraH parNinIbhede kAkolyau dve nidigdhike // punarnave madhukamAtmaguptAM zatAvarIm / RddhiM parUSakaM bhArgI mRdvIkAM vRhatoM tathA // zRGgATakaM tAmalakIM payasyAM pippaloM balAm / badarAcor3akharjUra- vAtAmAbhiSukANyapi // phalAni caivamAdIni kalkAn kurvIta kArSikAn / dhAtrI ra savidArI- cchAgamAMsarasaM payaH // dattvA prasthonmitAn bhAgAn ghRtaprasthaM vipAcayet / prasthAddha madhunaH zIte zarkarArddha tulAM tathA // palArddhakaJca marica tvagelApatra kezarAt / vinIya cUrNitaM tasmAllihyAnmAtrAM sadA naraH // gaGgAdharaH - jIvaketyAdi / vIrAM pRzniparNI, catasraH parNinorityatrApi parNI tena bhAgadvayamiti / dve meDhe, dve kAkolyo, dve nidigdhike vRhatI'kaNTakA", dve punarnave zvetarakte, tAmalakImiti bhUmyAmalakIM, payasyAmiha kSIravidAroM, AkSor3a iti AkharoTa iti loke / vAtAma iti loke 'vAdAma iti khyAtaH / abhiSukaM phalavizeSaH prasiddhaH / evamAdIni vAtapittaharANi phalAni yathAlAbhaM kArSikAn kalkAn kuryyAt / dhAtrIrasavidArI rasekSurasacchAgamAMsarasAn payo gavyaM pratyekaM prasthonmitAn bhAgAn dattvA ghRtaprasthaM vipaacyet| vastrapUtaM kRkhA tatra ghRte zarkarAyA arddhatulAM, maricAdInAM paJcAnAM pratyekaM palArddhakaJca cUrNitaM vinIya prakSipya mathilA sthApayet ; zIte bhUte madhunaH prasthArddha dvaiguNyAt zarAvadvayaM dattvA mizrayitvA For Private and Personal Use Only cakrapANiH- nidigdhike iti vacanena vRhatIlatA vRhatikA grAhyA / payasyA vidArigandhA / akSovAtAmAbhiSukANi tu auttarAdhikAni phalAni / evamAdIni iti evamprakArANyanyAni vAtapittaharANi / dhAnIrasAnAJca yadyapi "paJcaprabhRti yatra syurdravANi snehasaMvidhau / ta snehasamAnyAhuH" iti vacanena prasthamAnatvaM siddham, tathApi etatparibhASArthadAryArthamevaira mAnakathanaM
Page #542
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2771 amRtaprAzamityetannarANAmamRtaM ghRtam / sudhAmRtarasaprakhyaM kssiirmaaNsrsaashinH|| naSTazukravatakSINa-durbalavyAdhipIr3itAn / strIprasaktAMstathAvarNa-svarahonAMzca vRhayet // kAsahikkAcarazvAsa-dAhatRSNAsrapittanut / / putradaM chardimUrchAhRda-yonimUtrAmayApaham // 21 // ___amRtaprAzaM ghRtam / zvadaMSTrozIramaJjiSThA-balAkAzmaryakattRNam / darbhamUlaM pRthakaparNI palAzarSabhako sthirA // palikAn sAdhayet teSAM rase kssiircturgnne| kalkaH svaguptAjIvantI-medarSabhakajIvakaiH // shtviiryaadvimRdviikaa-shrkraashraavnniivisH| prasthaH siddho ghRtAda vAta-pittahRdbhavazUlanut // mUtrakRcchrapramehArzaH-kAsazoSakSayApahaH / dhanuHstromadyabhArAva-khinnAnAM balamAMsadaH // 22 // zvadaMSTrAdya ghRtm| smAdauSadhAnmAtrAmanyAdyapekSayA naraH sadA lihyaat| kSIramAMsarasAbhyA. mevaannmshniiyaaditi| zeSaM srvmaashiiH| amRtamAzaghRtam // 21 // gnggaadhrH-shvdNssttrtyaadi| kAmayaM gAmbhArIphalaM darbhasya ullAkasya mUlam / zvadaMSTrAdInAM sthirAttAnAmekAdazAnAM pratyekaM palikAn ekAdaza dravyANyaSTaguNe jale sAdhayet teSAM caturbhAgAvazeSe rase pAdonazarAvatraye catugu Ne kSIre svaguptAdivisAntairekAdazabhiH kalkaighRtAt pAdikaM tapasthaH siddhaH pakaH / zvadaMSTrAdighRtam / / 22 // jJeyam / palArddhakatvamiha maricAdInAM militAnAM samAhArapradhAnatvAnnirdezasya / vRddhAbaladhatInyAyAt tu pratyekameva palArddhakatvaM bhavati / sudhA bhogibhojyaa| amRtantu devabhojyam // 21 // .. - cakrapANiH -- zvadaMSTra syAdau kvAthyadvyaparimANAnusAreNa pAdonaprasthatrayaM jalaM dattvA caturbhAgAvazeSeNa dvAviMzakAthapalAni bhavanti / kSIrazcAtra caturguNaM zRtAta kiMdhA kAthacaturguNaM kSoram // 22 // . For Private and Personal Use Only
Page #543
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir chAchara crk-sNhitaa| kSatakSINanitirikataI madhUkASTapalaM drAkSA-prasthakvAthe paceda ghRtam / pippalyaSTapale kalke prasthaM siddha ca zItale // pRthagaSTapalaM kSaudra-zarkarAbhyAM vimizrayet / samasaktu kSatakSINa-raktagulme ca taddhitam // 23 // sktupryogH| dhaatriiphlvidaariikssu-jiivniiyrsaighRtm| ajAgopayasozcaiva sapta prasthAn pacda bhiSak // siddhazIte sitAkSaudra dviprasthaM vinayecca tat / yakSmApasmArapittAsmRk-kAsamehakSayApaham // vayaHsthApanamAyuSyaM mAMsazukrabalapradam / ghRtantu pitte'bhyadhike lihyAda vAte'dhika pibet // gnggaadhrH-mdhuuketyaadi| madhUkapuSpasyASTapalaM drAkSAyAH prasthaH SoDazapalaM jale'STaguNe caturvizatizarAve paktvA caturthabhAge SaTzarAve'vaziSTa kAthe ghRtaM prasthaM pippalyaSTapale kalke pcet| siddhe vastrapUte zIte bhUte kSaudramaSTapalaM zarkarAyAthASTapalaM tatra prakSipya samazca ghRtasya tulyaM catuHzarAvaM yavasaktuM mizrayet / saktuprayogaH // 23 // . gnggaadhrH-dhaatriiphletyaadi| dhAtrIphalarasa ekaprasthaH vidArIrasa ekamasthaH ikSurasa ekaprasthaH jIvanIyadazakasya kAtha ekaprasthaH ghRtamekaM prastham bhajApaya ekamasthaM gopaya eka prastham / iti sapta prasthAna paceta akalkamidaM ghRtaM paka siddhaM zItaM yadA bhavati tadA sitAyA ekaM prasthaM Sor3azapalaM kSaudramekamasthaM catuHzarAvaM tatra prakSipya vinayet / dhaatriighRtm| doSabhede proktaghRtaprayogaM niya. mayati-ghRtanvityAdi / uraHkSate kSINe cAbhyadhike pitte niruktaM ghRtantu lihyAt / cakrapANiH-madhUke yAdAvapi kvAthyamAnAnusAreNa kvAthasya sArddhaprastho bhavati / samazaktu iti samazaktu ghRtam // 23 // cakrapANiH-ghRtantvityAdineha yogyAni pAmAni zarkarAdiyogAd ghRtAdhu tAni, tAni pitte lehyatayA krtvyaani| yAni su zarkarAdirahitatvena pAnayogyAni tAni vAte kartavyAnIti ershyti| kiMvA styAnAvasthAyogIni upayogAlledyatayA pitte prayoktamyAmi tAnyeva / For Private and Personal Use Only
Page #544
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11 adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2773 lIr3ha nirvApayet pittamalyatvAddhanti naanlm| . AkrAmatyanilaM pItamuSmANaM niruNaddhi ca // kSAmakSINakuzAGgAnAmetAnyeva ghRtAni tu| tvapakSIrIpippalIlAja-cUrNaiH styAnAni yojayet // 24 // sarpiguDAn samadhvaMzAn jagdhvA cAnu payaH pibet / reto vIyaM balaM puSTiM tairAzutaramApnuyAt // 25 // (1) sarpigur3aH balA vidArI hrasvA ca paJcamUlI punrnvaa| paJcAnAM kSIrivRkSANAM zuGgA muSTAzikA api // vAta'dhike pivet| kasmAt ? lIDhaM ghRtamalpakhAt pittaM nipiyedanalazca na hnti| pItaM punaranilamAkrAmati uSmANazca nirunnddhi| tasmAt pitte'dhike lihyAdvAte'dhike pibet| katha dravaM ghRtaM lihedityata aah-kssaametyaadi| kSAmAdInAM pitte ghRtAnyetAni lehArtha bakSIrIpippalIcUrNalAjacaNairyathAI styAnAni kRtvA yojayet // 24 // - gaGgAdharaH-atha vakSyamANasarpigu kAnAM bhakSaNavidhimAha / samadhvaMzAn yatra sarpiNu he madhu noktaM tatra caturthAMzaM madhu dattvA sapiguDakAn jagdhvA payo'nupibet / tathAbhakSaNe retoviiryaadyaashiiH| uktasaktaprayogamanena prakAreNa yojayed bhakSyakhAt // 25 // __gnggaadhrH-srpigNddaanaah-bletyaadi| hrasvA paJcamUlI zAlapAdipaJcamUlI, kSIriNo vRkSAH paJca vaToDumbarAzvatthaplakSakapItanAsteSAmagre sthitAH zuGgAH vilInAvasthAmApanAni tAni vAyoH krttvyaani| ghRtalehasya ghRtapAnasya ca pRthak phlmaahnilpyedityaadi| alpatvAditi lehatvenaivAlagatvAt, lehasya karSamAnatvenoktatvAt / AkrAmatIti jyti| niruNIti na pratihanti / na ruNaddhIti kecit ptthnti| kSAmatyAdau kSAmaH klAntadehaH, kSINo durbalaH, kRzo hiinmaaNsH| takSIryAdInAM tAvanmAnaM jJeyaM yAvatA ghRtasya styAnatvam // 24 // cakrapANiH-samadhvaMzAnityanena madhunaH tvakSI-disamAnatAmAha // 25 // cakrapANi:-balAmityAdi / kSIrivRkSA vaTodumbarAzvatthaplakSakapItanAH / uktaM zAlAkye "udumbaro vaTo'zvattho madhukA pakSa eva c| paJcaite kSIriNo vRkSA asmin tantre prakIrtitAH" ityuktm| 348 For Private and Personal Use Only
Page #545
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2774 caraka saMhitA | eSAM kaSAye dvikSIre vidAryyAjara sAMzike / jovanoyaiH pacet kalkairakSamAtraighRtAdakam / sitopalAni pUte tu zIte dvAtriMzadAvapet // godhUma pippalIvAMzI-cUrNaM zRGgATakasya ca / samAkSikaM kor3avika tat savrvvaM khajamUrcchitam / styAnaM sarpirgur3An kRtvA bhUrjapatreNa veSTayet // tAn jagdhvA palikAn kSIraM madyaJcAnupibet kaphe | zoSe kAse te kSINe zramastrI bhArakarSitai // raktaniSThIvane tApe ponase corasi sthi | zastAH pArzvaziraHzUle bhede ca svaravarNayoH // 26 // (2) sarpiguDaH / [kSatakSINacikitsitam eSAM trayodazAnAM pratyekaM muSTA zikAH palAzikAH / eSAmaSTaguNe trayodazazarAve jale paktvA pAdazeSe sapAdazarAvatraye kaSAye dviguNakSIre vidArIrase ghRtasame tathA AjamAMsarase ghRtasamAMze akSamAtraH pratyeka jIvanIyaH kalkaghRtAr3hakaM Sor3azazarAvaM pacet / pakve pUte tatra ghRte zIte ca sitopalAni dvAtriMzat palAnyAvapet / tathA godhUmacUrNa pippalIcUrNa vaMzalocanAcarNaM zRGgATakasya caNaM pratyekaM kaur3avikaM madhu ca kor3avika dattvA khajena dadaNDena mRcchayedAlokya mizrayet / tataH styAnaM sapiguMr3akAna kRtvA bhUjje patreNa veSTayet / tAn gur3akAn yathAbalaM jagdhvA kSIramanupivet / kaphe madyamanupivet / zoSa ityAdyAzIH // 26 // sarpirguDaH (2) For Private and Personal Use Only muSTa zikA iti palamAnAH / ava ca balAdInAM trayodazapaleSu vAtha iti SaD viMzatiH kAthapalAni / etatkaSAyAda dviguNaM kSIram / vidArIrasachAgamAMsarasazca kaSAyasamaH / evaM triMzatpalAdhikaM dravapalazatamiha ghRtAdake paktavye bhavati / anye tu kvAthyAt Sor3azaguNajaladAnaparibhASayA sAdhite kvAthe dvipaJcAzat kvAthapalAnyAhuH / etadanusAreNa kSIrAdidAnamapyadhikaM bhavatItyAhuH / kintu kAthyatayodazapale'la pAnIyaM tathA pattavyaM yathA ghRtasamaH kvAtho bhavati / kAtho hyatra catudra'vasAdhye ghRtasama eva bhavati / etatkvAthaH dviguNaM kSIraM samazca vidArIrasaH chAgamAMsarasazca deyaH / kiMvA vidArthyAjamAMsayormilitvA hyAdukAMzamayo deyaH /
Page #546
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 11za adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / tvakkSIrIzrAvaNIdrAcA-mUrSabhakajIvakaiH / vIrarddhikSIrakAkolI- vRhatIkapikacchubhiH // kharja ra phalamedAbhiH cIrapiSTaiH palonmitaH / dhAtrIvidArIcurasa - prasthaiH prasthaM ghRtAt pacet // zarkarArddhatulAM zItai caudrArddhaprasthameva ca / davA sarpirgur3An kRtvA kAsa hikkAjvarApahAn // yamANaM tamakazvAsaM raktapittaM halImakam / zukranidrAkSayaM kAryaM hanyustRSNAM sakAmalAm // 27 // ( 3 ) sarpirgur3aH / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir navamAmalakaM drAcA--mAtmaguptAM zatAvarIm / punarnavAM vidArIJca samAMzAM pippalImapi // 2775 gaGgAdharaH- vakkSIrItyAdi / khakakSIrI vaMzalocanA, zrAvaNI muNDerI, mUrvvAmUlaM vIrA pRzniparNI, kapikacchurvAnarIvIjam, khajjaraphalaM, medA mahAmedA ca / bahuvacanaM mAnato bahutvAt / etaitrayodazabhiH pratyekaM palonmitaistrayodazapaleMH kSIreNa zlakSNapiSTaH kalkairdhAtrIrasamasthena vidArIrasamasthena ikSurasaprasthena ghRtAt prasthaM pacet yathA niHzeSadravaM na syAt, sadrave lehavadbhAve zakarAtulArddha dattvAvatArayet / zIte kSaudrArddhaprasthaM por3azapalaM dattvAloDya mizrayitvA gur3akAH kAH / bhakSitAste yakSmAdikaM hanyuH // 27 // aparasapiguDaH (2) gaGgAdharaH -- navamityAdi / navamazuSka mAmalakaphalam AtmaguptAyAH phalam / For Private and Personal Use Only uktaM hi jatUkarNe - vRzvIraM paJcamUlaM balAM vidArIM vaTAdizuGgAMzca / niSkAthya dvikSIre chAgavidAvIrase ca same / jIvana: paktvA ghRtAdakamityAdi / ava hi vAthyadravyamAnam aniyatamiti vizeSaH / kAthastu snehasama eva / khajo manthAnadaNDaH paJcAGgulo vA dRSTaH / bhUrjapataveSTanaJca zaktayutkarSaNArtham // 26 // cakrapANiH - tvakkSIrItyAdau zrAvaNI tuNDikerI ca vidArIkandaH // 27 // * navamAmalakaM drAkSAm ityatra drAkSAM navAmAmalakIm iti cakrasammataH pAThaH /
Page #547
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2776 crk-sNhitaa| kSitakSINacikitsitama pRthag dazapalAn bhAgAn palAnyaSTau ca naagraat| yaSTAhasauvarcalayopilaM maricasya ca // kSIratailaghRtAnAca Ar3hake shrkraashte| kathite tAni cUrNAni dattvA vilvasamAn gur3An // kuryAt tAn bhakSayet kSINaH kSatazuSkazca mAnavaH / tena sadyo rasAdInAM vRddhayA puSTiM sa bindati // 28 // gokSIrAd dvavAdakaM sarpiH-prasthamikSurasAdakam / vidArIkharasAt prasthaM rasAt prasthaJca tattirAt // dadyAt sidhyati tasmiMzca piSTAnikSurasarimAn / madhUkapuSpakur3avaM piyAlakur3avaM tathA // navAmalakAdAnAM saptAnAM pratyekaM caNa samAMzaM milikhA dazapalaM nAgaracarNAdaSTapalaM yaSTImadhucaNasya dvipalaM sauvarcalalavaNasya ca dvipalaM maricacaNasya ca dviplm| etAni carNAni kRkhA sthApayet / gavyakSIrasyAdakaM Sor3azazarAvaM tilatailasya SoDazazarAvaM gavyapurANaghRtasya Sor3azazarAvaM zarkarApalazataJcaikatra pacet / tasmin kSIrakSaye tantulIbhUte kathite niSpannapAke sati tAni navAmalakAdicarNAni dattvAloDyAvatArayet / zIte madhu ca telaghRtayoH pAdikamaSTazarAvaM dattvA vilbamAtrAn palikAn gur3akAn kuryAt / sarpiguDAn samadhvaMzAn jagdhvA cAnu payaH pibedityukteH| tAMzca bhakSayedanu ca payaH pibet // 28 // aparasapigur3a: (3) gnggaadhrH-gokssiiraadityaadi| gokSIrAt dADhakaM dvAtriMzaccharAvam / ikSurasAdADhakaM Sor3azazarAvam / vidArIsvarasAt prasthaM catuHzarAvam / tattiramAMsarasAt prarathaM catuHzarAvam / purANagavyasapiH prasthamekatra pacet / sidhyati pAkena kSIrAdidravakSaye vakSyamANacarNa mizrAI kiJcidvasahitaghRtAvazeSe tasmin cakrapANiH-drAkSAmityAdau yaSTyAhasauvarcalayomilitvA dviplm| maricasya palamiti shessH| uktaM hi jatUkarNe-ghRtatailapayastrayADhake sitAtulAJca prapacya drAkSAvidArIvRzvIrazatAvarIkRSNAzuNThIbalAdhAlIzca dazapalikAH prapacet / yaSTyAhArucakaJca plikmityaadi| kathita iti bhASayA kSINe eva kSIre cUrNaprakSepaM darzayati // 20 // For Private and Personal Use Only
Page #548
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11za adhyAyaH ! cikitsitasthAnam / 2777 kur3avAddhaM tugAnI*H khajarANAJca viNshtim|. pRthaga vibhItakAnAJca pippalyAzca caturthikAm // triMzatpalAni khaNDAcca madhukAt karSameva c| / tathA palikAnyatra jIvanIyAni dApayet // siddhe'smin kur3avaM kSaudrAcchIte dattvA ca modakAn / kArayenmaricAjAjI -palacUrNAvacUrNitAn // vAtAsRpittarogeSu kSatakAse kSayeSu c| zuSyatAM kSINazukrANAM rakta corasi saMsthite // kRzadurbalavRddhAnAM puSTivarNabalArthinAm / yonidoSakRtasrAva-hatAnAzcApi yoSitAm // ... garbhArthinInAM garbhazca sraveda yAsAM mriyeta vaa| dhanyA balyA hitAstAsAM zukrazoNitavarddhanAH // 26 // sarpiodakaH // ikurasena piSTvA punarimAn madhUkapuSpAdIn ddyaat| tathA jIvanIyAni daza pratyekam addhapalikAni carNayikhA dApayet / siddha pAke'vatArya zIte sati kSaudrAt kur3avaM dattvA modakAn akSamitAn kaaryet| kRlA tAn modakAn maricacUrNajIrakacUrNayoH palenAvacUrNitAn vahimra kSitAn kaaryediti| teSAmekaikaM jagdhvA payo'nupivet / madhUkapuSpacUrNa kur3avaM ctuHplm| tathA piyAlaphalacaNa kur3avaM catuHpalam / tugAkSI- dve pale / khajUrANAM guhakAn viNshtim| vibhItakAnAM gur3akAMzca viNshtim| pippalIcUrNasya caturthikAM palamekam / khaNDAt triNshtplaani| yaSTImadhukacarNAt karSamekaM dadyAditi puurvennaanvyH| vAtAsRgityAdyAzIH // 29 // srpimodkH|| cakrapANiH-gokSIrAdityAdau gokSIramAnaM kAraNatayocyate na ghRtapAkaH / tathAhi sati prakSyepyacUrNema modakA na bhveyuH| caturthikA palam // 21 // For Private and Personal Use Only
Page #549
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2778 crk-sNhitaa| takSINacikitsitam, vastideze vikuLaNe strIprasaktasya maarute| vAtaghnAn vRhaNAn vRSyAn yogAMstasya prayojayet // 30 // zarkarApippalIcUNaH sarpiSA mAdiveNa c| saMyukta vA zRtaM kSIraM pibet kAsajvarApaham // 31 // phalAmlaM sarpiSA bhRSTaM vidArIkSurase zRtam / strISu kSINaH pibeda yUSaM jIvanaM vRhaNaM param // 32 // saktUnAM vastrapUtAnAM manthaM caudraghRtAnvitam / yAvanna sAtmyo dIptAgniH catakSINaH pibennrH||33|| jIvanIyopasiddhaM vA jAgalaM ghRtbhrjitm| rasaM prayojayet kSINe vyaJjanAthaM sazarkaram // gaGgAdharaH-strIprasaktakSINasya vizeSacikitsitamAha-vastidaza ityaadi| strIprasaktasya mArute vastideze vikurvANe vikRti prApnuvati tasya vAtaghnAdIna yogAn prayojayet // 30 // gaGgAdharaH-tAn yogaanaah-shrkretyaadi| zRtaM kevalaM dugdhamaddhAvartitaM kRtA tatrAnurUpaM pippalIcarNa zarkarAzca saMyojya pibet| sarpiSA saMyuktaM vA tat kSIraM, mAkSikeNa saMyuktaM vA pibet // 31 // gnggaadhrH-phlaamlmityaadi| shusskbdraamlkaaylphlm| vidArIrasekSurasayoH samAnAMzayoH zRtaM pakvaM mudgAdiyaSaM zuSkabadarAdInAM phalAmlaM kRkhA taghRte sambhRSTaM strISu kSINaH pivet // 32 // gnggaadhrH-sktnaamityaadi| vastrapUtAnAM yavasaktUnAM jalanAlor3ito manthaH, taM kSaudraghRtAnvitaM yAvat kSatakSINaH na sAtmyaH syAna ca dIptAgniH syAt tAvat pivet| sAtmye dIpte cAnau tyajet // 33 // ___ gnggaadhrH-jiivniiyetyaadi| jIvanIyadazakakAthe jAGgalamAMsaM paktvA siddhaM rasaM ghRte bharjitaM sambhRSTaM sazarkaraM kSINe'nvaka tAn vyaJjanArtha prayojayet / cakrapANi:-vikurvANa iti zUlAdivikAraM ku.vaanne| zarkaretyAdau prakSepanyAyena dhIre For Private and Personal Use Only
Page #550
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1za adhyAyaH cikitsitsthaanm| 2776 gomahiSyazvanAgAjaiH kSIremIMsa rsaistthaa| yathAgni bhojayed yUSaiH phalAmlaghRtasaMskRtaiH // 34 // dIpte'nau vidhireSa syAnmande dIpanAcanaH / yakSmiNAM vihito grAho bhinne zakRti ceSyate // 35 // palikaM saindhavaM zuNTho dvaca sauvarcalAt ple| kur3avAMzAni vRkSAmlaM dADima patramaJjakAt // ekai maricAjAjyo dhAnyakAd dve cturthike| zarkarAyAH palAnyatra daza dve ca pradApayet // kRtvA caNaM tato mAtrAmannapAne prayojayet / rocanaM dIpanaM balyaM pAArtizvAsakAsanut // 36 // saindhavAdicUrNam / gomhissyshvetyaadi| kSINe strIprasaGgAt kSINe'vale gavAdInAmanyatamakSIra* ranyatamamAMsamAMsarasA phalAmlaghRtasaMskRta mugAdiyUpairvA kSINarogiNaM bhojayet // 34 // ___ gaGgAdharaH- diipte'naavityaadi| dIpte'nau tveSa jAGgalarasAdibhirbhojanavidhiruktaH syAnmande'nau tu dIpanapAcano vidhiH| bhinne zakRti yo yakSmiNAM grAhI yogo vihitaH sa eva kSINarogiNo bhinne zakRtISyate // 35 // gnggaadhrH-diipnpaacnyogaanaah-plikmityaadi| saindhavaM palika, zuNThI ca palikA, sauvaccalAt dve ca pale, vRkSAmlaM tintiDIkaM pakvaM dADimakhaka ajjakAt tulasyAH patramityetAni pratyekaM kur3avAMzAni, maricA. jAjyoreka palaM, dhAnyakAt dve caturthike dve pale, zakarAyA dvAdaza palAni padApayet / sarvamidaM cUrNa kRtA'nasAdhane pAne ca tato mAtrAM prayojayet // 36 // sandhavAdicUrNam / zarkarAdiprakSepaH / vastrapUtAnAmiti vastrAntarAlapasitAnAm / mande 'gnau yakSmiNAM yo (dIpanapAcanaH) vihitaH, bhinne zakRti ca yo grAhI sa vidhiriSyata iti jJeyam // 30-35 // cakrapANiH-palikamiti palamAnam // 36 // For Private and Personal Use Only
Page #551
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2760 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir caraka saMhitA | ekA Sor3azakA dhAnyAda dve 'jAjyajamodayoH / tAbhyAM dAr3imavRtAmlaM dvidvi : sauvarcalAt palam // zuNThAH karSa dadhittharaya madhyAt paJca plAni ca / taccUrNa Sor3azapale zarkarAyA vimizrayet // SAr3avo'yaM pradeyaH syAdannapAneSu pUrvavat / mandAnale zakruddha de yadimaNAmagnivarddhanaH // 37 // SAr3avaH // [kSatakSINacikitsitam pivennAgabalAmUlamarddhakarSa vivarddhanam / palaM kSIrayutaM mAsaM nIravRttiranannabhuk // eSa prayogaH puSTaprAyurbalArogyakaraH paraH / maDUkaparyA kalpo'yaM zuNThImadhukayostathA // 38 // gaGgAdharaH - eketyAdi / por3azikA palaM dhAnyAt / ajAjyajamodayoH dve dve Sor3azake dve dve pale, dAr3imavRkSAmlaM tAbhyAM Sor3azikAbhyAM dvidviriti dAr3imatvakaca catuHpalaM, vRkSAmlaJca catuHpalaM, sauvarcalAdekaM palam, zuSTyA karSa, dadhitthasya madhyasthazasyaM paJcapalaM, zarkarAyAH Sor3azapalam / ityetat sarvvaM vimizrayet / ayaM SAr3avo nAma kSINe bhinne zakRti dIpanapAcano'nnapAne pUrvvavat pradeyaH syAditi // 37 // saindhavAdiSAr3avaH / gaGgAdharaH - strIprasaGgakSINasya yogAntaramAha - pibedityAdi / nAgabalA gorakSataNDulA tasyA mUlalaka cUrNamaddhe karSamArabhya vivarddhanaM palaM yAvat / kSIrayutaM tadAlor3anAhaMkSIrayutaM mAsaM triMzadhinaM pivet / kSIravRttiranannazuk syAt, annaM na bhuJjIta kevalaM kSIraM pIkhA varttata / prathamadinamekatolakam / dvitIye dvitolakam / ityevaM pratidinamekaikatolakaM cUrNa varddhayeda dugdhaJca tadAlor3anayogyaM varddhayediti palaM yAvat / tato navamAdiSu palameva / pratidinam For Private and Personal Use Only cakrapANi: SoDazikA palaM dADimavRkSAmlam / dvirddhiriti pUrvadvipalApekSayA dviguNaM pratyekaM catuHpalatvaM darzayati / pUrvavaditi pUrvayogasamA mAnaphalatAmAha / ala jatUkarNaH - palike dhAnyakara cake / at arrest | zuSTyAzca karSaH / kapitthadAr3imavRkSAglAnAM kur3avamityAdi // 37 // cakrapANiH - nAgabaletyAdI arddhakaprabhRti arddhakapaNena varddhitaM palaM mAsamekaM peyam /
Page #552
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11za adhyAyaH ] . cikitsitasthAnam / 2781 yadyat santarpaNaM zItamavidAhi hitaM lghu| annapAnaM niSevyaM tat kSatakSINaiH sukhaarthibhiH|| yaccoktaM yakSmiNAM pathyaM kAsinAM raktapittinAm / taca kur2yAMdavekSyAgniM vyAdhi sAtmyaM balaM tathA / upekSite bhavet tasminnanubandho hi yakSmaNaH / prAgevAgamanAt tasya tasmAt taM tvarayA jayet // 39 // tatra shloko| kSatakSayasamutthAnaM sAmAnyaM pRthagAkRtim / asAdhyayApyasAdhyatvaM sAdhyAnAM siddhireva ca // iti / ( nAgavalAkalpaH / 0 ) maNDakapA ityaadi| maNDakaparNI maJjiSThA dantI vA, tasyA api nAgavalAvat tolakamArabhya pratidinaM tolakaikaddhayA dugdhena pivedanannabhuk kSIramAtravRttireva syAt / tathA zuNThIyaSTImadhukayoH pratyeka kalpo naagblaavt| puSTayAyulArogyakaraH para iti // 38 // gnggaadhrH--ydydityaadi| santarpaNaM zItamavidAhi laghu hitazca yada yadannapAna tat kSatakSINairuraHkSatibhiH kSINazca sevymiti| yaccoktamityAdi spaSTam / upekSita ityaadi| tasmin kSate kSINe copekSite sati hi yasmAt yakSmaNo'nubandho bhavet tasmAd yakSmaNa AgamanAt pUrva kharayA taM kSataM kSINazca jayediti // 30 // kevalaM kSIravartinAm / uktaM hi jatUkarNa-nAgabalA samUlArddhakarSavRddhA palamAnA mAsaM peyA kSIramAtravRttiriti // 38 // cakrapANiH-zotaJcApi sparza / "vAntikAri" vidAhi bhavati tadarthamavidAhi ityuktam / kSatakSINasya tvarayA pratikartavyatAmAha-upekSita ityAdi / tasyeti yakSmaNaH // 39 // 349 For Private and Personal Use Only
Page #553
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2782 crk-sNhitaa| [kSatakSINacikitsitam uktavAn jyeSThaziSyAya ksstkssiinncikitsite| tattvArthavid vItatamo-rajomohaH punrvsuH||40|| ityagnivezakRta tantre carakapratisaMskRte cikitsitasthAne kSatakSINacikitsitaM naamaikaadsho'dhyaayH|| 11 // gaGgAdharaH-abhyAyAthasaMgrahazlokAvAha-tatra shlokaaviti| kSatakSINacikitsite'sminnadhyAye, jyeSThaziSyAyAmivezAyeti // 4 // iti vaidyazrIgaGgAdharakavirAjakaviratnaviracite carakajalpakalpatarau SaSThaskandhe cikitsitasthAnajalpe kSatakSINacikitsitajalpAkhyA ekAdazI zAkhA // 11 // cakrapANi:-saMgrahe sAmAnyapRthagiti kSatotthasya kSayotthasya ca uro virujyate ityAdi pRthaga. lakSaNaM kRtam // 40 // iti mahAmahopAdhyAyacarakacaturAnanazrImaccakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM caraphatAtparyaTIkAyAM cikitsitasthAnavyAkhyAyAM kSatakSINacikitsitaM nAmaikAdazo'dhyAyaH // 11 // For Private and Personal Use Only
Page #554
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dvaadsho'dhyaayH| athAtaH zvayathucikitsitaM vyAkhyAsyAmaH, ___ itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // bhiSagvariSThaM surasiddhajuSTaM muniindrmtraatmjmgniveshH| mahAgadasya zvayathoryathAvat prakopacihnaprazamAnapRcchat // 2 // tasmai jagAdAgadavedasindhuH pravartanAda vipravaro-8-'trijastAn / vAtAdibhedAt trividhasya samyanijAnijaikAGgajasarvajasya // 3 gaGgAdharaH-cikitsitoddezAnukramAt kSatakSINacikitsitAdanantaraM zvayathucikitsitamAha-athAta ityaadi| pUrvavat sarca vyAkhyeyam // 1 // gnggaadhrH-puraavRttmaah-bhissgvrisstthmityaadi| surasiddhAbhyAM juSTaM sevitam / anyAtmajaM kRSNAtriputraM punarvasuM guru ziSyo'gnivezo mahAgadasya zvayathoH prakopacihnaprazamAna yathAvat praNAmAdipUrvakamapRcchat // 2 // gaGgAdharaH-tasmai ityaadi| tasmai shissyaayaagniveshaay| tena pravattanAt tAn zvayathorvAtAdibhedAt trividhasya nijAnijaikAGgajasaGgijasya samyak prakopaNAdIn agadavedasindhurAyurvedasindhuratrijo vipravaro jagAda // 3 // cakrapANiH-zratakSINe marmopaghAto bhavati, zothe'pi marmopaghAtaH kAraNaM, tena samAnahetutayA kSatakSayamanu shothcikitsitmucyte| juSTamiti sevitm| prakopayatIti prakopo heturityarthaH / kiMvA kAryakAraNayorabhedopacArAt prakopazabdena shvythkaarnnmucyte| rUpazabdena rUpapUrvarUpayoH grahaNam, tena sarvatvagAzritatvena tacchamanaM cikitsocyate // 1 // 2 // cakrapANiH-agadArtha ArogyArtho yo vedo'gadavedaH, sa eva gambhIraprasannatvAt sindhuriSa sindhustasya pravartane'dripravaro himAlaya iva ityrthH| yathA himAlayo naGgAyAH pravartakastathA atijo'pi agnivezapravartaka ityrthH| tAniti prakopAdIn, yAn ziSyaH pRSTavAn / ekAGgajasarvajasyetyatra sarvajazabdena sarvazarIrasya grahaNaM kartavyam, ekAgajazandena / sAmAnyena zarIrAvyApakasya grahaNam ; tena sarvAgAvAvayavAzritatvaM yat vaividhyaM vaktavyaM tatraikAGgajenArddhagAtAzritAvayavAdigrahaNaM karttavyam // 3 // * pravartanAdripravaraH iti ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #555
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2784 crk-sNhitaa| {zvayathucikitsitam zuddhayAmayAbhaktakuzAbalAnAM nArAmlatIkSNoSNagurUpasevA / dadhyAmamRcchAkavirodhiduSTa-garopaspRSTAnnaniSevaNazca // azAMsyaceSTA na ca dehazuddhirmammopaghAtA viSamA prsuutiH| mithyopacAraH pratikarmaNAJca nijasya hetuH zvayathoH pradiSTaH // 4 gnggaadhrH-shuddhgraamyetyaadi| zuddhirvamanAdiH, Amayo rogaH, abhaktamanannam ; taH kRzAnAmabalAnAJca kSArAdisevA shvythohetuH| evaM zuddhagrAmayAbhaktakazAbalAnAmiva dadhyAdinipevaNazca kshcit| zuddhagrAdikRzAbalAnAM kSArAdisevA shvythohtuH| dadhyAdiniSevaNaJca taditarasya janasya zvayathoheturiti / annasya dadhyAdipratyekenopasRSTatvam / AmamRd apakamRt / virodhidravyaiH kssiirmtsyaadibhirupsRssttaannm| duSTaM svaguNavyApannaM vaataatpjlaadiyogaat| garaM sNyogvissm| anyarogaiH kRzAnAmabalAnAzca kSArAdisevA zvayathuheturaNAMsi tu svayameva zvayathuhetuH / aceSTA niSkriyatA, na ca dehazuddhirmalasaJcaye sati karttavyAyAM dehazuddhau na ca dehazuddhiH kriyte| mammopaghAtaH saptottaramarma zatasyAnyatamopaghAto vAhyahetudaNDAdibhireva, tena doSakopAt shvythurbhvti| trizothIye sarveSAM zothAnAM doSatrayajeSu trissvevaantrbhaavvcnaat| tadyathA-"trayaH zothA bhavanti vaatpittshlessmnimittaaH| te punardvidhA nijAgantubhedaina" iti| Agantuzotho yadyapi yathAsvaM hetujairvyaJjananijavyaJjanaikadezaviparItairAdAvupalabhyate ityata Agantuja ucyate, pazcAdavazyaM yathAvadoSairanuvadhyata eveti traya eva zothA bhavanti / tasmAdiha mammopaghAto naabhyntrdosskRtH| ihApi vAtAdibhedAt trividhasyeti vacanAt / daNDAdyabhighAtastu ya Agantuzothasya hetuH, sa vAhyatvaco dUSayitA vakSyate'traiva / tataH zothastatkSaNameva jAyate'yantu mammaupaghAtaH zothaM na kurvannAdau doSaM kopayati tato doSaH zvayadhuM karotIti / viSamA prasUtirakAle garbhaprasavaH / cakrapANiH-zuddhirvamanAdi zodhanam, AmayA jvarAdayaH, abhaktamabhojanaM viguNaJca bhojanaM viruddhaM bhojanaM taiH kRzAnAmabalAnAJca kSArAdisevA nijasya zvayorheturiti yojyam / dadhyAdi tu svatantrameva hetuH| Amamapakva, duSTaM doSakArakam / na ca dehazuddhiriti zodhanAha'pi doSe dehaashuddhiH| mopaghAta iha doSakRta eva jnyeyH| vAhyahetujastu mamrmopadhAta Agantuhetureva / viSamA prsuutirkaalgrbhptnaadikaa| pratikarmaNAmiti vamanAdInAma / mithyopacAra iti asmygupcaarH||4||. For Private and Personal Use Only
Page #556
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 12za adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / 2785 vAhyAstvaco dUSayitAbhighAtaH kASThAgnizalyAzmaviSAyasAdyaH / AgantuhetuH Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir -trividho nijazca sarvvArddhagAtrAvayavAtitvAt // vAhyAH sirAH prApya yadA kaphAsTak - pittAni sandUSayatIti vAyuH / tairbaddhamArgaH sa tadA visarpannutsedhaliGgaM zvayathuM karoti // 5 // Urddha sthitairuddha madhazca vAyoH sthAne sthitairmadhyagataizca madhye / 6 mithyopacAraH pratikarmmaNAM vamanAdInAmayathAvatprayogAnmithyAsaMsarjanAcca nijasya zvayathordoSajasya zvayathorhetuH pradiSTaH // 4 // gaGgAdharaH - AgantuzvayathuhetumAha-vAhyAstvaca ityAdi / kASThAgnizalyAdya - strizothIyoktacchedana bhedanAdair vAhyasvaco dUSayitA yo'bhighAto nAdau doSANAM dUSayitAsa AgantuzvayathuhetuH / nijazva trividho vAtapittakaphAkhyaH zvayathuhetuH sarvvArddhagAtrAvayavAbhipretatvAd vAhyAH sirAH prApya vAyuryadA kaphAsRkapittAni sandUSayatIti tadA svapitaiH kaphATaka pittavarddhamArgaH san savAyurvisarpan sarvvAdigAtre carannutsedhalakSaNaM sphItalakSaNaM zvayathuM karoti / iti bhedaH / sphItabhAvaH zvayathoH sAmAnyalakSaNamiti samprAptiH / / 5 / / gaGgAdharaH- Uddha sthitairityAdi / doSaiH zothArambhakaiH zarIre UrddhAGgasthitaiH Urddha zvayathuH syAt sa ca tadAkhya UDa zvayathurnAma / vAyoH sthAne'gho'Gga cakrapANiH - vAhyA ityAdinAgantu zothahetumAha / bAhyA ityagambhIrAH / etena gambhIratvagdUSakatvaM zothasya na bhavati / tvaca iti karmmapadaM halantam / dUSayitA abhighAtavizeSeNa kASTAgnyazamyazmaviSakAraNakaH / Adizabdo hi kAraNavAcI / tena kASTAdikAraNamabhidhAta ityarthaH / kASTAdezca saMkSepoktyA dantAdInAmapyupalakSaNA jJeyA / kiMvA AdizabdaH prakAravAcI, tena kASThAdikRto'bhighAtaH kASThAdizabdenocyata iti kRtvAbhighAtena samaM samAnAdhikaraNaM jJeyam / Agantuheturiti chedaH / vividha iti sarvvArddhagAlAvayavAzritatvena nijastrividhaH / cakArAt Aganturapi yathoktabhedAt vividha ityarthaH / zirA ityAdi samprAptikathanam / vAhyA zirA iti zirAzabdena srotasAM sAmAnyena grahaNam / baddhamArga ityAvRtamArgaH / utsedhenAvyabhicAriNA liGgayata ityutsedhaliGgaH // 5 // cakrapANiH - Urddha sthitairityAdinA viziSTazodhAnAM samprAptivizeSamAha / mitra:prabhRti Urddha zarIre / adha iti pakvAzayaprabhRti vAyoH sthAne pakkAzaye / madhyagataiH ityura: d For Private and Personal Use Only
Page #557
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2786 crk-sNhitaa| [zvayathucikitsitam sarvAGgaiH savvagataiH kvacitsthai doSaH kvacit syAt zvayathustadAkhyaH // 6 uSmA tathA syAd davathuH sirANAmAyAma ityeva ca pUrvarUpam / sarvastridoSo'dhikadoSaliGgastacchabda-8-mApnoti bhissgjitshc||7 sagauravaM syAdanavasthitatvaM sotsedhamuSmAtha sirAtanutvam / salomaharSAGgavivarNatA ca sAmAnyaliGga zvayathoH pradiSTam // 8 // sthitaiH dossairdhHshvythrnaam| madhyagatairantarAdhisthitaH doSairmadhye zvayathuH syAta sa ca mdhyshvythurnaam| sarvagataiH sarvAGgagatairdoSaiH sarvAGgagaH zvayathunAma / ityevaM yatra kacitsthaidoSaiH yatra kacidane zvayathuH syAt sa ca zvayathustadAkhyastattadaGgazvayathurnAma syAditi // 6 // gaGgAdharaH-zvayathupUrvarUpamAha-uSmA tthetyaadi| zarIrasyoSmA bhavati, tathA davathurupatApaH syAt, sirANAmAyAmo dIrghAbhAvaH syAdityeva ca zvayathoH pUrvarUpaM syaat| saH zvayathutridoSastatra yaH zvayathuryasya doSasyAdhikaliGgo bhavati sa tadadhikadoSaliGgaistacchabdaM tddossjsNjnyaamaanoti| bhiSagajitamauSadhazca tadadhikadopaharaNamAmoti pratikriyAyAmiti // 7 // gnggaadhrH-sgaurvmityaadi| anavasthitatvaM zothasya gauravazca sotsedhazca uSmA cAGgasya sirANAM tanukhazca kRzatvaM lomaharSazcAGgavivarNatA ca sarcasmin zvayathau bhavatIti zvayathoH sAmAnyaliGgamidamiti // 8 // pkvaashymdhygtaiH| kvaciditi knntthtaalvaadideshe| tadAkhya iti galazotha iti zabdAkhya iti / kiMvA UrddhazothAdhaHzotha ityAdizabdAkhya iti sarvatra yojanIyam // 6 // cakrapANiH-uSmetyAdinA puurvruupmaah| davathustApaH / tatheti cakSurAdibhyaH / sirANAmAyAma iti siraaprsrnnm| sarvazothAnAM tridoSajatve'pi vAtajAdivyapadezo vAtajA cikitsA yathA bhinnA bhavatIti nirdeSTumAha-sarva ityaadi| adhikAni vAdhikasya doSasya liGgAni itydhikdosslinggH| tatsaMjJamiti adhikadoSasaMjJaM vAtajo'yamityAdikaM prApnoti, tadA bhiSAjitazcAdhikadopaliGgaH praapnoti| adhikadoSaliGgaprayukta cikitsitabhedaM prApnoti ityarthaH // 7 // cakrapANiH-sagauravamityAdinA sAmAnyaliGgaM paThati // 8 // * tatsaMjJamiti cakrataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #558
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2787 12 adhyAyaH] cikitsitsthaanm| calastanutvaka paruSo'ruNo'sitaH prsupti-ch-hrssaartiyuto'nimitttH| prazAmyati pronnamati prapIr3ito divA balI ca zvayathuH samIraNAt // 6 // mRduH sagandho'sitapItarAgavAna bhrmjvrsvedtRssaamdaanvitH| ya uSyate sparzaruga-+-virAgakRt sa pittazotho bhRzadAhapAkavAn // 10 // gaGgAdharaH-cala ityaadi| samIraNAt vAtAdhikatridoSAjjAtaH zvayathazcalaH sthAnAt sthAnAntaraM clti| aruNo vA'sito vaa| prasuptiH sprshbodhaabhaavH| haSaH shothsthaanhrssH| ativednaa| taiyuktaH syAt / animittataH prshaamyti| prapor3ito'GgalyAdinA prapIr3ane nimnaH sannacirAdunnamati / divA balI balavAn bhavati rAtrau prazAmyatIti // 9 // gnggaadhrH-mRdurityaadi| yaH zotho mRduH, zarIrasamagandhaH, asitapItarAgavAna, bhramAdyanvitaH, uSyate uSNaH, sparze ruga yatra, akSirAgakRta, bhRzadAhavAn bhRzapAkavAn sa pittshothH|| 10 // cakrapANiH-cala ityAdinA vAliGgamAha / tnutvgitybhltyk| asita iti kRssnnH| suSuptiH sprshaajnyaanm| harSo raNaraNiketi khyAtA vedanA, kiMvA romaharSaH / animittataH prazAmyatIti vAyozcalasvena kadAcit nimittena vinApi lIno bhvti| kecit nimittata iti paThanti, tena snehoSNamardanAdinA prazAmyati, sa ca vAtika iti| promamatIti sampIr3anAnantaramevonnati // 9 // cakrapANiH-mRdurisyAdinA pittazothamAha / suSyata iti dyte| asparzasaha iti sparzanaM ne sahate // 10 // * prasupti ityatra suSupti iti cakraH / + sparzaruginyatra asparzasahaH iti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #559
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2788 caraka saMhitA | guruH sthiraH pANDurarocakAnvitaH praseka nidrAvamiva himAnyakRt / sakRcchrajanmaprazamo nipIr3ito na connameda rAtrivalI kaphAtmakaH // 11 // kRzasya rogairabalasya yo bhave dupadravamapUrvakaryutaH / sahanti mamrmAnugato'tha rAjimAn parisraveddhInavalasya sarvvagaH // 12 // gaGgAdharaH-- gururityAdi / yaH zotho guruH sthiro na calati, praseko mukha srAvaH, kRcchrajanmA cireNa jAyate, yaH zotho'GgalyAdibhirnipIr3ito nimna eva saMcirakAlaM varttate na connamet, rAtrivalI rAtrau varddhate sa zothaH kaphAtmakaH // 11 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ zvayathucikitsitam gaGgAdharaH- kRzetyAdi / kRzasya janasya rogarabalasya ca janasya yaH zotho vamipUrvaka myAdibhirupadravaiyukto mammanugatazca sa hanti zothinam / atha hInabalasya rAjimAn yaH zothaH sarvvAGgagaH parisravet sa taM zothinaM hanti // 12 // For Private and Personal Use Only 1 cakrapANiH- gururityAdinA kaphazothamAha / arocakAnvita iti arocakavyAdhisahacArI | kRcchrajanmaprazama iti cirotpattivinAzaH / rAbilI kaphAtmaka iti rAvau strotorodhajena dehakledenAceSTayA ca kaphasya vRddhatvAt tajjanitazotho balavAn bhavati / divA na bhavati, fear tu sphuTasrotasi zarIre ceSTAyukte na kapho balI bhavati / divA ca kaphazothastu hIyate // 11 // cakrapANiH - saMpratyasAdhyasAdhyabhAgamAha- kRzasyetyAdi / pUrvariti vizothIye "chaddiH zvAso'rucistRSNA jvarAtIsAra eva ca / suptiH zoSaH sadaurbalyaH zothopadrava saMgrahaH // " ityanenoktaH / marmAnugato rAjimAniti ca pRthak lakSaNam / parisravannityAdi ca pRthak pRthagasAdhya lakSaNam // 12 //
Page #560
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2786 ahInamAMsasya ya ekadezajo navo balasthasya sukhaH sa sAdhane / nidAnadoSataviparyayakramarupAcaret taM baladoSakAlavit // 13 // athAmajaM lar3anapAcanakramavizodhanasalvaNadoSamAzritam / zirogataM zIrSavirecanairadho-virecanairddha madhastathoddhagam // upAcaret snehabhavaM virunaNaiH prakalpayet snehavidhiJca rukssje| vibaddhaviTke'nilaje nirUhaNaM ghRtantu pittAnilaje satitakam // gnggaadhrH-ahiinetyaadi| ahInamAMsasyAkRzasya ya ekadezajaH zodhaH / yA navo nUtanaH svalpakAlajAtaH balasthasya janasya bhavati sa zothaH sAdhane sukhaH / taM yathA sAdhayet tadAha-nidAnaviparyayadoSaviparyayaviparyayaH kramaistaM sAdhane mukhaM zothaM baladoSakAlavid vadya upAcaret // 13 // gnggaadhrH-athaamjmityaadi| nidAnaviparyakrama essH| Amajam apAkajAtaM zothaM lmnpaacnkrmrupaacret| ulvaNadoSamAzritaM zothaM vizodhanairvamanavirecanAdibhirupAcaret / zirogataM zothaM zirovirecanairupAcaret / Uddha gaM shothmdhovirecnrupaacret| tathA'dhaHzothamUrddha virecanarupAcaret / snehabhavaM zothaM virukssnnrupaacret| rukSaje zothe snehavidhi prklpyet| evamanilaje zothe vibaddhaviTke nirUhaNaM prakalpayet / pittAnilaje zothe cakrapANi:--ahInetyAdinA sukhsaadhylkssnnmucyte| kRcchrasAdhyalakSaNaca sukhasAdhya. lakSaNAsampUrNa tAyAM jnyeym| zvayathozca hetulakSaNAni vizothIyoktAnyapi prakaraNAt saMkSepeNa ihApi kthitaani| sAmAnyena cikitsaasuutrmaah-nidaanetyaadi| nidAnAdiviparItakramaiH lkhnaadibhirupaacredityrthH| baladoSakAlavidityanena nidAnAdeviparItA kriyA yuktA / balaM virAmAdibhedabhinnaM tathA dopaM tathA kAlaJca vyAdhyavasthArUpaM viditvA yA yujyate sA kartavyeti darzayati / nidAnetyAdau doSazabdena vAtAdayo gRhynte| Rtuzabdena ca nityagaH kAlaH, tanaiva tadviziSTavAcakatayA baladoSakAlaviditi vacanaM na punruktm| anye tu prathamena doSazabdena dUpyadhAtugrahaNam / kRtena prathamavyAkhyAnena doSazabdenaiva dUSyasyApi doSAdhArasya grahaNaM jJeyam // 13 // cakrapANiH-Amajamiti ekdossjnitm| apakvatA ca prAyo doSANAM prathamadRSTau bhavati / namairityupakramaiH / adhovirecanarupAcaret uI jamityuktam / uddhaharairiti vamanaiH / satitakaM ghRtamiti 350 For Private and Personal Use Only
Page #561
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2760 crk-sNhitaa| [ zvayathucikitsitam payazca mUrchAratidAharSite vizodhanIye tu samUtramiSyate / kaphAtthitaM kSArakaTUSNasaMyutaH samUtratakrAsakyuktibhirjayet // 14 // grAmyAbjAnUpaM cha pizitalavaNaM zuSkazAka navAnnaM gaur3a piSTAnna dadhi sakuzaraM vijjalaM madyamamlam / dhAnA vallUraM samazanamatho guvasAtmyaM vidAhi khapnaJcArAtrau zvayathagadavAn vajjayenmathunaJca // 15 // satiktakaM ghRtaM prakalpayet / tatra pittAnilaje zothe mUrchAratidAhatarSite payazca prklpyet| mUrchAratidAhatarSite zodhanIye zothini samUtraM paya iSyate / kaphotthitaM zothaM kSArakaTUSNasaMyutaiH kaphaharaiH dravyajeyet / samUtraistakrayogaH samUtrarAsavayogaizca jyet| yuktiyogaH // 14 // gaGgAdharaH-zophasya nidaanvjnmaah-graamyetyaadi| grAmyAbjAnUpaM pizitaM chAgameSamAMsaM grAmyaM matsyakUrmAdimAMsamAja mahiSavarAhAdi maaNsmaanuupm| lavaNazca kSAramRdaM paktvA yallavaNaM sAdhyate tadagrAmyaM lavaNam, pAMzusAmudrasaindhavAdilavaNamAbjaM zAmbharIprabhRti lvnnmaanuupm| navAnnaM nUtanadhAnyAnnaM gaur3a gur3avikRtaM zarkarAdidravyaM kRzarA tilapiSTaM vijjalaM picchiladravyaM kaccAAdidravyaM madyasyAmlatve'pi pRthagabhidhAnaM vizeSeNa vajanArtham / amlaM jambIrAdikaM dhAnA bhRSTayavaH vallaraM zuSkamAMsaM samazanaM vakSyate grhnniirogcikitsite| pathyApathyamihaikatra bhuktaM samazanaM matam iti / atho gurubhojanamasAtmyamazanaM vidAhi caashnm| arAtrau divAsvapnaM maithunaJca zvayazugadavAn varjayet // 15 // sAdhitaM ghRtam / pittAnilaja iti vAtapittajadvandve / mUrchAdaya iha saMjAtA yasya tasmin mUritidAhaptarSite / vizodhanIya iti mUrchAyukta eva vishodhniiyH| samUtamiti mUlasamabhAgam // 14 // cakrapANiH--(vAtya dinA nidAnadeva prAptaniSedhApi mahAtyayAvahakatvAdatyarthaniSedhopadarzanArthamAha 1) gaumiti gurUdhikAraM tasya vikAre Adhivayam / dhAnA aGkuritabhRSTayavAH / cAlU zuSkamAMsam / samazanaM pathyApathyayorekana bhojanam // 15 // * grAmyAnUpaM pizitalavaNaM zuSazAkaM navAnnaM gaur3a piSTa dadhi tilakRtaM vijalaM madhamalam / dhAnA vallUramazanamatho gudhvaMsAtmyaM vidAhi svapnaM rAtrau zvayathagavAn barjayenmera naJca // iti cakrasammataH paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #562
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2761 vyoSatrivRttiktakarohiNozca sAyorajaskAM triphlaarsen| potvA kaphotthaM zamayet tu zothaM gavyena mUtreNa harItakI c||16 harItakInAgaradevadAru sukhAmbuyuktaM sapunarnavaM vaa| sarva pibet triSvapi mUtrayukta snAtazca jINe pysaannmdyaat||17 punarnavAnAgaramustakalkAn prasthena dhIraH payasAkSamAtrAn / mayUrakaM mAgadhikAM samUlAM sanAgaraM vA prapibet savAte // 18 // dantItrivRttrASaNacitrakairvA payaH zRtaM doSaharaM pibennaa| dviprasthamAtrantu palArddhakaistaira vaziSTaM pavane sapitte // 16 // gaGgAdharaH-vyopetyAdi / vyoSyAdipaJcadravyacUNasamamekamayorajaH zodhitamAritapuTinaM lohacUrNa triphalArasena piilaa| gavyena mUtreNa harItakI ca cUrNitA pItA // 16 // gnggaadhrH-hriitkiityaadi| harItakyAditrayaM cUrNitaM sukhAmbuyuktaM pItaM harItakyAditrayaM sapunarnavaM vA carNitaM pItaM kaphotthaM zothaM zamayediti puurvennaanvyH| triSvapi zotheSu mUtrayuktaM sarva vyoSAdikaM yogacatuSka pivet / snAtazca tadoSadhe jIrNe payasAnnamadyAt // 17 // gaadhrH-punrnvetyaadi| punarnavAditrayaM pratyekamakSamAtraM kalkIkRtya piSTvA payasaH prasthenAmA'vazeSapakvena dugdhena dhIraH savAte zothe pibt| athavA savAte zothe mayarakAdicatuSka kalkarUpamakSamAtraM payasaH prasthenA vazeSa zRtaM payasA pibet // 18 // gnggaadhrH-dntiityaadi| dantImUlAdiSaTkaM payaso'STamAMzaM jalaM caturguNaM cakrapANiH-akha kaphadoSasva cikitsitatve prathamaM vyoSamityAdinA kaphazothacikitsAmAha / sAyorajaskAmiti anena mAritamevAna ayoraja icchanti rasAyane'pi mRtAyorajasa evaM prayogopadezAt / ayorajaH na samaM tulyamAnam, ayo hi duppariNAmaM tenAyaHprayoge'lpameva lohaM mAnAnusAreNa jJeyam / harItakyAdInAM kalkaH sukhAmbunA peyH| sapunarnavaM vA samiti hriitkyaadi| viSvapi vAtAdijeSu / snAtazcetyAdividhirante uktatvAt uktasarvaprayogeSu jJeyaH / punarnavetyAdau prasthamAnaM kSIramiti bahutvAt tadanubhuka peyam / mayUrakamityAdA. vapi pUrvayogaktiM kSIraM dravyamAnaJca jJeyam // 16-18 // cakrapANiH-palAIkairiti dvikrssmaanaiH| ava ca bheSajApekSayA bahutvAt stokakSIradAnaM kecidicchanti, sAdhanatvena karttavyamiti yathA kurvanti sa upAya iti vacanAt // 19 // For Private and Personal Use Only
Page #563
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2762 crk-sNhitaa| [zvayacikitsita sazuNThipotadru rasaM prayojyaM zyAmorubUkoSaNasAdhitaM vaa| tvagadAruvarSAbhumahauSadhairvA gur3a cikAnAgaradantibhirvA // 20 // saptAhamauSTrantvathavApi mAsaM payaH pibeda bhojnvaarivrjii| gavyaM samUtraM mahiSIpayo vA kSIrAzano mRtramatho gavAM vA // 21 // taka ribed vA gurubhinnavarcAH savyoSasauvarcalamAkSikaJca / gur3AbhayAM vA gur3anAgaraM vA sadoSabhinnAmavibaddhavarcAH // 22 // dattvA zRtaM tat payaH zothaharaM naraH pibet / tairdantyAdibhiH pratyekaM palArddhakaH payo dviprasthamAtramaSTazarAvaM nijjelaM paktvAviziSTaM tat payaH sapitte pavane zothe pivenA // 19 // ___ gnggaadhrH-sshusstthiityaadi| zuSThIpIta rasaM saMyojya payaH prayojyam / pItAruha ridraa| kAthavidhinA dvayaM niHkAthya tadrasaM dugdhena samena saMyojya pivet| athavA zyAmAdisAdhitaM payaH prayojyam / zyAmA trivat / payaso'STamAMzam / zyAmAditrayaM caturguNajale paktvA tat payaH prayojyaM sapitte pavane / khagAdibhirvA sAdhitaM payo'thavA cikAdibhitribhiH sAdhitaM payaH prayojyam // 20 // gaGgAdharaH-saptAhamityAdi / auSTra (mAMsam) athavA payaH kevalaM saptAhaM mAsaM vA sapitte pavane zothI bhojanavArivI pibet / athavA gavyaM payo gomUtrasahitaM bhojanavArivI saptAha mAsaM vA pibet / athavA bhojanavArivI gomUtra sahitaM mahiSIpayaH saptAhaM mAsaM vA sapitte pavane pibet / athavA gavAM mUtraM gavAM kSIreNAnnAzanaH saptAhaM mAsaM vA vArivI pibet // 21 // gnggaadhrH-tkrmityaadi| gurubhinnavarcAH zothI savyoSacarNAdikaM gavyadugdhajAtatakaM pibet / atha sadoSabhinnAmavibaddhavAH zothI gur3AmayAM samagur3amabhayAkalkaM bhakSayedathavA samagur3anAgarakalaM bhakSayet // 22 // cakrANi:-pItad devdaaruH| USaNaM maricam // 20 // cakrapANiH-bhojanavArivIti bhojanaM vAri ca tyaktavyamityarthaH / gavyamityAdAvapi gavAM mUtramityantena saptAhaM mAsameveti ca tathA bhojanavArivarjIti caanuvrtyti| samUtramityatra muulsmH| kSIrAzana iti saMbadhyate // 21 // 22 // For Private and Personal Use Only
Page #564
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2763 vir3a vAtasaGge payatA rasairvA prAguktamadyAdurubUkatailam / srotovibandhe'gnirucipraNAze madyAnyariSTAMzca pibet sujAtAn // 23 gaNDIrabhallAtakacitrakAzca vyoSaM viGga vRhatIdvayazca / dviprAsthikaM gomayapAvakena droNe pacet kUrcikamastunastu // tribhAgazeSantu supUtazItaM droNena tat prAkRtamastunA c| sitopalAyAzca zatena yuktaM lipte ghaTe citrakapippalobhyAm // vaihAyase sthApitamA dazAhAt prayojayaMstad vinihanti shophaan| bhagandarAzaHkrimikuTha mehaM vaivarNyakAryAnilahikanaJca // 24 // gnnddiiraadhrissttH| kAzmaya'dhAtrImaricAbhayAkSa-kSudrAphalAnAJca sapippalonAm / zataM zataM caudragur3At purANAt tulAntu kumbhe madhunA pralipte // gnggaadhrH--viddvaatetyaadi| yasya zothino vir3adhovAtazca na niHsarati sa uruvUkatailaM payasA grAmyAbjAnUpamAMsabhinnamAMsarasairvA pivet prAguktazca guDAbhayaM gur3anAgaraM vaadyaat| zothI malabahasrotovibandhe'nirucipraNAze ca madyAni pibet| sujAtAnariSTAMzca pibet // 23 // . gnggaadhrH-mdyprsiddhm| ariSTaM punraah-gnnddiiretyaadi| gaNDIraH smtthH| gaNDIrAdIni nava dravyANi milikhA dvimAsthikaM kuTTayitvA kUrcikamastuno droNe catuHSaSTi zarAve gokarISAgninA pacet / kUrcikaM dvividhaM takrakUrcikaM dadhikUrcikazca / "tapte payasitakrasya prakSepAt takra kUrcikam / dadhno'mlasya tu prakSepAjjAyate dadhikUccikam / " pAkena tRtIyAMzAvazeSe tat kathitaM kaccikamastu prAkRtamastunA dadhimastunA droNamitena saha sitopalAzatapalena ca saha yuktaM citrakapippalIbhyAM piSTAbhyAM lipte ghRtabhAvitaghaTe nikSipya vaihAyase zunyabhAge dazAhaparyantaM sthApayet // 24 // gaNDIrAdhariSTaH / gaGgAdharaH-kAzmayyetyAdi / kAzmayaM gambhArIphalam / kAzmarIkSudrAntAnAM SaNNAM phalAnAM pippalyAzca pratyekaM zataM zataM gur3aka purANAt kSaudragur3At tulA cakrapANiH-kurcikamastuna ityasa danA saha payasi pakvaM yanmastu tat kurcikamastu / kevalasya dabho yanmastu tat praakRtmstu| vaihAyase ityantarikSe // 23 // 24 // For Private and Personal Use Only
Page #565
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2764 crk-sNhitaa| [zvayathucikitsitam saptAhamuSNe dviguNantu zIte sthitaM jaladroNayutaM pibennaa| zothAn vibandhAn kaphavAtajAMzca nihantyariSTo'STAto'gnikuJca // 25 - assttshto'rissttH| punarnave dve ca bale sapAThe vAsA gur3a co saha citrakeNa / nidigdhikA ca tripalAni paktvA droNAvazeSe salile ttstu|| pUtvA rasaM dve ca gur3At purANAt tule madhuprasthayutaM suzItam / mAsaM nidadhyAda ghRtabhAjanasthaM paNe yavAnAM paratazca mAsAt // cUrNIkRtaira palAMzikaistaM hematvagelAmaricAmbupatraH / gandhAnvitaM kSaudraghRtapradigdhaM jINe pibeda vyAdhibalaM samokSya // hRtpANDurogaM zvayathaM pravRddhaM plIhavarArocakamehagulmAn / bhagandaraM SaD jaTharANi kAsaM zvAsaM grhnnyaamykusstthknndduuH|| sarva tajjaladroNayutaM golayitA madhunA pralipte kumbhe uSNakAle vaMzAkhAdiSu SaTsu mAseSu saptAhaM sthitaM zIte kAttikAdiSu padasu mAseSu dviguNaM catudazAha sthitaM nA naraH pibet // 25 // kaashmaadyaarissttH| __ gaGgAdharaH-punarnave ityAdi / dve punarnave / ve ble| punanevAdinidigdhikAntAni nava dravyANi pratyekaM tripalAni kSodayitvA caturdoNe salile paktvA droNAvazeSe salile taM rasaM pUkhA tatra purANAda gur3Ada dve tule mizrayikhA tat suzItaM yadA syAt tadA madhuprasthayuktaM catuHzarAvamadhuyuktaM ghRtabhAjanasthaM mAsaM triMzadinaM yavAnAM parNe parNamadhye tadaghRtabhAjanamAcchAdya niddhyaat| mAsAt paratazca taM rasaM hemAdikaizcUrNIkRtaiH pratyekamarcapalAMzayuktaM gandhAnvitaM punazca kSaudraghRtapradigdhaM mAnAnukte pUrvoktamAnamatra madhunaH prasthaM tatsAhacaryyAt pugaNagavyaghRtasyApi prasthamekIkRtya dAloDya pradigdhaM joNe pUrva dinAhAre prAtaH cakrapANiH-kAzmayaMtyAdau uSNa ityuSmakAle, dviguNamiti dvisaptAhaM zItakAle sthApyam / aSTapAta iti saMjJA kAzmaryAdisaptazataM melayitvA kRtatvAz2ajJa yA // 25 // cakrapANiH-punarnave dve ityAdau pratyeka dravyANAM vipliktvm| droNAvazeSavidhAnAca caturdoNaM jalasya jnyeym| tathAhi sati (yadi ) zeSeNa droNaH kAtho bhvti| yavAnAmiti For Private and Personal Use Only
Page #566
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 52za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 2765 zAkhAnilaM baddhapuroSatAJca hikAM kilAsazca hliimknyc| kSipraM jayed varNabalAyurojastejo'nvito mAMsarasAnnabhojI // 26 // punrnvaayrissttH| phalatrikaM citrakapippalI ca sadIpyakaM loharajo viDaGgam / / cUrNIkRtaM kaur3avikaM dviraMzaM kSaudra purANasya tulAM gur3asya / mAsaM nidadhyAda ghRtabhAjanasthaM yaveSu tAneva nihanti rogAn // 27 phltrikaadhrissttH| ye cArzasAM pANDuvikAriNAzca proktA hitAH zophiSu te'pyariSTAH // 28 // kRSNA sapAThA gajapippalI ca nidigdhikA citrakanAgarazca / sapippalImUlarajanyajAjI-mustaJca cUrNa sukhatoyapItam // kAle vyAdhivalaM samIkSya pibet / hRtpANDurogAdikaM kSipraM jayet / mAMsarasAnabhojI zothI varNAdyanvito bhavatIti zeSaH // 26 // punanevAriSTaH / gaGgAdharaH-phalatrikamityAdi / lauharajo mAritapuTitaM lauham / phalatrikAdInAmaSTAnAM caNa militaM kaur3a vikaM kSaudraM dviraMzaM dvikur3avaM purANasya saMvatsarAtItasya guDatya tulAmekIkRtya ghRtabhAjanasthaM yaveSu yavarAzimadhye mAsaM triMzadinaM niddhyaat| jAtaM tadariSTaM tAn hRtpANDurogAdIn rogAn nihanti // 27 // phltrikaarissttH| gaGgAdharaH-ye caarshsaamityaadi| ye cAriSTA arzasAM pANDavikAri. NAzcAriSTAH proktAste'pyariSTAH zophiSu hitA bhavanti / / 28 / / gaGgAdharaH-ityariSTAnuktvA zopha crnnmaah-kRssnntyaadi| kRSNA pippalI, ajAjI jIrakam / kRSNAdimustAntaM dazadravyaM cUrNa kRtA sukhoSNatoyena yvraasho| kSaudraghRtapradigdhe kumbhe kRtvA mAsaM sthApyamiti jJeyam / viMvA kSaudraghRtapraliptasugandhe bhAjane kRtvA pacet / Sar3a jaTharANAM bheSajAsAdhyacchidrodako varjayitvA // 26 // cakrapANiH-phalatrikamityAdau dvipasthe triphalAdInAM caturguNaM jalaM dattvA pAdAvazeSaH, kaSAyAntarokto'pi AsavAntare iSTatvAt 3yH| cUrNIkRtamiti kaSAyArtha jarjarIkRtam / anye tu cUrNa eva droNAH paraM jalaM dadati / kiMvA kur3avamAnara cUrNasya deyam, tena dviraM saumiti dvikur3avaM poDazapalamiti yAvat // 27 // 20 // For Private and Personal Use Only
Page #567
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2766 crk-sNhitaa| zvayathucikitsita hanyAt tridoSaM cirajaJca zopha kalkazca bhUnimbamahauSadhAbhyAm / ayorajasASaNayAvazUkaM cUrNazca pItaM triphalArasena // 26 // kSAradvayaM syAllavaNAni catvAryayorajo vyoSaphalatrike c| sapippalImUlaviGgasAraM mustAjamodAmaradAruvilvam // kaliGgakA citrakamUlapAThe yaSTAhvayaM sAtiviSaM palAMzam / sahiGgakarSantu susUkSmacUra (r) droNaM tathA mUlakazuNThakAnAm // syAd bharamanastatsalilena sAdhyamAloDya yAvaddhanamapradagdham / styAnaM tataH kolasamAntu mAtrAM kRtvA suzuSkAM vidhinopayuJjayAt // plohodarazvitrahalImakArzaH-pANDAmayArocakazoSazophAn / visUcikAgulmagarAzmarIzca sa zvAsakAsAn praNudet sukssttaan||30 iti kssaarguddikaa| pItaM tridoSa zopha hanyAt / bhUnimbamahauSadhAbhyAM kalkazca sukhatoyapItastridoSa zopha nihanyAt / ayoraja ityAdi / ayorajo mAritapuTitalauhaM paJcadravyapUrNa triphalArasena pItaM hanyAt tridossmityaadyaashiiH||29|| gnggaadhrH-kssaardvymityaadi| mUlakazuSThakAnAM zuSkamUlakAni dagdhyA teSAM bhasmano droNaM dvAtriMzaccharAvamaSTaguNe toye paktvA caturthAMzazeSitaM vastre punarekaviMzativAraM parisrAvya tatsalilena kSAradvayAdInAM pratyekaM palAMza mupekSmacUrNa ghRtabhRSTahiGgacarNakarSasahitamAloDya sAdhyaM, tAvat paktavyaM yAvat ghanazca apadagdhazca syAt / tataH styAnaM ghanaM tat kolasamAM mAtrAM gur3i kA kRtvA suzuSkA vidhinA upayuJjayAt / pliihetyaadyaashiiH| yastu kSArodakaM paktvA ghanIbhUte kSAradvayAdikaM pakSipya gur3ikAM kRtvA vyavaharati, tadasaGgatam -tat salilana sAdhyamAlojyoti vacanAt / "sauvaccalaM saindhavaJca vir3amodbhidameva c| caturlavaNamatra syAjalamaSTaguNaM matam / pAnIyo yastu'gulmAdau taM vArAnaka cakrapANiH-pippalyAdya caNa-pratyekaM militairvA / tridoSamiti vAtAdibhirjanitam iti jJeyam / na cAna tridoSasyAsAdhyatvaM yuktam // 29 // cakrapANiH-vatvAri lavagAna sAmudravarja diirghjiivitiiyoktaani| ala zuSkarNam iti sUkSmacUrNa graahym| aba jalamAnamapi cUrNacaturguNaM deyam / styAnamiti ghanam // 30 // * sahiGgukarSa tvaNuzuSkacUrNamiti cakrAnumataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #568
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir .2767 12za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / prayojayedAI kanAgaraM vA tulyaM gur3anA palAbhivRddhayA / / mAtrA paraM paJca palAni mAsaM jINe payo yUSarasAMzca bhaktam // . gulmodarArzaHzvayathupramehAn kAsapratizyAlasakAvipAkAn / sakAmAlAzoSamanovikArAn zvAsaM kAJcaiSa jayet prayogaH // 31 . gudd'aakmyogH| rasastathaivAI kanAgarasya peyo'tha jINe payasAnnamadyAt / zilAhvayaJca triphalArasena hanyAt tridoSaM zvaya, prasahya // 32 // shilaajtupryogH| viNshtim| srAvayet paDguNe toye kecidAhuzcatugu nne"| iti / nAyaM kSAra paaniiyH||30|| kssaargudd'ikaa| gnggaadhrH-pryojyedityaadi| AIkanAgaram AIkamazuSka nAgaraM zuSkaM zRGgaveramityevaM naarthH| kintu ArdrakanAgaramAIkazRGgaveraM varSAtItagur3ena tulyaM dvayaM prathamadinamarddhapalaM prayojayeduttarottaradineSvarddha palAbhiTayA mAtrA paJcapalAni bhavati dazamadine, tataH pratidinaM paJcapalamAtrAM mAsaM yAvat prayojayet bhksset| auSadhe jIrNe sati paraM payo mugAdiyapagrAmyAbjAnUpamAMsabhinnamAMsa. rasAn bhaktazca prayojayenna tvanyabhaktam / shessaashiiH| gur3AI kpryogH||31 / / gaGgAdharaH-rasa ityaadi| ArdranAgarasya zRzvarasya rasastathAIpalAbhi: vRddhayA paJca palAni mAtrA bhavatItyevaM mAsaM yAvat peyH| athAsmin jINa payasAnamadyAt / eSa aadrekrspyogH| zilAhvayazca zilAjatusaMjJadravyaM triphalArasena doSabalamavekSya prayuktaM tridoSaM zvayartha prasahya nihnyaat||32|| shilaajtupryogH| , ckrpaanniH-aaiiknaagrmityshussknaagrm| arddhapalAbhivRddhizca iha gur3anAgarAbhyAM sheyaa| anyathA kevalAI vRddhayA paJcapalamAne guruMna samaM dazapalatAyAM bhUridoSAgnivadhAdidoSakArakaM syaat| arddhapalAdArabhya pratidinamaIpalavRddhA dazabhirdinaiH paJcapalaM bhavati / tatastu paJcapalasya yAvanmAsamupayogaH // 31 // cakrapANiH-rasasta vetyAdau pUrvayogavat arddhplaabhivRddhiH| guDyuktatvaJca ityAdi sarca tathaiveti padena gRhyate // 32 // 351 For Private and Personal Use Only
Page #569
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 23 crk-sNhitaa| (zvayathucikitsitam dvipaJcamUlyAstu pacet kaSAye kaMse'bhayAnAca zataM guDAcca / lehe susiddhe'tha vinIya cUrNa vyoSaM trisaugandhyamuSAsthite ca // prasthArddhamAnaM madhunaH suzIte kizcica cUrNAdapi yAvazkAt / ekAM tataH prAzya tatazca lehAcchuktiM nihanti zvaya, pravRddham // zvAsajvarArocakamehagulma-plohatridoSodarapANDurogAn / kAr2yAMmavAtAvastRgamlapitta-vaivarNyamUtrAnilazukradoSAn // 33 // shriitkii| gnggaadhrH-dvipnycmuuliityaadi| dvipaJcamUlI prAdhAnyAdiha dshmuulii| tasyA aSTazarAvaM kaMsa ADhake kaSAye kriyamANe'bhayAnAM gur3akazatamekaJca poTTale baddhA kSiplA pacet caturthAMzAvazeSe khAr3ake kapAye vastrapUte tadabhayAzataM chittvA madhyato'sthIni AhRtya prakSipya varSAtItaguDAcca zataM palAni dattvAloDya pacet / lehe susiddha vyoSaM trisaugandhyacUrNa milikhA prasthA mAtra pratyekaM dazamASa kAdhikapalamAnaM yAvazUkAt kizcicca karSamAnaM vinIyAvatArayet upAsthite ca suzIte madhunaH prasthAddhamAtraM vinIya tata ekAM harItakI tatazca lehAt zuktimaddhepalaM prAzya zvayatha vinihntiityaadyaashiiH| yastvenAM kaMsaharItakI vyAkhyAya pratisaMskRtya dazamUlIharItakItinAmnoktA tatra pramAdana vyoSAdInAM prasthAddhe. mAtramityanena anvayaM na baddhA teSAM mAnamanuktaM matvA palAdimAnaM mAnAnutte. ruktam / yasvArSa dazamUlIharItakIvacanaM manyate sa punaH kaMsaharItakyAH pRthagadazamUlIharItakIti avazyaM brUyAt // 33 // shriitkii| cakrapANiH-dvipaJcetyAdau nirdiSTatvAt kaMsaH kvAthyAda bhavati tAvanmAnaM dazamUlaM catuHpaSTipalaM graahym| anye tu dvipaJcamUlasya tulA kaSAya iti| abhayAnAJca zatam / vyoSavisaugandhyayoH mAnanirdezena ihaivoktacUrNamAnAnusAreNa mAnaM jnyeym| agastyaharItakyAM gur3atulAyAM pippalIcUrNapala catuSTayamityuktam / tathA cyavane matsyaNDikAtulAyAM pippalIcUrNapaladvayamuktam / tadihApi gur3azate vyoSasya kaTuvyasya palacatuSTayaM tathA cyavane cAturjAtakasya gandhArthasya palamuktam / tadanusAreNeha dvipalaM khisaugandhyam / kiJcicchabdasya alpavacanatvAt asoktanAgarAdicUrNAt arddhamAnaM jJeyam / kecit tu kiJcicchabdaM karSaparyAya vadanti tntraantrprtyyaat| bisaugandhyasya pratyeka varSamAnatvaM jJeyam khUpapaNa eva / kSArANAntu pratyeka palamuktam / "dazamUlakaSAyasya kase pathyAzanaM gudd'aat| sulA pacet tanA dadyAda vyoSakSAracatuHpalam / trisugandhasya kaSIMzaM prasthAI madhuno hime' ityAdi // 33 // For Private and Personal Use Only
Page #570
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 2766 pttolmuulaamrdaarudntii-traayntipipplybhyaavishaalaaH| yaSTyAhvayaM tiktakarohiNI ca sacandanA syAnniculAni dArvI // karponmitestaiH kvathitaH kaSAyo ghRtena peyaH kur3avena yuktH| visarpadAhajvarasannipAta-tRSNAviSANi zvayathuzca hanti // 34 // yamAnikAcitrakadhAnyapAThAH * sdiipykaassnnvetsaamlaaH| vilvAt phalaM dADimayAvazake sapippalImUlamathApi cvym|| piSTAkSamAtrANi jalADhakena pattavA ghRtaprasthamatha pradadyAt / azAMsi gulmaM zvayathazca kRccha nihanti vahizca karoti dIptam // 35 pibeda ghRtaJcASTaguNAmbusiddhaM scitrkkssaarmudaarviirym| kalyANakaM vApi sapaJcagavyaM tiktaM mahada vApyatha tiktakaM vA // 36 __ gnggaadhrH-pttoletyaadi| paTolamUlAdIni dAya'ntAni dvaadsh| taiH pratyekaM karponmitasiMlikhA dvAdazakapa'zcaturvizatipalajale paktvA caturthAMzAvazeSaH SaTapalamitaH kathitaH kaSAyaH kur3avena catuHpalamitena ghRtena yuktaH zothinA peyo yathAniba lam / visarpatyAdyAzoH // 34 // - gnggaadhrH--ymaaniketyaadi| vetsaamlo'mlvetsH| vilvAdAmaM phalam / dADimasya phlkhaa| yamAnikAdIni cavyAntAni caturdaza kalkIkRtya jalAdaphena ghRtaprasthaM paktvA pradadyAt / ashaaNsiityaadyaashiiH||35|| yamAnikAdighRtam / gaGgAdharaH-pivedityAdi / sacitrakakSAramiti dvayaM kalkIkRtyASTaguNe'mbuni siddhaM pakamudAravIyya zothI pivet / (citrakaghRtam ) | unmAdoktaM kalyANakaM ghRtamathavA pazcagavyaghRtamathavA mahAtiktakaghRtamathavA tiktakaghRtaM zothI pibediti pUrvaNAnyAH // 6 // ghakapANi:- paTolamUletyAdau kvAthyadravyapalavayam aSTaguNajalaparibhASayA kvathanIyam / tatazcatubhAMgAvazeSeNa SaTpalamAnaH kaSAyo bhvti| uktaM hi "karSAdau tu palaM yAvad dadyAt Sor3azakaM jalam / tatazca kucaM yAvat toyamaSTaguNaM bhavet" iti // 34 // krapANiH-sacikSaketyAdau vilvAt palamiti paThanti / sanmate visvaM paLamAnaM zeSantu kArSikam // 35 // 36 // * "sacilakA dhAnyayavAni pAThAH sadIpyakatyaSavetasAmlAH" iti cakraH / kecididaM citrakAdi ghRtaM vdnti| For Private and Personal Use Only
Page #571
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2800 crk-sNhitaa| vayacikitsitam kSIraM ghaTe citrakakalkalipte dadhyAgataM svAdu vimathya tena / - tajjaM ghRtaM citrakamUlagarbha takraNa siddhaM zvayathunamagrAm // azAMsi sAmAnilagulmamehAMstaddhanti dIptazca karoti vhim| takraNa cAdyAt saghRtena tena bhojyAni siddhAmathavA yavAgUm // 37 citrkghRtm| jIvantyajAjIzaTipokAhaH sakAravIcitrakavilvamadhyaH / sayAvazakairbadarapramANairvRkSAmlayuktA ghRttlbhRssttaa|| artho'tisArAnilagulmazopha hRdrogamandAgnihitA yavAgUH / yA paJcamUla-8-vidhinaiva tena siddhA bhavet sA hi samA tyaiv||38 gnggaadhrH-kssiirmityaadi| citrakavacaM piSTvA tena ghaTe'ntaraM lipte kSIraM dadhivIjaM dattvA sthApayet tat dadhibhAvamAgataM manthAnadaNDena vimathya tajjaM ghRtaM citrakamUlaM kalkIkRtya ghRtagabha datvA tena takreNa uddhataghRtazeSatakreNa caturguNena siddhaM pakamagraM shvythunmiti| atra kazcit takramANaM necchati yAvato dana utthitaM yAvada ghRtaM tAvada ghRtaM tAvatA takreNa pAdikacitramUlakalkena pacediti caah| prayogazcAsyAyam / saghRtenotsiddhenoktena ghRtena sahitena tena ca takraNa bhojyAni zothI adyAt / athavA tena siddhena ghRtena tena ca takreNa siddhAM yavAgU maNDapeyAvilepInAmanyatamAmadyAt // 37 // citrkghRtm| gnggaadhrH-jiivntiityaadi| jIvantyAdiyAvazUkAnraSTabhirbadarapramANe kolapramANeH kalkairvA kaSAyarvArddhabhRtaH maNDapeyAvilepyanyatamA yavAgUDhe kSAmlayuktAmlakaraNopayuktatintiDIphalAmlA ghRtatelabhRSTA asho'tisaaraadihitaa| yA yavAgUH paJcabhiH paJcamUlaiH tenaiva vidhinA kalkairarddhabhRtaiH kaSAyairvA tenaiva vidhinA vRkSAmlayuktA ghRtatailabhRSTA ca sA tayaiva samA arzaAdipUrvoktarogahitA bhavet // 38 // sakapANiH-dadhyAgatamiti dadhibhAvena pariNatam / neneti yathoktadadhimathanajAtana takreNa // 37 cakrapANi:-jIvantItyAdI badarapramANairiti dvishaannikH| vidhinaiva tenetyata badaramAnatvaM dravyANAM jJeyam // 38 // * yA patrakolairiti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #572
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2801 kulatthayUSazca sapippaloko maudgastu satSaNayAvazakaH / rasAMstathA viSkirajAGgalAnAM sakUrmagodhAzikhizallakAnAm // suvaccelA (r) gRJjanakaM paTolaM savAyasImUlakavetranimbam / zAkArthinAM zAmiti prazastaM bhojya purANazca yavaH sshaaliH||36 AbhyantaraM bheSajamuktametad vahirhitaM yacchRNu tad yathAvat / snehAn pradehAn pariSecanAni svedazca vAtaprabalaraya kuryAt // 40 zaileyakuSThAgurudArukauntI-tvapadmakailAmbupalAzamustaiH / priyngguthaunneykhemmaaNsii-taaloshptrpnvptrdhaanyaiH|| zrIveSTakadhyAmakapippalIbhiH pRkkAnazcaiva yathopalAbham / vAtanvite'bhyaGgamuzanti tailaM siddhaM supiSTairapi ca pradeham // 41 // shaileyaaditailprdeho| gaadhrH-kultthetyaadi| sapippalIkaH pippalyAH kalkena kaSAyeNa vA siddhaH kultthyuussH| sASaNayAvazUko maudgo yUSatrikaTayavakSArANAM kalkena kaSAyeNa vA siddhaH / viSkirAdInAM mAMsarasAzca zophino hitAH / abjatve'pi kUrmAsyApavAdo'yam / zallakaH zejAr3a iti khyaatH| suvaccaletyAdi / suvaccelA sUryamukhI, vAyasI kAkamAcI, mUlakaM vAlamUlaM na tu gRhanmUlam / zuSkavRhanmUlaM vaa| zAkArthinAM zophinAmidaM zAkam / bhojye tu yavazva purANaH zAlizca purANa iti // 39 // gnggaadhrH-aabhyntrmityaadi| zophinAmAbhyantaraM bheSajamuktam ataH paraM vahihitaM bheSajaM yathAvat tacca shRnn| vAtaprabalasya zothasya snehAdIn kuryAt // 40 gnggaadhrH-snehprdehaavaah-shaileyetyaadi| padmakaM padmakASThaM, palAzaH zaTI, thoNeyaka granthiparNa, chAndasakhAt skaarlopH| hema nAgakezaraM, plavaH kaivata cakrapANiH-sakUmaketyAdau phUrmavidhAnaM matsyamAMsaniSedhe'pi apavAdarUpaM jJayam / zallaka zalalI-( sajAra )-sNjnyH| suvarcikA suuryyaavrtH| gRjanaka rasonakA kiMvA gRjana zobhAjanam / vAyasI kaakmaacii| vahihi taditi bheSajam // 39 // 40 // cakrapANiH-zaileyetyAdau palAzaH shttii| tailaM siddham / supiSTairiti zaileyAdibhiH supiSTaistailaM siddham uzAnti, tathA saireva supiSTaiH pradehaM kathayanti // 41 // * suvarcalesyatra suvaciketi cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #573
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2802 crk-sNhitaa| . [zvayathucikitsitam jalaistathaira NDavRSArkazighu-kAzmaryArjakaDezca siddhaH / khinnaH kavoNa ravitaptatoyaiH snAtazca gandhairanulepanIyaH // 42 // savetasAH kSIravatAM dramANAM tvacaH smaanyjisstthltaamRnnaalaaH| sacandanAH padmakabAlakau ca pitte pradehastu satalapAkaH // Aktasya tenAmbu raviprataptaM sacandanaM sAbhayapadmakaJca / nAne hitaM kSIravatAM kaSAyaH kSIrodakaM candanalepanaJca // 43 // mustakaM, patraM tejapatraM, pRkA piGga iti loke| nakho vyAghranakho hiNsaa| eSAM yathopalAbhaM gRhIlA telapAdikaM kalkIkRtya caturguNajale siddhaM paka telaM vAtAnvite zothe'bhyaGgamuzanti / piSTairapyetairvAtAnvite pradehamuzanti / zaileyAditailapradehau // 41 // . gAdharaH-jalairityAdi / eraNDAdikAzmaryAntAnAM patrANi, tathAjakasya parNAzasya mUlAdi, tebhyo jAtaiH pakvaiH kavoSNairjale svinnaH koSThaM pUrayitA tanmadhye'vagAhanaM kuryAt yAvat svinnaH syAda ghAgamaH myAt / tata utthAya ravitaptatoyaiH snAtaca vAtotthitazothI gndherushiiraadibhirnulepnoyH|| 42 / / gaGgAdharaH-savetasA ityaadi| paitte zothe kSIravatAM baToDambarAzvatthaplakSa. kapItanAnAM dramANAM vacaH sarvatasA vetasatarutvak mAJjiSThA latA cozIrazca raktacandanaM patrakASThaM bAlakaM sarva samabhAgena piSTvA pradehaH kAyyaH / tathA sarva kalkIkRtya teSAM kAthe ca catuguNe tailapAkaH kaayyH| iti snehapradeho paitte| prissecnmaah-aaktsyetyaadi| tena savetasAdipakatelenAktasyAbhyaktasya paittikazophinaH snAne ghRSTacandanapeSitozIrapadmakASThayuktamambu ravikarataptaM hitam / tathA kSIravatAM dramANAM bacAM kaSAyazca tasya snAne hitaH / kSIrodakaJca snAne hitam / snAtasya tasya zvetacandanaghRSTAnulepanaJca hitmiti| svedastu paitte neSTa iti noktH||43|| cakrapANiH-raviNA sUryeNa tasatoyaizca snaatH| gandheraNu dibhirAlepanIyaH // 4 // ..' cakrapANiH-savetasA ityAdimA paitte pradehamAha / kIridra mA bhshvthaadyH| saikapAka iti majiSThAdibhireva kAthakarakena snehaH krtvyH| sacandamamityAdau candanozIraM pArka zubhamityarthaH // 53 // For Private and Personal Use Only
Page #574
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12 adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / 2803 kaphe tu kRSNA sikatA purA epiNyAkazipra tvagumA pralepaH / kulatthazuNThojalamUtra sekazcaNDAgurubhyAmanulepanaJca // 44 // vibhItakAnAM phalamadhyalepaH savrvveSu dAhArttiharaH pradiSTaH / yaSyAmastaiH sakapitthapatraH sacandanastatpir3akAsu lepaH // 45 // rAtrAvRpArkatriphalA vir3aGga zitvaco mUSakapaNikA ca / nimbArjako vyAghranakhaH samUrdhvA suvarcalA tiktakarohiNI ca // sakAkamAcI vRhatI sakuSThA punarnavA nAgaracitrakau ca / unmardanaM zophitru mUtrapiSTaM zastastathA mUlakatoyasekaH // 46 // zAstu gAtrAvayavAzritA ye te sthAnadRSyA kRtinAmabhedAt / zothA bahutvAdativRttasaMkhyAsteSAntu kAMzcid gadato nibodha // 47 gaGgAdharaH - kaphe tvityAdi / kaphaje zothe kRSNA pippalI, purANapiNyAkaH saMvatsarAtIta sarva pakhaliH, zigra vak, umA masinA, eSAM pralepaH / kulattha zuNDyojalaM gomUtraJca mizrayilA kaphazophinaH seko'tra snAnaM tato'nulepanaJca caNDAgurubhyAm / caNDaH piGga iti khyAtaH // 44 // gaGgAdharaH - vibhItaketyAdi / vibhItakAnAM phalAnAM madhyaM majjA tadanulepastu sarvveSu vAtajAdiSu zotheSu dAhArttiharaH / yaSTprAhvAdibhirlepaH zothe pir3akAsu pradiSTaH // 45 // gaGgAdharaH- rAsnetyAdi / mUSikaparNikA dravantI dantIbhedaH / ajjakaH zvetatulasI / vyAghranakho hiMsrA / suvaccalA suuryymnniH| rAsnAdya kaviMzatidravyaM gomUtrapiSTaM savva~Su zopheSu unmadenaM zastaM tathA zuSkamUlakatoyena sekaH J zastaH / / 46 / / gaGgAdharaH - iti zotharogacikitsite utsedhasAmAnyAdanyeSAM zopha vizeSANAmatra cikitsAmAha-zophAstvityAdi / gAtrAvayavA zritA ye zophAsle cakrapANiH - sikatA bAlukA | ziprostvak / anulepanaM snAnAnantaramanulepanam // 44 // cakrapANiH -- tatpar3akA sviti dAhAdiyuktapiDikAsu // 45 // pANiH -- rAstetyAdau sarvvazAthommaI nau sekau te / vyAghranakhA nkhii| mUSikaparNI patreti khyAtA // 46 // cakrapANiH -- zodhAstvisyAdau dRSyo galAdiH / AkRtirAkAze dIrghavarNAdiH / nAmabhedastu For Private and Personal Use Only
Page #575
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org caraka saMhitA | 2804 [ zvayathucikitsitam doSAstrayaH svaH kupitA nidAnaiH kurvanti zothaM zirasaH sughoram / antargale ghurdhara kAnvitaJca zAlUkamucchrAsanirodhakAri // galasya sandho cibuke gale vA sadAharAgaH zvasanocchu sograH * / zotho bhRzArttistu vitAnikA syAnyAd gale ke balayokutA sA // syAda vidradhimasavidAharAgaH pAkAnvitastAluni sa tridoSaH / jihvopariSTAdupajihvikA syAt kaphAdadhastAdadhijihnikA ca // yo dantamAMse sa tu raktapittAt pAko bhavet sopakuzaH pradiSTaH / syAda dantavidradhyapi dantamAMse zophaH kaphAcchoNitasaJcayotthaH // - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sthAnabhedAd dRSyabhedAdAkRtibhedAnnAmabhedAda bahutvAt ativRttasaGkhyAH saGkhyAtivarttinaH / teSAM kAMzcid gadato matto nibodhAgniveza // 47 // gaGgAdharaH- doSAstraya ityAdi / trayo doSAH zirasaH sughoraM zodhaM kurcchanti / tathA trayo doSA antargale ghudhu razabdakAri ucchAsanirodhakAri zAlakaM nAma zothaM kubvainti // 0 // galasya sandhAvityAdi / galasya sandhau vA cibuke vA gale vA yaH zotho dAharAgAnvita ugrazvAsocchrAsaH bhRzArttikArI sA vitAnikA nAma syAt / sA cedra gale valayIkRtA golAkArA syAt tadA hanyAt // 0 // syAd vidradhirityAdi / tAluni mAMsavidAharAgaH pAkAnvito yo vidradhiH syAt sa tridoSastridoSajAtaH // 0 // jihvopariSTAd yaH zothaH syAt sA upajihnikA nAma syAt kaphAt / jihvAyA adhastAcca kaphAdayaH zophaH sAdhijihnikA nAma // 0 // yo dantetyAdi / yo dantamAMse zothaH syAt sa tu raktapittAjjAyate, pAkazca tasya bhavet sa upakuzo zalyAdiSu vistareNo'pi kaNThazAlUka isyAdinA lezenAbhihitaH / evaM sthAnAdibhedakRtAdatibahutvAt bahusaMkhyA jJeyA iti yojyam // 47 // cakraNi:- zirasaH suvorAnityatva lakSaNaM vidoSakRtam / nAma ca ziraHzothe vijJeyam / tantrAntare dvayamapyupazIrSakamityuktam / ghughurikAnvitamiti ghughu zakArazabdena vedanayA vA yuktam / galasya sandhAviti galavadanasandhA / zvasanAsu iti zvAsavahanAr3Ipu / viDAlikAyAM doSAzrayaH kAraNatvenAnuvartate / balayIkRtA syAditi kRtsnagala veSTakatdena balyAkAraH syAt / * "zvasanAsu cograH" iti cakrapAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #576
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 2805 galasya pAveM galagaNDa ekaH syAda gaNDamAlA bahubhistu gnnddaiH| sAdhyAH smRtAH ponspaarshvshuul-kaasjvrcchrdiyutaastvsaadhyaaH||48 teSAM sirAkAyazirovirekA dhUmaH purANasya ghRtasya pAnam / syAllAnaM vaktabhaveSu cApi pragharSaNaM syAt kavalagrahazca // 46 // aGgakadezeSvanilAdibhiH syAt svarUpadhArI sphuraNaM siraabhiH| granthirmahAn mAMsabhavaratvanatimeMdobhavaH snigdhatamazcalazca // 50 // nAma prdissttH| dantamAMse zoNitasaJcayotthaH kaphAd yaH zotho bhavet sA dantavidradhI syAt // 0 // glsyetyaadi| galasya pAveM yaH zotha eka eva syAt sa galagaNDo nAma syAt / / 0 // galasya pAyeM bahubhistu gaNDairgaNDamAlA syAt / tA gaNDamAlAH sAdhyAH smRtaaH| pInasapAzvazUlakAsajvaracchardiyutAstu asAdhyAH // 48 // gaGgAdharaH-eSAM zAlakAdInAM cikitsaamaah-tessaamityaadi| teSAM zAlakavidradhyupajihvAdhijihvopakuzadantavidradhIgalagaNDagaNDamAlAkhyAnAM zothAnAM sirAvirekaH sirAvedhena raktamokSaNaM, kAyavireko vamanavirecana, zirovireko nstHkrmvishessH| vaktabhaveSu zotheSu laGghanaM pragharSaNaM tattadoSaharadravyasya carNena svarasena tu kavalagrahaH // 49 // gnggaadhrH-anggaikdeshessvityaadi| aGgasya zarIrasyekadezeSu kacit kacit sthAnajanalAdibhirvyastaiH samastairmahAn granthiH syAt ; svarUpadhArI yena doSeNa syAt tattadoSasya svasva lakSaNadhArI syAt / tatra vAtikaH paittikA zlaSmikA sAnnipAtikaH svskhlkssnndhaarii| sirAbhirjAte granthau sphuraNaM syAt, mAMsabhavastu granthimahAnanattiH syAt / medobhavo granthiH snigdhatamazca clshc| iti saptavidho granthiH // 50 // suzrate'pyuktam / 'tat sarvathaivAprativAryavIrya vivarjanIyaM balayaM vdnti'| iyaca tidoSajApi raktapittAdhikA jnyeyaa| upajivikeha trizothIyoktApi takhAnuktA dhijibikaaprsnggenokaa| sAdhyAH smRtA ityAdi pInasAdirahitAH saadhyaaH| ete ca sAdhyAsAdhyavibhAgAdibhedAH ziraHzothAdayaH sarva eva jnyeyaaH| sirA iti siraavydhH| vizeSacikitsAtra suzrute pratipattanyA // 48 // 49 // cakrapANi:-aGgaikadezeSvityAdinA granthInAha / svarUpadhArIti vAtena vAtalakSaNadhArI, pittena pittapakSaNadhArI, kaphana kphlkssnndhaarii| manthisaMjJayA pranthyAkAratvaM darzayati / sphuraNo vepamAnazca 352 For Private and Personal Use Only
Page #577
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2806 crk-sNhitaa| (zvayathucikissitam saMzodhite sveditamazmakASThaiH sAGgaSThadaNDairvilayedapakvam / vipAvya covRtya bhiSak sakoSaM zastreNa dagdhvA vrnnvcikitset|| adagdha ISatparizeSitazca prayAti bhUyo'pi zanairvivRddhim / tasmAdazeSaH kuzalaiH samantAcchedyo bhaveda vIkSya shriirdeshaan|| zeSe kRte pAkavazena zIyyedataH kSatotthaH prasareda visarpan / upadravaM taM pravicArya tajjJastaibheSajaiH pUrvatarairyathoktaH // nivArayedAdita eva yatnAda vidhAnavita svasvavidhi vidhaay| tataH krameNAsya yathAvidhAnaM vraNaM vrajJastvarayA cikitset // 51 vivarjayet kucyudarAzritaJca tathA gale marmaNi sNshritnyc| gaGgAdharaH teSAM cikitsAmAha-saMzodhite ityaadi| granthimapakvaM puruSe dhamanAdinA yathArha saMzodhite sveditaM kRtvA azmanA kASThavizeSeNa balayAkAranirmalenAGguSThAlipIr3anena vA daNDairvA vilayet vilayaM nayet / pakva vipATya pATayitvA zastreNa sakopaM vAstuparyantamudadhRtya dagdhvA vraNavaJcikitset // // adagdha ityAdi / yadyayaM granthiH sakoSazchinno'pi na dahyate tadA bhUyo'pi zanai ddhiM prayAti / yadi punarIpatparizeSitazchidyate dahyate ca tadApi bhUyo'pi viddhiM pryaati| tasmAt kuzala daiAH zarIradezAn marmAdi. bhedena vIkSya samantAdazeSo granthizchedyo bhavet / zeSe kRte chinne pAkavazena pAcayitvA zIrayet / ataH kSatotthaH punarvisarpan san prasaret / tamupadravaM zo vaidyaH pUrvataraiyau yo roga upadravaH syAt tattadroge yathoktabhaiSajaH pravicAyya tattadupadravasya svasvavidhAnaM vidhAya nivArayet / tata upadravaprazamanAnantaraM krameNAsya grandhirogiNo vraNaM vraNazastvarayA cikitset / / 51 // . gnggaadhrH-asyaasaadhylkssnnmaah-vivjjyedityaadi| kukSyudarAzritaM ityrthH| medobhave naatirbhvti| mahAn pranthimAMsabhavo bhvti| zodhita iti kRtazodhane puruSe / vilayediti vimlApayet / sakozamiti kozatraNam uddhatya tato dagdhvA vraNavat cikitset / asamyagdagdhe'parizodhite ca granthau dossmaah| adagdha ityaadi| svairbheSajairiti visarpabheSajaiH // 50 // 51 // For Private and Personal Use Only
Page #578
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2807 sthUlaH kharazcApi bhaveda vivajyoM yazcApi bAlasthavirAbalAnAm // 52 // granthyavadAnAJca yato'vizeSaH prdeshhetvaakRtidossdRssyaiH| tatazcikitseda bhiSagarbudAni vidhAnavida granthicikitsitena // 53 tAmrA samUlA pir3akA bhaveda vA sA cAlajI nAma parikha taayaa| rogaH catazcarmanakhAntare syAnmAMsAstradRSI bhRzazIghrapAkaH // granthiM tathA gale marmANi ca saMzritaM granthiM vivrjyet| sthalaH kharazcApi granthirvivartyaH syAda, yazca granthilisthavirAbalAnAM bhavati so'pi vivajjyaH syaat| iti grantherasAdhyalakSaNaM na tu zothAnAM grantheH prkrnnaat| kuzasya rogairabalasya yo bhavedityAdinA pUrvameva zothasyAsAdhyavasAdhyakhalakSaNasyolakhAt // 52 // gaGgAdharaH-athAbbudacikitsAmatidezenAha-granthyarbudAnAJca ityaadi| granthInAmadhaM dAnAJca yataH pradezAdibhiravizeSastato vidhAnavid granthicikitsitenAbaM dAni cikitset // 53 // gaGgAdharaH-atha pidd'kaamaah-taamrtyaadi| samUlA na yA calati prapIr3anena sA samUlA pidd'kaa| parisra tamagre yasyA alajI nAma sA pidd'kaa| yasmin roge camma nakhAntare nakhacAbhyantare kSataH syAd bhRzazIghrapAkaH syAt cakrapANiH-vivarjayedityAdinA'sAdhyagranthibhedAnAha // 52 // cakrapANiH-arbudacikitsAtidezArthamAha-granthyarbudAnAmiti / avizeSa iva avizeSa iha jnyeyH| suzrute'pi pRthak granthilakSaNamuktvA'nbu dalakSaNamuktam-"gAlapradeze kvacideva doSAH saMmUrchitA mAMsamasRk pradUSya / vRttaM sthiraM mandarujaM mahAntamanalpamUlaM ciravRddhayapAkam / kurvanti mAMsocchyamatyagAdhaM tadarbudaM zAstravido vdnti"| tasmAt stokavizeSe satyapi strAvAdyavizeSAta pranthivizeSacikitsaivAtidizyate'rbude // 53 // For Private and Personal Use Only
Page #579
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2808 crk-sNhitaa| zvayathucikitsitam jvarAnvitA vaGkSaNakakSajAyA vatinirartiH kaThinAyatA ca / vidArikA sA kaphamArutAbhyAM tAsAM yathAdoSamupakramaH syAt / visAvaNaM piNDikayopanAhAH pazveSu caiva vraNavacikitsA // 54 // visphoTakAH sarvazarIragAstu sphoTAH sadAhA jvaratarSayuktAH / yajJopavItapratimAH prabhUtAH pittAnilAbhyAM janitAstu kakSAH // yAzcAparAH syuH pir3akAH prakIrNAH sthUlANamadhyA api pittjaastaaH| kSudrapramANAH pir3akAH zarIre sarvAGgagAH sjvrdaahtRssnnaaH| kaNDUyutAH sArucisaprasekA romAntikAH pittakaphAt prdissttaaH|| yAH sarvagAtreSu masUramAtrA masUrikAH pittakaphAt pradiSTAH / sa rogo mAMsAstradUSI camma nAma syAt // // jvarAnvitetyAdi / yA vattiriva mUrtiniratirartihInA jvarAnvitA vaGgaNe kakSe vA jAyate kaThinA cAyatA ca sA vartirvidArikA nAma kaphamArutAbhyAM jaayte| tAsAmalajajImAMsAsradUSividArikAkhyAnAM zothAnAM yathAdoSamupakramaH syAt / tathA visAvaNaM zoNitasya yavAdInAM piNDikayA copnaahaaH| evaM pakkeSu vraNavaJcikitsA syAditi // 54 // gaGgAdharaH-ye sphoTAH sarvazarIragAH sadAhA jvareNa taSaNa yuktAste visphoTakA nAma // 0 // yajJopavIteti / yathopavItirdhAryate tathA prabhUtAH pir3akA yAH pittAnilAbhyAM jAyante tAH kakSA nAma // // yAzcAparAH pir3akAH prakIrNAH zarIravyAptAH sthUlANumadhyAH kAzcit sthUlAH kAzcidaNvyaH kAzcinmadhyAstA api pittajAtAH pir3akA nAma / / 0 // rudrapramANAH piDakAH zarIre saGgigAH sajvaradAhatRSNAH kaNDUyutAH sArucayaH sapasekAzca pittakaphAjjAtAstA romAntikA nAma pradiSTAH // 0 // yAH piDakAH sarvagAtreSu masUramAtrAH cakrapANiH-dharmanakhAntara iti crmnkhsndhau| vidArikeha kphvaataabhyaamityucyte| suzrute vidArikA sA sarvajeti paTitA, senehApi kaphavAtAdhikA hImapittA ca vijnyeyaa| seSAmityanena vidArikArogAn prtyvmRshti| vinAvaNamiti raktavinAvaNam / piNDikayeti piTikAsvedena // 55 // cakrapANiH-sphoTA iha kukSyoktasphoTAH rirsthaayinH| yajJopavItapratimA iti yajJopayoga For Private and Personal Use Only
Page #580
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sa 12za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2806 vIsarpazAntau vihitA kriyA yA tAM tAsu kuSThe ca hitAM vidadhyAt // 55 // vRddha-+-'nilAdyavRSaNe svaliGgarantrI nireti prvishenmuhushc| mUtreNa pUrNa mRdu medasA cet snigdhazca vidyAt kaThinaJca zopham // 56 // virecanAbhyaGganirUhalepAH pakveSu caiva vnnvcikitsaa| syAnmUtramedaHkaphajaM vipAvya vizodhya sovyaM vraNavaca pakvam // 57 pittakaphAjAyante tA masUrikAH prdissttaaH| AsAM visphoTakAdInAM cikitsAmAha-visapatyAdi / yA kriyA visapazAntau vihitA to kriyAM, kuSThe vihitA yA kriyA tAzca kriyAM, tAsu visphoTakakakSApir3akAromAntikAmasUrikAsu vidadhyAt // 55 // gaGgAdharaH-vRddha ityaadi| anilAdAH vRddhe vRSaNe udarasthaH kSudro'ntraH anilAdInAM svaliGgairviziSTaH san vRSaNe'NDakoSe nireti muhuzca pravizedudaram ityantravRddhirnAma // 0 // mUtreNa pUrNa mRdu ca vRSaNaM phalakoSaM mUtravRddhiM nAma zothaM vidyAt / medasA cet vRSaNaM vRddhaM syAt tadA taM zorpha vRSaNaM snigdhazca kaThinaJca vidyaat| iti SaDvidhA vRddhirvAtapittakaphAntramUtramedojA // 56 // gaGgAdharaH-dRddhInAM cikitsAmAha-virecanetyAdi / apake virecnaabhynggniruuhlepaaH| paka'Su caiva vrnnvcikitsaa| tatra vishessmaah-syaadityaadi| vyaapysthaanmaatrnyaapkaaH| sphoTA eva kakSA iti kakSAzabdAkhyAH / prakIrNA iti bhuvidhjaatikaaH| visapatyAdau teSviti sphoTakakSAmasUrAkhyeSu vidArikAntarokteSvityarthaH // 55 // pakrapANi:-adhne ityAdau vRSaNe iti jAtau ekavacanaM vRSaNayorapi grahaNam / svaliGgairiti vaatlinggH| evaM pittaliGgena paittikaM kaphaliGgana kaphaja, bane jnyeymityrthH| antrI nivRtisaha vRSaNaM pravizediti ansavRddhilakSaNam / mUtreNa tu yad vranaM tata pUrNa mRdu ca bhvti| medasA tu kRtaM snigdha ktthinshc| evaM Sar3a vidhaM brahmamuktam / tadiha pittaje evAntarbhAvanIyam // 56 // cakrapANi:-virecanetyAdinA saamaanycikitsaasuusmaah| mUvamedAkaphajAnAM vaizeSikI cikitsocyate / vipAkhya vizodhya ca sIvyet / vipakva adhnaM vaNavadapacayartha sIvyediti bhAvaH // 17 // * tAsu ityava teSu iti cakreNa paThyate / + vRddha ityata adhne iti ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #581
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2810 crk-sNhitaa| / zvayathucikitsita krimestRnnaa-8-dikssnnnvyvaay-prvaahnnaatyutkttukaashvpRsstthH| gudasya pArve pir3akA bhRzArtiH pAkaprabhinnA tu bhagandaraH syAt // 58 virecanaJcaiSaNapATanazca vizuddhamArgasya ca tailadAhaH / syAt kSArasUtreNa supAcitasya bhinnasya cAsya vraNavacikitsA // 56 javAsu piNDISu padopariSTAt + syAt zlIpadaM maaNskphaastrdossaat| sirAkaphanazca vidhiH samagrastaSyate sarSapalepanazca // 60 // mUtramedaHkaphajaM vRddhayAkhya zopha zastreNa vipATya vizodhya sIvyaM sIvanaM kArya, vipaka ce vraNavat kAryam // 57 // gnggaadhrH-krimrityaadi| krimiH pipIlikAdiH kITastasmAdazAdikAraNaH tRNAdikSaNanaM tRNakaNTakAdinA hananaM pravAhaNaM kunthanam atyutkaTakairazvapRSThaH gudasya pArzve bhRzAtiH pir3akA syAt sA pAkena prabhinnA bhagandaro nAma syAt // 58 // gaGgAdharaH-asya cikitsAmAha- virecana mityaadi| bhagandare sarvasmin virecanaM, nADIbhAvaM gate eSaNaM zalAkayA kRlA, pATanaM zastreNa, tato vraNazodhanabheSajena vizuddhamArgasya pATitabhagandaravraNasya' taptatailena daahH| zastrabhIrUNAmasya nADIbhAvamApannasya kSArasUtreNa supATitasya tathA bhinnasya nAr3IbhAva manApannasya cAsya bhagandarasya vraNava cikitsA kAyyo // 59 // gnggaadhrH-shliipdmaah-jngghaasvityaadi| jaGghAyAH pazcAdbhAgaH pinnddii| javAdipradeze mAMsakaphAsradoSAda yaH zothastat zlIpadaM nAma syaat| tasya cakrapANiH-krimyasthItyAdinA bhagandaraM paJcavidhamapi iha saMkSepAt saamaanyenaah| eSaNaM zalAkayA gatyavekSaNaM, kSArasUtreNa supAcitena chinnasyetyanena zalyatantroktaM kSArasUvidhAnavidhi drshyti| prapaJcastviha parAdhikAratvena na kRtH| supaciteneti samyagvipAcitakSAreNa // 5 // cakrapANiH--piNDIti maaNspinnddii| prapadaM pAdAgram / jaGghAsviti bahuvacanaM vyaktayapekSayA kiMvA bahuvacanena jaGghAdiSvityAdi talalopo jnyyH| uktaM hi-ziznoSTanAsAsvapi kecidaahurityaadi| tathAhi puSkarAvataH,-'nIvAvalaNajvauSTa-pAdakarNakarAzrayam / zlIpadaM mAMsadobhyAM vidyAt" iti // 59 / 60 // * krimestRNAdItyata krimyasthisUkSmeti cakrasammataH pAThaH / ___ + jaGghAsu piNDISu padopariSTAt etat privrt| jaGghAsu piNDIprapadopariSTAt iti cakreNa ptthitm| For Private and Personal Use Only
Page #582
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 2811 mandAstu pittaprabalAH praduSTA doSAH sutInaM tanuraktapAkam / kurvanti zopha jvaratarSayuktaM visarpiNaM jAlakagaIbhAkhyam // 61 // vilepanaM raktavimokSaNaJca virukSaNaM kaayvishodhnshc| dhAtrIprayogAn zizirapradehAn kuryAt sadA jAlakagardabhasya // 62 // evaMvidhAMzcApyaparAn parokSya shothprkaaraannilaadilinggH| zAntiM nayed doSaharairyathAsvamAlepanacchedanabhedadAhaiH // 63 // cikitsAmAha-sirAkaphaghnazca vidhiH sirAvedhavidhiH kaphaghnavidhizca sapapa lepanazca tatreSyate // 6 // gnggaadhrH-mndaastvityaadi| pittaprabalA doSA mandA alpAH praduSTAH sutIvra zopha tanU raktavarNapAko yasya jvaratarSa yuktaM visapiNaM kurvanti, sa jAlakagaIbhAkhyaH // 61 // gaGgAdharaH-tasya cikitsaamaah-vilepnmityaadi| vilepanaM pittprdhaantridosshrdrvyenn| virukSaNaM virukssnn-prkrnnoktdrvyenn| kAyavizodhanaM vmnaadinaa| dhAtrIprayogAn AmalakIphalAnAM svarasakalkAdirUpeNava prayogAn kuryAt / zizirapradehAMzca kuryAt // 62 // ___ gaGgAdharaH-aparisaGghaprayakhAcchophAnAmAviSkRtatamAn katicicchophAnuktvA shessaanupsNhrti-evNvidhaaNshcetyaadi| evaMvidhAn aparAn zothamakArAna vyAdhIn anilAdiliGgaH parIkSya yathAsvaM doSaharairAlepanacchedanabhedadAhaiH zAntiM nayet // 63 // cakrapANiH-mandA ityAdau mandA itylpvRddhaaH| pittaM prabalaM yeSAM te pittprblaaH| mandA ityatra bahuvacanaM vyaktarapekSayA / tanU raktapAko yasmin tat tanuraktapAkam / suzrute hi apAkazabdena IparapAka uktaH / "apAphaH zvayathuH pittAt sa jJa yo jAlagabhaH' iti| raktapAkayukta raktapArka na tu raktavarNamAlam // 61-63 // For Private and Personal Use Only
Page #583
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2812 crk-sNhitaa| ( vayacikitstima prAyo'bhighAtAdanilaH saraktaH zothaM sarAgaM prakaroti tatra / vIsarpanunmArutaraktanucca kArya viSaghna viSaje ca karma // 64 // tatra shlokH| trividhasya doSabhedAt sarvA vayavagAtrabhedAcca / zvayathovividhasya tathA liGgAni cikitsitaJcoktam // 65 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte cikitsitasthAne . zvayathucikitsitaM nAma dvaadsho'dhyaayH|| 12 // gaGgAdharaH-tatrAgantuje'bhighAtajaviSajazothe vizeSamAha-prAya ityaadi| prAyo'bhighAtAt kupitaH sarakto'nilaH sarAgAn zothAn prkroti| tatrAbhighAtajazothe visapanut karma mArutaraktanucca karma kaayym| viSaje ca zothe tattadviSaghnaM kamma kAyyamiti / / 64 // gaGgAdharaH-adhyAyArthamupasaMharati-tatra zloka iti / agnItyAdi / / 65 / / iti vaidyazrIgaGgAdharakaviratnakavirAjaviracite carakajalpakalpatarau SaSThaskandhe cikitsitasthAnajalpe zvayathucikitsitajalpAkhyA dvAdazI zAkhA // 12 // cakrapANi:-ava zothaprakArasaMgrahArtham AgantuzothacikitsAmAha-prAya ityAdi / viSaje zothe iti samvandhaH // 64 // cakrapANiH-saMgrahe sarvArddhagAvAvayavabhedAca vividhasyeti smbndhH| dvividhasyeti pAThe nijAgantubhedena // 65 // iti mahAmahopAdhyAya-carakacaturAnana-zrImacakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM carakatAtparyaTokAyAM cikitsitasthAnavyAkhyAyAM zvayathucikitsitaM nAma dvAdazo'dhyAyaH // 12 // For Private and Personal Use Only
Page #584
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir tryodsho'dhyaayH| athAta udaracikitsitaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhgvaanaatreyH||1|| siddhavidyAdharAkINe kailAse nndnopme| tapyamAnaM tapastIva sAkSAddharmamiva sthitam // bhiSagvedavidAM zreSThaM bhiSagvedapravartakam / punarvasujitAtmAnagnivezo'bravId vcH|| bhagavannudarairduHkhaidRzyante hyaditA nraaH| zuSkavaktAH kRshaanraadhmaatodrkukssyH|| pranaSTAgnibalAhArAH sarvaceSTAkhanIzvarAH / dInAH pratikriyAbhAvAjahato'sUnanAthavat // teSAmAyatanaM saMkhyAM prAna pAkRtibheSajam / yathAvacchotumicchAmi guruNA samyagIritam // 2 // gaDAdharaH-atha cikitsitoddezAnukramAt zvayathoruttaram udaracikitsitamAha-athAta ityaadi| pUrvavat savva vyAkhyAtavyam // 1 // gnggaadhrH-siddhtyaadi| bhiSagvedavidAmAyurvedavidAM zreSThaM bhiSagvedamavatakamAyurvedasya prakAzanena pravattaMkAriNam agnivezo vco'brviit| tadAhabhagavanityAdi / sarvaceSTAsvanIzvarA akssmaaH| anAthavadasUna jahato dRshynte| teSAmudarANAm // 2 // pANiH- zothabhedaravAidarasya shothcikitsaamntrmudrcikitsitmujyte| ApugdavidAmiti bhissgvedvidaam| vairiti duHkhkaarnnaiH| teSAmiti udarANAm / Ayatamamiti kAraNa saMkhyA c| yadyapi rogAdhikAre'STAbudANItyanenoktA tathApi gulmakuSThayostatra saMkhyAdi. AmadarzanAt punaH sNkhyaaprmH| kiMvA prakaraNAgatatvAt saMkhyokApi punarucyate // 1 // 2 // 353 For Private and Personal Use Only
Page #585
--------------------------------------------------------------------------
________________ Acharya Shrik Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2814 crk-sNhitaa| ( udaracikitsitama sarvabhUtahitAyarSiH ziSyeNaivaM prcoditH| sarvabhUtahitaM vAkyaM vyAharttamupacakrame // 3 // agnidoSAnmanuSyANAM rogasaGkAH pRthgvidhaaH| malavRddhayA pravarddhante vizeSeNodarANi ca // mande'nau malinairbhaktarapAkAd doSasaJcayaH cha / prANAgnyapAnAn saMdRSya mArgAn ruDAdharottarAn // tvaGmAMsAntaramAgatya kukSimAdhmApayan bhRzam / janayatyudaraM tasya hetu zRNu salakSaNam // 4 // gnggaadhrH--srvbhuutetyaadi| evamanena prakAreNa ziSyeNAnidhezena sarvabhUtahitAya pracodita RSirAtreyaH punarvasuH sarvabhUtahitaM vAkyaM vyAhattumupacakrame ArabdhavAn // 3 // ... gnggaadhrH-agnidossaadityaadi| manuSyANAmagnidoSAjjaTharAmidoSato mala. yuddhagrA pRthagvidhA rogasaGghAH pravarddhante, vizeSeNa punaragnidoSAnmalavRddhayA udarANi prvrddhnte| vizeSeNa yathA tadAha-mande'nAvityAdi / agnau jAThare vahnau mande'lpe sati malinaH zAkAcarannabhuktairapAkAt teSAM malinAhArANAmajIrNabAda doSasaJcayaH, prANamagnimapAnazca saMdUSyAdharottarAnadhomArgAduttaramArgAMzca ruddhA khaDamAsAntaramAgatya kukSiM bhRzamAdhmApayannudaraM rogaM janayati / tasyodararogasya hetu lakSaNasahitaM shRnnu| iyantu smmaaptiruktaa||4|| cakrapANi:-agnidoSo'sAgnimAnyameva vivakSitaM, tasyaivehodarakAraNadoSarayAta svamuttam / agnibale hIne kupyanti pavanAdaya iti / malA vAtAdayaH puriissaadyH| doSakArakAH viruddhaahaaraadyH| mandAgnitvaM malinabhojanAdibhiH yadyapi rogAdhikAre'STAvudarAjyuktAni tathApi gulma. kuSThayoH pratyekamapi doSatayakartRkatvamuktam, tathApIha prakarSo dRzyate ata eva ca prakarSArtha saMpUrva kRtavAn / prANetyAdau punaragnidUSaNAbhidhAnena mandasya vaha punardoSakRtaM nitarAM mAnya darzayati / doSasaJcayakRtena vAyunA prANApAnayordUSaNamaviruddhameva / yato vAyunApi vAyuSTiH bhavatyeva / tvaGmAsAntaramiti tvaGa mAMsamadhyam // 3 // 4 // * "doSasaJcayaH' ityatra "doSakArakAH" iti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #586
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5za adhyAyaH 2815 cikitsitsthaanm| atyuSNalavaNacAra-vidAhyamlagarAzanAt / / mithyAsaMsarjanAda rukSa-viruddhAzucibhojanAt // nIhArmograhaNIdoSa-karSaNAt karmavibhramAt / kiSTAnAmapratIkArAda raukSyAda vegavidhAraNAt // srotasAM dUSaNAdAmAt saMkSobhAdatipUraNAt / arthobAlazakUdrodhAdantrasphuTanabhedanAt // atisaJcitadoSANAM pApaM karma ca kurvatAm / udarANyupajAyante mandAgnInAM vishesstH| 5 // gaadhrH-hturNtuucyte--atyussnnetyaadi| garaM saMyogaviSam / atyussnnaadimraantaanaamshnaat| mithyaasNsrjnaadaahaarvidhivipryyennaabhyvhaaraat| rukSANAM viruddhAnAmazucInAJca dravyANAM bhojnaat| plIhAdibhirvyAdhibhiH atikarSaNAt plIhAdInAM cikitsitakarmaNAM vibhramAdayathAvatkaraNAt, kliSTAnAM tatplIhAdibhiH kliSTAnAM, tatplIhAdipratikArAbhAvAt, raukSyAt, mUtrapurISAdivegadhAraNAt, srotasAM mUtrapurISAdivahAnAM dUSaNAt / aamaadpkaahaardossaat| saMkSobhAccittasya, atipUraNAt dadhyAdidravAti. bhakSaNAt azorodhAdvipulasthUlamAMsAGka reNa gudabandhAnmalarodhAt, bAlAnAM kezAnAmAhArasahitabhakSitAnAM rodhAt malasyeti azobAlAbhyAM zakato rodhaat| bAlAzmakaNTakAdibhakSaNenAntrasya sphuttnbhednaat| mandAnInAM vizeSataH prAyeNa mandAgrInAmudarANyupajAyante zIghra na tathAnyeSAM janAnAmiti // 5 // cakrapANiH-bhanyuSNetyAdinA hetumAha / karmavibhramAditi vamanAdInAmasamyakakaraNAt / ' kliSTAnAmapratikArAditi kRtayA pratikriyayA ityrthH| raukSyAt utpattiH, raukSyasya prtikriyaa'bhaavenaanuvrtnaat| AmAditi aamaanubndhaat| pApaM karma ca kurvatAmityanenAsya mahAiHkhasapala aSalAdharmajanyatAmAha / mandAgnInAM vizeSata iti atyantopahatAgnInAm // 5 // For Private and Personal Use Only
Page #587
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2816 crk-sNhitaa| (udaraciki sitama kSanAzaH svAdutA snigdha-gurvannaM pacyate cirAt / bhuktaM vidahyate sarva jIrNAjINaM na vetti ca // sahate nAtisauhityamISacchophazca pAdayoH / zazvadavalanaye'lpe'pi vyAyAme zvAsamRcchati // vRddhiH purISanicaye rukssodaavrthetukaa| vastisandhau rugAdhmAnaM varddhate pATyate'pi ca // pAtanyate ca jaTharaM laghvalpai jnairpi| rAjIjanma balInAza iti liGga bhaviSyatAm // 6 // ruddhA svedAmbuvAhIni doSAH srotAMsi snycitaaH|| prANAnyapAnAn saMdUSya janayantyudaraM nRNAm // 7 // gaGgAdharaH-nidAnamuktvA pUvarUpamAha-zunnAza ityaadi| svAdutA sarcadravyAbhyavahAre svAdutAbodhaH sApekSayAdhikaH / snigdhazca guru cAnnaM bhuktaM cirAva pcyte| sarvazca snigdhaM guru vA laghu rukSa vA vidahyate vidagdhAjIrNa bhavati, taca jIrNamabhRta kimajINamasti tanna vetti c| atisohityamatirAptitaH kRtamAhAraM na sahate paadyoshcepcchophH| balakSaye satyalpe'pi vyAyAme zazvacchAsaM maamoti| purIpanicaye rukSodAvartanimittAda ddhiH syAt / vastisandhau ruka / bhojanerlaghvalparapi AdhmAnaM bhavati / jaTharamudaraM baddhate pAvyate Atanyate c| udare rAjInAM rekhANAM janma balInAzca nAzaH syaat| iti bhaviSyatAmudarANAM liGgam // 6 // . gaGgAdharaH-pUrva mande'nAvityAdinA yodarasya samprAptiruktA tAmeva saMkSepeNa punarAha-ruddha tyaadi| sazcitA doSAH svedAmbuvAhIni srotAMsi pANiH-bhunnAza iti pUrvarUpAbhidhAnam / svAdvAdInAM yadyapi kaTukAyapekSayA cireNaiva pAko bhavati, tathApIha cirAditi padenAtyartha ciraaditybhidhiiyte| jIrNAjIrNa na veti gheti vaatjnytvaaneym| rukSodAvartahetuketi vA paatthH| vastirityatra vastinA samaM zarIra* deshsNbndhH| Atanyata iti vistAryate / rAjI vyaktA zirA // 6 // pakrapANiH-satyAdinA caturNA doSajanyAnAmudarANAM sAmAnyAt saMprAptimAha / pUrva yA saMprAptirukkA sA sarvodarANAmityeke vdnti| rudatyAdinA pUrvasaMprAzvanuktasya svedAgcha, For Private and Personal Use Only
Page #588
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2817 kukSarAdhmAnamATopaH zophaH pAdakarasya ca / mando'gniH zlakSNagaNDatvaM kAryaJcodaralakSaNam // 8 // pRthagdoSaiH samastaizca pnIhabaddhanatodakaiH / sambhavantyudarANyaSTau teSAM liGga pRthak zRNu // 6 // rukSAlpabhojanAyAsa-vegodAvarcakarSaNaiH / vAyuH prakupitaH kuti-hRdvstigudmaarggH|| hatvAgniM kaphamuddhya tena ruddhagatistataH / AcinotyudaraM jantostvaGmAMsAntaramAzritaH // 10 // ruddhA prANAdIn sandUSya khaGamAMsAbhyantaramAgatya kukSimAdhmApayanto nRNAmudaraM jnynti||7|| gaGgAdharaH-udarANAM saamaanylkssnnmaah-kulerityaadi| ATopo guhgudd'aashbdH||8|| .. gaGgAdharaH-athodararogasya sngkhyaamaah-pRthgdessairityaadi| plohazabda iha yakRhupalakSaka iti naassttbhaaniH| tessaamssttaanaamudaaraannaam| agnivezeti prakaraNAt / / 9 // - gnggaadhr-rukssetyaadi| pUrva yat sAmAnyato nidAnamuktaM tatra rukSAlpa bhojanAdibhihetubhirvAyuH prakupitaH san kujhyAdigato bhUkhAgniM havA kaphamuddhayorddha nIkhA tenoddha gatena kaphena ruddhagatibhUkhA khaGamAMsAntaramAzritaH san udaraM jntoraacinoti| iti vaatodrsmmaaptiH||10|| ... bAhisrotodRSTirUpasyAbhidhAnAt apaunruttymitynye| svedavahasrotasAca udakavahasrotasAca tAlumUlallomaromakUpAzcetyanena bheda ukto jJeyaH // 7 // pANi:-udarANAM smaanruupmaah-kurityaadi| mando'gniryayapi kAraNaM tathApyamaM mandAgniriha lakSaNe jnyeyH| zlagaNDatvamiti masRgaphapolatvam // 8 // cakrapANiH teSAM liGgamityatra liGgazamdena vakSyamANahetusaMprAptI api cyAdhigamakatayA saMgRhIte sheye| iha saMprAptiH kAraNAni vA vaktavyAni vizeSasyaiva, tena na sarvasAdhAraNotahetu saMprArayA punayataravam // 9 // krapANiH-karSaNairiti kRzasvakAraNatvAt laanaadibhiH| gudasya mArgo gudamArgaH / kaphamudayetyA kaphasyAprAdhAnyam / tena baphenodaramyapadezo'tra prAcIno na iti darzayati // 10 // For Private and Personal Use Only
Page #589
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2818 crk-sNhitaa| [udaracikitsitam tasya rUpANi-kukSipAdavRSaNazvayathUdaravipATanam aniyatau ca vRddhihaasau| kukSipArzvazUlodAvAGgamaI parvabhedazuSkakAsakAryadaurbalyArocakAvipAkA adhogurutvaM vAtavacomUtra. saGgaH / zyAvAruNatvaJca nakhanayanavadanatvamUtravarcasAmapi codaraM tanvasitarAjIsirAsantatam AdhmAtatizabdavad bhavati / vAyuzcAtroddhamadhazca tiryak ca sshuulshbdshcrti| ityetad vAtodaramiti vidyAt // 11 // kttumllvnnaatyussnn-todnnaagnyaatpsevnaiH| vidAhyajIrNAdhyazanaizcAzu pittaM samAcitam // prApyAnilako baddhA mArgamunmArgamAsthitam / nihantyAmAzaye vahni janayatyudaraM tataH // 12 // gaGgAdharaH-tasya ruupaanniityaadi| gadyam / kukSItyAdi / kukSyAdiSu vayathu. thodarasya vipATanazca pATanavadudarasya vRddhkhaat| udarasya vRddhihaasaavniytau| kukSipArzayoH zulamudAvarttazcAGgamaIzca parcabhedazca zuSkakAsazca dobbelyacArocakazca avipAkazcAdhoGge guruvazca vAtasya varcaso mUtrasya ca saGgazcApravRttiH / nakhAdInAM zyAvAruNazca / api codarantu tanvazvatarAjIbhistanvazvetasirAbhizca santatam / AdhmAtahativada vAyunA pUrNacarmapuTakavastivaccAdhmAtazcodaraM bhavati / vAyu. vAtrodare sazUlaH san Urddha madhastiyyaka ca vicarati / ityeva vAtodaramiti vidyAt // 11 // gnggaadhrH-kttumletyaadi| pdyaani| vidAhi bhRsstttnnddulaadi| ajIrNe satyazanaM pUrvadinAha.rAjINe cAzanamadhyazanamityetaihetubhirAzu samAcitaM pittamAnalakapho prApyonmArgamUrddha pathamAzritaM, tAbhyAmanilakaphAbhyAM mArga pANiH-aniyatau ca vRdihAsAvudarasyeti shessH| asitA rAjyaH sirAzca tAbhiH santataM myAptam / AdhmAteti vAtapUrNacarmavat // 11 // pANiH- kaTisyAdinA pittottrmaah| tatrApi anilakaphAvapradhAnau, pittantu prabhAtam / nihanyAmAzaye vahimityanena sthAnAntara dhAtvagnivadhaM kRtvA // 12 // For Private and Personal Use Only
Page #590
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 13za adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / 2816 tasya rUpANi- dAhajvara tRSNAmUrcchAtisArA zrAsyakaTutvaM pItatvaM nynvdntvmuutrvrccsaam| api codaraM nIlapItatAmrahAridraharitarAjIsirAvanaddhaM dahyate dUyate dhUpyate uSmAyate svidyati kiyate mRdusparza zoghrapAkaM bhavati / ityetat pittodaramiti vidyAt // 13 // vyAyAma divAsvapna khAdvatisnigdhapicchilaH / dadhidugdhodakAnUpa-mAMsaizcApyatisevitaiH // kruddhena zleSmaNA srotaH svAvRteSvAvRto'nilaH / tameva pIDayan kuryyAdudaraM vahirantaram // 14 // baddhAmAzaye vahni nihatya tata udaraM janayati / iti pittodarasamprAptiH sanidAnA // 12 // gaGgAdharaH- tasya pittodarasya rUpANi dAhetyAdi / dAhazca jvarazva tRSNA ca mUrcchA cAtisArathAsyakaTukhaJca nayanAdInAM pItalaJcApi codaraM nIlAdirAjibhiravanaddhaM nIlAdisirAbhiravanaddhaJca / dahyate codaraM dUyate copatapyate dhUpyate dhUpanavat santate uSmAyate uSmevAcarati svidyati dhammakti bhavati liyate svayameva kledAnvitaM bhavati / mRdusparza zIghrapAkaJcodaraM bhavati / tasmAt kliyate / ityetat pittodaramiti vidyAt // 13 // gaGgAdharaH- avyAyAmetyAdi / sAmAnyanidAneSvavyAyAmAdibhiratisevitaiH kruddhena zleSmaNA AhRteSu srotaHsu tata AvRto'nilastameva zleSmANaM vahirantarazca pIr3ayannudaraM kuryyAt / iti zleSmodarasamprAptinidAnasahitA // 14 // cakrapANiH - hAridro haridrAbhaH / dUyata iti vyathate / dhUpyata iti dhUmamiva uddamati / uSmAyata iti pAisthenaiva vahninA dahyate / svidyata iti gharmmAkaM bhavati / kSiprapAkaM bhavati iti zIghrapAkAjalodaratAM yAti // 13 // cakrapANiH - anyAyAmetyAdinA kaphodaramAha / vahiranlaga iti amvAdvAAgaH // 14 // "vahirantaram" ityasa "vahirantagaH" iti cakrapAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #591
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2820 crk-sNhitaa| ( udaracikitsitam ___tasya rUpANi-gauravArocakAvipAkAGgamardAH suptipANipAdamuSkorazophoklezanidrAkAsazvAsAH zuklatvaJca nayananakha. vadanatvaGa mUtravarcasAm api codaraM zuklarAjIsirAsantataM guru stimitaM sthiraM kaThinaM bhvti| iti zleSmodaramiti vidyAt // 15 // durbalAgnerapathyAdi-virodhigurubhojanAt / strIdattaizca rjolom-vinnmuutraasthinkhaadibhiH|| viSaizca mandaitAdyAH kupitAH saJcayaM tryH| zanaiH koSThe prakurvanto janayantyudaraM nRNAm // 16 // gaGgAdhara:- tasya rUpANIti shlessmodrruupaanni| yathA-gauravetyAdi / gauravazva gAtrasya, arockshcaavipaakshcaanggmiishv| suptizca sprshaanbhintaa| pANyAdiSu zophazca / utklezazca hRdysthdosssy| nidrA ca kAsazca zvAsazca / nayanAdInAM zuklakhamapi codaraM zuklarAjosantataM zuklazirAsantatazca guru ca stimitazca sthiraJca kaThinazca bhavati / ityetat zleSmodarImati vidyAt // 15 // gaGgAdharaH sannipAsodaramAha-durbalAgnerityAdi / durbalo'miryasya tsy| apthybhojndussttbhojnsNyogvirodhidrvybhojngurubhojnaat| strIbhiduSTa svabhAvAbhirvazIkaraNAdyartha dttbhojyaadidrvyshit rajolomAdibhiH zatrubhizca dattarmandamandavegevihetubhiH kupitA vAtAdhAstrayaH zanaH koSThe saJcayaM kurvanto mRNAmudaraM jnynti| iti sannipAtodarasya sahetuH sammAptiH // 16 // . cakrapANiH-durbalAgnerityAdinA strIdattairiti strIbhiH ajJAnAt saubhAgyAthai ramapratidAna prAyo bhavatIti strINAmabhidhAnam upalakSaNArtha tenAnyadattAnAmapi rajaHprabhRtInAM grahaNaM bhavatyeva / viSazca mandairiti duussiivissaiH| dUSIviSAvyeva hi mandAni bhavanti / saya iti padena vAtAdInA tayANAmapi bhasvAtantryeNa grahaNaM karoti // 15 // 16 // For Private and Personal Use Only
Page #592
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2821 - tasya rUpANi-sarveSAmeva doSANAM samastAnyupalabhyante liGgAni varNAzca sarve nkhaadissu| udaramapi ca nAnAvarNarAjIsirAsantataM bhvti| ityetat sannipAtodaramiti vidyAt // 17 // atyAzitasya saMdobhAd yAnayAnAticeSTitaiH / ativyavAyabhArAdhva-vamanavyA dhikrssnnaiH|| vAmapArdhAzritaH plIhA cyutaH sthAnAt prvrddhte| zoNitaM vA rasAdibhyo vivRddhaM taM vivarddhayet // tasya plIhA kaThino nIrujo (r) varddhamAnaH kacchapasaMsthAnaH gaGgAdharaH-tasya rUpANIti snnipaatodrruupaanni| savvaSAmityAdi / sarveSAM vAtodara pittodarazleSmodarANAM samastAni militAni liGgAnyupalabhyante yatra varNAzca sarve nakhAdiSu uplbhynte| api codaraM nAnAvarNarAjIsantataM nAnAvarNasirAsantatazca bhvti| ityetat sannipAtodaramiti vidyAt // 17 // gnggaadhrH-pliihodrmaah-atyaashitsyetyaadi| atibhuktavAn san yadi saMkSobhaNaM karma yAnAdibhiH zarIrasaJcAlanaM karma kroti| ativyavAyAdinAkarSaNaizca nRNAM vAmapArthAzritaH plIhA nAma nAr3IvizeSaH sthAnAccyutaH san prvddhte| athavA rasAdibhyo madhurasnigdhAdyAhArebhyo raktavarddhanebhyo viThThaddhaM raktaM taM plIhAnaM vivarddhayet / tasya plIhA kaThino bhavati, krameNa cakrapANiH-varNAzca sarveSAM doSANAmiti smbndhH| iha sakalalakSaNamelakAbhidhAnabhava mkhaadivrnnshc| sarvezca naanaavnn| rAjyazca yadyapi gRhItAstathApi tadvidhAnam avazyotpAdadarzanArtham // 17 // cakrapANiH-lohavRddhidvidhA saMkSobhAdicyutasya vA vRddhiracyutasya vA zoNitavRddhyA vRddhirbhavati / dhAmapArdhAzrita iti pliihsvruupkthnm| zoNitaM vA rasAdibhya ityavAdizabdaH prkaarvaacii| tena rasasya kAraNasya vRddhayA kAryasya raktasya vRddhistathA mAMsAdibhyo'pi raktavRdirbhavati, AhAravihArebhyo raktavRddhikA bhavati / prathamaM yA cyutasya vRddhirutA sA vAtAdisannipAtatvena caturvidhA * "nIrujaH" ityatra "aSThIlevAdau" iti cakreNa ptthyte| 354 For Private and Personal Use Only
Page #593
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org caraka saMhitA / 2822 [ udaracikitsitaM upalabhyate / sa copekSitaH krameNa kukSiM jaTharamagnyadhiSThAnaJca parikSipannudara mabhinirdhatteyati // 18 // tasya rUpANi- daurbalyArocakAvipAkavacamUtraprahatama - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pipAsAGgamarddacchardimUrcchAGgasAdakAsazvAsa-mRdujvarAnAhAgninAzakAryAsya vairasyavarNabheda koSThavAtazUlAni / api codaramaruNavarNamavivaraNa vA nIlahAridrarAjImaditi / evameva yakRdapi dakSiNapArzvasthaM kuryyAt tulyahetuliGgauSadhatvAt / tasya plIhajaThara evAvarodhaH / ityetad yakRt plIhodaramiti vidyAt // 16 // baddhamAno nIcAdo kacchapasaMsthAna ivopalabhyate / sa copekSita' krameNa kukSiM jaradhiSThAnaJca parikSipan udaramabhinirvvarttayati / iti sanikSanaplIhodarasamprAptiH // 18 // gaGgAdharaH-tasya plIhodarasya rUpANIti / daurbalyetyAdi / varcomUtragrahatama ityatizayena vacasUtrabandhaH / AsyavairasyaM, varNabhedaH, koSThe vAtazUlaJceti plIizUlam / api codaramaruNavarNamavivarNa gAtrasavarNamiti / nIlahAridrasajImaditi / evamityAdi / evamanena prakAreNa dakSiNapArzvasthayakapri vRddhaM kuryyAt / nanu tarhi kiM navodarANItyata Aha-tulyetyAdi / yatplIhodara yostulya hetu liGgauSadhakhAt tasya yakRdudarasya plIhajaThare plIhodara bAvarodha iti yakRtplIhodaramiti vidyAt / / 19 / zeyA, tena rajaplIhavRddhayA samaM paJca lohapradoSA ye uktAste saGgatA bhavanti / uktaM hi-pana plIha pradoSA gurumairvyAkhyAtA iti / aSTIlA dIrgho lohamayo granthirlohakAreSu prasiddhaH / kukSiH pArzvadezaH // 18 // cakrapANiH - dakSiNapAzrva sthamiti yakRjanma / yakkRdasya pRthaGnAma bhAkhyAya tajjamudaramAhamulyetyAdinA // 19 // For Private and Personal Use Only
Page #594
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 15 adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / pakSa bAlaiH sahAnnena bhuktairbaddhAyane gude / udAvarttAstathArzobhirasaMmUrcchanena vA // apano mArgasaMrodhAddhatvAgniM kupito'nilaH / varcaH pittakaphAn ruddhA janayatyudaraM tataH // 20 // tasya rUpANi - tRSNA dAhajvara mukhatAluzoSorusAda kAsazvAsadolyArocakAvipAkavacamUtrasaGgAdhmAnacchardikSavathuzirohRnnAbhigudazUlAni / api codaraM mRdavAtaM sthirama rupanIlarAjosirAnaddhamarAjikaM vA prAyo nAbhyupari gopucchavadabhinirvvarttayati / ityetad baddhagudodaramiti vidyAt // 21 // zarkarAtRNakASThAsthi - kaNTakairannasaMyutaiH / bhidya tAntraM yadA bhuktairjambhayAtyazanena vA // gaGgAdhara:--- baddhodara mAha-pakSetyAdi / pakSiNAM pakSa NAM kezaranmena bhujyamAnena saha bhuktegu de baddhAyane baddhapurISanirgamapathe sati tadA navegAndhAraNIyoktavegadhAraNajAta udAvataMstasmAt, athavAzabhirantrANAM saMmUrcchanena kopanena mArga saMrodhAdapAno'nilaH kupitaH sannagniM hatvA vaccaH pittakaphAna ruddhA vahine niHsArya tata udaraM janayati / iti baddhodaranidAnasahitasamprAptiH // 20 // gaGgAdharaH - tasya rUpANIti baddhodarasya rUpANi / tRSNetyAdi / tRSNA ca dAhazca jvarazca mukhatAluzoSazca UrusAdazca vaccamUtrayoH saGgaH zirohannAbhigudazUlAni / api codaraM mUr3havAtaM vAyuniHsaraNarahitaM sthiraM vRddhidrAsahInamacalam / aruNanIlarAjIsirAbhiravanaddhamarAjikaM vA aruNanIlasirAvanaddham / mAyo nAbhyupari kacidanyatrApi / ityetadvaddhagudodaramiti vidyAt // 21 // / gaGgAdharaH - atha kSatodaramAha - zarkaretyAdi / zarkarA kSudrakaGkaraH / annayuktaH zakara karAdibhirbhuktaryadA'ntraM bhidyeta vidhyeta athavA'traM yadA jumbhayA cakrapANi:- pakSmabAlairityAdinA baddhagudodaramAha / baddhAyane iti baddha mArge, udAvarserityAdAyadi badAyane gude ityanuvarttanIyam / antasaMmUrcchanenAntaparivartanena / pakSa bAlarityAdinA sukRto gudanirodhaH / tena gudanirodhakatvarUpe vaikarUpameva gudodaraM janayati / tena pakSAdigudanirodhahetukajanyatvAt baddhagudodarANAM paJcatvaM yathohyam // 20 // 21 // 1 For Private and Personal Use Only 1823
Page #595
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1824 crk-sNhitaa| [udaraciphisitam pAkaM gaccheda rasastebhyazchidrebhyaH prasraveda vhiH|| pUrayan gudamantraJca janayatyudaraM ttH|| 22 // tasya rUpANi-tadadho nAbheH prAyo varddhamAnamudakodaraM syAd yathAvalaJca doSANAM rUpANi drshyti| api ca AturaH salohitanIlapItapicchilakuNapagandhyAmavarca upavezate, * hikAzvAsakAsatRSNApramehArocakAvipAkadaurbalyaparItazca bhavati / ityetacchidrodaramiti vidat // 23 // atyazanena vA pAkaM gacchet, tadAntrasya tebhyazchidrebhyastadantrasya rasaH klado vahiH srvet| sa sravadrasastu gudamantraJca pUrayan tataH kSatAdudaraM janayati / iti sahetukSatodarasammAptiH // 22 // - gaGgAdharaH-jasya rUpANIti ksstodrruupaanni| tadyathA-tadadho nAbheH ityaadi| tat kSatodaraM pAyo nAbheradhaH staat| varddhamAnaM punarudakodaraM syAt / doSANAM yathAyalaM rUpANi drshyaat| tenAtureNa salohitAdirUpaM varca upavezyate tyajyate, hikkAdiparItazca bhavati / ityetat kSataja chidrodaramiti vidyAt // 23 // cakrapANiH-zarkaretyAdinA kSatIdaramAha-abhyAhatasyAntraM bhisveti yojnaa| pAkaM gacchediti bhinnamevAntraM pAkaM gacchati / bahiriti annaM gudaJca vahirmAge pUrayan pAkaM gacchat, sa evaM raso'nsapAkarUpo vyAdhirUpatayA jJeyaH // 22 // cakrapANi:--tadadho nAbheH prAyo'bhinivartamAnamiti arddha nivrtte| dravasyodarArambhakasya bhadhogAmitvAdakodaraM bhavatIti udarAntarApekSayA zIghragatirbhavatItyarthaH / udakodaramevaitat syAt / udakodarasyaiveti vA paatthH| udakodarasya rUpANi darzayati, doSANAJca yathAvalaM rUpANi darzayatIti yojnaa| yathAbalamiti vayobalavAn doSo bhavati tassa rUpANi darzayati // 23 // . * iti tadadho nAbhyAH prAyo'bhinivartamAnamudakodarasya ca yathAvalaJca doSANAM rUpANi darzayatyapi cAturaH sa lohitanIlapItapicchila kuNapagandhAmavarca upavezate / iti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #596
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 13za adhyAyaH]. cikitsitasthAnam / 2825 snehapItasya mandAgneH kSINasyAtikRzasya c| atyambupAnAnnaSTo'gnau mArutaH klomnyavasthitaH // srotaHsu ruddhamArgeSu kphshcodkmuurcchitH| . varddhayetAM tadevAmbu svasthAnAdudarAya tau // 24 // tasya rUpANi-nirannakAGkSA pipAsA gudanAvaH zUlaH zvAsakAsadaurbalyAni, api codaraM nAnAvarNarAjosirAsantatam udakapUrNadRtisaMkSobhasaMsparzam / ityetadakodaramiti vidyAt // 25 " tatra cirotpannamanupadravamanudakapUrNa-cha-mudaraM tvaramANazcikit gnggaadhrH-athodkodrmaah-snehpiitsyetyaadi| snehaH pIto yeneti / paranipAtaH ktAntasya vizeSaNasyApi kvacid bhavatIti zApitamAcchAdanajAtivajajAtivAcipUrvakaktAntAt striyAM GIba vidhAnAt ; yathA zaGkhabhinnI nArI, ikSubhakSitI dhenuriti / snehapItasya saMzodhanAGgasnehakriyAyAM pItasnehasya atyambupAnAt tathA mandAranyAdezcAtyambupAnAdagnau naSTe sati klonni pipAsAsthAne kaNThorasoH sandhAvavasthito mArutaH pItatadatyambunA ruddhamAgeSu srotaHsyavasthitaH kaphazca tadudakamUcchitastena pItenAtyamdhunA saMmilitIbhAvena vikRtimaapnshceti| to mArutakaphau tadevAmbu udarAya svasthAnAda baddhaM yetAm / iti sahetUdakodarasamprAptiH // 24 // gaGgAdharaH-tasya rUpANItyudakodarasya rUpANi / tdythaa-nirnnetyaadi| niranna AhArAzaktiH prnkhaakaangkssaahaaraarthm| udaramapi ca nAnAvarNarAjIsirAsantatazca udakapUrNadRtiryathA saMspRzyate tathA sNsprshm| ityetad daphodaramiti vidyaat| saMzAyAmudakazabdasyAdivarNalopaH pRSodarAdikhAditi // 25 // gaGgAdharaH-ityudaranidAnamuktvA cikitsArthaM sAdhyAsAdhyalakSaNamAha-. ttretyaadi| tatrASTasudararogeSu madhye yadudaramaricotpannAdikaM tadeva kharamANaH cakrapANiH- snehetyAdinA utpattiviziSTaM jalodaramAha / kloma hRdayAvayavavizeSaH / vardayetAm iti yathoktau kphmaarutau| tayozvAmbuvarddhakatvaM pipAsAjananenAmbapAnAderiti jJeyam // 24 // 25 // * "anudakapUrNam" ityatra "anudakaprAptam" iti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #597
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2826 [ udara cikirilatama caraka saMhitA | set / upekSitAnAM hyeSAM doSAH svasthAnAdapavRttA aparipAkAda dravIbhUtAH sandhIna srotAMsi copakledayanti / svedazca vAhyaSu srotaHsu pratihatagatistiryyagatra tiSThamAnastadevodakamApyAyayati / tatra picchotpattau maNDalamudaraM guru stimitamAkoThitamazabdaM mRdusparzamaparimatarAjIkamAkrAntaM nAbhyAmevopasarpatIti // 26 // tato'nantaramudakaprAdurbhAvaH / tasya rUpANi - kutteratimAtrAbhivRddhiH sirAntarddhAnagamanamudakapUrNadRtisaMkSobhasamasparzaca / tadAturamupadravAH spRzanti vamyatIsAratamakatRSNAzvAsakAsahikrAdaurbalyapArzvazUlArucisvarabhedamUtrasaGgAdayaH / tathAvidham cikitsyaM vidyAt iti // 27 // san vadyacikitset / upekSAyAM doSamAha--upekSitAnAmityAdi / eSAM hyaSTAnAmeodarANAmupekSitAnAM tvarayA cikitsAyA akaraNe doSA udarakRtavanto vAtAdayaH svasthAnAdapavRttAH svasthAnaM vihAyAnyasthAne pravRttA aparipAkAt AhArasya punadravIbhUtAH sandhIn srotAMsi copakledayanti / svedazca vAhyasrotaHpratihatagatirna nirgacchan tiryagavatiSThamAnastadevodakaM varddhayati / tadudakAdhyAyane picchotpadyate picchotpattau tUdaraM maNDalarUpaM bhavati guru ca stimitaJca AkoThitam ISatkoTayuktam azabdasparza spRzyamAnaM na zabdAyate, apagata jikaM rAjIdarzanaM na syAt / nAbhyAM nAbhau vAkrAntaM sarpatIti // 26 // tatra gaGgAdharaH- tataH paramudakamAdurbhAvaH / tasya rUpANi udakaprAdurbhAva - lakSaNAni / kukSerityAdi / kukSerudarasyobhayabhAgasyAbhivRddhiH / sirAntarddhAnagamanaM sirA na dRzyate / tadA khalvevambhUte satyudake jAtodake AturamupadravA cakrapANiH - sAdhyAsAdhyavibhAgamAha - tatretyAdi / anudakaprAptamiti ajAtodaka rUpa doSAvasthaMparipAkeNAsa doSANAM dravatvaM svabhAvAdeva jJeyam / vAhyaSu strotaHsu pratihatagatiriti vargintumasamarthaH / bhava jalajanmapUrvarUpaM dicchotpadyate, tena picchotpattilakSaNameva tAvadeva / picchAsadRzo bhAgaH picchA / anye tu bhaktamaNDapicchAmAhuH / sarpatIti calati // 26 // cakrapANiH- udakapUrNaiticat saMkSobhaH mAMsasya picchodakarUpaM prAptasya / zvAsavizeSaH / acikitsyamiti viSaprayogazastrapraNidhAnAdidAruNakarmavyatirikta kriyayA'cikitsyeM vidyAt // 27 // For Private and Personal Use Only tamakaH
Page #598
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 13za adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2827 bhavanti caatr| vAtAt pittAt kaphAt pnIhaH sannipAtAt tathodakAt / paraM paraM kRcchratamamudaraM bhiSagAdizet // 28 // pakSAda baddhagudantUddha sarva jAtodakaM tthaa| prAyo bhavatyabhAvAya chidrAntraJcodaraM nRNAm // 26 // zUnAkSaM kuttilopsthmupklinntnutvcm| balazoNitamAMsAgni-parikSoNaJca varjayet // 30 // ima spRzanti vmyaadyH| tatrAdipadena jvraadyshc| tathAvidhaM jAtodakodararogiNamacikitsyaM vidyAditi // 27 // gaGgAdharaH-pramANabhUtAH zlokAzca bhavanti caatr| vaataadilyaadi| vAtajAdudarAt kRcchatamaM pittAjAtamudaramAdizet, pittAjjAtodarAta kucchatamaM kaphAjjAtamudaraM, kaphajAtAdudarAt plIhayakRjjAtamudaraM kRcchatamaM, plIhayakRjjAtodarAt kRcchatamaM sanipAtAjjAtamudaraM, sannipAtodarAt kRcchatamamudakodaramiti // 28 // gaGgAdharaH--tarhi baddhagudodaraM kSatodarazca kiM sAdhyamityata aahpkssaadityaadi| baddhagudodaraM pakSAdUddha prAyo'bhAvAya bhavati, prAyaHpadAt kacit sAsAdikaM jIvayati tato'bhAvAya bhavatyeva / ityevaM jAtodakaM sarvamudavaM pakSAdUddha prAyo'bhAvAya bhavatyevaM chidrAntramudarazca pakSAdUrddha mAyo'bhAvAya bhavatIti // 29 // gaGgAdharaH--ajAtodakAnAM vAtAdijAnAM kRcchAt kRcchtmaanaampysaadhysmaah-shuunaakssmityaadi| zUnaM sphItamakSi yasya taM, kuTilopasthaM cakrapANiH-paraM paraM kRcchratamamiti yathA yathA paratvanirdezo tathA tathA kRcchrasAdhyatvam // 28 // cakrapANiH-baddhacchidradakodarANAM vishessmaah-pkssaadityaadi| baddhagudamudaraM pakSArDa' vinAzAya prAyo bhavati, kadAcit pakSAdUddha mapi abhAvAya na bhavatIti praayHshbdenaah| jAtodakaM chidraca prAyo vinAzAya bhavati, kadAcit viSazastrAbhimatacikitsayA jAtodakaM chidra badagudava sidhyatIti prAyaHzavena darzayati // 29 // cakrapANiH-zUnAkSamityAdinA sAdhyoktAnAmapyasAdhyatAmAha / kuTilopasthamiti vakropastham / For Private and Personal Use Only
Page #599
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2828 crk-sNhitaa| [udaracikitsinama zvayathuH sarvamammotthaH zvAso hikaaruucistthaa| mUrchA chardiratIsAro nihantyudariNaM naram // 31 // janmanaivodaraM savvaM prAyaH kRcchratamaM matam / balinastadajAtAmbu yatnasAdhyaM navotthitam // 32 // ajAtazothamaruNaM sazabdaM nAtibhArikam / sadA gur3agur3AvantaM sirAjAlagavAkSitam // nAbhiM viSTabhya vAyustu vegaM kRtvA praNazyati / hRnnAbhivakSaNakaTo-gudapratyekazUlinaH // vakraziznaM naraM vakrayoni nArIm, upaklinnA klinnavaklinnA tanuraghanA vak yasya taM, balAdiparikSINazca vAtAduradariNaM varjayet // 30 // - gnggaadhrH-aprnycaasaadhylkssnnmaah-shvythurityaadi| sarcamammotthaH zvayathuH zvAsAdizca vAtAduradariNaM nihnti| ekavacanAdekaika eva sarvamammotthazodhAdiH // 31 // -- gaGgAdharaH-vAtajAdikamuttarottaraM kRcchatamaM kiM tarhi kRcchamityata aahjnmnaivetyaadi| janmamAtraM sarvamudaraM kRcchatamaM mataM, kathaM kRcchamudaraM syAt ? tatra balino janasyAjAtAmbu tadudaraM yatnasAdhyaM navotthitaJca yanasAdhyamiti // 32 // gaGgAdharaH kathamajAtAmbUdaraM vizAyetetyata aah-ajaatshothmityaadi| yamudariNaM na jAtazothaM kinvaruNavarNazca sazabdazca nAtibhArikaM nAtiguru / sarvadA udaramadhye yasya gur3agur3AzabdaH syAt / udaropari sirAjAlaM gavAkSAkAraM yasya syAt / yasya vAyu bhiM viSTabhya vegaM kRtA praNazyati na sapaklimA tanvI ca svaga yasya sa tthaa| agnikSayazcodare prathamata eva yadyapi bhavati tathApi bhasAdhyalakSaNeSu vizeSeNAgnikSayo lakSaNAntaramuktaJca bhavatIti jJeyam // 30 // 31 // ...krapANiH-janmanaivetyutpattimAtreNa // 32 // cakrapANi:-ajAtAmbulakSaNamAha-ajAtazothamiti / mAtibhArikamiti nAtiguruNA bhAreNa yutm| nAbhiM viSTabhyeti nAbhiM stmmyitvaa| kRtvA vegamiti purISavAtavegaM kRtvA vAta. For Private and Personal Use Only
Page #600
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 13zabhadhyAya 13za adhyAyAH cikitsitasthAnam / 2826 karkazaM sRjato vAtaM nAtimande ca paavke| lAlayA virase cAsye mUtre'lpe saMhate viSi // ajAtodakamityetaiyaktaM vijJAya lkssnnaiH| upAcareda bhiSag doSa-balakAlavizeSavit // 33 // vAtodaraM balavataH pUrva snehairupAcaret / snigdhAya sveditAGgAya dadyAt snehavirecanam // hRte doSe parimlAnaM veSTayeTu vAsasodaram / tathAsyAnavakAzatvAd vAyurnAdhmApayet punH|| doSAtimAtropacayAt srotomArganirodhanAt / sambhavatyudaraM tasmAnityameva virecanam // 34 // niHsrti| evaM hRdAdipratyekAnazUlavataH karkazazabdamadhovAtaM mRjato janasya pAvakenAtimande lAlayA ca virase cAsye mUtre cAlpe viSi purI saMhate saMghAtarUpe satyajAtodakamudariNamityetelakSaNayuktaM vijJAya doSAdivizeSavid bhissgupaacret| etadbhinna jAtodakAdikaM varjayediti prAguktam // 33 // ___ gaGgAdharaH-ameNa vaatodraadicikitsitmaah-vaatodrmityaadi| snehavidhinA pUrva balavato vAtodaraM snehaH sAdhitaghRtAdibhirupAcaret / snigdhaM punaH svedavidhinA svedayivA snehavirecanameraNDatailAdinA virecayet / hRte doSe sati parimlAnamudaraM vAsasA veSTayet yathA tadudaraM nAvakAzayet / anavakAzakhAda vAyuzca punrnodrmaadhmaapyet| ityevaM virecanaM nityameva kArayet / kasmAt ? doSAtimAtropacayAt atimAtradoSasaJcayAt srotasAM mArga nirodhanAt udaraM sambhavati yasmAt tasmAnityaM virecanaM kArayet // 34 // purISaM visRjyeti yAvat / praNazyatIti lInaM bhvti| karkazamiti vegavantam / sRjata iti vAtaM sarataH / / 33 // cakrapANiH-bAtodaramityAdinA cikitsaamaah| parimlAnamiti kSINam / tatheti vstrvepnen| udare punaH shodhnotpttimaah-dossetyaadi| srotomArganirodhanAditi srotomukhmirodhnaadityrthH| mArmazabdo'va mukharUpamArgavAcI // 34 // 355 For Private and Personal Use Only
Page #601
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobaith org www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Acharya Shri Kalasse 2830 crk-sNhitaa| udaraninimitam zuddhaM saMsRjya ca kSIraM balArtha pAyayet tu tam / prAgutna zAnnivatyaivaM bale labdhe kramAt payaH // 35 // yUSai rasairvA mandAmla-lavaNairedhitAnalam / sodAvattaM punaH snigdhaM vinnamAsthApayennaram // 36 / / sphuraNAkSepasandhyasthi-pArzvapRSThatrikArtiSu / dIptAgniM baddhavir3a jAtaM rukSamapyanuvAsayet // 37 // tIkSNAdhobhAgayukto'sya nirUho daashmuulikH| vAtaghnAmlazRtairaNDa-tilatailAnuvAsanam (r) // 38 // gaGgAdharaH-evaM virecanena vastrAveSTanena ca krameNa samyakchuddhamudariNaM saMsRjya maNDapeyAvilepIbhiH krameNa saMsarjanaM kRkhA balArtha tamudariNaM kSIraM pAyayet yAvadutklezo na syAt / bale labdha prAgutklezAt hRdayasthadoSasyopasthitavamanabhAvAt pUrva kramAt payo niva] yUpaimudgAdikRtaimIsarasI mandAmlalavaNairdADimAmalakAdibhiH saindhavAdibhizvAlpAmlalavaNebhojayikA tamudariNamedhitAnalaM praddhAgniM punaH sodAvarttamudAvatteMdoSazcet tasya pArsale tadA punaH snigdhaM svinnazca tamudariNaM naramAsthApayet nirUhayet // 35 // 36 // ___ gnggaadhrH-sphurnnetyaadi| yadi tatrodare sphuraNAkSepau sandhyAdivasiMca varttante, tadudarI narazca dIptAgnibaddhaviTsamUho rukSazca bhavati, tadA samahuvAsayet snehavastinA samupapAdayet // 37 // gnggaadhrH-tniruuhnnmaah-tiikssnnetyaadi| asyodariNo nirUho dAzamalikaH, sa ca tIkSNadravyAdhobhAgaharadravyayuktaH kaaryH| anuvAsacantu vAtannadravyAmladravyazRtasyairaNDatailatilatailasyeti // 38 // cakrapANiH- saMsRjyetyatra peyAdikrameNotpAdya / prAgutklezAditi utkleze dRshymaane| kArya kartavyamityanuvartanIyam / utsargatastu balajanakakAryaM kRtvA payo nivartanIyam // 35-37 // cakrapANiH - vAtaghnAdibhiH zRtamairaNDatailaM vAnuvAsanaM yasya vasteH sa tathA // 38 // * vAtanAmla.........talAnuvAsanaH iti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #602
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 13 adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / avirecyantu yaM vidyAd durbalaM sthaviraM zizum / sukumAraM prakRtyAlpa-doSaM vAtholvaNAnilam // taM bhiSak zamanaiH sarpiryUSamAMsarasaudanaiH / vastyabhyaGgAnuvAsaizca kSIraizcopAcared budhaH // 36 // pittodare tu balinaM pUrvvameva virecayet / durvvantvanuvAsyAdau zodhayet kSIravastinA // saMjAte bakAyA punaH snigdhaM virecayet / payasA satrivRt kalkenoruvUkaTatena vA // zAtalA trAyamANAbhyAM zrutenAragbadhena vA / sakaphe vA samUtreNa savAtai tiktasarpiSA // 2831 gaGgAdharaH- avirecyamityAdi / yadi sa vAtodarI na virecanArho bhavati dubveMlo vA sthaviro vA zizurvA sukumAro vA prakRtyAlpadoSo vA athavA ulvaNAnilaH syAt tadA taM sarpirAdibhiH zamanaiH vastinAbhyaGgenAnuvAsanena kSIrapANena ca budho bhiSagupAcaret / iti vAtodaracikitsitamuktam // 39 // gaGgAdharaH-- atha pittodaracikitsitamAha - pittodare khityAdi / pittodare balinamudariNaM pUrvaM virecayet / durbalantu puruSamAdAvanuvAsya kSIravastinA niruheNa zodhayet; bale saMjAte saMjAte kAyAnau punaH snigdhaM kRtvA virecayet / tadvirecanamAda - payasetyAdi / payasA virecayedathavA trivRtkalkena virecayet athavA uruvakavIjasya zRtena kAthena virecayet / athavA zAtalA trAyamANAbhyAM zAtalA camakazA trAyamANA pANIyabahalA / Aragvadhena zRtena kAna vA virecayet / sakaphe pittodare samUtreNAragvadhatena virecayet / savAte pittodare tiktasarpiSA paJcatikta ghRtena virecayet / evaM virecanAnantaraM For Private and Personal Use Only cakrapANiH- anuvAsairityanuvAsanaiH // 39 // cakrapANi: - kSIravastiriti kSIrapradhAno vastiH / sAtalA carmarUpA / sakaphe iti kaphayuke pitte / samUtreNetyasa payasetyanuvarttate / savAte ditte tiktasarpiSA virecanaM vighRtAdi
Page #603
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2832 crk-sNhitaa| ( udaracikitsitam punaH kSIraprayogazca vastikarma virecnm| . krameNa dhruvamAtiSThan yuktaH pittodaraM jayet // 40 // snigdhasvinnavizuddhaJca kaphodariNamAturam / saMsaJjayet kaTuvAra-yuktarannaiH kaphApahaH // gomUtrAriSTapAnaizca cuurnnaayskRtibhistthaa| sakSAraistailapAnazca zamayet tu kaphodaram // 41 // sannipAtodare sarvA yathoktAH kArayet kriyaaH| sopadravantu nirvRttaM pratyAkhyeyaM vijAnatA // 42 // punaH kSIramayogaH kevalagavyadugdhapAnaM jAtavale punarvastikarma dvividhaM tato virecanamityevaM krameNa yukto yogaprayuktaH samAtiSThannAsthitaH san dhruvaM pittodaraM jayet / pittodaracikitsitamityuktam // 40 // gaGgAdharaH-atha kphodrcikitsitmaah-snigdhetyaadi| kaphaharasnehaH snigdhaM tataH svinnaM snedAdhikAravidhinA tataH zuddhaM vamanavirecanAbhyAM kaphodariNamAturaM kaphApahaH kaTukSArayuktazcAnnaiH saMsarjayet saMsarjanaM kuryyAt / gomUtrAriSTayoH pAnazcagarauSadhairayaskRtibhiH lauha kriyAbhiH, sakSAraiH kSArasiddhatailapAnazca kaphodaraM zamayet / ityuktaM kaphodaracikitsitam // 41 // __ gaGgAdharaH-atha sannipAtodaracikitsitamAha- snnipaatetyaadi| sanipAtodare yathoktaM pratidoSaM yA yA kriyoktA tAM tAmanatikramya tAstA eva sarvA militAH kriyAH bhiSak kArayet / yadi sannipAtodaraM sopadravaM nirvRttaM bhavati, tadA vijAnatA vaidya na pratyAkhyeyaM tyaktavyamiti // 42 // . dravyayuktena virecanaM krtvym| krameNeti kSIraprayogAdikrameNa pittodaraM jayediti yojanA // 40 // cakrapANi:-vizuddhamityatra vamanaM vinA vizuddho jJeyaH, vamanasyodare niSiddhayAt / cUrNayuktAyaskRtayaH cUrNAyaskRtayaH navAyorajaso bhAgaM cUrNantu madhusarpiSA ityAdya ktaaH| kiMvA varNAnyataiva vkssymaannaani| ayaskRtayastu rasAyanoktalohaprayoge jJeyAH // 41 // .... cakrapANi:-sarcA yathoktA iti pratyekaM vAtodarAdivihitAH kriyAH sarvA eva sannipAtodare krtvyaaH| sopadravantu nivRttamiti sopavatayotpannam // 42 // For Private and Personal Use Only
Page #604
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 13za adhyAyaH 3 13za adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2833 udAvartarujAnAharmohatur3a dhnjvraiH| gauravArucikAThinyairanilAdon yathAkramam // liGgaH plIhAdhikA tRSNA raktazca pittlkssnnaiH| vidyAt samastaiH sabaistu sannipAtaM tathA bhiSak // cikitsAM saMprayuJjIta yathAdoSaM yathAvalam / snehaM svedaM virekaJca nirUhamanuvAsanam // samIkSya kArayed bAho vAme vA vyadhayet sirAm / SaTpalaM pAyayet sarpiH pippalIrvA prayojayet // sagur3AM vAbhayAM vApi kssaaraarissttgnnaaNstthaa| eSa kriyAkramaH prokto yogAn saMzamanAn zRNu // 43 // gaGgAdharaH-sannipAtodaracikitsitAnantaraM pliihykRdudrcikitsitmaahudaavrtetyaadi| plIhni udAvartarunAnAhai liGgaranilaM mohar3a dahanajvarI pittaM gauravArucikAThinyaiH karpha vidyAt, tathA taiH samastaH sarvvastu liGgaiH sannipAta tridoSaM plIhi bhiSaga vidyAt / raktazca plIhni pittaskhalakSaNairvidyAt, tatra tRSNA caadhikaa| evaM doSaM jJAtvA plIni yathA cikitset tdaah-cikitsaamityaadi| yathAdoSaM vAtAdidoSaharaM yathAbalaM snehAdikaM samIkSya kArayet / rakte tu vAme bAhau sirAM vyadhayet / SaTpalakaM ghRtaM vA pAyayedathavA pippalIH pryojyet| sguddaamityaadi| sagur3AmabhayAM vA prayojayedathavA kSAragaNAn prayojayedariSTagaNAn vA // 43 // cakrapANi:-plIhodaracikitsAmAha-- udaavrtetyaadi| anilAdIn yathAkramamiti udAvatarujAnAtiM dAhamohatRSAjvaraiH pittaM, zeSaiH karpha dRSTvA cikitsA kurciit| kiMtu bAdhita raktaM tallakSaNa vA cikitsAM kurvIta / tava raktasya lakSaNAni vidhizoNitIyoktAni / tantrAntare vidAhastRSNA vairasyaM gAvagauravaM mUrchA ityAdIni jJeyAni / plIhnIti pliihodre| yathAdoSam iti ulvaNadoSaprazamanIm / vAme bAhau sirAvyadhaH sAmAnyokto'pi suzrutapratyayAt kUparAkhyA sirAvyadho jnyeyH| pippalIrvA prayojayediti rasAyanoktapippalIvarddhamAnaM prayojayet / kSArAriSTagaNAniti grhnnyblack kingvkssymaannkssaaraarissttsmuuhaan| ihApi ca viDaGgamityAdinA kSAraM tathA rohitakalatetyAdinAriSTaca vakSyati // 43 // For Private and Personal Use Only
Page #605
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2834 crk-sNhitaa| [ udaracikitsitama 'pippalI nAgaraM dantI samAMzaM hiGgunAbhayam cha / viddhAMzayutaM cUrNamidamuSNAmbunA pibet // 44 // viGga citrakaM zuNThoM saghRtaM saindhavaM vacAm / dagdhvA kapAle payasA gulmaplohApahaM pibet // 45 // rohItakalatAnAntu kaannddkaanbhyaajle| mUtre vA sunuyAt tacca saptarAtraM sthitaM pibet // kAmalAgulmamehArza-nIhasoMdarakrimIn / sa hanyAjAgalarasairjINe syAcAtra bhojanam // 46 // rohItakatvacaH kRtvA palAni paJcaviMzatim / koladviprasthasaMyuktAM kaSAyamupakalpayet // gAdharaH-iti kriyAsUtramuktvA yogaanaah-pippliityaadi| pippalyAdipaJca samAMza vir3a lavaNamarddhabhAgamityetacUrNam // 44 // gaadhrH-viddnggmityaadi| vihaGgAdIni paJca dravyANi samabhAgena nIlA kudRyivA kizcidghRtaM mrakSayitrA haNDikAbhyantare'ntardUmaM dagdhvA payasA pAyayet // 45 // gaadhrH-lohiitketyaadi| lohItakaH plIhazatrurnAma vRkSastasya latAvatpazAkhAnAM kANDAMzchittvA harItakIjale kAthe saptarAtraM sthitaM sunuyAt / athavA gomUtre sthitaM saptarAtraM sunuyaat| tacca sandhAnaM pibet / tatra jIrNe jAGgalamAMsarasaujanaM yaH kuryAt sa kAmalAdIn hanyAt // 46 // gaGgAdharaH-rohItakavaca ityaadi| rohItakasya vacaH palAni paJcaviMzati kolasya zuSkabadarasya dvipasthasaMyuktAM kRkhA militAdaSTaguNe jale patyA - cakrapANi:-dviguNAbhayamiti dvibhAgAbhayam // 44 // 45 // cakrapANiH-rohitakalatA rohitaka iti khyaataa| kANDakA iti svalpapramANAH khaNDAH / AsunupAditi drave magnAH kRtvA sandhAnArtha sthApayet // 46 // cakrapANiH-rohitaketyAdau saptapaJcAzatpalakAthyo'STaguNamudakaM dattvA pAdAvazeSeNa dvipalopeta* pippalI nAgaraM dantI samAMzaM dviguNAbhayam / iti kacit pAThaH / - paatthH| . . .... " For Private and Personal Use Only
Page #606
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 13 adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 2935 palikaH paJcakolestu taiH savvaizcApi tulyyaa| rohItakatvacA piSTaidhutaprasthaM vipAcayet // plIhAbhivRddhiM zamayatyetadAzu prayojitam / tathA gulmodrshvaas-krimipaannddutvkaamlaaH||47|| __iti rohItakavRtam / agnikarma ca kurvIta bhiSag vAtakapholvaNe / paittike jIvanIyAni sI Si kssiirvstyH|| raktAvasekaH saMzuddhiH kSIrapANazca sarpiSaH / yUmIsarasaizcApi diipniiyrsaanvitaiH|| laghUnyannAni saMsRjya dadyAt pnIhodare bhiSak / yakRti plIhavat savvaM tulyatvAda bheSajaM matam // 48 // catuthabhAgAvazeSe kaSAyamavatArayet ityevaM kaSAyamupakalpayet / paJcakolaH pratyekaM palikastaistu sarvaiH paJcabhistulyayA pazcapalamitayA rohItakabatrA saha piSTaH kalkaistena kaSAyeNa ca ghRtapasthaM vipaacyet| kAmalAntAzIH / rohItakaghRtam // 47 // gaGgAdharaH-agnikarma cetyaadi| vAtakapholvaNe plIhi bhiSagagnikarma va svaidadAhAdikaM kurviit| paittike plIhni jIvanIyAni daza dravyANi sabhA sIpi pittaharadravyasiddhAni jIvanIyAnyatamasiddhAni vA tathA kSIrasastayaH / svAvasekaH saMzuddhivirecanaM kSIrapANaM sarpiSazca pAnaM hitAni bhavanti / evaM plIhodare dopanIyarasaramlatiktakaTukairanvitaiyamAMsarasaizca laghanyAni saMmRjya saMsRSTAni kulA ddyaat| iti plIhodaracikitsitena grahadaracikitsitaM vyAkhyAtaM, tayostulyanidAnakhAditi // 48 // caturdazazarAvAvadhimAnaH kAtho bhvti| sanvaistaizcApi tulyayeti panAholaistulyayA rohitakaravacA, pnycplaaniityrthH| piSTariti paJcakaulaiH pissttaiH| tathA vibhaktiviparimAmAda rohitakatvacA piSThayeti jJeyam / / 47 // cakrapANiH-bhagnikarmeti gulmavadanApyagnikarma vdnti| vAtakapholvaNe plIhore putra iym| dIpanIyasamAyutairiti pippalyAdidIpanIyagaNasaMskRtarityarthaH // 48 // For Private and Personal Use Only
Page #607
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2836 crk-sNhitaa| udaracikitsitam svinnAya baddhodariNe mUtraM tIkSNauSadhAnvitam / satailalavaNaM dadyAnnirUhaM sAnuvAsanam // parisra sIni cAnnAni tIdAJcaiva virecanam / udAvarttaharaM karma kAyaM vAtaghnameva ca // 46 // chidrodaramRtai svedAt zleSmodarakhadAcaret / jAtaM jAtaM jalaM srAvyamevaM tada yApayed bhiSak // 50 // tRSNAkAsajvarArttantu kSINamAMsAgnibhojanam / varjayecchAsinaM tadvacchUlinaM durbalendriyam // 51 // gaGgAdharaH--atha bddhodrcikitsitmaah-svinnaayetyaadi| baddhodariNaM svedayitvA tIkSNauSadhAnvitaM snukakSIrAdiyuktaM gomUtraM satalalavaNAnvitaM nirUha dadyAt, tata AhArAnte'nuvAsanazca dadyAditi sAnuvAsanaM nirUha dadyAt / prisrsiiniityaadi| parisarcataH srasIni virecanAnyannAni tIkSNazca virecanaM ddyaat| tathA vaidya nodAvartaharaM karma baddhodare kArya, vAtaghnameva ca kamme kAyyam / iti baddhodaracikitsitamuktam // 49 // gaGgAdhara:-atha ksstodrcikitsitmaah-chidrodrmityaadi| kSatajacchidrAntrodaraM svedAite zleSmoravadAcaret / jAtaM jaatmityaadi| chidrodare jAtaM jAtaM jalaM vaidAna sraavym| evametatprakAreNa bhiSaka chidrodariNaM kAla yApayet / iti yApyAsAdhyacchidrodaracikitsitaM kAlayApanArthamuktam // 10 // gaGgAdharaH-pratyAkhyeyantu gat tasya lkssnnmaah-tRssnnetyaadi| kSINamAMsaM kSINAgniM kSINabhojanaM tRSNAdyA chidrodariNaM vajjayet / tadvat zvAsinaM zUlinaM dubalendriyaM chidrodariNaM varjayet / iti chidrodaracikitsitamuktam // 51 // cakrapANiH-nirUhasyotsargata eva satelalavaNatve siddhe satailalavaNamiti padaM tailalavaNayoH atAdhikadAnopadarzanArtham / baddhacchidrakaphodarANAJca yadyapyAsthApanaM niSiddhaM tathApi tadeka. sAdhyAyAmavasthAyAM nirUhAnuvAsanamiha jnyeym| pariva sInItyanulomanAni // 49 // cakrapANiH-chidrAntraJcodaraM nRNAmityatra yadyapyasAdhyatvamuktaM tathApi tatra prAyaHzabdanivezAt asAdhyatAvyabhicAro'pi darzitaH ; teneha tccikitsocyte| uttaratApi ca pipIlikAdaMzAdinA chidrodarasyocyate / tathAhi-hanti sarbodarAjyetat cUrNamityanena sarbodaracikitsA vktvyaa| anye tu sodarahantRtvakathanaM na pAramArthikam / Rte svedAdityanena svedasya chidrodare udakakArakatayA niSedhaM darzayati / tRSNetyAdinA pratyAkhyeyaM chidrodaramAha // 50 // 5 // For Private and Personal Use Only
Page #608
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 33za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 2837 apAM doSaharANyAdau prddyaadudkodre| mUtrayuktAni tIkSNAni vividhakSAravanti ca // dIpanIyaH kaphaghnezca tamAhArairupAcaret / dravebhyazcodakAdibhyo niyacchedanupUrvazaH // 52 // sarvamevodaraM prAyo doSasaMghAtajaM matam / tasmAda vAtAdizamanI kriyAM sarvatra kArayet // 53 // doSaiH kukSau hi saMpUrNe vahirmandatvamRcchati / tasmAd yojyAni bhojyAni * dIpanAni laghUni ca // raktazAlIn yavAn mudAn jAGgalAMzca mRgadvijAn / payomUtrAsavAriSTAn madhusIdhUni cApnuyAt // gnggaadhrH-athodkodrcikitsitmaah-apaamityaadi| udakodare bhiSaka AdAvapAM dopaharANi tIkSNAni dravyANi gomUtrayuktAni vividhakSAravanti ca prddyaat| kaphaghnairdIpanIyazcAhAraistaM jalodariNamupAcaret / anupUrvazaH krameNodakAdibhyo dravadravyebhyo niyacchet nivattayediti // 52 // gaGgAdharaH-sarvamevetyAdi / doSasaMghAtajaM tridoSajaM prAyaH kacidanyathApi / tasmAda vAtAditridoSazamanI kriyAM sarvatrodare kArayet // 53 // gnggaadhrH--dossairityaadi| dIpanaladhUnyannAnyAha-raktazAlInityAdi / cakrapANiH-apAmityAdinA utpttivishissttdkodrcikitsaamaah| apAM doSaharANi iti vadanti / udakAdibhya iti udakaprakArebhyo'vAntarebhyaH / niyacchediti nivartayet / anupUvaMza iti krameNa // 52 // ... cakrapANiH-niva-yannava sarvodarasAdhAraNI cikitsAM vaktamAha-samityAdinA // 53 // * tasmAd yojyAni bhojyAni ityatra tasmAda bhojyAni bhojyAni iti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #609
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2838 crk-sNhitaa| udaraciki sitam yavAgUmodanaM vApi yUrairadyAda rasairapi / mandAmlasnehakaTubhiH paJcamUlopasAdhitaiH // 54 // audakAnUpajaM mAMsaM zAkaM piSTakRtAMstilAn / vyAyAmAdhvadivAsvapna-yAnaM pAnaJca varjayet // tathoSNalavaNAmlAni cha vidAhIni gurUNi c| nAdyAdannAni jaTharI toyapAnazca varjayet // 55 // nAtisAndra hitaM pAne svAdu takramapelavam / trUSaNakSAralavaNayuktantu nicyodre|| vAtodarI pibet takra pippalIlavaNAnvitam / zarkarAmadhukopetaM svAdu pittodarI pibet // kRtaannaanyaah--yvaaguumityaadi| raktazAlInAM taNDulAn yavAgamagnibalamavekSya maNDapeyAvilepInAmanyatamAmodanaJca mandAmlasnehakaTubhiH paJcamUlakAthopasAdhitairalpAmlakaTudravyasaMskRtaimudyapairadyAt, mRgadvijAnAM mAMsarasaH apyadyAt, tathAsAdhitaireva na tu kevalaya rasairvAdyAt // 54 // gaGgAdharaH-sarveSAmudariNAM vaanyaah-audketyaadi| audakaM mAMsaM matsyAdi AnUpanaM mAMsaM varAhAdi zAkaM patrazAkaM piSTakRtAMstilAn tilAn piSTvA vaTakAdIn pAnaM dravadravyapAnamiti vy'muktm| prshcaah-tthetyaadi| uSNadravyaM sprshtH| lvnncaamlnyc| pAnavarjanena toyapAnavajjene labdhe vizeSeNa toyapAnaJca varjayet / / 55 // gaGgAdharaH-tarhi kiM pAtavyamityata aah-naatiityaadi| saboMdariNAM pAne nAtisAndraM nAtighabhamapelavamaviralaM tarka hitm| tacca yatra yathA hitaM tadAha-RSaNakSAralavaNairyuktantu tat takraM nicayodare sannipAtodare hitam / vAtodarI pippalIlavaNAnvitaM takraM pibet| zarkarAyaSTimadhucUrNopetaM tarka cakrapANiH-bhojyAni annAni, punarbhojyAnIti bhoktavyAni / mandAmletyAdau mandazabdo'lpavacanaH // 54 // cakrapANiH-yAnayAnamityazvAdinA yaanm| kavoSNamiti ISaduSNam // 55 // * tathoSNalavaNAmlAni ityatra kavoSNa laghaNAmlAni iti cakreNa ptthyte| For Private and Personal Use Only
Page #610
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 13za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2836 yamAnIsaindhavAjAjI-vyoSayuktaM kphodrii| pibenmadhuyutaM taka vyaktAmlaM nAtipelavam // madhutailavacAzuNThI-zatAbAkuSThasaindhavaiH / yuktaM lohodarI jAtaM savyoSantUdakodarI // baddhodarI tu havuSA-yamAnyajAjisaindhavaiH / pibecchidrodarI takra pippalIkSaudrasaMyutam // gauravArocakArttAnAM samandAgnAtisAriNAm / takravAtakaphA nAmamRtatvAya kalpate // 56 // zophAnAhArtitRNamUrchA-pIr3ite kArabhaM payaH / zuddhAnAM cAmadehAnAM gavyaM chAgaM samAhiSam // 57 // devadArupalAzArka-hastipippalizigru kaiH| sAzvagandhaiH sagomUtraH pradihyAdudaraM smaiH|| 58 // pittodarI pibet| ymaaniityaadi| yamAnyAdiyuktaM vyaktAmlaM takraM nAtipelavaM nAtiviralaM madhuyutaM kaphodarI pibet| mdhutailetyaadi| plIhayakRdudarI madhutailAdiyuktaM tatraM pibet| savyoSaM dugdhaM dadhirUpeNa jAtaM pAdajalamuddhatasAraM takramudakodarI pivet| bddhodriityaadi| havuSAdibhiH yuktaM takraM baddhodarI pibet| pippalIkSaudrayuktaM takaM chidrodarI pibet / gaurvetyaadi| prakaraNAdudariNAmityAhuH anye sarvasmin vyAdhAveva gauravAdimatAM vAtakaphArtAnAM takramamRtavAya kalpate // 56 // __ gnggaadhrH-shophetyaadi| kArabhaM kariNInAM navyAnAM pyH| etadudariNAmeva zophAdimatAM zuddhAnAM kSAmadehAnAmudariNAM gavyaM chAgaM mAhipaJca payo'mRtalAya klpte| iti dravamAtravajane'pavAdavacanaM pAnaviSaye // 57 // gnggaadhrH-devdaarvityaadi| devadArukASThaM palAzArka zigra NAM lak pratyekaM samairgomUtrapiSTairudaraM sarva pradihyAt // 58 // cakrapANi:-aSelavamityatra uddhRtasneham / svAdviti sadyo mathitaM madhuraM jAtam // 56-58 // For Private and Personal Use Only
Page #611
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 2840 www.kobatirth.org caraka saMhitA | vRzcikAlIM vacAM kuSThaM paJcamUlIM punarnavAm / varSAbhU nAgaraM dhAnyaM jale paktvA ca secayet // palAzaM kattaNaM rAsnAM tadvat paktvA ca secayet / mUtrAMgayaSTAvudariyAM seke pAne ca yojayet // 56 // rukSANAM bahuvAtAnAM tathA saMzodhanArthinAm / dIpanIyAni + sarpaSi jaTharamnAni vacyate // 60 // pippalIpippalImUla-cavyacitrakanAgaraH / sArairarddhapalikeMdriprasthaM sarpiSaH pacet // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ udaracikitsitam gaGgAdharaH- vRvIkAlImityAdi / vRzcikAlyAdIni dvAdaza jala kAthavidhinA patvA udaraM secayet / paJcamUlI vilvAdiH / palAzamityAdi / kattUrNaM gandhatRNam / mUtrANItyAdi / aSTau mUtrApyudariNAM seke pAne ca prayojayet // 59 // gaGgAdharaH- rukSANAmityAdi / udariNAM rukSANAmityAdInAm / jaTharamnAni udaraghnAni // 60 // gaGgAdharaH - pippalItyAdi / sarpiSo dviprasthamaSTazarAvaM kRtadvaiguNyaM pippalyA * cakrapANiH - utkkAdhyeti jale paktavA / avase vayedityasa udaramityanuvarttate // 59 // cakrapANiH - snehanIyAnItyatra kecid dIpanIyAnIti paThanti // 60 // cakrapANiH - pippalItyAdau sakSIrairarddhapalikai dviprasthaM sarpiSaH pacediti pAThe dvizabdaH prasthema tathApalikai rityanena ca yogyaH / etena pippalyAdInAM dviriti dviguNAIpalaiH SaT palAni bhavanti / prasthena ca dvizabdayojanAda ghRtaprasthadvayaM bhavati / kAzmIre tu palikaiH pippalI kSAraiH dviprasthaM patavA ca secayedizyata patatvAvasecayediti tathA tadvat pattatretyatra tadutkAthya iti cakraH / + dIpanIyAnItyatra snehanIyAni iti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #612
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 13za adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / kalkerdvi paJcamUlyAstu tulArddhakharasena ca / dadhimaNDAr3ha kopetaM tat sarpirjaTharApaham / zvayathuM vAtaviSTambhaM gulmAnazasi nAzayet // 61 // paJcakolaghRtam / 2841 nAgaraM triphalA prasthaM ghRtaM tailaM tathAdakam / mastunaH sAdhayitvA tu taM pibedudarApaham / kaphamArutasambhUtai gulme caiva prazasyate + // 62 // nAgaraghRtam / caturgaNe jale mUtre dviguNe citrakAt pale / kalke siddhaM ghRtaprasthaM sacAraM jaTharI pibet // 63 // citrakaghRtam / dibhiH kalkaH pratyekamarddha palikaiH SabhiH / dvipaJcamUlyA dazamUlyAstulAddhasvarasena militvA dazamUlyAstulArddha kAthArthaM jalaM dvAtriMzaccharAvaM zeSamaSTazarAvaM dadhimaNDasya mastuna ADhakaM Sor3azazarAvamiti triguNadraveNa pAkaH / paJcakolakaghRtam // 61 // gaGgAdharaH - nAgaramityAdi / prasthaM ghRtaM tailaJca mililA catuHzarAvaM nAgaraM triphalA ca milikhASTa palAni pratyekaM dvipalamityaSTapalaiH kalkairmastuna Ar3hakaM Sor3azazarAva maikadhyaM sAdhayitvA pazcAt pivet / nAgarAdyaM ghRtam // 62 // gaGgAdharaH- caturguNa ityAdi / ghRtaM prasthaM citrakamUlAt palaM sakSAramiti yavakSArasya ca palaM garbhe dattvA ghRtAccaturguNe jale dviguNe gomUtre siddhaM paka jaTharI rukSabahuvAtAdimAn pibet / citrakaghRtam // 63 // sarpiSaH pacedityeva paThyate / jatUkarNo'pyAha "dazamUlatulArddharase sakSAraiH paJcakolakaiH sArddham / ghRtArddhaprasthaM dadhimastukramudaranam" iti // 61 // cakrapANiH- caturguNa ityAdau sakSAramityanena yavakSArasyApi citrakavat palaM deyam / ukta jhanyala - " agnikSArapalAbhyAM hi mUtraM caturguNaM ghRtaprastham" iti // 62 // 63 // For Private and Personal Use Only * itaH paraM "paJcakolaghRtantvetat kRSNAtreyeNa bhASitam" ityadhikaH pAThaH kvacit / 1 nAgarAtha ghRtamidamAtreyeNa prapUjitam" iti kvacidadhikaH pAThaH /
Page #613
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2842 crk-sNhitaa| [udaracikitsitam yavakolakulatthAnAM paJcamUlatena ca / surAsauvIrakAbhyAzca siddhaM vAtha pibeda ghRtam // 4 // ebhiH snigdhAya saJjAte bale zAnte ca mArute / zaste doSAzaye (r) dadyAt kalpadRSTaM virecanam // 65 // paTolamUlaM rajanI viGga triphalAtvacam / kampillakaM nIlinI ca trivRtaJceti cUrNayet // SaDAdyAn kArSikAnantyAMstrIMzca dvitricaturgaNAn / kRtvA cUrNa tato muSTiM gavAM mUtreNa nA pibet // virikto mRdu bhUJjIta bhojanaM jAGgalai rsaiH| maNDaM peyAzca pItvA ca savyoSaM Sar3ahaM pyH|| gnggaadhrH-yvkoletyaadi| yavAdInAM pratyekaM pala kalke vRhatpazcamUla. mRtena kAna surAsauvIrakAbhyAJca milikhA trayANAM ghRtAccatugu Ne siddhaM ghRtaM jaTharI pibet| yavAdighRtam // 64 // gnggaadhrH-emirityaadi| rukSabahuvAtajodariNe ebhiH pippalyAdibhitaH snigdhAya bale saJjAte mArute prazAnta doSAzaye zaste sati kalpadRSTaM kalpasthAne vakSyamANamudarahitaM virecanaM dadyAt // 65 // gaGgAdharaH-ihApi kinycidvirecnmaah-pttolmuulmityaadi| triphalAyA phlbcH| eSAM SaNNAmAdyAnAM kArSiko bhAgaH pratyekaM kampillakAdInAM trayANAM krameNa dvitricatuHkArSikA bhAgAH sarva carNIkRtya mizrayikhA muSTiM palikaM carNamiti balavatpuruSAbhiprAyeNa sAmpratikapuruSa prati baladoSAvavekSya karSAdikaM gomUtreNa pivet| samyagviriktastu maNDaM peyAzca pIlA jAGgalaiH cakrapANi:-doSAzaya iti doSaH snehena vimuktabandhanatvAt trasta ityarthaH // 6 // 65 // caka pANiH-paTolelyAdau par3AdyAn kArSikAnityanena triphalAyAH tvacA samaM paNAM pratyeka kArSikatvaM, kampillakAdInAM cUrNAnAM yathAkramaM dvitricturgunntvm| muSTimiti palam / samyorSa SaDhaM zRtaM payaH pibediti virecanadine maNDapeyAnAmanyatamam agnyapekSayA krtvym| tata uddha * zaste doSAzaye ityatra saste doSAzaye iti pAThazcakre / For Private and Personal Use Only
Page #614
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2843 13za adhyAthaH] cikitsitasthAnam / zRtaM pibet tatazcUrNa pibedevaM punHpunH| hanti sarbodarANyetaccUrNa jAtodakAnyapi // kAmalAM pANDurogaJca shvythushcaapkrssti| paTolAyamidaM cUrNamudareSu prapUjitam // 66 // paTolAdya varNam / gavAkSI zalinIdantIM tilvakasya tvacaM vacAm / pibeda drAkSAmbugomUtra-kolakarkandhusIdhubhiH // 67 // yamAnI havuSA dhAnyaM triphalA copakuJcikA / kAravI pippalImUlamajagandhA zaTI vacA // zatAhA citrakaM vyoSaM svarNakSIrI sacitrakA / dvau kSArau pauSkaraM mUlaM kuSThaM lavaNapaJcakam // mAMsarasama dubhojanaM bhuJjIta, savyoSaM bhRtaM payaH Sar3ahaM pibet / tataH paraM punazcaNa pibet / evaMprakAreNa punaHpunaH pibet| paTolAdya carNam // 66 // gnggaadhrH-gvaakssiityaadi| gavAkSI gorakSakakaTImUlaM zaGkhinI zaGkhapuSpI tilvakasya lodhrasya vRksskhk| pazcadravyaM pratyekaM samaM cIkRtya drAkSAkAthagomUtrakolakAthakarkandhUkAthasIdhUnAmanyatamena pibet| kolaM vRhat badaraM kakendhaH svalpabadaraM zuSkaM graahym| cUrNam // 67 // gaGgAdharaH-yamAnItyAdi / havuSaM Auca iti khyAtam / upakuJcikA shkRnnnnjiiraa| kAravI kssudrkRssnnjiiraa| ajagandhA ymaanii| svarNakSIrI paTaparNI, brahmIzAkavizeSa iti kazcit / sacitraketi citraka ernnddH| pUrvamuktaM citrakaM vahninAma tasya mUlam / puSkaro nAma vRkSavizeSastasya mUlaM tadabhAve kuSTham / yathoktapayovRttinA bhavitavyam / tataH punaH saptame paTolAdicUrNa peym| IzaM punaHpunaH kartavyam // 66 // cakrapANi:-zaGkhinI zvetabhallAtakI, kolakarkandhUnAM rase vA jJeyA // 6 // cakrapANiH-yavAnItyAdAvupakuJcikA kRssnnjiirkaaH| kAravI alpajIraka, jIrakazabdena tu For Private and Personal Use Only
Page #615
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2844 crk-sNhitaa| [ udaracikitsitam viDaGgazca samAMzAni dantyA bhAgatrayaM tthaa| trivRdizAle dviguNe zAtalA syAJcaturgaNA // eSa nArAyaNo nAma cUrNo rogagaNApahaH / nainaM prApyAtivarttante rogA vissnnumivaasuraaH|| takraNodaribhiH peyo gulmibhirbadarAmbuNA / AnaddhavAte surayA vAtaroge prasannayA / / dadhimaNDena viTsaGge daaddimaambubhirshsH| parikarte savRkSAmla uSNAmbubhirajIrNake // bhagandare pANDuroge kAse zvAse glgrh| hRdroge grahaNIroge kuSThe mande'nale jvare // daMSTrAviSe mUlaviSe sagare kRtrime visse| yathAhaM snigdhakoSThena peyametad virecanam // 18 // nArAyaNaM cuurnnm| havuSAM kAJcanakSIrI triphalAM ktturohinniim| nIlinIM trAyamANAJca zAtalAM trivRtAM vacAm // kuSThaM punarvyAdhinAma kuSThameva / saindhavAdIni paJca lavaNAni / viDAzca / ityetadekona triMzat dravyaM pratyekaM smaanm| ekabhAgApekSayA tribhAgaM dantyA muulbcH| triccarNa dviguNaM vizAlamUlazca dvigunnmekbhaagaapekssyaa| zAtalA cammakaSA, ekabhAgapekSayA ctugunnaa| sarca cIkRtya mizrayikhA sthApayet / nArAyaNaM carNam // 68 // gaGgAdharaH- hvussaamityaadi| havuSA Auca iti khyaatm| kAJcanakSIrI mahAjIrakam / ajamodA ajagandhA / dantyA bhAgAstrayaH gRhItabhAgApekSayA / evaM vivRddhizAlayorapi AdyabhAgApekSayA pratyekaM dvaiguNyam / naaraaynnsNjnyaanimittmaah-naitmityaadi| etena nArAyaNasarmitvAt nArAyaNasaMjJetyuktaM bhavati // 68 // For Private and Personal Use Only
Page #616
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 13za adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / saindhavaM kAlalavaNaM pippalIJceti cUrNayet / dAr3ima triphalAmAMsa- rasamUtrasukhodakaiH // peyo'yaM sarvvagulmeSu lohi savrvodareSu ca / zvitre kuSThe sarujake savAte viSamAgniSu // zothAH pANDurogeSu kAmalAyAM halImake / vAtapittakaphAMzcAzuvirekAt saMprasAdhayet // 66 // haSA cUrNam / nolinocchallakaM vyoSaM dvau cArau lavaNAni ca / citrakaJca pibeccUrNa sarpiSodaragulmanut // 70 // nIlinyAdyauM cUrNam / 2845 nIradroNa sudhAcora-prasthArddha mAhiSaM dadhi / jAtaM mathitvAto mAtrAM trivRtsiddhAt piveda ghRtAt // tathA siddhaM ghRtaprasthaM payasyaSTaguNe pibet / snukkSIrapalakalkena trivRtASaTpalena ca // svarNakSIrI brAhmIti / atrApi zAtalA campekaSA | kAlalavaNaM vilavaNavizeSaH / sarvvaM samabhAgena varNayet / dAr3imarasena militatriphalArasena mAMsarasena gomUtreNa sukhodakena vA ayaM carNaH peyaH / hanuSA cUrNam // 69 // gaGgAdharaH- nIlinIcchakamityAdi / nIlinyAchalakaM valkalam / lavaNAni paJca / nIlinyAya cUrNam // 70 // gaGgAdharaH - kSIradroNamityAdi / sudhAkSIraM snuhIkSIraM tasya prasthArddha zarAvadvayaM mAhiSaM kSIradroNaM jAtaM daghi mathitvA samuddhRtaM ghRtaM punastritA kalkena pAdena catugu Najale siddhaM paka' sthApyaM, tasmAd ghRtAnmAtrAM buddhA pivet / tathA ghRtaprasthamaSTaguNe payasi snukakSIrapalakalkena paTpalatrivRtAkalkena pAdikena siddha For Private and Personal Use Only cakrapANiH - hapuSetyAdau kAlalavaNaM bir3alavaNameva, anye tu sauvaccailAkAraM lavaNamAhuH / dAr3imAdibhiriti zabdaH saMbadhyate // 69 // 70 // cakrapANiH - kSIradroNamityAdayaktAni ghRtAni tulyakarmANi, tatra ca prathame ghRte dravAnuke jalenaiva 357
Page #617
--------------------------------------------------------------------------
________________ www.kobatirth.org Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Acharya Shri 2846 crk-sNhitaa| [udaracikitsitam dadhimaNDAr3hake siddhAt snukatIrapalakalkitAt / ghRtaprasthAt pibenmAtrAM tadvajaTharazAntaye // eSAzcAnupibedeva payo vA svAdu vA rasam / ghRte jINe viriktazca koSNa nAgarakaiH zRtam // pibedambu tataH peyAM yUSaM kaulatthakaM ttH| pibeda rukSastrAntvevaM payo'nnaM 7 pratibhojitaH // punaHpunaH pibet sarpirAnupUrdhyA tathaiva c| ghRtAnyetAni siddhAni vidadhyAt kuzalo bhiSak / gulmAnAM garadoSANAmudarANAJca zAntaye // 71 // pibet / ddhiityaadi| ghRtaprasthaM dadhimaNDAr3hake Sor3azazarAve snukkSIrapalaM kalkaM dattvA tu pacet / tasmAt siddhAda ghRtAnmAtrAM pibet| essaamityaadi| eSAM kSIradroNamityAduralAnAM ghRtAnAM pAnAdanu svAdu payo vA pibedathavA mAMsarasaM pibet / ghRte pIte jINe sati virikta udarI nAgaraiH zRtaM koSNamambu pibet / tataH paraM peyAM kaulatthaka yUpazca pibet / tato rukSa udarI evaMprakAreNa payojana pratibhojitaH saMjAtabalastathaiva pUrvoktayAnupUTA punaHpunaH sarpiH pibet / kSIradroNamityAdAktameva spiH| etAni ghRtAni gulmAdInAM zAntaye vidadhyAt // 71 // pAkaH kiMvA prakRtadadhimathitena ghRtenaiva / tathetyAdinA SaTapalena cetyantena dvitIyaM ghRtam / tatheti pUjvaprakArotthitaM ghRtmev| evam uttare ghRte tatacchabdArtha vrnnyaant| peyAdInAM trayANAm annAnupAnatvaM kaphapitte / kiMvA prakRtyagnyapekSayAnupAnabhedaH klpniiyH| nAgarakaiH zRtamityatra SaDaGgavidhinA jlsaadhnm| dvitIye divase peyAM, yUSaM kaulasthikaM tata iti tRtIye divase, aktaM hi prathame nAgarayUSaM, pare'hani peyA, tRtIye kulatthaudanamiti / rukSa iti punaHpunaH pibedityanena sNbdhyte| tena rukSasya etatsnehavirecanaM krttvym| yat tu snehavirecanamityatra snigdho nAdhikArIti darzayati / idameva nAgarAdizRtapAnIyAdinA upapAditaM tathA balApekSayA bhUyo vA pratibhojita iti adhikAni vA dinAni mAyA bhojitaH san punaHpunaH pibediti yojyam // 7 // * payo'nnamityatra payo dhA iti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #618
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 13za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2847 polulkopasiddhaM vA ghRtamAnAhabhedanam / gulmaghnaM nIlinIsarpiH snehaM vA mizrakaM pibet| kramAnniha tadoSANAM jAGgalapratibhojanam // 72 // doSazeSanivRttyarthaM yogAn vakSyAmyataH param / citrakAmaradArubhyAM kalkaM kSIreNa nA pibet // 73 // mAMsayuktaM tathA hasti-pippalIvizvabheSajam / viDaGga citrakaM dantI cavyaM vyoSazca taiH pyH|| kalka kolasamaH pItvA pravRddhamudaraM jayet / pibet kaSAyaM triphalA-dantIrohItakaiH zRtam // vyoSakSArayutaM joNe rasairadyAt tu jaalaiH|| mAMsaM vA bhojanaM yojyaM snukakSIraghRtasaMyutam // 74 // gnggaadhrH-piilklketyaadi| udariNAmAnAhabhedanaM pIlukalkopasiddhaM vA ghRtaM pibet| gulmaghnaM yannIlinIsarpiruktaM nIlinI triphalAM rAsnA. mityAdinA, tritAM triphalAM dantI mityAdinA coktaM gulmaghnaM mizrakasneha pibet / evaM kramAnnirha tadoSANAM jAGgalarasena pratibhojanam // 72 // gnggaadhrH-dossshessetyaadi| doSazeSanivRttyarthaM saMzamanAn yogAnataH paraM vkssyaami| citrketyaadi| citrakamUlakhaka devadAru ca kalkIkRtya payasA udarI nA naraH pibet // 73 // * gnggaadhrH-maaNsyuktmityaadi| mAMsAdIni pratyekaM samAni kolamamANAni gRhIlA piSTA kalkIkRtaistaiH payaH sAdhayikhA pibet| tat pIkhA praraddhamudaraM jyet| pivedityAdi / triphalAdInAM bhRtaM kaSAyaM vyoSacUrNa yavakSArazca prakSipya pivet| jINe kaSAye jaangglmaaNsrsairdyaat| mAMsaM vetyaadi| snukkSIraghRtAbhyAM sAdhitaM mAMsaM bhojanaM yojyam // 74 // cakrapANiH-gulmannamiti gulmaharatvenoktaM gulmaadhyaaye| mizrakasnehaH gulmokta eva // 72 // cakrapANiH-citraketyAdau mAMsayuktamiti chedH| tathA hastipitpalyAdAviti kSIreNa pibediti sNbdhyte| viDaGgAdibhiH kSIram aSTapalaM caturguNajalena sAdhanIyam / pibet kaSAyamityAdau vyoSakSArayoH prakSepyatvam / mAMsaM vetyAdau tu sudhAkSIrasAdhitaM dhRtaM pUrvoktaM jJeyam // 73 / 74 // For Private and Personal Use Only
Page #619
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2848 crk-sNhitaa| (udacikitsitam kSIrAnupAnaM gomUtraNAbhayAM vA prayojayet / saptAhaM mAhiSaM mUtraM kSIrazcAnannabhuk pibet // mAsamoSTra payazchAgaM trIn mAsAn vyoSasaMyutam / harItakIsahasra vA kSIrAzI vA shilaajtu|| zilAjatuvidhAnena gugagulaM vA prayojayet / zRGgaverA karasaH pAne kSIrasamo hitaH // 75 // tailaM rasena tenava siddhaM dazaguNena vaa| dantIdravantIphalajaM tailaM dRSyodare hitam // zUlAnAhavibandheSu mstuyuussrsaadibhiH| saralAmadhuzigra NAM vIjebhyo mUlakasya ca // gaGgAdharaH-kSIrAnupAnamityAdi / gomUtreNAbhayAM prayojayet kSIrazcAnu pibet / athavAnannabhuk annabhojanaM vihAya mAhiSaM mUtraM saptAhaM pibet kSIrazca pibat mAhiSameva / maaNsmityaadi| auSTa payo vyoSasaMyutaM mAsaM pibet,vyoSasaMyutaM chAgaM vA payastrIn mAsAn pibet / kSIrAnAzI harItakIsahasra vApi prayojayedekaiko pratidinaM varddhayitA dazaharItakI yAvat pIkhA tataH pratidina daza daza harItakImaikSayitA zeSe krameNaikazo hAsayikhA bhakSayedevaM sahasra yathA syAt tathA prayojayet / evaM zilAjatu ca prayojayet / dviraktikAdikrameNa varddhayikhA dazaraktikaM yAvad vrddhyet| tataH pratidinaM dazadazaraktikaM zilAjatu prayojayet / doSazeSa yAvanivartayet / shilaajtuvidhaanenetyaadi| zilAjatuvidhAnena guggulu vA pryojyet| kSIrasama AIkarasaH pAne udariNe hitH|| 75 // gnggaadhrH-tailmityaadi| tenaivAIkazRGgaverarasena dazaguNena siddhamakallaM talaM vA hitam / dantIdravantyoH phalaja tailaM dRSyodare zarkarAkaNTakakezalomAdibhirbhaktasahitabhuktarjAte udare hitam / tatra zUlAdikaM yadi bhavati tadA mastuyaSarasAdibhiH saha pAnato hitaM bhavati / srletyaadi| madhuzigra rktshobhaanyjnH| saralAyA vIjebhyo raktazobhAJjanavIjebhyo mUlakasya ca cakrapANiH-ananabhugiti gomUkhaNatyAdiyogalaye yojym| zrIrAzIti kSIramanu For Private and Personal Use Only
Page #620
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - 13za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 2846 telAnyabhyaGgapAnArtha shuulnaanynilodre| staimityArucihRllAse svalpe'nau madyapAya ca // ariSTAn dApayet kSArAn kphstyaansthirodre| zleSmaNo vilayArthantu doSaM vIkSya bhissgvrH||76 // pippalI tindukaM hiGga nAgaraM hastipippalIm / bhallAtakaM zigru phalaM triphalAM kaTurohiNIm // devadAru haridra dve saralAtiviSa sthirAm / kuSThaM mustaM tathA paJca lavaNAni prakalpya ca // dadhisarvisAmaja-tailayuktAni dAhayet / annAdUrddhamataH kSArAd vir3AlapadakaM pibet // mdiraaddhimnnddossnn-jlaarissttsuraasvaiH| hRdrogaM zvaya, plIha-gulmArthojaTharANi ca / visUcikAmudAvattaM vAtASThIlAca nAzayet // 77 // vIjebhyo yAni tailAni bhavanti tAni tailAnyanilodare zUlanAni abhyagAtha pAnArtha dadyAt / stmityetyaadi| kaphastyAnasthirodare yadi stamityamaruciH hallAsaH svalpAnizca varttate rogI ca madyapazcadbhavati, tadA tasmA ariSTAn kSArAn zleSmavilayArtha dApayet // 76 // gnggaadhrH-pippliimityaadi| pippalyAdIni pazcalavaNAntAni catuviMzatiM dravyANi kuTTayitA samabhAgena dadhyAdibhiH paJcabhizca samAMzairyathA mrakSayikhA haNDikAbhyantare sthApayikhA mukhaM ruddhA daahyet| adhastAdaminA dagdhvA kSAraM prakalpyAtaH kSArAt vir3AlapadakaM karSamAtraM kSAramannAdbhojAdUddha madirAdinA golayitA pibet / hRdrogmityaadyaashiiH|| kssaarH|| 77 // zilAjatvanIyAt / zilAjatuvidhAnena ityanantaroktazilAjatuvidhAnameva kSIrAzItyanenoktaM gRhyate na rasAyanokaM vyvhittvaat| zRGgaverA kazabdena zuSkA karasaH kvAtha ityarthaH // 75 / 76 // cakrapANiH-vidAlapadakaH karSaH // 77 // For Private and Personal Use Only
Page #621
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2850 crk-sNhitaa| [ udaracikitsitam kSArazcAjakarISANAM zRtaM mUtreNa saadhyet| kArSikaM pippalImUlaM paJcaiva lavaNAni ca // pippalI citrakaM zuNThI triphalAM trivRtAM vacAm / dvau kSArau zAtalA dantIM svarNakSIrI viSANikAm // kolapramANAM gur3ikAM pibet sauvIrasaMyutAm / zvayathAvavipAke ca pravRddha ca dkodre||78 // bhAvitAnAM gavAM mUtraiH SaSTikAnAJca tnnddulaiH| yavAgU payasA siddhAM prakAmaM bhojayennaram // pibedikSurasaJcAtha jaTharANAM nivRttye| khakhasthAnaM vrajantyevaM tathA pittkphaanilaaH| prakopaprazamaM yAnti upakrAntA bhissgvraiH||76 // gaGgAdharaH-kSAraJcetyAdi / AjakarISANAM chAgalasya zuSkapurISagur3akAnAM dagdhAnAM kSAraM mUtreNa Sar3a guNena aSTaguNena vA pakvArddhazeSa bhRtaM gAlayikhA punaH sAdhayet pacet / lehavadbhAve (avatArayet, tasya karSamannAdUrddha madirAdibhiH pibet / kaarssikmityaadi|) pippalImUlAdInAM viMzatedravyANAM cUrNa pratyekaM prakSipya ghanIbhUtamavatArayet / tasya kSArasya kolapramANAM gur3ikAmekAM sauvIrAmlena yutAM pibet| atra kSAraprAdhAnyAdAna karISakSAraM sarcadravyasamaM viMzatikASika graahymiti| shvythaavityaadyaashiiH| aajkssaarH||78|| gnggaadhrH-bhaavitaanaamityaadi| gavAM mUtraiH saptadhA bhAvitAnAM SaSTikAnAM dhAnyAnAM taNDulaiH payasA siddhAM yavAgU mADaM peyAM vilepI vA jaTharANAM sarveSAM nivRttaye prakAmaM yathAkAkSaM bhojyennrmudrinnm| athAnubhojanAt pazcAt sa ikSarasazca pibet / etasyAzIH svasvetyAdi, tathA tena prakAreNa payaH siddhayavAgUrUpapAyasabhojanena // 79 // cakrapANiH-kSAraJcAjakarISANAmityAdau kSArAn par3a draveNa ekaviMzativArasAvaNema kSAradravaM grAhyam / yAvaccUrNasamudAyadravatvena kRtadvaiguNyaM sadRSTaguNaM bhavati // 78 // 79 // For Private and Personal Use Only
Page #622
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 13ga adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2851 trivRtaashngkhiniidntii-sudhaapuutiikpllvaiH| zAkaM paktvA prayuJjIta prAgabhaktaM gADhavarcasi // tato'smai zithilIbhUta-baccoMdoSAya zAstravit / dadyAnmUtrayutaM kSIraM doSazeSaharaM param // 20 // pArzvazUlamUrustambhaM OM hRdagrahaJcApi maarutH| janayet tasya tat tailaM vilvakSAreNa pAyayet // 81 // tthaagnimnthshyonaak-plaashtilnaalnaiH| balAkadalyapAmArga kSAraiH pratyekazaH shRtaiH|| tailaM paktvA bhiSag dadyAdudarANAM nivRttaye / nivarttate codariNAM hRdagrahazcAnilodbhavaH // 2 // gnggaadhrH-tritetyaadi| tritAdInAM pallavaiH zAkaM paktvA gAvaca si udariNi prAgabhaktaM prayuJjIta / tatastena bhuktena zAkena zithilIbhUtavarcIdoSAyAsmA udariNe janAya zAstravid vaidyo mUtrayutaM kSIraM ddyaat| tat tu paraM doSazeSaharam / / 80 // gnggaadhrH-paashvetyaadi| udariNo mAruto yadi pArcazUlAdikaM janayet tadA tasya tat tailaM tritAdInAM vIjAnAM tailaM vilvakSAreNa pAyayet // 81 // gnggaadhrH-ttheti| agnimanthAdInAM nAlajaiH kSArairbalAkSArakadalI. kSArApAmAgekSAH pratyekazaH zRtaiH ekaikaM kSAramaSTaguNe jale paktvA caturthAMzazeSaiH zRtaistailAccatuguNastilatailaM paktvA bhiSagudarANAM nivRttaye dadyAt / / 82 // cakrapANiH-pArvetyAdau upastambhamiti upastambhaH upazabdaH smiipvaacii| vilvakSAreNa iti vilvaphaladAhAt kRtena kSAreNa siddhaM tailaM pAyayet / tathA tilanAlajaiH kSAraiH siddhaM tailaM pAyayediti smbndhH||80-82 // * arustambhamityatra upastambhamiti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #623
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2852 crk-sNhitaa| [udaracikitsitam kaphe vAtena pittena tAbhyAM vApyAvRte'nile / balinazcauSadhayutaM tailameraNDa hitm||3|| suvirakto naro yastu punarAdhmApito bhiSak / susnigdheramlalavaNairnirUhastamupAcaret // 84 // sopaSTambho'pi vA vAyurAdhmApayati yaM naram / tIkSNaiH sadAragomUtrastibhistamupAcaret // 85 / ' kriyAtivRtte jaThare tridoSe caaprshaamyti| jJAtIn sasuhRdo dArAn brAhmaNAn nRpatIna gurun / gaGgAdharaH-kapha ityaadi| udariNo yadi vAtenATate kaphe pittena vATate kaphe tAbhyAM kaphapittAbhyAM vATate'nile sati balino janasya tattadudaraharauSadhayutameraNDajaM tailaM hitaM bhiSaga dadyAt // 8 // gaGgAdharaH-suvirikta ityaadi| ityevamuktaraupadhaiH suvirikto'pi yastu janaH punarAdhyApito bhavati, taM bhiSA susnigdhairmllvnnyuktairniruuhai| rupAcaret // 84 // gaGgAdharaH-sopaSTambha ityaadi| ityevamupaSTambhayuktaH kriyArambhayukto'pi vAyurya mudariNaM naramAdhmApayati tamudariNaM bhiSak sakSAragomUtrastIkSNairvastibhirupAcaret // 85 // gaGgAdharaH-kriyAtivRtta ityaadi| ityevamuktAH kriyAH sA ativRtte atikramya vartamAne jaThare tridoSe ca punaraprazAmyati sati bhiSak zAti cakrapANiH-kapha ityAdau kaphe vAtenAvRte kaphe pittanAvRte tAbhyAM kaphapittAbhyAM vAte AvRte ityrthH| svauSamiti AvarakadopaharamauSadhamityarthaH // 83 // cakrapANiH-suvirikta ityAdau viriktasya dhmAnaM riSTamiti jnyeym| tenAha nirjitavAte punarAdhamAnaM na riSTam atastacikitsopadezo'kha yujyate, kiMvA riSTayuktaM punarAdhamAnam ityAdAya iha sopastambha iti kRtam // 84 // cakrapANiH-sopastambha iti sAvaraNaH // 45 // cakrapANiH-kriyAtivRtta ityAdinA jAtodakatAM darzayati / tata hi kriyA niSiddhA ajAtodakamityAdinA / tridoSe cetyanenApi jAtodake sidoSamiti jJeyam / ajAtodake tridoSe'pi kriyA uktaiva / evambhUtakhidoSasya tu kriyAtivRttapadenaiva lAbhe'pi vidoSe iti padaM tridoSasya For Private and Personal Use Only
Page #624
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2853 iza adhyAyaH] cikitsitsthaanm| anujJApya bhiSak karma vidadhyAt saMzayaM bruvan / akriyAyAM dhruvo mRtyuH kriyAyAM saMzayo bhavet // evamAkhyAya tasyedamanujJAtaH suhRdgnnH| pAnabhojanasaMyuktaM viSamasmai prayojayet // 86 // yasmin vA kupitaH so vistRjeddhi phale viSam / bhakSayet tadudariNaM pravicArya bhissgvrH|| tainAsya doSasaMghAtaH sthiro lono vimaarggH| viSeNAzupramAthitvAdAzu bhinnaH pravartate // suhRddArApatyabrAhmaNanRpatimurUnanujJApya saMzayaM bruvan karma viddhyaat| kathaM saMzayaM bruvannanuzApitaH kammai vidadhyAdityata aah-akriyaayaamityaadi| bho asyodariNo zAtiprabhRtayaH! etasyAhaM yathAvidhi kriyAM sAmakArSa na ca vyAdhinivRtto'bhUdadhunA akriyAyAM cikitsAkriyAyA akaraNe'sya udariNo dhra vo mRtyuH syaat| yA ca zeSA kriyAsya rogasyAsti tasyAM kriyAyAmAcaryamANAyAmasya jIyane saMzayo bhavet / ityevaM rogiNo zAtiprabhRtInAkhyAya taizcedanuzAyate tadA'nujJAtaH sannidaM vakSyamANaM karma tasya rogiNaH pryojyet| kiM prayojayedityata aah-paanetyaadi| asmai kriyAtivRttajaThariNe pAnabhojanasaMyuktaM sapaviSa prayojayet // 86 // gnggaadhrH-ysminnityaadi| athavA yasmin kasmiMzcit phale kupitaH so viSaM visRjet, tat phalamasmai prayojayet / tena viSaprayogeNAsya udariNo sthiro lIno vimAge go doSasaMghAta AzupramAthibAda viSasya AtodakasyApyatra kriyAlaghutvopadarzanArtha, jJAtyAdisammatigrahaNAdinA eSa vipryyH| anujJAta iti anumataH vissaadipryoge| yasminniti phale viSaM visRjet tathAphalaM prayojayediti saMbandhaH / viSaJcAva daMSTrAviSameva jnyeym| uktaM hi-"zravaroge dUSyodare baddhagude kSatAnbaje jalodare daMSTrAviSasyaiva prayogo vai vizodhane" // 46 // cakrapANiH-sthira ityvplH| lIna iti dhaatvntrgtH| pramAthitvAditi kSobha 358 For Private and Personal Use Only
Page #625
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2854 crk-sNhitaa| [udaracikitsitam viSeNa hRtadoSaM taM zItAmbupariSecitam / pAyayeta bhiSag dugdhaM yavAgU vA yathAvalam // trivRnmaNDUkaparyozca zAkaM sayavavAstukam / bhakSayet kAlazAkaM vA surasodakasAdhitam // niramlalavaNasnehaM khinnAkhinnamanannabhuk / mAsamekaM tatazcaiva tRSitaH surasaM pibet // evaM vinihate doSe zAkairmAsAt paraM ttH| durbalAya prayuJjIta prANabhRt kArabhaM pyH||87|| idantu zalyahartaNAM karma syAd dRSTakarmaNAm / vAmaM kuciM mApayitvA nAbhyadhazcaturaGgalam // viSeNAzu bhinnaH san prvrtte| atha tamudariNaM viSeNa hRtadoSaM zItAmbunA pariSecitaM bhiSaga dugdhaM paayyet| tathA yathAbalaM yavAgU maNDapeyAvilepInAm anyatamAM paayyet| tatra zAkakAmaH trivAzAkaM maNDUkapardhyA dantyAH zAkaM yavasya zAkaM vAstukazAkaM kAlazAkaM vA surasasya parNAsasya kAthasAdhitaM niramlalavaNasnehamamlalavaNatailaghRtAdisnehasaMskArahInaM khinnAsvinnaM svalpavinna samyasvinnaM vA'nannabhuk paJcaguNajalasAdhyaM taNDulakRtamannamodanaM na bhuktvA yavAgUmAtraM bhuJjAno mAsamekaM bhkssyet| tatazcAnantaraM tRSitaH sa udarI surasaM parNAzarasaM pibet / evaMprakAreNa zAkairmAsAda vinihate tadudaradoSe tataH paraM durbalAya tasmai prANabhRt baladhRk kArabhaM payaH hastinIpayaH pryunyjiit| iti doSazeSacikitsitamuktam // 87 // __ gaGgAdharaH-atha shstrcikitsitmaah-idnvityaadi| dRSTakarmaNAM zalyaharta NAM zastracikitsakAnAmidantu vakSyamANamudararoge kammai syAt / tada kaaritvaat| kaalshaakmprsiddhm| svarasodakAbhyAM saadhitm| tatazcaiva svarasamiti zAkasvarasam // 87 // cakrapANiH-nAbhyadhazcaturaGgulamiti nAbheradho yathA bhavati tathA vAmakukSiM mApathitvA udara* svarasodakasAdhitam iti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #626
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 13za adhyAyaH cikitsitasthAnam / mAtrAyuktena zastreNa pATayenmatimAn bhiSak / vipATyAntraM tataH pazcAda vIkSya baddhakSatAntrayoH // sarpiSAbhyajya kezAdInavamRjya vimokSayet / mUrcchanAda yacca saMmRdamantraM taccAvamokSayet // 88 // chidrAyantrasya tu sthUladaMzayitvA pipIlikaiH / bahuzaH saMgRhItAni jJAtvA chittvA pipIlikAH || pratiyogaH pravezyAntraM prayaiH sIvyed vraNaM tataH / tathA jAtodakaM sarvvamudaraM vyadhayed bhiSak // vAmabhAge tvadho nAbhernAr3IM dattvA ca gAlayet / visrAvya ca vimRdyevaM veSTayed vAsasodaram // 86 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only 2855 yathA / vAmaM kukSimudaraM nAbheradhastAcaturaGgulaM mApayitvA tanmAtrAyuktena caturaGgulana zastreNa matimAn bhiSaka pATayet / vipATya tataH pazcAdantraM baddhagudasya kSatAntrasya ca vIkSya yatra kezakaNTakAdIni varttante, tatra sarpiSA abhyajya saMsnihyAmRjya kezAdIna vimokSayet / yaccAntraM kezAdibhiH mRcchenAdakIbhAvApAdanAt sammUDhaM tadantramavamokSayed vahirniHsArya kezAdIn vimokSayet // 88 // gaGgAdharaH- chidrANyantrasyetyAdi / tataH paraM tasyAntrasya tu chidrANi bahuzaH sthalaH pipIlikairdazayikhA taiH pipIlikaidazanena saMgRhItAnyantracchidrANi zAkhA tAH pipIlikAH zirobhAgAdadhastAt kaTIdeze chittvA pratiyogaryathAyogenAntraM vahirniHsAritaM tatpratiyogAnurUpayogaH preyaiH prayANairantaH pravezya tatazcaturaGgalaM tadvaNaM preyaiH sUcyaH sIvyet / iti vaddhagudacchidrAntrayoruktam // 0 // atha jAtodakasyAha - tathetyAdi / jAtodakaM sarvvaM vAtodarAdikamudaraM vAmabhAge nAbheradhastAd bhiSak tathA vyadhayet / viDA nAr3I~ madhyAccaturaGgalaM tyaktvA vAmakukSau nAbhyadhastAt arddhadalapATanaM karttavyam / pazcAd baddhakSatodarayorantaraM ater yathocitakriyArthaM kezAdimArjanaM kRtvA saMmUdamantra drAk mokSayet // 88 // cakrapANiH - chidrAnvasya tu antaM chidrANi pipIlikaiH daMzayitvA saMgRhItAni yathAntacchidrANi bhavanti tathA jJAtvA pipIlikAzirazchadaH kAryyaH, syUtayorapi baddhachidrAntrayoH niHsRtAnsapravezavidhiH pratiyogerityaneneoktaH karttavyaH / tathetyAdinA jAtodakavidhimAha / tathA vyadhayediti nAbhyadhaH
Page #627
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2856 crk-sNhitaa| [udaracikitsinam tathA vastivirekAdya mlInaM sarvaJca vessttyet| nikha te lachitaH peyAmasnehalavaNAM pibet // 6 // ataH parantu SaNmAsAn kssiirvRttirbhvennrH| trIn mAsAn payasA peyAM pibet trIzcApi bhojayet // sakoradUSaM zyAmAkaM payasAlavaNaM nrH| saMvatsareNaiva jayet prAptaJcaiva jalodaram // 61 // prayogANAJca sarveSAmanu kSIraM prayojayet / doSAnubandharakSArtha balasthairyArthameva ca // nalaM dattvA jalaM gaalyet| visrAvya jalaM gAlayikhA vimRdya vAsasA tadudaraM veSTamet / evaM yasyodariNo vastivirekAdibhirudaraM mlAnaM bhavati tat sarvacodaraM vAsasA veSTayet // 89 // gnggaadhrm-tthetyaadi| sarvamudariNAM vastibirekAdyaH mlAnamudaraM vAsasA veSTayedAdhmAnanivRttyartham / evaMprakAreNa nisra tajala udarI jano laDDanaM kRkhA bubhukSito yadA syAt tadA snehalavaNavarjitAM peyAM pibet // 89 // gaGgAdharaH-ataH paraM tadudarI naraH kSIrattiH SaNmAsAn vyApya bhavet / tatra SaTsu mAseSu madhye trIn mAsAn naraH payasA peyAM pibet| trIzca mAsAn payasA lavaNahInamannaM bhojayet / SaNmAsAt paraM yathAttiH syAt tdaah---skorduussetyaadi| koradUSAnnaM zyAmAkAnnaM vA lavaNavaja payasA bhojayedityevaM saMvatsareNava prAptaM jalodaraM jayet // 91 // . gnggaadhrH-pryogaannaamityaadi| sarveSAmudararogaharaprayogANAmanu goH kSIraM prayojayet / kimarthamityata aah-dosstyaadi| zarIradhAraNAnAM vAtAdImA doSANAmanubandharakSArtha balArtha sthairyaarthnycaiv| kasmAt kSIramiti ? caturaGgule ityrthH| ataH paramiti alavaNapeyApAnAdUddha SaNmAsAn kSIravRttiH syaat| tataH kSIramAlavRttiSaNmAsAdUI bIn mAsAn payasA saha peyAM paayyet| tatazcorddha trIn mAsAna zyAmAkaM koradUSamityAdigranthoktaM dhIreNa bhojayet / evaM saMvatsareNa iti yadakkaM tat pUryate // 89-91 // For Private and Personal Use Only
Page #628
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 13za adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2857 prayogApacitAGgAnAM hitaM hAdariNAM pyH| sarvadhAtukSayArsAnAM devAnAmamRtaM yathA // 2 // bhvtshcaatr| hetu prAya pamaSTAnAM liGgaM vyaassmaastH| upadravAn garIyastvaM sAdhyAsAdhyatvameva ca // jAtAjAtAmbuliGgAni cikitsAJcoktavAnRSiH / samAsavyAsanirdezairudarANAM cikitsite // 63 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte cikitsitasthAne udaracikitsitaM nAma trayodazo'dhyAyaH // 13 // ttphlmaah-pryogetyaadi| virecanAdinAnAprayogairapacitAGgAnAM kSINAGgAnAM udariNAM sarvadhAtukSayArttAnAM prabhAvAt payo hitaM yathA devAnAmamRtaM hitamiti // 92 // gnggaadhrH-athaabhyaayaathmaah-bhvtshcaatr| hetumityAdi // 93 // iti vaidyazrIgaGgAdharakavirAjakaviratnaviracite carakajalpakalpatarau SaSThaskandhe cikitsitasthAnajalpe udaracikitsitajalpAkhyA trayodazI zAkhA // 13 // cakrapANiH-prayogApacitAGgAnAmiti prayogaiH kSINadehAnAm // 92 // cakrapANiH-hetumityAdinA saMgrahaM bruute| saMgrahArthazcAdhyAyokto'nusaraNIyaH // 93 // iti mahAmahopAdhyAya-carakacaturAnana-zrImaJcakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM gharakatAtparyaTokAyAM cikitsitasthAnavyAkhyAyAm udaracikitsitaM nAma bayodazo'dhyAyaH // 13 // For Private and Personal Use Only
Page #629
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cturdsho'dhyaayH| athAto'zaMsAM cikitsitaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtrayaH // 1 // AsInaM munimavyagra kRtajApyaM kRtkssnnm| . pRSTavAnazaMsAM muktimagnivezaH punarvasum // prakopahetaM svasthAnaM liGgamaJca sacikitsitam / sAdhyAsAdhyavizeSAMzca tasya tAn munirabravIt // 2 // gaGgAdharaH- ataH paramaniveza-kRtatantrasya naadhunaa| carakapratisaMskAraH prApyate kApi cessttyaa| tasmAt kAzyAM paJcanade vasan dRr3habalaH kaviH / zivamArAdhya yatnena prasAdaM prApya shuulinH| uddiSTAnukrameNeva pratisaMskRtavAn punH| tamevAgnivezatantraM siddhisthAnAntameva ca // atha kramoddiSTavAt udaracikitsitAduttaramaurogacikitsitamAha-athAta ityaadi| pUrvavat sarvaM vyAkhyeyam // 1 // gnggaadhrH-aasiinmityaadi| punarvasumAtreyaM munimavyagraM vakRtyakaraNa vyagratArahitaM kRtajApyaM japakaraNamantrAdijapaM kRtavantaM kRtakSaNamadhyApanakSaNamavadhA-sInaM gurumagnivezo'rzasAM mukti mocanaM cikitsitaM pRssttvaan| kAM muktiM pRSTavAn ityata aah--prkopetyaadi| arzasAM prakopahetu svasthAnam cakrapANiH-udarArzasostridoSajatvasAmAnyAd baddhagudodarakAraNAca anantaramarzasAM cikitsitaM te // 1 // ckrpaanniH-aasiinmityaadi| kRtakSaNamiti kRtaavsrm| muktimiti rogonmukti kiMvA prakopahetvAdiM papraccheti yojanA / prakopasya rogotpAdasya hetuH| tathAhyata prakopazabdena rogotpAdaM zApayati ; yathA-"pittolvaNAnAM vijJeyaH prakope heturrshsaam"| sNsthaanmaakaarH| saMsthAnaM yadyapi lika evaM pravizati tathApIha bahuprapaJcatvAd bahUJcatvAt saMsthAnaM pRthaguktam // 2 // For Private and Personal Use Only
Page #630
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 15za adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2858 iha khalvagniveza dvividhAnyazIsa-kAnicit sahajAni kaanicijaatsyottrkaaljaani| tatra vIjaM gudabalivIjopataptamAyatanamarzasAM sahajAnAm / tatra dvividho vIjopataptau heturmAtApitrorapacAraH pUrvakRtaM karma tathAnyeSAmapi sahajAtAnAM vikArANAm / tatra sahajAni saha jAtAni shriirennaashiisiitydhimaaNsvikaaraaH||3 arzasAmutpattisthAnaM liGgaM cikitsitazca sAdhyAsAdhyavizeSAMzca pRSTavAn / muniH punarvasustasyAnivezasya sakAze tAn sarlAn abravIt // 2 // gnggaadhrH-tdythaa| iha khlvityaadi| iha manuSyaloke khalvagniveza dvividhAnyazIsi bhvnti| kAnicit sahajAni, yadA garbhe zarIraM jAyate tadaiva saha zarIreNa jaaynte| kAnicit azAMzi jaatsyottrkaaljaani| tatra sahajAnAM hetumaah-ttretyaadi| sahajAnAmarzasAmAyatanaM kAraNaM gudavalivIjopataptaM vIjaM gudavalyArambhakArttavabhAgasya vIjasyopataptamiti yasmAt tadvIjopatApaH syAt tdaah-ttretyaadi| gudavalyArambhakAttevarUpavIjopataptau heturdvividho bhvti| mAtApitrorapacAra ekaH, pUrvakRtaM karma cAzubhaM dvitIya iti| sahajArzaHprasaGgAdanyeSAmapi sahajAnAM rogANAM hetu sNgRhnnaati--tthaanyessaampiiti| anyeSAmapi sahajAnAM vikArANAM vIjabhAgopataptau dvividho heturmAtApitrorapacAraH pUccakRtazca karma ashubhmiti| kasmAt azAMsi sahajAnyucyante, mAtApitrorapacArAt pUrvakRta. karmaphalAca kuSThAdayo dRzyante, te'pi kiM sahajA iti saMjJAyante ityata Ahatatra shjaaniityaadi| zarIreNa saha jAtAnItyataH sahajAnyAMsyucyante / cakrapANiH-ihetyAdinA dvividhAnyazIsi prtipaadynte| sahajAni hetvAdinA prAk / sata vIjamiti shukrshonnitaaNshH| tacca gudabalyArambhakeNa vIjenopataptaM sat sahajAnAM kAraNaM bhvti| gudabalyArambhakeNa ca duSTena vIjena zarIrArambhakasya vIjasya adRSTasyAsambandhaH / tatazca gudabalIbIjadoSAt gudabalISvevArmojanma bhavati / zeSAvayavArambhakaM dhIjam aduSTatvAnna vikAraM janayati / uktaJca "yasya yasyAGgAvayavasya vIjena vIjabhAgaH upatapto bhavati tasya tasya bhaGgAvayavasya vikRtirupajAyate" ityaadi| anye tu AhitAgnipAThAt pUrvanipAta. niyamena upataptagudabalIvIjam ityasmin gubalIvIjopataptamitipadaM kRtmityaahuH| apacAra iti anucita AhAravihArarUpaH shukrshonnitbhaagvishesstvduusskH| pUrvakRtaJca kammati jAyamAnasya shjsyaashyo'bhinirdhrtkN janmAntarIyaM krm| tacca karma durbalaM sat mAtApinapacAra For Private and Personal Use Only
Page #631
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2860 [ arzazcikitsitam caraka saMhitA | savrveSAJcArzasAM kSetraM gudasyArddhapaJcAGgulAvakAze tribhAgAntarAstisro gudabalayaH / kecit tu bhUyAMsameva dezamupadizantyarzasAmapatyapatha - ziznagalatAlu-mukhanAsAkarNAcivatrmAni tvak ca / tadastyadhimAMsadezatayA gudavalijAni tvazIMsIti saMjJA tantre'smin / sarvveSAJcArzasAmadhiSThAnaM medo mAMsaM tvak ca // 4 1 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir evaM zarIre jAyamAne ye rogA jAyante te'pi sahajA ucyante, na tu pitrorapacArAt pUvvaikRtakarmma phalAjjAtottarakAlajAH sahajA ucyante / iti / aza adhimAMsavikArAH // 3 // gaGgAdharaH - iti sahajArzasAM prakopahetumuktvA sarvaSAM svasthAnamAhasarvveSAmityAdi / sarveSAM sahajAnAM jAtasyottarakAlajAnAJzcArzasAM kSetraM svasthAnaM gudasyArddhapaJcAGgalAvakAze tribhAgAntarAstribhirbhAgaH prabhinnAstisro gudabalayaH / arddhapaJcAGguleti arddhAGgalyA nyUnAH paJcAGgalayaH parimANamasyeti, addhepaJcAGgalAvakAzaH sArddha caturaGgalAvakAzo gudaM tatraivaM tridhAvibhAgaH / sagudoSThA prathamA baliH sArddhAGgalA, tatra gudoSThamarddhAGgalaM prathamA balirekADalA / dvitIyA sArddhAGgalA, tRtIyA ceti sArddha caturaGga laM gudam / tatra tisro balayaH prathamAdikrameNa zaGkhAvarttamAyA upayyaparisthitAH saMvaraNI visarjanI - pravAhiNIsaMjJA iti / kSetramityutpattisthAnaM deza iti / kecitvityAdi / kecidRSayastu asAM bhUyAMsameva deNaM kSetramupadizanti / vadyathA - ziznetyAdi / ziznaM puMsAmapatyapatho yoniH strINAmiti / sambhavAt galAdIni ca strIpuMsayoreveti / tadasti / ziznAdikaM tat khalvadhiyAMsadezo'sti / ziznAdiSu yadyadarzo'bhidhaM kecidAhustadadhimAMsamucyate'smiMstantre tu gudavalijAnyasItyeSA saMjJA sahitaM vIjadoSakaM bhavatIti jJeyam / tathetyAdinA / tatretyAdinA sahajazabdArtha adhimAsavikArA iti // 3 // cakrapANiH - vibhAgAntarA iti aIpaJcAGgulasya sArddhAGgularUpatRtIyabhAgAvakAzA gudabalayaH / ayaJca vibhAgo'IpaJcAGgule gude gudA~SThena gRhyate iti / kecidityanena tantrAntare'patyapathAdigatAnAmapi adhimAsAnAm azAMsi iti saMjJA bhavyate iti sUcayati / adhiSThAnamiti dUpyam // 4 // yathoktahetudvayam anyatrApi sahaje gade'tidizati vyAkaroti / arzaH zabdAbhidheyamAha - azasItyAdi For Private and Personal Use Only
Page #632
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 34za adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2861 tatra sahajAnyazAMsi kAnicidaNani kAnicinmahAnti kAnicidIrghANi kAnicida havAni kAnicid vRttAni kAnicida viSamastRtAni kAnicidantaHkuTilAni kAnicijaTilAni kAnicidantarmakhANi, tAni yathAsvaM doSAnubandhavarNAni // 5 // ___ tairabhibhUto janmaprabhRti bhavatyatikazo vivarNaH kSAmo dInaH pracuravibaddhavAtamUtrapurISaH zarkarAzmarImAn tathAniyatavibaddhamuktapakkAmazuSkabhinnavarcA antarAntarA zvetapANDuritapotaraktAruNadravasAndrapicchilakuNapagandhAmapurISopavezI nAbhivastivaGkSaNodeze pracuraparikartikAnvitaH sagudazUlapravAhikaH pariharSapramehaprasaktaviSTambhATopAntrakUjodAvarttahRdindriyopalepaH pracuratantre'smin uktaa| evaM gudavaliH kSetraM, tatra medo mAMsaM vak ca sarveSAmarzasA. madhiSThAnaM bhavatIti svasthAnamuktamiti // 4 // gaGgAdharaH-liGgAdau vaktavye shnaabhelinggaanyaah-ttretyaadi| ani kSudrANi mahAnti sthUlAni vRttAni vtulaani| viSamastAni visadRzavakrANi antaHkuTilAni madhye vakrANi jaTilAni sUkSmamAMsapratAnerjaTArUpayuktAni / yathAsvaM doSAnuvandhavarNAnIti / yadyapi sarvANi tridoSajAni tathApyulvaNadoSAnubandhavarNAni // 5 // gnggaadhrH-tairityaadi| IdRzaistaiH sahajairIbhirabhibhUtaH pumAn janmAvadhi atikRzo vivarNazca bhavati / kSAmaH kSINaH / pcrvivddhvaataadiH| shrkraarogvaanshmriirogvaaNshc| tathA aniyataM vibaddhaM muktaM pakamAmaM zuSkaM bhinnaJca varcI yasya sH| evambhUto'pi antarAntarA madhye madhye sazvetAdi varca upveshii| nAbhyAdAddha deze pracuraparikarttikAnvitaH krtnvtprcurpiidd'aanvitH| gudazUlA cakrapANi:-sahajAnItyAdinA sNsthaanlinggaanyaah| jaTilAnIti tRNAntaritAni / doSAnu. bandhavarNAnIti doSAnurUpavarNAni // 5 // cakrapANi:-aniyatatvaM vibaddhamuktatvAdi viruddhadharmANAM jJeyam / antarAntareti kadAdhis, 359 For Private and Personal Use Only
Page #633
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2862 caraka sNhitaa| azazcikitsitam vibaddhazuktAmlodvAraH sudurbalaH sudurbalAgniH krodhanaH svalpazuko duHkhopacArazIlaH kAsazvAsatamakatRSNAhRllAsacchadArocakAvipAkaponasatavathuparItastaimirikaH ziraHzUlI kSAmabhinnasaMsaktajarjarakharaH karNarogo zUnapANipAdavadanAnikUTaH sajvaraH sAgamaIH sarvapAsthizUlI ca antarAntarA pArzvakukSivastihRdayapRSThatrikagrahopataptaH pradhyAnaparaH paramalasazcAta / janmaprabhRtyasya hi gudamArgoparodhAd vAyurapAnaH pratyArohan samAnodAnaprANavyAnapittazleSmadoSAn prkopyti| ete sarve eva kupitAH paJca vAyavaH pittazleSmANau cArzasam abhidravantastAn vikArAn jnynti| ityuktAni sahajAnyazAMsi // 6 // dibhiH saha vttmaanH| hRdupalepa indriyopalepazca / pracurazca vibaddhazca zukta ivAmlacodAro yasya sH| duHkhijanasyeva duHkhopcaarshiilH| kAsAdibhiH priitH| taimiriko netrrogvishesstimirrogvaan| kSAmaH kssiinnH| kSAmazca bhinnazca saMsaktazca jajjarazca svaro yasya sH| pANipAdAdiSu zUnatA zothaH / sarvAGgamaIH savvapaLasthizUlI ca sarvadeva, antarAntarA madhye madhye tu vizeSeNa pAdigradairupataptaH syaat| pradhyAnaparo nirrthkcintaashiilH| prmutkRsstto'lsshceti| asya janmaprabhRti gudamArgoparodhAdapAno vAyuH pratyArohannUddha gacchan samAnAdIn prakopayati / ete pazca vAyavaH pazcadhA pittazleSmANau ceti sarvatra kupitA asaM janamabhidravanta etAnuktAn vikArAn janayantIti / ityuktAni liGgataH sahajAnyazasi // 6 // na srvdaa| duHkhopacArazIla iti duHkhopcaarheturityrthH| pradhyAnaM ghUrNanam / punarayaM sahajArzoyukta IdRgvyAdhiparIto bhvtiityaah-jnmetyaadi| pratyArahanniti arddha gacchan anukrameNa paJcavAtaprakopo bhvti| atra sarvathA vAyurviguNo bhavati, tena sarvatra vAtavikArAH prAyo bhvnti| pittazleSmaprakopAcca tadvikArA vibhavantIti yuktmev| arzasamiti bharghAyuktaM puruSam // 6 // For Private and Personal Use Only
Page #634
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 14za adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2863 . ata Urddha jAtasyottarakAlajAtAni cAzIsi vyaakhyaasyaamH| guruzItAbhiSyandividAhiviruddhAjIrNapramitAzanAsAtmyabhojanAd gavyamAtsyakaukka TavArAhamAhiSAjAvikapizitabhakSaNAt kRzazuSkapUtimAMsapaiSTikaparamAnakSIradadhimaNDakatilagur3avikRtisevanAcca mASayUSekSurasapiNyAkapiNDAluzuSkazAkazuktakilATatakrapiNDakavisamRNAlazAlUkakrauJcAdanakazerukazRGgATakatarUTavirUr3hanakzUkazamIdhAnyAmamUlakopayogAt guruphalazAka-rAgaharita-karamaIkavasAziraspadaparyuSitapUtizItAnnasaMkIrNAbhyavahArAtmandakAtikrAntamadyapAnAda vyApannagurusalilapAnAt atisnehapAnAda asaMzodhanAda vastikamavibhramAdavyAyAmAvyavAyAt divAsvapnAt sukhazayanAsanasthAnasevanAca gaGgAdharaH-ataUrddhamiti / ataHparaM jAtasyottarakAlajAnyazAMsi vyaakhyaasyaamH| gurushiitetyaadi| gurvAdidravyabhojanAt gavyamAMsAdibhakSaNAt kRzazuSkazarIrasya jantomAMsasevanAt pUtimAMsasevanAca paiSTikamadyAdisevanAca mASayaSAdurapayogAca ; piNyAkastilakalkaH, piNDAluvattalAkAra AlaH, zuktaM sandhAna vizeSaH, kilATastakrakUccikA, takrapiNDako bhakSyavizeSaH, visaM vRhanmRNAlaM, mRNAlaM kSudraM, padmAdInAM kandaH zAlaka, krauzcAdano gheJculukaH, taruTaH cicuyA, virUDhaca navaJca zUkazamIdhAnyam, AmamUlakam, eSAmupayogAt ; guruphalazAkayoH rAga AcAra iti loke, haritAni zRGgaveradhAnyamadhurikAdIni, karamaIH krnyjH| vasA vapA jantUnAM mAMsArtha ziraspadaM, payyu. Sitazca pUti ca zItazcAnnasya saGkIrNasya militanAnAdravyasyAbhyavahArAta, mandakaM mandajAtamatikrAntaM kAlAtikrameNa svaguNahInaJca madyam, vyApannaM svaguNazItAvyaktarasAdito vyApadayuktaM sthAnAdiyogAda guru ca salilam, atisnehapAnAdavamana virecanAt, vastikarmaNo vibhramAd ayathAvata cakrapANiH-guruzItetyAdau pramitamalpam, kRzaM durbalaM, paramAnnaM pAyasa, pilyAkaM tilakalkaH / kilATo naSTakSIrapiNDastakrapiNDastu takrajo dhnbhaagH| visaM sthUlaM mRNAlam, mRNAlaM kSudram, krauJcAdanaM ghenculika iti khyaatH| tarUTa nisskaarkH| saMkIrNamAMsabhaktAdi mizraprakRtikamannaM For Private and Personal Use Only
Page #635
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2864 [ arzazcikitsitam caraka saMhitA | upahatAgnermalopacayo bhavatyatimAtram / tathotkaTakaThinaviSamAsanasevanAt udbhrAntayAnoSTrayAnAt zrativyavAyAd vastinetrA samyakpraNidhAnAda gudakSaNanAda abhIkSNaM zItAmbusaMsparzAt celaloSNAdisaMgharSaNAt pratatAtinirvyAharaNAda vAtamUtrapurISavegodIraNAda udIrNavegavidhAraNAt strINAJcAmagarbhana zAda garbhotpIr3anA bahuviSamaprasUtibhizca prakupito vAyurapAnasthamalamupacitamadhogamAsAdya gudabaliSvAdhatte, tatastu tAkhazasi prAdurbhavanti // 7 // - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sarSapamasUra mASamudgamukuSTakasaMsthAnAni yavakalAyapiNDi - TisTikera kakebuka tindukakA kaNantikA-karkandhUvimbI kadara karIroDumbara kharjUra jAmbava gostanAGguSThakazerukazRGgATakadaca zikhizuka - pravarttanAt sukhazayanAdisevanAcca, upahatAgnerjanasya malopacayo'timAtraM doSavRddhirbhavati / tathApi utkaTakaThina viSamAsana sevanAt udbhrAntayAnaM durdamyAzvAdiyAnam, vastinetrasyAsamyak praNidhAnena gudakSaNanAd gudadeze kSatabhAvAt, abhIkSNaM zItAmbusaMsparzanAt, celAdinA gudasaMgharSaNAt, pratatamatinivvahaNAt kunthanAt, anupasthitasya vAtAdivegasyodIraNAdupasthitasya vegasya vidhAraNAt / iti strIpuMsayoH sAdhAraNaM nidAnam / vizeSastu strINAmAmagarbha zAt garbhavRddhayA cotpIr3anAt / kAle bahuviSamaprasUtibhizca prakupito vAyurapAnadezasthaM malaM doSamupacitamadhogamAsAdya gudavalISvAdhatte, tatastadvAyvAhitAsu tAsu gudavalISu azAMsi prAdurbhavanti // 7 // gaGgAdharaH - iti vAtAdisarvvArzasAM prakopahetu svasthAnazca sAmAnyata uktvA liGgamAha - sarvapetyAdi / gudabalISu sarpapAdisaMsthAnAni / piNDipiNDAkAravanti / TiNTikerakaM marujavRkSavizeSaM karIrAkhyasya phalam / karIro vaMza For Private and Personal Use Only saMkIrNam / atikrAntamadya vyApannaM madyam / avyavAyAtivyavAyaviSamavyavAyA jJeyAH / pratatAtihaNAt dIrghAtimAtapravAhaNAt // 7 //
Page #636
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 14za bhadhyAyaH ] cikitsitasthAnam | 2865 tuNDa jihvApadmamukulakarNikAsaMsthAnAni sAmAnyAd vAtapittakaphaprabalAni // 8 // teSAmayaM vizeSaH - zuSkamlAnakaThinaparuSarukSa zyAvAni vANi tIkSNAyAni sphuTitamukhAni viSamassRtAni zUlAcepabhedasphuraNacimicima saMharSaparItAni snigdhoSNopazayAni pravAhikAdhmAnA snigdha- vRSaNavastivana Na hRdayahAGga marda hRdayadravapraca - lAni tatra pratatavibaddhavAtamUtravacca syUruka TipRSTha trikapArzvakukSi- vastizUla ziro'bhitApakSavathuddvArapratizyAya kAsodAvarttAyAsazothazoSa- mUrcchArocakamukha vairasya te miryyakaNDUnA sAkarNazUlasvaropaghAtakarANi zyAvAru eparuSatvaGnayananakhavadanamUtrapUrIpasya vAtolvaNAnyasIti vidyAt // 6 // karIrasyAgram | aGgaSThAgrasaMsthAnAni / dakSazikhinostuNDa jihAsaMsthAnAni / padmakumudayoH karNikAsaMsthAnAni / etadetat saMsthAnAnyazAMsi vAtapittakaphamabalAni / sAmAnyAt vAtapravalAni ca pittamavalAni ca kaphamabalAni cAsi sapAdisaMsthAnAni bhavanti // 8 // gaGgAdharaH- teSAmityAdi / teSAM trayANAmayaM vizeSo vakSyate / zuSkamlAnetyAdi / yAnyazAMsi zuSkAdIni tIkSNAgrAdIni zucAdiparItAni snigdhoparAyAni pravAhikAdiprabalAni / tatrAstrigdhAni rukSANi vRSaNavastivaGgaNAni / pratataM santataM vivaddhAni vAtamUtravacAMsi yatastAni / Uru - kavyAdithUlaziro'bhitApAdinA sAkaNeza ukharopaghAtakarANi / zyAvAdivarNanakhAdimataH puruSasya tAni vAtolvaNAnyAMsIti vidyAt // 9 // cakrapANiH - TiNTikeraM kaTIraphalam / dakSaH kukkaTaH / sAmAnyAt vAtapittakaphaprabalAni, ityanena savvairdoSaiH arzasAM nAnAkRtiM darzayati // 8 // : cakrapANiH - liGgAdisAmAnye vAtajAdInAM kiM vizeSanizcAyakamityAha -- teSAmayaM vizeSa iti / ayamiti vakSyamANaliGgahetubhedarUpo vizeSo vAtajAdivyavacchedaka ityarthaH / yadyapi vizeSAbhidhAne heturevAgre'bhidhAtu yujyate, tathApi saMsthAnarUpa liGgAbhidhAnAnuSaGgAt pratilomasurenAnAdvA liGgamevA 'bhidhIyate zuSkamlAnetyAdinA // 9 // For Private and Personal Use Only
Page #637
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2866 crk-sNhitaa| [azcikitsitam. bhvtshcaatr| kaSAyakaTutiktAni rukSazItalaghUni ca / pramitAlpAzanaM tIkSNaM madyaM maithunasevanam // laGghanaM dezakAlo ca zItau vyAyAmakarma ca / zoko vAtAtapasparzo heturvAtArzasAM mataH // 10 // mRduzithilasukumArANyasparzasahAni raktapItanIlakRSNAni svedopakledabahulAni visragandhAni tanupItaraktasrAvINi rudhiravahANi dAhakaNDazUlanistodapAkavanti zItopazayAni saMbhinnapItaharitavaccIsi potaviragandhapracuraviNamUtrANi pipAsAjvaratamakasaMmohabhojanadvaSakarANi pItanakhanayanatvamUtrapurISasya pittolvaNAnyAMsIti vidyAt // 11 // . gnggaadhrH-bhvtshcetyaadi| asya vAtArzaso hetuvacanazloko bhvtH| kaSAyetyAdi / pramitAdatyalpamAtrAvadazanAdalpAzanaM pramitAlpAzanaM, tIkSNamiti madyavizeSaNam / dezakAlau zItau zIto deza AnUpaH, zItaH kAlo hemantAdiH / vAtAtapayoH pracaNDavAtasyAtapasyoSNasya rukSatvena vAtaprakopakasamiti vAtAsAM hetuH // 10 // - gnggaadhrH-mRdushithiletyaadi| yAnyazIsi mRdUni zithilAni sukumArANi komalAni asparzasahAni raktAdIni svedAdibahulAni viragandhIni tanvAdisAvINi tanu aghanaM dAhAdimanti sambhinnaM pItaM haritaM vacarcA yatastAni cakrapANiH-tadanu kaSAyetyAdinA hetu vkssyti| evaM pittakaphajayorapi vyatikrameNa hetuliGgAbhidhAnaM jJeyam / pramitAzanamatra atyalpAzanam , alpAzanaM maataahiinmshnm| AtapasparzaH yadyapyuSNastathApi rUkSatayA vaatjnkH| uktaM hi AtapaH kaTuko rukSa ityAdi // 10 // cakrapANiH-mRdvityAdinA pittajaM prAha / zithilAni komalAni / sukumArANoti akarkazAni / tanupItaraktasrAvINItyasa raktazabdena lohitazabda ucyte| rudhiravahANIti padena raktasnu tirevocyte| prathamaM vinagandhInIti rktvishessnnm| dvitIyaM vinagandhitvaM vigmuukhvishessnnm| prathamaM pItAbhidhAnaM varcasaH haritapItopadezArtham / dvitIyantu vistragandhinA saha pItavarNatopadezArtham / tRtIyantu pItanakhetyAdau kevalaM pItavarNatopadarzanArtham // 11 // . . For Private and Personal Use Only
Page #638
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 14za adhyAyaH cikitsitsthaanm| 2867 bhvtshcaatr| kaTumlavaNoSNAni vyaayaamaagnyaatpprbhaaH| dezakAlAvazizirau krodho madyamasUyanam // vidAhi tIkSNamuSNazca sarva pAnAnnabheSajam / pittolvaNAnAM vijJa yaH prakope heturarzasAm // 12 // tatra yAnipramANavantyupacitAni zladaNAni sparzasukhAni zvetapANDupicchilAni stabdhAni gurUNi stimitAni suptAni sthirazvayathUni kaNDUbahulAni bahupratatapiJjarazvetaraktazuklapicchAsrAvINi gurupicchilazvetamUtrapuroSANi runopazayAni pravAhikAtimAtrotthAnavaGkSaNAnAhavanti parikartikAhRllAsaniSThIvanakAsArocakapratizyAyagauravacchardimUtrakRcchra-zothazoSa - pANDuroga-zItajvarA. pItaM visragandhaM pracuraM viSmUtraM yatastAni pipAsAdikarANi pItanakhAdimataH pusastAni pittolvaNAnyazAMsIti vidyAt // 11 // ___ gaGgAdharaH-eSAM hetuvacanazlokAvatra bhvtH| kdmletyaadi| agnyAtapayoH prbhaa| azizirAvuSNo deshkaalau| tIkSNamuSNazca pAnazcAnnazca bheSajazca / pUrvamuktaM yaduSNaM tat sprshnossnnmitypaunruktym| pittolvaNAnAM pittapradhAnatridoSajAnAm // 12 // gaGgAdharaH-tatra yaaniityaadi| pramANavanti prakRSTaparimANAni / upacitAni sthuulaani| sparzasukhAni sparzane sukhazAnaM ytr| stabdhAni avalitAni / stimitAnyArdIbhUtAni / suptAni sparzAbhijJAnahInAni / sthiraH zvayathumukhAdiSu yatra taani| bahu ca pratatazca pingglaadipicchaasraaviinni| gurvAdinI mUtrapurISa yatastAni / rukSoSNopazayavanti / pravAhikA kunthanapUrbakavaccestyAgaH, atimAtro. sthAnaM punaHpunarvarcastyAgaH, vakSaNAnAho vknnbndhH| parikattikA gudai katrtanavat cakrapANiH-kaTamletyAdau prathamamuSNapadaM uSNasparzopadezArtha', dvitIyamuSNapadaM uSNavIryopaparzanArtham / kaTamlalavaNakSAra iti vA pAThaH // 12 // For Private and Personal Use Only
Page #639
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2868 crk-sNhitaa| azcikitsitam zmarIzarkarAhRdayendriyopalepAsyamAdhuryapramehakarANi tathA cirakAlAnuvandhonyatimAtramagnimArdavaktavyakarANyAmavikArakara-prabalAni zuklanakhanayanavadanatvamUtrapurISasya zleSmolvaNAnyazAMsIti vidyAt // 13 // ." bhavanti caatr| madhurrAsnagdhazotAni lavaNAmlaguNa ca / avyAyAmadivAsvapna-zayyAsanasukhe ratiH / / prAgvAtasevA zItau ca dezakAlAvacintanam / zlaiSmikANAM samudiSTametat kAraNamarzasAm // 14 // hetulakSaNasaMsargAda vidyAda dvandvolvaNAni c| savoM hetustridoSANAM sahajairlakSaNaH samam // 15 // piidd'aa| (alasako'jIrNa jarogavizeSaH) hRdayasya cendriyANAJcopalepaH / cirakAlAnubandhInIti diirghkaalaanushyaaniityrthH| AmavikArANAmapakarogANAM kareSu prvlaani| zuklanakha deH puruSasya tAni ileSmolvaNAnyasIti vidyAt // 13 // __ gaGgAdharaH-tatra hetuvacane zlokAveto bhavataH / dvandvasannipAtAnAmeka iti trayaH shlokaaH| mdhuretyaadi| zItau dezakAlo yo vyAkhyAtau vAtolvaNAnA. miti // 14 // .. gaGgAdharaH-hetulakSaNetyAdi / uktAnAM vAtolvaNAdInAM dvayodvaiyotusaMsargAda dvandvolvaNAni bhvnti| teSAM dvayordvayorlakSaNasaMsargAda dvandvolvaNAni cAzAMsi vidyaat| tridoSANAM tridoSolvaNAnAmarzasAM savau vAtolvaNAdInAM prayANAM hetuH| lakSaNantu tridoSANAM sahajaiH sahajAzo'bhihitairlakSaNaiH samaM tulyamiti // 15 // cakrapANiH-tatra yAni ityAdinA kphjmaah| pramANavantIti mahApramANAni / suptasuptAni ityatyartha nizcetanAni / dIrghakAlAnupazayAnIti dIrghakAlAnubandhIni / 13 / 14 // cakrapANi:--hetulakSaNatyAdau ulvaNapadena dvandvaje tRtIyo'pi doSaH jnko'styev| paraM solvaNI na bhavatIti drshyti| so heturiti yathoktasahetuH, sahajaiH lakSaNaiH saha so hetustridoSANAM bhvti| tena sidoSe sarvahetutvAt sahajAni lakSaNAni bhavantItyarthaH // 15 // For Private and Personal Use Only
Page #640
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 14za adhyAyaH ] cikitsitasthAnam viSTambho'nnasya daurbalyaM kukSerATopa eva ca / kArzyamudgAra bAhulyaM sakthisAdo'lpavikatA // grahaNIdoSapANDutterAzaGkA codarasya ca / pUrvarUpANi nirdiSTAnyarzasAmabhivRddhaye // 16 // azasi khalu jAyante nAsannipatitaistribhiH / doSairdoSa vizeSaistu vizeSaH kalpyate'rzasAm // 17 // paJcAtmA mArutaH pittaM kapho gudabalitrayam / sarvva eva prakupyanti gudajAnAM samudbhave // 2866 gaGgAdharaH- jAtasyottarakAlajAnAM pUrvvarUpANyAha-- viSTambha ityAdi / ATopo gur3agur3AzabdaH kukSeH / grahaNIdoSasya pANDutterudarasya cAzaGkA, na tu grahaNIdoSaH pANDattizvodararogatha / abhivRddhaye utpattaye // 16 // gaGgAdharaH- nanvekaikadoSajAni kiM na bhavantItyata Aha-asItyAdi / tribhirdoSaH asannipatitaH saMhatavyatiriktarna khalvasi jAyante / tatra sannipatite doSe punardoSavizeSaistu ulvaNadoSararzasAM vizeSaH kalpyate / iti / / 17 gaGgAdharaH- nanu gudavalideze bhavantyasi kathamUrUkaTipArzvAdizulaziroSearpAdIni jAyanta ityata Aha - paJcAtmetyAdi / paJcAtmA mArutaH prANApAnasamAnodAnavyAnAH / paJcAtmakaM pittaM pAcako raJjakaH sAdhaka Alocako bhrAjakazceti paJcavidho'gniH zarIra eveti / taduktaM suzrute - " na khalu pittavyatirekAdanyo'gnirupalabhyate / AgneyatvAt pitte dahanapacanAdiSvabhivarttamAne'gnivadupacAraH kriyate'ntaraniriti / kSINe hyagniguNe tatsamAnadravyopayogAdativRddhe zItakriyopayogAt AgamAcca pazyAmo na khalu pittavyatirekAdanyo'gniriti / tacAdRSTahetukena vizeSeNa pakAmAzayamadhyasthaM pittaM caturvvidhamannapAnaM pacati 1 For Private and Personal Use Only cakrapANiH viSTambho'pracAlatvam, ATopo gur3agur3o zabdaH // 16 // cakraNiH -- arzasAM tridoSajanyatve'pi eka doSajatvAdivyapadezamAha-azIM sItyAdi / yadyapi sannipatitairityukte trayANAM melako labhyate, tathApi vibhiriti padaM vayANAmapyasa anubandhyatvasya tathAca hInapAdasyopadarzanAthaH: / doSavizeSAditi ulvaNarUpAdivizeSAt / vizeSa iti bAtajo'yaM ityAdiko vizeSaH // 17 // 360
Page #641
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2870 crk-sNhitaa| [avikitsitam tasmAdIsi duHkhAni bahuvyAdhikarANi c| sarvadehopatApIni prAyaH kRcchratamAni ca // 18 // virecayati ca rsdossmuutrpuriissaanni| tatrasthameva cAtmazaktyA zeSANAM pittasthAnAnAM zarIrasya cAgnikarmaNA'nugrahaM karoti / tasmin pitte pAcako'gniriti sNshaa| yat tu yakRtaplIhroH pittaM tasmin raJjako'niriti saMjJA, sa rasasya raagkuduktH| yat pittaM hRdayasaMsthitaM tasmin sAdhako'gniriti saMjJA, so'bhipraarthitmnorthsaadhnkduktH| yad dRSTayAM pittaM tasminnAlocako'gniriti saMzA, sa ruupgrhnne'dhikRtH| yat tu khaci pittaM tasmin bhrAjako'gniriti saMjJA, so'bhyaJjanapariSekAvagAhAvalepanAdInAM kriyAdravyANAM paktA chAyAnAzca prkaashkH| bhavati cAtra / pittaM tIkSNaM dravaM pUti nIlaM pItaM tathaiva ca / uSNaM kaTa saraJcaiva vidgdhshcaamlmucyte|" kaphazca paJcAtmA kledakazcAvalambakazca bodhakazca takazca shlesskshceti| taduktaM suzrute-"tatrAmAzayaH pittAzayasyopariSTAt tatmatyanIkakhAdUddha gatikhAt tejasazcandra ivAdityasya sa cturvidhaahaarsyaadhaar| tatraudakaiguNairAhAraH praklinno bhinnasaMghAtaH sukhajarazca bhvti| mAdhuryyAt picchilakhAca prakledikhAt tathaiva ca / AmAzaye sambhavati zleSmA mdhurshiitlH| sa tatrastha eva svazaktyA zeSANAM zleSmasthAnAnAM zarIrasya codakakarmaNAnugrahaM karoti, tasmin zleSmaNi kledaka iti sNjnyaa| yastUra sthAnikasandhAraNamAtmavIryeNAnarasasahitena hRdayAvalambanaM karoti, tasminnabalambaka iti sNjnyaa| yastu jihvAmUlakaNThastho jiDhe ndriyasya saumyasAt samyagrasazAne varttate, tasmin bodhaka iti sNjnyaa| yastu ziraHsthaH snehasantarpaNAdhi kRtavAdindriyANAmAtmavIyeNAnugrahaM karoti tarimaMstarpaka iti saMjJA / sandhisthastu zleSmA sarvasandhisaMzleSAt sarvasandhyanugrahaM karoti, tasmin zleSaka iti sNjnyaa| bhavati caatr| zleSmA zveto guruH snigdhaH picchila: zIta eva ca / madhurasvavidagdhaH syAda vidagdho lavaNaH smRtH|" iti| gudalitrayaM tistra eva gudvlyH| ityete savve eva gudajAnAmazaMsAM samudbhave prkupynti| tasmAt pazcAtmavAyupazcAtmapittapazcAtmakaphagudavalitrayakopAjjAtAnyazAsi duHkhAni bhuvyaadhikraanni| evaM sarvadehadhArakasa+vAtAtiprakopAt samma dehAnA nakhanayanavadanAdInAmupatApIni bhavantIti // 18 // cakrapANiH--paJcAsmeti prANApAnavyAnodAnasamAnarUpaH // 18 // For Private and Personal Use Only
Page #642
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 14 adhyAyaH ! cikitsitasthAnam / haste pAde mukhe nAbhyAM gude vRSaNayostathA / zotho hRtpArzvazalaJca yasyAsAdhyo'rzaso hi saH // hRtpArzvazUlaM sammoharaIi raGgasya rug jvaraH / tRSNA gudasya pAkazca nihanyurgadajAturam // 16 // sahajAni tridoSANi yAni cAbhyantarAM balim / jAyante'si saMzritya tAnyasAdhyAni nirdizet // 20 // zeSatvAdAyuSastAni catuSpAdasamanvite / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2871 20 yApyantai doptakAyAgneH pratyAkhyeyAnyato'nyathA // 21 // dvandvajAni dvitIyAyAM balau yAnyAzritAni ca / kucchrasAdhyAni tAnyAhuH parisaMvatsarANi ca // 22 // For Private and Personal Use Only gaGgAdhara' - asAdhyalakSaNamAha - haste pAde ityAdi / yasya janasya hastapAdAdiSu zotho hatpArzvazulaJca so'rzaso jano'sAdhyaH / hRdityAdyaparamasAdhyalakSaNam / yasya hRcchalAdIni santi taM gudajAturaM tAni nihanyuH / aparaJcAhasahajAnItyAdi / abhyantarAM tRtIyAM balim / / 19 / 20 / / gaGgAdharaH- nanvetAni kiM pratyAkhyeyAni yApyAni vetyata Aha-zeSatvAt ityaadi| AyuSaH zeSo yadi varttate catuSpAdbheSajaM ca yujyate puruSazca dIptajATharAgnirbhavati tadAbhihitAnyasAdhyAni yApyante zeSAyuSkAlayApanayA varttante, ato'nyathAyuSo'vazeSAbhAvAt pratyAkhyeyAni tyAjyAni catuSpAdbheSajasamavAye'pi vaideriti // 21 // gaGgAdharaH- kRcchrasAdhyatAmAha - dvandvajAnItyAdi / prathamAyAM balau yAni dvandvajAnyasi tAni kRcchrasAdhyAnyAhu ra bhyantara valijAnAm asAdhyatvena uktatvAt / tarhi dvitIyAyAM balau jAtAni kiM sAdhyAnItyata AhadvitIyAyAM balAvAzritAni yAni khalvekadoSajAni tAni kRcchrasAdhyAnyAhuH cakrapANi: - haste ityAdinA asAdhyavibhAgamAha / aGgasya rugiti sarvvAGgaruka // 19 // 20 // cakrapANiH - zeSatvAdAyuSa iti AyuSaH zeSe ityarthaH / samanvita iti bhAve ktaH / tena catuH pAdasamanvaye satItyarthaH // 21 // 22 //
Page #643
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2872 crk-sNhitaa| [ arzazcikitsita vAhyAyAntu balau jAtAnyekadoSolvaNAni ca / aAMsi sukhasAdhyAni na cirotpatitAni ca // 23 // teSAM prazamane yatnamAzu kuryyAda vicakSaNaH / tAnyAzu hi gudaM baddhA kuryyAda baddhagudodaram // 24 // tatrAhureke zastreNa karttanaM hitamarzasAm / dAhaM kSAreNa cApyeke dAhamake tathAgninA // astvetad bhUritantreNa dhImatA dRSTakarmaNA / kriyate trividhaM karma bhrazastatra sudaarunnH|| puratvopaghAtaH zvayathugu de vegavinigrahaH / AdhmAnaM dAruNaM zUlaM vyathA raktAtivarttanam // dvabhujAnAM kRcchavavacanAt tridossjaanaamsaadhykhvcnaacc| parisaMvatsarANi cAzIsi khalvekadoSajAnyeva vAhyabalAvapi kRcchasAdhyAnyAhuH // 22 // ___ gaGgAdharaH-tarhi kAni sukhasAdhyAni taanyaah-vaahyaayaanvityaadi| pArizeSyAdetAni sukhasAdhyAni bhavanti yAni vAhyAyAM balau mAtAni khala cedekadoSolyaNAni bhavanti, bhavanti ca na cirotpatitAni saMvatsarAnatItAni tadA sukhsaadhyaani| dvandvajAnAM parisaMvatsarANAM kRcchasAdhyavavacanAt tridoSANAmasAdhyalavacanAcca / ityaunidAnamuktam // 23 // gaGgAdharaH-athaiSAM sAdhyAnAmarda sAM cikitsitamAha-teSAmityAdi / teSAM sAdhyAnAmarzasAM prazamane vicakSaNa Azu yatna kuryAt / kimarthamAzu yatna kuryyAdityata Aha-tAnyAzu hiityaadi| hi yasmAt tAnyAMsi Azu gudaM baddhA vaddhodaraM kuyuH // 24 // ___ gnggaadhrH-ttraahurityaadi| tatrAsAM prazamane eke vadyA arzasAM karttanaM zastreNa chedanaM hitmaahuH| eke ca vaidyAH kSAreNArzasAM dAhaM hitmaahuH| eke ca vaidyA agninA dAhamarzasAM hitmaahuH| astvetat / dRSTakarmaNA dhImatA vaidyana bhUritantreNa trividhamidaM zastreNa karttanaM kSAraNa dAho'gninA ca dAha iti karma kriyte| tatra trividhe karmaNi sudAruNo bhrNsho'sti| kasko bhraMza cakrapANiH-zastreNatyAdinA cikitsAmAha / karttanaM chednm| bhUritantrANi adhItAni yena saH For Private and Personal Use Only
Page #644
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 14za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 2873 punarviroho rUr3hAnAM klado bhrazo gudasya vaa| maraNaM vA bhavecchIghra zastranArAgnivibhramAt // 25 // yat tu karma sukhopAyamalpabhrazamadAruNam / tadarzasAM pravakSyAmi samUlAnAM nivRttaye // 26 // vAtazleSmolvaNAnyAhuH zuSkANyazAMsi tdvidH| prasrAvINi tathAANi raktapittolvaNAni c| tataH zuSkArzasAM pUrva pravakSyAmi cikitsitam // 27 // stabdhAni svedayet pUrva zothazUlAnvitAni ca / citrakakSAravilvAnAM tailenAbhyajya svedayet // yavamASakulatthAnAM pulAkAnAmayodRzat gokharAzvazakRtpiNDaistilakalkaistuSaistathA // ityata aah-stvetyaadi| puMstvopaghAtAdayaH zastrakSArAgnivibhramAcchIghra bhveyuH| gudavegavinigrahaH purISavego gudena yadbhavati tadvinigrahaH syAt / punarviroho'rzasAM chinnAnAM kSAradagdhAnAmagnidagdhAnAzca punarutpattiH syAt / rUDhAnAJca kledo gudasya vA bhraMzaH maraNaM vA bhavediti // 25 // gaGgAdharaH-tapranapAyi kiM kammetyata Aha-yat tu kmmetyaadi| alpabhraMzamalpaklezakaraM, samUlAnAM kAraNasahitAnAmarzasAM nivRttye||26|| gnggaadhrH-tdythaa-vaatetyaadi| yAnyAMsi vAtazleSmolvaNAni tAni zuSkANyAMsi tadvido vaidyA aahuH| raktapittolvaNAni tu yAnyazAsi tAni prasrAvINi tathA NIti caahuH| tata ityaadi| tataH pUrvaM zuSkArzasAM cikitsitaM pravakSyAmi // 27 // gaGgAdharaH-tad ythaa-stbdhaaniityaadi| zothazUlAnvitAni azaHsveva zothazca zulazca stabdhatA ca yadi vattate tadA citrakAditailenAbhyajya yavamASabhUrinantaH / ayaM prakaraNArthaH-zikSitenaiva zastrakarma vidhAnataH krttvym| viroha iti rUdAnAM rUdavaNAnAm // 23-26 // cakrapANiH-vAsazleSmolvaNAnItyatra yadyapi kaphaje nAva uktaH tathApi, picchArUpAnubandhaH tena shusskaarthiigrhnnm| zuSkA kAraNe melake'pi bhavati // 27 // For Private and Personal Use Only
Page #645
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2874 crk-sNhitaa| [azcikitsitam vacAzatAbApiNDairvA sukhoSNaiH snehsNyutH|| saktUnAM piNDikAbhirvA snigdhAnAM tailasarpiSA // zuSkamUlakapiNDairvA piNDairvA kaarnngndhikaiH| ... rAnApiNDaiH sukhoSNa; ssnehe_burairpi|| iSTakasya kharAhAyAH zAkairaJjanakasya vaa| abhyajya kuSThatailena svedayet pohliikRtaiH| patrottvAthaiH svedayecca vRSAraNDavilvajaiH // 28 // .. triphalAyA mUlakasya veNanAM varuNasya c|.. agnimanthasya ziva NAM patrANyazmantakasya ca // .. jalenotkAthya zUlAttaM svbhyktmvgaahyet| .... kolotkkAthe'thavA koNe sauviirktussodke||... (kola )-kulatthAnAM piNDaiH pulAkAnAmajAtataNDuladhAnyAnAM piNDairayaHpiNDaiH zapiNDaH gavAdyanyatamazakRtpiNDaistilakalkaistathA tupairvacAzatAhApiNDaiH snehasaMyute tatailAdiyuktaH sukhoSNaiH svedayet / athavA tailasarpiSA snigdhAnAM zaktUnAM yavAdicarNAnAM piNDikAbhiH athavA zuSkamUlakapiNDairathavA kANaMgandhikaiH zobhAJjanamUlabapiSTakRtapiNDaiH sukhoSNaH sasnehazca rAsnApiNDaihaviSaiH piNDai svedyet| evaM kuSThatailenAbhyajya iSTakasya poTTalIkRtaiH kharAbAyAH pArAsIyayamAnyAH poTTalIkRtaiH svedyediti| aparAn svedaanaah-ptretyaadi| vRSAkairaNDavilvajaiH patrotakAthaiH svedyecc| atrApi citrakAditailAbhyaGgAnuttiH bodhyA // 28 // gaGgAdharaH-svedAnuktvAvagAhamAha-triphalAyA ityaadi| evam arzaHzulAta saGgiM citratailAdinA svabhyaktaM triphalAyAH patrANi jalenotkAthyAthavA mUlakasya patrANyathavA veNUnAM vaMzAnAM patrANyathavA varuNasya patrANyathavA agnimanyasya zigrUNAM vA patrANi jalenotkAthya tena jalenAvagAhayet / aparAna cakrapANiH-citrakakSAravilvAnAM taileneti citakAdisiddhena / pulAkaM tucchadhAnyam / kArNagandhikairiti shobhaajnkH| rAsnA'jamodAkuSThasiddhatailena // 28 // 29 // For Private and Personal Use Only
Page #646
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 14zaH adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 2875 vilvakAthe'thavA takra ddhimnnddaamlkaalike| gomUtre vA sukhoSNe taM svabhyaktamavagAhayet // 26 // kRSNasarpavarAhoSTra-jatukAvRSadaMzajAm / vasAmabhyaJjane dadyAda dhUpanazcArzasAM hitam // nRkezAH sarpanimmoko vRSadaMzasya carma ca / arkamUlaM zamIpatramarzobhyo dhUpanaM hitam // tumburUNi viGgAni devadArvakSataM ghRtam / vRhatI cAzvagandhA ca pippalyaH surasA ghRtam // varAhavRSaviTa cava dhUpanaM saktavo ghRtam / kuarasya purISazca ghRtaM svajaraso rasaH // 30 / ' haridrAcUrNasaMyuktaM sudhAkSIraM pralepanam / gopittapiSTAH pippalyaH saharidrAH pralepanam // avagAhAnAha-koletyAdi / zuSkabadarakAthe koSNe koSNe ca sauvIrake tuSodaka vA vilvakAthe vilvamUlakharakAthe athavA takra dadhimaNDe'mlakAJjike ca sukhoSNe gomUtre vA taM zUlArttamarzasaM skhabhyaktaM citratailAdinA'vagAhayet // 29 // gnggaadhrH-athaashesaambhynggmaah-kRssnnetyaadi| jatukA cmmaicttkH| kRSNasAdInAM vasAmarzasAmabhyaJjane hitaM dadyAt tathAsAM hitaM dhapanazca ddyaat| dhRpanamAha-nRkezA ityaadi| nRkezAdIni samabhAgAni kuTTayikhA azobhyo hitaM dhuupnm| anyacca tumburuunniityaadi| tumburUNi dhAnyakAni akSataM yavataNDulA anyaistaNDula ucyte| ghRtAntamekaM dhUpanaM punaghRtAntaM dvitIyaM dhuupnm| varAhaviT vRSavid saktavo ghRtazca dhapanamekam / kuJjarasya purISaM svajaraso dhanakaH rasaH zilArasaH ghRtamizraM dhUpanam // 30 // gaGgAdharaH-atha lepnmaah-hridretyaadi| sudhAkSIraM snuhIkSIram / go. cakrapANi:-jatukA dharmacaTikA, vRSadaMzo vir3AlaH, akSatA iti khaNDitA yvaaH| ghRta. pAdAntAzcatyAro dhUpAH / sarjarasAbhyAJca paJcamo dhUpaH // 30 // For Private and Personal Use Only
Page #647
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2876 crk-sNhitaa| [ azazcikitsitam zirISavIjaM kuSThazca pippalyaH saindhavaM gudd'H| arkatIraM sudhAkSIraM triphalA ca pralepanam // pippalyazcitrakaH zyAmA kiNvaM madanataNDulAH / pralepaH kukkuTazakUda-haridrAgur3asaMyutaH // dantI zyAmA-8-mRtAsaMjJaH pArAvatazakRd gudd'H| pralepaH syAd gajAsthIni nimbo bhallAtakAni ca // pralepaH syAdalaM koSNo vaasntkvsaayutH| zUlazvayathuhRdayuktazculukIvasayA saha // arkapatraM sudhAkANDaM kaTukAlAbupallavAH / karo vastamUtraJca lepanaM zreSThamarzasAm // 31 // abhyaGgAyAH pradehAntA yatra te parikIrtitAH / stambhazvayathukaNDartti-nAzanAste'rzasAM hitaaH|| pittAdinA aparaM pralepanam / zirISetyAdi / zirISavIjAdIni daza samAnAni piSTvA pralepanam / pippalya ityaadi| kiNvaM surAkiNvam / zyAmA trit / madanataNDulA mdnphlviijaani| pippalyAyaSTabhiH prlepH| dntiityaadi| dantyAdibhiH paJcabhirekA prlepH| gajAsthinimbabhallAtakavIjairaparaH pralepaH / pralepa ityAdi / alaM haritAlam / vAsantakavasAyuta uSTravasAyutaH koSNaH pralepaH syaat| calakI zizumArastadvasayA saha alaM haritAlaM, koSNaH pralepaH zUla. zvayathuhRt syaat| akeptrmityaadi| kaTakAlAvvAH pallavAH paJcabhirake lepanam // 31 // gaGgAdharaH-abhyaGgAdyA ityaadi| citralAdaya etadantA ye yogAH cakrapANiH-kiNvaM surAvIjam / madanataNDulAH madanaphalazasyam / nikumbhI dantI, amRtA gur3a co, alaM haritAlaM, vAsantakavasA uSTravasA, kaTukAlAbUstiktako'lAbuH // 31 // dantozyAmAmRtAsaMjJaH ityasa nikumbhI sAmRtAsaMjJaH iti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #648
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Acharya Shrika wwwww cikitsitsthaanm| pradehAntairupakrAntA gudajAH prasravanti hi / saJcitaM duSTarudhiraM tataH sampadyate sukham // 32 // rutoSNasnigdhazItairhi na vyaadhirupshaamyti| rakta duSTe bhiSak tasmAda raktamevAvasecayet // jalaukAbhistathA zastraH sUcIbhirvA punHpunH| avartamAnaM rudhiraM raktArzobhyaH pravAhayet // 33 // gudazvayathuzUlAttaM mandAgniM pAyayet tu tam / tryUSaNaM pippalImUlaM pAThAM hiGgu sacitrakam // sauvarcalaM puSkarAkhyamajAjI vilvapeSikAm / vir3a yamAnoM havUSAM viDaGga saindhavaM vacAm // tintiDIkaJca maNDena madonoSNodakena vaa| tathAoMgrahaNIdoSAcchUlAnAhAt pramucyate // 34 // .. prakIrtitAste'zaMsAM stmbhaadinaashnaaH| kathamazesAmime hitA ityata aahprdehaantrityaadi| abhyajya svedAdibhiH pradehAntayogarupakrAntA gudajA hi masmAt saJcitaM duSTarudhiraM prasravanti, tataH sukhaM sampadyate // 32 // .. - maaghr:-rukssetyaadi| vyAdhau rakta duSTe sati rukSoSNasnigdhazItarauSadhe yAciaupasAmpati, tasmAd bhiSaka yasmin vyAdhau duSTaM raktaM varttate tasmin vyAdhI raktamevAvasecayet / tad raktaM kenAksecayedityata Aha-jalaukAmiH svaadi| iha raktAsi jalaukAdibhiH punaHpunA raktamavasecayet / satra samobhyo'varsamAnarudhiraM yasya na rudhiraM pravarttamAnaM taM raktAzesaM janaM pravAhava andhana kArayet // 33 // gApara-tataH kiM kuryAdityata aah-gudaityaadi| taM bhakha taraktamasiM mubaSayapuzUlAI mandAnizca vakSyamANamauSadhaM pAyayet / yat pAyayet tadAhaaANamityAdi / aSaNAdInyaSTAdaza dravyANi cUrNIkRtya maNDAdinA pAyavediti pUSpaNAcayaH / tathA pItavAn pumAn grahaNIdoSAditaH pramucyate // 34 // . pakapANiH-jalaukAbhirityAdau apravarttamAnaM rudhiraM pravAhayediti yojyam // 33 // 33 // pApAni:-vizvapekSikA visvamadhyam // 34 // 361 For Private and Personal Use Only
Page #649
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2878. crk-sNhitaa| azcikitsitam pAcanaM pAyayed vA tad yad vkssyaamytisaarinne| sagur3AmabhayAM vApi prAzayet paurvabhaktikIm // pAyayed vA trivRccUrNa triphlaarssNyutm| hRte gudAzraye doSe gudajA yAnti saMkSayam // gomUtrAdhyuSitAM dadyAt sagur3AM vA harItakIm / harItakI takrayuktAM triphalAM vA prayojayet // sanAgaraM citrakaM vA sIdhuyuktaM prdaapyet| dApayeccavyayuktaM vA sIdhaM sAjAjicitrakam // surAM sapAThAM havUSAM dadyAt sauvarcalAnvitAm / dadhitthavilvasaMyuktaM yuktaM vA cvycitrkaiH|| bhallAtakayutaM vApi pradadyAt takratarpaNam / vilvanAgarayuktaM vA yamAnyA citrakeNa ca // - gnggaadhrH-paacnmityaadi| athavA'tisAriNe yat pAcanaM vakSyAmi, tat pAyayet / athavA saguDAmabhayAM paurvabhaktikI prAga bhojanAt taM gudazvayathuzUlArta mandAgniM hRtaraktaM raktArzasaM praashyet| triphalArasasaMyutaM trivRccarNa vA pAyayet / iti / raktAvasecanAnantaramebhiyogeNu dAzraye doSe hRte sati gudajAH saMkSayaM yAnti / aparAn yogaanaah-gomuutretyaadi| gomUtre payyeSitAM harI: takI sagur3AM dadyAt / athavA takrayuktAM harItakI prayojayet / takrayuktAM triphalAM vA prayojayet / athavA sIdhuyuktaM sanAgaraM citrakaM pradApayet / cavyAjAjIcitrakacUrNayuktaM sIdhu dApayecca / pAThAhavuSAsauvarcalayuktAM surAM vA dadyAt / dadhisthavilvazalATucUrNasaMyuktaM takratapaNaM takreNa Alor3itaM. saktuM pradadyAt / athavA cayacitrakacUrNayuktaM takratarpaNaM prddyaat| athavA bhallAtaka: carNayutaM. takratapaNaM prddyaat| evaM vilvazalATucaNanAgaracUrNayuktaM takatarpaNaM prddyaat| yamAnyA saha takratapaNaM citrakeNa ca saha takatarpaNaM cakrapANiH-gomUtrAdhyuSitAmiti rAtrau gomUtrasiddhAm / bhallAtakayutamityA bhallAtakacUrNasya For Private and Personal Use Only
Page #650
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 34za adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2876 citrakaM havuSAM hi dadyAd vA tksNyutm|| paJcakolayutaM vApi takramasma pradApayet // 35 // havuSotkuJcikAdhAnyamajAjI kAravI shttii| pippalI pippalImUlaM citrako hastipippalI // yamAnI cAjamodA ca taccUrNa takrasaMyutam / mandAmlaM kaTukaM vidvAn sthApayed ghRtabhAjane // vyaktAmha kaTukaM jAtaM takrAriSTaM mukhapriyam / prapibenmAtrayA kAleSvannasya tRSitastriSu // dIpanaM rocanaM balyaM kaphavAtAnulomanam / gudazvayathukaNDati-nAzanaM balavarddhanam // 36 // . tkraarissttm| . prddyaat| athavA takrasaMyutaM citrakahavuSAhiGgacUrNa dadyAt / athavA paJcakola. cUrNayuktaM takramasmai arzasAya pradApayet // 35 // gnggaadhrH-tkraarissttmaah| havUSA svanAmakhyAtA, utkuJcikA sthUlakRSNajIrakam, ajAjI jIrakaM, kAravI kssudrkRssnnjiirkm| haSAdIni dvAdaza dravyANi samAnAni cUrNayikhA militaM taccUrNa takrasaMyutaM yuktyA takrAt Sor3azAMza mizrayikhA mandAmlaM tarka kaTakaM havaSAdiyogAd ghRtabhAjane sthApayet, yAvatA dinena jAtaM vyaktAmlaM kaTakaM syaat| takrAriSTaM mukhapriyaM bhavati / tat triSu kAleSu pivet| annasya dvau kAlau, yadA tRSitaH tatra caikakAla. miti| takrAriSTam // 36 // zaktyapekSayA dazamo bhaagH| uktaM hi cUrNe tarpaNabhAgairnavabhiH saMyojanIyam, anye tu tarpaNabhallAtaka. carpayoH samAnayoH stokasya dravyasya pryogmaahuH| tarpaNantu ipuSatyAyatam // 35 // - cakrapANiH-takrAriSTe tu grahaNIcikitsAyAM "yamAnyAmalakaM pathyA maricaM triphalAMzikam / karaNAni palAMzAni paJca caikasa cuurnnyet| takrakaMsAsutaM jAtaM takrAriSTaM pibennaraH" / ityuktatakrAnusAreNa ihApi tkrcuurnnsmaanvyvsthaa| hapuSeti cUrNena vyaktAmlakaTukaM taka bhavati / ziSu kAleviti bhojanAthamadhyAnteSu // 36 // For Private and Personal Use Only
Page #651
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| [adhikisimalam tvacaM citrakamUlasya piSTA kumbhaM pralepayet / taka vA dadhi vA tatra jAtamarzoharaM pibet // 37 // vAtazleSmArzasAM takAt paraM nAstIha bheSajam / tat prayojyaM yathAdoSaM sasnehaM rutameva vaa|| saptAhaM dvAdazAhaM vA padaM mAsamathApi vaa| .. balakAlavizeSajJo bhiSak takra prayojayet // 38 // atyarthamRdukAyAgnestakramevAvacArayet / sAyaM vA lAjasaktUnAM dadyAt takrAvalehikAm // jINe takra pradadyAda vA takrapeyAM ssaindhvaam| takrAnupAnaM sasnehaM takraudanamataH param // gnggaadhrH-tkrpryogmaah-vcmityaadi| citramUlasya lacaM iNDikAbhyantare kizcidghanamalepayogyamAtrAM piSTvA abhyantare kumbhaM haNDikAM pralepayet / satra kumbhe kizcidAvartitaM dugdhaM dadhivIjaM dattvA sthApayet / tatra jAlaMpi vA pAdAmbunA mathilA kRtaM takraM vA azoharaM pibet // 37 // . gAdharaH-tatra takrasya vishessmaah-vaatshlessmetyaadi| tat ta] sasneham anutasAramauddhatasAramiti dvidhA vakSyate rukSamuddhatasAraM vA, yA doSaM prayojyaM vAtapittolvaNe sasnehaM kapholvaNe rukssm| kivantaM disataM prayojyamiti tdaah-sptaahmityaadi| balakAlavizeSaM jhAlA samAhAdikAlaM tarka prayojayet // 38 // mahAdhara-tatra takraprayogo yathA krttvystdaah-atyrthetyaadi| atyA. mRduH kAyAmiryasya tasya takrameva kevalam avacArayennAnAdikam / sarasa mAhna kevalaM takramavacArayet, sAyaM rAtripUrvabhAge lAjasaktUn takraNAloDya lehavat kRkhA ddyaat| evaM tarka pUrvAhna mAtrayA pibet| tattake jINe sasaindhavAM takrasiddhAM peyAM ddyaat| takrapeyAnantaraM pUrvAhna ta mAtrayA sapANiH-sasnehaM taka vAtakaphe, kake rukssm| pUrvAhna takrameva kevalaM peyam / maharinA api takameva senyam / etat atyarthamRDakAyAgnestakamevAvakArayet ityanenokarA likhita pravRddhe'gnau prAtastakameva peym| sAyantu lAjasattunA peym| satastu krameNyayau bada sabase For Private and Personal Use Only
Page #652
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir maNyAH ] cikitsitasthAnam / 2881 yUmIsarasarvApi bhojayet tkrsNyutaiH| yUrai rasena vApyUddha takrasiddhena bhojayet // kAlakramazaH sahasA na ca taka nivartayet / takraprayogo mAsAntaH krameNoparamo hitH|| apakarSo yathotkarSo na tvnnaadpkRssyte| zaktyAgamanarakSArtha dADhArthamanalasya ca / balopacayavarNArthameSa nirdizyate krmH|| rukSamoddhRtasnehaM yatazcAnuddhRtaM ghRtam / takradoSAgnibalavit trividhaM tat prayojayet // pibet / takre jINe takraudana takrapakamodanaM sasnehaM ghRtasahita pakkA dadyAt / tat takrAnnaM bhuktvA takramevAnupibena tu jlmiti| evamodanabhuk yadA yUSAdikAmaH syAt tadA taM takrasaMyutaiyu SairjINe takre bhojayet takrasaMyutaimasarasA z2INa take bhojayet / athavA takrasiddheyaSaistakrasiddhena mAMsarasena tata Ura bhojyet| kAlakramazastu bhiSak vyAdhiprazAntAvapi sahasA tavaM na nivrtyet| mAsAntastakrapayogaH, krameNa takrasyoparamo hitH| nahi phena krameNa takroparamaH kArya ityata Aha-apakarSa ityaadi| yathA prabha krameNa takraM saptAdiSu varddhayikhA mAsAntaM samAnaM pAyayet tathA mAsAnte'pakarSaH krameNa kAyaH na khannAdapakRSyate, annabhojane yat takraM tnaaphkRssyte| vana prayojanamAha / zaktyAH sAmarthyasyAgamanArtha zaktyA rakSaNArthaca analasya dAArthazca balopacayavarNArthazca eSa uktarUpaH kramo nirdishyte| sasnehaM rukSameva veti yaduktaM tadAha / tatra sasneha dvidhaa| rukSamuddhatasAramekam aauddha tasneha yatazca takAd ghRtamanuddhRtam / tat trividhaM takraM doSAnibalavit prayojayet / rukSaM takkaM kapholvaNe'tyarthamandAnale addhauddhatasnehaM vAtakapholvaNe kizcinmandArale takraudanaM takasaMskRtayUSAdibhojanAni sAyaM deyAni / / prAtastu takameva, saptAhAditakakAlo jJeyaH / bhata jatUkarNaH-prAtastakaprayogaH kramaza utkarSApakoM jIrNaM ca saindhavAnvitatake Naudanam vA atimallaldezakameveti mA mAsAntAt / utkarSApaSoM tu yena krameNa tavaM vRddhaM veSa mAyakrameya tasamate, iti sakraprayogahAse sati samudAyAta hAso na krttvyH| bo'bhavAsthApakA so'ntireNa pUraNIya ityrthH| rukSamityAdinoktaM trividhaM tarka kaphapittavAteSu poSaDA For Private and Personal Use Only
Page #653
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2882 crk-sNhitaa| [ arzazcikitsitam hatAni na virohanti takraNa gudajAni c| bhUmAvapi niSiktaM tad daheta takra tRNopalam / kiM punardIptakAyAgneH zuSkANyAMsi dehinaH // srotaHsu takrazuddheSu rasaH samyagupaiti yH| tena puSTirbalaM varNaH praharSazcopajAyate // vAtazleSmavikArANAM zatazcApi nivrtte| nAsti takrAt paraM kiJcidauSadhaM kaphavAtaje // 36 // pippalI pippalImUlaM citrakaM hastipippalIm / zRGgaveramajAjIJca kAravIM dhAnyatumburum // vitvaM karkaTakaM pAThAM piSTA peyAM vipAcayet / phalAmlAM yamakaibhRSTAM tAM dadyAda gudajApahAm // .. anuzataghRtaM vAtolvaNe mandAnalAbhAve pryojyet| takrapayogAziSa aahhtaaniityaadi| takreNa hatAni gudajAni na punvirohnti| yataH bhUmau niSiktamapi tat takraM tRNopalaM tadbhUmigataM dahet / dIptakAyAgneH puruSasya zuSkANyAMsi yada dahet, kiM punastatra vktvymiti| takrazuddhaSu srotaHsu yo rasaH AhArajaH samyagupaiti tena rasenAsya dhAtunA puSTyAdirupajAyate vAtazleSmavikArANAM zatazcArzIvad vinivartayediti / iti tkrmyogH||39|| ___ gnggaadhrH-pippliimityaadi| zRGgaveraM zuNThI, ajAjI jIrakaM, kAravI kSudrakRSNajIrakaM, vilvaM zalATu, karkaTakaM krkttshRnggii| sarva samabhAgena piSTvA madhyavAdubhayabhAgitvena palAI nIlA piSTvA prasthonmitajale poTTalI bar3A prakSipya daradalitataNDulaM jalAt SaSThAMzaM zanakaiH pacet yavAgUyathA syAt / atrAmlaphalaM tintiDikAdikamanurUpaM dadyAda yathAmlA syAt / tato ghRte (mizritaghRtatale) bharjayet sambhArarUpeNa sntlyet| evaM siddhAM peyAM gudajApahAM mandatamamandataramandeSu agniSu baleSu ca adhamamadhyamottameSu yathAsaMkhyaM jJeyam / bhUmAvityAdi kecit ptthnti| zatamiti viMzatiH zleSmavikArA azItirvAtavikAraimilitvA vikArANAM zatam // 37-39 // For Private and Personal Use Only
Page #654
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 14za adhyAyaH ] cikitsitasthAnam 1 etaireva khar3An kuryyAdetazca vipacejjalam / etareva ghRtaM sAdhyamarzasAM vinivRttaye // 40 // zaTIpalAzasiddhAM vA pippalyA nAgareNa vA / dadyAd yavAgU' takrAmlAM maricairavacUrNitAm // 41 // zuSkamUlakayUSaM vA yUSaM kaulatthameva vA / dadhitthavilvayUSaM vA sakulatthamukuSTakam // 42 // chAgalaM vA rasaM dadyAda ghRtairebhirvimizritam / lAvAdInAM phalAmlaM vA sataka grAhibhiryutam // 43 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cakrapANi: --- vizvaM bAlavilvaM phalairdAr3imAdibhiH // 40 // cakrapANiH - dadhisthaM kapitthaM prAhItyuktam // 41-43 // dadyAt / etaireva pippalyAdibhiH phalAmlAntaiH khar3Ana yUSAn kuryyAt / palArddhameSAM jalaprasthe pattvArddhate tasmin kAye mudrAdividalAni kAyAt aSTAdazAMzamitAni paktvA caturthAMzazeSaM kuryyAt / evam etaH pippalyAdibhiH jalaprasthamakSamAtrararddhazeSaM vipacet / evameteH pippalyAdibhiH kalkareSAmeva ghRtApekSayA catuguNakAthe ghRtaM sAdhyam / arzasAM vinivRttaye iti khar3AdiSu triSveva bodhyam // 40 // gaGgAdharaH- zaTItyAdi / zaTIpalAzavIjAbhyAM kalkAbhyAM kAtharUpAbhyAM vA siddhAM yavAgUM peyAM pippalyA siddhAM vA nAgareNa siddhAM vA takrAmlAM maricanurUpezvacarNitAmarzasAM vinivRttaye dadyAditi pUrveNAnvayaH // 41 // gaGgAdharaH- zuSketyAdi / zuSkamUlakasiddhaM yUpamathavA kaulatthapUrNa zuddham / athavA sakulatthamukuSTakaM dadhitthavilvasAdhitaM yUSaM dadyAt / athavA chAgalaM mAMsarasamebhiH zayyAdibhiryavAgUyUSasAdhanaiH sAdhite ghRtairvimizritaM dadyAt / athavA salAvAdInAM mAMsarasaM phalAmlaM dADimAmalakAdyamlaM satarka grAhibhirviva zalATupAThAdibhiryutaM dadyAt // 42 // 43 // For Private and Personal Use Only 2883
Page #655
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2884 [ arzaritam caraka saMhitA | raktazAlirmahAzAliH kalamo lAGgalaH sitaH / zAradaH SaSTikazcaiva syAdannavidhirarzasAm / ityukto bhinnazatAmarzasAnAM kriyAkramaH // 44 // ye'tyarthaM gADhazakutasteSAM vakSyAmi bheSajam / sasnehaH saktubhiryuktAM prasannAM lavaNIkRtAm / dadyAnmatsyaNDikAM pUrva bhakSayitvA sanAgarAm // 45 // gur3a sanAgaraM pAThAM phalAmlaM pAyayecca tam / gur3a ghRtaM yavacAraM yuktaM vApi prayojayet // yamAnI nAgaraM pAThAM dADimasya rasaM gur3am / satakalavaNaM dadyAd vAtavarco'nulomanam // duHsparza kena vilvena yamAnyA nAgareNa ca / ekaikenApi saMyukta pAThA hantyarzasAM rujam // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir gaGgAdhara - peyAdyarthaM dhAnyAnyAha - raktazAlirityAdi / arzasAmanavidhirebhiriti zeSaH / ityukta iti / trapaNaM pippalImUlamityAdibhiretadante yogaH bhinnazakutAmarzasAnAM puMsAM kriyAkrama uktaH // 44 // maGgAraH - ye varzasA atyarthagAdRzakRtasteSAM bheSajamata Urddha vakSyAmi / sasneha rityAdi / snehayuktayavAdisaktubhirmizritAM saindhavAdibhirlavaNIkRta mana madirAmatyarthagAr3ha zakruddho'rzasebhyaH dadyAt / pUrvaM sanAgarAM matsya NDika guramadhye svayaMjAtahIbhUtAM bhakSayitvA dadyAt // 45 // gaGgAdharaH- gur3a mityAdi / nAgaraM pAThAM cUrNIkRtya gur3a mizrayilA phalena amlIkRtya jalena golayitA taM gAr3hazakRtamarzasaM pAyayet / yavakSArayuktaM gur3e ghRtaM melayitA vA prayojayet / yamAnImityAdi / yamAnyAdIni varNIkRtya dAr3imarasagur3alavaNatakrANi mizrayitvA tasmai gAr3azakRte'rzasAya dadyAt / duHsparzakenetyAdi / duHsparzako durAlabhA / duHsparzakAdibhiH sarvaiH saMyuktA pAThA / duHsparzAdina ke kenApi saMyuktA pAThA'rzasAM gAr3hazakatAM rujaM hanti / cakrapANiH- raktazAlyAdayo'nnapAne vihitAH // 44 // 45 // For Private and Personal Use Only
Page #656
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir adhyAya cikitsitsthaanm| ma prAguktAn yamake bhRSTAn saktubhizcApacUrNitAn / karaJjapallavAn dadyAda vAtavartho'nulomanAn / / madirAM vA salavaNAM sIdhaM sauvIrakaM tthaa| sagur3AmabhayAM vAtha prAzayet paurvabhaktikIm // 46 / / pippalInAgarakSAra-jIrakAjAjidhAnyakaiH / phANitena ca saMyojya phalAmlaM sAdhayed ghRtam // pippalI pippalomUlaM citrako hstipipplii| zRGgaverayavakSArau taiH siddhaM pAyayeT ghRtam // cavyakiAkasiddhaM kA gur3anArasamanvitam / pippalImUlasiddhaM kA gur3a vArasamanvitam // pippalIpippalomUlaM dadhinAgaradhAnyakaiH / siddhaM sarpividhAtavyaM vAtakacokvindhanut // 47 // praaguktaanityaadi| duHspazakAdona sanikakAn vA yamake tailadhRte bhRSTAn vAtavardho'nulomanAn ddyaat| karaJjapallavAMzva saktubhiravacUrNitAn yamake bhRzAn dadyAt / mdiraamityaadi| salavaNAM mdiraamityekyogH| sIdhu tathA salavaNaM sauvIrazca tathA slvnnm| athavA paurva bhaktikI saguDAmabhayAM prAzayet // 46 // gnggaadhr-pippliityaadi| jIrakaM kSetrajoramajAjI kRSNajIram / phalAmlaM badarAdiphalam / kApitA ghRtAda dviguNaM phANitamaddhAvatitamikSarasaM dviguNaM dttvaa| pippalyAdidhAnyAntaiH kalkaighRtaM sAdhayet / phalAmlaghRtam / / pippalItyAdi-zRzvezyavakSArAntaH kalkazcaturguNatoyasiddhaM ghRtaM pAyayet / pipalyAcaM ghRtam / 0 / cvyetyaadi| cavyacitrakakalkasiddhaM ghRtaM ghRtAt pAdikagur3ayavakSArasamanvitaM vA paayyet| athavA pippalImUlakalka pANiH- yamAnI nAgaramityAdau yamAnyAdIni samAni takreNa peyaani| lavaNaM tAvad dhAvallavaNarasatA bhavati // 46 // vakramaNi-pipalI maretyAdau apakameva keciddhRtmicchnti| gur3akSArasamanvitamityasa te side gur3AdInAM prakSepyatvaM jJeyam / pippalIpippalImUlamityAdau dadhi draSaM zeSANAM kalakatvAt IPor 362 For Private and Personal Use Only
Page #657
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2866 crk-sNhitaa| . azvikitsitam cavyaM trikaTukaM pAThAM kSAraM kustumburUNi ca / yamAnIM pippalImUlamubhe ca visaindhve|| citrakaM vilvamabhayAM piSTA srpivipaacyet| zakUdvAtAnulomyAtha jAte dani cturgunne||. pravAhikAM gudabhrazaM mUtrakRccha parisravam / gudavaMkSaNazUlaJca ghRtametad vyapohati // 48 // cvyaadhghRtm| nAgaraM pippalImUlaM citrako hstipipplii| zvadaMSTrA pippalI dhAnyaM vilvaM pAThA ymaanikaa|| cAGgarokharase sarpiH kalkaretairvipAcayet / caturguNena dadhnA ca tad ghRtaM kaphavAtanut // azaMsi grahaNIdoSa mUtrakRcchpra vAhikAm / gudabhrazArttimAnAhaM ghRtametad vyapohati // 46 // ___ . naagraadighRtm| pippalInAgaraM pAThAM zvadaSTrAzca pRthaka pRthak / bhAgAMstripalikAn kRtvA kaSAyamupakalpayet // siddhaM pAdikaguiyavakSArasamanvitaM ghRtaM paayyet| pippalItyAdi / atra dadhi caturguNaM zeSaiH klkaiH||47|| .. gnggaadhrH-cvymityaadi| aba dadhi catugu nnm| jAtaM sujAtamiti bodhyam / cavyAdha ghRtam // 48 // .. gnggaadhrH-naagrmityaadi| nAgarAdibhiH kalkaH catuguNena dazA tatsAhacaryAcaturguNe cAGgerIsvarase sapirvipAcayet / nAgarAdighRtam / / 49 // ... gnggaadhrH-pippliityaadi| pippalyAdIni cakhAri, eSAM pRthak pRthaka cakrapANiH-nAgaramityAdike ghRte ghAGgerIsvarasasyApi cAturguyena ; damA ceti cakArAcAturguNyam // 40 // 49 // For Private and Personal Use Only
Page #658
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 14ii adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2887 gaNDIraM pippalImUlaM vyoSaM cavya sacitrakam / piSTA kaSAye vinayet pUte dvipalikaM pRthak // palAni sarpiSastasmiMzcatvAriMzat prayojayet / cAGgerIkharasaM tulyaM sarpiSo dadhi Sar3a guNam // mRdvagninA sAdhayet tat siddhaM sarpirnidhApayet / tadAhAre prayoktavyaM pAne prAyogike vidhau // grahaNyarthovikAraghnaM gulmahRdroganAzanam / zoSanIhodarAnAha-mUtrakRcchrajvarApaham // kAsahikArucizvAsa-sUdanaM pArzvazUlanut / balapuSTikaraM varNyamagnisandIpanaM param // 50 // pippalyAyaghRtam / sagur3AM pippalIyuktAmabhayAM ghRtabharjitAm / trivRTdantIyutAM vApi bhakSayedAnulomikIm // viDa vAtakaphapittAnAmAnulomyena nirmle| gude'zAsi prazAmyanti pAvakazcAbhivarddhate // 51 // tripalikAn bhAgAnaSTaguNe jale paktvA pAdazeSa kaSAyamupakalpayet / tasmin kaSAye pUte gaNDIrAdInAM pRthaga dvipalikAn bhAgAn kalkAn vinayet / atra sarpipazcavAriMzat palAni cAGgerIsvarasaM sarpiSastulyaM calAriMzat palAni prayojayet / dadhi ca piH Sar3aguNaM pryojyet| tat sarca mRminA sAdhayet / siddhaM tat sarpirnidhApayet / tat sarpirAhAre'nnAdiSu prayoktavyaM prAyogika pAne nityapAnavidhau ca prayottavyamiti / zeSamAzIH / ghRtam // 50 // gnggaadhrH-sguhaamityaadi| ghRtabharjitAmabhayAM gupippalIbhyAM yuktyA yuktAM trintIcUrNayutAM vAnulomikI bhakSayet / vir3a vAtetyAdi tadAzIH // 51 // pANiH--pippalonAgaramityAdau kAthasyAnuktamAnatvAt snehasamatvam / tena dvAdazapale'pi kAbhyadravye siprasthaM pAnIyaM datvA catvAriMzapalAni sthApyAni / gaNDIramityAdinA kalkaH // 50 // For Private and Personal Use Only
Page #659
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org REC caraka saMhitA | [ arkA varhitittirilAvAnAM rasAnamlAn susaMskRtAn / dakSANAM varttakAnAJca dadyAd vir3a vAtasaMgrahe // 52 // trivRdadantIpalAzAnAM cAGgeyyazcitrakasya ca / yamake bharjitaM dadyAcchAkaM dadhisamanvitam // upodikAM sarADulIyaM vIro vAstUkapallavAn / suvarcalAM saloNIkAM yavazAkamavalgujam // amlikAM samahApatroM kAkamAcIM ruhAM tathA / jovantIza TizAkazca zAkaM gRJjanakasya ca // dadAmi siddhAni yamakairbharjjitAni ca / dhAnyanAgara yuktAni zAkAnyetAni dApayet // 53 // godhAlAvakamArjAra zvAviduSTra gavAmapi / kUrmmazallaka yozcaitra sAdhayecchAkavad rasAn // 54 // gaGgAdharaH- vardItyAdi / vardhiprabhRtInAM mAMsarasAn vadarAmalakAdibhiramleramlAn kRtvA ghRtAdinA susaMskRtAn vir3a vAtasaMgrahe dadyAt // 52 // gaGgAdharaH - tridityAdi / trivRdantIpalAzAnAM zAkaM daktimanvitaM yamake ghRtataile bharjitaM dadyAt / evaM cAGgeyryAH zAkaM citrakasya zAkazca dadyAt arzasAtha / aparANi zAkAnyAha - upodikAmityAdi / upodikAdInAM zAkAni pratyekaM dadhidAr3imasiddhAni dhAnyanAgara cUrNayuktAni yamake ghRtavele bharjitAni dApayet / mahApatrI gRhajjambastasyAH patram // 53 // gaGgAdharaH - godhetyAdi / yathopadikAdInAM zAkAni sAbhyet tathA godhAdInAM mAMsasya rasAn sAdhayet / dadhidAr3imasiddhAn dhAnyavAgaracUrNayuktAn yamake bharjjitAn kRtvA dApayet / zvAvicchalakI ca kSudrahArabhedena dvidhA zallakI // 54 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cakrapANiH - anulomikAni zAkAnyAha - ( cighuparNo nAdIparNI jAlandharaM / suvarcalA sUryyArtA | mahApakaH iyonAkaH / rohApatramudamazAkam / dadhikadi * saMskAram // 51-54 // For Private and Personal Use Only
Page #660
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsitasthAnam / raktazAlyodanaM dayAda rsaistairvaatshaantye| jJAtvA vAtottaraM rukSa mandAgniM gudajAturam // 55 // madirAM zarkarAjAtAM sIdhuM taka tussodkm| ariSTaM dadhimaNDaM vA zRtaM vA ziziraM jalam // kaNTakAryA zrutaM vApi zRtaM naagrdhaanykH| anupAnaM bhiSag dadyAda vAtavardho'nulomanam // 56 // udAvataparItA ye ye cAtyartha virunitaaH| vilomavAtAH zUlAsteiSviSTamanuvAsanam // 57 // pippalI madhukaM bilvaM zatAhAM madanaM vacAm / kuSThaM zaToM puSkarAkhyaM citrakaM devadAru ca // piSTrA tailaM vipaktavyaM dviguNakSIrasaMyutam / prazaMsAM mUr3havAtAnAM tacchRSThamanuvAsanam // gaavr:-rktetyaadi| evaM rasAn sAdhayikhA ta rasai raktazAlyodanam arzasAya vAtazAntaye ddyaat| tadabhojanAdanupAnaM bhiSaka gudAtara vAMtottara rukSa mandAgni zAkhA zarkarAjAtamadirAdikaM vAtavarhonulomana dadyAt / zarkarAjAtAM madirA sIdhu dadhimaNDaM dadhimastu / bhRtaM parka ziziraM zItIkRtaM jalaM kaNTa kAryA zRtaM vA jalaM nAgaradhAnyakaiH zRtaM vA jalam // 55 // 56 // ghaaprH-udaavtetyaadi| yesA udAvartaparItA ye cAsA virukSitA vilomavAtA ananulomavAtAH zUlAzci teSvarzaseSvanuvAsanamiSTam // 57 // . gAra:-yenAnuvAsanamiSTaM tdaah-pippliimityaadi| pipatyAdIni ekAdaza dravyANi telAt pAdikAni piSTvA kalkIkRsya dviguNakSIrasaMyuta dviguNamalaca tailaM vipktvym| caturguNadravavyatiriktasnehapAkAmAvAt pANiH-zArkaramiti zarkarAkRtam ariSTaM vakSyamANam // 55-57 // * madirAM zArkaraM jAtam iti cakrasvIkRtaH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #661
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2690 crk-sNhitaa| azAkhAkArasatam gudaniHsaraNaM zUlaM mUtrakRcchaM pravAhikAm / kaMTUrarupRSThadaurbalyamAnAhaM vakSaNAzrayam // picchAlAvaM gude zopha vAtavacovinigraham / utthAnaM bahuzo yacca jayet taccAnuvAsanAt // 58 // AnuvAsanikaH piSTaH sukhoSNaH snehasaMyutaiH / dAya'ntarauSadhaidehyAH stabdhAH zUnA guderuhaaH|| tairdigdhAH prastravantyAzu zleSmapicchAM sazoNitAm / kaNDUH stambhaH saruk zophaH stutAnAM vinivarttate // 56 // nirUha vA prayuJjIta sakSIraM dAzamUlikam / samUtrasnehalavaNaM kalkayuktaM phalAdibhiH // 6 // anyatra vaacnikaat| utthAnaM pravAhikAvegeNa yacca punHpunrvaaprmocnm| shessmaashiiH||58|| . gnggaadhrH-apraanuvaasnmaah-aanuvaasnikrityaadi| AnuvAsanikaiH piSTaiH snehaghRtAdisaMyutaiH sukhopNaretaiH pUrvoktaH pippalImadhukAdibhiH snehayuktaH mukhoSNaiH (dA daNDavizeSeNa) guderuhA gudajAH zunAH stabdhAzca dehyAH prlepyaa| teroSadhairdigdhAH te guderuhAH sazoNitAM zleSmapicchAmAzu prsrvnti| tataH sra tAnAmarzasAM kapar3Adi vinivartate // 59 // gaGgAdharaH-niruhaM vetyaadi| dAzamUlikaM kAthaM yuktyA sakSIraM gomUtraghRtAdisnehasaindhavayuktaM madanaphalAdibhiH kalkaiyuktaM vastrapUtaM yayAvidhi niruhaM vA prayuJjIta // 6 // cakrapANiH-pippalyAna taile kecit tantrAntaradarzanAt toyamapi caturguNaM vadanti / taba tanvAntaroktayogAntarameva pazyAmaH // 5 // cakrapANiH-AnuvAsanikairiti anuvAsanatailasAdhanArtha yuktaiH pipplyaadibhiH| par3a virecanazatAzritIyoktAnuvAsanopadarzakakaSAyagrahaNapratiSedhArtha dAvantairiti vizeSaNabhUtAni tAni dArcantenoktAnyeva gRhyante // 59 // cakrapANiH-dAzamUlikamiti dshmuulkssaayyutm| phalAdibhiriti madanaphalAdibhirvathA. sthApanayaugikaH // 6 // For Private and Personal Use Only
Page #662
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ivza adhyAyaH) cikitsitsthaanm| 2861 harItakInAM prasthAI prasthamAmalakasya c| syAt kapitthAd dazapalaM palAddhenendravAruNI cha / viDaGga pippalI lodhra maricaM sailabAlukam / dvipalAMzaM jalasyaitaJcaturdoNe vipAcayet // . droNazeSe rase tasmin pUtai zote samAvapet / guDasya dvizataM tiSThet tat pakSaM ghRtabhAjane // pakSAdUddhaM bhavet peyA tato mAtrA yathAbalam / / asyAbhyAsAdariSTasya gudajA yAnti saMkSayam / grahaNopANDuhRdroga-plIhagulmodarApahaH / kuSThazothAruciharo blvrnnaagnivrddhnH|| siddho'yamabhayAriSTaH kAmalAzvitranAzanaH / krimigranthyabbedavyaGga-rAjayakSmajvarAntakRt // 61 // abhyaarissttH| gnggaadhr:-hriitkaanaamityaadi| asthihInAnAM harItakInAM prasthAIm aSTapalamAmalakasya ca prasthaM por3azapalaM kapitthazasyAda dshplm| indravAruNI palAna yuktaa| vigAdInAM pratyekaM dvipalAMzametat sarvaM jalasya caturdoNe SaTpaJcAzaduttaradvizatazarAve vipaacye| tasmin rase droNazeSe catuHSaSTiH zarAbazeSe pUte zIte sati tatra purAtanaguDasya dvizataM palaM paJcaviMzatizarAve vinikSipet / tat savvaM ghRtabhAjane pakSa tiSThedvadyaH sthApayet / pakSAddha tato yathAbalaM mAtrA peyA bhvet| asyAriSTasyAbhyAsAda gudajAH saMkSayaM yaanti| siddho'yamabhayAriSTo grahaNyAdyApahaH kuSThAdiharo balavarNavaddhanaH kAmalAdinAzanaH krimyAdyantakRt / abhayAriSTaH // 61 / / pANiH-harItakyAdinA abhayAriSTAdayaH paJcAriSTA ucyante // 61 // . * "palAnendravAruNI" ityatra "tato'rdA candravAruNI" iti cakrataH paatthH| vAgabhastu "prasthaM pAtrA vazapalaM kapitthAno tto'tH| vizAlAm-" ityaah| ayantu pAThaH vRndsmmtH| For Private and Personal Use Only
Page #663
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2862 caraka saMhitA | dantIcitrakamUlAnAmubhayoH paJcamUlayoH / bhAgAn palAMzAnApothya jaladroNe vipAcayet / tripalaM triphalAyAzca dalAnAM tatra dApayet / rase caturthazeSe tu pUte zote samAvapet // tulAM gur3asya tat tiSThenmAsAddhaM ghRtabhAjane / tanmAtrayA pibennityamarzobhyo'pi pramucyate // grahaNIpAgaDurogaghnaM vAtavartho'nulomanam / dIpanaJcArucighnaJca dantyariSTamimaM viduH // 62 // dantyariSTaH / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir harotakIphalaprasthaM prasthamAmalakasya ca / vizAlAyA dadhitthasya pAThAcitrakamUlayoH // dve dve pale samApothya dvidroNe sAdhayedapAm / dAdAvazeSe pUte ca rase tasmin pradApayet // [ arzavikitsitam - mAnadharaH- dantIsthAdi / dantImUlacitraka mUladazamUlAnAM pratyeka palAMzAm mAgAnApodhya kuyitA jaladroNe vipAcayet / tatra pAkakAle triphalAyA pratyeka dalA. tripala daapyet| pAke kRte catuyAMzazeSa rase pUte zIte ca purANaguhasya tulAM prdaapyet| ghRtabhAjane mAsArddha pakSa tat tiSThedvaidyaH svApayet / mAtrayA tannityaM pibet / zeSamAzIH / dantyariSTaH // 62 // gaGgAdharaH- harItakIphaletyAdi / harItakIphalasyAsthirahitasya mastham Amalakasya phalasya ca prasthaM vizAlAdInAM pratyeka dve dve pale samApothya kuTTayitvA jalasya dvidroNe sAdhayet pAdazeSe dvAtriMzaccharAve zeSe pUrta zote philAyA iti militasiphalasyA evaM palakyam, nirdezatva mAnapradhAnatvAt / For Private and Personal Use Only (tara eka kA ) // 62 // cakrapANi - harItakItyAdau phalazabdena nirasthiharItakA grAhayati, kintu jaMtUka
Page #664
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 14za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2863 gur3asyaikAM tulAM vaidyastat sthApyaM ghRtbhaajne| pakSasthitaM pibeda pakvaM grahaNyarthovikAranut // hRtpANDurogaM plIhAnaM kAmalAM viSamajvaram / vardhomUtrAnilakRtAn vibandhAnagnimAIvam // kAsaM gulmamudAvataM phalAriSTo vyayohati / agnisandIpano heSa kRSNAtrayeNa bhaassitH|| 63 // phlaarissttH| durAlabhAyAH prasthantu vAsAyAcitrakasya c| abhayAmalakAnAJca pAThAyA nAgarasya ca // danyAzca dvipalAn bhAgAn jaladroNe viSAcayet / pAdAvazeSe zIte ca pUte tasmin sitAzatam // dattvA kumbhe dRr3he sthApyaM mAsAddhaM ghRtbhaavite| pralipte pipalIcavya-priyaGgumadhusarpitA // tasya mAtrAM vivet kAle zArkarasya yathAbalam / azAMsi grahaNIdoSamudAvarttamarocakam // zakunmUtrAnilodgAra-vibandhAnanimArdavam / hRdrogaM pANDurogaJca sabametena sAdhayet // 64 // shaarkraarissttH|| purANaguisya tulA vaidyaH pradApayet / ghRtabhAjane pakSaM sthita kAlapakvaM pibet / shessmaashiiH| phlaarissttH||3|| ___ gnggaadhrH-duraalbhetyaadi| durAlabhAvAsAcitrakANAM pratyekaM prastham, abhayAdInAM dantyantAnAM dvipalAn bhAgAn nIkhA jaladroNe vipaacyet| pAdazeSe zIte vastraMNa pUtaM ca tasmin kAthe sitAzataM zarkarApalazataM dattvA ghRtabhAvite pippalyAdinA lipte dRr3he kumme mAsAddhaM tat sthaapym| tasya bhanAImucyate ; tena harItakIprasthArddham / ayaM hi yogo dviguNamAnena yathA phaladviprasthA kAtho dviguNA AmalakakapitthapATandrAH sahacitrakA guDasya ca zatadvayam" tatra paThitaH // 63 / 64 // 363 For Private and Personal Use Only
Page #665
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 2864 www.kobatirth.org * caraka saMhitA | B Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ navasyAmalakasyaikAM kuryyAjjarjaritAM tulAm / * kur3avAMzAzca pippalyo viGkaM maricaM tathA // yavAsaH pippalImUlaM kramukaM cavya citrakau / maJjiSThA nAlukaM lobha palikAnyupakalpayet // kuSThaM dAruharidrA ca surAhnaH zArivAdvayam / mustamindrAhayaJcaiva kuryyAdarddhapalonmitAn // catvAri nAgapuSpasya palAnyabhinavasya ca / droNAbhyAmambhaso dvAbhyAM sAdhayitvAvatArayet // droNAvazeSaM pUte ca zIte tasmin pradApayet / mRokAyAdakarasaM zItaM nirvyUha sammitam // zarkarAyAzca bhinnAyA dadyAd dviguNitAM tulAm / kusumasya rasasyaikamarddhaprasthaM navasya ca // agAsItyAdinAzI' / zArkarasyAriSTasya mAtrAM yathAvalaM kAle pivet / zArkarAriSTaH // 64 // gaGgAdharaH- navasyetyAdi / navasya pariNatArdrasyAmalakasya tulAmekAM kuyitAsthIni tyaktvA jarjaritAM kuryyAt / pippalyaH kur3avAMzAH / vihaGgAdInAM lodhrAntAnAM palikA bhAgAH / kuSThAdInAmarddha palabhAgAH / abhinavanAgakezarapuSpasya catvAri palAni sabbaimidaM kuyitvAmbhaso dvAbhyAM droNAbhyAM sAdhayitvA droNAvazeSe'vatArayet / tasmin kAthe pUte zIte ca mRdvIkAyA jhAdakasya Sor3azazarAvasya rarsa kArthaM dvAbhyAM jaladroNAbhyAM mudrIkApozazarAvaM paktvArddhazeSe pUrdhvaniyryaha sammitaM droNamitaM zItaM pradApayet / zarkarAyAzca bhinnAyAstasmin kAthe golitAyA dviguNitAM tulAM tulAdvayaM pradApayet / navasya kusumarasasya madhuna ekaM prastham cakrapANiH - kramukaM pUgaH paTTikAlodha vA / surAhvA gorakSakarkaTikA / aa yadyapi bhAmalakAdidravyadvapAdakamAnaM bhavati tatra va sAmAnyaparibhASayaiva dvidroNajaladAnam bha* hoNAvasthAnaJca labhyate, tathApi spaSTArtha jalakvAthAbhidhAnaM jJeyam / mRdvIkAyAdakamiti vacana For Private and Personal Use Only arzacikitsitam kur3avAMzaM viDaGgAni pippalImaricAni ca / pAThAM mUlaJca pippalyAH kramukaM janyacivako / ** surAhnAM zArivAdvayam / indrA bhadramustaJca iti cakrasammataH pAThaH /
Page #666
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 14za adhyAyaH] 14za adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2895 tvagelApravapatrAmdhu-sevyakramukakezarAn / cUrNayitvA ca matimAn kArSikAnatra cAvapet // tat savvaM sthApayet pakSaM sucaudhe ghRtabhAjane / pralipte sarpiSA kiJciccharkarAgurudhUpite // pakSAdUrddha mariSTo'yaM kanako nAma vishrutH| peyaH svAduraso hRdyaH prayogAd bhaktarocanaH / / azAMsi grahaNodoSamAnAhamudaraM jvrm| hRtpANDurogaM zvaya, gulmaM vacarcAvinigraham // kAsaM zleSmAmayAMzcogrAn sarvAnevApakarSati / balIpalitakhAlityaM doSajantu vyapohati // 65 // __ knkaarissttH| patrabhaGgodakaiH zaucaM kuryyAduSNena vaambhsaa| iti zuSkAzaMsAM siddhametaduktaM cikitsitam // 66 // arddhamasthaJceti sAddhaprasthaM SaTzarAvaM prdaapyet| khagAdInAM pratyeka kArSikAMzcarNayikhAtra cAvapet kssipet| tatsabamekIkRtya sarpiSA pralipse * zarkarAgurubhyAM kizciddha pite ghRtabhAjane sucaukSe pakSaM sthApayet / zeSaM sphuttaarthm| balyAdikaM doSajaM vyapohati, na tu vAddha kyakAlajamiti / knkaarissttH||65|| gnggaadhrH-ptretyaadi| zuSkAso janaH zaucaM malotsargAnantaraM jalazaucaM karma patrabhaGgodakaironnadravyakRtadravamizritodakaiH kuryAt uSNenAmbhasA vA kuryAt / ityetacchuSkAryasAM siddhaM cikitsitamuktam // 66 // hoNadvayaM jalaM dattvA kvAthasamaM darzayati / anye tu drAkSAsvarasatulyadravA iti vyAkhyAnaM kRtavantaH / uktaM hi jatUkarNe-dhAtrItulA kauDavikaM pippalI maricaM kRminam ajapuSpaM dvinizA suradAra dhanakuSThaM palikam / palikaM pAThAtilvakagranthikabAlukakramukaM vilvaM sAgnIkaM pAkyadrAkSAdvayaJca pRthaka pRthaka kAyau vimizritau / dvau sitAtule dve madhu dvikur3avaJca ityAdi / avApi ca sAmAnyaparibhASA pakAroktamAmasamAnA ev| bhinAyA iti cuurnniikRtaayaa| kusumasya raso madhu // 65 / 66 // For Private and Personal Use Only
Page #667
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2866 crk-sNhitaa| [ azcikitsitam cikitsitamataH siddhaM strAviNAM sNprckssyte| tatrAnubandho dvividhaH zleSmaNo mArutasya ca // 67 // viTa zyAvaM kaThinaM rukSazcAdhovAyurna varttate / tanu cAruNavarNazca phenilaJcAssaigarzasAm // kaTArugudazalaJca daurbalyaM yadi cAdhikam / tatrAnubandho vAtaraya heturyadi ca rukSaNam // 68 // zithilaM zvetapItaJca viTa snigdhaM guru zItalam / yadyarzasAM ghanazcAsmRk tantumat pANDu picchilam // gudaM sapicchaM stimitaM guru snigdhazca kAraNam / zleSmAnubandho vijJa yastatra raktArzasAM budhaH // 66 // zItaM nigdhaM hitaM vAte zItaM ruvaM kphaanuge| cikitsitamidaM taramAt saMpradhAr2yA prayojayet // 70 // gnggaadhrH-cikitsitmityaadi| ataH paraM srAviNAM raktasrAviNAmazasAM siddhaM cikitsitaM prckssyte| tatra sAviSvaHsu dvividho'nubandhaH / zleSmaNo'nubandho vAtasyAnubandhazca / pittasyArambhakavAdanubandhyatvaM na khanubandhakhamiti // 67 // gaGgAdharaH-tayorlakSaNamAha-viT zyAvamityAdi / vihiti viSazabdaH strI. npuNskyoH| arzasAmasam ca tanu ca aruNavarNa phenilaJca // 68 // ___ gaGgAdharaH-- shlessmaanuvndhlkssnnmaa:-shithilmityaadi| zItalamityantaM vivizeSaNam / picchilAntamasAvizeSaNam / sapicchAdidvayaM gudA vizeSaNam // 69 // __gaGgAdharaH-tatra cikitsaasuutrmaah-shiitmityaadi| vAte vAtAnubandhe srAviNyazasi zItaM snigdhazca vastu hitm| pittaraktAdhikyAcchItaM vAtAnubandhAt snigdhaM hitamiti militaM zItasnigdhaM hitaM na tu pRthak / evaM kaphAnuge zotaM rukSaM hitm| vAte kaphe ca zItaM virodhyapi pitta cakrapANiH-saMprati arzasA vAtAnubandhaM lakSaNaca darzayitvA bhinnAM cikitsaamaah-traavinnaamityaadi| ata ca tantre pittajasyeva raktajAnyAMsi dRSTasrAvayuktAni jJeyAnIti // 67 // .. cakrapANiH-viTa zyAvamiti nirdezAt vizabdo napuMsakaliGgo'pyastItyucIyate // 68-70 // For Private and Personal Use Only
Page #668
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 15za adhyAyaH cikitsitsthaanm| 2867 pittazleSmAdhika matvA zodhanenopapAdayet / sravaNazcApyupekSeta laGghanairvA samAcaret // 71 // pravRttamAdAvobhyo yo nigRhNAtyabuddhimAn / zoNitaM doSamalinaM tad rogAn janayed bahUn / raktapittaM jvaraM tRSNAmagnisAdamarocakam / kAmalAM zvaya, zUlaM gudavaGkSaNasaMzrayam // kaNDAkoThapir3akAH kuSThaM pANDAhvayaM gadam / vAtamUtrapurISANAM vibandhaM ziraso rujam // staimityaM gurugAtratvaM tathAnyAn raktajAn gadAn / tasmAt khate duSTarakta raktasaMgrahaNaM hitam // 72 // raktAdhikyAt tddhitvaadvirodhi| tasmAt taddhitakhAdidaM cikitsitaM sampra. dhArya prayojayet // 70 // __ gaGgAdharaH-pittazleSmetyAdi / arzaH pittazleSmAdhikaM malA zodhanena vamanavirecanenopapAdayet / sravaNaM vA raktasya upekSeta na saMgRhNIyAt / laGghanairvA yathArha samAcaret // 71 // _gaGgAdharaH-Adau raktasya saMgrahe dopamAha-prattamityAdi / arzIbhyaH pravRttaM doSamalinaM zoNitaM yastvabuddhimAn vaidya Adau nigRhNAti, tanigRhItaM doSamalinaM zoNitaM bahUn rogAn janaye ; tasmAt srvnnmupeksset| yAn rogAn janayet taanaah-rktpittmityaadi| gudavaGkSaNasaMzrayaM zUlaM gude vaGkSaNe ca zUlam / arunnH| pAr3AyaM gadaM pAera rogam / tatha.nyAn raktajAn gadAn rktpdossoktaan| tasmAdAdo sravadrakta nigrahe raktapittAdirogajananAdAdo raktasravaNopekSayA duSTarakte sra te sati raktasaMgrahaNaM hitam // 72 // cakrapANiH-malinamityatyarthadRSTam // 71 / 72 // For Private and Personal Use Only
Page #669
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2818 caraka sNhitaa| [azacikitsitama hetulakSaNakAlajJo balazoNitakAlavit / kAlaM tAvadupeneta yAvannAtyayamApnuyAt // 73 // agnisandIpanArthazca raktasaMgrahaNAya ca / doSANAM pAcanArthazca paraM tiktarupAcaret // 74 // yat tu prakSINadoSasya raktaM vAtolvaNasya c| varttate snehasAdhyaM tat paanaabhynggaanuvaasnaiH|| 75 // yat tu pittolvaNaM raktaM ghamakAle prvrtte| stambhanIyaM tadekAntAnna ceda vAtakaphAnugam // 76 // gaGgAdharaH--yadi duSTaraktasravaNamupekSeta tatazca sa te duSTarakta kasya saMgrahaNaM kuryAdityata aah-hekhityaadi| yo vaidyo hekhAdizaH balAdivit sa tAvatkAlaM raktamupekSeta yAvatkAlaM raktasraveNa pumAnatyayaM nApnuyAt / niHzeSeNa duSTaraktasravaNe yadyatyayaH syAt tadA mAgatyayAda raktasaMgrahaNa hitamiti // 73 // ___ gaGgAdharaH-sra te duSTe rakte prAgatyayAt kena raktaM saMgRhoyAdityata aahagriityaadi| sa taduSTaraktazeSaraktasaMgrahaNArtha paramutkRSTaM yathA syAt tathA tiktairdravyairupAcaret // 74 // gaGgAdharaH-tatra vishessmaah-yttvityaadi| prakSINadoSasya vAtolvaNasya ca yat tu raktaM pravarttate, tadraktaM snehasAdhyaM snehasya pAnAbhyaGgAnuvAsanaH karmabhiH sAdhyam // 75 // gaGgAdharaH-yat tu ityaadi| yat tu pittolvaNamarzaso raktaM dharmakAle groSmakAle pravarttate, tacced vAtakaphAnugaM na syAt tadA khalvekAntAt tadrakta stambhanIyamatyayabhayAt // 76 // cakrapANiH-hetvAdivizeSaNena srAvasyopekSA kAryeti sUcayati // 73 / 74 // cakrapANiH-varttate iti pravartate cet bAte'nubale snehanaM kaphe'nubale tu upekSaNaM vA lanAdi kAryamiti vA bhAvaH // 75 / 76 // For Private and Personal Use Only
Page #670
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 14vA adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / rahahaM kuTajatvaniryUhaH sanAgaraH snigdho raktasaMgrahaNaH / tvag dAr3imasya tadvat sanAgarazcandanarasazca // candanakirAtatiktadhanvayavAsAH sanAgarAH kvathitAH / raktArzasAM prazamanA dAvrvatvaguzIra nimbAzca // sAtiviSA kuTajatvakphalaJca rasAanaM madhuyutAni / raktApahAni dadyAt pipAsave taNDulajalena // 77 // kuTajatvaco vipAcayaM palazatamAtra mahendrasalilena / yAvat syAdarddharasaM tad dravyaM pUto rasastato grAhyaH // mocarasaH sasamaGgaH phalinI ca palAMzikaistribhistaizca / vatsakavIjaM tulyaM cUrNIkRtamatra dAtavyam gaGgAdharaH - kena stambhanIyamityata Aha - kuTajatvagityAdi / sanAgara' snigdho nAgaracUrNaprakSepayuktaH kuTajatvaGa niryUhaH snigdhaH raktasaMgrahaNaH / pittaM sasnehaM tadulbaNavAd raktazca snigdhaM tat saMgrahaNaH kuTajakhaniyyU ho raukSyAt / dAr3imasya tvakkuto niyUMho nAgaracaNaMyuktastadvat raktasaMgrahaNaH / candanarasa snaagrstdvt| candanaM raktacandanam / candanetyAdi / candanAdayaatvAraH kathitAH / dAnavaguzIra nimtrAstrayaH kathitAH / sAtiviSetyAdi / ativiSAdirasAJjanAntAni cUrNIkRtya madhuyutAni raktApahAni lehavidhayA dadyAt / pipAsave tu taNDulajalena madhuyuktAnyeva dadyAt // 77 // gaGgAdharaH- kuTajetyAdi / kuTajasya vacaH palazatamAImazuSkaM mahendrasalilena droNamitena vipAcyaM tad dravyaM yAvadarddharasamadroNAvaziSTaM syAt / tataH pUto'rddha droNaraso grAhyaH / atrAdroNe kuTajala se mocarasAdibhistribhi pratyekaM palAMzikaizcUrNitaistulyaM tripalaparimitaM cUrNIkRtaM vatsakavIjaM dAtavyam / cakrapANiH - sanAgaraH ISannAgaraH / snigdhasya raktasya saMgrahaNaH / tadvaditi pUrvayogaphala vidhiJca darzayati // 77 // aSTabhAgAvaze cakrapANiH - kuTajatvagityAdau palazataM tulAH jaladroNena sAdhyam / kaSAyo grAhyaH / tantrAntare'pyuktam- droNe'mbhasaH palazataM kuTajatvaco 'STamAgamiti / meghasalila m For Private and Personal Use Only
Page #671
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2600 crk-sNhitaa| ( shaaNkhrikssiker pUtotkathitaH sAndraH saraso da/pralepano grAhyaH / mAtrAkAlopahitA rasakriyaiSA jayala sTakalAvam // chagalIcyasA yuktA peyA maNDena vA yathAgnibalam / jINauSadhazca zAlIn payasA chAgena bhuJjIta // raktAzAMsyatisAraM rakta sAsTagjo nihantyAzu / balavacca raktapittaM rasakriyaiSA jayatyubhayabhAgam // 7 // kuttjaadirskriyaa| nolotpalaM samaGgA mocarasazcandanaM tilA lodhram / pItvA chagalIpayasA bhojyaM payasaiva zAlyannam // chagalIpayaH prayuktaM nihanti raktaM svaastukrsnyc| dhanvavihaGgamRgANAM raso niramlaH kadamlo vA // tat punaH pUtotkathitaH pakaH sAndraH sarasaH kuTajakAtho darvIpralepano ghaTTanadaNDapralepayogyo grAhyaH avtaaryH| mAtrAkAlopahitA khalveSA rasa. kriyA'mukalAvaM jyti| mAtrA cAtra yathAgnibalaM chagalIpayasA maNDena vA peyaa| jINauSadhazcAyamarzasaH chAgena payasA zAlInodanAn bhunyjiit| shessmaashiiH| kuttjaadirskriyaa||78|| ___ gaGgAdharaH-nIlotpalamityAdi / samaGgA maJjiSThA / nIlotpalAdilodhAntaM piSTA chagalIpayasA pIkhA zAlyannaM chagalIpayasaiva bhojym| chgliityaadi| mayuktaM savAstukarasaJca chagalIpayo nihanti rktmityaashiiH| dhanvadezajAnAM vihaGgAnAM mRgANAJca raso'namlo dADimAdibhiH kadamla ISadamlo vA nihanti AntarikSaM jalam / dA/pralepo grAhya iti yasyAmavasthAyAM dA/pralepo bhavati taslAmava. taarnniiyH| ubhayabhAgaraktapittasyAsAdhyatvAdubhayabhAgazabdena kevalo gndhessyte| tApi bhadhogasya yApyatvAt tat pratiyApanameveha nihanyAditi padenocyate // 78 cakrapANiH--kadamlA ISadamlaH // 79 // For Private and Personal Use Only
Page #672
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 14za adhyAyaH cikitsitsthaanm| 2601 pAThAM vatsakavIja rasAJjanaM nAgaraM ymaanyshc| vilvamiti cAsaizcUrNitAni peyAni sazUleSu / dArvI kirAtatiktaM mustaM duHsparzakazca rudhiraghnam // 7 // rakte'tivartamAne zule ca ghRtaM vidhAtavyam / kuTajaphalakalkaiH OM keshrniilotpllodhrdhaatkiiklkaiH| siddhaM ghRtaM vidheyaM zUle raktArzasAM bhiSajA // sarpiH sadADimarasaM sayAvazUkaM zRtaM jayatyAzu / rakta sazUlamathavA nidigdhikAdugdhikAsiddham // 8 // lAjApeyA pItA cukrIkAkezarohAlaiH siddhaa| . hanyazvastasrAvaM tathA balApRznipIbhyAm // ... hoveravilvanAgaraniyyU hasAdhitAM sanavanItAm / vRnAmladADimAmlAmamlIkAmlAM sakolAmlAm // rktmityaashiiH| paatthaamityaadi| pAThAdIni SaT vilvAntAni cUrNitAni sazulaSu sAviSvarzasailena peyaani| daarciityaadi| dAAdicatuSka cUNitaM rudhiraghnaM peym| ativartamAne rakta zUle caibhitaM vidhAtavyam / athavA vakSyamANaM ghRtaM vidhAtavyam // 79 // gnggaadhrH-kuttjetyaadi| kuTajaphalAdibhiH SaDbhiH kalkaiH (kuTajaphalakalkarekam, dvitIyaM kezarAdibhiH kalkariti kacit pAThaH ) catugu Ne jale siddhaM ghRtaM raktAsAM zRle bhiSajA vidheym| srpirityaadi| sadADimarasaM dADimaphalakhakakAthacaturguNaM sayAvazUka pAdikayavakSArakalka zRtaM sarpirAzu sazulaM raktamarzasAM jayati // 8 // gnggaadhrH-laajetyaadi| cukrIkAdibhirarddhabhRtatoye siddhA lAjAnAM peyA pItA asatAvamAzu hanti / tathA balApRzniparNIbhyAM siddhA lAjA peyA pItA'trasrAvamAzu hanti / hiiveretyaadi| hIverAdInAM trayANAM niyya he zAlitaNDulAn cakrapANiH-kRThajaphalavarakazabdena ca tvgucyte| sadADimarasamityatra siddhaM sarpiH // 8 // * phuTajaphalakalkaH ityasa kuTajaphaladalka... karukaH iti cakreNa paThyate / 364 For Private and Personal Use Only
Page #673
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| [arzazcikitsitam gRJjanakasurAsiddhAM dadyAda yamakena bharjitAM peyAm / raktAtisArazUlapravAhikAzophanigrahaNIm // 1 // kAzmaryAmalakAnAM sakarbudAraphalAmlAnAm / gRJjanakazAlmalInAM dugdhikAnAM cukrikANAzca // nyagrodhazuGgAkAnAM khar3AMstathA kovidArapuSpANAm / dadhnaH sareNa siddhAn dadyAda rakta pravRtte'ti // 2 // siddhaM palAgaDuzAkaM takaNopodikAM sabadarAmlAm / rudhirana to pradadyAnmasUrayUSaJca takrAmlam // payasA zRtena yUSaiH satInamudgADhakImasUrANAm / bhojanamadyAdamlaiH zAlizyAmAkakodravajam // paktvA sanabanItA peyAM sAdhitAM vRkSAmladADimAbhyAmamlAmathvAmlIkAmlAm athavA sakolAmlAM raktAtisArAdinigrahaNI dadyAt / athavA gRJjanakasurAbhyAM siMddhA preyAM yamakena bhajitAM dadyAt // 81 // mAdharaH-kAzmayetyAdi / kAzmayyaM gmbhaariiphlm| AmalakIphalam / kArbudAro raktakAJcanapuSpam / phalAmlaM tintiddikaadi| tAbhyAM sahitAnAM kaumma-malakAnAM khar3o mudgAdiyaSaH ekH| gRJjanakazAmlalIveSTakAnAM sAdiSo dvitIyaH khar3aH / dugdhikAnAM khar3o muddAdiyUSastRtIyaH / cukrikANAM suddhAdiyUpazcaturthaH khaH / nyagrodhazuGgakAnAM mudgAdiyUSaH paJcamaH khar3aH / kovikArasya raktakAJcanasya kalkaidainaH sareNa yukto muddAdiyaSaH SaSThaH khdd'aa| ityetAna siddhAn khaDAnatimatte'zobhyo rakte dadyAt // 82 // gnggaadhr-siddhmityaadi| palANDuzAkaM takreNa siddhm| sbdraamlaamumodikaam| takrAmlaM masUrayUSazcArzasAM rudhirasra to pradadyAt / pysetyaadi| arjuzrutena payasA bhojanamannaM shaalishyaamaakkodrvjmdyaat| satInAdInAM pakrapANi:-gRJjanaketyAdinA yogAntaram / gRJjanakaH palANDubhedaH // 8 // cakrapANiH-kaca dAraH kAJcanabhedaH // 82 // For Private and Personal Use Only
Page #674
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 14za adhyAyaH cikitsitsthaanm| 2603 zazahariNalAvamAMsaH kapiJjalaiNeyakaiH susiddheshc| bhojanamadyAnmadhurairamlairISat samaricairvA // dakSazikhitittirirasaidikakudanopAkajaizca mdhuraamlaiH| adyAda rsairtivhessvrshHkhnilolvnnshriirH|| rasakhar3azAkayavAgUsaMyuktaH kevalo'thavA jyti| raktamativartamAnaM vAtaJca plaannddurupyuktH|| chAgAntagadhi taruNaM sarudhiramupasAdhitaM bahupalANDu / vyatyAsAnmadhurAmlaM viTazoNitasaMkSaye deyam // 83 // navanItatilAbhyAsAt kezaranavanItazarkarAbhyAsAt / dadhisaramathitAbhyAsAda gudajAH zAmyanti raktavahAH // 84 rASaizca tadannamadyAt / shshetyaadi| susiddhaiH zazAdimAMsaH kapiJjalamAMsaH aiNeyamAMsaizca zAlyAdijaH bhojnmdyaat| samaricairISadamlaiH madhuravA zAlyAdijaM bhojnmdyaat| dkssetyaadi| dakSaH kukkttH| dvikakuda ussttH| nopAkaH kssudrshRgaalH| dakSAdInAM mAMsarasardADimAdipadhurAmlaiH zAlyA dijaM bhojanamanilolvaNazarIro'rzaso'tivaheSu atiraktasrAviSvaHsu adyAt / rskhdd'etyaadi| palANDurnAma kndvishessH| zazAdimAMsarasakAzmaryAdi. khar3apalANDuzAkAdizAkalAjapeyAdiyavAgUsaMyuktaH kevalo vApyupayukto'jhebhyo'tivartamAnaM raktaM vAtaJca jayati / chaagaantgdhiityaadi| chAgasyAntarAdhi ziraHpAdacatuSkaM vinA madhyadehamAnaM sarudhiraM tacchAgasya rudhirasahita taruNaM bahavaH palANDavo yatra tat upasAdhitaM pakvaM viTzoNitasaMkSaye madhurAmlaM vyatyAsAda deyam visaMkSaye vivyatyAsaM madhuraM kRkhA deyaM, zoNitasaMkSaye zoNitavarddhanamamlaM kRtvA deyamiti / / 83 // gnggaadhrH-nvniitetyaadi| trayo yogaaH| kezaraM padmakezaraM nAgakezaraM vaa| mathitaM nirjalaM takram // 84 // cakrapANi:-bhojanamityAdi bhojanamadyAt iti yojyam / dvikakuda ussttrH| antarAdhi zarIramadhyaM tacca trunncchaagsyaivaadyaat| madhurAmlaM prathama madhuraM tataH kimidam // 83 // 84 // . For Private and Personal Use Only
Page #675
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2604 crk-sNhitaa| azcikitsitam navanItaghRtaM mAMsaM chAgaJca saSaSTikaH shaaliH| taruNazca surAmaNDastaruNI ca surA nihantyatram // 85 // prAyeNa vAtabahulAnyAMsi bhavantyatinute rkte| dRSTe'pi hi kaphapitte tasmAdanilo'dhiko jnyeyH|| dRSTA tu raktapittaM prabalaM kaphavAtarUpamalpazca / zItA kriyA prayojyA yatheritA vakSyate yaanyaa||86|| madhukaM sapaJcavalkaM badarItvaguDumbaradhavapaTolam / pariSecane prayojyaM vRSakakubhayavAsanimbAzca // 87 // gnggaadhrH-nvniitetyaadi| navanItajaM ghRtam / chAgaM mAMsaM SaSTikadhAnyaM shaalidhaanynyc| taruNaH suraamnnddH| taruNI surA ca / pratyekamasramIniHsRtaM nihanti // 85 // gnggaadhrH-praayennetyaadi| azAMsyatisra te rakte prAyeNa vAtabahulAni bhvnti| tatra kaphapitte'pi dRSTa sati tasmAdatisra tarakte'si vAto. 'dhiko sheyH| dRSTa tyaadi| amesi raktapittantu prabalaM dRSTA kaphavAtaliGgamalpaJca dRSTA yatheritA zItakriyA prayojyA, yA cAnyA zItakriyA vakSyate sApi prayojyA // 86 // __gnggaadhrH-shiitkriyaashcaah-mdhukmityaadi| paJcavalkalaM vaTAzvatthaplakSakapItana zirIpa valkalam, udumbaradhavayozca khaka, paTolasya ptrm| etatsarca kAthavidhinA prabalaraktapitte'si pariSecane prayojyam / vRSapatrAdayazca kAthavidhinA pariSecane pryojyaaH||87 // cakrapANiH-dadhisarasya mathitam // 84 // krapANi:-navanIta sadyaskazRtaM navazRtam / anye tu navanItaM ghRtaM chAgaM vadanti / yathA AvI raktastambhanAmikA proktA sA // 85 / 86 // cakrapANiH-yavAso durAlabhA // 87 // For Private and Personal Use Only
Page #676
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 14za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2605 rakta 'tivartamAne klede dAhe ca smygvgaahaaH| mdhukaamRnnaalcndnpdmkkushkaashmuulnikkaathaaH|| ikSurasamadhukavetasani!he zItale payasi vAtam / avagAhayet pradigdhaM pUrva tailena zizireNa // 88 // datvA ghRtaM sazarkaramupasthadeze trikadeze ca / zizirajalasparzasukhadhArA saMstambhanI yojyaa|| kadalIdalairabhinavaiH puSkarapatrazca shiitjlsiktaiH| pracchAdanaM muhurmahuriSTaM padmotpaladalaizca // dUrvAghRtaM pradehaM zatadhautaM shsrdhautsrpiH| vyajanapavanaH suzIto raktAlAvaM jayatyAzu // 8 // gnggaadhrH-rkt'tiityaadi| prabalaraktapitte'zasi raktativartamAne klada dAhe ca madhukAdInAM nikAthA vyastasamastAnAM kAthAH samyagavagAhAH prayojyA bahuvacanAt / amRNAlamuzIraM, padmakaM padmakASTham / ikssursetyaadi| ikSurasazca madhukavetasaniyyahAzca milite takrazItale payasi jale vA ativattamAnarakte tamarzasaM pUrva zizireNa zItadravyasAdhitena tailena pradigdhamavagAhayet // 88 // __ gnggaadhrH-dttvetyaadi| upasthasamIpe sazarkaraM ghRtaM dattvA trikadaze ca sazarkaraM ghRtaM dattvA zizirajalasya sparzasukhasya nAtizItasya dhArA tadarzo'tipravRttaraktasya saMstambhanI yojyaa| kdliityaadi| abhinavaiH komalaiH kadalI. dalaiH zItajalAsaktaistathA puSkarasya padmasya patraiH zItajalasiktaiH padmotpaladalaizca zvetapadmakumudadalaizca zItajalasiktaimahummu huH pracchAdanamiSTaM dAhAdiSu / duurvaadhRtmityaadi| dRsvirasakalkasiddhaM ghRtaM zatadhautaM sapiH sahasradhautazca sarpiH pradehaM prdihyte'nen| suzItalo vyajanasya tAlavyajanAdipavanaH raktArzasAM raktAsrAvamAzu jayati // 89 // cakrapANi-zizireNa taileneti zItaladravyasAdhitena tailena // 88 // cakrapANi:-ziziretyAdi / zizirajalA ca susvasparzAt, tena tIvazItatvaM nivArayati // 89 // . For Private and Personal Use Only
Page #677
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2603 . crk-sNhitaa| [azcikitsitam samAmadhukAbhyAM tilamadhukAbhyAM rasAJjanaghRtAbhyAm / sarjarasaghRtAbhyAM nimbaghRtAbhyAM mdhghRtaabhyaanyc|| dArcItvasarpibhyoM sacandanAbhyAmathotpalaghRtAbhyAm / dAhe klede ca gudabhraMze gudajAH pratisAraNIyAH syuH||10|| AbhiH kriyAbhirathavA zItAbhiryasya na tiSThati raktam / taM kAle snigdhoSNamAMsarasaistarNayenmatimAn // 11 // avapIDakasapibhiH koNatatailikaistathAbhyaGgaH / kSIraghRtatailasekaiH koSNaiH samupAcareccAzu // 2 // koSNena vAtaprabale ghRtmnnddnaanuvaasyecchiighrm|| picchAvastiM dadyAt kAle tasyAthavA siddham // 6 // yavAsakuzakAzAnAM mUlaM puSpazca zAlmalam / nyagrodhoDumbarAzvattha-zuGgAzca dvipalonmitAH / / gaGgAdharaH-samaGgatyAdi / samaGgA maJjiSThA / sacandanAbhyAmiti savvatrASTasu yogeSu yojyam / dvAbhyAM dvAbhyAM sacandanAbhyAM tribhitribhiH aSTa yogaa| dAhe klede gudabhraMze gudajAH pratisAraNIyA mrakSitavyAH iti // 90 // ___ gnggaadhrH-aabhirityaadi| AbhiH pUrvoktAbhiH kriyAbhiH zItAbhiH yasya na tiSThatyarzaso raktaM tasyAthavA bhojanasya kAle snigdhoSNaH kukkuTAdimAMsarasairmatimAn bhiSak tarpayet // 91 // gnggaadhrH-avpiidd'ketyaadi| avapIr3akadravyaiH vaTAdivalkaleH kAthakalkaH pakasarpiribhyaGgaH koSNaiH ghRtatailika abhyaGgaH kSIraghRtatelaiH koSNaH sekaiH Azu raktAnivRttau samupAcaret // 92 // gnggaadhr--kossnnenetyaadi| vAtapravale'tiraktapravRttau ghRtamaNDena zIghramarzasamanuvAsayet / athavA tasya yathAkAle siddhaM picchAvastiM dadyAt // 13 // gaGgAdharaH-picchAvastiyogamAha- yvaasetyaadi| zAlmalaM zAlmalyAH cakrapANiH-adhunA azakyaraktastrutau kSINadhAtutarpaNArtha vRhaNamAha-AbhirityAdi / tamiti sravadrakaM puruSam / avapIDakasarpiH bhojanasyoda pIyate kiMvA mUrimAtraM sapiravapIr3akamucyate // 90-93 // For Private and Personal Use Only
Page #678
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 14 adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2607 dviprasthaM salilasyaitat kSIraprasthaM vipAcayet / kSIrazeSaM kaSAyantu tataH kalkairvimizrayet // kalkAH zAlmalini-sAH samajhA candanotpalam / vatsakasya ca vIjAni priyaGguH padmakezaram // picchAvastirayaM siddhaH skssaudrghRtshrkrH| pravAhikAgudabhraMza-raktastrAvavarApahaH // 14 // picchaavstiH| prapauNDarIka madhukaM peSyAn vastau yatheritAn / piSTAnuvAsanaM snehaM kSIradviguNitaM pacet // 15 // hoveramutpalaM lodhra samaGgAcavyacandanam / pAThA sAtiviSA vitvaM dhAtakI devadAru ca // dArcItvaka nAgaraM mAMso mustaM kSAro yvaagrjH| citrakazceti peSyANi cAGgerIsvarase ghRtam // mUlaM puSpaJca, nyagrodhAdInAM shunggaaH| yavAsAdInAM zuGgAntAnAM pratyeka dvipalaM kuTTayikhA salilasya dvipasthamaSTazarAvaM kSIrasya prasthaM catuHzarAvaM vipAcayet / tataH kSIrazepaM kaSAyaM pUlA vakSyamANaiH kalkaiH vimizrayet / kalkAstu zAlmalIniryAsA mocarasA ityAdInAM kSIrapAdikAH kalkAstatra kSaudraghRtazarkarAzca mizrayitA nAtisAndro nAtitanuH kAryo'yaM picchAvastiH siddhaH prvaahikaadyphH| picchAvastiH / / 94 // gaGgAdharaH-anuvAsanaM snehshcaah-prponnddriikmityaadi| vastau yatheritAn pessyaan| iha picchAvastau zAlmalInir2yAMsAdIn kalkAn piSTvA kSIradviguNitaM dviguNanalaM snehamuttamakhAda raktahitakhAca ghRtamanuvAsanaM vAtapayale raktArzasi pacet / eSo'pi snehpicchaavstiH||95|| gnggaadhrH-hiivermityaadi| kSAra ityasya vizeSaNaM yvaagrjH| citrckrpaanniH-picchaavstimaah-yvaasetyaadi| yabAso duraalbhaa| atra ca kalkAdimAnaM vastikat vijnyym|| 94 // 15 // For Private and Personal Use Only
Page #679
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2608 caraka saMhitA | I aikadhyaM sAdhayet sarvvaM tat sarpiH paramauSadham arzo'tisAra grahaNI-pANDuroge jvare'rucau // mUtrakRcchre gudabhraMze vastyAdhmAne pravAha / picchAkhAve'rzasAM zUle yojyametat tridoSanut // 66 // vAkapuSpI balA dArvI pRzniparNI trikaNTakaH / myagrodhoDumbarAzvattha- zuGgAzca dvipalonmitAH // kaSAya eSAM pevyAstu jIvantI kaTurohiNI / pippalI pippalImUlaM maricaM devadAru ca // kaliGgAH zAlmalaM puSpaM vIrA candanamaJjanam / kaTphalaM citrako mustaM priyaGgativiSe sthirA // padmotpalAnAM kiJjalkaH samaGgA sanidigdhikA / vilvaM mocarasaH pAThA bhAgAH karSasamAH pRthak // catuHprasthabhRtaprasthaM kaSAyamavatArayet / [ azazcikitsitam triMzat palAni tu prastho vijJa yo dvipalAdhikaH // kAntAH saptadaza kalkAH pAdikAH / caturguNe cAGgerIsvara se tat sarvvam aikadhyaM ghRtaM sAdhayet / hrIverAdighRtam // 96 // gaGgAdharaH - avAkpuSpItyAdi / avAkpuSpI mahurIti loke / nyagrodhAatri zutAH / aSTau pratyekaM 'palonmitAH, eSAM kaSAya eva yathA kAyyaiH tadihaiva vakSyate catuHprasthamRtamasthaM kaSAyamavatArayediti / catuHprasthe Sor3azazarAve jale avAkpuSpyAdInAM Sor3azapalabhRtaprasthaM catuHzarAvamitaH kaSAya eva kAyryaH / pedhyAstu jIvantyAdayaH pAThAntAH pratyekaM karSamitAH / vIrA cakrapANiH -- yavAgrajaH kSAro yavakSAraH / cAGgerIsvaraso'la caturguNo grAhyaH dravAntarAsAnnidhyAt // 96 // 1 For Private and Personal Use Only cakrapANiH -- bhavAkpuSpI adhaHpuSpI / atra kAthyadravyaM SoDzapalam / yadyapi akhotsargataH catuHprasthaM jalameva jJeyam, tathA zeSa caturbhAgaH prastha eSa bhavati, tathApi caturguNajaladAnasya caturthabhAgazeSatayA sthAdhyakaSAyasya ca utsargavidhau paribhASAsUcanArtham idaM varakavacanam -
Page #680
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 34za adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2608 suniSaNNakacAGgeyoH prasthau dvau svarasasya c| savvai retairyathodiSTataprasthaM vipAcayet // etadarzasyatIsAre tridoSe rudhiranu tau| pravAhaNe gudabhraMze picchAsu vividhAsu ca // utthAne cAtibahuzaH zophazUle gudaashrye| mRtragrahe mUr3havAte mande'gnAvarucAvapi // prayojyaM vidhivat sarpirbalavarNAgnivarddhanam / vividheSvannapAneSu kevalaM vA niratyayam // 7 // suniSaNNakacAGgerIghRtam / bhavanti caatr| vyatyAso * madhurAmlAnAM zItoSNAnAJca yojitH| nityamagnibalApekSI jayararza kRtAn gadAn // kssiirkaakolii| sthirA shaalprnnii| samaGgA maJjiSThA varAhakrAntA vA / suniSaSNakacAGgeyoH pratyekaM svarasasya dvau prasthau, tena paJcaguNadravye ghRtapAko'yam / utthAne cAsibahuza iti stokaM stokaM purIpaM sRSTvA bahuza utthaane| sunipaNvakacAGgerIghRtam // 97 // gaGgAdharaH-atra pratisaMskRte prmaannmaah| bhavanti caatretyaadi| vyatyAsa ityaadi| madhuranidAnajesi vyatyAso mdhurvipryyH| amlanidAnaje tathA viMzatpalAni tu prastho viDeyo dvipalAdhika ityapi vacanaM paribhASAsiddhArthAbhidhAyaka vijJeyam / ata eva dRDhabalasaMskAre'pi davadvaiguNyAbhidhAnam / viMzatpalavizeSaNatayA dvipalAdhikAnIti nirdeze prApte prasthAvizeSaNatayA puliGga kavacananiddazo jJeyaH // 97 // cakrapANiH-vyasyAsAt parasparaparivartanena madhurAmlayIH zItoSNayozca yojnaa| azaHsu * vyatyAsAt iti ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #681
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2610 crk-sNhitaa| azazcikitsitama trayo vikArAH prAyeNa ye prsprhetvH| azAMsi cAtisArazca grahaNIdoSa eva ca // eSAmagnibale hIne vRddhivRddhe prikssyH| tasmAdagnibalaM rakSyameSu triSu vizeSataH // 18 // bhRSTaiH zAkairyavAgUbhirmAsarasaiH shubhaiH| dugdhatakraprayogaizca vividharmudajAn jayet // yad vAyorAnulomyAya ydgniblvRddhye| annapAnauSadhadravyaM tat sevyaM nitymrshsH|| yadato viparItaM syAnnidAne yacca darzitam / gudajAbhiparItena tat sevyaM na kadAcana // 6 // asi vytyaaso'mlvipryyH| zItanidAnaje zItavyatyAsa uSNo yojitaH / uSNanidAnaje vyatyAsa ussnnvipryyH| agnivalApekSI nityaM yojitH| azaHkRtAn gadAn jyti| trayo vikArA ityaadi| arzo'tisAragrahaNIdoSA iti trayo vikArAH prAyeNa prsprhetvH| agnibale hIne hyeSAM vRddhiragnivale dRddhe tveSAM parikSayaH syAda yasmAt tasmAdeSu triSu vizeSato'gnibalaM rakSyamiti // 98 // __ gnggaadhrH-ttraartho'dhikaaraadaah-bhRssttrityaadi| svinnapIDitarasabahusnehe bhRSTaiH zArkeriti / ydvaayorityaadi| yadannapAnauSadhadravyaM vAyorAnulomyAtha yaccAgnivaladdhaye tatsarvamarzasainityaM sevymiti| yadata ityAdi / agnirakSAmabhidhAtum / anyatrApi yasa agnirakSA vizeSaNa karttavyA tAmAha-vaya ityaadi| vRddha parikSayaH agnibale vRddhe vinaashH| vipu vizeSataH ityanena avApyagnirakSaNaM kAryamiti darzayati // 98 // cakrapANiH- yada vAyorityAdinA pUkticikitsAM sAroddhAreNAha // 99 // For Private and Personal Use Only
Page #682
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 14za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2611 saMgraha shlokaaH| arzasAM dvividhaM janma pRthagAyatanAni c|... sthAnasaMsthAnaliGgAni saadhyaasaadhytvnishcyH|| abhyaGgAH svedanaM dhUmAH sAvagAhAH pralepanam / zoNitasyAvasekazca yogA diipnpaacnaaH|| pAnAnnavidhiragrAzca vaatvrdho'nulomnH| yogAH saMzamanIyAzca sISi vividhAni ca // vastayastakrayogAzca varAriSTAH sshrkraaH|| zuSkArzasAM prazamanAH srAviNAM lakSaNAni ca // dvividhaM sAnubandhAnAM tAbhyAJcaSTaM yadauSadham / raktasaMgrahaNAH kvAthAH peSyAzca vividhaatmkaaH|| snehAhAravidhizcAgro yogAzca prtisaarnnaaH| prakSAlanAvagAhAzca pradehAH secanAni ca // ato vAyorAnulomyAdagnibalavarddhakAcca viparItaM, vAyoH prAtilomyAthamagnibalahAsakaraJca yat, yacca nidAne'napAnAdikaM darzitaM tatsarvaM gudanAbhiparItena janena kadAcana na sevyamiti // 99 // cakrapANiH-marzasAM dvividhamityAdi adhyaayaarthsNgrhH| ariSTagrahaNenaiva zArkarasyApi For Private and Personal Use Only
Page #683
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2612 crk-sNhitaa| [arzazcikitsitam ativRttasya raktasya vidhAtavyaM yadauSadham / tat sarvamiha nirdiSTaM gudajAnAM cikitsitam // 10 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte'prApte dRr3habalapratisaMskRte cikitsitasthAne'zcikitsitaM nAma caturdazo'dhyAyaH // 14 // gaGgAdharaH-atrAdhyAyAthasaMgrahazlokAH-arzasAmityAdi // 10 // gaGgAdharaH-adhyAyaM smaapyti-agniityaadi| iti vadyazrIgaGgAdharakavirAjakaviratnaviracite carakajalpakalpatarau SaSThaskandhe cikitsitasthAnajalpezazcikitsitajalpAkhyA catuddezI zAkhA // 14 // grahaNe prApte zArkarasya pRthagabhidhAnaM gur3aprakRSTebhyo bhedena vyavahArArtha, tathAnupAnAbhidhAnArtha pRthaka kRtam // 10 // iti mahAmahopAdhyAya-carakacaturAnana-zrImaccakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM carakatAtparyaTIkAyAM cikitsitasthAnavyAkhyAyAm azcikitsitaM nAma caturdazo'dhyAyaH // 14 // For Private and Personal Use Only
Page #684
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pnycdsho'dhyaayH| athAto grahaNodoSacikitsitaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhgvaanaatreyH||1|| AyuvarNo balaM svAsthyamutsAhopacayo prbhaa| ojastejo'gnayaH prANAzcoktA dehaagnihetukaaH||2|| zAnte'gnau mriyate yukta ciraM jIvatyanAmayaH / rogI syAd vikRte mUlamagnistasmAnnirucyate // 3 // gaGgAdharaH-athoddiSTAnukramAdarzo'nantaraM grahaNIdoSacikitsitamAha-athAta ityaadi| pUrvavada vyAkhyeyam // 1 // __ gnggaadhrH-aayurityaadi| AyurAdaya ekAdaza dehaanihetukaaH| dehAgnirjATharAgnirhetuyeSAM te| anaya iti dhaavgnyH||2|| gaGgAdharaH-kuta evaM tatrAha-zAnte ityaadi| agnau dahAgnau zAnte naSTe puruSo mriyte| yukte samarUpe sthite anAmayaH san pumAMzciraM jIvati, cakrapANiH-arzaHkA tvAd grahaNIdopasya arzazcikitsitamanu grahaNocikitsitaM bruute| grahaNIm Azrito doSo grhnniidossH| evaJcAzrayAzrayiNorabhedagrahaNAda grahaNyAzrito'gnidoSo'pi gRhyte| tatra grahaNIdoSanirdiSTAgnidope vaktavye prakRtijJAnAntaratvAd vikRtijJAnasya prathama tAvadavikRtasyAgne ruupmaah-aayurityaadi| AyuzcetanAnuvRttiH, varNo gaurAdiH, balaM zaktiH vyAyAmazaktizca / svAsthyazabdenaiva varNAdigrahaNaM yadyapi labhyate tathApi "syasthasyaujaskara yat tu tada rasAyanamucyate" tena varNAdInAmavikAratvam avazyaM susthe bhavatIti varNAdInAM pRthagupAdAnaM kRtm| utsAho duSkareSvapi kAryeSu adhyvsaayH| upacayo dehpussttiH| ojo hRdayasthaM srvdhaatusaarruupm| tejo dehoSmA shukrvaa| yaduktaM zAlAkye "dRSTistejomayI proktA zukra tejazva kevalam / tasmAd dRSTibalApekSI tejovRddhi samAcaret" iti| agnaya iti bhUtAgnayaH paJca, dhAtvagnayaH sapta iti dvaadshaagnyH| prANA iti prANApAnopalakSitAH pazcApi vaayvH| kiMvA prANAH iti zabdena nityaM bahuvacanAntenocyate yathApsara zabdena ekApi vidyAdharI kiirtvte| dehAgnihetukA iti dehposskprdhaanjaatthraagnikaarkaaH| zAnte ityutsnne| yukte iti sme| vikRta iti mande viSame tIkSNe vaa| mUlamagniH tasmAditi For Private and Personal Use Only
Page #685
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2614 crk-sNhitaa| [grahaNIdoSacikitsitam yadannaM dehadhAtvojo-balavarNAdipoSakam / tatrAgniheturAhArAnna hyapakkAda rsaadyH||4|| annamAdAnakA tu prANaH koSThaM prkrssti| tahavairbhinnasaMghAtaM snehena mRdutAM gatam // vikRte tu dehAgnau viSame tIkSNe mande ca rogI syAt tasmAdagnimUlamAyurAdInAM kAraNaM nirucyate // 3 // gnggaadhrH--ydnnmityaadi| yadannamabhyavahRtaM dahadhAkhAdipoSakaM tadanapAke heturjaatthraagniH| kasmAt ? AhArAt pakkAd rasAdayo jAyante na hyapakAt AhArAd rasAdayo dhAtavaH syuriti // 4 // gaGgAdharaH-kathamabhyavahatazcAnnamagninA pacyata ityata aah-anmityaadi| prANo nAma hRdayasthaH zArIro vAyurAdAnakA paanaahaaraadikmaadtte| sa tu abhyavahriyamANamannaM koSThamudaraM prakarSati / dvikarmakaH kRSiH, pra aarmbh| abhyavahiyamANamannaM koSThaM kaTa maarbhymaannmpaano'dhstaadpkrssti| tena dvitIyAraNyakoktaM na virudhyte| tatra huktam / tadapAnenAjighRkSata tadA yat / sa eSo'nnasya graho yad vAyurannAyurvA eSa yad vaayuriti| tat kAle bhuktaM koSThagatamannaM dravaH kledakazleSmadravairbhinnasaMghAtaM dravIbhUtaM snehena tat tasmAt prAzastyAt anvayavyatirekavidhAnAt AyurvarNAdInAm agnirmUlaM pradhAnaM kAraNamityarthaH / nirucyate iti nizcayenocyate // 1-3 // cakrapANiH-sAmAnyakAraNamuktvA agneH sAkSAtkAryakAraNatvaM vyutpaadynnaah-ydnnmityaadi| vAhyA api gairikAdayo dhAtuzabdenocyante iti tadvayavacchedArtha dhAtordehavizeSaNam / atha ahorAtrajanyeSu dehadhAtvAdiSu kathamagneH kAraNatvamityAha-AhArAditi / etenAhAramapyapekSyaiva rasAdIn janayati / AdigrahaNena raktAdIni saMgRhyante // 4 // cakrapANiH-saMprati saMprAptasyAnnasya agninA yathA pAko bhavati yathA ca pacyamAnam annaM dehadhAtvAdinA rUpatAmApadyate tadAha- annmityaadi| mukhapravezAdannasya vyAhAra ihocyate / bhAdAnam AhArapraNayanaM karma yasya sa thaa| karatIti nayati / dravairiti pAnIyAdibhiH / bhinna For Private and Personal Use Only
Page #686
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 15za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 2615 samAnenAvadhUto'gnirudIryaH pavanena tu / kAle bhuktaM samaM samyak pacatyAyurvivRddhaye // 5 // evaM rsmlaayaannmaashysthmdhaasthitH| pacatyagniryathA sthAlyAmodanAyAmbutaNDulam // 6 // annasya bhuktamAtrasya SaDsasya prapAkataH / madhurAkhyAt + kapho bhAvAt phenabhAva udIryate // kledakazleSmasnehAMzena mRdutAM gataM samAnena pavanena nAbhevomapAzvastho jATharo'gniH samIpasthenAvadhUto'vakampitaH sannudIrNo bhUkhA samaM samyaka pacatyAyurviddhaye na tu viSamaM pacati // 5 // gnggaadhrH-paakprkaarmaah-evmityaadi| evamanena prakAreNAmAzayasthamannaM tadadhaHsthito jATharo'gniryathA sthAlyAmambutaNDulamadhaHsthito'gnirodanAya pacati tathA rasamalAya pacati // 6 // gaGgAdharaH-kathaM rasAya malAya vA pacatItyata aah-annsyetyaadi| Sar3asasyAnnasya bhuktamAtrasya prapAkataH pAkArambhAt madhurAkhyAt bhAvAt saGghAtamityavayavazaithilyamApannam / kAle iti bubhukSAkAle / bhuktaM samamiti mAtAprakRtyAdisamam / samAnenAvadhUta iti agnipArvasthitena samAnena sNdhukssitH| ayaJca samAnaprakRtitvAt vAhyo vAyuriva agneH saMdhukSaNo bhavati na vaiSamyakaraH, vikRtastu vaiSamyaM karoti / tena vAtena viSamo'gniH bhavatIti ca upapanna bhvti| ete ca dravAdayaH pAcakasyAgneH sahAyA bhavanti ityanena grnthenocyte| AhArapariNAmakarA ime bhAvA bhvnti| tad yathA-uSmA vAyuH kledaH snehaH kAlaH smyogshceti| udaryaH pAcaka ityrthH| pavanodvaha ityagnivizeSaNaM kecit ptthnti| samyagiti bhuktavizeSaNaM kecit paThanti, tadA samyagityanena maataasaamymucyte| samyaggrahaNena tu prkRtyaadismpducyte| AyurvivRddhaye iti zarIrendriyasattvAtmasaMyogAnuvartamAnA rsaadyH| tAdarthya caturthI // 5 // ckrpaanniH-aashysthmityaamaashysthm| adhaH sthita ityanena agnerUddha jvalanasvabhAvatayA arddha sthAnapAke sAmarthya suucyti| avArtha yathetyAdinA dRssttaantmaah| evaM sthUlapAkrama vidhAya avaantrmnupaakkrmmaah-annsyetyaadi| bhuktamAvasya bhuktAnantarameva / SaDrasasyeti prAzastyatvenAbhidhAnaM kiMvA par3arasasyApi prathamaM madhuratA niruktA bhavatIti darzayati / prapAkata iti prthmpaaktH| prazabdo rasAdikarmaNi / madhurazvAsau bhAdyazceti madhurAdyaH / kiMvA madhurAt prAka kaphobhAvaH iti paatthH| phenabhUta iti phenasadRzo dhana ityrthH| * udayaH pavanodvahaH iti cakrasammataH pAThaH / + gadhurAdyAt iti ck| For Private and Personal Use Only
Page #687
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2616 crk-sNhitaa| [grahaNIdoSacikitsitam parantu pacyamAnasya vidgdhsyaamlbhaavtH| AzayAcAvamAnasya pittamacchamudIryate // pakkAzayantu prAptasya zoSyamANasya vhrinaa| paripiNDitapakvasya vAyuH syAt kaTubhAvataH // 7 // yaH phenabhAva udIryate sa kapho nAma mlH| paraM taduttarakAlaM pacyamAnasya tasya Sar3asasyAnasya vidagdhasyArddha paripakasyAmlabhAvo bhavati / AzayAdAmazayAt cyavamAnasya tasyAmlIbhUtasyAnnasya yat svacchaM nirmalarUpamudIyyate tat pittaM nAma mlm| pakAzayaM prAptasya vahninA zoSyamANasya paripiNDitapakasya tasya par3a sasyAnasya kaTubhAvo bhavati tasmAt kaTubhAvAda vAyurnAma malaH syAt // 7 // AdyamadharapAkAnantaraM vidagdhasyeti pakkApakkasya / amlabhAvataH iti jAtAmlasvarUpataH / AzayAdAmAzayAt cyavamAnasya adhobhAgaM vAyunA nIyamAnasya, anena ca pittasthAnasambandha vidagdhAhArasya drshyti| acchamityavanam / udIryate iti pittmudiiryte| amlaJca pittam amlabhAvAdAhArasya utpadyata iti yuktameva / pakvAzayantu prAptasyeti ca malarUpatayA pakkAzayaM gatasya, zoSyamANasya ca vahnineti yadyapi Urddha dAhakSamo vahniH, tathApyadhAgatasyApi vahninA zoSyamANatvaM pkvaashygtsyaapyuppnnm| yatazcAdhogamane samyak vahivyApAro nAsti ataH pacyamAnasyeti padaM parityajya zASyamANasyeti kRtm| paripiNDitapakkasyeti paripiNDitaM. rUpatayA malarUpatayA pakvasya / vAyuH syAt kaTubhAvata iti paripiNDitAvasthodbhUtakaTatA vAyorutpadyate / evamIdRzaH Sar3a rasAhArasyAvasthApAko bhavati / uktaM madhurAdInAM kaphAdikatvam / kaTutiktakaSAyANAM vipAkaH prAyazaH kaTuH ityAdinA ca yaH pAka ucyate, so'vasthApAkena ca baadhittvaat| maivaM, na hyavasthApAkaH svabhAvaM bAdhate, kintvavasthAyAM svakArya kroti| tena rasAdayo'pi svakArya kurvnti| avasthApAko'pi svayaM kArya kroti| yathA madhuratiktAdiparase'nne upayukta madhuro'pi svakArya karoti, tiktAdayaH svakArya kurcanti, ayantu vizeSaH yadAvasthApAkasya madhurAdayaH ilegmajanakA rasA annaguNA bhavanti, tadA zleSmANaM jnynti| yadA tu avasthApAkaH viparItakaTukAdiparigRhIto bhavati, tadA stokamAtraM karpha janayati / evaM pittajanaka avasthApAke'pi vAcyam / tridhA vipAkastu rasamalavivekasamakAle evAvasthApAkaiH samaM bhvti| kAlo'pi avasthApAkakAryyadoSAnuguNatayA avasthApAkAhitadoSANAM varddhanaM kSapaNaca karotIti tasyAbhidhAnaM zAstra pryojnvdev| yadyapi vA sarvamannam avasthAyAM vidahyate tathApi te'tyartha vidAhitvAt vidAhina ityucyante vizeSavidAhakatvAt / nye tvAhuH na par3a.rasAdapi anusAmAnyenAvasthApAke kaphAyatpattiH, kintu par3a rasAdanAt For Private and Personal Use Only
Page #688
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 15 adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2617 annamiSTaM apakRta-9-miSTairgandhAdibhiH pRthak / dehe prINAti gandhAdIn prANAdInindriyANi ca // 8 // gaGgAdharaH-evaMprakAreNa malAya pAke jAyamAne pAzcabhautikazArIraguNAnAM yathA puSTayo bhavanti tadAha-annamityAdi / iSTairgandhAdibhiH guNayuktamannamiSTamupakRtaM bhaktaM dehe pRthak gandhAdIn prINayati, prANAdIn prANApAnAdIn indriyANi cakSurAdIni pRthak prINayatIti // 8 // prathame pAke madhuro'yamanupagato rasaH sa karpha janayati tathA dvitIye amlarasaH pittadoSaM vidAhAvasthAyAm, udabhUtAdamlarasAt pittamutpadyate / evaM vAyurapi AhArakaTutAvasthAyAM bhvtiiti| anye tyAhuH yat nAnnasyAgnisaMyogAt madhurAdyAvasthikaM bhavati kintu kaphAdisthAneSu manuSyANAM svabhAvAdeva madhurAdayo rasAstiSThanti / uktaM hi tankhAntare-madhuro hRdayAdUddha, rasaH kolDa vyvsthitH| tataH saMvardrate zleSmA shriirblvrddhnH| nAbhIhRdayamadhye ca rasastvamlo vyavasthitaH / khabhAvena manuSyANAM tataH pittaM prvttte| adho nAbhyAstu nanvekaH kaTuko'vasthito rasaH / prAyaH zreSThatamastakSa prANinAM vrddhte'nilH| tasmAd vipAkastrividho rasAnAM nAla sNshyH| iti / iha tu sakhetyAdigranthArthAlocanayA yathArtha eva granthArtho nyaayyH| tantrAntare tu zleSmapittagatamadhurAmlarasau varNayanti, te ca kaphAdhigatA rasAH asmAkamapi pAkasahakAritayA anusatA eva / yat tu zleSmajanakAMzasyaivAvasthApAke ileSmakartRtvamityuktaM tadanumatameva / evaM zleSmajanakozaH AhAragato yaH sa sthAnamahinnA tadAhArasya madhuratAmApadya zleSmANaM janayatIti vizeSeNa amH| yat tu anenAvasthApAkena kaphapittayoH IraNamAtraM karoti na tu vRddhim, vRddhiH kaphasyAnu. pAke bhavatIti vadanti, tadupapattizUnya bhAti, kintu avasthApAkAcca kaphapittavRddhi tathA rasaraktapAkAca malarUpatayA utpAdayati iti yuktaM pazyAmaH // 7 // cakrapANiH-kAntareNApi annasya pAka: saMpadyate tmaah-annmiti| annam iSTam upahitamiti, hizabdo'vadhAraNe, iSTazabdeneha priyaM hitaJcocyate na priyamAsam, ahitasya priya. mAtasya na dehavyavasthitiH gandhAditarpakatvaM bhavati / upahitamityupayuktam / inTairiti priyahitaH gndhrsruupsprshshbdaiH| ava yadyapi hitatvameva gandhAdInAm AhAragatAnAM dehagatagandhAdi. poSaNe pradhAna tathApi priyatvamapi AhAragatagandhAdInAM tadAtvopakArakatayA prahItu priyasvahita. svayoH dvayorapi upAdAnaM krtvym| dehe prINAti gandhAdIniti dehazritAn gandhAdIna poSayet iti| tathA ghrANAdIni ca ghrANarUparasasparzanazrotANi iSTairgandhAdibhiH prINAti tarpayati poSayatIti yAvat / indriyANyapi hi pAJcabhautikAnyasadarzane tAni ca pratikSaNaM bhIyamANAni // 8 // * anamiSTa hupahitam iti cakrasagmataH pAThaH / + ghrANAdInIndriyANi ca iti pataH paatthH| 366 For Private and Personal Use Only
Page #689
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2618 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir caraka saMhitA | bhaumApyAgneyavAyavyAH paJcoSmANaH sanAbhasAH / paJcAhAraguNAn khAn khAn pArthivAdIn pacanti hi // yathAsvaireva puSyante dehe dravyaguNAH pRthak / pArthivAH pArthivAneva zeSAH zeSAMzca kRtsnazaH // 6 // [ grahaNIdoSa cikitsitam 5 gaGgAdharaH -- astu, bhuktAnnaM kathaM gandhena dehe gandhaM prINAti rasena ra rUpeNa rUpaM sparzana sparza zabdena zabda gurutvena gurutvamityevamAdi kathaM vA prANAdInindriyANi ca prINAti na hyastyannasya prANA indriyaJcetyata AhabhaumetyAdi / bhUvahulapAJcabhautike'nne bhauma uSmA, abbahulapAJcabhautike'nne Apya uSmA, tejobahulapAJcabhotike'nne Agneya uSmA, vAyubahulapAJcabhautike'nne vAyavya uSmA, nabhobahulapAJcabhautike'nne nAbhasa uSmeti paJcamANaH pArthivAdIn svAna svAn paJcAhAraguNAn gandhAdIn pRthivyAdipaJcAnAM guNAn hi yasmAt pacanti tasmAd yathAsvaireva svena svena guNena dehe dravyaguNAH pRthak puSyante / kena ke guNAH ityata Aha- pArthivA ityAdi / pArthivA AhAraguNAH gurukharakaThinamandasthiravizadasAndrasthUlagandhA dehe pArthivaguNAn gurukharAdIna poSayanti / gurutvaM gurutvaM dehasya puSNAti, kharatvaM kharatvaM kAThinyaM kAThinyaM mAnya mAndya sthairya sthairya vaizadya aar sAndratvaM sAndratvaM sthaulyaM sthaulyaM gandho gandhamiti / evaM zeSA ApyAdayo'nnaguNA dehe ApyAdiguNAn poSayanti kRtsnaza iti / tathA'nne For Private and Personal Use Only cakrapANiH - bhautika vahnivyApAramAha-bhaumetyAdi / bhaumAdayaH paJcoSmANaH pArthivAdidravyavyavasthitAH jATharAgnisandhukSitabalAH antarIyaM dravyaM paJcantaH svAn svAn pArthivAdIn pUrva pArthivagandhatvAdivilakSaNAn guNAn nirvvarNayanti / etadevAzitalIDhapItakhAditaM jantorhitam antaragnisandhukSitabalena yathAsvenoSmaNA samyagvipacyamAnamiti / yadyapi ca bhUtAgninA pArthivAdidravyaM pacyate tathApi pArthivAdidravyANAM pAkenaitadeva jananaM yadviziSTaguNayuktatvaM tena pAkena janyamAne'pi dravye guNA eva janyante ityabhiprAyeNa pArthivAdInAhAraguNAn janayanti / anena guNajananamevAgninocyate na dravyajananaM, kiMvA AhArAzca guNAzceti vigrahAdAhArazabdena mahArAdhikArarUpaM dravyamapi gRhyate, pArthivAdonoti pArthivApyataijasavAyavIyanAbhasAni / asa jATharAgniH savvamevAhArarasamalavipAkAn pacati / bhautikAstvagnayaH svAn svan guNAn janayanti / 1 * yayAsvaM svaca puSNantyAhAradravyaguNAH pRthaka / iti cakraH /
Page #690
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 15za adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2616 khalvApye dravasnigdhazItamandasarasAndramRdupicchilarasaguNA dehe tAnevApyAn guNAn possynti| Agneye khanne'pyAne yA guNA uSNatIkSNasUkSmalaghurukSavizadarUpaguNA dehe tAnevAgneyaguNAn possynti| vAyavye'nne vAyavyaguNA laghuzItarukSakharavizadasUkSmasparzaguNA dahe tAneva guNAn possynti| nAbhase cAnne nAbhasA mRdulaghusUkSmazlakSNazabdaguNA dahe tAneva guNAn poSayantIti kRtsnaza iti pdenoktm| annaM hi pArthivamazitaM tridhA vidhIyata paakaat| tatra sthUlataro dhAtuH purISaM bhavati, madhyamo mAMsamaNutamo mana iti / ApyamannaM pItaM tridhA bhavati paakaat| tatrApAM yaH sthUlataro dhAtustanmUtraM bhavati, yo madhyamastad raktaM, yo'NutamaH sa prANa iti / taijasamannamazitaM tredhA vidhiiyte| tatra tejaso yaH sthalataro dhAtustadasthi bhavati, yo madhyamaH sa majjA, yo'NutamaH sA vaagiti| annamayaM saumyamanaH, ApomayaH prANastejomayI vaagiti| tatra manaH etatsthUlazarIrArambhe garbhAzayagataM zukrAttavamanupravizya sUkSmazarIrAtmA pUrva svasthitAni paJca mahAbhUtAni vikurvan paJca bhUtAni yathA sRjati taizca dazendriyANi sRjati, tathA sattvAdIMzca zrIna guNAn vikurvan sattvAdIna sRjti| tAn guNAn sUkSmazarIrasthaM triguNAtmakaM manaH pravizyAsmin sthUlazarIre sthalaM mano bhavati, tadava mano bhaumAhAradravyasthasattvAdiguNAH sthUlarUpAH pakAH poSayantIti na mano bhautikm| manazcAtmajAdiSu zArIre svayamuktam / tathA pUrvamuktaM vividhaashitpiitiiye| "puSyanti vAhArarasAda rasarudhiramAMsamedo'sthimajjazukrojAMsi paJcendriyadravyANi dhAtuprasAdasaMjJakAni" iti| tena prasAdAMzAdindriyANi pussynti| iti // 9 // uktaba jAThareNAgninA pUrva kRte saMghAtabhede pazcAdapUtAgnayaH paJca svaM svaM dravyaM pacanti / ayaJca bhUtAgnivyApAro dhAtuSvapyasti / tena dhAtuSvapi paJca mUtAni snti| tatrApi dhAravagnivyApAro bhUtAgnicyApArazca jATharAgnikrameNaivokto: jnyeyH| agnipkkaanaahaargunnaanaah-ythaasvmiti| yathAsvaM ydysyaatmiiym| sajAtIyA dravyaguNA dravyaguNAn puSNanti / tena dravyANi pArthivAdidravyarUpANi dehadhAtudoSamalAkhyAni puSNanti, guNAstu pAkasthitagandhasnehoSNyagauravAdayaH dehagandhasnehoSNyagauravAdIni puSNanti / yathAsvamityAdizabdArtha sphorayati-pArthivA AhAradravyaguNAH dehagatAn pArthivAneva dravyaguNAn pussnnnti| AhAradravyaguNA ityatra dravyagata. guNA eva ucynte| dravyapoSaNantu guNapoSaNena labhyate guNapoSaNaM dravyapoSaNamantarA katta. mazakyatvAt // 9 // For Private and Personal Use Only
Page #691
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Acharya Shri Kailassagar 2920 crk-sNhitaa| (grahaNIdoSacikitsitam saptabhirdehadhAtAro dhAtavo dvividhaM punH| yathAkhamagnibhiH pAkaM yAnti kiTTaprasAdataH // 10 // rasAda raktaM tato mAMsaM mAMsAnmedastato'sthi ca / asthno majjA tataH zukra zukrATu garbhaH prsaadjH||11|| - gaGgAdharaH-anena prakAreNAbhyavahRtAdanAt pakAt bhaumAdayo guNA dehe bhaumAdiguNapoSakA bhavantu, dehastu kutaH puSyatItyata aah-sptbhirityaadi| dehadhAtAro dehadhArakA rasAdayo dhAtavo yathAsvaM svaiH svaiH saptabhiragnibhiH kiTaprasAdato dvividhapAkaM yAnti // 10 // . gaGgAdharaH-tatra prsaadpaakmaah-rsaadityaadi| AhArAjjATharAgninA pakkAt prasAdAMzabhUto yo dhAturjAyate sa khAdyo rasanAmA dhAtustasmAd rasAt svagatAgninA pakAt prasAdAMzabhUtaM raktaM jAyate, tato raktAt svagatAgninA pakAt prasAdAMzabhUtaM mAMsaM jAyate, mAMsAt svagatAgninA pakAt prasAdAMzabhUtaM medo jAyate, tato medasaH svagatAgninA pakAt prasAdAMzabhUtamasthi jAyate, astho'pi svagatAgninA pakAt prasAdAMzabhUto majjA jAyate, tato majjJaH svagatAminA pakAt masAdAMzabhUtaM zukraM jAyate, zukramapi svagatAminA para pakrapANiH-bhUtAgnibyApAraM darzayitvA dhAtvagnivyApAraM darzayanAha-saptamirityAdi / dehadhAtAra iti vizeSeNa dehdhaarkaaH| dvividhamiti dviprakAraM pAka, tadeva prkaardvymaah| viTaprasAdavaditi kiTTaprasAdarUpa ityrthH| zukrasya tu kiTTavAn pAko na bhavati, tathApi bAhunA kiTTavattvAt dvividhamiti nirdezazchattiNo gacchantIti nyAyAjajJeyaH / punariti jATharAgnipAkAnantaraM pAkajanyAnAm rasAdInAm utpAdaH // 10 // ckrpaanniH-krmennaah-rsaadityaadi| rasAnaktaM prasAdanaM, tato raktAnmAMsaM prasAdanaM, mAMsAnmedaH prasAdanamityAdi, yaavcchkaat| prasAdazabdena rasAdibhyaH prasAdAMzajanyA rakkadiyaH kiTAMzajanyAstu vakSyamANAH kaphAdaya iti| zukrAt tu nirmalatayA prasAdaja evaM gauM bhavati na tu malA jnyte| kecit tu zukramalatayA zmazrUNi vadanti, tanna, tantre'nabhidhAnAt / yadi zukramalaH imabhUNi tadA strINAmapi zukratayA 3mazrUNi syuH| raktAdayo hi garbhaprabhRtyeva possynte| tata ca sidhA tUtpAdaM vrnnynti| yadrasaH svAgnipacyamAnaH raktatAM yAti raktaM mAMsatAmityAha-rasAditi / pUrvapUrvadhAtupariNAmAt uttrottrdhaatuutpaadH| yathA kSIrAda dadhi bhavati dakSo navanItaM navanItAda dhRtaM ghRtAt ghRtamaNDaH ityekaH pkssH| kiMvA * kihaprasAdavat iti ckiH| For Private and Personal Use Only
Page #692
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir www.kobatirth.org 15za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2621 rasAt stanyaM striyA raktamassRjaH kaNDarAH siraaH| mAMsAda vasA tvacaH SaT ca medasaH snAyusambhavaH // 12 // yat prasAdAMzabhUtaM dahe vattate tadevAdhiSThitadiSTaM viijruupm| striyA saMsarge cyutAt tasmAcchukrAda garbhaH syAditi prasAdaja ucyate // 11 // gaGgAdharaH--evaM puruSavata striyA api cAhArAda rasAdayaH sapta dhAtavaH syuH| tatra vizeSamAha-rasAt stanyaM striyA rktmiti| striyA garbhiNyA AhArajo rasastridhA bhidyate, tasyaikAMzena garbhiNyAH garbhapuSTiraparAMzena stanyaM prasAdajaM jAyate / tat-tRtIyAMzo raktaM dvitIyadhAturbhavatIti pUrvamuktaM ; yA khagarbhA tasyAzca rasAda rktmiti| tadeva krameNa mAMsAdayo bhUlA zukrabhAvaM gataM tacchakaM svagatAminA pakaM prAyeNa bhavatyAtavaM raktaM, svalpantu zukra vttte| ityevamArttavarakte mAsena jAte pUrvamAsajAtamArttavaM pravartate vahistadA striyamRtumatImAhuriti striyA vishessH| puMsaH zukrAt putraduhitroH sirAsnAyavasthidhamanyaH rasa eva raktaM prathamaM plAvayati tatra ca raktasthAnasambandhAt raktasAdRzyamanubhavati raktAna raktasamAnenAMzena possyti| tato mAMsamAplAvya mAMsapoSaNaM karoti, mAMsasAdRzyamanuvadati / evam uttarottaradhAtUn rasa evAplAvayati varddhayati c| yathA kedAraniSiktaM kulyAjalaM pratyAsAkedAraM sarpayitvA krameNa kedAriketarANi payasA plAvayati, kiMvA AhArarasaH utpazcaH abhinnaireva mArgaH rasarudhirAdIni samAnenAMzena trpyti| tatra ca yaH pratyAsano dhAtuH taM zIghra pussnnaati| yastu viruddho dhAtuH tasya bhinnamArgatayA cireNa poSaNaM bhavati / kSipracirAdibhedena zIghracireNa ca gamanaM bhavati tadvaditi ; kSIradadhinyAyAt kedArakulyAnyAyAt khalekapotanyAyAt tredhA dhaatupossnnkrmH| tadeha zabdArthapAlocanayA kedArakulyAnyAyaH kSIradadhinyAyo vA snggtH| khalekapotanyAyastu durghttH| rasAduktaM prasAdajamityarthe utpAdana zakam / prapaJcitancaitat vividhAzitapotIye tavaiSo'nusaraNIyaH prpnycH| nanu vividhAzitapItIye AhArarasAda rasAdipuSTiruktA poSyatvAdAhArarasAt rudhirapoSako raso bhinna ityanena tava rasadvayaM sviikRtm| iha tu ekaraktapoSako rasa iti kathaM na virodhaH ? maivaM, tatrApi AhArarasazabdena AhArajaH prasAdo'bhidhIyate, sa ca rasagrahaNena gRhIta ev| yato dvividho rasaH sthAyI poSakazceti, tena tatra dhAturasapoSakarasAMzayoH bhedavivakSayA bheda uktaH / iha sthAyI poSakarasasArasyaikatayA nirdiSTayoH sthAyirasapoSakarasabhAvayoH sthAnAgnibhAvAdyabhAvAt ekatvam evaM kRtvA saptadhAtukaM shriirmucyte| etadapi vividhAzitapItIye prapaJcitam // 11 // cakrapANiH-dhAtUnAM poSaNamabhidhAya upadhAtupoSaNamAha-rasAt stnymityaadi| rasAt stanya prasAdajaM, tatastanyAd raktaM striinnaanycaartvmiti| asRjaH kaNDarAdisthUlasnAyavaH medasastra sUkSmasnAyupoSaNam medasaH snAyusambhava ityanena vktvym| iha hi kaNDarAzabdena sthUla For Private and Personal Use Only
Page #693
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2622 crk-sNhitaa| (grahaNIdoSacikitsitam kiTTamannasya viNamUtraM rasasya tu kpho'sRjH| pittaM mAMsasya khamalA malaH svedastu medsH|| syAt ki kezalomAsthno majjJaH sneho'kSiviT tvcaam| prasAdakiTau dhAtUnAM paakaadevaavigrhtH|| uktAstasmAdasRjaH strIpusayoreva dvitIyAdadhAtuto, raktAd yathA mAMsaM tathA prasAdajAH kaNDarAH sirAzca / mAMsAdvasA SaT khacazca / yathA mAMsAnmedaH prasAdajaM tathA mAMsAt prasAdajA vasA SaT khacazca sapta caike| medasazca yathA prasAdajamasthi tathA snAyusambhavaH prasAdaja iti / asthyAdInAM prasAdajamanyannAsti // 12 // gnggaadhrH-kittttmityaadi| annasya bhuktasya pakasya kiTTa viNmUtraM, bhomAnasya bhUmeH kiTTa vid, ApyAnnasyApAM kiTTa mUtraM, sannisya prasAdajo rasa uktH| rasasya tu pakasya kiTa kaphaH, prasAdajantu raktamuktamapAM madhyamAMzabhUtam / sUkSmAMzaH paannH| asRjaH pakasya kiTaM pittaM, prasAdajaM maaNsm| pAzcabhautikAnasya bhUmamadhyamAMzarUpaM sUkSmAMzapuSTaM mnH| mAMsasya pakasya ki khamalA iti yAvanti zarIre zrotrAdInAM chidrANi tAvatAM chidrANAM mlaaH| medasastu malaH svedH| tejasaH pakasya sthalAMzasya asthaH pakasya kiTa kezaloma, prasAdajo majjA tejaso madhyamAMzabhUtaH sUkSmAMzabhUtA vAk / mazaH kiTTa snehaH shriirgtH| khacAM pakAnAM kimkssivid| ityevaM dhAtUnAM prasAda kiTau bhuktAnAt snAyu sUcyate, suzrute tu sthUlazirA dhAtvantarApopaNAt zarIrapoSakA api upadhAtuzabdenocyante / rasAdayastu zarIradhArakatayA dhAtvantarapoSakatayA ca dhaatushbdenocynte| uktaJca bhoje-'zirAsnAyurajaHsaptatvaco gtivivrjitaaH| dhAtubhyazvopajAyante tasmAt ta upadhAtavaH' iti / avApIha dhAtubhyazcopajAyante ityanena jAyanta eva paraM na janayanti ityuktam / zukrantu ojojanakatvAt / ojastu upadhAtuSu paThitaM tasya saptadhAturUpatayA saptadhAtvantaragatatvAdeva / ata eva tasyAgnirapi pRthaGanoktaH // 12 // cakrapANiH-prasAdabhAgotpAdamabhidhAya mlbhaagotpaadmaah-kittttmityaadi| rasasya kapha iti rase pacyamAne ki kapho bhavati prasAdazca raktam / evaM raktAdiSvapi jJeyam / mAMsasya ca khalA iti karNAkSinAsAsyajananamalAH / malaH svedastu medasaH iti svedo yadyapi udakavizeSa eva uktastathApi tasya medomalatvenaivotpattiH, kiMvA udakAdapi svedo bhavati, medomalatayA ca bhavati / yathA kapho'vasthApAkAt rasamalatayA ca bhavati / asthimalo nakho'pi suzrutaprAmANyAinneyaH / tasAha-nakhaloma cetyanena asthimalatvaM nakhasyoktam / uktaJca vividhAzitapItIye kezazmazrulomanakhAdayaH puSyanti kintu zArIre'sthigaNanAyAM viMzatikhA ityanena asthigaNanA prokkaa| tena For Private and Personal Use Only
Page #694
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 15za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2623 parasparopasaMstambhAd dhatto dehe parasparam / vRSyAdInAM prabhAvastu puSNAti balamAzu hi // SaDbhiH kecidahorAtraricchanti parivartanam / santatyA bhojyadhAtUnAM parivRttistu cakravat // 13 // evAvigarhataH pAkAdeva bhvtH| tau prasAdakiTau dhAtU yataH parasparopasaMstambhAt dahe parasparaM dhatta iti| eSAM prasAdajadhAtUnAM privrtnkaalmaah-vRssyaadiinaamityaadi| vRSyadravyANAmaujasyadravyAdInAJca prabhAvasvacintyakriyAzaktirAzu balamojaH zukraM puSNAti virecanadravyavat / yathA virecanadravyamAzu purISapittakaphAdIn virecayati, tathA vRSyAdidravyamAzu raso bhUkhA krameNa raktA; dIni bhUkhA zukraM virecayati / kecit tu vRSyAvRSyasarcadravyANAM bhuktAnAM pAkAt SabhiH SabhirahorAtraiH paJca paJca dinAni krameNa pacyamAnAt rasAdeH SaSThe SaSTha dine parivartanamicchanti ; tena mAsena zukrAtavaM syAt / kathaM parivattanAjIvati ? snttyetyaadi| santatyA bhojyAnAM dhAtUnAzca santatyA cakravad rasAdInAM parivRttinaM tu pUrva pUrvadhAtUnAM paraparadhAturUpeNa parivattene pUrvapUrvadhAtukSayAnmaraNaM syAt / bhojyAnAM sAtatyAt yathA rasasya raktarUpeNa parivattanaM tathA bhuktamannaM paka rasaM possyti| ityevaM parapararUpeNa parivarttane pUrca: pUcadhAtupuSTibhavati // 13 // krameNa prasAdakiTau bhavata ityrthH| saMprati raktena rasasya poSaNaM na kriyate tathA mAMsenApi raktasya ityAdi parasparaM dhAtUnAm utpaadktvmaah-prspretyaadi| dhAtusnehaparamparA parasparopastammati anyonyamupasnehena saMstambhAca santarpiteti yaavt| vRSyAdidraSyANAM dhAtuparamparAkrameNa zukrajananAdikArya nissedhynnaah-vRssyaadiinaamityaadi| vRSyAdInAM kSIrAdidvyANAM prabhAvo balaM zIghra puSNAti / tataste kSIrAdayaH prabhAdhavarddhitabalAH zIghramevAgnakArya zukrajananAdi kurvanti ythoktdhaatukrmennetyrthH| kiMvA vRSyAdInAM prabhAvAcchakrAyatpattiH zIghra bhvti| kiyatA kAlena dhAtuparivRttirbhavati ityAha-SaD bhirahorAtraiH rasasya zukrarUpatayA parivartanaM bhavatIti kecidicchanti / tasrotpanno rasaH raktamaikenAhorAtreNeti, evaM rasotpattidinaM parityajya Sar3ahena zukratA bhvti| yadA tu rasotpattidinamapi prakSipyate tadA SaD bhirdinairatikrAntaiH saptame zukra. bhAvatayA parivartanaM bhavatIti jJeyam / uktaM hi parAzare-AhAropabhogadinAt zvaH rasatvaM tRtIye'ti raktatvaM caturthe'hni mAMsatA medasvaM paJcame SaSThe svasthitvaM saptame majatA aSTame zukratA niyamena bhavAta , kiJca rasadhAtoH zukradhAturUpatayA pariNamanaM yat tadapi SaSThadinaM nivatyaiveti / suzrate-sa khalvApyo rasaH ekaikasmin dhAtau vINi vINi kalAsahasrANyavatiSThate paJcadaza ca For Private and Personal Use Only
Page #695
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2124 crk-sNhitaa| [grahaNIdocikitsitam (r) ityuktavantamAcArya shissystvidmcodyt| rasAda raktaM pravizataH kathaM dehe'bhijAyate // rasasya ca na rAgo'sti sa kathaM yAti raktatAm / dravAda raktAt sthiraM mAMsaM kathaM tajjAyate nRNAm // dravadhAtoH sthirAnmAMsAnmedasaH sambhavaH katham / zlakSaNAbhyAM mAMsamedobhyAM kharatvaM kathamasthiSu // khareSvasthiSu majjA ca kena snigdho mRdustthaa| majajJastu pariNAmena yadi zukra pravartate // gaGgAdharaH-kathamevaM syAt tatra cAha-atra kecit paThanti ; ityuktavantaH mAcAryamityAdi prshnottre| AyurvarNo balamityAdAtadantamuktavantamAcArya. mAtrayaM ziSyo'gniveza idamacodayat / kimityata aah-rsaadityaadi| dehe raktaM pravizato rasAd raktaM kathamabhijAyate ; yato rasasya na rAgo'sti, sa rasaH katha raktatAM yAtItyekaH prshnH| rasajAda raktAda dravAt sthiraM tanmAMsaM kathaM nRNAM jAyata iti dvitiiyH| rasAjjAtAd raktAjjAtAnmAMsAt sthirAt kathaM dravasya medasaH smbhvH| zlakSNAmbhAM mAMsadobhyAM jAteSvasthiSu kathaM kharatvaM jaayte| asthiSu ca khareSu kena prakAreNa snigdho mRduzca majjA jalA evaM mAsena rasaH zukrIbhavatIti jnyeym| etatpakSadvayamapi kecidityAdinA darzayati / khmtmaah-snttyetyaadi| bhojye upayukte sati dhAtUnAM rasAdInAM cakravatparivRttirbhavati / avizrAntA samutpattirdhAtUnAM bhavati / tata dRSTAntena tu parivRttikAlAniyamaM dazayati / yathA cakraM pAnIyoddharaNArthaM niyuktaH vAhyamAnaM bAhubalaprakarSAt kadAcidAzveva parivarttate kadAcit vAha, balAprakarSAt dhireNa evaM dhAtavo'pi agnyAdisauSThavAt zIghrameva parivartante agnyAdivaiguNye cireNa vartante iti / evaM suzrutenApi "sa zabdAcci jalasantAnavat aNunA vizeSeNAnudhAvatyeva zarIraM kevalam / " iti / atra kRSNAtyeNa rasapariNAmo'pi agnyAdibhedena prakRSTAprakRSTakAlaja ukta eva / sahi jalasantAnadRSTAntena cireNa mAsaparyantena zukratotpattiH rssyoktaa| zabdasantAnadRSTAntena nAtizIghra nAticirAcca shukrotpttiruktaa| aci santAnadRSTAntena tu cAtizIghra cAticirAca! kotpttirbhvti| tathAnyatApi ukta kecidAhurahorAtrAt SaD rAbAdapare pre| mAsena yAti sukratvamannaM pAkakramAditi / tadetat sakalaM cakradRSTAntena gRhItaM jJeyam // 13 // tyaktavantamityAdi-sthalAnnimnamivodakam" ityantasAIvayodazazlokAnAM cakrapANikatA rIkA mRgitApi na militaa| ataH pATho'yaM cakrapANisammato na veti cintniiym| For Private and Personal Use Only
Page #696
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 15za adhyAyaH ] cikitsitasthAnam | sarvadehagataM zukra pravadanti manISiNaH / tathAsthimadhyamajjJazca zukra bhavati dehinAm / chidraM na dRzyate'sthanAJca tanniHsarati vA katham // 14 // evamuktastu ziSyeNa guruH prAhedamuttaram / tejo rasAnAM savveSAM manujAnAM yaducyate / pittoSmaNaH sa rAgeNa raso raktatvamRcchati // vAdhvambutejasA raktamuSmaNA cAbhisaMyutam / sthiratAM prApya mAMsaM syAt khoSma yA pakameva tat // svatejo'm juguNasnigdhodriktaM medo'bhijAyate / pRthivyagnyanilAdInAM saGghAtaH svoSmaNA kRtaH // kharatvaM prakarotyasya jAyate'sthi tato nRhAm / karoti tatra zauSiryyamasthanAM madhye samIraNaH // For Private and Personal Use Only 2625 jAyate / majjJaH pariNAmena zukraM jAyata / iti yadi, tadA manISiNaH sarvve zukra sarvvadehagataM yat pravadanti tathA tatrAsthimadhye majjA majjJastu zukraM bhavati / asthanAJca chidraM na dRzyate kathaM tadasthimadhyagatamajjajAtaM zukramasthanAmacchidrANAM vahiH sarvvadehe niHsarati // 14 // gaGgAdharaH -- ityetaiH praznaiH ziSyeNokto gururidamuttaraM prAha - tejo rasAnA - mityAdi / sarveSAM manujAnAM rasAnAmAhArajadhAtUnAM pAJcabhautikAnAM yat teja ucyate, tena tejasA rAgeNa sa rasaH pittoSmaNaH pAkAt raktatvamupagacchati / iti prathamapraznottaram | 0 | tacca raktaM vAyvambutejasA coSmaNA cAbhisaMyutaM sthiratAM prApya mAMsaM syAt / iti dvitIyasya | 0 | tacca mAMsaM svoSmaNA paka svatejo'mbuguNasnigdhodriktaM medo'bhijAyate / iti tRtIyasya / 0 / asya medasaH pRthivyAdInAM saGghAtaH svoSmaNA kRtaH svoSpaNA pAkAt kharatvaM prakaroti, tato nRNAM kaThinamasthi jAyate / iti catuthasya |0| tatra svoSpaNA pacyamAne'sthina
Page #697
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2626 crk-sNhitaa| [grahaNIdoSacikitsitam medasAsthIni pUryyante sneho majjA tataH smRtH| tasmAnmajajJastu yaH snehaH zukra saMjAyate ttH|| vAravAkAzAdibhirbhAvaH zoSiyaM jAyate'sthiSu / tena sravati tacchuka navAt kumbhAdivodakam // srotobhiH syandate dehAt sametaM shukrvaahibhiH| harSeNodIritaM vegAt saGkalpAcca manobhavAt // . vilInaM ghRtavad vyAyAmoSmaNA sthAnavicyutam / vasto sambhRtya niryAti sthalAnnimnamivodakam // 15 // vyAnena rasadhAturhi vikssepocitkrmnnaa| yugapat sarvato'jasra dehe vikSipyate sdaa|| samIraNo'sthnAM madhye zoSiyaM kroti| iti paJcamasya / / medasetyAdi / tadasthisnehena medasA tAnIsthIni pUyante tenAsthimadhye sneho majjA bhavati, tasmAdasthimadhyasthAnmajanastu pakAt svoSmaNA yaH snehastataH snehAt somaguNAtmakaM zukraM sNjaayte| mazi pacyamAne tato jAyamAne zukra vAyvAkAzAdibhirbhAvarasthiSu sAvayaveSu sUkSmazoSiyaM yajjAyate, tena zoSiyeNAsthimadhyasthamajjapAkAjAtaM tat zukraM sravati, nUtanAt kumbhAda yathodakaM srvti| iti sssstthsy| srotobhirityaadi| zukravAhibhiH srotomistaca zukraM dehAt syandate / kAminIsandarzanasparzanAdinA harSeNodIritaM vegAt saGkalpAnmAnasakriyAtaH manobhavAt kandavirbhAvAcca dehAt sametaM. samAgataM maithunAdivyAyAmajenoSmaNA ghRtavad vilInaM dravIbhUtaM sthAnAdvicyutaM sat vastau sambhRtya vahi niryAti yathodakamuccasthalAnnimna sthalaM niryAtIti / dehAniHsaraNaM prasaGgAduktamiti // 15 // gaGgAdharaH-iti praznottarAnantaraM yathA svAsthyaM varttate tdaah-vyaanenetyaadi| hi yasmAt vikSepocitakammeNA vyAnena vAyunAjasra dehe sadA sarvataH pUrvadakSiNapazcimottaro dho yugapad rasadhAturvikSipyate, tassAccakravat - cakrapANiH-atha ko'nnarasaM raktAdidhAtupoSakaM prerayati yena tatra tatra rasaH sarpatItyAhagyAnenetyAdi / rasarUpo dhAtuH kiMvA rasatIti raso drvdhaaturucyte| tena rudhirAdInAmapi For Private and Personal Use Only
Page #698
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 15 adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / 2627 kSipyamANaH khavaiguNyAda rasaH sajati yatra sH| tasmin vikArAn kurute vivarSamiva toyadaH 7 // doSANAmapi caivaM syAt tatra deze prkopnnm| / iti bhautikadhAtvanna-paktaNAM karma bhASitam // 16 // annasya paktA sarveSAM paktaNAmadhipo mtH| tanmUlAste hi tavRddhi-kSayavRddhi kssyaatmkaaH|| pariTattiH svaasthyshcaanuvrtte| kSipyamANa ityaadi| evaM vyAnena kSipyamANo rasaH khavaiguSpAda rasavahasrotovaiguNyAt yatra sajjati lagno bhavati na calati, tasmin sa raso vikArAn kurute, khavaiguNyAt toyado yathA vivarSa kurute| evaM doSANAmapi yatra sajjanaM tatraiva deze prakopaH syaaditi| upsNhrtiitiityaadi| ityetad bhotikAnAM dhAtUnAmannAnAJca paktAro ye'nayasteSAM kamma bhASitamiti // 16 // gnggaadhrH-annsyetyaadi| tatra sarveSAM paktaNAmadhipo'nnasya paktA jaatthraagrimetH| kasmAdadhipa ityata Aha-tanmUlA ityaadi| hi yasmAta te dhAvanayastadannapaktavahnimUlAH, yasmAca tadannapaktarjATharAgne yA dhAvanInAM dravANAM grahaNaM bhvti| vikSepocitaM prAkRtaM karma yasya sa vikSapIcitakarmA, tena vyAnena / yugapadityekakAlam / sarvataH iti sarvasmin deshe| vikSipyate nIyate / ajasramiti avizrAntam / sadeti srvkaalm| nanvevaM sarvatra rasavikSepe kathamekadezena raso vikArAzrayo dRzyate ityAhakSipyamANa ityaadi| khavaiguNyAditi srotovaiguNyAt / sajatIti tiSThati / vikAraM kuruta iti rasAzrayI vikAraM kurute, raso'pi vikArakaraNe AzrayatayA vyApriyate teneha tasya kartutvaM yuktam / khe varSamiva toyada iti yathA caNDena vAyunA nIyamAno megho yatra sakto bhavati tatraiva varSa karoti tathA rso'piityrthH| yathA rasaH ekadeze vikAraM karoti evaM doSA api ekadezavikAraM kurvanti ityaah| suzrute'pyAha-"kupitAnAM hi doSANAM zarIre paridhAvatAm / yata saGgaH khavaiguNyAda vyaadhistkhopjaayte"| uktamagnInAM karma upasaMharati-iti bhautiketyAdi / bhautikAH paJca dhAsvagnayaH sapta annapaktakaH // 14-16 // cakrapANiH-annapaktamUlatve hetugrbhvishessnnmaah-tvRddhiityaadi| tasya jATharAgneH vRddhayA vRddhadyAtmaka kSayeNa ca kSayAtmakaH, tasmAdanvayavyatirekArthavidhAyitvAt tanmUlAd ityrthH| yatazca .. * kha varSamiva toyadaH iti tathA syAdekadezaprakopaNam iti cakrataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #699
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2628 crk-sNhitaa| grahagIdoSacikitsitam tasmAt taM vidhivdyuktrnnpaanendhnhitH| pAlayet prayatastasya sthitau hyAyurbalasthitiH // 17 // yo hi bhuGakte vidhiM tyaktvA grahaNodoSajAn gadAn / sa lolyAllabhate zIghra vakSyante'taH parantu ye // 17 // abhojanAdajIrNAti-bhojanAd viSamAzanAt / asAtmyaguruzItAti-rukSasaMduSTabhojanAt // vRddhiH kSayega kSaya iti, tasmAt tamannapaktAraM hitavidhivadyuktairanapAnendhanaH prayataH san paalyet| karamAt pAlayet ? hi yasmAt tasyAnapaktaH sthito AyubelayoH sthitiH / / 17 // gaGgAdharaH-kasmAt tasthitAvAyurbalasthitirityata Aha-yo hItyAdi / hi yasmAt yo vidhiM tyaktvA lolyAllobhAt bhuGkte sa grahapIdoSajAn gadAna zIghra labhate / ke gadAH ? ataH paraM ye gadA vakSyante / iti / / 18 // gaGgAdharaH-teSAM grahaNIdoSajAnAM gadAnAM kAraNamavidhibhojanAnyAha bhayamantaragnirmUlaM sarvatra tasmAt taM pAlayediti yojyam / vidhivadyuktarityatra AhAravidhiyogAt upyutH| Ayurbalasthitirityatra annapAcakAgnisthitau AyurbalAdInAM sthitilakSaNIyA // 17 // cakrapANiH-viparyaye doSamAha-yo hotyaadi| grahaNIdoSajA etena rakSyama NalakSaNAH svatvAro grahaNIvikArA vizeSeNa grahaNIdoSazabdavAcyA gRhynte| tathAgnimAnyAjIrNAdayazca prahagyAzritA rogA gRhynte| agnimAndyAjIrNAdayastu yadyapi grahaNyAzritasve grahaNIrogA evaM tathApIha grahaNIrUpanADIvyApAravaiparItyena ye jAyante ta eva mukhyagrahaNIzabdavAcyAzcatvAro rogAH / yato'vastu pavamAmaM vA ityAdinA grahaNIgadasAmAnyaviziSTalakSaNaviziSTameva grahaNIgaDhaM grahaNIprAkRtavyApAropamardaina jAyamAnaM vkssyti| vakSyati ca grahaNyA duSTamadRSTaJca rUpam "bhagakka bhArayasyannaM pakva sRjati paarshvtH"| "sA dRSTA bahuzo bhuktamAmameva vimunycti"| na ceyaM pakkAcavimokSalakSaNA dRssttiH| agnidoSe AmAdyajIrNa zabde vA anena vizeSAbhidheyagrahaNI. zabdatvaM prhgyaashritdossjnygrhnniigdtvmevehocyte| agnidoSANAM na vizeSAd grahaNIgadatvam bhatisAre yadyapi apakvAnnamuJcanamasti, tathApi tasya bhinnasaMprAptikatvAt tathA cikitsAbhedAt pAhaNIdoSAnyatvamuktam // 18 // cakrapANi:-evaM vyavasthite sAmAnyena grahaNIdoSajavikArANAM hetvAdInyAha-abhojanAva For Private and Personal Use Only
Page #700
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 15za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2126 virekavamanasneha-vibhramAda vyaadhikrssnnaat| dezakAlatavaiSamyAda vegAnAJca vidhAraNAt // duSyatyagniH sa duSTo'nnaM na tat pacati laghvapi / apacyamAnaM zuktatvaM yAtyannaM viSatAzca tat // 16 // tasya liGgamajIrNasya viSTambhaH sadanaM tthaa| ziroruk caiva mUrchA ca bhramaH pRSThakaTIgrahaH // jambhAgamaIstRSNA ca jvaralardiHpravAhaNam / arocakAvinAko ca ghoramannaM viSaJca tat // pittena saha saMmRSTaM dAhatRSNAmukhAmayAn / janayatyamlapittazca pittajAMzcAparAn gadAn // abhojanAdityAdi / abhojanAdikamavidhibhojanaM virekAdikazcAgniduSTikAraNaM, virekaadivibhrmo'smygyogH| ebhyo hetubhyo'gniduSyati, duSTaH so'gnistadannaM laghvapi bhuktaM na pacati mandavAt / apacyamAnaM tadannaM zuktakhamamlatvaM yAti viSatAzca tada yAti // 19 // gAdharaH-tasyAjIrNasyAnasya liGgamAha-tasyetyAdi / viSTambha AdhmAnaM tathA sdnaadikshc| ityevamajIrNa tadghoraM bhayAnakamanna viSamiva mArakalAda vissshocyte| pittanetyAdi / tadannaviSaM pittena saMsRSTaM dAhatRSNAdi, pittaja. mukhAmayAn janayati amlpittshc| pittanAMzvAparAnoSacoSAdIna janayati / tatrAmlapittalakSaNamuktaM tntraantre| tdythaa| "avipaakklmotkleshityaadi| dezavaiSamyaM deshvyaapt| sA ca janapadoddhvaMsanIye proktaa| kAlazabdena ca saMvatsarAtmakakAla ucyte| Rtuzabdena tu zizirAdiRtuH / kAlavaiSamyeNa sarveSAM vaiSamyaM, sarva eva RtavaH paThyante, RtuvaiSamyeNa dva eka eva riti vishessH| zuktatvamiti (AmatAm) amlatvam / viSatAmiti viSarUpatAm / viSaM yathA bahuvikArakAri bhavati tathA tadarUpatAm, anena sarva evAjIrNabhedA avaruddhA jJayA ye tantrAntare "AmaM vidagdhaM viSTabdhaM kaphapittAnilaiH kramAt / ajIrNa kecidicchanti caturtha rasazeSataH" // 19 // cakrapANiH-tasyeti sAmAnyAjorNasya / lakSaNaM viSTambha ityaadi| viSTambho'pracalanarUpatayA bhavasthAnam / ghoram annaviSaJca tat pittena saMsRjyamAnam ityAdinA pittadRSTasyAjIrNasya For Private and Personal Use Only
Page #701
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2630 crk-sNhitaa| prahaNIdoSacikitsitam yamapInasamehAdon kaphajAn kaphasaGgatam / karoti vAtasaMsRSTaM vAtajAMzcAparAn gadAn // mUtrarogAMzca mUtrasthaM kutirogAn zakUdgatam / rasAdibhizca saMsRSTaM kuryyAd rogAn rasAdijAn // 20 // tiktaamlodgaargaurvaiH| hatkaNThadAhArucibhiramlapittaM vadeda bhiSak // viruddhaduSTAmlavidAhipitta-prakopipAnAnabhujo vidagdham / pittaM svahetUpacitaM purA yat tadamlapittaM pravadanti sntH|| tRDdAhamUbhrimamohakAri prayAtyadho vA vividhaprakAram / hallAsakoThAnalasAdahaSe-svedAGgapItakhakaraM kadAcit // vAntaM haritpItakanIlakRSNamAraktaraktAbhamatIva caamlm| mAMsodakAmanvatipicchilAcchaM zleSmAnuyAtaM vividhaM rasena // bhukte vidagdhe'pyathavA'vidagdhe karoti tiktAmlavami kadAcit / udgAramevaMvidhameva kaNTha-hRtkukSidAhaM ziraso rujazca // karacaraNadAhamoSNyaM mahatImaruciM jvarazca kphpittm| janayati kaNDUmaNDalapir3akAzatanicitagAtrarogacayam // sAnilaM sAnilakarpha sakarpha tacca lakSayet / doSa liGgena matimAn bhiSaGamohakaraM hi tat // kmpprlaapmuurchaacimicimigaatraavsaadshuulaani| tamaso darzanavibhramavimohaharSAH syuranilayute // kphnisstthiivngaurvjdd'taarucishiitsaadvmilepaaH| dahanabalasAdakaNDU nidrA cihna kphaanugte|| ubhayamidameva cihna mArutakaphasambhave bhvtymle| 'vijJAya ca bhiSagevaM kriyayArabheta yathAdoSam // rogo'yamamlapittAkhyo yatnAt saMsAdhyate nvH| cirotthito bhaved yApyaH kRcchasAdhyaH sa ksycit|" iti / ykssmetyaadi| kaphasaGgataM tadannaviSamajINaM yakSmAdIn kaphajAn gadAn jnyti| vAtasaMsRSTaM tadannaviSaM vAtajAMzcAparAn gadAn kroti| muutretyaadi| mUtrasthaM tadannaviSaM mUtrarogAn karoti / zakunagatamannaviSaM kukSirogAn kroti| rasAdibhirdhAtubhiH saMsRSTamannaviSaM rasAdijAn rogAna karoti // 20 // lkssnnmaah| etacca pittAdisaMsargakRtaM lkssnnm| ajIrNasya koSTamAkhagatatvena yakSmAdivikArakaraNe sAmopalabdheH amlapittamceti amlaguNodriktaM pittm| asya tanvAntare lakSaNamuktam "avipaakklmoskled-tiktaamlodgaargaurvaiH| hatkaNThadAhArucibhizcAmlapittaM vinirdizet / " iti / yakSmaNastridoSajatve'pi sroto'varodhe kaphavyApAraprAdhAnyAt iha kaphajatvamuktam / kiTTadhAtuyogena For Private and Personal Use Only
Page #702
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 15za adhyAyaH] - cikitsitasthAnam / 2631 viSamo dhAtuvaSamyaM karoti viSamaM pacan / tIkSNo mandendhano dhAtUn vizoSayati pAvakaH // yuktaM bhuktavato yukto dhAtusAmyaM samaM pacan / dubalo vidahatyannaM tad yAtyUrddha madho'pi vaa| adharatu pakkamAmaM vA pravRttaM grhnniigdH| ucyate sarvamevAnnaM prAyo hyasya vidhyte|| atisRsTaM vivaddhaM vA dravaM tdupveshyte| tRssnnaarockvrsy-prsektmkaanvitH|| gaGgAdharaH--annaviSamevaM vidharogakRt kathaM syAdityata Aha-viSama ityaadi| viSamaH pAvako jATharAgnibhuktamantaM viSamaM pacan dhAtuvaiSamyaM vAtAdivaiSamyaM kroti| tIkSNo jATharaH pAvako mandendhano'lpAhArAtmakakASThaH saMstadAhAramindhanaM dagdhvA rasAdIn dhAtUna vishossyti| yuktaH samaH pAvako yuktaM mAtrAvadAhAraM bhuktavato janasya tadAhAraM samaM pacan dhAtusAmyaM kroti| durbalo mandaH pAvakaH svalpamappannaM bhuktavato vidahati vigatapAkaM karoti / tadvidagdhamannamUddha yAti vaminA, adho'pi vA gudena yAti / tatrAdhastu yad yAti pakavApyAmaM vA sa grahaNIgada ucyte| asya grahaNIgadavato janasya sarvameva laghu vA guru vA snigdhaM vA rukSaM vAnnaM yasmAt prAyo vidhyte| tasya lkssgmaah-atiityaadi| tadvidagdhamannamatisRSTaM dravaM rasazeSAnnasya gdaanaah-muukhrogaanityaadi| rasAdijAnityava ye rasAdijA arucyAdaya uktAste bhavantIti iyam // 20 / / / cakrapANiH-ajIrNalakSaNamabhidhAya agnidoSalakSaNamAha-viSama ityaadi| tIkSNAgni kAryamAha-tIkSNa ityaadi| aba mandendhana ityanena tIkSNo'pi yadi zucIndhano bhavati tadA dhAtupoSaNaM bhavatIti drshyti| agniprasaGgAt samAgneH kaarymaah-yuktmityaadi| yukta iti smH| yuktamanna pacan dhAra sAmyaM karoti ityrthH| samazabdena samAno vAyuH agnisahAyo gRhyte| kiMvA yuktavAyutayA dhAtusAmyaM karoti, yuktazabdena ca kaphapittasAmyam agnau gRhyte| yataH samaH samariti vacanena samAgnitvamuktam / mandAgnivyApAramAha-durbala ityaadi| yuktavikAreSu pradhAnatvena adhyAyaprakRtaM prahaNIdoSavikAraM niaarynnaah-adhstvityaadi| pakkamAma veti vAzabdaH smuccye| tena kiJcirapakva kiJcidapakam / kutaH pakkApakka sravatItyAha-sarvam For Private and Personal Use Only
Page #703
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2632 caraka saMhitA / | grahaNIdoSa cikitsitam zUnapAdakaraH sAsthi parvvaruka chaInaM jvaraH / sAsthi-parvvaruk lohAnugandhi- tiktAmla udgArazcAsya jAyate // 21 // pUrvvarUpantu tasyedaM tRSNAlasyaM balacayaH / vidAho'nnasya pAkazca cirAt kAyasya gauravam // 22 // anAdhiSThAnamannasya grahaNAda grahaNI matA / nAbheruparyyagnibalenopaSTabdhopavRhitA // pakvaM dhArayatyannaM evaM sRjati pArzvataH / durbalAgnibalAda TuSTA tvAmameva vimuJcati // 23 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vibaddhaM vA dravamupavezyate vaccastyajyate gudaina / sa ca tRSNAdyanvitaH zunapAdakaraH pAdakane zophAnvitaH sAsthiparvvarugAdiyuktazca bhavati / asya grahaNI - gadino lohAnugandhitiktAmlo raktagandhAnugatatiktAmla udgArazca jAyate / iti grahaNIgadasya sAmAnyalakSaNam // 21 // I gaGgAdharaH -- asya pUrvarUpanAha - pUrvarUpanvityAdi / annasya bhuktasya prAyo vidAhaH addhaparipAkaH kadAcit cirAcca pAkaH // 22 // gaGgAdharaH- nanu kA punaH grahaNItyucyate ityata Aha- agnyadhItyAdi / agnerjATharAgneyadadhiSThAnaM sA khalvannasya bhujyamAnasya grahaNAd grahaNI nAma nAr3I matA / ka ca sA varttate ityata Aha-nAbherupari varttate, tadadhastAjjATharo'gnivaMttate / tasyAgnerbalenopaTabdhA copaTa hitA ca / yathAmibalaM tathA sopabhyate tathaiva hyate / agneralpavale svalpAkArA bhavatyatibale vipulA bhavatIti / tasyAH kAryyamAha - apakamityAdi / bhuktamapakamannaM sA grahaNI evAnnaM prAyo hyasya vidahyate iti pakkApaka bhavati / atisRSTamiti vimuktam / tama eva tamakaH // 21 // cakrapANiH -pUrvarUpe vidAho'nnasyeti viziSTo dAho vidAhaH // 22 // cakrapANiH -- samprati grahaNIdoSasya sukhapratipattyarthaM grahaNyAH svarUpaM prakRtaJca karma Aha / agnyadhiSThAnam agnerAzraya ityathaH / grahaNIsaM jJAnimittamAha-annasyetyAdi / grahaNAditi dhAraNAt nAbherupadakasya dhAraNAdityarthaH / kiMvA nAbherupari agnerUrddhajvalanena upastambhitA upavRRhitA satI apakkam anna N dhArayati pakkaJca pAzrvataH sRjati iti vAmapArzvataH sRjati / yataH grahaNI dau vAmapArzvAzrayau tena vAme ca pArzve pakka N sRjatItyuktam / upastambhitA iti agninA For Private and Personal Use Only
Page #704
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 15za adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2633 vAtAt pittAt kahAca syAt tadrogastribhya eva ca cha / hetuM liGga cikitsAzca zRNu tasya pRthak pRthak // 24 // kssaaykttutiktaati-rukssshiitaalpbhojnaiH| prmitaanshnaatydhv-vegnigrhmaithunaiH|| mArutaH kupito vahi saMchAdya kurute gadAn / tasyAnnaM pacyate duHkhaM zuktapAkaM kharAGgatA // dhArayati pakazcAnnaM viNmUtrarUpaM pArzvataH sRjti| durbalAgne lAda duSTA tu grahaNI AmamevAnnaM vimuJcati // 23 // gaGgAdharaH-tasyA rogaH kAraNato bhidyate : vaataadityaadi| tasyA grahaNyA rogastadrogo vAtAt kupitAt syAt pittAt syAt kaphAt syAt tribhya eva ca vAtapittakaphebhyo militebhya eva ca syAditi catubidho grahaNIrogastasya pRthaka pRthaka hetu liGgaM cikitsAzca zRNu // 24 // gaGgAdharaH-tatra vAtaM kopayitA grahaNIrogaM yad yat kAraNaM karoti tdaah-kssaayetyaadi| atra kecit paThanti-kaTutiktakaSAyAti-rukSasanduSTabhojanairiti pATham / saMyogaviruddhabhojanaM saMduSTabhojanam / zItAdibhojanariti pAThe AdinA mUkSmaladhvAdigrahaNam ; asmin pAThe pramitAnazaneti pAThaH, pramitamalpAzanam / ihAlpabhojanairiti pAThe pramRtAnazaneti pAThaH / pramRtamatItakAlabhojanamanazanaM lngghnm| ebhirmArutaH tathA kupyati yathA vahni saMchAdya grahaNIgadAn kurute nAnyAn , ityubhayahetava evaite na tu vAtakopasyava hetavaH / evaM sarvatra nidAnopadeze bodhym| asya liGgAnyAha-tasyAnnamityAdi / pittavyApArakaraNena anukUlitA, upavRhiteti agninA vRhaNavyApArakaraNena sazaktIkRtA kiMvA upastambhatvena upavRhitA bhava pakSe upastambhasAdhAraNyaM grahaNyA Aha / grahaNyAH prAkRtaM karma bhabhidhAya vaikRtaM karma aah-durbletyaadi| durbalAgnizca abalAzceti kiMvA durbalam agnibalaM yasyAH sA durblaagniblaa| iSTAditi doSaduSTAt / AmaM vimuJcatIti apakkamevAna vimuJcati / pUrvarUpe pakvamAma vA vimuJcatItyanema vidagdharUpamAmamevoktam / iha svAmaM niyamena vimuzcati iti na virodhaH // 23 // cakrapANi:-vAtapittakaphasannipAtajAn grhnniibhedaanaah-vaataadityaadi| sarvAditi sanipAtAt // 24 // * vAtAt pittAt kaphAt sarvAda grahaNIdoSa ucyate / For Private and Personal Use Only
Page #705
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2634 caraka saMhitA | [ grahaNIdoSacikitsitam kaNThAsyazoSaH kSut tRSNA timiraM karNayoH svanaH / pArzvoruvaGa caNagrIvA-rugabhIkSNaM visUcikA // hRtpIr3A kAryadaurbalyaM varasyaM parikarttikA / zRddhiH sarvvarasAnAJca manasaH sadanaM tathA // jIrNe jIryyati cAdhmAnaM bhukte svAsthyamupaiti ca / sa vAtagulma hRdroga- lIhAzaGkI ca mAnavaH // cirAd duHkhaM dravaM zuSkaM tanvAmaM zabdaphenavat / punaH punaH sRjed vacaH zvAsakAsArdito'nilAt // 25 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zuktapAkamamlapAka mandAgnijanitAnbhavidAhAt / kharAGgatA vAtaguNaraukSyattvamgatasnehazoSAt karkazAGgatvaM, kaNThAsyadravazoSAt kaNThAsyazopazca klomnaH zoSAt tRSNA kSudhA, raukSyalAghavAbhyAM timiraM netraroga vizeSastenAlpA dRSTiH / pArzvadiSu ruka pIr3A abhIkSNaM bhavati / visUcikA sUcIbhiriva gAtravedanA sahitAmAnnasyoddhadhiH pravRttiH parikattikA gudadeze karttanavat piidd'aa| sarvvarasAnAmAhAre gRddhilabhaH rAjasavAtena manorAjyAdhikabhAvAt / manasaH sadanaM glAniH vyAdhiyAtanayA / bhukte'nne jIrNe ca jIryyati cAdhmAnaM bhukte bhuktamAtre svAsthyamupaiti / sa vAtagrahaNIrogavAna vAtagulmAdyAzaGkI vAtagulmAkAravadudare lakSyate na ca vAtagulmaH, vAtahRdrogavada hRdaye pIr3A lakSyate na tu vAtahRdrogaH, vAtaplIhava vAmakukSau lakSyate na tu vAtaplIheti / sa ca mAnavo dravaM vaccaH kacicchuSkaM varcaH kacit tanu svalpaM vacaH kacidAmamapakvaM varcaH zabdaphenavadadhovAtakRtazabdasahitaM phenavacca punaHpunaH sRjet muJcet / evaM zvAsakAsAbhyAmadditaH syAdanilAd grahaNIroge / / 25 / / , cakrapANi: - zuktamivAnnasya pAkaH zuktapAkaH / gRndriH sarvvarasAnAmiti saptamyarthe SaSThI / jINa jIryyati anna iti zeSaH / gulmAdizaGkitvaM gulmAdisadRzapIDAyuktatdena bhavati // 25 // For Private and Personal Use Only
Page #706
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 15za adhyAyaHj 2635 cikitsitasthAnam / kaTujIrNavidAhyamla-kSArAyaH pittamulvaNam / ApnAvayaddhantyanalaM jalaM taptamivAnalam // so'jINaM nIlapItAbhaM pItAbhaH sAyaMte dravam / pUtyamlodArahRtkaNTha-dAhArucitRrditaH // 26 // guvatisnigdhazItAdi-bhojanAdatibhojanAt / bhuktamAtrasya ca svapnAddhantyagniM kupitaH kaphaH // tasyAnnaM pacyate duHkhaM hllaascchiiyrockaaH| aasyopdehmaadhury-kaassstthiivnpiinsaaH|| gnggaadhrH-pittgrhnniiroghetuunaah-kdjiirnntyaadi| vidAhi arddhapari. pAki bhRsstttnnddulaadi| kSAro bhasma parisra tajalakRtaH satiktalavaNaraso yvkssaaraadiH| AdinA lvnntiikssnnaadi| ebhirulvaNaM pittaM tathA bhavati yathA grahaNIgadAneva kurute nAnyAniti ubhayahetavaH kttaadyH| tatholvaNaM pittaM dravAMzena jATharamanalamAplAvayaddhanti na cauSNyAdagniM vaddhayati aulvaNyAt / yathA taptajalaM vAhyamanalaM draveNAplAvayaddhanti na khauSNyAda varddhayati / tasya liGgAnyAhasa ityaadi| sa pittahatAnalaH puruSaH pItAbhaH pittena bhUlA nIlapItAbhamajIrNa dravaM purISaM saaryte| pUtyamlodgArAdibhiradi tazca bhvti| iti pitta grahaNIrogaliGgam // 26 // __ gaGgAdharaH-atha kphgrhnniiroghetuunaah-gutiityaadi| AdinA madhuradravapicchilAdInAM grahaNam / bhuktamAtrasya janasya kaphaddhau punardivAsvamAt snigdhAt grahaNIrogArambhako yathA syAt tathA kupitaH kapho'gniM hanti / uktaM prAka-rAtrI jAgaraNaM rukSaM snigdhaM prasvapanaM divaa| arukSamanabhiSyandi baasiinprclaayitmiti| abhuktavatastu nAgniM hanti divaasvmH| na ceha rAtrisvamo vivkssitH| tasya bhuktamAtradivAsvamakupitakaphahatAgneH puso duHkhaM yathA syAt tathA annaM bhuktaM pcyte| hallAsAdayazca syuH| cakrapANiH--paittike pittenAgnihananaM kriyate iti drshynnaah| uSNasyApi hi dravatayA agninirvApaNe dRSTAntamAha-jalaM taptamityAdi // 26 // For Private and Personal Use Only
Page #707
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2636 crk-sNhitaa| grahaNIdoSacikitsitam hRdayaM manyate styAnamudaraM stimitaM guru| duSTo madhura udgAraH sadanaM strISvaharSaNam // bhinnAmazleSmabhUyiSTha-guruvarca pravartanam / akRzasyApi daurbalyamAlasyaJca kaphAtmake // 27 // yazcAgniH pUrvamudiSTo rogAnIke caturvidhaH / tazcApi grahaNIdoSaM samavaja pracakSate // 28 // pRthgvaataadinirdisstt-hetulinggsmaagme| tridoSaM nirdizedevamato vakSyAmi bheSajam // 26 // AsyasyopadehamAdhuyya bhvtH| sa ca hRdayaM styAnaM sAndramiva mnyte| stimitaM nizcala vivaddhaM guru ca udaraM mnyte| duSTo vikRta eva madhura ugAraH / bhinnaJca AmaJca zleSmabhUyiSThazca guru ca varcastasya pravartanam / akRzasyApi dehapuSTasya daurblymaalsynyc| kaphAtmake grahaNIgade bhvti| iti kaphajagrahaNIgadalakSaNam // 27 // - gaGgAdharaH-tahi kimetAvAneva grahaNIgada utAnyo'pi astItyata aahyshcetyaadi| vimAnasthAne rogAnIke'dhyAye pUrva yazcaturvidho jATharo'gniH uddiSTastatra samAnivaja trividhaM taM viSamatIkSNamandAgniM grahaNIdoSamRSayaH pracakSate // 28 // gaGgAdharaH-tribhya eva ceti yaduktaM tat tridossjgrhnniiroghetulinggaanyaahpRthgityaadi| vAtAdigrahaNIgade nirdiSTAnAM kaSAyakatiktatyAdi-vAtagrahaNIgadahetu- kaTujINetyAdipittagrahaNIgadahetu - gurcatisnigdhetyAdikaphagrahaNIgadahetUnAM samAgame melane tridoSaM grahaNIgadahetuM nidishet| tathA tasyAnnaM pacyate duHkhamityAdi-vAtagrahaNIgadaliGga-so'jIrNamityAdipittacakrapANiH-guddhityAdinA kaphajagrahaNImAha / daurbalyaM balahAniH // 27 // cakrapANiH-yazcAgnirityAdizlokaM kecit vaizeSikagrahaNIdoSavyatiriktadoSatrayajagrahaNIrogAntanivezanaprasaGgata iti darzayati iti kRtvA anArSa vadanti, kintu tacApIti padenAgnimAnyAdInAM prAkRtAnAM sAmAnyAda grahaNIdoSAbAdhe sati na kiJcidvirodhaM pshyaamH| sAmAnyaprahaNIdoSe'pi agnimAnyAdaya uktA iti drshitmev| samavarjamiti samaprakRtipuruSAgnibarjam // 28 // 29 // For Private and Personal Use Only
Page #708
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 15 adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / grahaNImAzritaM doSaM vidagdhAhAramUrcchitam / saviSTambhaprasekArtti vidAhArucigauravaiH // AmaliGgAnvitaM jJAtvA sukhoSNanAmbunoddharet / phalAnAM vA kaSAyeNa pippalosarSapaistathA // lInaM pakAzayasthaM vApyAmaM khAvyaM sadopanaiH / zarIrAnugate sAme rase laGghanapAcanam // vizuddhAmAzayAyAsmai paJcakolAdibhiH zRtam / dadyAt peyAdi ladhvannaM punaryogAMzca dIpanAn // 30 // jJAtvA tu paripakkAmaM mArutagrahaNIgadam / dIpanIyataM sarpiH pAyayetAlpazo bhiSak // 2637 grahaNogardA liGga-tasyAnnamityAdikaphagrahaNogada liGgAnAM samAgame tridoSaM grahaNIgadaliGgaM nirdizet / ataH paraM bheSajaM vakSyAmi // 29 // gaGgAdharaH- tatrAdau grahaNIdoSasya AmatAdilakSaNamAha - grahaNImityAdi / grahaNImAzritaM doSaM mandAgninA vidagdhAhAramUrcchitaM viSTambhAdibhirAmaliGgAvitaM jJAlA sukhoSNeNAmbunA uddharet vAmayet / tathA pippalIsarSapakalkasahitena madanasya phalAnAM vIjakaSAyeNa vA uddharet vAmayet / pakAzayasthaM iti vApyAmaM viSTambhAdibhirzAlA sadIpanaH paJcakolAdibhiH saha virecanena strAvyam | zarIrAnugate sAme rase laGghanaM pAcanazca kAyyam / vizuddhAmAzayAya vamanena AmAzayazuddhAya asmai puMse paJcakolAdibhirdIpanaiH zRtaM peyAdi ladhvannaM dadyAt / punardIpanayogAMzca dadyAt // 30 // gaGgAdharaH - jJAtvetyAdi / paripakkAmaM jJAtvA mArutagrahaNIgadaM janaM dIpanIya For Private and Personal Use Only cakrapANiH - grahaNImAzritamityAdau doSamati sAsAnyavacanAt vAtAdInAM trayANAmapi grahaNam / AmasyApakasya liGgaranvitamiti AmaliGgAnvitam / phalAnAmiti madanaphalAnAm / lInamityanutkliSTam / pakvAzayasthamiti adhogatatvena pakvAzayasamIpagatam / strAvyamiti virecanIyam / sadIpanairiti dIpanadravyasaMyuktairvire vanaprayogaH / zarIrAnugate iti zarIravyApake / sAme rase iti apakve rase / AmazvAkhApakarUpa eva iSTaH, AhArarasasya rasasambandhena zarIravyApakatvAt / laGghanamanazanam / pAcanaM yavAgvAdi / vizuddhAmAzayAya ityatra vizuddhirhi virecanalaGghanairyathAyogyatayA jJeyA // 30 //
Page #709
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2638 crk-sNhitaa| [grahaNIdoSacikitsitam kiJcitsandhukSite cAgnau saktaviNamUtramArutam / dvAhaM trAhaM vA saMsnihya khinnAbhyaktaM nirUhayet // tata eraNDatailena sarpiSA tailvakena vaa| sakSAreNAnile zAnte srastadoSaM virecayet // zuddhaM rukSAzayaM jJAtvA sarvazazcAnuvAsayet / dIpanIyAmlavAtaghna-siddhatailena mAtrayA nirUDhazca viriktaJca samyak cApyanuvAsitam / ladhvannaM pratisaMbhuktaM sarpirabhyAsayet punaH // 31 dvipaJcamUlyau saralaM devadAru sanAgaram / pippalI pippalImUlaM citrakaM hastipippalIm // zaNavIjaM yavAn kolAn kulatthAna suSavIstathA / pAcayedAranAlena dadhnA sauvIrakeNa vA // pippalyAdidazakayutaM sarpiralpazaH pAyayeta / tataH kizcitsandhukSita dIpte'nau saktavir3AdikaM taM naraM dvagrahaM haM vA saMsnihya tataH svedayikhA tailAdisnehAbhyaktaM niruuhyet| tato nirUhAnantaraM zAnte'nile sastadoSa sthAnAccyutadoSaM taM naram eraNDatailena sakSAreNa tailbakena sarpiSA vA virecayet / evaMzuddhaM taM naraM rukSAzayaM jJAkhA sarvazazcAnuvAsayet iti| yadi sarvazo rukSAzayatA na syAt tadA naanuvaasyet| yenAnuvAsayet tdaah-diipniiyetyaadi| dIpanIyadazakaM pippalyAdikam amlaM tintiDIkAdi vAtaghna vRhatpaJcamUlyAdikaM, taH kalkaiH siddhatelena maatryaanuvaasyediti| evaM nirUDhazca viriktazca samyaganuvAsitaJca grahaNIdoSAnvitaM naraM laghvannaM pratibhojita punaH sarSirabhyAsayet // 31 // gaGgAdharaH-tat srpiraah-dvipnycetyaadi| dve paJcamUlyau dshmuulii| suSavI kRSNajIrakam / dazamUlyAdIni dvAviMzatiM pratyekaM samAMzena milikhA cakrapANiH-dIpanIyayutamiti pddvirecnshtaashritiiyoktdiipniiygrhnnm| snehenAbhyaktamiti snehAbhyaktam / srastadoSamiti nirUheNa srastadoSam // 31 // cakrapANiH-ve paJcamUle ityAdau surabhisvarasaH jalasthAnIye AranAlAdikvAthyaJca militvA * surabhIstathA iti cakraSTataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #710
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 15 adhyAyaH]] 15za adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2636 caturbhAgAvazeSeNa pacet tena ghRtAr3hakam / khajiMkAyAvazUkAkhyo kSArau dattvA tu yuktitaH // saindhavodabhidasAmudra-vir3AnAM romakasya ca / sasauvarcalapAkyAnAM bhAgAn dvipalikAn pRthak // vinIya cUrNitastismAt pAyayet prasmRtaM budhH| karotyagnibalaM varNa vAtaghnaM bhaktapAcanam // 32 // ___ dazamUlAya ghRtm| vASaNatriphalAkalke vilvamAtre gur3At ple| sarpiSo'STapalaM pattavA mAtrAM mandAnalaH pibet // 33 // RSaNAdya ghRtm| dvaatriNshcchraavmitaani| AranAlena caturdoNena danA vA caturdoNana sauvIrakeNa vA catudroNena paacyet| caturbhAgAvazeSeNa catuHSaSTizarAveNa tena kAthena ghRtAdakaM Sor3azazarAvaM pcet| pakce pUte tatra svarjikAkSArayavakSAgai yuktito dvipalAt kiJcinnAnau saindhavAdInAM pRthak dvipalikAn bhAgAn carNitAn vinIya kalkIkRtya dattvA pcet| pAkyaM lavaNaM pAMzuja lavaNam / tasmAt pakAt ghRtAt prasRtaM paladvayaM budhaH pAyayediti / budha ityuktyA yathAbalaM pAyayediti khyApitam / shessmaashiiH| dazamUlAdya ghRtam // 32 // gnggaadhrH-traapnnetyaadi| trikaTutriphalayomilikhA vilvamAtre palamAtra kalke guDAcca pale kalke ghRtasya aSTapalaM dvAtriMzatpalajale paktvA mAtrAM mandAnalaH pibet / RSaNAdya ghRtam // 33 // droNaM mAnaM grAhyam / kSArau dattvA ca yuktita iti anena kSArayoranalpamAnatvamucyate, kintu prakSepyAnyatamalavaNamAnena pRthak kSArau deyau| yuktita ityanena yogye kAle kSArayogamAha / sa ca yogyakAlaH ghRtAvatAraNakAla ev| yadAha jtuukrnnH| dazamUlaM paJcakolaM kulatthaM surabhi thavam / zaNavIjaJca kolaJca sAdhayet kAlikena tu| danA sauvIrakeNaiva tena pakve ghRtAr3hake / dvau kSArau saptalavaNaM dApayet dviplaanvitm| audidamutkAra utkaarikaalvnnm| romakaM rumAbhavaM, pAkyaM pAkajam // 32 // cakrapANiH-aSTapale ghRte vilvamAta iti palamAne klke| aSTapalamAnamevAna sarpiH paktavyam maharSivacanena phaladAyitvAt // 33 // For Private and Personal Use Only
Page #711
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2640 crk-sNhitaa| grahaNIdoSacikitsitam paJcamUlAbhayAjAjI-pippalImUlasaindhavaiH / viDaGgASaNazaTI-rAsnAdAradvaya tam // zuktena mAtuluGgasya svarasenA kasya c| zuSkamUlakakolAmbu cukrikA dADimasya ca // tkrmstusuraamnndd-soviirktussodkH| kAlikena ca tat pakkamagnidIptikaraM param // zUlagulmodarazvAsa-kAsAnilakaphApaham / savIjapUrakarasaM siddhaM vA pAyayeda ghRtam // tailamabhyaJjanArthazca siddhametaH pradApayet / eteSAmauSadhAnAM vA pibeccUrNa sukhAmbunA / / vAtazleSmAvRte sAme kaphe vA vaayunoddhte| dadyAccUrNa pAcanArthamagnisandIpanaM param // 34 // paJcamUlAdya ghRtaM tailaM cUrNazca / gnggaadhrH-pnycmuuletyaadi| vRhatpaJcamUlAdikSAradvayAntaH kalkai tAt pAdighRtasamAnena zuktena mAtuluGgasvarasena Adrakasya ca svrsen| zuSkamUlakAdInAM militAnAM kAthena ghRtsmen| tatra ambu bAlakam / cukrikA cAGgerI daaddimlk| takreNa ca ghRtasamena mastunA surAmaNDena sauvIrakeNa dhAnyAmlana tuSodakena satuSayavakRtena kAJjikena ghRtasamena tada ghRtaM pkkmgnidiiptikrmityaadyaashiiH| (paJcamUlAdighRtam / ) savIjapUrakarasaM ghRtAccaturguNena mAtuluGgarasena saha taiH kalkaiH taizca dravaiH siddhaM ghRtaM vA pAyayet / puurvoktaashii| paJcamUlAdibhiruktareteH siddhaM tailamabhyaJjanArtha prdaapyet| iti| vIjapUrakakharase ca taH kalkaistai vaizca siddhaJca tailaM zeyaM tadanantarametairityuktakhAt / (paJcasvarase mUlAditailaM vIjapUrakatalaJca / ) etessaamityaadi| paJcamUlAdInAM cakrapANiH-paJcamUlAdha zuktAditayodazadavANAM pratyeka snehasamatvam / savIjapUrakarasa. mityatrApi paJcamUlyAdIni klktvenecchnti| kiMvA pUrvameva ghRtaM vIjapUrarasasaMyukta peyamityarthaH / selamityAdau etaiH paJcamUlyAdibhiH siddhaM talaM tathA eteSAmeva kalkoktAnAM paJcamUlyAdInAM For Private and Personal Use Only
Page #712
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 15za adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2641 majatyAmA gurutvAda viT pakkA tUtnavate jle| vinAtidravasaMghAta-zaityazleSmapradUSaNAt // parIkSyaivaM purA sAmaM nirAmazcAmadoSiNam / vidhinopAcaret samyak pAcanenetareNa vA // 35 // citrakaM pippalImUlaM dvau kSArau lavaNAni ca / vyoSaM hijamodAJca cavyaJcaikatra cUrNayet // kSAradvayAntAnAM cUrNa mukhAmbunA piveda yogyakhAnna tu zuktAdInAmihAnuttireteSAmiti padena carNakhAsambhavAt / paJcamUlAdha ghRtaM tailaM cUrNazca // 34 // gaGgAdharaH-vidagdhAhAramUrchitatvena grahaNyAzritadoSasya viSTambhAdinA liGgena AmaliGgamuktam / sampati grahaNIdoSiNo viddaamkhlkssnnmaah-mjjtiityaadi| grahaNIdoSavatAmAmA viT gurukhAjale kSiptA mjjti| pakA tu vid atidravAdibhivinA jale utplvte| atidravasaMghAtagaityazleSmapradUSaNAt pakApi jale mjjti| purA tvevaM sAmaM nirAmazca parIkSya tatrAmadoSiNaM vidhinAmapAkavidhinA samyakpAcanena auSadhena upaacret| nirAmazca punaH itareNa saMzamanenopAcaret // 35 // gaGgAdharaH-tatra paacnyogmaah-citrkmityaadi| citrakamUlAdicavyAntaM cUrNa bAtazleSmAvRte grahaNIgade tathA sAme grahaNIgade kecit sAme purISa iti vadanti / bhAmaJca anekavidhamAha / yahacyate- 'AmamannarasaM kecit kecit tu malasaJcayam / prathamaM doSadRSTiJca kecidAmaM prcksste'| bhojo'pyAha-'AmAzayasthaH kaayaagnedaurblyaadvipaacitH| Adha bhAhAradhAturyaH sa Ama iti sNjnyitH|' bhadraseno'pyAha-evamAmAzaye'pyannaM bahu samyaka na jiiyNti| cIyamAnaM tadevAnna kAlenAmatvamApnuyAt' ityaadi| tadihApi tavacanaprAmANyAda vyavasthA kartavyA // 34 // cakrapANiH-sAmabhirAmagrahaNIgadajJAnArtha sAmanirAmavilakSaNamAha-majatotyAdi / AmAt gurutvAditi AmAhitagurutvAt / pakka ti AmanirAmayoH dvayorapi AmapakkalakSaNayoH apvaadmaahvinaatidvvetyaadi| atidvatvAt AmApi plvte| atisaMhatatvAt pakkApi mjti| zaityazleSmapradUSaNAt pakvApi nimjti| nanu saviSTambhaprasekArtItyatra sAmasya lakSaNamuktam, kimanena sAmatAlakSaNena punaruktena ? ucyate, vAtakaphAdhikArAt taduktaM idaJca vijJAnArthamuktam iti vishessH| parIkSyetyAdau nirAmaM vA sdopinnmiti| AmadoSazabdena grahaNIdoSo nAnyatra abhipretaH // 35 // cakrapANiA-citrakamityAdI lavaNAni cetyasa kapijalAdhikaraNanyAyema lavaNakSayamicchanti 369 For Private and Personal Use Only
Page #713
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2642 crk-sNhitaa| grahaNIdoSacikitsitama gur3ikA mAtuluGgasya dADimasya rasena vaa| kRtA vipAcayatyAmaM dIpayatyAzu cAnalam // 36 // citrakAdyA gudd'ikaa| nAgarAtiviSAmusta-kkAthaH syaadaampaacnH| mustAntakalkaH pathyA vA nAgaraJcoSNavAriNA // devdaaruvcaamustaa-naagraativissaabhyaaH| vAruNyAmAsutAstoye koSNe vAlavaNAH pibet // barcasyAme sazUle ca pibeda vA daaddimaambunaa| vir3ena lavaNaM piSTaM vilvaM citrakanAgaram // sAme vA sakaphe vAte koSThazUlakara pibet / klingghinggtivissaa-vcaasauvrclaabhyaaH|| pratyeka samam ekatra cUrNayet / tacUrNa mAtuluGgasya rasenAmladADimasya rasena vA maI yikhA gur3ikA kRtA bhakSitAmaM pAcayatIti / citrakAdyA gur3ikA // 36 // gnggaadhrH-naagretyaadi| nAgarAditrayasya kAtha ekyogH| mustAntAnAM teSAM nAgarAdInAM trayANAM kalko dvitiiyH| pathyA cUrNitevoSNavAriNA pItA AmapAcanIti tRtiiyH| nAgaraJca cUrNitamuSNavAriNA pItamAmapAcanamiti caturthaH / devadArviti / devadAdiyo'bhayAntA vAruNyAM saMsthitAH kAlenAsutAH jAtasandhAnAH pivedaampaacniiH| koSNe toye vA AsutA jAtasandhAnAH alavaNA ISatsaindhavayuktAH pibet / vrcsiityaadi| Ame sazUle ca vacasi dADimavakakAthena tAH abhayAntAH cUrNitAH pibet / vir3enetyAdi / vilvamAma citrakamUlaM nAgaraJca trayaM piSTaM vir3ena lavaNena lavaNaM kRtA sAme sakaphevA vAte koSThe zUlakare pivet| kaliGgamindrayavaH / kaliGgAdyabhayAntAn carNi tAn kintu aniyate sa nyAyo bhavati iha tu paJcalavaNAnAM prAdhAnyena dIrgha jIvitIye nirdiSTatvAt paJcalavaNasyaiva svazatyorapAdanasvAt pancaiva lavaNAni grAhyANi // 36 // cakrapANiH-mustAntakalaka iti uktanAgarAdikalka ityrthH| cUrNAni kRtvA pippalI. For Private and Personal Use Only
Page #714
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 15za adhyAyaH ! cikitsitasthAnam / 2643 chogranthileSu peyamuSNena vaarinnaa| pathyAsauvarcalAjAjI-cUrNa maricasaMyutam // pippalImUlamabhayAM vacA kaTukarohiNIm / pAThAM vatsakavIjAni citrakaM vizvabheSajam // pibeniHkvAthya cUrNAni kRtvA coSNena vaarinnaa| pittazleSmAbhibhUtAyAM grahaNyAM zUlanuddhitam // sAme sAtiviSaM vyoSaM lavaNakSArahiGgamat / niHkvAthya pAyayeccUrNa kRtvA vA koSNavAriNA // 37 // pippalI nAgaraM pAThAM zArivAM vRhatIdvayam / citrakaM kauTajaM vIjaM lavaNAnyatha paJca ca // taccUrNa sayavakSAraM ddhyussnnaambusuraadibhiH| pibedagnivivRddhArtha koSThavAtApahaM nrH|| 38 // pippalyA cnnm| maricaukuJcikAmbaSThA-vRkSAmlakur3avAn pRthak / dazAmlavetasapalAnImAMzvApi palAMzikAn // kalA uSNena vAriNA pibet chayAdiSu pathyAdimaricAntaM cUrNamuSNena vAriNA pibet| pippliimuulmityaadi| pippalImUlAdi-vizvabheSajAntaM nikAthya pibet athavA cUrNa kRkhA uSNavAriNA pibediti / iti pippalyAdi. dazakam / grahaNyAM nADyAM pittazleSmAbhibhUtAyAM zUlanut zUlaprazamanaM hitam iti| sAma ityaadi| sAme pittazleSmadoSe ativiSAsahitaM vyoSaM nikAthya lavaNakSArahiGyuktaM pibedathavA cUrNa kalA koSNavAriNA pibet // 37 // gnggaadhrH-pippliimityaadi| pippalyAdIni yavakSArAntAni carNa kalA dadhyAdyanyatamena naraH pibet / pippalyAdya cUrNam // 38 // ... gnggaadhrH-mricetyaadi| aukuJcikA kRSNajIrakaH / maricAdInAM pratyeka mUlAce vamAdIni pivedityanuvartate / sAme doSe sati pippalImUlAdiSu ativiSAdi prakSipya pUrNa kattavyamityarthaH / surAdibhirityava surAzabdena kAJjikasauvIrAdigrahaNam // 37 // 38 // : For Private and Personal Use Only
Page #715
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [grahaNIdoSacikitsitama 2644 crk-sNhitaa| sauvarcalaM vir3a pAkyaM yavakSAraM sasandhavam / zaTIpuSkaramUlAni hiGga hiDnuzirATikA // tatsarvamekataH sUkSmaM cUrNaM kRtvA prayojayet / hitaM vAtAbhibhUtAyAM grahaNyAmarucau tathA // 39 // maricAya cuurnnm| caturNA prasthamamlAnAM tryUSaNasya palatrayam / lavaNAnAJca catvAri zarkarAyAH palASTakam // taccUrNa zAkasUpAnna-rAgAdiSvavacArayet / kAsAjIrNArUcizvAsa-hRtpANDAmayazUlanut // 10 // kur3avamamlavetasapalAni dsh| imAn vakSyamANAn sauvarcalAdIna api palAMzikAn nIkhA tatsarvamekataH sUkSmacUrNa kRSA prayojayet ddhyaadibhiH| vAtAbhibhUtAyAM grahaNyAM hitaM tathA'rucau c| atra pAkyaM pAMzujalavaNam / hiDazirATikA hiDapatrI / hiGgapatrI veNapatrI nAr3I hiGguzirATiketi pyyoyaaH| loke veNupAtanAmavanajavizeSaH / maricAdya cUrNam // 39 // gnggaadhrH-cturnnaamityaadi| caturNAmamlAnAmamlavetasavRkSAmlakoladAr3imAnAM prasthaM pratyekantu kur3avamAnaM svarasam aSaNasya / pratyekaM palaM militasya palatrayam / lavaNAnAJca caturNA saindhavasauvarcalavir3obhidAnAM pratyekamekapalaM mililA cakhAri palAni / zarkarAyAH palASTakamiti / tatsarvamekIkRtya saMzoSya carNa kalA zAkAdiSvavacArayet / ityavacAraNacUrNam // 40 // cakrapANi:-caturNA prasthamamlAnAmityata caturamlaM vRkssaamlaamlvetsdaaddimbdrruupmaahuH| anye tu cavyatvagityAdiprayogavakSyamANakapitthacukrikAvRkSAmladADimAnAM gnnmaahuH| santAntare tu "vRkSAmlaM mAtuluGgAmlaM bdrshcaamlvetsm| caturamlamidaM proktaM paJcAmlantu sadADimam" ityuktm| khUpapaNAca palatayamiti militAt pllym| rAgaH kapityAdidvyakRto gyaanavizeSaH // 39 // 40 // For Private and Personal Use Only
Page #716
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2645 15za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / cavyatvapippalImUla-dhAtakIvyoSacitrakAn / kapitthAmbaSThakohasti-pippalIvilvazAlmalam // zilodbhadaM tathAjAjI piSTA badarasammitAm / ghRtena bharjitAM dadhnA yavAgU sAdhayeda bhiSak // rasaiH kapitthacukrokA-vRkSAmlerdADimasya ca / sarvAtisAragrahaNI-rogArzanIhanAzinIm // 41 // paJcakolakayUSazca mUlakAnAJca sossnnH|| snigdho dADimatakAmlo jAGgalaH saMskRto rsH|| kravyAdasya rasaH zasto bhojanArthe sadIpanaH / takrAranAlaM pAnAthaM mayaM vAriSTameva vA // 42 // - gnggaadhrH-cvyetyaadi| ambaSThakI paatthaa| vilvshlaadH| zAlmalaM shaalmliivessttm| zilodabhedaM shaalinycH| sAmoSadhi badarasammitA kolaparimANAM piSTvA kalkaM dattvA kSudrataNDalAn yavAgUmamibalApekSayA maNDapeyAvilapyanyatamAM catudazaguNapar3a guNacatugu NadadhanA paktvA ghRte bharjitAM sAdhayet / evaM kapittharasena cukrIkArasena ca vRkSAmlarasena ca dADimAmlarasena ca tathaiva yavAgU sAdhayediti paJcayavAgRvidhAnam / yavAgUH // 41 // - gnggaadhrH-pnyckolketyaadi| paJcakolasya kalkasAdhyo vA kAthasAdhyo vA mugAdiyaSaH soSaNaH smricH| mUlakAnAM zuSkANAM kAthakalkAnyatareNa sAdhitaH soSaNazca mudgAdInAM yuussH| jAGgalo rasaH hariNAdimAMsarasaH dADimarasatakrAbhyAM kRtAmlo ghRtena snigdho maricalavaNAdinA sNskRtH| evaM kravyAdamAMsasya rasaH maricAdivahnidIpanadravyasAdhito grahaNIdoSavatAM bhojanArthe uktayavAgUbhojanArthe zasto bhvti| pAnArthe takramAranAlaM madhamariSTaM vA zastamiti // 42 // ... cakrapANiH-cavyetyAdau zAlmalaM zAlmalIveSTakam / zilobhavaM shailjm| cukrikA cAGgerI // 4 // cakrapANiH-sopaNa iti samaricaH // 42 // For Private and Personal Use Only
Page #717
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2646 crk-sNhitaa| [grahaNIdoSaJcikitsitam grahaNIdoSiNAM taka dIpanaM grAhi lAghavAt / pathyaM madhurapAkitvAnna ca pittaprakopaNam // kaSAyoSaNavikAzitvAda raukSyAcApi kaphe hitam / vAte svAdvamlasAndratvAt sadyaskamavidAhi tt|| tasmAt takraprayogA ye jaTharANAM tathArzasAm / vihitA grahaNIdoSe sarvazastAn prayojayet // 43 // yamAnyAmalakaM pathyA maricaM tripalAMzikam / lavaNAni palAMzAni paJca caikatra cUrNayet // gaGgAdharaH-tatra takrasya vishessmaah-grhnniityaadi| lAghavAt takraM grAhi / grahaNIdoSiNAM vahnidIpanaM madhurapAkilAt pathyam / na ca pittaprakopaNam / tarhi kiM kaphavarddhanaM madhurapAkilAdityata aah-kssaayetyaadi| kaSAyAdiguNAH kaphaguNavirodhinaH, tasmAt takraM kaphe hitaM prAga vikaaraat| vikAzI trikazatyeva sandhibandhaM vimokssynniti| vipAke madhurarasena pittaM zamayati / tadi cAmlatvena prathamaM kiM pittaprakopaNaM takaM kaSAyakhAda vAtaprakopaNamityata Aha-vAta ityAdi / svAdvamlasAndrakhAt vAte hitam / tadamlamapi sadyaskaM na vidAhi bhavati tena na pittprkopi| viruddhaguNasamavAye bhuuysaa'lpmvjiiyte| tena rakSakaSAyau vAtavarddhanau svAdvamlasAndrA guNA bhUyAMso'vajayanti na vAtaM varddhayati kaSAyaraukSyam / kaSAyoSNavikAziraukSyaguNairavajitAH svAdvamlasAndrA na karpha varddhayanti, amloSNavikAziguNAH kaSAyasvAdusAndraguNairmadhurapAkeNa cAvajitAH pittaM na vrddhynti| prAguktaM-rasaM vipAkastau vIrya prbhaavstaanypohti| iti| tasmAt jaTharANAmudarANAM tathA'rzasAM ye takramayogA vihitAstAMstakraprayogAna grahaNIdoSe sarvazaH prayojayet iha cAha // 43 // gnggaadhrH-ymaaniityaadi| yamAnyAdikaM pratyekaM triplaaNshikm| paJca cakrapANiH-mahaNItyAdinA takraguNavidhAraNaM madhurapAkitvAt na ca pittprkopnnm| amlatvAta pittaprakopaNe prApte madhurapAkitayA pittaM na prakopayati / sadyaskam avidAhIti sayo mathitameva taka pacyamAnAvasthAyAM na vidAhakRda bhvti| kiJcitkAlasthitantu vidAhi bhavatyeva // 13 // For Private and Personal Use Only
Page #718
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir paza adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 2147 takrakaMsAsutaM jAtaM takrAriSTaM pibennrH| dIpanaM zophagulmArza-krimimehodarApaham // 44 // tkraarissttm| svasthAnagatamukliSTamagninirvApakaM bhiSak / pittaM jJAtvA virekeNa nihared vamanena vA // avidAhibhiAnnaizca lghubhistiktsNyutaiH| jAgalAnAM rasryadharmadAdInAM khaDairapi // dADimAmlaiH ssrpisskrdiipngraahisNyutaiH| tasyAgniM dIpayeccaNaH sapibhizcApi tiktakaiH // 45 // lavaNAni palAMzAni pratyekaM sarcamekatra cuurnnyet| tacUrNa takrakase SoDazazarAve prakSipya sthApayet, tat takrakaMsAsutaM takrAriSTaM bhavati-tat dIpanAdiguNaM naro grahaNIdoSI pibet / atra sthApanakAlAnuktau kAlamAnamAha" -snigdhe bhAjanake bhiSaga vinihitaM trIn vAsarAn sthaapyet| grISme toyadharAtyaye ca caturo varSAsu pusspaagme| SaT zIte'STadinAnyataH paramidaM jAtaM prayojyaM budhaiH" iti| takrAriSTam // 44 // ___ gnggaadhrH-pittgrhnniirogcikitsaavishessmaah-svsthaanetyaadi| svasthAnasthaM dravaM grahaNIrogakaraM pittamagninirvApakaM zAkhA bhiSaka virecanena nirharet / ukliSTaM zAlA vamanena nirhret| niha tya cAhArArtha yada deyaM tadAha-avidAhI. syaadi| avidAhibhilaghubhirannastiktasaMyutaiH tiktadravyakRtavyaJjanaH jAgalAnAM mAMsarasaiH mudrAdInAM yaSaiH khaDairanamlairdADimarasenAmlaimudrAdInAM yUSaiH sasarpiSkaH sarpiSi saMbhRSTaH prakSiptasarpiSkardIpanagrAhibhirmaricajIrakAdiyuktairAhArastasya viriktasya vamitasya cAgniM dIpayet / evaM cUNaiH tiktakaiH sarpirbhizca tasyAgni dIpayet // 45 // cakrapANiH-yamAnItpAdau kaMsa iti ADhakaM, jAtamiti amlarasatayA jAtam // 44 // cakrapANiH-vamanena vetyurddha gapittApekSayA jnyeym| sapirbhizcApi tiktakairityatra byAkhyArtha bahula vacanaM kiMvA kuSToktaM tiktaghRtadvayam anyacca tiktasAdhitaM ghRtamiti bahuvacanaM sAdhu // 45 // For Private and Personal Use Only
Page #719
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [grahaNIdoSacikitsitama 2648 crk-sNhitaa| [grahaNIdoSacikitsitam candanaM padmakozIraM pAThAM mULa kuTannaTam / SaDyanyAzArivAsphotA-saptaparNATarUSakAn // . paToloDumbarAzvattha-vaTaplakSakapItanAn / kaTukArohiNImustaM nimbaJca dvipalAMzikam // droNe'pAM sAdhayet pAda-zeSa prasthaM ghRtAt pacet / kiraattiktendryv-viiraamaagdhikotplaiH|| kalkairakSasamaiH peyaM tat pittgrhnniigde| tiktakaM yad ghRtaJcoktaM kauSThike tacca dApayet // 46 // candanAdya ghRtam / nAgarAtiviSAmustaM dhAtakI sarasAJjanam / vatsakatvak phalaM vitvaM pAThAM tiktakarohiNIm // pibet samAMzaM taccUNaM sakSaudra tnnddulaambunaa| paittike grahaNIdoSe raktaM yaccopavezyate // azIsyatha gude zUlaM jayeccaiva pravAhikAm / nAgarAyamidaM cUrNa kRSNAtrayeNa puujitm||47|| nAgarAyacarNam / .. . gaGgAdharaH-tatrAdau tiktkspiraah-cndnmityaadi| candanAdikaM pratyeka dvipalAMzikam apAM droNe paktvA sAdhayet pAdazeSam / tena ghRtAt prasthaM kirAtatiktAdibhirakSasamaiH kalkaH pacet / tat pakvaM ghRtaM pittagrahaNIgade peyam / evaM koSThike kuSThacikitsite yat tiktakaM paJcatiktaghRtAdikamuktaM tazca pittagrahaNIgade dApayet / candanAdya ghRtam // 46 // gnggaadhrH-cuurnnmaah-naagretyaadi| nAgarAdikaM pratyekaM samAMzaM cUrNa mizrayitvA taNDulAmbumadhubhyAM golayitvA pivet| nAgarAyacUrNam // 47 // cakrapANiH-kuTanaTaM kaivartamustakam, pakh granthA yacA, AraphotA asphuramallikA, kapItano gaI bhANDa iti khyAtaH // 46 cakrapANiH-nAgarAdha sakSaudramiti madhuprakSepayuktam / taNDulAgghunaiti taNDuladhAvanAgbunA For Private and Personal Use Only
Page #720
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 15zaM adhyAyaH cikitsitsthaanm| 264 bhUnimbakaTakAvyoSa-mustakendrayavAn samAn / dvI citrakAd vatsakatvaga-bhAgAn Sor3aza cUrNayet // gur3azItAmbunA pItaM grahaNa doSagulmanut / kAmalAvarapANDutva-mehArucyatisAranut // 48 // na bhUnimbAya cUrNam / vacAmativiSAM pAThAM saptaparNa rasAJjanam / shyonaakodiicykttngg-vtsktvgduraalbhaaH|| dArboparpaTakaM pAThAM yamAnIM madhuzigru kam / paTolapatraM siddhArthAn yUthikAM jAtipallavAn // jambAmravilvamadhyAni nimbazAkaphalAni c|| tadrogazamamanvicchan bhUnimbAdyana yojayet // 46 // gnggaadhrH-bhuunimbetyaadi| bhUnimbAdIn samAnAMzAn citrakAd dvau bhAgAvekadravyApekSayA vatsakasya kuTajasya khacaH Sor3aza bhAgAnekabhAgApekSayA cUrNayet / gur3azItAmbunA pItaM taccUgaM grahaNyAdinut / bhUnimbAdya carNam // 48 // gnggaadhrH-vcaamityaadi| zyonAkasya kaTuGgazabdena punaruktavAda bhAgadvayam, jambvAmravilvAnAM madhyAni zasyAni na tu vIjAni, nimbasya zAkaM patraM phalAni c| bhUnimbAyana yathoktamAnena vacAdInImAni prathamabhAgasamAni pratyekaM yojayet tadbhanimbAdicUrNavacanoktarogazamamanvicchan grahaNIdoSavAn nara iti // 49 // bhanye tu taNDalAda dviguNamambu taNDulena samaM cirasthitaM tat taraDulAmbu vdnti| kRSNAzrayeNa pUjitatvopadarzitam asya siddhayogatvaM dRzyate / kRSNAtreyaH punarvasuraminnAviti bodhyam // 47 // cakrapANiH-mUnimbAya guDyutaM shiitaambu| gur3azcAta mAdhuryApattimAto jJeyaH // 48 // cakrapANiH-vacAmityAdau zyonAkakaTaGgazabdAbhyAM dvAvapi zyonAko gRhyte| tadaH rogazamamanvicchamiti bhUnimbAdhaktagrahaNIdoSAdirogazAnti kAsan, bhUnimbAtha neti mUnimbAiyaktadavyagaNena yathoktamAnena yojayet vcaadiini| apare tu bhUnimbAce neti vacanena bhUnimbAyatagur3azItAmbupeyatAmatidizatIti vadanti // 49 // 370 For Private and Personal Use Only
Page #721
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir caraka sNhitaaH| prahaNIdoSacikitsitam kirAtatiktaM Sar3a granthA trAyamANA kaTutrikam / candanaM padmakozIraM dAtvik ktturohinnii|| kuTajatvakphalaM mustaM yamAnI devadAru ca / pttolnimbplaa-sauraassttrtivissaatvcH|| madhuziyozca vIjAni mULa parpaTakaM tathA / taccUrNa madhunA lehya peyaM madorjalena vA // hRtpANDugrahaNIroga-gulmazUlArucijvarAn / kAmalAM pANDurogaJca mukharogazca nAzayet // 50 // kirAtAdya cnnem| grahaNyAM zleSmaduSTAyAM vamitasya yathAvidhi / kaTamlalavaNakSAraistiktaizcAgniM vivarddhayet // palAzaM citrakaM cavyaM mAtuluGga hriitkii| pippalI pippalImUlaM pAThAdhAnyakanAgaram // kArSikANyudakaprasthe paktavA pAdAvazeSite / pAnArtha tat prayuJjIta yavAgU tazca sAdhayet // 51 // gAdharam-kirAtatiktamityAdi / dAyA'svak dA/laka kuTajasya vaka ca. phalazca paTolanimbayoH patraM saurASTrI mRt phttiikaarii| laka gur3asaka madhuziyo raktazobhAJjanasya viijaani| kirAtatiktAdIni samAni cUrNayikhA tacUrNa madhunA lehya madya jalena vA peyam / hRdityaadyaashiiH| kirAtAdha cUrNam // 50 // . gAdharaH-pittagrahaNIrogacikitsitamuktvA shlaissmikcikitsitmaahgrhnnyaamityaadi| yathAvidhi vamitasya zlaiSmikagrahaNIdoSavato janasya kadAdirasadravyaragniM vivarddhayet / agnivivrddhnyogmaah-plaashmityaadi| atra palAzaM zaTImUlaM mAtuluGgasya phalamadhyasthakezaram / eSAM militAnAM For Private and Personal Use Only
Page #722
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 15za adhyAyaH 2651 cikitsitasthAnam / zuSkamUla kayUSeNa kaulatthenAthavA punaH / kaTamlakSArapaTunA laghUnyannAni bhojayet // amlaJcAnupibet takra takrAriSTamathApi vaa| madirAM madhvariSTaM vA nigada sIdhumeva vA // 52 // droNaM madhUkapuSpANAM viDaGgazca tto'rddhtH| citrakasya tato'rddhazca tathA bhallAtakAr3hakam // kASikANi udakaprasthe paktvA pAdazeSaM pAnArtha tat pryunyjiit| tacodakarmaNDapeyAvilepInAmanyatamAM yavAgU sAdhayet // 51 // gaGgAdharaH-evaM maNDAdikrameNa labAhAreNAgniddhau bhojnaarthmaahshussktyaadi| kaTumlakSArapaTunA maricAdibhiH kaTunA kapityAdinAmlena yavakSArAdinA kSAreNa saindhavAdibhiH paTunA lavaNena zuSkamUlakasya kAthakalkayo ranyatareNa siddhena mudgAdiyUSeNa kevalena kaulatthena yUpeNa vA kaTAdinA laghUni raktazAlyAdInAmannAni bhojayet pItamaNDAdinA viddhAgni shlessmgrhnniiroginnmiti| tadanabhojanAnantaramamlaM tarka takrAriSTaM vA madirAM vA madhvariSTaM vA nigadasaMjJavA sIdhuM vo pibena tu jalaM pibet / takramamlaM prasiddha takrAriSTamuktaM madiga ca prasiddhA // 52 // . gnggaadhrH-tdvishessaanaasvaanaah-dronnmityaadi| madhukapuSpANAmArdrANAM droNaM catuHSaSTizarAvaM zuSkANAM dvAtriMzaccharAvaM tato'rddhataH Sor3azazarAvaM vihaoN zuSkalAdAr2yANAM nvkhaadyaugikkhaat| uktaM hi-"dravyANyabhinavAnyeva prazastAni kriyAvidhau / Rte gudd'ghRtkssaudr-dhaanykRssnnaaviddnggtH|" iti| citrakasya Ardrasya tato'rddhato'STazarAvaM zuSkasyAdrasya tu Sor3azazarAvameva / uktaM hi"zuSkadravyeSbidaM mAnaM dviguNaM tadvAdryoH" iti| zuSkasya tu citrakasya aSTazarAvameva tato'ddhato bhvti| tathA bhallAtakaphalasyAdakamaSTazarAvaM ckrpaanniH-grhnnyaamityaadi| sa tu pAnArtha kadamlakSArapaTuneti kadAdiyogAt (saMskRtaM zuSkamUlakayUSaM kaulatthayUSaM vA upayuJjIta na tu jalaM, tenaiva yUSeNa laghUnyannAni bhuJjIta / ) kaphagrahaNyAM sadyaskameva yadyapi kaSAyatvAt takramucitam, tathApi agnidIpanatayA amlameva takaM amlaJca anupibedityanenaivokam / nigadaM sIdhumiti nirdoSaM sIdhum // 50-52 // For Private and Personal Use Only
Page #723
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2652 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir caraka saMhitA | maJjiSThAtripalaJcaivaM tridroNe'pAM vipAcayet / droNazeSaJca tacchItaM madhvArddhAdakasaMyutam // elAmRNAlAgurubhizcandanena ca ruSite / kumbhe mAsasthitaM jAtamAsavaM taM prayojayet // grahaNIM dIpayatyeSa vRMhaNo'nilarogajit / zotha kuSThakilAsAnAM pramehANAJca nAzanaH // 53 // [ grahaNI doSa cikitsitam madhUkAsavaH / madhUkapuSpasvarasaM bhRtamarddhakSayIkRtam / kSaudrapAdayutaM zItaM pUrvvavat sannidhApayet // taM piban grahaNIdoSAn jayet sarvvAn hitAzanaH / tadvad drAceca kAzmarthya - svara sAnAsutAn pibet // 54 // AsavAH / For Private and Personal Use Only maJjiSThAyAstripalaca evaM sarvvamapAM tridroNe dvinavatyuttarazatazarAve pAcayet / droNazeSaM catuHSaSTizarAvAvaziSTaM tat kathitaM zItaM kRtvA madhuno'rddhADhakamaSTazarAvaM tatra dattvA elAdikalkena ghRtakumbhodare rUSite pralipte mAsaM sthApayet / mAsasthitaM jAtaM bhavati tamAsaraM tadannabhojanAdanu pAna prayojayet / sa ca madhUkAsavo grahaNImityAdyAzIH // 53 // gaGgAdharaH-- aparamAsavamAha - madhuketyAdi / Ardra madhUkapuSpaM kuhayitA svarasaH kAryyastaM svarasaM bhRtaM pakkamarddhakSayIkRtaM zItaM yadA tadA tatpakkasvarasasya caturthI madhu dattvA pUrvavat elAdikalka rUpite ghRtakumbhe mAsaM nidhApayet / taM laghvanabhojanAdanu pibana grahaNIdoSAn sarvvAn jayet / aparazcAsavamAha - tadvadityAdi / drAkSAdInAM pratyekaM svarasAn tadvadAsutAn pibet / drAkSAsvarasaM zRtamakSayIkRtaM zItIkRtaM tatpAdAMzamadhuyutam elAdikalkalipte ghRtakumbhe mAsaM sthApayet / ( drAkSAsavaH ) / evamikSusvarasam arddhazRtaM zItaM cakrapANiH - arddhakSayIkRtamiti pAkAdarddhAvaziSTaM kRtaM pUrvvavat sannidhApayediti elAdilipte kumbhe saMsthApayet / tadvaditi elAdilipravRhatkumbhasthAn // 53 // 54 //
Page #724
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 15za adhyAyaH / cikitsitasthAnam / durAlabhAyA dviprasthaM prasthamAmalakasya ca / muSTI citrakadantyodve prapraJcAbhayAzatam // caturdroNe'mbhasaH paktvA zItaM droNAvazeSitam / sagudvizataM pUtaM madhunaH kur3avAyutam // tadvat priyaGgoH pippalyA viGgAnAJca cUrNitaiH / kur3avaighRtakumbhasthaM pacAdUrddha pivennaraH // grahaNI pANDurogArzaH- kuSThavIsarpamehanut // svaravarNakarazcaiva raktapittakaphApahaH // 55 // dvipaJcamUlya rajanI - vIrarSabhakajIvakAn / pRthaka paJcapalAn bhAgAMzcaturdroNe'mbhasaH pacet // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2653 pAdAMzamadhuyutam elAdikalkaliptaghRtakumbhe mAsaM sthApayet / (ikSvAsavaH) / evaM kAzmayyasya gAmbhArIphalasya svarasaM pakkamarddhakSayIkRtaM zItIkRtaM pAdAMzamadhuyutam elAdikarUSite ghRtakumbhe mAsaM sthApayet / ( kAzmarthyAsavaH) / drAkSAkAmarthyayoH svarasAbhAve zuSkadrAkSAM zuSkagambhArIphalaM kAthavidhinASTaguNe jale paktvA caturthabhAgAvazeSitaH svaraso grAhyantaM pUtaM punararddhakSayIkRtaM paka zItaM pAdAMzamadhuyutamelAdikalkarUpite ghRtakumbhe mAsaM sthApayet / jAtaM tamAsavaM ladhvannabhojanAdanu pibet / ityAsavAH paJca // 54 // For Private and Personal Use Only gaGgAdharaH- aparaJcAsavamAha - durAlabhAyA ityAdi / durAlabhAyAH prasthadvayamAmalakasya prasthaM citrakamUlasya muSTiH palaM dantImUlasya muSTiH palamiti dve muSTI citrakadantyoH / pratyayaM paripUrNa vIrya bhayAzataM zatagur3akaM na tu zatamuSTiM pAnIyatvAdAsavasya / tat savrvvamambhacaturdroNe paktvA droNAvazeSitaM pUlA zItaM kRtvA gur3advizatapalasahitaM kur3avamitamadhuyutaM priyaGgaprabhRtInAM pratyekaM carNitaH kuvamitaiH sahitaM tadvat pUrvavadalAdikalka liptaghRtakumbhasthaM pakSaM jAtaM bhavati na tu mAsam / pakSAdUrddha naro ladhvannabhojanAdanu pibet / durAlabhAsavaH / / 55 // gaGgAdharaH- dvipaJcetyAdi / dve paJcamUlyau dazamUlI / vIrA zAlaparNI / cakrapANiH - citrakadantyormuSTI dve iti militvA dvipalam // 55 //
Page #725
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mlaasvH| 2654 crk-sNhitaa| prahaNIdoSacikitsitam droNazeSe rase pUte gur3asya dvizataM bhiSak / cUrNitAn kur3avALAMzAn dadyAcAtra samAkSikAn // priyaGgamustamaJjiSThA-viDaGgamadhukaplavAn / lodhra sAvarakaJcaiva mAsAddhaM taM pibet ttH|| eSa mUlAsavaH siddho dIpano raktapittanut / AnAhakaphahRdroga-pANDurogAgansAdanut // 56 // prAsthikI pippaloM piSTA gur3a madhyavibhItakAt / udakaprasthasaMyuktaM yavapalle nidhApayet // tasmAt palaM sujAtAt tu salilAJjalisaMyutam / pibet piNDAsavo hyaSa rogAnIkavinAzanaH // vastho'pyenaM pibenmAsaM naraH siddharasAyanam / / ichasteSAmanutpattiM rogANAM ye prakIrtitAH // 57 // .. pinnddaasvH| .. RSabha iSaha iti khyaatH| jIvako jiyAlA iti loke| eSAM pratyekaM paJcapalAn bhAgAn ambhasazcaturdoNe pacet droNe'vazeSe rase pUte purANaguDasya dvizatapalaM dattvA golayitA pUlA priyaGkAdInAM carNAn pratyekaM kur3avAddhAMzAn dvipalamitAn samAkSikAn dvipalamAkSikaJca ddyaat| sAvarakaM lodhaM paTTikAlodhra shvetvlklm| pUrvavadelAdikalkalipte ghRtakumbhe mAsaM sthApayet / mAsAduddha laghvannabhojanAdanu taM pibet| shessmaashissH| muulaasvH||56|| gnggaadhrH-praasthikiimityaadi| pippalIprasthaM zarAvadvayaM piSTA madhyAkRtivibhItakAda guI gur3akaM prAsthikamapiSTvA gudd'kvcnaad| dvayametadudakamasthasaMyutaM (madhyAkRtivibhItakAt prasthaM guDaM gur3asya prAsthikamapi trayametadudakAsthasaMyutaM) yavapalle sataNayavarAzau nidhaapyet| mAsasthitAt sujAtAt tasmAt piNDAsavAt palaM salilAJjalisaMyutaM pibet / eSa piNDAsavo rogAnIkavinAzana ityaadi| piNDAsavaH / / 57 // cakrapANiH-prAsthikImityAdau pippalIguDavibhItakamajA pratyeka prasthaH // 56 // 57 // For Private and Personal Use Only
Page #726
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2655 15 adhyAyaH] cikitsitasthAnam / nave pippalimadhvAkte kalase gurudhuupite| madhvAdakaM jalasamaM cUrNAnImAni dApayet // kur3avAI vir3aGgAnAM pippalyAH kur3avaM tthaa| cAturthikAMzAM tvakkSIrI kezaraM maricAni ca // tvgelaaptrkshttii-krmukaativissaaghnm| harevelukatejobA-pippalImUlacitrakAn // kArSikAMstaM sthitaM mAsamata Urddha prayojayet / mandaM sandIpayatyagniM karoti viSama samam // hRtpANDugrahaNIroga-kuSTArzaHzvayathujvarAn / vAtazleSmAmayAMzcAnyAn madhvariSTo vyapohati // 8 // mdhvrissttH| samUlAM pippalI kSArau dvau paJca lavaNAni c| mAtuluGgAbhayArAsnA-zaThImaricanAgaram // gaGgAdharaH-madirAvizeSAnAsavAnuktvA madhvariSTamAha-nava ityaadi| pippalIkalkamadhubhyAmabhyakte nave mRnmaye kalase'gurudhUpite madhuna AdakaM Sor3azazarAvaM jalasamaM SoDazazarAvajalamekIkRtya tatremAni cUrNAni dApayet / vijhAnAM cUrNitAnAM kur3avArddha pldvym| pippalyAzcUNitAyAH kur3avaM catuHpalam / bakSIrI vaMzalocanAM caturthikAMzAM palAMzAm / kezarAdInAM kArSikAn / tatra dattvA mAsaM sthApayet / mAsAddha prayojayet / laghvanabhojanAdanu pAyayet / atra kramuko guvaakH| elukam elavAlukam / tejobA cvii| viSamamagni samaM kroti| madhvAriSTaH // 58 // 'gaGgAdharaH-anupAnamuktvA svataH pryogaanaah-smuulaamityaadi.| pippalI cakrapANiH- magha ityAdau tvagelAdInAM kArpikatvam // 58 // . cakrapANiH-samUlAM pippalomiti pippalI pippalImUlam // 55 // For Private and Personal Use Only
Page #727
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2656 grahaNIdoSacikitsitam crk-sNhitaa| kRtvA samAMzaM taJca NaM pibet prAtaH sukhaambunaa| kaphaje grahaNIdoSe balavarNAgnivarddhanam // 56 // etairevauSadhaiH siddhaM sarpiH peyaM smaarute|| golmikoktaM SaTpalakaM bhallAtakaghRtaJca yat // 60 // vir3a kAlotthalavaNaM (r) svarjikAyAvazUkajam / nidigdhikAM saptalAJca citrakaJceti dAhayet // saptakRtvaH tasyAtha kSArasyAdikena tu| Ar3hakaM sarpiSaH paktvA pibadagnivivarddhanam // 61 // kssaarghRtm| samUlAM pippaloM pAThAM cavyendrayavanAgaram / citrakAtiviSe hiGga zvadaMSTrAM kaTurohiNIm // vacAzca kArSikAn paJca-lavaNAnAM palAni c| ghRtataile dvikur3ave dva prasthe dadhna eva ca // pippalImUlaJca mAtuluGgamiha cuurnnkhaanmuulm| samAMzaM sarca taccarNa kutA mukhAmbunA prAtaH pivet / kaphaja ityAdyAzIH / pippalyAyacUrNam // 59 // ... gnggaadhrH-etairityaadi| etaH pippalIpippalImUlAdibhiroSadhaiH kalkaiH kAryazca siddhaM sarpiH samArute kaphaje grahaNIgadai prAtaH pibat / gulmacikitsitoktaM SaTpalakaM ghRtaM bhallAtaghRtaJca yadukta tacca samArute kaphaje pibet // 6 // - gadAdharaH-vir3a mityaadi| viDaM viTalavaNaM kAlotthalavaNaM kAlalavaNaM samalAM carmakaSAm / etAni samAMzAni nidigdhikAdIni trINi dAhayet / bhasmIkRtya vir3AdipratyekasamAni pratyekaM bhasma nIkhA SaDguNe toye saptakRtaH parisrAvayet / sa tasya tasya kSArodakasyAdikenASTazarAveNa sapiSa Ar3hakaM SoDazazarAvaM pattvA'gnivivarddhanaM pibet / kSAraghRtam // 61 // gnggaadhrH-smuulaamityaadi| pippalI pippalAmUlaJca vacAntAnyetAni cakrapANiH-bhallAtakaghRtaJca gulmoktamiti jJeyam // 60 // cakrapANiH-viDaM kAcoSalavaNamiti viDalavaNaM kAcalavaNam upalavaNaM kSAralavaNanceti // 6 // * viDaMkAcoSalavAmati paThati cakro vAgabhaTazca / - For Private and Personal Use Only
Page #728
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 15za adhyAyaH ...2657 cikitsitsthaanm| cUrNIkRtAni niHkvAthya zanarantargate rase ch| antardUmaM tato dagdhvA cUrNa kRtvA ghRtAplutam // khAdet pANitalaM tasmin jINe syaanmdhuraashnH| vAtazleSmAmayAn sarvAn hanyAda viSagarAMzca sH|| 62 // bhallAtakaM trikaTukaM triphalAM lavaNatrayam / antarddhamaM dvipalikaM gopurISAgninA dahet // sa kSAraH sarpiSA poto bhojye vApyavacAritaH / hRtpAgaDugrahaNIroga-gulmodAvartazUlanut // 63 // durAlabhAkarI ca saptapaNaM savatsakam / SaDgranthAM madanaM mUvIM pAThAmAragvadhaM tathA // kArSikANi pazcAnAM lavaNAnAM pratyekaM palaM militAnAM paJca plaani| ghRtaM talaJca kur3avaM kur3avamiti dvikur3ave ghRttaile| dadhna eva ca dve prasthe aSTazarAvam / bacAntAni cIkRtya tatra dadhina ghRtatailayute nikAya niSpAcya rase zuSke'ntargate sti| tato haNDikAyAM prakSipya haNDikAmukhaM zarAveNa ruddhA dhRmanirgamanaM yathA na syAt tathA dagdhvA tatastacUrNa ghRtAplutaM kRtA pANitalaM karSa khAdet / tasminauSadhe jINe madhuradravyAzanaH syAt / vaatetyaayaashiiH| kssaarH||12|| ___ gnggaadhrH-bhllaatkmityaadi| lavaNatrayaM sauvarcalaM saindhavaM vir3aJceti / bhallAtakAdikaM dvipalikaM pratyekaM nokhA gopurISAminAnta maM dahet / sa kSAraH sarpiSA pItaH bhojye vyaJjanAdau vApyavacArito hRdrogAdinut syAt / kssaarH||63|| gnggaadhrH-duraalbhetyaadi| karaJjo gokrnyjH| vatsakaM kuTajakhaka / durAlabhAdonyAragvadhAntAnyetAni samAMzAni cUrNAni kulA sarvANi punaH cakrapANi:-khaNDIkRtAnIti khaNDa khaNDaM kRtaani| anupItarase iti nipIte rse| pANitalamiti krssH| madhurAzanatvamiha kSAraprayogayaugikatvAja jJeyam // 62 / 63 // * khaNDIkRtAni niHkvAthya anupItarase zanaiH iti cakravRttaH pAThaH / 371 For Private and Personal Use Only
Page #729
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2658 [ grahaNIdoSacikitsitama gomUtreNa samAMzAni kRtvA cUrNAni dAhayet / dagdhvA ca taM pibet cAraM grahaNyAM balavarddhanam // 64 // bhUnimbaM rohiNIM tiktAM paTola nimbaparpaTam / dahenmAhiSamUtreNa cAra eSo'gnivarddhanaH // 65 // kSAraH / caraka saMhitA // - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir haridrA kuSThaM citrakaM kaTurohiNIm / mustaJca chAgamRtreNa dahet cAro'gnivarddhanaH // 66 // kSArAH / catuHpalaM sudhAkANDAt tripalaM lavaNatrayAt / vArttA kIkuvaJcASTau dve citrakAt ele // gomUtreNa samAMzAni kRtvA dAhayet / grahaNyAmiti / kSAraH // 64 // gaGgAdharaH- bhUnimbamityAdi / tiktAM rohiNIM kaTarohiNIm / pratyekaM samAMgaM carNayitvA savvaM mAhiSamUtreNa samAnaM dahet / eSa kSAro'gnivarddhanaH / kSAraH / / 65 / / dagdhvA ca taM kSAraM balavarddhanaM pibet gaGgAdharaH- dve ityAdi / haridrAdvayAdimustAntaM pratyekaM samaM cUrNayitvA sabai chAgena mUtreNa samAnaM dahediti pUrveNAnvayaH / kSArAH // 66 // gaGgAdharaH- catuHpalamityAdi / sudhA snuhI tasyAH kANDAt zuSkAccUrNIkRtAt catuHpalaM lavaNatrayAt pratyekamekaikapalamiti tripalaM vArttAkIkur3avaM zuSkavAttA cUrNa kur3avam / akacciNitAdaSTau palAni citrakAcca he pale / cakrapANiH - gomUtreNa samAMzAnIti gomUtreNa militaM cUrNaM tulyam / asya ca pAnaM pUrvakSAravat sarpiSA jJeyam // 64 // cakrapANiH - mAhipamU leNetyAdinApi cUrNa samatvaM mAhiSamUlasya pUrvvaprayogadRSTatvAt // 65-66 // cakrapANiH - catuHpalamityAdau catuHpalaM sudhAkANDAt / triphalAlavaNAni ceti i For Private and Personal Use Only
Page #730
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 15 adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / dagdhAni vArttArase gur3ikA bhojanottarAH / bhuktaM bhaktaM pacatyAza kAsazvAsArzasAM hitAH // visUcikApratizyAya hRdrogaghnyazca tA matAH / ityeSA cAragur3ikA kRSNAtreye kIrttitA // 67 // kSAragur3ikA | vatsakAtiviSe pAThA duHsparzo hiGga citrakam / cUrNIkRtya palAzAnAM kSAre mUtrazTatai pacet // zrayase bhAjane sAndraM tasmAt kolaM sukhAmbunA / madya va grahaNIdoSe zophArzaH pANDumAn pibet // 68 // kSAraH / triphalAM kaTabhoM cavyaM vilvamadhyamayorajaH / rohiNIM kaTukAM mustaM kuSThaM pAThAJca hiGgu ca // 2656 etAni cUrNAni dagdhAni vArttAkurase gur3ikAH kRtA bhojanottarakAlamupayojanIyAH / bhuktaM bhaktamityAdyAzIH / kSAragur3ikA // 67 // gaGgAdharaH - vatsa ketyAdi / vatsakAdInAM samAMzAni cUrNIkRtya palAzAnAM kSAre gomUtraiH par3ha guNaiH zRte'dvaiziSTe saptadhA parisra te taccarNamAyase bhAjane pacet sAndraM yathA bhavati / sAndrIbhUtAt tasmAdoSadhAta kolaM pramANaM sukhAmbunA grahaNIdoSe pibet / tasmin roge zophAdimAnapi pibet / kSAraH // 68 // gaGgAdharaH- triphalAmityAdi / kaTbhoM kSudraTTakSazirISaH / freemadhyaM vilvaphalazasyam / ayorajo mAritajAritalauha cUrNam / rohiNIM kaTukAM kaTutriphalAlavaNarmilitvA catuHpalaM vadanti / dagdhAni vArtAkurase iti kSArabhUtAni, guTikA: karttavyAH // 67 // 68 // For Private and Personal Use Only * ityeSA kSAragur3ikA kRSNAtreyeNa kIrtti iti pAThastu na cakrasammataH na vA bAgabhaTasammataH /
Page #731
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2660 caraka saMhitA / madhukaM muSkakayava cArau trikaTukaM vacAm / vi pippalImUlaM kharjikA nimbacitrako || mUrvvAjamodendrayava-gur3a cIdevadAru ca / kArSikaM lavaNAnAJca paJcAnAM palikAn pRthaka // bhAgAn dani trikur3ave ghRtatailena mUrcchitam / antarddhamaM zanairdagdhvA tasmAt pANitalaM pibet // sarpiSA kaphavAtArzo- grahaNI pANDurogavAn / prIhamatragrahazvAsa- hikkA kA sakrimijvarAn // zoSAtisArazvayathu - pramehAn hRdayahAMstathA / hanyAt sarvvaviSANAJca nAro'yaM zamano varaH // jIrNe sarvA madhurairanIyAt payasA saha / eSa cAro mahAvIryaH kRSNa trayeNa bhASitaH // 66 // uu Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( grahaNIdoSa cikitsitam tridoSe vidhivada vaidyaH paJca karmANi kArayet / ghRtacArAsavAriSTAn dadyAccAgnivivarddhanAn // For Private and Personal Use Only kSAraH / rohiNIm / muSkakaM ghaNTApATalA kRSNapuSpA tasya kSAro yavakSArazva / triphalAdInAM kArSikaM paJcAnAM lavaNAnAM pRthak palikAn bhAgAn sarvvaM cUrNIkRtya trikur3ave sArddhazarAve dadhni ghRtatalena mUrcchitamekIkRtaM haNDikA nikSipya mukhaM ruddhA'ntarddhamaM dagdhvA taM kSAraM pANitalaM karSamANaM sarpiSA catuguNena AloDya pivet / tasmin pItauSadhe jIrNe sati madhuraM rasairvAzrIyAdathavA payasA sahAnIyAt / kaphavAtAzeH prabhRtimAn / ayaM kSAro hi plIhAdikaM hanyAt sadhaiviSANAJca varaH zamanaH / kSAraH // 69 // gaGgAdharaH - atha tridoSajagrahaNI rogacikitsitamAha - tridoSa ityAdi / cakrapANiH - viphalAmityAdau ghRtatailenetyasa dadhisAhacaryyAt ghRtatailasyApi militasya kuvalayam // 69 // cakrapANiH - vidoSe padmakamaNi zirovirecanamityatra deyameva vyatyAsAt tAM samastAmbeti
Page #732
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 15za adhyAyaH ] cikitsitsthaanm| 2661 kriyA yA cAnilAdInAM nirdiSTA grahaNI prti| vyatyAsAt tAM samastAM vA kuryyAda rogavizeSavit // 70 // snehanaM svedanaM zuddhiM laGghanaM dIpanaJca yat / cUrNAni mdhurkssaar-mvrissttsuraasvaaH|| takraprayogA vividhA dIpanAnAzca sarpiSAm / grahaNIdoSibhiH sevyAH kriyAJcAvasthikoM zRNu // 71 // SThovanaM zlaiSmike rukSaM dopanaM tiktasaMyutam / sakRd rudaM sakRt snigdhaM kRze bahukaphe hitam // 72 // tridoSe grahaNIroge vaidyo vidhivat paJca karmANi kArayet / vamanavirecanAGgalAt snehasvedau ca kRtveti vidhivada vcnenaabhidhaanaat| tathA saMzuddhAya ghRtAdIn agnivivarddhanAn ddyaat| yA ca kriyA anilAdInAM pratyekagrahaNI prati iha nirdiSTA rogavizeSavid vaidyastA samastAM vAtajapittajakaphajagrahaNIrogakriyAM vA vyatyAsAt kuryaat| yA kriyA yasya doSasya vyAtyAsarUpA viparyayarUpA tAM buddhA kuryAt // 70 // gnggaadhrH-snehnmityaadi| yat dravyaM snehanAdikaM yAni cUrNAni coktAni madhurAdayazca vividhAstakraprayogAzca dIpanAnAzca sarpiSAM ye vividhAH prayogAH te sarve tridoSajagrahaNIdoSibhiH sevyaaH| teSAM tridoSagrahaNIdoSiNAmAvasthikI kriyAM shRnn| yAta Uddha vakSyate // 1 // gaGgAdharaH-SThIvana mityaadi| ilaiSmike zleSmAdhikatridoSaje tiktasaMyutaM rukSaM dIpanazca yad dravyaM tasya kAthena kavalaM hitam / SThIvanaM karma mumvena zleSmaNaH svalpaM svalpamudgiraNaM hitam / kRze bahukaphe sakadekavAraM rukSa sakRdekavArazca snigdhaM kamme hitam // 72 // uktvaataadikriyaavytyaasaat| ekaikadoSa kriyAparivartane sarvA tAM kuryAt kiMvA militaH kuryAt, melanazca vAtAdidravyamelanAdeva bhavati // 70 // cakrapANiH-snehanamityAdinA grahaNIdoSabheSajasaGkalanamAha / kriyAJcAvasthikImiti grahaNIdoSa eva avasthAvizeSe kattevyAH kriyAH zRNa // 1 // cakrapANaH-sakRta rubhai sakRt snigdhaM kRza iti rukSameva kriyate tadA kRzasya balahAniH For Private and Personal Use Only
Page #733
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2662 caraka sNhitaa| (grahaNodoSacikitsitam parIkSyAmaM zarIrasya dIpanaM snehasaMyutam / dIpanaM bahupittasya tiktaM madhurasaMyutam // 73 // bahuvAtasya tu sneha-lavaNAmlayutaM hitam / sandhukSati yathA vahireSAM vidhidindhanaiH // 74 // snehameva paraM vidyAda durbalAnAM pradIpanam / nAlaM snehasamiddhasya zamAyAnnaM sugukepi / / 75 // mandAgniravipakvantu purISaM yo'tisaaryte| dIpanIyoSadhairyuktAM ghRtamAtrAM pibet tu sH|| gnggaadhrH-priikssyetyaadi| zarIrasyAma grahaNIdoSaM parIkSya snehasaMyutaM dIpanaM dIpanIyadazakaM hitm| bahupittasyAmadoSiNo dIpanaM tiktaJca madhurasaMyutazca hitm| bahuvAtasya tu grahaNIdoSiNa AmadoSe snehalavaNAmla. yutaM dIpanaM hitam / etaiH kiM syAdityata aah-sndhuksstiityaadi| yA vidhivadindhanavaihniH sandhukSati tathaiSAmebhirvahniH sandhukSati // 74 // ___ gaGgAdharaH-tatrAgnidIpane prvrmaah-snehmevetyaadi| durbalAnAM tridoSagrahaNIdoSiNAM paraM zreSThaM vakSipadIpanaM snehameva vidyAt / kasmAt 1 nAla. mityaadi| snehasapiddhasya jATharAgneH zamAya zAntaye sugurvapi annaM nAlaM na samartha bhavati // 75 // gaGgAdharaH-iti doSajacaturvidhagrahaNIrogacikitsitamuktyA yazcAgniH pUrvamuddiSTa iti samAgnivaja tridhAgnirapi grahaNIroga uktaH tatra mandAgnikriyA maah-mndaagnirityaadi| tridhAgnizca grhnniirogii| tatra mandAgnirapi syAt ; atha snigdhameva kriyate tadA bahukaphe kaphavRddhiH syAt ; tenobhayApekSa yA antarA rukSam antarA va snigdhaM karttavyamityarthaH // 72 / 73 // cakrapANiH-snehalavaNAmlayutamiti diipnmityrthH| sandhukSatIti vidhivadindhanairiti yathA. vidhAnadIpitamityarthaH // 74 // cakrapANiH-uktAnuktasnehaphalamavadhArayannAha- snehmevetyaadi| paramiti zraSThaM, sneha eva dopanaM zreSThaM, tatra hesumAha naalmityaadinaa| nAlaM na samartham / snehasamiddhasyeti snehdiiptsy| snehazabdenAsa sAmAnyavAcinA sarpirevocyate sarpipa evAtAdhikArAt // 75 // cakrapANi:-mandAgnirityAdau avipakramiti purIpavizeSaNa / tenAvipakvazabdagrahaNAt For Private and Personal Use Only
Page #734
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 35za adhyAyaH 35za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2663 tayA samAnaH pavanaH prasanno mArgamAzritaH / agneH samopacAritvAdAzu prakurute balam // kAThinyAd yaH puroSantu kRcchAnmuJcati mAnavaH / sa ghRtaM lavaNairyuktaM naro'nnAvagrahaM pibet // raukSyAnmande pibet sapistailaM vA dIpanairyatam / atisnehAt tu mande'gnau cUrNAriSTAsavA hitaaH|| bhinne gudopalepAt tu male tailsuraasvaaH| udAvartAt tu mande'gnau nirUhAH snehvstyH|| . doSavRddhayA ca mande'gnau zuddho doSavidhiM caret / vyAdhiyuktasya mande tu spirevaagnidiipnaiH|| yo'vipakvaM purISamatisAyyate sa tu dIpanIyardazakayuktAM ghRtamAtrAM pibet / tato yata syAt tdaah-tyetyaadi| tayA dIpanIyoSadhayuktayA ghRtamAtrayA pItayA yaH samAnaH pavano vahnisamIpasthaH sandhukSaNaH sa prasannaH san mArga svamAzritaH sanagneH samIpacArikhAdAzu balamanneH prkurute| apakapurIpAtisaraNapratIkAramuktvA kaThinapurISamuzcato mndaagnyaadygrhnniiroginnshcikitsitmaah-kaatthinyaadityaadi| yastridopajagrahaNIrogavAn mAnavaH purISaM kAThi nyAt kucchAt muJcati sa naro lavaNayuktamannAvagraha mannagrahaNena grahIkhA ghRtaM pibat / rokssyaadityaadi| mandAgnigrahaNIrogI mande'nau rukSato rukSagurbAdijAte dIpanadezabhiyutaM siddhaM sarpistalaM vA pibet / atisnehA tu jAte mande'gnau cUrNAriSTAsavAstasya hitaaH| bhinne purISe gudopalepAt tu gudasrAve talasurAsavA avalehA hitaaH| udAvartAt tu jAte mande'nau nirUr3hA AsthApanavastayaH snehavastayazcAnuvAsanavastayo hitaaH| doSaddhayA kaphaddhayA sAmasya grahaNaM na bhvti| apakvapurIpaM prati snehaprayogo viruddha eva kiJca dIpanIyauSadhasaMskArAt snehasya saMskAraguNAbhidhAnAt apakkapurISaM prati hitatvaM bhavati, snehAMzastu vAtapraguNatA. karaNasvena sahAyatayA upaadiiyte| ata evoktaM tayA samAna iti / prasanna iti dRSTirahitaH / mArgamAsthita iti svaabhaavikmaargmaapnnH| samIpacAritvAditi prasannatvAdiguNayoge sati / anAvagrahamiti acamadhyaprayukta ityrthH| atisnehAnmande'gnau sati cUrNAriSTAdIni yojyAni / bhinne iti viziSTagu dopalepAt agnau mande tailasurAlavA deyA iti vaakyaarthH| doSavidhi For Private and Personal Use Only
Page #735
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2164 crk-sNhitaa| grahaNIdoSacikitsitam upavAsAcca mande'gnau yavAgUbhiH pibeda ghRtam / annAvapIr3ite cAlaM dIpanaM vRhaNaJca tat // 76 // dIrghakAlaprasaGgAt tu kAmakSINa-(r)-kRzAn narAn / prasahAnAM rasaH sAmlojayet pizitAzinam // laghutIkSNoSNazodhitvAd dIpayansAzu te'nalam / mAMsopacitamAMsatvAt tathAzutaravRhaNAH // 77 // nAbhojanena kAyAgnirdIpyate nAtibhojanAt / yathA nirindhano vahiralpo vaatiindhnaavRtH|| jAte mande'nau zuddho vamanavirecanAbhyAM doSaharavidhi cret| vyAdhiyuktasya grahaNorogAtisArajvarAdiraktavyAdhiyuktasya grahaNIrogiNo mande'nau agnidIpanaiH siddhameva sarpizcaret / upavAsAcca jAte mande'nau yavAgUbhimeNDAdibhighRtaM pibet / kasmAt ? anAvapIr3ite sati tada ghRtaM dIpanaM haNaJcAlazca samartha syAt // 76 // gaGgAdharaH-dIrghakAlaM rogaprasaGgAt kAmakSINakRzAn yatheSTa kSINAn kRzAn narAn mandAmIn pizitAzinAM prasahAnAM mAMsasya sAmla rasaibhojayet / kasmAt ? te prasahA laghukhAdikhAdAzu analaM dIpayanti mAMsopacitamAMsa. khAdAzutaraM haNAzca tathA bhavanti // 77 // gaGgAdharaH--nanu mande'nau lavanameva yujyate kathamevamAhAro vidhIyate ityata gharediti agnimAndhakArakadoSauSadhavidhiM caret / annAvapIr3itaM yathA bhavati tathA yavAgvAdibhiH dhRtaM pibet / anAvapIr3itaJca madhyabhojanAvapIDaM ghRtaM bhavati // 76 // . cakrapANi:-dIrghakAletyAdau kSAmo vyvsaayshuunyH| kSINo durbalaH / kRzo honmaaNsH| prasahAnAM mAMsasiddhatve pizitA-(mAMsA)-zanAmiti vizeSaNaM tena tRNAdaprasahAnAM gavAdInAM niSedhaH / manu prasahAH gurUSNasnigdhamadhurA ityuktam, iha tu laghutIkSNoSNetyAdinA kathaM lAghavam ? ucyate, prasahAlAM madhye laghavasteSAM rasenAta bhojyet| tIkSNetyAdinA prasahaguNAbhidhAnam / anye tu itarApekSayA ye prara. hA laghavasteSAmiha lghushbdenopaadaanm| tathAnye amlAdiyogAt saMskAreNa iha lAghavaM sAdhayanti, etena rAjayakSmacikitsite'pi prasahaguNAH tIkSNoSNalaghuzucitvAdayaH guNAH uktAH te nyAyyA eva // 77 // cakrapANi:-nAbhojanenetyAdinA smykpryogsyaagnijnktaamaah| abhojanamalpabhojanam / . . kAmakSINe tyasa kSAmakSINeti cakrapAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #736
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 15za adhyAyaH) cikitsitasthAnam / 2665 snehAnnapAnavividhaizcUrNAriSTasurAsavaiH / samyakprayuktabhiSajA balamagnaH pravarddhate // . yathA hi sAradAgniH sthiraH santiSThate ciram / snehAzanAdibhistadvadantarvahnirbhavet sthiraH // 7 // hitaM jINe mitazcAznazciramArogyamaznute / avaiSamyeNa dhAtUnAmagnivRddhau yateta nA // samairdoSaH samo madhye dehsyossmaagnisNsthitH| pacatyannaM tadArogya-puSTyAyubalavaddhanam // aah-naabhojnenetyaadi| abhojanena kAyAgnirna dIpyate na cAtibhojanA. diipyte| yathA nirindhano'lpo vahnirna dIpyate'tIndhanAto vA na dIpyate, tadvada abhojanAtibhojanAnna diipyte| tasmAt / snehAnapAnairityAdi / snehAnapAnarmiSajA samyak prayuktarvividhaH snehAnapAnaH dIpanIyoSadhasiddhastathA cUrNAriSTamurAsavarmandAgneragnebalaM prvrddhte| yathA sAradArcaniH sArabhUtakASThAniH sthiraH saMzciraM santiSThate tadvadantavaihirjATharAgniH snahAsavAdibhiruktaH snehAnnAdibhirvivRddhaH sthiro'calo bhavenna tu ivaH syAditi // 78 // gaGgAdhara-tahi ca hitaM kiM vRddhA niraznIyAdityata aah-hitmityaadi| nA pumAn pUrvAzane jINe hitaM mitazcAnnamaznan saMzciramArogyamaznute tasmAda dhAtUnAmavaSamyeNa viSamamAndyatIkSNakhAbhAvenAniTaddhau yateta / kimarthamavaiSamyeNetyata aah-smrityaadi| dehasya madhye'gnisaMsthita uSmA samervAtapittakardoSaH bhalyo vA atIndhanAvRto vA na dIpyate iti yojnaa| sAradAgniH sAradAruNi sthito'gniH sAradAgniH / snehavadannaM snehAnnam // 70 // cakrapANiH-mitamiti mAtrAvazyaM, yadyapi hitamitAzino'pi kAlaviparyayAdinA rogA bhavantyeva, tathApi hitamitAzinAm AhArajarogotpattina bhavatIti drshyti| ciramArogyamazrute iti AhArajarogaM na prApnotIti bhAvaH / avaiSamyeNa dhAtUnAm iti dhAtusAmyena kriyamANAyAm bhagnivRddhau ytet| etena doSavaipamyeNa pittodrekarUpeNa yA agnivRddhiratyagnirUpA tAM niSedhayati / samairityAdinAgnibhedAn smaagnipripaalnaarthmaah| madhya iti samIpe agnisaMsthita iti 372 For Private and Personal Use Only
Page #737
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Acharya Shri Kallassagar 2666 crk-sNhitaa| grahaNIdopacikitsitam dormando'tivRddhA vA viSamo janayed gadAn / pAcyaM (r) mandasya tatroktamativRddhasya vakSyate // 79 // nare kSINakaphe pittaM kupitaM mArutAnugam / soSmakaM pAvakasthAne balamagnaH prayacchati // tadA labdhabalo dehe virukSe sAnilo'nalaH / abhibhUya pacatyannaM taidaNyAdAzu muhurmuhuH // pattvAnnaM sa tato dhAtUn zoNitAdIn pacatyapi / tato daurbalyamAtaGka mRtyuJcopanayennaram // bhukte'nne labhate zAntiM jIrNamAtre pratAmyati / tRTzvAsamohamUrchAdyA vyAdhayo'yagnisambhavAH // 80 // samaH sannannaM puSTyAyurbalavarddhanaM yathA syAt pcti| dossairityaadi| viSamaH vRddhakaphavRddhapittadRddhavAtadoSairmando'tiddhastIkSNo'gniviSamo'gnirvA gadAna janayeta, kaphajAn mando'gniH pittajAna gadAnatiddho'gnirjanayet vAtajAn vissmo'gniH| tatra mandasyAgneH pAcyaM vivarttajanakakriyAjAtaM proktam / ativRddhasya pAcyaM vkssyte| bhAve Nyat // 79 // - gaGgAdharaH-nare ityaadi| kSINakaphe nare mArutAnugaM pittaM kupitaM soSmakamuSmaNA saha vartamAnaM sat pAvakasthAne nAbhyUddha deze'gnerbalaM prayacchati / tadA virukSe dehe labdhabalaH sAnilo'nalastakSNyAdannamabhibhUya muhammuhurAbhu pti| sa tIkSNAgnistato'bhyavahatamannaM pattyA zoNitAdIn dhAtUnapi pcti| tato dhAtupAkAd daurbalyaM rogazca pittajaM mRtyuzca naraM nayet / satrAnne pakva punarmu hummu hububhukSAyAmanne punabhukte'nne zAntiM labhate jIrNamAtre bhukte'nne pratAmyati / tur3Adayazca vyAdhayastadatyagnisambhavAH syuriti // 8 // umarUpo jaatthraagniH| dopairiti sAmAnyokta'pi yogyatayA kaphapittavAtairyathAkramameva mandatIkSaNaviSamatvAni jJeyAni / vAcyamiti pratikriyAvacanIyaM cikitsitamiti yAvat // 79 // cakrapANiH-pittaM pAvakasthAne kupitamiti sambandhaH, tacca pittaM mArutAnugatatvAt * pAdhyamityatra vAcyamAMta cakrataH paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #738
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 15za adhyAyA] cikitsitasthAnam / 2667 tamatyagniM gurusnigdh-shiitrmdhurvijlH| annapAnanayecchAntiM diiptmgnimivaambubhiH|| muharmahurajINe'pi bhojyaanysyophaaryet| . nirindhano'ntaraM labdhvA yathainaM na vipAdayet // 8 // kRzarAM pAyasaM snigdhaM paiSTikaM gur3avaikRtam / adyAt tathaudakAnUpa-pizitAni ghRtAni ca // matsyAn vizeSataH zlakSaNAn sthirtoycraanpi| AvikaJca ghRtaM mAMsamadyAdatyagnirAbalam // yavAgU samadhUcchiSTAM ghRtaM vA kSudhitaH pibet| godhUmacUrNamanthaM vA vyadhayitvA sirAM pibet // payo vA zarkarAM sarpirjIvanIyauSadhaiH zRtam / phalAni tailayonInAM mRtkuJcAzca sazarkarAH // .. gnggaadhrH-tdtygnicikitsitmaah-tmityaadi| tamatyagniM gurukhAdiguNairannapAnaiH zAntiM nayet yathAmbubhirdIptamagniM zAntiM nyti| vijjalaM picchilm| gurvAdyannapAne khalvajIrNe'pi muhamma hurasyAtyagneH puMso bhojyAni gurbAdIni muhumuhuruphaaryet| kasmAt ? nirindhano'syAtyagnirantaramavakAzaM labdhvA yathA nainaM puruSaM vipAdayenna mArayet // 81 // gaGgAdharaH-yAni bhojyAnyupahArayet taanyaah-kRshraamityaadi| kRzarAM tilshsskuliim| vizeSatastu sthiratoyacarAn sarovApIpuSkariNyAditoyacarAn zlakSNAn komalAn mtsyaandyaat| AvalaM yAvadatyagnipuruSasya balaM syAt tAvadetAn sa pumaandyaat| yvaaguumityaadi| samadhUcchiSTAM yavAgU kSudhitaH pibet| ghRtaM vA syacchaM pivet| sirAM paJcasirANAmanyatamAM vyavayitrAtyanigodhUmacUrNamanthaM vA godhUmacUrNa draveNAloDya pivet| payo vA pibet zarkarAM vA pivet| jIvanIyadazakauSadhaiH zRtaM ghRtaM vAtyagnirjanaH pibet / bhatyagnikaraM bhavati evaM dharmabhedAta viruddha kAryakaraM jnyeym| pittoSmarUpasyApi vahne prAdezikapittoSmaNo hAnijanakatvaM janyajanakayorbhedatvAt upapannameva jJeyam // 80 / 81 // . . cakrapANi:-sthiratoyacarAnityanena sthiratoyacAriNAM niSkriyatayA gauravAtizayaM darzayati / For Private and Personal Use Only
Page #739
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (grahaNIdoSacikitsitama 2668 crk-sNhitaa| (grahaNIdoSacikitsitam mAIvaM janayantyagneH snigdhmaaNsrsaastthaa| pibecchItAmbunA sarpimadhUcchiSTena saMyutam // godhUmacUrNa payasA sarpiSkaM pibennrH| AnUparasasiddhAn vA trIn snehAMstailavajitAn // payasA samitAM vApi ghanAM trisnehsNyutaam| nArIstanyena saMyuktAM pibedauDumbarI tvacam / tAbhyAM vA pAyasaM siddhaM pibedanizAntaye // 2 // zyAmA trivRdvipakva vA payo dadyAd virecanam / asakRt pittaharaNaM pAyasaM pratibhojanam / bhiSak prAjJaH prasamIkSya tasmai dadyAda vidhAnavit // 83 // talayonInAM phalAni tilavAtAmAdIni sazarkarAH sasitA mRtkuzcA mRtakhaNDA AzvatyagnermAIvaM janayanti, tathA snigdhamAMsarasAzca mAIvamagneH janayanti / pibadityAdi / dravIkRtena macchiSTena saMyuktaM sarpiH zItenAmbunA pibet / modhamacarNa payasAloDya sasarpiSkamatyagnirnaraH pibet / AnUpetyAdi / AnUpamAMsarasena caturguNena siddhAratailavajitAMstrIna snehAn ghRtavasAmanaH pibet / kecit prtyekmaahuH| payasA samitAM godhUmacarNa trisnehasaMyutAM ghRtavasAmanjasaMyutAM ghanAmadravIbhUtAM pibet| naariityaadi| oDumbarauM bacaM nArIstanyena piSTvA pibedghnaamev| taabhyaamityaadi| tAbhyAM nArIstanyauDambaralagabhyAM kiJcit taNDulaM pAyaptaM siddhamityagnizAmtaye pibet // 82 // __gnggaadhrH-shyaametyaadi| zyAmAtridvipakka payo vA virecanaM dadyAt / pittaharaNaM pAyasaM tadvirecane pratibhojanamasakRt dadyAt // 83 // uSNodakamRditA mRtpiNDA mRtkuJA ucynte| utkaariketynye| ghanAM trisnehasaMyutAmityAta ghanazabdena tvagucyate // 82 // cakrapANiH-pAyasena pratibhojanaM yasmin pittaharaNe tat pAyasapratibhojanam // 3 // For Private and Personal Use Only
Page #740
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir .5za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 2666 yat kiJcid guru medhyaM yat zleSmalaJcApi bhojanam / savvaM tadayagnihitaM bhuktvA ca vapanaM divA // madhyAnyannAni yo'tyanAvapratAntaH (r) samaznute / na tannimittaM vyasanaM labhate puSTimeva ca // 4 // kaphe vRddhe jite pitta-mArute cAnalaH smH| samadhAtoH pacatyannaM puSTAyurbalavRddhaye // 5 // bhavanti caatr| pathyApathyamihaikatra bhuktaM samazanaM matam / viSamaM bahu cAlpaM vaapypraaptaatiitkaalyo|| pUrvAnazeSe ca punarbhaktamadhyazanaM matam / trINyapyetAni mRtyaM vA ghorAn vyAdhIn sRjanti vA // 86 gnggaadhrH-ydityaadi| medhyaM medhAhitaM pavitra na khmedhym| medhyaaniityaadi| yo'matAnto'glAnaH pumAnatyano medhyAnyanAni samazna te sa tanimittamatyagninimittakaM vyasanaM na labhate puSTiJcaiva labhate // 4 // gaGgAdharaH--kathaM tadAha-kapha ityaadi| uttamadhyAhArairatyagnijanasya kaphe ddhe sati pittamArute tu jite'nalaH samaH san samadhAtostasya puSTyAyurbalavRddhayeannaM pacati / iti // 85 // gaGgAdharaH-atra zlokA bhavanti-bhavantItyAdi / pthyaapthymityaadi| iha bhojanaviSaye yat pathyaM yaccApathyaM tadekatra yadabhuktaM bhavati tat samazanaM budhrmtm| bahu cAlpaM vA aprAptAhArakAle vA atItAhArakAle vA yada bhuktaM pathyaM vApathyaM vA pRthaktvena tadviSamamazanaM matam / pUrvAnnazeSe pUrvadinAhArasya pAkAvazeSe sati cakrapANiH-medyamiti meduram, medojanakaM vaa| aprazAnta iti aabubhukssitH| vyasanaM mrnnmityrthH| puSTimeva labhate iti yojyam // 84 / 85 // cakrapANiH-samprati praaguktsmshnaadilkssnnmaah-pthyaapthyetyaadi| pathyApathyaM kiJcit ekatra militaM, yathA raktazAlyannaM yavAnnaM militam / bahubhuktam alpabhuktaM vA tathA'prApta kAlamatItakAlaJca bhuktaM vissmmucyte| pUrvAnnetyAdinA bhuktaM divA bhuktasya punarUpa. yogo'dhyazanam // 86 // * aprazAnta iti cakrapAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #741
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2670 crk-sNhitaa| grahaNIdoSacikitsitam prAtarAze tvajINe'pi sAyamAzo na duSyati / divA prabodhyate'Na hRdayaM puNDarIkavat // tasmin vibuddhe srotAMsi sphuTatvaM yAnti srvshH| vyAyAmAcca vicArAcca cha vikSiptatvAcca cetsH|| na kledamupagacchanti + divA tenAsya dhaatvH| aklinneSvannamAsiktamatyanteSu na duSyati // avidagdheSviva payaHsvanyat saMmizritaM payaH / naiva duSyati tenaiva samaM sampadyate yathA // 87 // yad bhukta tadadhyazanaM mtmiti| trINyapyetAnyazanAni mRtyu sRjanti ghorAn vyAdhIn vA sRjantIti // 86 // gaGgAdharaH-tahi sadyo'jINe bhuJjIta vA na vetyata aah-praatrityaadi| prAtarAze pUrvAhna kRtabhojane khajINe satyapi sAyamAzo rAtrau dvitIyabhojanaM na dussyti| kasmAt ? divA hi hRdayaM puNDarIkavadarkeNa prabodhyate vikacaM kriyte| tasmin hRdaye vibuddhe prasphuTite sati srotAMsi saccoNyannavahAdIni savezaH sphuTitatvaM yaanti| evaMnuruSasya divA vyAyAmAcca vicArAcca vicaraNaM gamanAgamanaM cetaso vikSiptalAca cittasya vividhaviSayeSu bhrAmaNAt asya divA dine tena pUrvAhnAhArAjINe nizAbhojanena dhAtavo rasaraktAdayo na kledmupyaanti| tarhi dainAjINe bhojane sarva sminneva kasmAnna doSaH syAdityata aah-aklinnessvityaadi| pUrvAhnabhojanAjINe rasAdiSu dhAtuSvatyantAklinneSu AsiktaM bhuktamannaM na dussyti| yathA payaHsva vidagdheSu svalpoSNAnamleSu anyat payo mizritaM na duSyati // 87 // - cakrapANiH-prAtarAza ityAdi prAtarbhojanamityarthaH ! kasmAt tat na dussytiityaahdivetyaadi| sphuTatvamiti srotasAM vahanena rasavyAptirbhavati, tatazca nakte idaM srotAMsi yAti / tathA vyAyAmAdibhizca zoSyamANA na utkledamupayAnti dhaatvH| vyAyAmo gamanAdiH, vihAro'nakSepaNAdiceSTA / srotautkleve kiM bhvtiityaah---annidhityaadi| Asiktamiti prakSiptam / avidagdhetyAdinA dRSTAntamAha // 87 // * vihArAcca iti ckrH|| ___+ utkledamupagacchanti iti cakrapAThaH / bhavidagbha iva kSIre bhIramanyada vimizritam iti cakreNa ptthyte| ..... .. For Private and Personal Use Only
Page #742
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 15za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 2971 rAtrau tu hRdaye mlAne saMvRteSvayaneSu c| parikla daM yAnti koSThe saMvRte dehdhaatvH|| klinneSvanyadapakveSu teSvAsiktaM prdussyti| vidagdheSu payaHvanyat payastaptaiSvivArpitam // ... naizeSvAhArajAteSu nAvipakkeSu buddhimAn / tasmAdanyat samaznIyAt pAlayiSyan balAyuSI // 88 // sNgrhshlokaaH| antaragniguNA dehaM yathA sandhArayecca sH| yathAnnaM pacyate yaJca yathAhAraH karotyapi // ye'gnayo yAMzca puSyanti yAvanto ye pacanti yaan| rasAdInAM kramotpattirmalAnAM tebhya eva ca // vRSyANAmAzukR tu tukaalodbhvkrmH| rogaikadezakRddhaturAntarAgniryathAdhikaH // praduSyati yathA duSTo yAn rogAn jnytypi| grahaNI yA samAsAcca grahaNAdoSalakSaNam // gaGgAdharaH-rAtrAvajIrNa tu dina bhojanaM yathA syAt tdaah-raatraavityaadi| rAtro tu mUryasamparkAbhAvAt puNDarIkavat hRdaye mlAne mudrite satyayaneSu rasAdivahasrotaHsu saMTateSu koSThe ca saMdRte dehadhAtavaH parikle daM sarvathA klinnabhAvaM yaanti| klinneSu teSu rasAdidhAtuSu khalvanneSvapakkeSu ca satsvanyadannamAsiktaM prdussyti| yathA vidagdheSvamlIbhUtaSu tapteSu payaHsvanyat payo'pitaM prdussyti| tato yat kArya tdaah--naishessvityaadi| tasmAd buddhimAn nazeSvAhArajAteSu avipakka Su balAyuSI pAlayiSyannanyadannaM na samaznIyAditi // 88 // cakrapANiH--mlAna iti sngkcite| apakveSvityanyeSu / upasaMharati naishessvityaadinaa| na samaznIyAditi yojanA // 88 // cakrapANiH-antaragnirityAdinA adhyaaysNgrhH| ye'gnaya iti yathAsvaM svAn ityAiyaktaM For Private and Personal Use Only
Page #743
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2972 crk-sNhitaa| [grahaNIdoSacikitsitam pUrvarUpaM pRthak cApi vyaJjanaM sacikitsitam / caturvidhasya nirdiSTA tathaivAvasthikI kriyaa|| jAyate ca yathAtyagniryacca tasya cikitsitm| taduktavAnazeSeNa grahaNIdoSike muniH // 86 // ityagnivezakRta tantre carakapratisaMskRte'prApta dRr3habalapratisaMskRte cikitsitasthAne grahaNIdorSAcakitsitaM nAma paJcadazo'dhyAyaH // 15 // gnggaadhrH-asyaadhyaaysyaarthsNgrhaarthmaah-sNgrhshlokaaH| antrnirityaadi| munirAyapunarvasuH // 89 // agnivezakRte tAtre crkprtisNskRte| aprApte tu dRr3havalapratisaMskRta eva ca / cikitsitasthAna eva grahaNIdoSike punH| grayaNIdopikacikitsitaM pnycdsho'dhyaayH| iti vadyazrogaGgAdharakavirAjakaviratnaviracite carakajalpakalpatarau SaSThaskandhe cikitsitasthAnajalpe grahaNIdoSacikitsitajalpAkhyA paJcadazI zAkhA // 15 // saMgRhNAti / yAniti saptabhirdehadhAtAra ityaadvktsNgrhH| AzukArikatvena hetunA aashukRddhetuH| zeSa vyatam // 89 // iti mahAmahopAdhyAya-carakacaturAnana-zrImaccakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM carakatAtparyaTokAyAM cikitsitasthAnavyAkhyAyAM grahaNIdoSacikitsitaM nAma paJcadazo'dhyAyaH // 15 // For Private and Personal Use Only
Page #744
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ssoddsho'dhyaayH| athAtaH pANDurogacikitsitaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // pANDurogAH smRtAH paJca vaatpittkphaistryH| caturthaH sannipAtena paJcamo bhkssnnaanmRdH||2|| gaGgAdharaH-uddiSTakramAd grahaNIrogacikitsAnantaraM pANDurogacikitsitamAha-athAta ityaadi| sarca pUrvavada vyAkhyeyam // 1 // gaGgAdharaH-pANDurogA ityaadi| paJcamo mRdo bhkssnnaaditi| svakAraNakupitavAtAdibhirevAnyarogA Arabhyante na ca tatkAraNabhedAdbhidyante, tathA bhakSitakaSAyAdimRttikayA kupitA vAtAdayo'nyarogAniva pANDurogazca aarbhnte| kimartha mRdbhakSaNakAraNAdbhidyate iti cenna, kaSAyAdimRdbhakSaNakupitA vAtAdayaH pANDurogamevArabhante, nAnyarogamArabhante, ityato mRdbhakSaNato bhidyate, cikitsAvizeSArtha vAtAdiharamAtracikitsayA prazamAbhAvAt yathA ca mRda bhakSitA vAtAdInAM kopaM janayati, tathA pANDurogazca janayatItyubhayahetu diti atazca mRttikAjatvena bhidyata iti / yat punaH zophakAraNaM mRduktA tat tu kaSAyoparamadhuramRdbhinnA mRt| tayA kupitavAtAdayaH zophamidhAnyarogazca janayanti, kAraNAntarakupitA iva, tasmAna mRttikAjatvena zopho bhidyate // 2 // . cakrapANiH-grahaNodoSacikitsite tIkSNAgninA pittajananAt grahaNIcikitsitAnantaraM pittprdhaanpaanddurogcikitsitmucyte| pANDunA vakSyamANebhyaH haritAlavaNebhyaH pradhAnena vaNana cikitsito rogaH paannddurogH| suzrute ukta-sarveSu caiteSu ca pANDubhAvo yato'dhiko'taH khalu pANDurogaH iti / kAmalAhalImakAdicikitsA ca pANDurogabhedatvAdeva ihaiva vktvyaa| kiMvA pANDurogAdInAM cikitsitaM pANDurogacikitsitamiti parigrahAta kAmalAcikitsitamiti prtijnyaatm| sitAthIye yadyapi pANDurogaH paJcasaMkhyAka uktastathApIha punastadanuvAdena suzrutloktacatuHsaMkhyAtvaM niSedhayati / uktaM hi suzrute-pANDAmayo'STArddhavidhaH pradiSTaH pRthakasamastairyugapaca doSairiti / vRdhAmaNajaH pRthagevocyate // 12 // 373 For Private and Personal Use Only
Page #745
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2674 crk-sNhitaa| pANDurogacikitsitam doSAH pittapradhAnAzca yasya kupyanti dhaatussu| zaithilyaM tasya dhAtUnAM gauravaJcopajAyate // tato varNabalasnehA ye cAnye'pyojaso gunnaaH| vajanti kSayamatyarthaM doSadRSyapradUSaNAt // so'lparakto'lpamedasko niHsAraH zithilendriyaH / vaivaNyaM bhajate tasya hetu zRNu salakSaNam // 3 // gaGgAdharaH-sammAptimAha-doSA ityaadi| pittapradhAnA ityanena vAtAdipRthagajeSu pANDurogeSu sarveSu pittamArambhakamuktaM, tarhi dvidoSA eva kiM sarve bhavantItyata uktaM doSA iti bahuvacanAntam / sarvatra pittaM pradhAnaM sadapi yojyo doSaH pradhAnatayArambhakastena doSeNa pRthagadoSajo vyapadizyate na tu apdhaandossenn| na hi sati pittaprAdhAnye dvAvitarau doSAvArambhako bhavataH / tathAvidhakopanakAraNAbhAvAditivad dvandvajaH pANDurogo'sti, sati pittaprAdhAnye taditarayoH prAdhAnyena prakope tajjapANDurogasya snnipaatjkhvypdeshaat| na hi samatridoSajatvena pANDarogasambhavo'sti, yena sannipAtAntaraM vyapadizya dvidoSajo vyapadezyaH syaat| pittapradhAnA ityuktamA sannipAte'pi pittpraadhaanyvcnaaditi| ye cAnye'pyojaso guNA mAdhuryalAjagandhAdayaH / yasyavamojaHkSayaH syAt so'lparaktAdiH san vaivayaM bhajate, tada vaMvayaM pANDuvarNAvyabhicArAt pANDurogamAhustasya salakSaNaM hetu zRNu // 3 // cakrapANiH-doSA ityAdinA sNpraaptimaah| pittaM pradhAnaM yayoste pittapradhAnAH, bahuvacana vyaktibahutvApekSayA na tu pAramArthikam / gauravaM pANDurogiNo niHsAradhAtutvAditi bruvate / bhojasI guNA iti ojaso ye daza guNAH kSIrasamAnA uktAste jnyeyaaH| ojasaH kSapaNe naiva snehakSaye labdhe punaH snehakSayAbhidhAnaM vishesskssyaabhidhaanaarthm| dopaidUpyANAM prakRSTAd dUSaNAditi doSa. bUSyapradUSaNAt / niHsAraH aSTau sArA ityAdinA proktasAravirahitaH / zithilendriyaH durblendriyH| sa iti pumAn / raktapittayorekayonitvAt apica pittaraktayoriha raktavRddhirbhAvyA tathApi iha raktakSayo raktapoSakarasasya pittena kSapaNAt raktapoSakasArabhAgAnutpAdAcca / yadyapi pittaM tejorUpa-tayA varNakaramihocyate, yaduktaM-tejodhAtuvarNa kara iti, tathApi vikRtatvAt pittamiha vikRtavarNakRdeva bhavati // 3 // For Private and Personal Use Only
Page #746
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 16za adhyAyaH cikitsitsthaanm| 2675 kssaaraamllvnnaatyussnn-viruddhaahaarsevnaat| niSpAvamASapiNyAka-tilatailaniSevaNAt // vidagdhe'nne divAsvapnAda vyAyAmAnmaithunAt tthaa|' pratikarmarttavaiSamyAda vegAnAJca vidhAraNAt // kaamcintaabhykrodh-shokophtcetsH| samudANaM yathA pittaM hRdaye samavasthitam // vAyunA balinA kSiptaM samprApya dhamanIrdaza / prapannaM kevalaM dehaM tvaGmAMsAntarasaMsthitam // pradRSya kaphavAtAsmRk-tvaGmAMsAni karoti tat / pANDuhAridraharitAn varNAzca vividhaaNstvci|| . sa pANDuroga ityuktastasya liGga bhvissytH| ... hRdayaspandanaM raukSyaM svedAbhAvaH zramastathA // 4 // gnggaadhr:-kssaaretyaadi| niSpAvaH zimbiH, piNyAkastilakalkaH / vidagdhe'paka bhukte'nne divAsvapnAt, pratikarmavaiSamyAdapararogapratikArAya. kammaiNAmasamyagayogAt, Rtuvaissmyaacc| ebhihetubhiryathA pittaM samudIrNa hRdaye samavasthitaM tathA taireva kSArAdibhiH kupitena balinA vAyunA kSiptaM tat pittaM daza hRdayamUlA dhamanIH samprApya kevalaM kRtsnaM dehaM prapannaM sat baG: mAMsayorantare saMsthitaM kaphavAtAmukakhaGmAMsAni sandRSya baci pANDAdIn vividhAn varNAn tat pittaM karoti, sa pANDaprAdhAnyAt pANDuroga ityuktH| bhaviSyatastasya liGga hRdyetyaadi||4|| cakrapANi:-kSAretyAdinA samAnaM hetumAha-vyAyAmamaithune vidagdhe'nne rogahetunI / pratikarmaNAm RtUnAna vaissmym| dhamanIrdaza iti hRdyaanitdshdhmniiH| kevalamiti kRtsnam / pradUSya kaphavAtAsRgityAdipAThe vAyoH pittena duussnnm| yadA tu kaphapittAmRgiti pAThaH badA pittena hRdayasthena sthAnAntarasthasya pittasya dRssttijnyeyaa| samudIrNamityAdinA eveyaM saMprAtiH pUrvokasAmAnyasaMprAptereva prpnycH| tasyetyAdinA puurvruupmaah| svedAbAdha iti kecit paThanti // 4 // For Private and Personal Use Only
Page #747
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2976 crk-sNhitaa| gdurogacikitsitam sambhUte'smin bhavet sarvaH karNakSveDI htaanlH| . durbalaH sadano'nnaviT zramabhramanipIDitaH // gAtrazUlajvarazvAsa-gauravArucimAn nrH| mRditairiva gAtraizca pIr3itonmathitairiva // zUnAnikUTo haritaHzIrNaromA htprbhH| . kopanaH ziziradveSI nidrAluH SThIvano'lpavAk // piNDikodvaSTakaTUgaru-pAdaruksadanAni c| syuradhvArohaNAyAsaivizeSastasya vkssyte||5|| AhArairupavAsaizca vAtalaiH kupito'nilH| janayet kRcchrapANDutvaM saruvAruNabhAsatAm // aGgama jvaraM todaM kampaM pArzvazirorujam / .. varcaHzoSAsyavairasyaM zothAnAhabalakSayAn // 6 // ... gaGgAdharaH-tasya sAmAnyaliGgam sambhUta ityAdi / asmin pANDuroge sambhUte jAte sarvo vAtAdipANDurogI karNaveDI kaNarogavizeSavAn / gAtrai mRditairiva viziSTaH pIDitairunmathitairiva ca gAtrairviziSTaH / piNDikA jAmvadhomAMsapiNDaM tasyodaveSTanaM daNDAdineva tAr3anaM kaThyAdiSu ruka sadanAni ca adhyArohaNAyAsaiH syuH / iti pANDurogasAmAnyalakSaNam, vizeSato vAtajAdilakSaNaM vakSyate // 5 // ... gnggaadhrH-aahaarairityaadi| vAtale rukssaadibhiraahaaraiH| kRcchapANDutvaM sarukSAruNabhAsatAmaGgamardAdIMzca janayet // 6 // cakrapANiH-sambhUte'smin iti utpanne pANDuroge karNakSver3a ityAdi sAmAnya lakSaNam / karNakSver3I krnnnaadvaan| annavir3ityAdinA anAgraha ucyte| arucimAn ityamena prArthitAna. bhkssnnaasaamrthymucyte| ziziradveSI iti shiitdvessii| ziziradveSitA ca pittaroge'pyasmin rogamahinA bhvti| piNDikoveSTanaM pinnddikaapiidd'aa| ArohaNenAyAsAcceti / vizeSazcAsya vrakSyate iti pANDurogasya vAtajatvAdivizeSato hetuliGgavizeSo vakSyate ityarthaH // 5 // ..... cakrapANiH-AhArairityAdinA vAtajasya hetulakSaNe apyAha / sAmAnyalakSaNAni sarvatra bhavanti vizeSalakSaNAni vizeSalakSaNAya // 6 // For Private and Personal Use Only
Page #748
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 16za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2977 pittalasyAcitaM pittaM yathoktaH svaH prakopaNaiH / dUSayitvA tu raktAdIn pANDurogAya kalpate // sa pIto haritAbho vA jvrdaahsmnvitH| chardimUrchApipAsAtaH OM piitmuutrshkunnrH|| svedanaH zItakAmazca na caannmbhinndti| kaTukAsyo na cAsyoSNamupazete'mlameva ca // udgAro'mlo vidAhazca vidagdhAnnasya jaayte| daurbalyaM bhinnavarcastvaM daurgandhyaM tama eva ca // 7 // vivRddhaH zleSmalaiH + zleSmA pANDurogaM sa pUrvavat / karoti gauravaM tandrAM chathi zvetAvabhAsatAm // prasekaM lomaharSazca sAdaM mUcchI bhramaM klamam / zvAsaM kAsaM tathAlasyamaruciM vAkkharagraham // mUtrAnivarcasAM zauklA kaTurukSAmlakAmatAm / zvayathaM lavaNAsyatvamiti pANDAmayaH kaphAt // 8 // gnggaadhrH-shetupittpaanndduroglkssnnmaah-pittlsyetyaadi| pittalasya pittapradhAnasya svaiH pittasya yathoktaiH kaTamloSNAdibhiH prakopaNairAci pittaM raktAdIn dUSayitA pANDurogAya kalpate / naraH sa pItAdirbhavati / vidagdhAnasyodvAro'mlo vidAhazca jaayte| iti pittapANDurogasya hetulakSaNamuktam // 7 // .. gaGgAdharaH-atha kaphapANDurogasya hetupUrvakalakSaNamAha-viTaddha ityaadi| zleSmalegu rumadhurAdibhiH zleSmakopanai vivRddhaH zleSmA sa pUvvavat raktAdIna cakrapANiH-pittalasyetyAdinA pttikmaah| sarvo'pi pANDurogaH pittajaH tathApyayaM vizeSaNa doSAntarAsaMpRktatvAt prabalapittajanyatvAt paittika ityucyate, yathA pattikaM raktapittam / ata evAtra pittAtiprabalatopadarzanArtha pittalasyetyenena pittaprakopikAraNAnyaktAni yathoktaH iti / raktAdIn raktaprakArAn tena rasaraktAdInAmapi grahaNam / tRSNAmUchApipAsAta ityata tRSNAnimittA mUrchA tRSNAmUchA tena pipAsayA na ponrutym| anye tu tRSNAmiha kssubhaamaahuH| kecit tRSNAmUchoparItasyeti paThanti // 7 // ..... cakrapANiH-vivRddhairityAdimA kphjaamaah| pUrva diti raktAdIn saMdUSya // 8 // ...... * tRSNAmUrchApipAsAta iti ckrH| vivRddhaiH zleSmalaiH iti cakrasammataH paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #749
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2678 crk-sNhitaa| pANDurogacikitsitam sarvAnnasevinaH sarva-doSA duSTAstridoSajam / tridoSaliGgaM kurvanti pANDurogaM suduHsaham // 6 // mRttikAdanazIlasya kupyatyanyatamo malaH / kaSAyA mArutaM pittamUSarA madhurA kapham // kopayenmRTu rasAdIMzca raukSyAda bhuktaJca rukSayet / pUrayatyavipakka va srotAMsi niruNApi // dUSayikhA pANDurogaM kroti| gauravAdikaJca kroti| vAkavaragrahaM vAgAI kharagrahazca / itilakSaNaH pANDAmayaH kaphAjAyate // 8 // gaGgAdharaH-sannipAta-pANDurogasya hetulakSaNamAha-sanneityAdi / sarvAbAni vAtapANDuroga-pittapANDuroga-kaphapANDurogoktAni kaSAyAdikadAdi. madhurAdIni sevitu zIlamasya tasya, sarvvadoSA vAtapittakaphAH pittapradhAnA duSTAH santastridoSaliGga muduHsahaM tridoSaja pANDurogaM kurvanti // 9 // gaGgAdharaH-zeSaM mRttikAjapANDurogasya hetulakSaNamAha-mRttiketyAdi / mRttikAdamazIlasya mRttikAvizeSabhakSaNasvabhAvasya puMsastrayANAM malAnAM vAtapittakaphAnAmanyatamo vAtAdAkaikamalaH kupyti| tatra mRttikAvizeSamAha yena yo malaH kupyti-kssaayetyaadi| kaSAyA mRt mArutaM kopyet| uparA mRt kSAramRda bhakSitA pittaM kopayet / madhurA mRd bhakSitA karpha kopayet / rasAdIMzca sA sA mRt kopayet / sA ca sA ca mRt raukSyAda bhuktavato bhuktamannazca rukSayet / tarhi kiM mRttikAjaH pANDuroga ekakadoSAd bhavati tena ca doSAH pittapradhAnAzceti vacanaM na saGgacchate iti ? naivaM, kaSAyAdAkaikA madeva svapamA. cAt pittapradhAnAMstrIn doSAn kopayati, tatra kaSAyA vAtaprabalapittapradhAnatridoSaM kopyet| UparA pittapradhAna, madhurA pittapradhAnakaphamavalatridoSaM kopayet / na tu kaSAyoparamadhurA tridhA manmilitA bhakSitA trIn doSAn pakrapANiH-sarvAnnetyAdinA sAnnipAtikaM vyaakroti| vidoSaliGgamisi pratyekadoSaliGgasamudAyayuktam // 9 // cakrapANiH- mRttiketyAdimA mRbhakSaNajamAha / atra ca doSasambandhe satyapi mRdeva vyapadezikA na dossaaH| tasyA eva cikitsAbheda-liGgabhedakartRtvAt / kaSAyA mAratamitvAdiyA do'pi For Private and Personal Use Only
Page #750
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 16za adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2976 indriyANAM balaM hatvA tejo vAyyauM jasI tthaa| pANDurogaM karotyAzu balavarNAgninAzanam // zUnAkSikUTagaNDabhraH zUnapannAbhimehanaH / krimikoSTho'tisAvyeta malaM sAsaka kaphAnvitam // 10 // pANDurogazcirotpannaH kharIbhUto na sidhyti'| kAlaprakarSAcchno nA yo vA pItAni pazyati // kopayet iti| sA sA ca mRdbhakSitA vAtAdIna kopayet rasAdIn bhuktaJca rukSayet svayazcAvipaka va srotAMsi pUrayati niruNaddhi c| indriyANAM balaM havA tathA tejo vIyyau jasI ca havA balavarNAgninAzanaM pANDurogamAzu krotiiti| mRdaH katta khavacanAna tu kaSAyAdimRdA kupito vAtAyanyatamaH pANDurogaM kroti| Aganturhi pUrva jAyate pshcaaddossrnubdhyte| tasmAt kaSAyAdyanyatamayA mRdoktarUpeNa janitaM pANDurogamuttarakAlaM tattanmadA kupito vAtAdiranubadhnAtIti doSajAda bhedH| yathA hi niruktakAraNAt kupito vAtAdiH pANDurogaM karoti na tathA mRtkupitH| mRdeva vAtAdIn kopayikhA pANDurogaM karoti, tatastat pittvaataadirnubdhnaatiiti| shuunaakssiityaadi| yasya bhakSitA mRt pANDurogaM karoti sa shuunaakssikuuttaadiH| zUne sphIte akSikUTe cakSugaulake gaNDe kapole bhravau ca zUnau zopho yasya sH| zUnAni pannAbhimehanAni yasya saH padAdayaH pRthakchabdAH snti| krimikoSThaH sannasaksahitaM kaphAnvitaM mala matisAryeta / iti mRttikAbhakSaNajapANDurogalakSaNam // 10 // gaGgAdharaH-sarveSAmasAdhyalakSaNamAha-pANDuroga ityaadi| cirotpanno yadi kharIbhavati rokSyAt karkazabhAvaM gacchati, tadA sarca eva pANDurogo na sidhyti| yo vA nA pumAn kAlaprakarSAdadhikakAlakhAt zUnaH zophavAn san sarvANi dRzyAni pItAni pazyati, tasya pANDurogo na sidhyati / vAtAdigataliGgaM darzayati / Upareti skssaaraanursaa| rasAdIMzca bhuktaJca viskSya iti yojyam / bhavipakvaiveti svarUpAvasthitaiva kevalaM srotAMsi pUrayati ruNaddhi c| srotovirodhena rasAdomA ma samyagabalaM bhavati tena ca balavarNAgninAzana ityanena balahAni darzayati // 10 // For Private and Personal Use Only
Page #751
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2680 crk-sNhitaa| pANDurogacikitsitam baddhAlpaviT saharitaM sakarpha yo'tisaaryyte| dInaH zvetAtidigdhAGgazcardimUrchAtRDanvitaH // sa nAratvasmRkkSayAd yazca pANDuH zvetatvamApnuyAt / iti paJcavidhasyoktaM pANDurogasya lakSaNam // 11 // pANDurogI tu yo'tyarthaM pittalAni nissevte| tasya pittamamRGamAMsa dagdhvA rogAya kalpate // hAridranetraH subhRzaM hAridratvanakhAnanaH / raktapItazakRnmUtro bhekavarNo htendriyH|| dAhAvipAkadaurbalya-sadanArucikarSitaH / kAmalA bahupittaiSA koSThazAkhAzrayA matA // baalpetyaadi| yaH saharitaM pAlAzavarNayuktaM sakarpha baddhamatha cAlpaM viTa AsAryate, dIno danyApannaH zvetavarNanAtidigdhAGgo bhavati tRDAdharditazca bhavA ta, sa pANDurogI nAsti mriyte| yazca pANDurasRkSayAt zvetavamApnuyAt tatpANDurogI nAsti / iti paJcavidhasya pANDurogasya lakSaNamuktaM bhavati // 11 // gaGgAdharaH-pANDurogasyAvasthAntare sNjnyaantrmaah-paannddurogiityaadi| yaH pANDurogI pittalAni dravyANyatyarthaM niSevate, tasya punarTaddhaM pittamamRGamAMsaM dagdhvA kAmalAkhyarogAya kalpate / nidAnArthakaro'yaM pANDurogobhavati / tasya lakSaNaM haaridretyaadi| subhRzamatizayena haaridrnetrH| bhekavarNoM vArSikamekavaNavaddhAridravarNaH, hatendriya indriyshktirhitH| eSA kAmalA bahupittA koSThazAkhAzrayA koSThamAmAzayAdi, zAkhA raktAdayo dhAtavastadubhayAzrayA .... cakrapANiH-pANDuroga ityAdinA asaadhylkssnnmaah| kharIbhUta iti atyrthrukssH| kAlelyAdimA aprmsaadhylkssnnm| zvetAnudigdhAGga iti zvetavarNaliptAGga ityarthaH // 11 // cakrapANiH-pANDurogI yAdinA kaamlaamaah| pANDurogIti vacanAt pANDurogasyaiva hetuvizeSeNa kAmalAdirUpAvasthA utpdyte| ata eva ca hArIte'pi kAmalAdInAmapi pANDarogatvamedhoktam / pacanaM hi-"vAtena pittana kaphena caiva tridossmRdbhkssnnsNbhvnti| dve kAmale caMca halImakazca ityaSTadhaiva .... paannddurogH|" anyA tu suzrutoktA kAmalA bhinnA bhavati "yo jhAmayAnte sahasAmlamannamayAdapathyAnyapi tasya pittam / karoti pANDu vadanaM vizeSAt For Private and Personal Use Only
Page #752
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir :16za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2681 kAlAntarAt kharIbhUtA kRcchA syAt kumbhkaamlaa| kRSNamUtrazakunnetro bhRzaM zUnazca maanvH|| saraktAkSimukhacchaIi-viNamUtro yazca tAmyati / daahaarucitdd'aanaah-tndraamohsmnvitH|| naSTAgnisaMjJaH kSipraM hi kAmalAvAn vipadyate // 12 // sAdhyAnAmitareSAJca pravakSyAmi cikitsitm| tatra pANDAmayI snigdh-tokssnnaardhaanulomikaiH| : zodhyaH syAnmRdubhistiktaH kAmalAvAn virecnaiH|| mtaa| tasyAH koSThAzrayatve kumbhakAmalAsaMjJA, tasyAH kRcchsaadhytaamaah-kaalaantraadityaadi| kAlAdhikye koSThAzrayA kumbhakAmalA yadi kharIbhavati tadA kRcchA syAt / srvkaamlaanaamsaadhytaamaah-kRssnnetyaadi| akSNomukhasya chaddezca viNmUtrayozca saraktatvaM yasya sH| IdRzaH kAmalAvAn vipadyate mriyte| iti pANDuroganidAnam // 12 // gaGgAdharaH-ataH prmaah-saadhyaanaamityaadi| uktAsAdhyalakSaNapANDukAmalArogAditareSAM kRcchANAM pANDurogANAM sAdhyAnAJca cikitsitaM prvkssyaami| cikitsAmAha - ttretyaadi| tatra sAdhyapANDAmayI snigdhatIkSNairdAnulomikaiH vamanavirecanaiH zodhyaH syAt / kAmalAvAMstu mRdubhiH pUrvaritau tandribalakSayau c|" ityAdinA pRthak kAmalAheturuktaH / vAgabhaTe'pi "bhavet pittolvaNasyAsau pANDurogAhate'pi c"| iha tu pANDuroge'pi bhavet pANdurogAdvinApi bhavet / pathA pramehAzritAH pidakAH prameheSu bhavanti vinA pramehamapi bhavanti, tathA pANDurogiNo'pi uktA kAmalA pRthamapi bhavati / koSThazAkhAzrayA bahupittAt pANDurogapUrvikA bhvti| yA tu kevalaM zAkhAzrayA lA alpapittA ca vaktavyA sA svatantrApi bhavatIti kecit / ata eva tasmA rukSazItasyAdinA pRthageva hetu liGgaca adhyAyazeSe vakSyati / bahupittetyanena kevalaM zAkhAzrayAyA alpapittatvaM sUcayati / amlakaTutIkSNopayoga zAkhAzrayipittasya balena koSThAnayamArya vakSyati / kharImUteti ktthortaamupgtaa| kumbhakAmalA avasthAbhedena koSThagakAmalAyAH sNjnyaa| kumbhaH koThaH tadAzrayA kAmalA kumbhkaamlaa| asyAJca zothopalakSaNaM bhvti| uktaM hi suzrute-bhedasta tasmAH khalu kumbhamAhuH srotomahAMzcApi sa parvabhedaH // 12 // cakrapANiH-tanetyAdinA cikitsaamaah| UrvAnulomikairiti aIharAnulomanavamanavirecanayorapi grahaNaM yuktam / yataH pANDuroge'pi "kaphapANDau tu gomUkha-vibhayuktAM harItakIm" 374 For Private and Personal Use Only
Page #753
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2982 crk-sNhitaa| pANDurogacikitsitam tAbhyAM saMzuddhakoSThAbhyAM pathyAnyannAni dApayet / zAlIn sayavagodhUmAn purANAn yUSasaMhitAn // mudgAdakImasUrAgarjAGgalaizca rshitaiH| yathAdoSaM viziSTazca tayobhaiSajyamAcaret // kalyANakaM paJcagavyaM mahAtiktamathApi vaa| snehanAthaM ghRtaM dadyAt kAmalApANDurogiNe // 13 // dADimAt kur3avaM dhAnyAt kur3avAI palaM palam / citrakAcchRGgaverAcca pippalyaSTamikA tathA // taH kalkaiviMzatipalaM ghRtasya lilaaddh'ke| siddhaM hRtpANDugulmAzaH-plIhavAtakaphArttinut // dopanaM zvAsakAsannaM mUr3havAte ca shsyte| duHkhaprasavinInAJca bandhyAnAJcaiva garbhadam // 14 // daaddimaadyghRtm| . tiktairvirecanaH zodhyaH syaat| tAbhyAM pANDAmayi-kAmalAvadbhayAM saMzuddhakoSThAbhyAM pathyAnyannAni dApayet / mugADhakImamurAdyaH kRtayaSasaMhitAn purANAn sayavagodhUmAn zAlIn dApayet / jAGgalaizca hitaimAMsarasaH zAlIna dApayet / tathA yathAdoSaM viziSTazcAsAdhAraNaM bhaiSajyaM tayoH pANDAmayi. kApalAvatorAcaret / kAmalApANDurogiNe snehanAtham unmAdoktaM kalyANakaM ghRtaM kuSThoktaM paJcagavyamathavA mahAtiktaM ghRtaM dadyAditi / iti cikitsAsUtrANi // 13 gnggaadhrH-daaddimaadityaadi| dADimaphalakhacaH kur3avaM catuSpalaM, dhAnyAta kur3avAddha paladvayaM, citrakAt palaM, palaM zRGgaverAcca, pippalyaSTamikA krssmaanm| te kalka tasya viMzatipalaM salilADhake pacet / atra kecit paThanti tatriMzatapalaM kalkairiti kalkavAhulyAnubhavAt dADimAdighRtam // 14 // ityAdinA virecanaM vakSyati / tAbhyAmiti paannddurogkaamlaabhyaam| tAbhyAM saMzuddhakoSThAya iti pAThapakSa sAbhyAmiti vmnvirecnaabhyaam| viziSTabhaiSajyamihaiva kAmalAyAM pANDuroge ca vakSyamANaM jJeyam // 13 // cakrapANiH-dADimetyAdau aSTamikA dvikarSamuktA; / uktaM hi 'dve suvarNe palAI syAt zukti raSTamikApi ca' iti // 14 // For Private and Personal Use Only
Page #754
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 16za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 2683 kaTukA rohiNI mustaM haridra vatsakAt phalam / paTolaM candanaM mUrkhA trAyamANAM durAlabhAm // sapippalI parpaTakaM bhUnimbaM devadAru c| piSTrAkSamAtraistaiH sarpiH-prasthaM kSIrAr3hake pacet // raktapittaM jvaraM dAhaM zvaya, sbhgndrm| arthAsyasmRgdaraJcaiva hanyAd visphoTakAMstathA // 15 // kaTukAyaghRtam / pathyAzatarase pathyA-vRntAIzatakalkavAn / prasthaH siddho ghRtAt peyaH sa pANDAmayagulmanut // 16 // pathyAghRtam / dantyAH zatapalarase pissttairdntiishlaattubhiH| tadvat prastho ghRtAt siddhaH plIhapANDatizophajit // 17 // dntiighRtm| gnggaadhrH-kttukaamityaadi| kaTukA rohiNI kaTurohiNIm / etarakSamAtraH kalkaH kSIrAr3hake Sor3azazarAve dugdhe ghRtaprasthaM vipaacyet| iti kaTukAya ghRtam // 15 // gnggaadhrH-pthyetyaadi| pathyAyAH zatapalasya rase'pAM droNe paktvAvazaSe Sor3azazarAve pathyAntAddhazatakalkavAn pathyAyA vRntAnAmaddhezataM pazcAzatpathyAnAM hantAni kalkIkRtya ghRtAt prasthaH siddhaH peyH| pathyAghRtam // 16 // gaGgAdharaH-dantyA ityaadi| dantyAH zatapalasya mUlasyApAM droNe pakasya pAdAvazeSe Sor3azazarAve rase dantIzalATubhirdantyA AmaphalaiH piSTaH pAdika kalkai tAt prasthaH siddhastadvat peyaH pliihaadijit| dantIghRtam // 17 // * cakrapANiH-pathyAzatarasena kvAthaH krtvyH| atra ca tathA kAthArtha jalaM deyaM yathA caturbhAgAvaziSTaM sat ghRtacaturguNaM bhavati, ata eva droNamAnaM jalaM deym| pathyAvRntAIzataM hrotkophlbndhnaarddhshnm| anye tu pathyAcUNaM harItakIphalasyaiva cUrNa tat asthishuunymityaahuH||15||16|| cakrapANiH-dantyA ityAdau dantyAH kvAthaH ghRtAcaturguNaM sthApyaH / tantrAntaradarzanAt prasthamAna evAna kAtho bhvti| uktaM hyanyana nikumbhakur3avakvAtha-prastha ttklksNyutm| sarpiprasthaM paceta loha kAmalApANDuroganut" // 17 // For Private and Personal Use Only
Page #755
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2984 . crk-sNhitaa| (pANDurogacikitsitama purANasarpiSaH prastho drAkSArddhaprasthasAdhitaH / kAmalAgulmapANDarti-jvaramehodarApahaH // 18 // drAkSAghRtam / hridraatriphlaanimb-blaamdhuksaadhitm| .. sakSIraM mAhiSaM sarpiH kAmalAharamuttamam // 16 // haridrAdighRtam / gomUtradviguNe daa:-klkaakssdvysNyutH| dAyAH paJcapalakkAthe kalke kaaliiyke'prH|| mAhiSAjyasya tu prasthaH pUrvaH pUrve pare prH| snehairetairupakramya snigdhaM matvA virecayet // gAdharaH-purANetyAdi / iha purANapadopAdAnaM sarvatra purANaghRtagrahaNa. apanArtham / drAkSAyA arddhaprasthaH zarAvamAnaM kalkaH dravArtha mihAnuttrayA jalaM cturgunnm| drAkSAghRtam // 18 // ' gnggaadhrH-hridretyaadi| haridrAdiH kalkaH pAdikaH, purANaM mAhiSaM sarpiH prasthaM, kSIraM cturgunnm| haridrAdighRtam // 19 // . gnggaadhrH-gomuutretyaadi| gomUtre dviguNe dArtIkalkasyAkSadvayena karSa. dayena saMyuto mAhiSAjyasya prasthaH siddha eSa pUrvaH pUrve paanndduroge| dAyAH paJcapalasya cakhAriMzatpalajale pakasya pAdazeSe dazapalakAthe kAlIyakakalke'kSadayamite mAhiSAjyasya tu prastho'paro yoga eSa paraH pare kaamlaaroge| (daarjiighRt-kaaliiykghRte|) etairgha taiyat kuryAt tadAha-sneha rityaadi| pANDA. mayI snigdhatIkSNaiH zodhyA, kAmalAvAn mRdutiktairvirecyaH, iti yaduktaM, tadvirecane kartavye etaiH snahairupakramyArabhya snigdhaM pANDukAmalinaM malA virecayet / cakrapANiH-purANetyAdau jalamanukadravAd bhavati / drAkSAprasthAIntu kalkaH // 18 // . .. .krayANiH-haridatyAdau dravAntarAbhAvAt kSIrameva caturguNam // 19 // . . .... / cakrapANiH-dAAH karakAkSadvayasAdhito mAhiSAta sarpiSaH prastha iti yojyam / .. bAyoH pApakAye ityatrApi pUrvavRtAnusArAt pakapala dAhAtho'pi pRtAd dviguNa eka myaa| For Private and Personal Use Only
Page #756
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 16za adhyAyaH] .. cikitsitasthAnam / 268 payasA mUtrayuktata bahuzaH kevalena vaa| dantIphalarase koSNe kAzmaJjilinA zRtam // drAkSAJjaliM mRditvA vA dadyAt pANDAmayApaham / dvizarkaraM trivRccUrNa palAI paittikaH pibet // 20 // kaphapANDustu gomUtra-yuktAM klinnAM harItakIm / AragvadharasenenovidAryAmalakasya ca // . savASaNaM vilvapatraM pibeda vA kAmalApaham / ... dantA palakalkaM vA dvigur3a zotavAriNA // 21 // yena virecayet tadAha-payasA mUtrayuktena kevalena vA bahuzaH payasA virecyet| aprnycaah-dntiityaadi| dantIphalAnAM vIjAnAM rase'STaguNajale paktvA pAdazeSe kAthe koSNe kAzmaryAJjalinA gAmbhArIpakaphalapalacatuSTayena saha drAkSAJjaliM drAkSApalacatuSTayaM zRtaM caturthabhAgazeSa dadyAt mRdikhA vA ddyaaditi| koSNe dantIphalakAthe kAzmaryAJjalisahitadrAkSAJjaliM mRdikhA yathAyogyaM dehabalApekSayA ddyaat| (virecanamidam / ) dvishrkrmityaadi| dviguNazarkaraM tricUrNa palArddha dehAgnibalApekSayA paMttikA pANDurogI pibet // 20 // 1. gaGgAdharaH-kaphapANDustu gomUtre harItakI sthApitAM klinnAM gomUtrayuktAM pivet| aargvdhetyaadi| Aragvadhasya phalamadhyasthasaveSTakavIjarasena hinA harItakI pibedathavekSo rasena klinnAmathavA vidAryA rasena klinnAmathakAmalakIrasena klinAM harItakI pibet| savASaNaM vilvapatrakalaM koSThAdyapekSayA kAmalApahaM pibet / dntyddhaityaadi| dantImUlasyAIpalakalkaM dviguNaguruM zItavAriNA koSThAdyapekSayA pibet / / 21 // kAlIyakakalko'pi pUrvavat akssdvymaanmev| pUrvaH pUrva iti pUrve pANDuroge gomUtasido ghRtaprasthaH pare tu kAmalAkhye paro dALa yukto deya iti shessH| kAzmarI gAmbhArIphalam / Rtamiti phANTakaSAyavidhinA prkssiptm| drAkSAJjaliM mRditvA ityanena sphuTameva phANTakaSAyaM rAyati / dvizarkaramityAdau viyaccUrNa palAI dvizakarayuktaM sat paladvayamAnaM bhavati // 20 // cakrapANi:-gomUtraklinayuktAmiti gomUtreNa klinAM kalkIkRtAM tathA gomUtreNa yuktAmAlohitA pvt| anye tu Aragvadharasena harItakoM pibet iti yojynti| ikSvAdirasena satri For Private and Personal Use Only
Page #757
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2686 crk-sNhitaa| (pANDurogacikitsitam pibed vA kAmalAvAn nA trivRtAM triphalArasaH / vizAlAtriphalAmusta-kuSThadArukaliGgakAn // karponmitAnativiSAM karSA Jca pradApayet / karSoM madhurasAyA dvau sarvametat sukhAmbunA // mRditaM taM rasaM pUtaM potvA lihyAca mAkSikam / kAsaM zvAsaM jvaraM dAhaM pANDurogamarocakam / gulmAnAhAmavAtAMzca raktapittazca nAzayet // 22 // triphalAyA guDUcyA vA dAA nimbasya vA rsH| prAtaHprAtamadhuyutaH zIlitaH kAmalApahaH // kSoraM mUtraM pibet padaM gavyaM mAhiSameva vaa| pANDurgomUtrayuktaM vA saptAhaM triphalArasam // tarujAna jvalitAn mUtre nirvApyAmRdya cAGka rAn / mAtuluGgasya tat pUtaM pANDuzothaharaM pibet // 23 // gaGgAdharaH-kAmalAvAn nA triphalArasaivikRtAM vA pibet / vishaaletyaadi| vizAlAmUlAdIn pratyekaM karponmitAn kAM mativiSAM madhurasAyA mUvvoyA dvau kau sametat kuTTayikhA Sar3aguNena mukhAmbunA mRditaM pUtaM taM rasaM phANTAkhyaM koSThAdyapekSayA pIlA mAkSikaM liyaat| AmavAtaM tantrAntare draSTavyam // 22 // / gaGgAdharaH-triphalAyA ityaadi| triphalAyA militaayaaH| ekyogH| zeSAstrayo yogaaH| kssiirmityaadi| gavyaM kSIraM mUtraM mAhiSameva vA kSIraM mUtraM pANDunaraH pakSaM pibet / gomUtrayuktaM triphalArasaM vA pANDurnaraH saptAha pibet| trujaanityaadi| mAtuluGgasya tarujAn aGka rAn dahane jvalitAn mUtre nirvApya AmRya ca tat pUtaM pANDuzothaharaM pibet // 23 // pivediti yojynti| AramvadhaM satrikaTukaM rasenekSoH vidA- Amalakasya rasena piditi bhpro'rthH| vizAlelyAdau phANTakaSAyavad dradhyAt palamAnAt catuHpalaM dravaM vadanti vRddhAH // 21-23 // For Private and Personal Use Only
Page #758
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 16za adhyAyaH cikitsitsthaanm| 2987 svarNakSIrI trivRcchAmA bhadradAru sanAgaram / gomUtrAJjalinA kalkaM mUtre vA kathitaM pibet / dIramebhiH zRtaM vApi pibeda doSAnulomanam // 24 // harItakI mUtrayutAM prayogeNAtha vA pibet / jINe kSIreNa bhuJjIta madhureNa rasena vaa|| saptarAtraM gavAM mUtre bhAvitaM vaapyyorjH| pANDurogaprazAntyarthaM payasA pAyayed bhiSak // 25 // vASaNatriphalAmusta-viDaGgacitrakAH smaaH| navAyorajaso bhAgAstaccUrNa mdhusrpissaa| bhakSayet pANDuhRdroga-kuSThAza kAmalApaham // 26 // navAyasaM cnnm| gnggaadhrH-svrnnkssiiriityaadi| svarNakSIrI svarNavaNaniryAsavRkSavizeSaH / zyAmA zyAmamUlA trivat / bhadradAru devdaaru| eSAM kalkaM gomUtrAJjalinA catuHpalana pibet / mUtre'STaguNe kathitaM vA svarNakSIryAdikaM pibet / ebhiH svarNakSIryAdibhiH zRtaM vA kSIraM doSAnulomanaM pibet // 24 // gnggaadhrH-hriitkiimityaadi| harItakI mUtrayutAM prayogeNa vA pibet / jIrNe tanmUtrayuktaharItakIpayoge kSIreNa bhuJjItAthavA madhureNa mAMsarasena bhunyjiit| sptetyaadi| gavAM mUtre saptarAtraM bhAvitamayaso jAritamAritaM rajaH payasA mAtrayA pAyayet // 25 // gaGgAdharaH-aSaNetyAdi / RSaNAdayo nava smaaH| mAritasyAyaso rajaso nava bhAgA ekIkRtaM tacUrNa madhusarpiSA bhakSayet / navAyasacUrNam // 26 // cakrapANiH-navAyorajaso bhAga iti ekabhAgApekSayA navaguNatvamayorajasaH, tena trUpaNA. dInAM militAnAM cUrNana samamayorajaH // 24-26 // . itaH paraM kecit "navAyasamidaM cUrNa kRSNAtreyeNa bhASitam zlokAImidamadhikaM paThanti / For Private and Personal Use Only
Page #759
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 218 crk-sNhitaa| pANDurogacikitsitam triphalAM trUSaNaM mUstaM viDaGga cvycitrko| dArcI tvaG mAkSiko dhAtumranthiko devadAru ca // eSAM dvipalikAn bhAgAMzcUNaM kuryAt pRthak pRthak maNDUraM dviguNaM cUrNAcchuddhamaJjanasannibham / gomUtre'STaguNe paktvA taccUrNa prakSipet punH| uDumbarasamAn kuryAt vaTakAMstAna yathAgninA // upayuJjIta takraNa jINe sAtmyaJca bhojanam / maNDUravaTakA hya te prANadAH pANDurogiNAm // kuSThAnyajarakaM zothamUrustambhaM kaphAmayAn / azaMsi kAmalAM mehaM nohAnaM zamayanti ca // 27 // maNDUravaTakAH / gnggaadhrH-triphlaamityaadi| mAkSiko dhAtuH svarNamAkSikaM kiJcitsamdhavayuktaM jambIrarasena peSayikhA lohakaTorikAyAM kukhAgninA pacet / zuSkaM nIlapItAdinAnAvarNa prajvalitaM yAvad bhavet tAvat paktvA raktAmaM yadA syAt tadAvahRtya cUrNayikhA grAhyam / maNDUraM gomUtre'nau dagdhvA dagdhvA nipyi saMzoSya cUrNIkRtyAJjanasannibhaM kajalAbha grAhyam, tanmaNDUraM sarcacUrNAda dviguNaM carNasahitamaNDUrAdaSTaguNe gomUtre maNDUracUrNa paktvA kizcida drave sati triphalAdi tacUrNa prakSipet / sarvamekIbhUtam uDumbarasamAn kolamamAn vaThakAm kuryAt / tAn yathAmibalaM takreNa golyikhopyunyjiit| jINe tasmin upayukta auSadhe sAtmyaJca bhojanaM taRNa upyunyjiit| maNDUravaTakaH // 27 // cakrapANiH-maNDUraM purANaM lohakiTTam // 27 // * itaH paramityadhikaH pAThaH kvacid dRshyte| sa yathA"tApyAnijaturUpyAyo-malAH paJcapalAH pRthak / citrakatiphalAvyoSa-viDaGgaH pAlikaiH saha // zarkarASTapalonmizrAzcUrNitA mdhunaaplutaaH| abhyasyAstvakSamAsA hi jIrNe niyamitAzinA / . kusasthakAmAcyAdi-kapotaparihAriNA // " For Private and Personal Use Only
Page #760
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 13 maNyAyaH] cikitsitasthAnam / 26 gur3anAgaramaNDUra-tinizAn mAnataH samAn / pippalI dviguNAM dadyAda gur3ikAM pANDurogiNe // 28 // triphalAyAstrayo bhAgAstrayastrikaTukasya ca / bhAgazcitrakamUlasya viGgAnAM tathaiva ca // paJcAzmajatuno bhAgAstathA rUpyamalasya c| mAkSikasya ca zuddhasya lauhasya rajasastathA // aSTau bhAgAH sitAyAzca tat savva sUkSmacUrNitam / mAkSikeNAplutaM sthApyamAyase bhAjane shubhe|| uDumbarasamAM mAtrAM tataH khAded yathAgni naa| dine dine prayogeNa jINe bhojyaM yathepsitam // vajayitvA kulatthAMzca kAkamAcI kapotakAn / yogarAja iti khyAto yogo'ymmRtopmH|| rasAyanamidaM zreSThaM sarvarogaharaM zivam / pANDurogaM viSaM kAsaM yakSmANaM viSamajvaram // gnggaadhrH-gudd'etyaadi| gur3AdIn caturaH samabhAgAn pippalI savveSAM dviguNAM, gur3ikAM kRtA pANDurogiNe dadyAt / / 28 // gaGgAdharaH-triphalAyA ityaadi| triphalAyAH pratyekamekabhAga iti mili. sAyAstrayo bhAgAH, evaM trikaTakasya ca militasya trayo bhaagaaH| evameko bhAgazcitrakasya / vihAnAmeko bhaagH| azmajatunaH zilAjatunaH paJca bhaagaaH| rUpyamalasya vahnau dhmAtasya rUpyasya yanmalaM niyati tasya paJca bhaagaaH| zuddhasya dhAtumAkSikasya paJca bhaagaaH| lauhasya mAritapuTitasya paJca bhaagaaH| sitAyA aSTau bhaagaaH| sarva tat sUkSmacUrNa kRtA mAkSikeNa madhunA golayitA zubha pakrapANiH-triphalAyA ityAdau rUpayamalaM rUpyasya yat ki bhavati tajajJeyam / mAkSikasyeti maakssikdhaatoH| azmajasvAdInAM caturNA paJca bhAgAH pratyekam / kiMvA paJcAzmajatuno bhAgAH For Private and Personal Use Only
Page #761
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2660 crk-sNhitaa| pANDurogAcakitsitam kuSThAnyajaraka mehaM zvAsaM hikAmarocakam / vizeSAddhantyapasmAraM kAmalAM gudajAni ca // 26 // yograajH| kauttjtriphlaanimb-pttolghnnaagrH| bhAvitAni dazAhAni rasai itriguNAni ca // zilAjatupalAnyaSTau tAvatI sitshrkraa| tvakakSIrIpippalIdhAtrI-kaTukAkhyAH plonmitaaH|| nidigdhyAH phalamUlAbhyAM palaM yuktyA trigandhakam / madhutripalasaMyuktaM kuryyAdakSasamAn gur3An // DimAmbupayApakSi-rasatoyasurAsavAn / tAn bhavayitvAnupibeniranno'bhukta eva vA // pANDukuSThajvaraplIha-tamakArthIbhagandarAn / pUtihRcchakamUtrAgni-doSazothagarodarAn // Ayase bhAjane sthApyaM, tapta uDumbarasamAM mAtrAM yathAgni nA khAdat / yogarAjaH // 29 // gaGgAdharaH-koTajetyAdi / kauTajaM phalam / koTajAdInAM kAthaidazAhAnyathavA viMzatidinAnyathavA triMzadinAni bhAvitAni, zilAjatunaH palAnyaSTau, sitazarkarA tAvatI aSTau palAni, khakakSIrIprabhRtInAM pratyekaM palaM, kaTakA rohiNI, nidigdhyAH kaNTakAryoH phalaM mUlazca palam / trisugandhakaM yuktyA pratyekaM karSamAnaM, madhunaH palatrayam, etat sarvamekIkRtyAkSasamAn guDAn paJca rUpyamalasya ceti pAThe rUpyamalasyeti zilAjatuvizeSaNaM, tena rUpyamalarUpaM yaduktaM zilAjatu rAjataM kaTukaM zvetamityAdi tadiha gRhyate // 28 // 29 // cakrapANiH-bhAvitAnIti dviguNatriguNadazAhAni bhaavitaani| rasairiti kuTajAdikAthaiH / kauTajaM kuTajaphalam / ava bhAvanA zilAjatUktenaiva vidhinA krtvyaa| kAthyakAthamAne ca tantrAntare "tulyaM girijena jale caturguNe bhAvanauSadhaM kAthyam / tataH kAthe pAdAMze pUtoSNe prakSipeda girijN| tatsamarasatAM yAtaM saMzuSkaM prakSipet rase bhUyaH" iti| evaJca anyatrApi bhAvanAvidhau kAdhyakvAthamAnau jnyeyau| phalamUlAbhyAM palamiti militvA palam / yuttayA For Private and Personal Use Only
Page #762
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 16za adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 2661 kAsAssRgdarapittAmuka-choSagulmajvarAmayAn / te ca sarvatraNAn hanyuH sarvarogaharAH zivAH // 30 // / shilaajtuvttkaaH| punarnavAtriyoSa-viDaGga dAru citrakam / kuSThaM haridra triphalA dantI cavyaM kaliGgakAH // kaTukA pippalImUlaM mustaJceti palonmitam / maNDUraM dviguNaM cUrNAda gomUtre dvAdake pacet // kolavad gur3ikAH kRtvA takraNAloDya nA pibat / tAH pANDurogaM plIhAnamazAMsi viSamajvaram // zvaya, grahaNIdoSaM hanyuH kuSThaM krimoNstthaa| AtreyeNa punarnavA-maNDUraM kIrttitaM param // 31 // punarnavAmaNDUram / dArcItvatriphalAvyoSa-vir3agamayaso rjH| madhusapiryaMtaM lihyAt kAmalApANDurogavAn // tulyA ayorajaHpathyA-haridrAH kssaudrsrpissaa| cUrNitAH kAmalI lihyAda gur3anaudreNa vAbhayAm // kuryAt / niranno bhuktavAn vA tAn bhakSayikhA dADimAdInanupibet / shilaajtuvttkaaH||30|| __ gnggaadhrH-punrnvetyaadi| punarnavAdInAM cUrNa palaM, sabvacUrNAda dviguNaM maNDUraM, bAr3hake dvAtriMzaccharAve gomUtre pcet| kolavadgur3ikA kalA takraNAloDya pibet / punarnavAmaNDUram // 31 // gnggaadhrH-daarciityaadi| dArjIlagAdInAM saptAnAM samamayorajaH sarca mekIkRtya sthApayet / tato mAtrAM yathAgni madhusarpiyoM maI yinA lihyaat| tulyA ityaadi| mAritapuTitAyorajaH pathyA haridrA ceti vigandhakamiti yAvAligandhena sAdhugandho bhavati tAvanmAtaM vigandhaM jnyeym| sigandhana pstvgelocyte| "vigandhantu samAkhyAtaM tvagelApatrakaiH smaiH| tadeva tu samAkhyAtaM cAturjAtaM sakesaram" iti| pUtyAdibhirdoSasambandhaH pratyekaM sambadhyate // 30 // 31 // For Private and Personal Use Only
Page #763
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2662 crk-sNhitaa| pANDurogacikitsitama triphalA dve haridra ca ktturohinnyyorjH| cUrNitaM madhusarpiA lehayet kAmalApaham // 32 // dvipalAMzAM tugAkSIrI nAgaraM madhuyaSTikAm / prAsthikIM pippalI drAkSAM zarkarA tulAM tathA // dhAtrIphalarasadroNe cUrNitaM lehavat pacet / zItAnmadhuprasthayutAt lihyAt pANitalaM tataH / / halImakaM pANDurogaM kAmalAJcaiva nAzayet / AtreyakIrttitaratveSa dhAtrIlehaH paraH smRtH||33||dhaatraavlehH / * ASaNaM triphalAM cavyaM citrakaM devadAru c| vir3agAnyatha mustaJca vatsakaJceti cUrNayet // maNDUratulyaM cUrNantu gomUtre'STaguNe pacet / zanaiH siddhAstathA zItAH kAryAH karSasamA gudd'aaH|| tisrazcUrNitAH saudrasarpiSA kAmalI lihyAdathavA abhayAM cUrNitAM gur3audreNa lihyAt / triphletyaadi| spaSTArtham // 32 // ____ gaGgAdharaH-dvipalAMzAmityAdi-tugAkSorI dvipalAMzA, nAgarAdicatuSTayaM pratyeka mAsthikaM, zarkarAddhatulA, dhAtrIphalarasasya droNazcatuHSaSTiH shraavaaH| sarvametadekatra lehavat pacet / avatArya zIte madhunaH prasthaM dadyAt / mdhuprsthshvtuHshraavH| dhAtrAvalehaH // 33 // - gnggaadhrH-assnnmityaadi| vatsakamindrayavaH, etadantaM sarva samAMzaM cakrapANiH-dvipalAMzAmityAdau drAkSA praasthikii| dhAtrIphalaraso dhAtrIsvarasaH // 32 // 33 // ] cakrapANiH-beSaNAdInAmaSTAviMzatipalAni, maNDaraJca dviguNam samuditaM cUrNaM caturadhikAzItipalamAnaM bhavati / pRthagiti pAThAt maNDUraM cUrNameva (gomUtraJca militacUrNApekSayASTaguNam / ) * vayaSaNaM triphalA mustaM vir3ajhaM cycitrko| dAtviGmAkSiko dhAtumranthikaM devadAru ca // eSAM dvipalikAn bhAgAMzcUrNa kRtvA pRthaka pRthak / maNDUraM dviguNaM cUrNAcchuddhamaJjanasannibham // mUtre cASTaguNe pattavA tasmiMstu prkssipetttH| uDu mbarasamAn kuryyAd vaTakAMstAn yathAvalam // upayuJjIta takreNa sAtmyaM jINa ca bhojanam / maNDUravaTakA herate prANadAH pANDurogiNAm / kuzalpajarakaM zothamUrustambhaM kphaamyaan| arzIsi kAmalAM mehAn plIhANaM zamantizca // iti cakrasammataH paatthH| mndduuryttkaa| For Private and Personal Use Only
Page #764
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 66za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 2663 yathAgni bhakSaNIyAste lohpaannddaamyaaphaaH| grahaNyarchAnudazcava takravAvyAzinaH smRtAH // 34 // mnndduurvttkaaH| draakssaahridraamnyjisstthaa-blaamuulaanyyorjH|| lodhrazcaiteSu gaur3aH syAdariSTaH pANDurogiNAm // 35 // __ gaudd'orissttH| vIjakAt OM Sor3azapalaM triphalAyAzca viMzatiH / drAkSAyAH paJca lAkSAyAH sapta droNe jalasya tat // sAdhyaM pAdAvazeSe ca pUtazIte pradApayet / / zarkarAyAstulAM prasthaM kSaudraM dadyAcca kArSikam // vyoSavyAghranakhozIraM kramukaM sailabAlukam / mAdhUkaM kuSThamityetaccUrNitaM ghRtabhAjane // crnnyet| sarcatulyaM maNDUraM, gomUtre sarvato'STaguNe pacet / maNDUrAdaSTaguNe pacediti kazcit / mnndduurvttkaaH||34|| gnggaadhrH-draakssetyaadi| drAkSAdInAM SaNNAM yuktyA pratyekaM samabhAgaH, savaM pAdikaM, gur3azcaturguNaH, savvaM caturguNajale golayikhA ghRtabhAjane sthApyaM,, saptAhAdikAle jAta eSa gaur3oriSTaH syAt / gaudd'o'rissttH||35|| gnggaadhrH-viijkaadityaadi| vInakaM kAJjikAdhaHsthaklinna, triphalAyA viMzatiH palAni, drAkSAyAH paJca palAni, lAkSAyAH sapta palAni, tat sarvaM jalasya droNe sAdhyaM, pAdAvazeSe pUte zIte ca zarkarAyAstulAM pradApayet, kSaudraM prasthaM dadyAt / vyoSAdInAM kArSikaM pratyekaM cUrNa ddyaacc| tat sarca pRthaGmUlaM paktavyam / tasmin sidhyati beSaNAdInAM tacca 0 prakSepyam / zuddhamiti padena mandUrasya dhamApanagomUtranirvApaNAdinA shuddhirdshyti| kecit tu gomUtamaSTaguNaM pratyAsanamaNDUrAdeva vadanti / ayameva ca pakSaH pratibhAti // 34 // 35 // cakrapANiH-vIjakAt Sor3azapalamityata kecit dvijIrakapalAnyaSTAviti vadanti ; tathApi * vIjakAdirayana jIrakAditi paritvA kerita imaM jIrakAriTamAhuH / For Private and Personal Use Only
Page #765
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2664 crk-sNhitaa| pANDurogacikitsitam yaveSu dazarAtrasthaM proSme dviH zizire sthitam / pibet tad grahaNIpANDu-rogArzaHzothagulmanut // mUtrakRcchAzmarImeha-kAmalAsannipAtanut / vIjakAriSTa evaiSa AtrayeNa prakIrtitaH // 36 // viijkaarissttH| dhAtrIphalasahasra dve pIr3ayitvA rasaM bhiSak / caudrASTabhAgaM pippalyAzcUrNArddhakur3avAyutam // zarkarAItulonmibhaM pakSaM snigdhaghaTe sthitam / prapibenmAtrayA prAtarjINe hitmitaashnH|| kAmalApANDuhRdroga-vAtAsmRgviSamajvarAn / kAsahikArucizvAsAneSo'riSTaH praNAzayet // 37 // dhaavrisstthH| sthirAdibhiH zRtaM toyaM pAnAhAre prshsyte| pANDUnAM kAmalArtAnAM mRdvIkAmalakAd rasaH // 38 // ghRtabhAjane kRtA yaveSu yavarAzimadhye grISme dazarAtraM sthApayet zizire dvirdazarAtraM viMzatirAtraM sthApayet / iha grISmazizirayoyoH nirdezAt vaizAkhAdayaH SaNmAsA grISmAH, zeSAH shishiraaH| vIjakAriSTaH // 36 // gnggaadhrH-dhaatriityaadi| dhAtrIphalAnAM gur3akAnAM dve sahasra kuTTayikhA pIDayitA yAvAn raso labhyate tasya rasasyASTamo bhAgaH kSaudrasya, pippalIcUrNamarddhakur3avaM dvipalam, zarkarAyA arddhatulAM dattvA sarvamekIkRtya snigdhe ghaTe pakSaM sthitaM jAtamariSTaM mAtrayA prAtaH prpibediti| pIte tasminnariSTe jINe sati hitamitAzanaH syAt / dhAriSTaH // 37 // / : gnggaadhrH-sthiraadibhirityaadi| sthirAdiH zAlapAdipaJcamUlaM tatsa evaarthH| viijko'snH| vyAghranakho nakhIbheda ev| dviH zizira iti viMzatirAkhasthitam // 36 // cakrapANiH-dhAtrItyAdau dhAtrIphalasahanadvayasya svarasa eva grAhyaH // 37 / / cakrapANiH kAmalArtAnAM mRddhIkAma.lakIrasA pAnAhAre prazasyate ityarthaH // 38 // For Private and Personal Use Only
Page #766
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 16za adhyAya cikitsitsthaanm| 2665 pANDurogaprazAntyarthamidamuktaM cikitsitm| vikalpyametad bhiSajA pRthag doSabalaM prati // snehaprAyaM pavanaje tiktazItantu paittike| zlaiSmike kaTurukSoSNaM mizraM syAt saannipaatike|| niSpAtayeccharorAt tu mRttikAM bhakSitAM bhiSak / yuktijJaH zodhanastIkSNaiH prasamIkSya balAbalam / zuddhakAyasya sI Si balAdhAnAni yojayet // 36 // vyoSaM vilvaM haridra dve triphalA va punrnve| mustAnyayorajaH pAThA viDaGga devadAru ca // vRzcikAlI ca bhArgI ca sakSAraistaiH smaighRtm| sAdhayitvA pibeda yuktyA naro mRdosspiidditH| tadvat kezarayaSTyAhva-pippalIkSArazAdvalaiH // 40 // pakvaM toyaM pANDurogiNAM prshsyte| kAmalArtAnAntu mRdvIkAmalakATa rasaH zRtaH kAthaH pAnAhAre prazasyate // 38 // gaGgAdharaH-pANDurogetyAdi / idaM cikitsitaM pANDurogaprazAntyarthaM sAmAnyata uktaM, pRthagadoSabalaM prati eSu madhye bhiSajA buddhayA vikalpyaM vizeSeNa kalpanIyaM bhvti| kathaM vikalpyaM tadAha-snehaprAyamityAdi / prAyazabdena sarvatra unneyaM prAyikatvam / tiktazItaprAya paittike / kaTurukSoSNamAyaM zlaiSmike / doSajapANDa kAmalAcikitsitam uktvA mRttikAjapANDarogacikitsitamAha-niSpAtayeta ityaadi| bhiSak mRttikAbhakSaNaje pANDuroge bhakSitAmapakAM mRttikAmudarasthA yuktizobuddhayA balAbalaM prasamIkSya tIkSNaiH zodhanaiH zarIrAniSpAtayet niHsArayet / zuddhakAyasya tasya balAdhAnAni valyadazakasiddhAni sIpi yojayet // 39 // gaGgAdharaH-balAdhAnAni ca sISi kiyntyaah-vyossmityaadi| vyoSAdibhiH sakhAraiH pratyekaM samaMdhutAt pAdikaiH kalkaizcaturguNajale sAdhayitA mRdoSapIr3ito naro yuktyA pivet / tdvdityaadi| kezarAdibhiH kalkaiH cakrapANi:--vikalpyamityanena viklpvidhimaah| niSpAtayedityAdinA mRjapANDurogacikitsAmAha / zAdvalaM dUrvA // 39 // 40 // For Private and Personal Use Only
Page #767
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2666 crk-sNhitaa| pANDurogacikitsitam mRdubhakSaNAdAturasya lolyaadvinivrtinH| dveSArthe bhAvitAM kAmaM dadyAt tdossnaashnaiH|| vigalAtiviSayA nimbapatreNa paatthyaa| vArtAkaH kaTurohiNyA kauTa mUvayApi vA // yathAdoSaM prakurvIta bheSajaM pANDurogiNAm / kriyAvizeSa eSo'sya mato hetuvizeSataH // 41 // tilapiSTanibhaM yastu kAmalAvAn sRjenmalam / zleSmaNA ruddhamArga taM kaphapittaharairjayet // 42 // sAdhayikhA ghRtaM tadvata pibet| zAdvalaH sAdaharite deze vattete, tena yatra bhUmA sAdAkhyaM navatRNaM jAtaM vattete tatvaNasthAnamRttikA zAdala iha graahyH||40|| gnggaadhrH-mRdityaadi| yo mudbhakSaNajapANDurogI lolyAllobhAt mRdbhakSaNAna vinivartate, tasyAnivatino mRdbhakSaNe dveSArtha muddoSanAzanarvikAdibhinimbapatraNa pAThayA vAttokaH kaTurohiNyA koTajerindrayavaimU vyA vA kathitayA bhAvitAM tAM mRttikAM kAmaM yathAkAmaM khAditu ddyaat| evaM yathAdoSaM kaSAyAdimRdbhakSaNana kupitavAtAdidoSaharaM bheSajaM mRdbhakSaNajapANDurogiNAM kurviit| hetuvizeSataH kriyAvizeSo'sya mRdbhakSaNajapANDurogasya mtH||41|| gnggaadhrH-kaamlaavishesscikitsitmaah-tiletyaadi| yastu kAmalAvAn tilapiSTanibhaM malaM purISaM sRjet, taM zleSmaNA ruddhamArga kaphapittaharadevyaH jayet // 42 // cakrapANiH-mRdabhakSaNAdavinivartinaH sktsyetyrthH| bhAvitAmiti tahoSanAzanaH dara: saMkatAm / mUyA pibedityanto granthaH pUrveNa smbdhyte| pANDurogoktaM doSavizeSacikitsitaM mRje'pytidishti-ythaadossmityaadi| eSa iti mRje pANDuroge proktaH // 41 // cakrapANiH-tilapiSTanimityAdinA zAkhAzrayakAmalAcikitsitaM lakSaNapUrvakamAha / ileSmaNA ruddhamArgamiti koSThasthena zleSmaNA zAkhAayi pittaM kAmalAjanakaM ruddhamArga koSThagamanArtha niSiddhamArgamiti yAvat // 42 // For Private and Personal Use Only
Page #768
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra Acharya Shri ka Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir www.kobatirth.org za adhyAyaH cikitsitsthaanm| 2947 rukSazItagurusvAdu-vyAyAmaiveganigrahaH / kaphasaMmUrcchito vAyuH sthAnAt pittaM kSiped blo|| hAridranetramUtratvaka zvetavarcAstadA nrH| bhavet sATopaviSTambho guruNA hRdayena c|| daurblyaalpaagnipaardhaati-hikaakaasaaruciccraiH| krameNAlpena sajyeta pitte zAkhAsamAzrite // 43 // vahitittiridakSANAM rukSAmlakaTukai rsaiH| zuSkamUlakakaulatthairyaSazcAnnAni bhojayet // mAtuluGgarasaM naudra-pippalImaricAnvitam / sanAgaraM pibet pittaM tathAsyati svamAzayam // 44 // gaGgAdharaH-koSThAzrayakAmalAcikitsAmuktvA kAmalAyAH zAkhAzrayAyAH slinggcikitsaamaah-rukssetyaadi| kAmalAyAM rukSAdisevanena vAyuH kaphasaMmUrchitaH san balI sthAnAt pittaM kssipet| tena zAkhAraktAdidhAtu. samAzrite pitte kAmalI naro hAridranetrAdirbhavet, tadA zvetavarcAH sATopaviSTambhazca san guruNA hRdayena dobbalyAdibhizca krameNAlpena sajyeta sakto bhavati / iti zAkhAzrayakAmalAliGgam // 43 // gaGgAdharaH-tadavasthAnvitaM taM kAmalinaM vAdInAM mAMsAnAM rukSAdibhI rasaiH zuSkamUlakAdibhiyuSaizcAnnAni bhojyet| kSaudratrikaTucUrNasahitaM mAtuluGgarasaM pibet / tathA tena prakAreNAnnabhojanena mAtuluGgarasapAnena cAsya kAmalinaH sthAnAt kSiptaM raktAdizAkhAgataM pittaM svamAzayameti yAti // 44 // cakrapANiH-etadeva rukSetyAdinA vistrennaah| zvetavarcA iti koSThasya pittasya malarakSakasya bahinirgamAt ghRDhena zlepmaNA zvetavarcA bhvti| krameNAlpeneti jvraantairnussjyte| pite zAkhAzrita iti sambandhaH // 43 // cakrapANiH-vItyAdinA kaphaharaM pittavRddhikaraJca samaM cikitsitaM praah| yataH zAkhAyadoSasya vRddhiH koSThAnayanArtham / ukta hi "vRddhayAbhiSyandanAt pAkAta strotomukhavizodhanAt / zAkhA muktavA malAH koSThaM yAnti vAyozca nigrahAt" // 44 // 376 For Private and Personal Use Only
Page #769
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2948 crk-sNhitaa| (pANDurogacikitsitam kaTutIkSNaistu lavaNe yo'mlaishcaapyupkrmH| A pittarogAcca kRto vAyozcA prazamAd bhavet // svasthAnamAgate pitte male pittaanurnyjite|| nivRttopadravasyAsya pUrva kAmaliko vidhiH // 45 // yadA tu pANDovarNaH syAddharitaH shyaavpiitkH| balotsAhakSayastandrA mandAgnitvaM mRdujvaraH / / strISvaharSo'Ggamardazca shvaasstRssnnaarucirbhmH| halImakaM tadA tasya vidyAdanilapittataH // 46 // gnggaadhrH-tto'prmupkrmmaah-kdityaadi| tata A pittarogAt uktahAridranetrabAdirogasadbhAvaparyantaM vAyorapyA prazamAt prazamaparyantaM kadAdibhiH bhUya upakrama ArambhaH kRto bhvet| evameva svasthAnamAgate pitte pittAnurajite male purISe sati zAkhA nivRttopadravasya hAridranetravAdinivRttau cAsya pUrvaH kAmaliko vidhiH kaayyH||45|| gaGgAdharaH-yathA pANDurogasyAvasthAvizeSaH kAmalA tatha'parazvAhayadA khityaadi| yadA khanilapittakarApacAravizeSAt pANDoH puruSasya varNo haritAdiH syAd balAdikSayAdayazca syuH, tadA tasya taM halImakamanilapittato vidyAt // 46 // cakrapANiH-A pittarogAt yAvat koSTamArgasya malaM na vardrate tAvadaraktapittavarddhanam / pUrva iti puurvoktH| kAliko vidhiriti koSThAzrayAkAmalAcikitsitaM katrtavyamityarthaH // 45 // cakrapANiA-yadetyAdinA hliimkmaah| ayameva tantrAntare lAgharasaMjJayA alasa ucyate, uktaM hi suzrute "jvarAGgamaIbhramadAhatandrA-kSayAnvito laaghriko'lsshc| taM vAtapittAbhiparItaliGga halImakaM kacidudAharanti / " yaccApi tatra bhinnavarcastvaM sA cApi kAmalAvasthaiva na pRthaguktam / uktaM hi tantrAntare-"santApo bhinnavarcastvaM bahirante ca piintaa| pANDutA nesarAgazca pallakIlakSaNaM (?) matam" // 46 // For Private and Personal Use Only
Page #770
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 16za adhyAyaH 2666 cikitsitsthaanm| guDUcIkharasakSIra-sAdhitaM mAhiSaM ghRtam / sa pibet trivRtAM snigdho rasenAmalakasya tu|| virikto madhuranAyaM bhajet pittAnilApaham / drAkSAlehazca pUrvoktaM sISi madhurANi ca // yApanAn kSIravastIMzca zIlayet sAnuvAsanAn / mArdokAriSTayogAMzca pibeda yuktyAgnivRddhaye // kAsikaJcAbhayAlehaM pippalI madhukaM balAm / payasA ca prayuJjIta yathAdoSaM yathAvalam // 47 // tatra shloko| pANDoH paJcavidhasyoktaM hetulakSaNabheSajam / kAmalA dvividhA teSAM sAdhyAsAdhyatvameva ca // gnggaadhrH-hliimkcikitsaamaah-gudduuciityaadi| guDUcIsvarasastriguNaH, kSIraM ghRtsmm| evaMsAdhitaM mAhiSaM ghRtaM halImakI pibet| tena snigdhaH sa halImakI Amalakasya rasena trivRtAM virekArtha mAtrayA pibet| viriktastu madhuramAyaM pittAnilApahaM bheSajAhAraM bhajet / pUrvamuktaM drAkSAlehazca bhajet / madhurANi ca sISi, yApanAn vastIn siddhisthAne vakSyamANAn kSIravastIMzca sAnuvAsanAn shiilyedbhysyet| maardiiketyaadi| mArkIkAriSTaM drAkSAriSTaM tathAnyAnanividdhaye yogAn yuktyA pibet / kAsikaM kAse vakSyamANamabhayAlehaM pippalyAditrayaM cIkRtya payasA prayuJjIta yathAdoSaM yathAbalamiti // 4 // cakrapANiH-guDUcItyAdinA halImakacikitsAmAha / drAkSAlehabba pUrvoktamiti dvipalAMzAM tugAkSaurIm ityAdigranthoktam / ihaiva yApanAvastayaH / kAsikaJcAbhayAlehamityagastyaharItakI // 47 // For Private and Personal Use Only
Page #771
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3000 crk-sNhitaa| pANDurogacikitsitam teSAM vikalpo yazcAnyo mahAvyAdhihalImakaH / tasya coktaM samAsena lakSaNaM sacikitsitam // 48 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte'prApta dRr3habalapratisaMskRte cikitsitasthAne pANDurocikitsitaM nAma SoDazo'dhyAyaH // 16 // gAdharaH-pANDurogacikitsitAdhyAyArtha saMgraheNAha-tatra shlokaaviti| pANDorityAdi // 48 // iti agnivezakRte tantre carakapratisaMskRte / amApte tu dRDhavala-pratisaMskRta eva c| pANDurogacikitsite vaidyazrIgaGgAdharakaviratnakavirAjaviracite carakajalpakalpatarau SaSThaskandhe cikitsitasthAnajalpe pADuroga cikitsitajalpAkhyA Sor3azI zAkhA // 16 // cakrapANiH-pANDoH paJcavidhasyetyAdinA sNgrhmaah| sa ca vyakta eva // 4 // iti mahAmahopAdhyAyacarakacaturAnanazrImaccakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM carakatAtparyaTIkAyAM cikitsitasthAnacyAeyAyAM pANDurogacikitsitaM nAma SoDazo'dhyAyaH // 16 // For Private and Personal Use Only
Page #772
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sptdsho'dhyaayH| athAto hikAzvAsacikitsitaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // vedalokArthatatvajJamAtreyamRSimuttamam / apRcchat saMzayaM dhImAnagnivezaH kRtaanyjliH|| ya ime dvividhAH proktaastridossaastriprkopnnaaH| rogANAM vividhAsteSAM kasko bhavati durjyH||2|| ityagnivezasya vacaH zrutvA matimatAM vrH| uvAca paramaprItaH paramArthavinizcayam // gaGgAdharaH-uddiSTAnukramAt pANDurogacikitsitAnantaraM hikAzvAsa. cikitsitamAha-athAta ityaadi| pUrvavadyAkhyeyam // 1 // gnggaadhrH-vedloketyaadi| vedArthatattvazo lokArthatattvazazceti yastamAtreyaM punarvasu sNshympRccht| saMzayamAha-ya ityAdi / ye khalvime vividhAH tripakopaNA asAtmyendriyasaMyogaprajJAparAdhapariNAmAstrayaH prakopaNA yeSAM te, tridoSA vAtapittakaphAstrayo doSA yeSAM te, dvividhAH saumyAgneyabhedAnijAgantubhedAcchArIramAnasabhedAdrogAH proktAsteSAM rogANAM madhye kasko rogo dujjayo bhavati ? // 2 // gaGgAdhara-ityagnivezasya saMzayavacaH zrukhA matimatAM varo bhagavAnAtreyaH cakrapANiH-pANDarogakAraNatvAt hikAzvAsayoH pANDurogAnanTaram abhidhAnam / vakSyasi hi "pANDurogAd viSAcca va pravattase gdaavimau|" iti| hikAvAsau ca samAnakAraNacikitsitasvAt ekAdhyAyenaivoktau // 1 // cakrapANiH-vaidikaM laukikaJca arthatattvaM jAnAtIti vedlokaarthtsvjnyH| dvividhA iti sAmAnyAsAmAnyabhedena kiMvA mRdudAruNabhedena nijaanijbheden| tridoSA iti vAtAdibhiH pRthAmilitaH / viprakopaNA iti asAtmyendriyArthasaMyogaprajJAparAdhapariNAmakAraNakAH // 2 // . For Private and Personal Use Only
Page #773
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3002 crk-sNhitaa| hikkAzvAsacikitsitam kAmaM prANaharA rogA bahavo na tu te tthaa| yathA zvAsazca hikkA ca prANAnAzu nikRnttH|| anyairapyupaspRSTasya rogairjantoH pRthgvidhaiH| ante saJjAyate hikA zvAso vA tInavedanaH // kaphavAtAtmakAveto pittsthaansmudbhvau| hRdayasya rasAdInAM dhAtUnAJcopazoSaNau / / tasmAt sAdhAraNAvetau matau mama sudujyo| mithyopacaritau Rchau hata AzIviSAviva // pRthak paJcavidhAvetau nirdiSTau rogsNgrhe| tayoH zRNu samutthAnaM liGgaJca sabhiSagajitam // 3 // paramaprItaH paramArtha vinishcymuvaac| yaduvAca tdaah-kaammityaadi| kAmaM yathAbhilAsAt pANaharA rogA jvarAtisArAdayo bahavaH santi, te rogAstathA prANaharAstu na bhavanti yathA zvAsazca hikkA ceti dvau rogAvAzu prANAn nikRnttH| kasmAdityata aah-anyrityaadi| yato'nyaiH pRthagvidhaiH rogailarAtisArAdibhirupasRSTasyApi jantorante'vasAnaviSaye hikkA saJjAyate, tIvravedanaH zvAso vA snyjaayte| durjayasamAha-kaphetyAdi / etau hikAvAso kaphavAtAtmako, kintu pittasthAnasamudbhavau, hRdayasya rasAdInAM dhAtUnAM prANAyasanAnAM yata upazoSaNau, tasmAt sAdhAraNau dvAvetau hikkAvAso sudurjayo mama matau / yatazcaitau mithyopacaritau kruddhAvAzIviSAviva hataH prANAn nAzayataH / nanu kathamupacaritau bhavataH kruddhau ca na bhavataH na cAzIviSAviva hata ityatastayorupAcaraM cikitsitmaah-pRthgityaadi| rogasaMgrahe sUtrasthAne'STodarIye pazca zvAsAH paJca hikkA ityetau paJcavidhau uddizya, paJca zvAsA iti mahoIcchinna cakrapANiH-kAmamityanumatAH / bahava iti jvrshngkhkrohinnyaadyH| yathA zvAsazca hikkA ca ityanena zIghraM prANahAritvaM hikkAzvAsayoH darzayati / anta iti maraNasamaye / saMjAyate iti avazyaM hikkAvAsayoranyataro jaayte| pittasthAnasamudbhavAvityanena pittasya Urddha sthAnasambandhena eva na tu vAtakaphavadArambhakatva darzayati / pittasthAnazabdena aamaashyo'bhipretH| sAdhAraNAviti prAyaH tulyacikitsyatvAt / mAzIviSAviva dRSTinizvAsaviSarUpI iv| mithyoparito'nyo'pi rogo hanti For Private and Personal Use Only
Page #774
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 17za adhyAya:] cikitsitasthAnam / 3003 rajasA dhUmavAtAbhyAM zItasthAnAmbusevanAt / vyAyAmAda grAmyadharmAdhdha-rukSAnnaviSamAzanAt // AmapradoSAdAnAhAda raukSyAdatyapatarpaNAt / mAbhighAtAda daurbalyAda dvandvAcchaddhAtiyogataH // atIsArajvarardi-pratizyAyakSatakSayAt / raktapittAdudAvarttAda visUcyalasakAdapi // pANDurogAd viSAccaiva rogAveto prarohataH OM niSpAvamArSApaNyAka-tilatailaniSevaNAt // piSTazAlUkaviSTambhi-vidAhigurubhojanAt / jalajAnupapizita-dadhyAmakSIrasevanAt // tamakakSudrAH, pazca hikkA iti mahatI gambhIrA vyapetA kSadrA cAnanA ceti nirdissttau| tayoH paJcapaJcavidhayohi kAzvAsayoH sabhiSagajitaM samutthAnaM nidAnaM liGgazca zRNu // 3 // __gnggaadhrH-rjsetyaadi| rajasA dhRlinaa| zItasthAnazItAmbunoH sevnaat| grAmyadhammo'dhyA ca tyorsmyksevnaat| rukSAnnAzanAd viSamAzanAcca / AmasyApakasya pradoSAt / raukSyAt snehaasevnaat| atyapatarpaNAt lngghnaatiyogaaditH| dvandvAt guruladhU dvandvau zItoSNo dvandvau mandatIkSNo dvandvau mRdukaThinau dvandvau kharamasaNo dvandvau vizadapicchilau dvandvau sthirasarau dvandau sthUlasUkSmau dvandvau snigdharukSau dvandvau sAndradravau dvandvau sukhaduHkhe dvandvau dvandvau cecchAdveSo dvandvau pravRttinivRttI ceti| atIsArAdayo rogA hikaashvaasroghetvH| ebhyo hetubhyo rogAvetau hikAzvAsau prarohataH praadurbhvtH| niSpAvAtadihAzIviSadRSTAntena mithyopacAre sati zIghrahantRtvamAha / pRthagiti pratyekaM pnycvidhH| rogasaMgrahe iti aSTaudarIye // 3 // cakrapANiH-ava ca rajasetyAdinA prAyo vAtaprakopakagaNo vicchidya uktaH pravartate gadAvimau itynten| niSpAvetyAdinA kaphakAraNatayA hikAzvAsayoH hetugaNo'bhihitaH, tadanena vAtajanakakaphajanakahetuvargadvavicchedapATena vAtakaphayorapyava svahetukupitatvena svAtanvaM darzayati nAnubandhya * pravartate gadAvimau iti pAThAntaraM ckre| For Private and Personal Use Only
Page #775
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3004 crk-sNhitaa| hivAzvAsacikitsitam abhiSyandurapacArAcca zleSmalAnAJca sevanAt / kaNThorasoH pratIghAtAda vibandhaizca pRthagvidhaiH // mArutaH prANavAhIni srotAMsyAvizya kupyati / urastaH kaphamudbhUya hikAzvAsAn karotyatha / ghorAn prANoparodhAya prANinAM paJca paJca ca // 4 // dvayozca pUrvarUpANi zRNu vakSyAmyataH param / kaNTorasogurutvaJca vadanasya kssaaytaa|| hikAnAM pUrvarUpANi kukSerATopa eva ca / AnAhaH pAvazUlaJca pIr3anaM hRdayasya ca / prANasya ca vilomatvaM zvAsAnAM pUrvalakSaNam // 5 // prANodakAnavAhIni srotAMsi skpho'nilH| hikkAH karoti saMrudhya tAsAM liGga pRthak zRNa // 6 // dibhyo hetubhyazca / prANavAhIni srotAMsyAvizya mArutaH kupyati, kupitaH sa urastaH urasaH kaphamukhya Uddha nIkhA'tha hikkAvAsAn paJca paJca ca prANinAM mANoparodhAya ghorAn karoti // 4 // gaGgAdharaH-tatrAdau hikAnAM pUrvarUpANyAha-kaNThetyAdi / kukSerATopo gudd'gudd'aashbdH| hikkApUrvarUpAnantaraM zvAsapUrvarUpamAha-AnAha ityaadi| prANasya ca vilomatvaM, prANo'tra zvAsanirgamanaM tasya vilomakhamanulomAbhAva iti // 5 // - gaGgAdharaH-hikAyAH samprAptimAha-prANetyAdi / prANAdivAhIni srotAMsi sakapho'nilaH saMrudhya hikkAH kroti| tAsAM pRthak pratyekaM liGgaM shRnnu||6|| ruuptvm| prANavAhInI yAdinA sNpraaptimaah| iyaM hivAzvAsayoH sAdhAraNI sNpraaptiH| vaizeSikI pAna vakSyati / prANoparodhAyeti prAyaH prANaharAyetyarthaH / paJca paJca ceti hilAH paJca zvAsAH paJca ityarthaH // 4 // cakrapANiH-lakSaNagrahagRhItaM pUrvarUpaM hikAnAM kaNThorasoH ityAdimA, zvAsAnAmAnAha ityAdinA Aha / vilomasvamiti paryAkulasvam // 5 // cakrapANiH-prANodaketyAdinA viziSTahikAsaMprAptimAha // 6 // For Private and Personal Use Only
Page #776
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 67za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 3005 kSINamAMsabalaprANa-tejasaH skpho'nilH| gRhItvA sahasA kaNThamuccai?SavatI bhRzam / karoti satataM hikAM dvistrirekaguNAM tathA (r) // prANasrotAMsi marmANi saMrudhyoSmANameva ca / saMjJAM muSNAti gAtreSu stambhaM saMjanayatyapi / mArgaJcaivAnnapAnAnAM runnddhaaphtsmRtH|| sAnu viplutanetrasya stabdhazaGkhacyuta vH| saktajalpapralApasya nivRttiM naadhigcchtH|| mahAzabdA mahAvegA mahAtejA + mhaablaa| mahAhikketi sA naNAM sadyaH prANaharA matA // 7 // iti mhaahikaa| gaGgAdharaH-kSINetyAdi mhaahikaalinggm| tejaH shriirprbhaavH| kSINa mAMsAdeH pusaH sakapho'nila udAnaH sahasA kaNThaM gRhIkhA satatamavicchedena bhRzamatyathamuccaghoSavatI hikAM higiti zabdaM kRkhA kAyati yA ruka tAM karoti / ekaguNAM kasyacit kasyacid dvirdviguNAM tristriguNAM tathA kasyacit / guNA mahAvegatejobalAni teSAM guNAnAmanyatamaikadvitriguNAmiti / tathA prANasya srotAMsi marmANi hRdayAdIni uSmANaJca saMrudhya saMzAM muSNAti lopayati, gAtreSu stambhamapi jnyti| asya hi kina upahatasmRteH sAzruviplutanetrasya stabdhazaGkhasya cyutabhravaH saktajalpapralApasya avyaktajalpasyAvyaktAnarthaka bacanasya hikAyAH sAtatyAnivRttiM nAdhigacchato narasyAnapAnAnAM gamanamAgeJcaiva runnddhi| etAdRzasya narasyaiSA mahAzabdA mahAvegA mahAtejA mahAvIryA mahAbalA yasmAt tasmAnmahAhikati mtaa| naNAM sadyaH prANaharA // 7 // cakrapANi:-kSINamAMsabalaprANatejasa iti / anuprANo vAyuH utsAho vA, tejo'gniH / uccaiH gRhItvA ghoSavatImiti yojyam / dvisantatAM visantatAm anekaguNAM vA karoti / tatra dvisantatA ekopakrame vAradvayaM bhavati / saMrudhyAmANamiti dehossmaannm| saMsaktavacanatayA pralApo yasya sa saktavAkpralApaH / mahAmUleti mahAbalagambhIrAzrayadoSamUlA / mahAzabdatvaca uccai?SavatImityanena evoktamapi mahAhikAsaMjJopAdAnArtham iha punaruktiH / tena mahAhikati saMjJA // 7 // *-hiko tathaikadvitisantatAm iti cakraH / + mahAmULeti c| For Private and Personal Use Only
Page #777
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3006 crk-sNhitaa| hikkAzvAsaJcikitsitam hikate yaH pravRddhantu kRzo dInamanA nrH| jajareNorasA kRcchre gambhIramanu nAdayan // saMkSipana jRmbhamANazca tathAGgAni prasArayan / pArve cobhe samAyamya kUjastambharugarditaH // nAbheH pakvAzayAda vApi hikA caasyopjaayte| kSobhayantI bhRzaM dehaM nAmayantIva tAmyataH // ruNaddhAcchAsamArgantu prnssttblcetsH| gambhIrA nAma sA tasya hikA prANAntikI matA // 8 // iti gambhIrA hikkA / vyapetA jAyate hikkA yAnapAne cturvidhe| AhArapariNAmAnte bhUyazca labhate balam // , gaGgAdharaH-gambhIrAlakSaNamAha-hikate ityaadi| yastu naraH kRzo dInamanA jajjaireNa urasA viziSTaH sana kRccha yathA syAt tathA gambhIraM nAdamanu nAdayan san tathAGgAni bhUmau saMkSipan prasArayaMzca jambhamANazca ubhe pAca samAyamya dIrghAkRtya kUjaratambharugatizca zvAsAvirodhakAriNI na tu prANanAzinI pravRddhaM yathA syAt tathA hikkte| hikka kUjane'nudAttejhvAdiH dhAtuH / asya khalvevambhUtaM hikamAnasya nAbheH pravarttamAnA hikkA pakAzayAdvApi pravartamAnA hikopjaayte| pUrvamuktaM pittasthAnasamudbhavAviti prAyikakhAt pakAzayamavRttAvapi na dossH| evaM nAbheH pakAzayAdvopajAtAsya hikA tAmyato glAnimato'sya dehaM bhRzaM kSobhayantI saJcAlayantI tathA nAmayantIva nataM deha kuvetIva pranaSTabalacetaso'sya ucchAsamAga runnddhi| seyaM gambhIrA nAma hikA, tasya narasya prANAntikI prANAntakRnmatA // 8 // gnggaadhrH-krmiklaaprpetaamaah-vypetetyaadi| yA hikkA caturvidhe. apAne'zitakhAditalIr3hapIte jAyate, AhArapariNAmAnte vyapagate bhUyo balaJca cakrapANiH-tatra higiti kAyati zabdaM karotIti hikaa| gambhIramanunAdayan iti hikAyA anu gambhIraM zabdaM kurvan / saMdhi pan bhaGgamiti yojyam / gambhIradezabhavatvAt gambhIreti saMjJA // 4 // pANijyapetA pariNatA ityrthH| AhArapariNAmAnta iti AhArapariNAme vRtta, etena For Private and Personal Use Only
Page #778
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 17za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 3007 pralApacchatIsAra-tRSNAtasya vicetsH| . jRmbhiNo viplutAkSasya zuSkAsyasya vinaaminH|| paryAdhmAtasya hikkA yA jatru muulaadsnttaa| sA vyapeteti vijJa yA hikA prANoparodhinI // 6 // iti vyapetA vA yamikA hikaa| kSudravAto yadA koSThAda vyaayaamprighttttitH| kaNThaM prapadyate hivAM kSudrAM saMjanayet tadA // atiduHkhA na sA norH-shiromrmprvaadhino| na ca zvAsAnapAnAnAM mArgamAvRtya tiSThati // vRddhimAyasyato yAti bhuktamAtre ca mAIvam / yataH pravarttate pUrva tata eva nivarttate // labhate, sA hikkA vypetocyte| iti niruktiH| pralApAdyArtasya vicetaso jambhiNo viplutAkSasya zuSkAsyasya vinAmino natagAtrasya paryAdhmAtasya pratyAdhmAnavatazca yA hikkA jatramalAta klomasthAnAta pravattate na santatA varttate, sA hikA vyapeteti nAma, vize yA praannoprodhinii| (iti vyapetAlakSaNam / ) yamalavego bodhyo yamikA ca pralApArtIti vakSyamANavacanena zApanAt / tantrAntare-cireNa yamaleveMgaryA hikA sNprvrttte| kampayantI zirogrIvaM yamalAM tAM vinirdezet ityukteH||9|| gaGgAdharaH kssudrhikaalkssnnmaah-kssudretyaadi| yadA vyAyAmaparighaTTitaH kSudravAtaH koSThAdudarAt kaNThaM prapadyate tadA kSudrAM hikkAM sNjnyet| sA hikkA nAtiduHkhA na cora ziromarma pravAdhinI na ca zvAsAdimArgamAvRtya tiSThati / Ayasyato vRddhiM yAti bhuktamAtre mAIvaM yaati| yataH pUrva pravartate AhAre'pi utpadyata ante balavatI bhavati, sA vyapetA iti saMjJayA drshyti| vinAmina iti shriirvinaamksy| asantateti anatidIrghA // 9 // . cakrapANiH kSudretyAdinA kssudrhikkaamaah| kSudravAto'lpavAtaH / kecit kssudrvaatmudaanmaahuH| Ayasyata iti AyAsaM kurvataH, mAIvaM yAtIti smbndhH| yataH pravartate pUrva tata evaM nivartate iti utpadyamAnaiva nivartamAnavegA bhavati, mahAhikAdivat anubandhA na bhavati For Private and Personal Use Only
Page #779
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3008 crk-sNhitaa| hikkAzvAsacikitsitam hRdayaM kloma kaNThazca tAlukazca smaashritaa| mRdro sA kSudrahikketi nRNAM sAdhyA prakortitA // 10 // iti kssudrhikaa| sahasavAtisaMbhuktaiH pAnAnnaiH piidd'ito'nilH| Uddha prapadyate kosstthaanmdiirvaatimdprdaiH|| tthaatirossbhaassyaadhv-haasybhaaraativrttnaiH| vAyuH koSThaM gato dhAvan pAnabhojyaprapIr3itaH // prakarotyanajAM hikaamurHsrotHsmaashritH| tathAzanairasambandhaM cuvaMzcApi sa hikte|| na marmabAdhAjananI nendriyANAM prbaadhinii| hikA pIte tathA bhukte zamaM yAti tu sAnnajA // 11 // ityanajA hikaa| tata eva kaarnnaanivrtte| hRdayAdikaM samAzritA sA mRdvI hikkA nRNAM kSudrahikke ti nAma sAdhyA kiirtitaa.||10|| __gnggaadhrH-annjaamaah-shsetyaadi| atisambhuktaiH pAnAnnaiH pIr3ito'nilaH sahasaiva koSThAdRrddha prpdyte| atimadapadairmadyA pIr3ito'nilaH sahasaiva koSThA prpdyte| tathA atiroSAdibhiH pAnabhojyapapIr3itaH koSThagato vAyurdhAvan uraHsrotaHsamAzrito'nanAM hikkAM prkroti| tathA so'yaM vAyurazanairasambandhaM yathA syAt tathA kSavana kSavadhu kundan hikkte| seyaM hikkA na marmabAdhAjananI na cendriyANAM prvaadhinii| tathA pIte bhukte ca zarma yAti / sA hikA'najA nAma // 11 // utpAdakahetoH vyAyAmAdereva nivartate, vyAyAmAdinA hikkAjanakavAtasya kSudrasya vikSepAta saMprAptibhaGgeneti bhaavH| kSudravAtajanitatvAt kSudrA hikA // 10 // cakrapANiH-sahasetyAdinA avjaamaah| iyaJca yadyapi doSAbhibhUtajApyuktA, tathApi, doSAdinitApi / pAnAbhojyaprapIdina ityanenAnasya kAraNatvenottatvAt anajeyamiti saMjJA // 1 // For Private and Personal Use Only
Page #780
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 17za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 3006 atisaJcitadoSasya bhaktacchedakuzasya c| vyAdhibhiH kSINadehasya vRddhsyaativyvaayinH|| AsAM yA sA samutpannA hikA hantyAzu jIvitam / yamikA ca pralApArti-mohatRSNAsamanvitA // akSINazcApyadInazca sthiradhAtvindriyazca yH| tamya sAdhayitaM zakyA yamikA hantyato'nyathA // 12 // gnggaadhrH-pnycaanaamsaadhykhmaah-atiityaadi| AsAM pazcAnAM hikkAnAM madhye yA hikA atisazcitadoSasya narasya samutpannA, bhaktacchedakRzasya arucijanitabhaktabhojanAbhAvena kRzasya narasya vA yotpannA, vyAdhibhiranyaiH kSINadehasya vA yA samutpannA, vRddhasya narasya vA yA samutpannA, yA cAti vyavAyinaH samutpannA, sA tasya jIvitamAzu hnti| yaduktaM mahAhikketi sA nRNAM sadyaH prANaharA matA iti| tathA gambhIrA nAma sA tasya hikA prANAntikI matA iti yaduktaM, tathApyAsAmiti vacanaM sA vyapeteti vize yA hikkA prANoparodhinIti prANoparodhinI na prANanAzinI, tena vyapetA kSadahikA tathAnanA tridhAtisambhuktajA atimadakaramadyapAnanA atiroSAdito'nnapAnaprapIr3anajA ceti pshcaanaambhipraayenneti| yat tu vyaakhyaayte| mahAhikAdInAmasAdhyatve'pi punarihAsAmiti vacanena tatmAyikatvaM khyaapitm| jatUkarNavacanaM hi dRzyate Adhe duHsAdhye yamikA mohatRSNAvataH sdyHmaannhditi| tatrAdya duHsAdhye iti svarUpato duHsAdhyatve'pi prAyikatvaM vAcyamanyathA carakavacanavirodhaH syAdavyabhicAraNa duHsAdhyatve iti| yamikA ca vyapeteti yA tUktA sA pralApAdiyuktA Azu cakrapANiH-atItyAdinA saadhyaasaadhyvibhaagmaah| atizayena saJcitA doSA yasya sa tthaa| bhaktacchedakRzasyeti abhojnbblsy| AsAM paJcAnAM yA hikkA atItyAdimA prokalakSaNasya puruSasya bhavati sA jIvitaM hnti| yamikA cetyanena kSudrAmajA saadhytvenoktaa| vegena jAyamAnA yamikA jJayA pUrvoktAnuvegena yA jAyamAnA sA mahAhikA, sA svarUpeNaiva asAdhyA, tasyA atItyAdiyogena asAdhyatAvidhAnam anarthakam / tathA mahetyAdihikAnAM tisRNAm asampUrNalakSaNAnAm asAdhyatvam / kSudrAnajayostu sampUrNa lakSaNayorapi asAdhyatvam / mahAhikAdivayaM misargata evaasaadhym| anye tu bru vate mahAhikkAdayo'pi kadAcita sAdhyA bhvntyev| vana prANAntiketi vacanAt tat prAyaH prANaharA itynenoktm| tathA jatUkaNaM AyA For Private and Personal Use Only
Page #781
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3010 crk-sNhitaa| hikkAzvAsacikitsitam yadA srotAMsi rudhya mArutaH kphpuurvkH| viSvaga vrajati saMruddhastadA zvAsAn karoti sH||13|| uddhUyamAnavAto yaH zabdavada duHkhito nrH| uccaiH zvasiti saMruddho mattarSabha ivAnizam // pranaSTajJAnavijJAnastathA vibhrAntalocanaH / vivRtAkSAnano baddha-mUtravarcA vizIrNavAk // donaH prazvasitaJcAsya dUrAda vijJAyate bhRzam / mahAzvAsopaspRSTastu niprameva vipadyate // 14 // iti mhaashvaasH| jIvitaM hantIti vacanena prANoparodhinI vyapetA zuddhA nAzu kintu kAlaprakaSaNeti praayenn| yamikAyAH saadhylkssnnmaah-akssiinnshcetyaadi| akSINakhAdyabhAve yamikA hantIti kAlaprakarSeNa na khAzu // 12 // gaGgAdharaH-iti hikkAnidAnamuktvA shvaasnidaanmaah-ydetyaadi| kaphapUrvakaH kaphena saMyuktaH pUrva san mArutaH srotAMsi hikkAzvAsasAdhAraNoktAni mANavAhIni na tu hikkoktAni prANodakAnavAhIni saMrudhya tena sroto. rodhena saMruddhaH san viSvaga vrajati, vizu azcatIti viSvaka ; sarvazarIraM vrajati, tadA vaikArikAn zvAsAn sa karoti // 13 // gaGgAdharaH-sammAptimuktvA mhaashvaasmaah-uluuyetyaadi| uddhUyamAnavAto yaH pumAn uddhUyamAnavAta UDa dhUyamAnaH svayameva gamyamAno vAto yasya sa naraH khalu duHkhitaH saJchabdavad yathA syAt tathA uccaiH zvasiti, yathA saMruddho mattarSabho'nizamuccaiH zvasiti pranaSTajJAnAdirbhavati, asya prazvasitaM prazvAsaM bhRzaM duuraadvishaayte| eSa mhaashvaasH| etanmahAzvAsopasRSTaH pumAn kSipaM vipadyate mriyte||14|| sAdhyA, yamikA tRSNAmohavatAM sathaH prANahRt gabhIrAvyapete ca ityuktam / akSINeti akSINamAMsaH // 12 // cakrapANiH-yadetyAdinA shvaassNpraaptimaah| srotAMsIti prakRtatvAt prANodakavAhIni khotaaNsi| kaphapUrvaka iti kaphapradhAnaH / viSvaga vrajati savato gacchati // 13 // . pakrapANiH- udhUramAnetyAdinA mahAzvAsalakSaNamAha / uddha yamAna iti Urdra dhUyamAno vAtaH / For Private and Personal Use Only
Page #782
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 17 adhyAyaH ] cikitsitsthaanm| 3011 Urcha zvasiti yo doghaM cha na ca prtyaahrtydhH| zleSmAvRtamukhasrotAH kruddhgndhvhaarditH|| Urddha dRSTivipazyaMstu vibhrAntAkSa itsttH| pramuhyan vedanAtaizca shusskaasyo'rtipiidd'itH|| UrddhazvAse prakupite hyadhaHzvAso nirudhyte| muhyatastAmyatazcoLU zvAsastasyaiva hantyasUn // 15 // ityUddha shvaasH| yastu zvasiti vicchinnaM sarvaprANena piidditH| na vA zvasiti duHkhAtoM mmcchedrugrditH|| AnAhasvedamUttioM dahyamAnena vstinaa| viplutAkSaH parikSINaH zvasana rktklocnH|| ___ gaGgAdharaH-Urddha zvAsamAha-Urddha mityaadi| yo nara Uddha meva zvasiti na cAdhaH zvAsaM samyak pratyAharati zleSmAtamukhasrotaHprabhRtiH san vedanArtazca san pramuhyan mohaM gacchan zuSkAsyo'ratipIr3ito bhavati / ityetasmin Uddha zvAse prakupite vRddhe satyadhaHzvAso nirudhyate, tasya muhyatazca tAmyatacoddhazvAso. 'sUna prANAn nihanti / ityetadRddha zvAse mohaglAnI bhavata eva na, tu yadi bhavatastadA'san nihanti nAnyathA iti trayaH zvAsA na sidhyantIti vacanAt // 15 // gnggaadhrH-chinnshvaasmaah-ysvityaadi| yastu sarcaprANena pIr3itaH san vicchinnaM sthikhA sthikhA zvasiti, yadA marmacchedarugarditaH san duHkhArtI bhavati, tadA na vAzvasiti zvAsarodhaH syaadsy| eSa nara AnAhAdyAttoM uccairiti dIrSam / mattarSabho mattavalIvaIH / dIna iti diinvt| hInaM prazvasitamiti pAThaH / tathAhi prazvasitasya hInatve dUrAda vijJAyate iti yad vakSyati tadanupapannaM syAt // 14 // cakrapANiH-dIrghamityAdinA jiishvaasmaah| dIrgha zvasiti zvAsasya vahinirgamanaM dIrghakAlaM karoti na ca pratyAharatyadhaH iti zvAsamadho na nayati / kruddhagandhavaho vaayuH| zvAsasya dIrghakAla suddhapane adho'nayane cokta hetumAha UrddhazvAsa ityAdinA // 15 // cakrapANiH-yastvityAdinA chinnshvaaslkssnnmaah| zvasiti mizvasya punaH kSaNAntena na vA * dIrgha zvasiti yoddham iti cakra Na pabyate / For Private and Personal Use Only
Page #783
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3012 crk-sNhitaa| [hikAzvAsacikitsitam vicetAH parizuSkAsyo vivarNaH pralapan nrH| chinnazvAsena vicchinnaH sa zIghra vijahAtyasUn // 16 // iti chinnshvaasH| pratilomaM yadA vAyuH srotAMsi prtipdyte| grovAM zirazca saMgRhya zleSmANaM samudIrya ca // karoti pInasaM tena ruddho ghurgharakaM tthaa| atIva tIvravegaJca zvAsaM prANaprapIr3akam // pratAmyati sa vegena kAsate sannirudhyate / pramohaM kAsamAnazca sa gacchati muhurmuhuH|| dahyamAnena vastinA viziSTaH viplutAkSa ucchananetraH san parikSINaH zvasan zvAsaM kurvannekalocanaM raktamasya syAt / vicetA ityAdirUpaH pralapan san chinnazvAsena vicchinno bhavati, sa zIghramamUna vijhaati| iti trayaH zvAsA asaadhyaaH||16|| - gaGgAdharaH-atha tmkshvaasmaah---prtilommityaadi| vAyuryadA pratilomaM yathA syAt tathA srotAMsi prANavahAni pratipadyate tadA pratilomaM sroto. gato vAyuH grIvAM zirazca saMgRhya zleSmANazca samudIrya pInasaM pratizyAyavizeSa karoti, tena pInasalakSaNakaphena punaH srotorodhena vAyormArgAvarodhAda ruddhaH san vAyughughuraka zabdaM kroti| tathA zvAsaM prANaprapIr3aka prANo dehAniHsaratIvetyevaM prapIr3AjanakamatIva tIvravegaM kroti| sa zvAsI tenAtIvatIvravegeNa pratAmyati glAyati kAsate sannirudhyate nizceSTo bhvti| kAsamAnazca sa pramohaM muhummuhurgcchti| atra bhramyate ityppaatthH| kAsena zvasitti ma zvAsaM lbhte| marmacchedarUpA ruka / ( vastinirodho mUlanirodha ityrthH|) rokalo carasvamiha vyaadhiprbhaavaat| vicchinnaH vimuktsndhibndhH| ete khayaH zvArA nisrgto'saadhyaaH||16|| - cakrapANiH-pratilomam ityAdimA tmshvaasmaah| zleSmANaM samudIrya ca ityanena sAmAnyasaMprApyuktasyApi ileSmaNaH punarabhidhAnAt iha vizeSaNa kAraNatvaM darzayati / dhurgharakam For Private and Personal Use Only
Page #784
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 17za adhyAyaH cikitsitasthAnam / zleSmaNyamucyamAne tu bhRzaM bhavati duHkhitH| tasyaiva ca vimonAnte muhattaM labhate sukham // tathAsyoddhvaMsate kaNThaH kRcchAcchaknoti bhASitum / na cApi labhate nidrAM zayAnaH shvaaspiidd'itH|| pAveM tasyAvagRhNAti zayAnasya samIraNaH / AsIno labhate sokhyamuSNaJcaivAbhinandati // ucchritAkSo lalATena svidyatA bhRzamartimAn / vizuSkAsyo muhaHzvAso muhazcaivAvadhamyate // meghAmbuzotaprAgvAtaH zleSmalaizca prvrddhte| sa yApyastamakaH zvAsaH sAdhyo vA syAnnavotthitaH // 17 // iti tmkshvaasH| zleSmaNyamucyamAne bhRzaM duHkhito bhvti| tasyaiva zleSmaNaH kAsavegena vimokSAnte muhUrta mukhaM pUccaklezApekSayA lbhte| tathA punarasyaiva kaNTha uddhvaMsate upasthitakAsavegaH syAdevaM kAsavegasyAvasarAbhAvena bhASitu kRcchAt zaknoti zvAsapIr3itatvena zayAno'pi na ca nidrAM labhate punaHpunaH kaasvegaat| tathA nidrAthaM zayAnasya samIraNaH pArzve dve avagRhNAti pAzrvAvagrahaNena zvAsAvarodhaH syaat| tathA nidrAM na labdhvA punarutthAyAsInaH san saukhyaM pUrvaklezApekSayA lbhte| tathoSNamabhinandati sukhayati / ucchitAkSo nayanayorucchUnabhAvo'sya syaat| svidyatA lalATena yuktaH syAllalATe'sya dhammo bhavati / vizuSkAsyo muhuH san muhuH zvAsavAn san muhuzvAvadhamyate gajArUr3ha iva zarIracAlanavAn bhvti| medhAdibhiH prvddhte| sa tamakaH zvAso yApyaH kAlaprakarSa, navotthitastu sAdhyo vA syAcatuSpAda: yogaat| vAzabdena zApanAm // 17 // iti kaNThe ghughu rukshbdm| sannirudhyate iti nirodho bhavati / tasyaiva ceti zleSmaNa iti zeSaH / bhAsIna upaviSTaH / ucchritAkSa iti ucchUnAkSaH / muhuzcaivAvadhamyate iti kSaNakSaNazvAsenava vAyunA avadhamyate // 17 // 378 For Private and Personal Use Only
Page #785
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3014 crk-sNhitaa| hikkAzvAsacikissitama jvaramUrchAparItasya vidyAt pratamakantu tam / udaavtrjo'jiirnn-klinkaaynirodhjH|| tamasA varddhate'tyarthaM zItazcAzu prazAmyati / majatastamasIvAsya vidyAt santamakantu tam // 18 // iti prtmksntmkshvaasau| runAyAsodbhavaH koSThe kSudro vAta udIrayan / kSudrazvAH na so'yathaM duHkhenAGgapravAdhakaH // gaGgAdharaH-tamakasyAvasthAntareNa sNjnyaantrmaah-jvretyaadi| jvarAdimatastamakaM taM pratama vidyaat| tasyaiva kAraNavizeSajatve saMzAntaramAha-udA. vrtttyaadi| udAvato vegadhAraNajo vyAdhistasmAjjAto, rajo dhUlirajIrNa sAmAdinA klinnaM bhuktaM, kAyanirodhaH kAyAgninirodhaH, ebhyo jAtastamakaH vAso'tyartha / tamasA'ndhakAreNa varddhate zItaH karmabhirAzu prazAmyati / tamasi cAyaM majjatIvAsya tamasi majjata iva tamakazvAsaM taM santamakaM vidyAt / santamakaM taM vidyAditivacanena pratamakasyodAvarttAdibhirupadrava ityanyena yadudhyate tana sAdhu // 18 // __ mahAdharaH kSudrazvAsamAha-rukSetyAdi / rukSamannapAnavihArAdikam, AyAsaH zramastAbhyAM koSThe udbhavaH kSudravAta udIrayannU gacchan zvAsAn karotIti puujvsmaadnuvrtte| so'yaM kSudrazvAso nAtyarthaM duHkhenAGgAnAM prabAdhakaH / cakrapANiH-jvarAdirogeNa tamakasyaiva pittasambandhAt pratamakasaMjJAM drshynnaah-jvretyaadi| udAvartetyAdinA pratamakahetulakSaNe praah| pratamaka eva sntmkH| rajo dhuuliH| kAyanirodho vegAnA nirodhH| kiMvA klinakAyo vRddhaH, nirodho vegnirodhH| tamasetyandhakAreNa kiMvA samasA tmogunnen| yadyapi tamakasya zItena vRddhiruktA tathApi pratamakasya pittasambandhatvAt zItaizcAzu prazAmyatIti yaduktaM tadupapannaM bhavati / kiMvA yathA madyotthavikArasya madya prazamanaM bhavati tathA zItasamutthasyApi tadAtvamAtre zItaiH prazamanaM jnyeym| santamakA pratamakabheda iti kRtvA zvAsAnAM psNkhyaasidiH|| 14 // cakrapANiH-rukSetyAdinA sdshvaasmaah| rukSAdAyAsAcca unako pasya sa rukSAvAsomavaH / For Private and Personal Use Only
Page #786
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 17za adhyAyaH 17za adhyAyaH cikitsitsthaanm| 3015 hinasti na sa gAtrANi na ca duHkho ythetre| na ca bhojanapAnAnAM niruNayacitAM gatim / indriyANAM vyathAM nApi kAzcidApAdayeda rujam // 19 // iti kssudrshvaasH| sa sAdhya ukto balinaH sarve cAvyaktalakSaNAH / iti zvAsAH samudiSTA hikAzcaiva skhalakSaNaiH // 20 // eSAM prANaharA vA ghorAste hyAzukAriNaH / bheSajaiH sAdhyayApyAMstu kSipra bhiSagupAcaret / upekSitA daheyurhi zuSkaM kakSamivAnalaH // 21 // .. na gAtrANi hinasti na ca yathenare zvAsA yathA duHkhA na tathAyaM kSadrazvAso duHkhaH piidd'aakrH| na bhojanAdInAmucitAM gatiM nirunnddhi| na cendriyANAM vyathAm ApAdayati na ca kAzcid rujaM rogAntaramApAdayati / iti kSadrazvAsalakSaNam // 19 gaGgAdharaH-tasya sAdhyatAmAha-sa kSudrazvAso balinaH puMsaH sAdhya uktaH, sarve mahAzvAsAdayo yadA khalvavyaktalakSaNAH pUrvarUpAvasthAstadA sAdhyA uktaaH| atra ptthnti| "kSudraH sAdhyatamasteSAM tamakaH kRccha ucyte| trayaH zvAsA na sidhyanti tamako durbalasya c|" iti zvAsAH paJca samuddiSTA vyAkhyAtAH skhlkssnnH| paJca hikAzca svalakSaNaH samuddiSTA iti // 20 // gaGgAdharaH-eSAM hikkAzvAsAnAM prANaharA hikkAvAsA vA na cikitsyaaH| hi yasmAt te ghorA AzukAriNa aashumaarkaaH| sAdhyayApyAMstu hikAcAsAn bhiSaga bheSajaiH kSipramupAcaret / kasmAt kSimityata Aha-upekSitA ityaadi| upekSitAH sAdhyayApyA api hikkAvAsA daheyuryathA zuSkaM kakSaM kakSasthakASThamanalo dahediti // 21 // kSudravAta iti svlpvaatr| na so'tyarthamiti nAtyarthaM duHkhkrH| na duHkha iti na duHkhasAdhyaH // 19 // cakrapANiH-sarve cAvyaktalakSaNA ityanena sAdhyatvena uktAnAM mahAvAsAdInAM vyaktasarca lakSaNatAvyatiriktAyAmevAvasthAyAM sAdhyatA pratipAdayati // 20 // cakrapANiH-prANaharA mahAzvAsAdayaH sampUrNa lakSaNa vaaH| sAdhyA yApyA iti bahuvacanaM sAdhyayApyabhedabahutvAjajhayam // 21 // For Private and Personal Use Only
Page #787
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3016 crk-sNhitaa| hikkAzvApacikitsitam kAraNasthAnamUlakyAdekameva cikitsitam / dvayorapi yathASTamRSibhistannibodhata // 22 // hikAzvAsArditaM snigdharAdau svedairupAcaret / AktaM lavaNatailena naadd'iiprstrsngkrH|| tairasya athitaH zleSmA srotAsvapi viliiyte| khAni mArdavamAyAnti vAtazcApyanulomatAm // yathAdrikuJjaSvakAMzu-taptaM viSyandate himam / zleSmA taptaH sthiro dehe svedaviSyandate tathA // khinnaM jJAtvA tatastuNaM bhojayet snigdhamodanam / matsyAnAM zUkarANAJca rasairdadhyuttareNa vA // gnggaadhrH-kaarnnetyaadi| hikAvAsayoH kAraNasya sthAnasya mUlasyodabhavasthAnaprAthamikasya caikyAdekakhAda dvayorekameva cikitsitamRSibhiryathAdRSTaM tnnibodht| iti // 22 // gnggaadhrH-tcikitsitmaah-hikketyaadi| hikAditaM zvAsAditaM vA naramAdau bhiSak snigdhaH karmabhiH sneha yikhA lavaNamizritatelenAktaM nAr3IprastarasaGkaraiH svedairupAcaret / taiH snehapUrvakasvedairasya hikkAvAsAnyatarAditasya srotaHkhapi grathitaH zleSmA vilIyate galito bhavati / khAni randhrANi mAI vmaayaanti| vaatshcaapynulomtaamaayaati| tatra dRssttaantH-ythetyaadi| adrikujeSu yathA patitaM saMhatIbhUtaM himaM jalam arko zutaptaM viSyandate, tathA hikAzvAsAnyatarAditasya dehe sthiraH zleSmA svedaistapto viSyandate iti| tataH kiM kuryAdityata aah-svinmityaadi| tatastaM hikkAzvAsAmyatarAditaM samyak khinnaM jJAlA matsyAnAM zUkarANAJca rasaH athavA dayuttareNa dadhibahulenopakaraNena snigdhamodanaM tUrNaM bhojyet| punaH zleSmA . cakrapANiH-saMprati bhinnayorapi hikkAzvAsayoH yathA samAnaM cikitsitaM bhavati tathA darzayama samAnaM cikitsitmaah-kaarnnetyaadi| kAraNa vAhyakAraNaM, sthAnaM nAbhyAdi, mUlaM doSaH // 22 // __ cakrapANi:- snigdhairiti snehvishessnnm| anye tu snigdhamiti paThanti / lavaNavat telaM lavaNatailam / kudhviti vittssu| matsyAdInAmityAdau matsyAnAmapi rasaH svarasaH kalkena krtvyH| dadhyuttaraM ddhisrH| IdRzazca bhojanaM rasanAnuguNaM kaphavRdayam / uktaM hi zlokovaH ? For Private and Personal Use Only
Page #788
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 17za adhyAyaH] ... cikitsitasthAnam / 3017 tataH zleSmaNi saMvRddha vamanaM pAyayet tu tam / pistIsaindhavakSaudra-yuktaM vAtAvirodhi yat // niha te sukhamApnoti sa kaphe dussttvigrhe| srotaHsu hi vizuddheSu caratyavihato'nilaH // 23 // lInazceda doSazeSaH syAt taM dhUmarnirhared budhH| haridrAM yavameraNDa-pUlaM lAnAM manaHzilAm // sadevadAvalaM mAMsI piSTA varti prakalpayet / tAM ghRtAktAM pibeda dhUmaM yavairvA ghRtsNyutaiH|| madhUcchiSTaM sarjarasaM ghRtaM mlvksNputte| kutvA dhUmaM pibecchRGga bAlaM vA snAyu vA gavAm // yAvacchuSkIbhUya grathito na bhvet| tataH zleSmaNi saMvRddhe coliSTe ca tamAturaM vamanauSadhaM paayyet| yamanauSadhaM vAtAvirodhi tat saindhavapippalIkSaudrayutaM paayyet| duSTavigrahe kaphe niha te sati sa pumAn sukhmaamoti| kutaH ? srotaHsu hiityaadi| hi yasmAt srotaHsu vizuddheSu satsu avihataH pathirodhAbhAvenAvihatagatiranilazcarani // 23 // gaGgAdharaH-vamanena niha takaphazeSe kiM kuryAdityata Aha-lInazcet ityaadi| yadi doSazeSaH srotaHsu lIno varttate, tadA budho dhUmaistaM lInaM doSazeSaM nirharet / dhuumaanaah-hridraamityaadi| alaM haritAlam / haridrAdIni mAMsyantAni aSTau dravyANi piSTvA vattiM dhUmavarti prakalpayet / tAM ghRtAkA varti kRlA dhUmaM pibet| ghRtasaMyutairyavaH piSTairvatiM kRlA dhUmaM vA pivet| mdhuucchissttmityaadi| madhUcchiSTaM sarjarasazca cUrNayitA ghRta chaIyatIha duHkham / vAtAvirodhItyanena annaM rukSaM tIkSNaM vamanaM nissedhyvi| duSTaH vigraho yasya sa dRSTavigrahaH // 23 // cakrapANiH-vamanazeSaharaNArtha dhUmamAha-lona ityaadinaa| etena dhUmavamanaM vinApi svalpadoSe kartavyA ev| mAtrApi dhUmaviSayA dopatya vidyamAnatvAt / alaM hritaalm| dhUmavartikaraNaM tasyAzItIyoktadhamatividhAnena katrtavyam / ava ca dhUmapAnanalikAmAnaM vakSyamANakAsaharadhUmanalikAmAnasamAnam icchanti hikkAzvAsayorapi kaassmaantvaat| madhucchiSTaM sikthakam / For Private and Personal Use Only
Page #789
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3018 crk-sNhitaa| hikkAzvAsacikitsitam zyonAkavarddhamAnAnAM nAr3oM zuSkAM kuzasya ca / padmakaM gugagulaM lodhra zallakoM vA ghRtaplutAm // 24 // svarakSINAtisArAsTrak-pittadAhAnubandhajAn / madhurasnigdhazotAdaihikvAzvAsAnupAcaret // 25 // na svedyAH pittadAhArtA rktsvedaativrtinH| loNadhAtubalA rukSA garbhiNyazcApi pittalAH // 26 // mrakSayitvA mallakasampuTa zarAbamadhye'GgArAgniM dattvA sacchidreNa nalikA. pravezAheNa zarAvAntareNa pidhAya tadantaragnau nikSipya dhUmapAnoktanalikAM tasmiMzchidre pravezya dhrumaM pibet| evameva prakAreNa gavAM zRGgaM pUrNayitvA' athavA gavAM bAlaM pucchakezamathavA snAyu cUrNayitvA dhUmaM pibet / shyonaaketyaadi| zuSkA zyonAkasya nAr3I ghRtaplutAM dharma pibet / athavA varddhamAnAnAmeraNDAnAM nAr3I zuSkAM ghRtaplutAm, athavA kuzasya zuSkA nAhIM ghRtaplutAmathavA padmakASThaM gugagulaM lodhra piSTvA kRtAM varti zuSkAM ghRtaplutAM zallakI zallakIrakSakASThaM piSTvA kRtAM varti ghRtaplutAM dhUmaM pibet // 24 // - gnggaadhrH-svretyaadi| svarakSINAyanubandhanAn hikAzvAsAn madhurasnigdhazItAdya rupAcaret // 25 // gaGgAdharaH-svedairupAcarediti yaduktaM tasyApavAdamAha-na svedyA ityaadi| pittA" dAhArtA raktAtivattinaH svedAtivartinaH kSINaghAtakaH kSINabalA rukSA garmiNyaH pittalAzca hikkAvAsAditA na svedyAH nAr3IprastarasaGkarairiti // 26 // malakasaMpuTe cAtra uktamapi pAtavyadhUmanirgamAtha UIcchidra karttavyam / padmakAdiSvapi ghRta. mityaadynuvrtte| caDhamAna eraNDaH / lodhro'guruH| zallakI svanAmakhyAtA // 24 // cakrapANiH-zItAdevarityAdizabdena pittaharaNapicchilAdigrahaNam // 25 // cakrapANiH-pittadAhA" iti pittA"n dAhAtIMzca / raktaM svedazca ativartamAnau yeSAM te rakasvedAvivartinaH pittaprakRtayaH // 26 // For Private and Personal Use Only
Page #790
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 17za adhyAyaH cikitsitsthaanm| 3019 kAmaM kaNThamuraH koSNaiH snehasekaiH sshrkrH| utkArikopanAhaizca mRdubhiH svedayet kSaNam // tilomAmASagodhUma-cUNairvAtaharaiH sh| snehazcotkArikA sAmlaiH sakSorairvA kRtA hitA // 27 // navavagamadoSeSu rudaM svedaM viladhanam / samIkSyollekhanaM vApi kArayellavaNAmbunA // atiyogoddhataM vAtaM dRSTrA vAtaharaibhiSaka / / rasAda tizItoSNairabhyaGgazca zamaM nayet // 28 // udAvarte tathAdhmAne maatulunggaamlvetsaiH| hiDapoluvir3e zcAnnaM yuktaM syAdanulomanam // 26 / / gaGgAdharaH-teSAM yathA svedaH kaarystdaah-kaammityaadi| pittA dInAM teSAM hikAzvAsAhitAnAM kAmaM yathecchaM sazarkaraiH snehadravyAvasekaiH koSNaiH kSaNaM kaNTha purazca svedayet / mRdubhirutkArikAmadehaH koSNazca kaNThamuraH kSaNaM svedyet| mRdubhirutkaarikaamaah-tiletyaadi| tilA umA mASA godhUmA ityeSAM cUrNetiharatilatailAdibhi snehaH saha sAmlarutkArikA'thavAmlaM vinA kSIrarutkArikA kRtA teSAM pittA dInAM kaNThora svede hitaa||27|| gnggaadhrH-nvjvretyaadi| pittArtAdInAM navajvarAmadoSeSu rukSaM vAtaharasnehaM vinA tilomAdInAM cUrNarutkArikAsbedaM, pittA dibhyo'nyeSAM svedyAnAM rukSaM svedaM vilaGghanazca samIkSya kArayet balAdi samIkSya ca lavaNAmbunA vApyullekhanaM vamanaM kArayet / vamanAyatiyogoddhataM vAtaM teSAM dRSTvA vAtaharermA sarasetizItoSNaH zamaM nayedabhyaGgaizca vAtaharaiH zamaM nyediti||28|| . gnggaadhrH-udaavrtetyaadi| teSAM hikkAvAsAditAnAmudAvarte tathAdhmAne ca mAtuluGgAmlavetasahiDapIluviDaizca yuktamantramanulomanaM syAditi // 29 // .. cakrapANiH-kAmamityAdinA svedyAnAM sthAnaviziSTaM svedmaah| kAmamiti icchAyAM satyAma utkArikopanAhaiH svedayet // 27 // cakrapANiH-ullekhanaM vmnm| atiyogodatamiti vmnaaytiyogyuddhm| kiMvA atiyogena bhtimaalodtm| pIluviDasiddham // 28 // 29 // For Private and Personal Use Only
Page #791
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Acharya Shri Ka 3020 caraka sNhitaa| hikkAvAsacikitsitam hikkAzvAsAmayI tveko balavAn durblo'prH| kaphAdhikastathaivako rukSo bhvnilo'prH|| kaphAdhike balasthe ca vamanaM savirecanam / kAyaM pathyAzine dhUma-lehAdizamanaM ttH|| vAtikAn durbalAn vRddhAn bAlAMzcAnilasUdanaiH / tarpayedeva zamanaH snehayUSarasAdibhiH // 30 // anukliSTakaphAsvinna-durbalAnAM vizodhanAt / vAyurlabdhAspado marma saMzocyAzu haredasUna // gaGgAdharaH--atha bhedaanaah-hikketyaadi| eko hikkAmayI zvAsAmayI ca balavAn aparo dubbala iti dvidhA dvidhaa| anyAnyaprakAra etayorvalavaddurbalayormadhye ekaH kaphAdhikastathA rukSo bahvanilo'para iti dvidhA dvidhaiva dvidhaa| tatra kaphAdhike balasthe ca vamanaM virecanazca kArya, tataH pathyAzine dhUmalehAdinA zamanaM kAryam / vAtikAnityAdi / vAtikAn vA dubailAn vA hikkAvAsAIi tAn dRddhAn vA kaphAdhikabalavatazca bAlAMzca tathA'nilasUdanaH zamanaH snehayUSarasAdibhistarpayet // 30 // gaGgAdharaH-vamanAdibhidoSo yeSAM tdaah-anudityaadi| ye damyA virecyAste cetadanukliSTakaphA athavA na svinnA athavA dubelAstepAM ghamanavirecanavizodhanAt vAyurlabdhAspadaH san mama hRdayaM saMzoSyAzu cakrapANiH-cikitsAbhedArtha hikAzvAsino'vasthAbhedamAha-hikketyAdi / etAzcatasro'vasthAH saakssaaduktaaH| balavAn vAtAdhikaH kaphAdhikazceti / bahvanilavizeSaNenApi ruksssnigdhaavsthaamm| tatra bahvanilabahukapharUpatAsUcite avasthAdvaye kriyAM brUte-kaphAdhika iti| tata iti dhamanavirecanAnantaram / tathA cApare avasthAdvaye smaancikitsitmaah-vaatikaaniti| bAlavRdayozcAta asaMpUrNakSINadhAtulvena durbalayoH durbalodAharaNArthamevopAdAnam / etacca saMkSepeNa cikitsaasuukhmuktm| tena balavAn vAtAdhikaH ityAdyavasthAmizritAyA yuktacikitsAyA api mizraNaM klpniiym| yathA pratyekadoSoktacikitsA doSasaMsarga vikalpyate // 30 // cakrapANi:--aviSayapraviSTazodhane dossmaah-anuslisstttyaadinaa| marma iti hRdayAdIni / For Private and Personal Use Only
Page #792
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 17za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / dRr3hAn bahukaphAMstasmAd rsairaanuupvaarijH| tRptAna vizodhayet khinnAna vRhayeditarAn bhiSak // 31 // zikhitittiridakSAdyA jAGgalAzca mRgA dvijaaH| dazamUlIrase siddhAH kaulatthe vA rase hitAH // 32 // nidigdhikAM vilvamadhyaM karkaTAkhyAM durAlabhAm / trikaNTakaM gur3a cIJca kulatthAMzca sacitrakAn // jale pattavA rasaH pUtaH pippaloghRtabharjitaH / sanAgaraH salavaNaH syAd yaSo bhojane hitaH // rAmAM balAM paJcamUlaM hrasvaM muddAn sacitrakAn / pattavAmbhasi rase tasmin yUSaH sAdhyazca pUrvavat // asUna haret / shodhyaanaah-dRddh'aanityaadi| tsmaaduktdossaat| dRr3hAn hikkAzvAsArttAn bahukaphAna snigdhasvinnAnAnUpavArijaimo sarasaistRptAnukliSTakaphAn bamanavirecanAbhyAM vishodhyet| dRdabahukaphAddhikkAzvAsAhitAditarAna durbalAn vAtAdhikAn vRddhAn bAlAMzca zamana hayeda bhiSagiti // 31 // gnggaadhrH-shmnhnnaanyaah-shikhotyaadi| zikhiprabhRtayo jAlA mRgA dvijAH pakSiNaH dazamUlIrase kAthe siddhAH kolatthe vA rase kAthe siddhAH BhaNIyAnAM hikkAvAsAditAnAM hitAH // 32 // ____ gnggaadhrH-nidigdhikaamityaadi| vilbamadhyaM vilvaphalazasya, karkaTAkhyA karkaTamahIm / citrakAntAnyetAni aSTau dravyANi / tatra sapta dravyANi mAsthike jale karSamAtrANi paktvArddhazRte pUte jale kulatthavidalamaSTAdazAMzaikAMzaM dattvA paktvA pUtaH sa yUSabhUto rasaH pippalonAgaracUrNalavaNayukto ghRtabharjito hikkAvAsinobhaujane hitH| yuussH| raasnaamityaadi| pUrvavad rAsnAdikam . hadAniti blvtH| rasairAnUpavArijaH tRptAn ityanena kaphotklezaharaNe tRptiM darzayati / svinnAn iti sveditAn / itarAniti durbalAn bahuvAtAMzca / kaphAdhikAyAmavasthAyAM tarpaNarUpaviparItakriyAkaraNe'nukte'pi kaphavRddhayA adoSA eva jJeyA // 31 // dhakrapANiH-iha dazamUlarasAdau vahitittirAdInAM siddhiH rasavidhAnenaiva jJayA // 32 // cakrapANi:-nidigdhikAmityAdi yUSa vadhAnaM sAmAnyapaThitamapi kulatthasya yUSaprakRtitvAda yUSasAdhanaupayikaM mAnaM gRhyte| zeSadvyantu yUSasAdhanamAnena gRhyte| pippalIsAdhite ghRte 379 For Private and Personal Use Only
Page #793
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3022 crk-sNhitaa| hivAzvAsAMcakitsitama pallavAn mAtuluGgasya nimbasya kUlakasya c| paktvA mudgAMzca savyoSAn kSArayUSaM vipAcayet // dattvA kSAraM salavaNaM zinaNi maricAni c| yuktyA saMsAdhito yUSo hikAzvAsavikArajit // kAsamaIkapatrANAM yUSaH zobhAJjanasya ca / zuSkamUlakayUSazca hikkaashvaasnivrhnnH| sadadhivyoSasarpiSko yUSo vArtAkajo hitaH // 33 // zAliSaSTikagodhUma-yavAnnAnyanavAni ca / hiGgasauvarcalAjAjI-vir3apoSkaracitrakaiH / siddhA karkaTazRGgayA ca yavAgUH zvAsahikinAm // ambhasi paktvA tasmin rase yUSaH sAdhyaH, pippalInAgaracUrNasaindhavayukto ghRtabharjitaH hikAzvAsinobhaujane hitH| raasnaadiyssH| pllvaanityaadi| mAtuluGgasya pallavAn nimbasya pallavAn kUlakasya paTolasya ca pallavAn vyastAn samastAn vA paktvA tasmin rase mudgAn vidalIkRtAn savyoSAn vyoSacUrNamanurUpeNa dattvA kSArayaSaM pacet / kathamityata Aha-kSAraM yavakSAraM saindhavalavaNazca zigraNi phalAni maricAni ca punayuktyA dattvA saMsAdhito yaSaH kSArayaSaH hikkAvAsavikArajit / kssaaryuussH| kAsamaddetyAdi / kAsa. maIkapatrakAthe zobhAJjanasya patrakAthe zuSkamUlakakAthe pako yUSo hikaashvaasnivrhnnH| sddhiityaadi| vAkiphalasahito mudgAdiyUSaH sadadhi vyoSaM dattvA sapiSi bhRSTaH hikkAzvAsinobhojana hitH||33|| gaGgAdharaH-zAlyAdInAmanavAnAmannAni hikkaavaasinohitaani| tatra vizeSamAha-hiGgityAdi / ghRte bhRSTahiDaprabhRtibhiH kathitaH siddhA yavAgUH zAlyAdInAmanavAnAM zvAsahikinAM hitaa| tathA kakeTazRGgayA kathitayA siddhA vA pippalIyukta ghRte bhajita iti pippliighRtbhrjitH| evaM rAsnAmisyAdau rasasya prAdhAnyam / pUrvavat iti pippalIghRtabharjitAdikamasidizati / kSAreNa yukto yuussH| kSAro'pAmAdiH / kAsamaIti kAsamahAdInAM yathAyogyatayA prakSepaH / jalamAnAdinA saMskAra unneyaH // 33 // For Private and Personal Use Only
Page #794
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 17za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 3023 dshmuuloshttoraanaa-pippliivilvpausskraiH| zRGgItAmalakIbhArgI-gur3a ciinaagrddhibhiH|| yavAgU vidhinA siddhAM kaSAyaM vA pibennrH| kAsahRdagrahapAti-hikAzvAsaprazAntaye // 34 // pusskraahvshttiivyoss-maatulunggaamlvetsH| yojayedannapAnAni sasapi vihinggbhiH|| dazamUlasya vA kvAthamathavA devadAruNaH / tRSito madirAM vApi hikkAzvAsI pivennrH|| pAThAM madhurasAM rAnAM saralaM devadAru ca / prakSAlya jarjarIkRtya surAmaNDe nidhApayet // tanmandalavaNaM kRtvA vaidyaH prasRtasammitam / pAyayet tu tato hikA-zvAsazcaivopazAmyati // hila sauvarcalaM kolaM samajhAM pippalI balAm / mAtulugarase piSTamAranAlena nA pibet // yavAgUca zvAsahikAvatAM hitaa| dazamUlItyAdi / dazamUlyAdIni kAthayikhAddhabhRte toye yavAgUmaNDapeyAvilepyanyatamA siddhA zvAsahi kinAM hitaa| yvaamityaadi| yadravyayevAgUruktA taivyaiH vidhinA maNDapeyAvilepInAmanyatamA yavAgU siddhAM pivet| eSAM kaSAyaM vA hikAzvAsI naraH pibet // 34 // . gnggaadhrH-pusskraahtyaadi| puSkarAAdibhiH kathitaiH siddhAnyannapAnAni sarpivihiAbhiH prakSiptaiH saha hikkAvAsinoryojayet / dshmuulsyetyaadi| daSito hikkAvAsI naro'rddhazRtaM dazamUlasya kAthaM pibedathavA devadAruNaH kAthaM pibenmadirAM vA pibet / paatthaamityaadi| pAThAdIni jalena prakSAlya kuTTayitA jarjarIkRtya surAmaNDe caturguNe SaDguNe vA nidhApayet / tanmandalavaNamalpalavaNaM kalA prasRtasammitaM paladvayaM hikkAvAsinaM vaidyaH paayyet| hinggityaadi| ghRte cakrapANiH-dazamUlItyAdau kaSAyazabdaH pAnIyasthAnavihitatvAt advaite jale evaM vartate // 34 // For Private and Personal Use Only
Page #795
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3024 crk-sNhitaa| [hivAzvAsacikitsitam bhArgInAgarayoH kalkaM mrickssaaryostthaa| potad citrakAsphotA-mULaNAmambunA pibet // 35 // zirISapuSpasvarasaH saptaparNasya vA punH| pippalImadhusaMyukto kaphapittAnuge hitau // madhUlikA tugAkSIrI nAgaraM pippalI tthaa| utkArikA ghRte siddhA zvAse pittAnubandhaje // zvAvidhaM zAzamAMsaJca zallakasya ca zoNitam / pippalIghRtasiddhAni zvAse vAtAnubandhaje // suvarcalAraso dugdhaM ghRtaM trikaTukAnvitam / zAlyodanasyAnupAnaM vAtapittAnuge hitam // madhukaM pippalImUlaM gur3o gozakRto rasaH / kSaudraM ghRtaM zvAsakAsa-hikAbhiSyandinAM hitam // 36 // bhRSTahikaprabhRtikaM mAtRlugarase piSTamAranAlena golayitA hikkAvAsavAn nA pumAn pivet / bhaargiityaadi| bhArgItyAdi yogatrayaM kalkavidhayAmbunA pivet // 35 // . gnggaadhrH-shiriipetyaadi| zirISapuSpasya svarasaH saptaparNasya svrsH| etau dvau svarasau pippalImadhusaMyuktau kaphapittAnuge hikkAzvAsAnyatame hito| mdhuliketyaadi| madhUlikA godhUmapeSaNAvaziSTAdrabhAgaH / tasya trayo bhAgAH, tugAkSIryAdInAM trayANAM militAnAmeko bhaagH| ghRtazcAnurUpaM dattvA jale siddhA utkArikA pittAnubandhaje hitA / shvaavidhmityaadi| zvAvit sejjar3aH sa ca vRhatkSudrabhedana dvidhA, tayorTa hAn zvAvit, kSudraH shllkH| tatra vRhatzallakasya zazasya ca mAMsaM, kSudrazallakasya ca zoNitaM, tAni trINi pippalIcUrNamizritaghRte siddhAni bhRSTAni vAtAnuge zvAse hitaani| sucaletyAdi / suvarcalA mUryyabhaktA taskA rasaH svarasaH kiMvA dugdhaM ghRtaM vA trikaTukAnvitaM vAtapittAnuge zvAse zAlyodanabhojanAdanupAnaM hitm| mdhukmityaadi| cakrapANi:-AsphotA aparamAlaketi khyAtA // 35 // cakrapANiH-madhUlikA alpgodhuumaa| zvAvidhamiti zallakasya mAMsam // 36 // * go'zvazakRdrasaH iti ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #796
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7 adhyAyaH / cikitsitasthAnam / 3025 kharAzvoSTravarAhANAM meSasya ca gajasya c| . zakudrasaM bahukapheSvekaikaM madhunA pibet // kSAraM vApyazvagandhAyA lihyAnnA kssaudrspissaa| mayUrapAdanAlaM vA zalalaM zallakasya ca // zvAvidrohakacASANAM (r) lomAni kurarasya ca / ekadvizaphazRGgANi casthiIni khurAMstathA // samastAnyekazo vApi dagdhvA caudraghRtAnvitam / cUrNa lihan jayet kAsaM hikkAM zvAsazca dAruNam // ete hi kaphasaMruddha-gatiprANaprakopahAH / tasmAt tanmArgazuddhArtha deyA lehA na niSkaphe // 37 // kAsine chardanaM dadyAt svarabhede ca buddhimAn / vAtazleSmaharairyuktaM tamake tu virecanam // madhukapippalImUlayozcUrNa gur3o gomayarasazca kSaudraM ghRtaM sarva samamekIkRtya khAdata zvAsAdikAnAM hitam // 36 // gnggaadhrH-khretyaadi| kharAdInAM zakudrasamekaikaM bahukaphe zvAse madhunA pibet| kSAraM vetyAdi / azvagandhAyAH bhasma jale srAvayitvA sthApayet, tatra talasthaM saMhataM kSAraM zvAsI nA pumAn kSaudrasarpiSA lihet / mayUrapAdasya nAlaM dagdhvA kSAraM kRtA madhusarpiSA lihet| athavA zallakasya zalalaM kaNTakaM dagdhvA bhasma madhusapiSA lehye| eketyaadi| ekazaphA azvAdayo dvizaphA gavAdayasteSAM zRGgANi cANyasthIni khurAMca samastAni ekazo vApi dagdhvA kSodraghRtAnvitaM cUrNa lihana kAsAdIn jayet / ete hiityaadi| hi yasmAt ete lehAH karphana saMruddhAtaH prANasya prakopahAH, tasmAt tasya prANasya mArgarodhakakaphazuddhArtha lehA ete deyA na tu niSkaphe deyA iti // 37 // gaGgAdharaH -kAsina ityaadi| zvAsavate kAsine chaInamauSadhaM dadyAt / cakrapANiH-mayUrapAdamiti / nAlaM mayUrasyeva pRthageva prasthamAnam / zakalamiti matsyazakalA. kAram / jANDako marudezoGgavaH prANI spRSTamAtre sngkocmupyaati| ekaH dvidhA'bhinnaH zaphaH yeSAM te'vAdayaH ekazaphAH, dvizaphAH harigAiyaH, tAn / mArgazuddhayarthamiti prANamArgazuddhapartham // 37 // * mayUrapAdaM nAlaM vA zakalaM zallakasya vAA zvAvijANDakacASANAm iti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #797
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3026 crk-sNhitaa| [hiMkAzvAsacikitsitam udIyaMte bhRzataraM mArgarodhAda vahajalam / yathA tathAnilastasya mArga nityaM vizodhayet // 38 // zaTI granthika-8-jIvantI tvaG mustaM puSkarAhvayam / surasaM tAmalakyelA pippalyaguru nAgaram // bAlakaJca samaM cUrNa kRtvASTaguNazarkaram / sarvathA tamake zvAse hikAyAzca prayojayet // 39 // shvyaadicuurnnm| muktAprabAlavaiyyaM zaGkhaH sphaTikamaJjanam / sasArakAcagandhArka-sUkSmailAlavaNadvayam // ... tAmrAyorajasI rUpyaM saugndhikksherukm| .. jAtIphalaM zaNaphalAnyapAmArgasya tnnddlaaH|| zvAsanaH svarabhede ca buddhimAn vAtazleSyaharayuktaM virecana dadyAt tamake ca zvAse svarabhedai virecanaM ddyaat| kuto mArgazodhanaM kAryamityata AhaudIyyata ityaadi| vahajjalaM nadanadyAdikaM yathA mArgarodhAda bhRzataramudIryate tathA hikkAzvAsinoranilastasyAnilasya mArga rodhaashtrsudoryyte| tasmAt tasyAnilasya mArga nityaM vizodhayet // 38 // gnggaadhrH-shttiityaadi| granthikaM pippliimlm| zayyAdivAlakAntAni trayodaza pratyekaM samAni cUrNAni kRkhA savvacUrNAdaSTaguNA zarkarA tatsarcamekIkRtaM tamazvAsAdau sarvathA prayojayet / zayyAdicUrNam // 39 // - gnggaadhrH-muktetyaadi| vaidayaM mnnivishessH| muktAdisphaTikAntaM paJcadravyaM pratyekaM sUkSmacUrNa grAhya na tu laghupuTena dagdhvA grAhyam / sasArakAcamANaH dRddh'kaacH| gandhaM zodhitam / arkasya mUlakhaka / tAmrAyo jasI cakrapANiH-kAsina iti / hikkAzvAsayukta eva kaasii| udIya'te ityAdAvanilaH kaphamArganirodhAt udIrita iti darzayati // 38 // * cakrapANiH-zaTItyAdike cUrNa samamiti sabAlaka drvym| aSTaguNazakaramiti ekamAgApekSayA assttgunnshrkrm| sarvati pAnabhojanalehAdiyukte // 39 // cakrapANiH-muktezyAdau sasAraH sphaTika ev| lavaNadvayaM sauvarcalaM saindhvn| saugandhyaM * coraka iti vA paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #798
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 17za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 3027 eSAM pANitalaM cUrNa tulyAnAM kssaudrsrpissaa| hikkAM zvAsazca kAsazca lIdamAzu niyacchati // aJjanAt timiraM kAcaM nIlikAM piSTakaM tmH| pilvaM kaNDamabhiSyandamarma caiva praNAzayet (r) // 40 // muktaadycrnnm| zaTIpuSkaramUlAnAM cUrNamAmalakasya c| madhunA saMyutaM lehyacUrNa vA kAlalohajam // sazarkarAM tAmalakI drAkSAM go'zvazakRdrasam / tulyaM gur3a nAgarazca prAzayennAvayet tathA // lasunasya palANDorvA mUlaM gRJjanakasya c| nAvayeccandanaM vApi nArItIreNa saMyutam // mAritapuTitaM tAmrarajaH mAritapuTitazca lauharajastathA rUpyamapi mAritapuTitaM grAhyam / saugandhikaM kahArapuSpaM kazeruzca jAtIphalaM zaNasya phalAni apAmArgasya taNDulAzcetyeSAM tulyAnAM mizritAnAM cUrNa pANitalaM karSamANaM dehabalApekSayAlpamAnamapi kSaudrasarpiSA lIDhaM hikkAdikaM niycchti| cUrNamidam aJjanAt timirAdIn nAzayet / muktAdya cUrNam // 40 // gnggaadhrH-shttiityaadi| zaTIpuSkaramUlAnAM cUrNa madhunA saMyutaM lehyam / Amalakasya. cUrNa madhunA lehym| kAlalohajaM mAritapuTitatIkSNalauhacUrNa madhunA lehya hikkAdiSu puurvoktessu| sshrkraamityaadi| zarkarAM bhUmyAmalakI go'zvazakRto rasaM guI nAgarazca tulyaM melayitA hikAzvAsAturaM prAzayat tathA nAvayennasya kArayet / lasunasyetyAdinA cvaar| lasunAdInAM trayANAM maannikybhedH| sIsakaM sauvIrAJjanam kecit kRssnnmnnimaahuH| serukamISannIlapoto maNiH / pANitalaM krssH| mailyamiti maladigdhAkSitAm // 30 // pakrapANiH-kAlalohaH lohaM eva, tINaM lohaM kecid vrnnynti| gRJjanakaM lohita * malyaM kaNDUmabhiSyandaM mandazca tat praNAzayet iti cakravataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #799
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3028 crk-sNhitaa| hikvAzvAsa kissitama sukhoSNaM ghRtamaNDaM vA sandhavenAvacUrNitam / nAvayenmakSikAviSThAmalaktakarasena vaa|| nArIkSIreNa vA siddhaM sarpirmadhurakairapi / nasto niSiktaM pItaM vA sadyo hikAM niyacchati // sakRduSNaM sakRcchItaM vyatyAsAddhikinAM pyH| pAne nastaHkriyAyAM vA zarkarAmadhusaMyutam // 41 // adhobhAge ghRtaM siddhaM sadyo hikkAM niycchti| pippalImadhusaMyuktau rasau dhAtrIkapitthayoH // laakssaalaajmdhudraakssaa-pipplyshvshkRdrsm| lihyAt kolamadhudrAkSA-pippalInAgarANi vA / pratyekaM mUlaM cUrNayitvA naavyet| nArIkSIreNa candanaM vA naavyet| sukhossnnmityaadi| mukhoSNaM ghRtamaNDaM sandhavamizraM nAvayed vaa| naavyedityaadi| makSikAviSThAmalaktakarasena golayikhA nArIkSIreNa vA golayikhA nAvayet / madhurakairjIvanIyaiH kalkaizcaturguNajale siddhaM sarpirapi nasto nAsikAyAM niSiktaM nAsikayA pItaM vA sadyo hikAM niycchti| etat zavyAdikaM hikkAyAM bodhyam / skRdityaadi| sakRdekavAramuSNaM paya ekavAraM zotaM paya ityevaM vyatyAsAddhikinAM pAne yojyam / nastaHkriyAyAM zarkarAmadhusaMyutaM zItaM pyH||41|| gaGgAdharaH-adhobhAga ityaadi| adhobhAge vairecanike dravye kalke caturguNajale siddhaM ghRtaM sadyo hikkAM niyacchati / pippliityaadi| dhAtrIrasaH pippalI. cUrNamadhusaMyuktastathA kapitthaphalamadhyaH pippalImadhusaMyuktasya rasa ityeto dvau rasau lihyaat| laakssetyaadi| lAkSAdikaJca madhuhayazakudarasAbhyAM lihyAt / plaanndduH| mAkSiImiti makSikAbhavAm / madhurakariti jiivniiyaiH| sakRditi kadAcit / yatyAsAt iti vipryyaat| uSNaM payaH kRtvA zItaM karttavyam / madhusaMyogazcAtra viruddhatvAt uSNa na kartavyaH // 41 // cakrapANi:-adhobhAgairiti virecanadravyaiH // 42 // For Private and Personal Use Only
Page #800
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 57za adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 3026 zotAmbusekaH sahasA trAso ghismApanaM bhayam / krodhaharSapriyo gA hikApracyavanA matAH // 42 // hikAzvAsavikArANAM nidAnaM yat prakIrtitam / varNyamArogyakAmaistad hikaashvaasvikaaribhiH||43|| zuSkatINakaphoraskA hikAzvAsAnubandhinaH / ye prakRtyA rukSadehAH sapibhistAnupAcaret // 44 // dazamUlarase sarpirdadhimaNDena sAdhayet / kRSNAsauvarcalakSAra-vayaHsthAhiGgucorakaiH / kayasthayA ca saMsiddhaM hikAzvAsau niyacchati // 45 // dazamUlAdaM ghRtam / tejovatyabhayA kuSThaM pippalI kaTurohiNI / bhUtIkaM pauSkaraM mUlaM palAzaM citrakaM shttii| koladrAkSApippalInAgarANi ca piSTvA madhunA lihyaadvaa| zItetyAdi / zItAmbusekAdayo hikkApacyavanA matAH // 42 // gaGgAdharaH-atha nidAnavajanamAha-hikketyAdi / spaSTArtha midam // 43 // gnggaadhrH-shussktyaadi| zuSkaH kSINaH kapho yatra taduro yeSAM te| hikkAvAsAnubandhinaH kAlaprakarSAnuvandhihikkAvAsavantaH prakRtyA svabhAvataH eva rukSadehAstAn sarpibhirvakSyamANairupAcaret // 44 // gnggaadhrH-spiissyaah-dshmuuletyaadi| dazamUlasya raso ghRtAd dviguNaH dadhimaNDazca dviguNa ityutsargasiddha caturguNe drave sarpiH saadhyet| tatra kalkaiH kRSNAdibhiH paadikaiH| ityekaM sarpiH / kayasthayetyAdi / kayasthayA ca kalkabhUtayA dazamUlarase dviguNe dadhimaNDe ca dviguNe saMsiddhaM sarpiH hikkAvAso niycchtiiti| dazamUlasapiraparam // 45 // gnggaadhrH-tejovtiityaadi| tejovatI cavyaM, bhUtIkaM ymaanii| tejovatyA. cakrapANiH-dazamUlItyAdau dadhimaNDo mstu| dazamUlakkAthadadhimaNDAnAJca milityA caaturgunnym| vayaHsthA braahmii| kAyasthA surasA // 43-45 // 380 For Private and Personal Use Only
Page #801
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| hikkAvAsacikitsitam sauvarcalaM tAmalakI saindhavaM vilvapeSikAm // tAlIzapatraM jIvantI vacA tairakSasammitaiH / hiGgapAdairghataprasthaM pacet toye caturgaNe // etada yathAvalaM pItvA hikAzvAsau jyennrH| zothAnilArthIgrahaNI-hRtpAvaruja eva ca // 46 // tejovatyAdi ghRtm| manaHzilAsa rasa-lAkSArajanipadmakaiH / maJjiSThalaizca karSA zaiH prasthaH siddho ghRtaaddhitH||47|| manaHzilAdi ghRtm| jIvanIyopasiddhaM vA sakSaudra lehayed ghRtam / vAsAghRtaM dAdhikaM vA pibet vASaNameva ca // 48 // dibhiH pratyekamakSasammitairhi pAdaiH shaannmithinggshitairiti| tejovatyAdi ghRtam // 46 // gnggaadhrH-mnHshiletyaadi| zodhitamanaHzilA graahyaa| maJjiSThelazca maJjiSThailAbhyAM varttante iti taiH mnyjisstthlairiti| jalamatra catuguNam / hikAzvAsinohitam / manaHzilAdi ghRtam // 47 // gnggaadhrH-jiivniiyetyaadi| jIvanIyadazakakalkasiddhaM caturguNajala pake pUte ca zIte ca kSaudrapAdayutaM ghRtaM lehayet ! vAsAghRtaM dAdhikaM dhRtaM aSaNaJcaiva ghRtaM pibet // 48 // cakrapANiH-tejovatyAdau tejovatI cvikaa| hiGgu pAdairityasa hiGgapAdazabdena hiGgarekadravyApekSayA zANamAno gRhyte| tathApi ayameva prayogo hArItena etAni tejovatItyAdi paTitvA uktaH-kalkairatairakSasammitaH hiGga zANena saMyutaiH ghRtaprasthaM vipAcayet ityAdi // 46 // 47 // cakrapANiH-vAsAghRtamiti gulmoktam / yaSaNamiti aSaNaM viphalAmityAdinA yaSaNasaMjJayaiva kAsacikitsite vakSyamANam // 18 // For Private and Personal Use Only
Page #802
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 17za adhyAyaH ] cikitsitsthaanm| 3031 yatkiJcit kaphavAtantramuSNaM vAtAnulomanam / bheSajaM pAnamannaM vA hikAzvAseSu taddhitam / / vAtakada vA kaphaharaM kaphad vAnilApaham / kAyaM naikAntikaM tAbhyAM prAyaH zreyo'nilApaham // sarveSAM vRhaNe hyalpaH zakyazca prAyazo bhavet / avazyaM zamane'pAyo bhRzo'zakyazca karSaNe // * gnggaadhrH-upsNhrti-ytkinycidityaadi| kaphavAtaghnamiti sNyuktkphvaatobhynnm| tdaah-vaatdityaadi| yadekaM bheSajAdikaM vAtakRta kaphaharaM yadvA kaphakRt anilApahaM bhavati tannaikAntikaM nAvyabhicAri yogyaM, tAbhyAM hi prAyo'nilApahaM zreya iti / srvessaamityaadi| sarveSAM hikkAzvAsAnAmapAyo hi yasmAda DhahaNe bheSajAnapAne'lpaH zakyaH prAyazo bhavet, zamane bheSajAnapAne sarveSAmapAyo'vazyaM zakyo bhavet, karSaNe bheSajAnapAne sarveSAmapAyo ckrpaanniH-anuktcikitsaapkssgrhnnaarthmaah-ytkinycidityaadi| anaikAntikaM krtvyvidhimaah-vaatkRdityaadi| ata hikkAzvAsayozcikitsite vidhivym| tatra tAvat kaphavAtaharaM pradhAnamevoktam / yat tu avaziSTaM tatra doSasya vidyamAnatayA ekAntena karaNaM jJeyam / evamukte'pi anakAntena cikitsAdvayakaraNe vAtaharasyaiva prAdhAnyaM jJeyam taabhyaamityaadi| anilApahaJca vRhaNaM samAnaM bhvti| tatropapattimAha srvessaamitynen| gadAntarAnapi jvarAdIn hikkAvAsavadahaNA naah| vRhaNe kriyamANe hyalpaH zakyaH pratIkAro bhavati vRhaNajanitabalAnAM sukhajayavyApattikatvAt iti bhaavH| zamane tu avazyamapAyo bhavati / karSaNe tu kriyamANe azakyo'pAyo bhavati kaSTazca bhvti| azakya iti asaadhyH| etadapi karSaNena bahubale puruSe bheSajAdinA rogasya duHzakatvAt iti jJeyam / ata eva zamanaiH vRhaNairiti upasaMhAraM krissyti| kiMvA vRhaNarUpe zamane kriyamANe nAvazyamapAyo bhavati, srvessaamiti| sarveSAM hikkAzvAsArtAnAM hi yasmAd vRhaNe vidhIyamAne kadAcid daivavazAda yo yo rogo'nyarogaprAdurbhAvo vA bhavet sa prAyazo'lpastathA zakyaH sAdhayitu sukhsaadhyH| tathA teSAM zamane bheSajAdau kriyamANe pAyo yadi daivAt syAt sa nAtyarthe nAtizayena kiM tarhi madhyamayA vRttyA hivAzvAsazAntyartham / karSaNe bhiSajA kriyamANe yo rogo jAyate, sa bhRzo duHsaho'taevAzakyaH sAdhayitu na shkyte| yata evaM bhRzo'zakyazcApAyo bhavati, ato'smAt kAraNAt hikAzvAsAn bhUyiSThaM bAhulyena zamanairbhapajAdaivastathA vRhaNairupAcaret / ityrunnH| For Private and Personal Use Only
Page #803
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3032 crk-sNhitaa| hivAzvAsacikitsitam tasmAcchuddhAnazuddhAMzca zamanai hnnairpi| hikAzvAsAdi tAn jantUn prAyazaH samupAcaret // 46 // tatra shlokH| durjayatve samutpattau kriyaikatve ca kAraNam / liGga pathyazca hikAnAM zvAsAnAzca nidarzitam // 50 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte'prApte dRr3habalapratisaMskRte cikitsitasthAne hikAzvAsacikitsitaM nAma saptadazo'dhyAyaH // 17 // bhRzo'yo bhavediti, tasmAddhikkAzvAsAdi tAn sarvAn jantUn zuddhAn azuddhAMzca zamana haNairapi prAyaza upAcarena tu karSaNairiti // 49 // gaGgAdharaH-tatra zlokaH sNgrhaarthm| durjayakha ityAdi // 50 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte / aprApte tu dRr3habalapratisaMskRta eva c| hikkAvAsacikitsite vaidyazrIgaGgAdharakaviratnakavirAjaviracite carakajalpakalpatarau SaSThaskandhe cikitsitasthAnajalpe hikkAzvAsa cikitsitajalpAkhyA saptadazI zAkhA // 17 // bhavanapi alpaH zakyazca bhavati, zakyameva tu kriyamANe'pAyo bhavatIti yojym| nyAyopapAditaM vRhaNazamanaM vRhaNaM vA prAyaH karttavyatayA upsNhrnnaah-tsmaadityaadi| atra zamanamazuddhaviSayaM vRhaNaJca zuddhaviSayaM kecidaahuH| zamanasyaiva tu vRhaNatvaM kecit udAharanti // 49 // cakrapANiH-durjaya ityAdiko'dhyAyArthasaMgraho vyaktaH // 50 // iti mahAmahopAdhyAya-carakacaturAnana-zrImaccakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM carakatAtparyaTokAyAM cikitsitasthAnavyAkhyAyAM hikkAvAsacikitsitaM nAma saptadazo'dhyAyaH // 17 // For Private and Personal Use Only
Page #804
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir assttaadsho'dhyaayH| athAtaH kAsacikitsitaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhgvaanaatreyH||1|| tapasA tejasA dhRtyA dhiyA ca pryaanvitH| AtreyaH kAsazAntyarthamidamAha cikitsitam // 2 // vAtAdijAstrayo ye ca kSatajaH kssyjstthaa| paJcaite syurtRNAM kAsA vaImAnAH kSayapradAH // 3 // gaGgAdharaH-athoddiSTakramAddhikkAzvAsacikitsitAnantaraM kAsacikitsitamAha-athAta ityaadi| athetyAdi sarca pUrvavadyAkhyeyam // 1 // gnggaadhrH-tpsetyaadi| AtreyaH punrvsuH||2|| ___ gaGgAdharaH-vAtAdijA ityaadi| vAtAdijAstraya iti vAtajapittajazleSmajA iti trayaH kaasaaH| prAgabhihitamaSTodarIye paJca kAsA iti vAtapittakaphakSatakSayanA iti, tasyAyamanuvAdastu varddhamAnakSayapradA ityupadezArthamuttarottaraM balavantazceti zApanArthazca // 3 // cakrapANiH-hikAzvAsAnantaraM samAnacikitsitatvAt tathA hikkAvAsakAsAnAM parasparAnabandhitvAcca kaascikitsitmucyte| atrAtreyasyAbhidhAnAdeva ziSyaprazno'numIyate, na pRSTA guravo vadantIti nyAyAt // 1 // 2 // cakrapANi:-kSaya iti dhAtukSayaH, tena rAjayakSmasambandhAnAM kSINadhAtupuruSabhavANAM tathA jarAkAsasya kSayajazabdena grahaNaM bhavati / kSatodbhavasya kSatapUrvakayakSmabhavasya tathA kSatakSINasya ca kAsasya grahaNaM bhvti| paJcati saMkhyayA sakalakAsAvarodho jnyeyH| kSayapradA iti dehakSayapradAH na mArakA iti yaavt| kiJca kSayajo'pi kAsaH punarviziSTakSayaprado bhavati, yathA jvarotpatte raktapittaM, raktapittAt punarvaro bhavati / ukta hi "-jvarasantApAda raktapittamudIyaMte, raktapittAt jvaraH iti // 3 // For Private and Personal Use Only
Page #805
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3034 crk-sNhitaa| (kAcikitsitam pUrvarUpaM bhavet teSAM shuukpuurnnglaasytaa| kaNThe kaNDUzca bhojyAnAmavarodhazca jAyate // 4 // adhaH pratihato vAyurUI srotHsmaashritH| udAnabhAvamApannaH kaNThe saktastathorasi // Avizya zirasaH khAni sarvANi pratipUrayan / AbhaJjannAkSipan dehaM hanumanye tathAkSiNI // netrapRSThamuraH pArve nirbhajya stmbhyNsttH| zuddho vA sakapho vApi kAsanAt kAsa ucyate // gnggaadhrH-puurvruupmityaadi| zUko yvaagrjaadiH| bhojyAnAmavarodhaH kaNThazoSAda bhuktamannaM kaNThe'varudhyate, abhyavahArAsAmarthya mityanye'pare khrucimaahuH||4|| gaGgAdharaH-sammAptimAha-adha ityaadi| vAyuradhastAt kenApi kAraNena tathA svabhAvAt svayameva prtighaatvaandhstaadbhvti| adhastAt svena pratighAtAdUrddha srotaHsamAzritaH sannudAnabhAvamudAnAnugatabhAvamApannaH kaNTe tathorasi saktaH saMlagnaH san zirasaH khAni mukhanAsikAkarNanetracchidrANyAvizya tAni sarvANi khAni pratipUrayan dehamAbhaJjannAkSipaMzca dehaM hanumanye tathAkSiNI AkSipan netrapRSThamuraH pArzve dve ca nirbhujya nirbhugNAni kRkhA tataH stambhayaMzca zuddhaH sakapho vA kAsa ucyate, kasmAt ? kAsanAt / kAsa kushbd| kuzabdaM bhinnakharavizeSa kurvan niretiiti| sa vAyuH sakaphaH zuddho vA kAsa ucyate / kazcidAha-zirakaNThAdyAkSipan kasati nirgacchati iti kasa gatAvityasya rUpaM ckrpaanniH-puurvruupmaah-puurvetyaadi| zUkairiva pUrNaH zUkapUrNaH gala AsyaJca yasya / bhojyAnAmavarodho'ruciH azaktirvA // 4 // krapANiH-apa ityAdinA samprAptimAha / udAnabhAvanApanna iti urddhagatisvabhAvamApanaH / khAnIti srotaaNsi| nirbhujyeti AkSipya / netAdInyeva stambhayan kAsa ityanvarthasaMjJayA For Private and Personal Use Only
Page #806
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 18za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 3035 pratighAtavizeSeNa tasya vAyoH srNhsH| vedanAzabdavaizeSyaM kAsAnAmupajAyate // 5 // rutazItakaSAyAlpa-pramitAnazanaM striyH| vegadhAraNamAyAso vAtakAsapravartakAH // 6 // hRtpAzvoraHziraHzUla-svarabhedakaro bhRzam / zuSkora kaNThavaktasya hRSTalomnaH prtaamytH|| nirghoSadainyanAmAsya-daurbalyakSobhamohakRt / zuSkaH kAsaH karpha zuSkaM kRcchrAnmuktvAlpatAM vrajet // snigdhAmbulavaNoSNazca bhuktapItaiH prshaamyti| Urddha vAtasya jINe'nne vegavAn mAruto bhavet // 7 // kAsa iti / aparazcAha-pratighAtetyAdi / tasya kAraNavizeSe kupitasya vAyoH saraMhaso jAtavegasya svenaiva pratighAtavizeSeNa vedanAzabdavaizeSyaM vedanAvizeSasahitazabdavaizeSyaM kAsAnAmupajAyate / iti kAsanAt kAsa ucyate // 5 // . gaGgAdharaH-samprAptipUrvakaniruktimuktyA nidAnamAha-rukSetyAdi / rukSAdIni prmitaantaanynnaani| alpaM mAtrayA'lpaM pramitamatyalpamantram / anazanaM laGghanamiti na tu rukSAdInAmanazanamavivakSitakhAdayogyatvAcca vaatkope| striyo'tisevitA vegAnAmavidhAr2yANAM dhAraNam AyAsaH zramaH vAtakAsapravartakA vAtakAsahetavaH // 6 // gnggaadhrH-vaatkaaslinggmaah-hRdityaadi| hRdAdiSu zUlaM svarabhedazca kroti| UraAdi zuSkaM yasya tasya hRSTalomnaH pratAmyato glAnimataH / nighoSaH prabalaH kAsazabdaH kSAmAsyaM kssiinnmukhm| IdRzasya zuSkaH kAsaH zuSkaM karpha kRcchAnmuktvAlpatAM vrajet / snigdhAdya (ktaiH pItaizca zAmyati / ucyte| kasa gatizAtanayoriti dhAtorayaM pryogH| evaM sAmAnyoktasya bhedahetumAha-- prtiighaatetyaadi| pratIghAta ityAvaraNaM kphaadi| saraMhasaH svegsy| vedanA podd'aa| vaiziSTara viziSTatvam bhinnatvamiti yAvat // 5 // cakrapANiH-rukSetyAdinA vAtajasya hetulakSaNe Aha // 6 // cakrapANiH-prAmyataH iti tamasIva pravizataH / arddha vAtasyeti Urddha tayA prakupitavAtasya // 7 // For Private and Personal Use Only
Page #807
--------------------------------------------------------------------------
________________ with or Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Acharya Shri Ka 3036 crk-sNhitaa| [ kAsacikitsitam kaTukoSNavidAhyamla-kSArANAmatisevanam / pittakAsakara krodhaH sntaapshcaagnisuuryjH||8|| pItaniSThIvanAkSatvaM tiktAsyatvaM khraamyH| urovUmAyanaM tRssnnaa-daahmohaarucibhrmaaH|| pratataM kAsamAnazca jyotISova ca pazyati / zleSmANaM pittasaMsRSTaM niSThIvati ca paittike||6|| gubhissyndimdhur-snigdhsvpnvicessttitaiH| vRddhaH zleSmAnilaM ruDA kaphakAsamudIrayet // 10 // mandAgnitvArucichardi-pInasotklezagauravaH / lomhrssaasymaadhury-kledsNsdnairyutm|| bahulaM madhuraM snigdhaM ghanaM SThIvet karpha tthaa| kAsamAno hyaruga vakSaH sampUrNamiva manyate // 11 // jIrNe'nne punarUddha vAtasya mAruto balavAn bhvet| iti vAtakAsaliGgAni // 7 // gaGgAdharaH-atha pittkaasmaah-kttukossnnetyaadi| kuTukAdInAmatisevanaM pittakAsakara, krodho'nimUryajaH santApazca pittkaaskrH||8|| gaGgAdharaH-iti nidAnamuktvA linggmaah-piitetyaadi| paittike kAse yaniSThIvati tat pItamakSi ca piitm| vakSo dhuumaayte| kAsamAno naraH pratataM jyotISIva kAsavegAnnetrajyotIMSi nirgacchantIva pazyati // 9 // gnggaadhrH-kphkaasmaah-gurcbhiityaadi| zabdavizeSasya kAsasyAkaraNasAmarthyAnizcalakaphasya kathaM kaphakAsaH syAdityataH sampAptimAha / guAdibhiH hetubhiddhaH zleSmA'nilaM ruddhA tena ruddhAnilaviziSTaH san kaphakAsamudIrayet // 10 gaGgAdharaH-tasya lkssnnmaah-mndetyaadi| kAsamAnaH sa mandAgnikhAdibhiH cakrapANiH--kaTityAdinA pittkaashetulinggmaah| agnisUryAja iti agnisUryabhavaH santApa ityarthaH // 8 // cakrapANiH-urodhUmAyanamiti uraso dhUmodvamanamiva / pittaje'pi udvamanaM shlessmnisstthiivnm| vyAdheruraprabhRtikaphasthAnamUtatvena zleSmapittasaMsargo jAyate iti jJeyam // 9 // cakrapANiH-gurdhityAdinA zleSmajamAha // 10 // 11 // For Private and Personal Use Only
Page #808
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 18za adhyAyaH cikitsitasthAnam / ativyvaaybhaaraadhv-yuddhaashvgjnigrhH| rukSasyoraH kSataM vAyurgha hotvA kAsamAvahet // 12 // sa pUrva kAsate zuSkaM tataH SThIvet sazoNitam / kaNThena rujatAtyarthaM virugNeneva corsaa|| sUcIbhiriva tIkSNAbhistudyamAnena shuulinaa| duHkhasparzana zUlena bhedapIr3AbhitApinA // prbbhedjvrshvaas-tRssnnaavaivyNpiidd'itH| pAravata ivAkUjan kAsavegAt kSatodbhavAt // 13 // viSamAsAtmyabhojyAti-vyavAyAda vegnigrhaat| ghRNinAM zocatAM naNAM vyApanne'nau trayo malAH / kupitAH kSayajaM kAsaM kuyyuhakSayapradam // 14 // yuto bahulAdikaM kaphamarug yathA syAt tathA niSThIvet / sampUrNamiva karphana vakSo mnyte| iti kaphakAsalakSaNam // 11 // gaGgAdharaH-atha ksstkaasmaah-ativyvaayetyaadi| rukSasya narasya yuddhAntairazvagajayoni grahega ca kSata puro vakSo vAyurya hIkhA kAsamAvahet / / 12 // gaGgAdharaH-tasya lakSaNamAha-sa ityaadi| sa kSatakAsI pUrvaM zuSkaM kAsate pazcAt tataH sazoNitaM karpha sstthiivet| atyartha rujatA kaNThena viziSTa urasA virugNeneva tIkSNAbhiH sUcIbhiriva tudyamAnena zUlinA corasA tathA bhedapIDAbhitApinA duHkhasparzana zUlena ca viziSTenorasA yuktaH parbabhedAdibhiH pIr3itaH kSatodbhavAt kAsavegAt pArAvata ivAkUjan varttate // 13 // ___ gaGgAdharaH-iti kSatakAsaliGgamuktvA kssykaasmaah-vissmetyaadi| viSamabhojyAsAtmyabhojyAtivyavAyAt ghRNinAM ghRNAvatAM zocatAzca naNAmagnau vyApanne sati trayo malAH kupitAH kSayajaM rasAdidhAtukSayAt kAsaM kuryuH| cakrapANi:-ativyavAyetyAdinA ksstjmaah| uraHkSataM gRhItveti kSataM prAptyarthaH / bhayaJca kAsaH sAhasayakSmarUpe'pi yukta eva jJeyaH // 12 // 13 // cakrapANiH-viSame yAdinA kSayajamAha / ava ca viSamAsAmyabhojyena tathA vyavAyena tathA veganigraheNa viSamAsAtmyajakSayajavegasandhAraNajAnAM yakSmaNAM lakSaNabhUtakAsahetuvayaM pRthaguktaM bhvti||14 For Private and Personal Use Only
Page #809
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3038 crk-sNhitaa| kAsacikitsitam durgandhaM haritaM raktaM SThIvet pUyopamaM kapham / kAsamAnazca hRdayaM sthAnabhraSTa sa manyate // aksmaadussnnshiitaato bahvAzI durbalaH kRshH| prasannasnigdhavadanaH shriimdrshnlocnH|| pANipAdatalau zlakSNau ghRNAvAnabhyasUyakaH / jvaro mizrAkRtistasya pArzvaka piinso'ruciH|| bhinnasaMghAtavarcastvaM khrbhedo'nimitttH| ityeSa kSayajaH kAsaH kSINAnAM dehanAzanaH // 15 // sAdhyo balavatAM vA syAd yApyastvevaM ksstotthitH| navau kadAcit sidhyatAmetau paadgunnaanvitau| sthavirANAM jarAkAsaH savvoM yApyaH prakIrtitaH // 16 // kAsAcca dehakSayo bhavatIti prAha-dehakSayapradamiti / daMhakSayAca kSayo rAjayakSmA bhavati / uktaM yt| kAsAt saMjAyate kSaya iti / tadupekSayA sarvebhyaH kAsebhya eva kSayaH syAditi // 14 // gaGgAdharaH-sa kSayakAsI kAsamAno durgandhAdikarpha SThIvet / hRdayaM sthAnabhraSTamiva mnyte| akasmAduSNAtto'tha kacicchItAtau bhavati / kintu bahvAzI san durbalazca kRzazca bhavati, tadbahvAhAraphalaM na labhate / durbalaH kRzo'pi prasannasnigdhavadanaH syAna tu dobalyakArya kalaM bhavati / locane dve ca zrImatI dRzyate / pANipAdatalau zlakSNo masRNo bhavataH / ghRNAvAn sarvatra ghRNayAbhyasUyAM kroti| tasya mizrAkRtirdvandvasannipAtAkRti+ro bhvti| animittataH svarabhedaH svarabhaGgakAraNAbhAve'pi svarabhaGgaH syAt / ityeSa ityetallakSaNaH kSayajaH kAsaH / eSa kSINAnAM dehanAzano mArakaH, balavatAM sAdhyo vA bhvti| evaM balavatAM kSatotthitaH kAso yaapyH| etau kSataja cakrapANi:-ava prasannadRSTitvaM bhinnavarcastvam animittato bhavati, tathA svarabhedo'pi animittato bhavati / dehanAzana ityasAdhya ityarthaH // 15 // cakrapANi:-pAdaguNAnvata iti pAdacatuSTayaguNavAn / asa kadAcit sidhyatItyabhidhAnena yApyatvaM sAdhyatvaM vA naikvissykm| yato na vAyoreva catuSpAdasampattyA sAdhyatvamuktam / For Private and Personal Use Only
Page #810
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 18za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / trIn pUrvAn sAdhayet sAdhyAn pathyairyApyAMstu yApayet / cikitsAmata Urddha hi zRNu kAsanivarhaNIm // 17 // rukSasyAnilaja kAsamAdau sneharupAcaret / sarpibhirvastibhiH peyaa-kssiiryuussrsaadibhiH|| vAtanasiddhaiH snehAdaravUmailehaizca yuktitH| abhyaGgaiH pariSekaizca snigdhaiH svedazca buddhimAn // kSayajau kAsau navau nUtanau cet tadA sarveSAM pAdaguNAnvitau guNavaccatuSpAdayuktI kadAcit sidhyetaam| iti paJca kaasaaH| atra sthavirANAM vRddhatamAnAM yaH kazcijjarAnimittaH kAsaH sarca eva sa yApyaH prkiirtitH| jarayA dhAtukSayaM vinA yadi vAtAdisvasvakAraNajo bhavati tadA vAtajAdayasvayaH sAdhyAH syurityato jarAkAsa ityuktam // 15 // 16 // gaGgAdharaH-eSAM cikitsyaanaah--triinityaadi| trIn pUrvAn vAtajapittajakaphajAn sAdhyAn sAdhayet, yApyAn balavatAM kSatotthajarAkAsAna pathyairyApayet / iti pnyckaasnidaanm| eSAM cikitsAmAha -cikitsAmityAdi // 17 // gnggaadhrH-ruksssyetyaadi| rukSasya snehAsevinaH snehaH sarpirAdibhirAdAvanilajaM kaasmupaacret| kIdRzairityata Aha-snehAdAstairvAtaghnadazakasiddhairupAcarena shuddhaiH| dhUmale haizca yuktita upAcaret / aparairabhyaGgai. tinasiddhairvAtaghnasiddhaH pariSekaizvopAcaret / snigdhaiH svedaizva buddhimAnupAcaret kSatajo yApya iti uktaH sa bhinnvissyH| kSayajakAsabhedaM jarAkAsaM yApyatayA darzayannAha sthviraannaamityaadi| sthavirANAmityuktyApi jarAkAsa iti vacanena dehakSayakAritayA kRtaH sa yApyaH, yastu doSakRtaH sa sAdhyaH eva bhavatIti jnyeyH| anye tu jarAkAsaM doSeSveva bhantarbhAvayanti // 16 // cakrapANiH-trIn pUrvAniti dossjaan| sAdhyAniti sAdhyatvenoktAn / yApyAn iti bahuvacanaM vyaktyapekSayA unneyam // 17 // For Private and Personal Use Only
Page #811
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3040 crk-sNhitaa| [kAsacikitsitam vastibhirvaddhavir3a vAtaM shusskorddhcauddhbhktikaiH| ghRtaiH sapittaM sakarpha jayet snehavirecanaiH // 18 // kaNTakArIgur3a cIbhyAM pRthaktriMzatpalAda rse| prarathaH siddho ghRtAda vAta-kAsanud vahnidIpanaH // 16 // knnttkaariighRtm| pippliipippliimuul-cvycitrknaagraiH| dhaanypaatthaavcaaraasnaa-yssttyaahvnaarhinggbhiH|| kolamAtraighRtaprasthAd dshmuuliirsaaddh'ke| siddhAccaturthikAM pItvA peyAM maNDaM pibedanu // tat zvAsakAsahRtpAva-grahaNIdoSagulmanut / pippalyAdya ghRtaJcaitadAtrayeNa prakIrtitam // 20 // pipplyaadighRtm| na tu rukSaH svedairiti| tatra baddhavir3a vAtaM vstibhirjyet| zuSkoddha zuSkavir3aI vAtam auttarabhaktikai tarjayet / sapittaM sakarpha vAtaM vAtakAsinaH snehavirecanairjayet // 18 // gaGgAdharaH-mUtrANyuktvA snehaadiyogaanaah-knnttkaariityaadi| kaSTakAryAstriMzatpalaM guDU cyAstriMzatpalamekIkRtyASTaguNe jale paktvA pAdazeSe rase paJcadazazarAve'kalkasiddho ghRtAt prasthaH vAtakAsanudvahnidIpanazca / kaNTakArIghRtam // 19 // gnggaadhrH-pippliityaadi| pippalyAdibhiH pratyeka kolamAtraiH kalkaidezamUlIrasAr3hake SoDazazarAve siddhAda ghRtaprasthAccaturthikAM palaM pIkhA peyAM mapDaM vAnupibet / tat shvaasaadinut| pippalyAdighRtam // 20 // cakrapANiH-rukSasyetyAdinA cikitsaamaah| zuSkam Urddha yasya saH, zuSkorddha zuSka kAsagRhItaM vAtapittam UrddhabhaktikaiH ghRtairjyet| zuSko meva sakarpha snehavirecanairjayet // 18 // cakrapANiH-kaNTakArItyAdau rase iti kvAthe // 19 // cakrapANi:-caturthikAmiti palam // 20 // For Private and Personal Use Only
Page #812
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 18za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 3041 vRSaNatriphalAdrAkSA-kAzmaryANi parUSakam / dve pAThe devadAvRddhiM svaguptAM citrakaM zaTIm // vyAghI tAmalakI medAM kAkanAsAM zatAvarIm / trikaNTakaM vidArIzca piSTA karSasamAn ghRtAt // prasthaM caturguNadhIre siddhaM kAsaharaM pibet / jvaragulmAcinIha-zirohRtpArzvazUlanut // kAmalArtho'nilASTholA-kSatazoSakSayApaham / aSaNaM nAma vikhyAtaM ghRtametadanuttamam // 21 // apaNAdya ghRtm| droNe'pAM sAdhayed rAsnAM dazamUlaM zatAvarIm / palikAn mANikAMzAMstrIn kulatthAn badarAn yavAn // tulArddhazcAjamAMsasya pAdazeSeNa tena c| ghRtAr3hakaM samakSIraM jIvanIyaH plonmitH|| siddhaM tad dazabhiH kalkai myapAnAnuvAsanaiH / samIkSya vAtarogeSu yathAvasthaM prayojayet // gnggaadhrH-baapnnetyaadi| dve pAThe pAThAdvayaM kssudrvRhdbhedaat| svaguptAM zUkazimbIm / kAkanAsAM kaauyaatthottii| vidAryAntAn pratyekaM karSasamAn kalkIkRtya caturguNakSIre ghRtAt prasthaM siddhaM vAtakAsaharaM pivet| RSaNAdya ghRtam // 21 // gnggaadhrH-dronne'paamityaadi| rAsnAdazamUlazatAvarINAM pratyekaM palikaM, kulatthAdInAM trayANAM pratyekaM maannikaamssttplaani| ajasya vayaHsthasya mAMsasya tulArddha sapAdaSaTzarAvam / sarvamidamapAM droNe sAdhayet pAdazeSeNa tena kAthena SoDazazarAveNa ghRtasyAdakaM SoDazazarAvaM samakSIraM Sor3azazarAvakSIraM jIvanIyaiH cakrapANiH-paSaNamityasa dve pAThe ityanena svalpapatAM dvitIyAM pAThAM grAhayanti / svaguptA zukazimbI // 21 // For Private and Personal Use Only
Page #813
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3042 crk-sNhitaa| [kAsacikitsitam paJca kAsAn ziraHkampaM zUlaM vaGkSaNayonijam / sarvAGgakAGgarogAMzca sa plIhorddhAnilAn jayet // 22 // raasnaaghRtm| viDaGga nAgaraM rAnA pippalo hiGga saindhavam / bhArgI kSArazca taccaNaM pibeda vA ghRtmaatryaa|| sakaphe'nilaje kAse zvAse hikAhatAgniSu / dvau kSArau paJca kolAni eJcaiva lavaNAni ca // zaTInAgarakodIcya-kalkaM vA vastragAlitam / pAyayet tad ghRtonmizraM vAtakAsanivarhaNam // durAlabhAM zRGgavaraM zaTI drAkSAM sitopalAm / lihyAt karkaTazRGgIJca kAse tailena vaatje|| duHsparza pippalI mustaM bhArgI karkaTakaM zaTIm / purANagur3atailAbhyAM cUrNitaM vApi lehayet // viDaGgAn saindhavaM kuSThaM vyoSaM hiGgu manaHzilAm / hikAzvAse ca kAse ca lihyAt kSaudraghRtaplutAn // 23 // dazabhiH pratyekaM palonmitaH kalkaiH siddhaM tadaghRtaM vAtarogeSu samIkSya yathAvasthaM nasyAdibhiH pryojyet| rAsnAdazamUlaghRtam // 22 // gnggaadhrH---viddnggmityaadi| vir3agAdIni cUrNayikhA sakaphe'nilaje kase ghRtamAtrayA caturguNayA pivet / dvau kssaaraavityaadi| dvikSArAdIn samAn jalena piSTA kalkIkRtya vastragAlitaM kRtA ghRtommizraM pAyayet / duraalbhaamityaadi| durAlabhAdikarkaTazRGgAntaM cUrNayitvA sarvasamAM zarkarAM mizrayitvA tailena vAtaje lihyAt / duHsparza mityaadi| duHsparzI duraalbhaa| zaTyantaM cUrNa cakrapANiH-droNe'pAmityAdau vakSyamANAni ajamAMsAntAni kvAthyAni droNe eva sAdhyAni / mANikASTau plaani| jIvanIyAnIti jIvantyAdIni daza Sar3a virecanazatAzritIyoktAni // 22 // cakrapANiH-dhRtamAtrayeti cUrNamAlor3itaM ghRtmaatryaa| vastragAlitamiti vastrapUtam / kaTakamiti karkaTazRGgI // 23 // For Private and Personal Use Only
Page #814
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 18za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 3043 citrakaM pippalImUlaM vyoSaM mustaM durAlabhAm / zaTI puSkaramUlaJca zreyasI surasAM vacAm // bhArgI chinnaruhAM rAnAM karkaTAhvAJca kArSikAn / kalkAn nidigdhyarddhatulAM nikvAthya palaviMzatim // matsyaNDikAstatra dattvA sarpiSaH kur3avaM pacet / siddhaM zItaM pRthaka kSaudra-pippalIkur3avAnvitam // catuHpalaM tugAkSIryAzcUrNitaM tatra dApayet / lehayet kAsahRdroga-zvAsagulmanivAraNam // 24 // citrakAdilehaH / dazamUlI svayaMguptAM zaGkhapuSpI zaTI balAm / hastipippalyapAmArga-pippalImUlacitrakAn / bhArgI puSkaramUlaJca dvipalAMzaM yavAdakam / harItakIzataM bhadra jalapaJcAr3hake pacet // kRlA purANagur3atailAbhyAM dviguNAbhyAM golayikhA vAtaje kAse lehayet / vihaGgAnityAdi / viDaGgAdimanaHzilAntaM samaM cUrNayikhA kSaudraghRtaplutAn lihyAt / / 23 gnggaadhrH-citrkmityaadi| citrakAdona karkaTAntAn kArSikAn cUrNitAn nidigdhikAyA arddha tulAM dvAtriMzaccharAvajale nikAthya tatra pAdazeSe'STazarAve kAthe dattvA matsyaNDikAH palaviMzatizca dattvA sarpiSaH kur3avaJca dattvA pcet| ghanIbhUte tatra tugAkSIryAzcUrNitaM catuHpalaM dApayet / siddhaM taM zItaM kalA kSaudrasya kur3avAnvitaM pippalIcUrNakur3avAnvitaM kRkhA sthApayet / agnivalAnurUpaM taM lehye| citrakAdilehaH // 24 // gaGgAdharaH-dazamUlItyAdi / svayaMguptAmAtmaguptAm / dazamUlyAdInAM puSkaramUlAntAnAM pratyekaM dvipalAMzaM yavasyAGakamaSTau zarAvANi harItakIzataM gur3akAnAm bhadramiti sampUrNavIyyaM vastre poTTalI bar3A prakSipya jalapazcAr3hake cakrapANiH-citrakamityAdau zreyasImiti hstipipplii| arddhatulAkAtha ityatra tulAIzabdollekhena kriyamANatvAd droNArddhajalena kvAthaH kartavyaH // 24 // For Private and Personal Use Only
Page #815
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3044 crk-sNhitaa| | kAMsaMcikitsitam yavaiH khinnaiH kaSAyaM taM pUtaM taccAbhayAzatam / paceda gur3atulAM dattvA kur3avazca pRthag ghRtAt // tailAt sapippalIcUrNAt siddhazIte ca maakssikaat| lihyAda dve cAbhaye nityamataH khAded rasAyanAt // tad balopalitaM hanyAd varNAyurbalavarddhanam / paJca kAsAn kSayaM zvAsaM hikkAca viSamajvarAn // hanyAt tathAoMgrahaNI-hRdrogArucipInasAn / agastyavihitaM dhanyamidaM zreSThaM rasAyanam // 25 // agastyaharItakI / azItizarAve pacet / yavaiH svinnaiH pAdAvazeSe rase sati yavAH svinnA bhavanti, tatastaM kaSAyaM pUtaM, taccAbhayAzataM vinamasthihInaM kRtA, tatra kaSAye gur3atulA dattvA pRthak pratyekaM ghRtAt kur3avaM tailAcca kur3avamAdau nokhA tatra harItakIzataM bhRSTA pippalocUrgAcca kur3avaM dattvA pcen| kur3avantu dvaiguNyAda ghRtatailayoH pratyekamaTau palAni, pippalIcUrNasya ckhaari| siddhazIte gur3apAkasiddhilakSaNodaye'vatAyye zItIkRne mAkSikAt kur3avaM dattvASTapalaM dattvAto rasAyanAllehaM yathAzakti lihyAt, dve cAbhaye nityaM khAdediti / atra yavAH khinnA aSTAMzazeSa kAthe bhavantIti nAzayam, caturthAMzazeSa eva tathAbhAvasya sushrutvcnaat| tatra huktaM droNe jalasyADhakasaMyute tu kAthIkRte puutcturthbhaage| cakrapANiH-dazamUlImityAdau harItakIzatamiti hriitkiiphlshtm| yavaiH khinnairiti yadA yavAH svinnAH bhavanti tadA ta kaSAyaM pUtaM gRho vA harItakIzanaJca gRhItvA gur3atulAJca dattvA punaH pAkaH ktrtvyH| yavAnAJca svinnAnAM caturbhAgAvazeSa evaM kaSAyo bhavatIti kRtvA caturbhAgAvaziSTamevAta kapAyaM kurvnti| ghRtatailakur3ave cAtrASTapalamAnena, kur3ave'pi dvaiguNyasya pratipAditatvAt / tanAntare cAva yoge madhunazca palASTakamityuktam / tulya...natve'pi cAta ghRtamadhunoH dravAntarayogavidyamAnatvAt na virudratvam ; dravAnsarayoge sati madhudhRtayoH tulyamAnatA na viruddhA bhavati / atra ca harItakIphalaM svinnaM ghRtataile prathamaM bhajeyanji tataH kvAthAdiprakSepaH, avatArasamaye ca pippalIcUrNaprakSepaH, zItIbhUte ca madhu deyama idaM vRddhavaidyAnAM krmaahu| lihyAditi taM prakRtaM lehaM lihyaat| dve abhaye ca khaadet| nityaM nimntrmityrthH| kiMvA dva abhaye lihyAt tathA he abhaye khAdet / ityaneta abhayAya For Private and Personal Use Only
Page #816
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 18 adhyAyaH cikitsitasthAnam / 3045 saindhavaM pippaloM bhArgI zRGgAvaraM durAlabhAm / dADimAmlena koSNena bhArgonAgaramambunA // pibet khadirasAraM vA mdiraaddhimstubhiH| athavA pippalokalkaM ghRtabhRSTaM sasaindhavam // 26 // zirasaH pIr3ane srAve nAsAyA hRdi tAmyati / kAsapratizyAyavatAM dhUmaM vaidyaH prayojayet // dazAGlonmitAM nAr3ImathavASTAGgalonmitAm / zarAvasampuTe chidre kRtvA jihmAM vickssnnH|| mukhena vairecanikaM kAsavAn dhUmamApibat / tamuraH kevalaM prAptaM mukhenaivodvamet punaH / / iti| tatrApi kur3avavacanAd ghRtAdInAM samAnamAnanidezena tantrAntare madhunazca palASTakam ityuktaH dravakhAda ghRtatailamadhUnAM palASTakamiha kur3avamiti / agastyaharItakI // 25 // gaGgAdharaH-saindhavamityAdi / durAlabhAntAni carNIkRtya dAhimAmlena pivet / bhArgInAgaraM cUrNIkRtya koSNenAmbunA pibet| khadirasAraM vA cUrNIkRtya madirayA'thavA dadhimastubhiH pibaMditi trayo yogaaH| athvetyaadi| pippalIkalkaM sasaindhavaM ghRte bhRSTaM pibet iti pUrveNAnvayaH // 26 // gaGgAdharaH-kAsaharadhUmapAnavidhAnamAha-zirasa ityAdi / zirasaH pIr3anA. diSu kAsapatizyAyavatAM vaidyaH kAsaharadravya,maM pryojyediti| yathA prayojayet tadAha-dazAiletyAdi / nAr3I dhUmanetraM dazADalASTAGgulAnyatarAM nalikAM jihmAM kuTilAM tripacI pUrvavat kuvA zarAvasampuTe kAsaharauSadhaM dattvA chidraM kRtA satra nidhAya mukhena vairecanikaM dhUmaM pibet, taM dhUmamuraH kRtsnaM prAptaM mukhenaiva sambaddhalehya bhAgaM lihyaat| tatastadabhayAdvayaM khAdedityarthaH / agastyavihitamityanenAsya mahAjanasaMpradAyayogyatA siddhA bhavati ityarthaH // 25 // cakrapANiH-khadirasAramiti khadirakASThasAram / sasaindhavamiti ISatsaindhavena avyaktalavaNamiti yAvat / atrApi madirAdibhiH pibedityanuvartate // 26 // cakrapANiH-zirasa ityAdinA dhUmayogyAvasthopadarzanapUrvakaM dhmmaah| gauravAdinA zirasi pIr3ita dazAGgulonmitA sUtrasthAnoktadhUmapAnaviziSTanalikeha vidhiiyte| ayaJca dhUmaH For Private and Personal Use Only
Page #817
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3046 crk-sNhitaa| (kAsacikitsitam sa hyasya taidaNyAd vicchedya zleSmANamurasi sthitam / niSkRSya zamayet kAsaM vAtazleSmasamudbhavam // . manaHzilAlamadhuka-mAMsomustainandaH pibet / dhUmaM tasyAnu ca payaH kaduSNaM sagur3a pibet // eSa kAsAn pRthagdoSa-sannipAtasamudbhavAn / dhUmo hanyAdasaMsiddhAnanyayogazatairapi // prapauNDarIkaM madhukaM sazAGgeSTAM manaHzilAm / marica pippalI drAkSAmelA surasamaJjarIm // kRtvA vattiM pibeda dhUmaM daumacelAnuvarttitAm / ghRtAktAmanu ca kSIraM gur3odakamathApi vA // - mnHshilailaamric-kssaaraanyjnkuttnnttH| - vNshlekhnsevyaal-kssomlktkrauhissH|| dhUmakavalaM muJcet / AziSamAha-sa hiityaadi| hi yasmAt / sa dhUmastakSNyAt asyorasi sthitaM zleSmANaM vicchedya niSkRSya vAtazleSmasamudbhavaM kAsaM zamayet / dhuumaantrmaah-mnHshiletyaadi| AlaM hritaalm| aiDadaM phalam / ebhidhUmamuktaprakAreNa pibet anu saguI kaduSNaM payaH pibedojorakSArtham / eSa ityaadinaashiiH| prapauNDarIkamityAdi / zArjeSTA ghaNTAravA / surasamaJjarI tulasI. mnyjrii| etAni piSTvA kSomacelaM mrakSayikhA'nuvarttitAM vattiM kRtA ghRtAktAM dhUmaM pibet, tadanu kSIraM gur3odakaM vA pibadojorakSArtha miti / manaHziletyAdi / elA sthUlA, kuTannaTaM kaivattemustakaM, vaMzalekhanaM vaMzanIlI, sevymushiirm| AlaM vamanArtha tantAntare pRthgevoktH| yadyapi paJca dhUmAH snehanaprAyogikavarecanikakAsana. vAmanIyAzceti suzrute proktAH, tathApIha kAsanavAmanIyayoH virecanakArakatayA kAsaharasya na vamanAdibheda ukta iti vizeSo jnyeyH| chimiti upari nalikAmAnacchidrayuktam / jilAmiti vakrAm / mukhenaida iti vacanena prAguktanAsApAnaM nissedhyti| manaHzilepyAdau bhalaM haritAlam / ikudaH putrajIvakaH / asya dhUmasya pazcAt kSIrapAnaM tIkSNena dhUmena kriyamAgatvAt bhojaakssyaadibhyprihaaraarthm| sannipAtajakAso yadyapyatra noktaH tathApi prakRtisamasannipAtastu kAso bhavatyeva iti vacanAt unniiyte| kiMvA sAmipAtikaH kSayajakAsaH vakSyate hi For Private and Personal Use Only
Page #818
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3047 18za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / pUrvakalpena dhUmo'yaM sAnupAno vidhiiyte| manaHzilAle tacca pippalInAgaraiH saha // tvagaiGadIvRhatyau ca tAlamUlI mnHshilaa| kArpAsAsthyazvagandhA ca dhUmaH kAsavinAzanaH // 27 // grAmyAnUpAdakaiH zAli-yavagodhUmaSaSTikAn / rasauSAtmaguptAnAM yUparvA bhojayeddhi tAn // 28 // ymaaniipippliivilv-shttocitrkpusskrH| raanaajaajiipRthkprnnii-plaashvishvbhessjaiH|| siddhAM snigdhAmlalavaNAM peyAmanilaje pibet / kaTohatpArzvakoSThArti-zvAsahikApraNAzinIm // haritAlaM, zodhitam, kSauSamatasIvIjam, alaktakaM lAkSA, rohiSaM gandhatRNam / etAni piSTA pUrvakalpena kSomalaM mrakSayikhA'nuvattitAM varti kRkhA ghRtAktAM zarAvasampuTe dattvA kRto'yaM dhUmaH sAnupAno vidhiiyte| atra kSIraM gur3odakaM vAnupAnaM vidhiiyte| mnHshiletyaadi| manaHzilA haritAlazca pippalIcUrNanAgaracUrNasahitaM mizrayikhA tadvat kSaumacelaM mrakSayitvA'nuvarttitAM varti kRtA ghRtAktAM zarAvasampuTe dattvA kRto dhUmaH sAnupAno vidhIyate kSIraM gur3odakamatrAnupAnamiti / khgityaadi| aiDDadI khk| etadAdyazvagandhAntaM piSTvA kSomacelaM mrakSayitvAnuvartitAM vattiM kRtA ghRtAktAM zarAvasampuTe dattvA pUrvoktanADyA dhamaH sAnupAnaH peyo vidhIyate // 27 // gaGgAdharaH-grAmyetyAdi / grAmyAdimAMsarasaiH zAlyAdonAmodanAdIn kAsahitAn bhojayet / mASAtmaguptaphalavidalAnAM yUpairvA tAn bhojayet // 28 // . ___ gnggaadhrH-ymaaniityaadi| pRthaparNI pRzniparNI / yamAnyAdIni militAni karSamAnAni prasthe jale paktvArddhatena tena kAthena peyAM ghRtAdinA snigdhAM "sannipAtodbhavo heSa kSayakAsaH sudaarunnH| sannipAtahitaM tasmAt kAryyamatra bhiSajitam / " prpaunnddriikmityaadi| zAGgeSTA gumaa| kRtvA vartimiti mAtAzitIyoktavidhAnena, rauhiSaM gandhatRNaM, pUrvakalpena pUrvoktavidhinA, nAgaurityanena eko yogH|| 27 // cakrapANiH-AtmaguptA iti zUkazimbiH // 28 // For Private and Personal Use Only
Page #819
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3048 caraka sNhitaa| [kAsacikitsitam dazamUlIrase tadvat paJcakolaguDAnvitAm / siddhAM dadyAt samatilAM kSIre vApi sasaindhavAm // mAtsyakoka TavArAhairAmiSairvA ghRtAnvitAm / sasaindhavAM pAyayeta yavAgU vAtakAsinam // 26 // vAstUko vAyasIzAkaM mUlakaM suniSaNNakam / snehAstailAdayo bhakSyAH kSIrekSurasagaur3ikAH // dadhyAranAlAmlaphalaM prasannApAnameva c| zasyante vAtakAseSu svAdvamlalavaNAni ca / 30 // pittakAse tu sakaphe vamanaM sarpiSaiva ca cha / tathA madanakAzmarya-madhukakkathitai laiH|| kolAdibhiramlAM saindhavAdibhilavaNAmanilaje kAse pivet| prakaraNalabdhe'pi kAsavinAzana ityasmAt sAmAnyakAsAnuttinirAsArtha miha punaranilaje ityuktmiti| dshmuuliityaadi| dazamUlyAH karSa prasthe jale pattvAddhabhRte rase SaDguNe kSudrataNDalAn pattyA peyAM paJcakolacarNa gur3amanurUpaM dattvA siddhAM peyAmanilaje dadyAt / athavApi taNDulAn samatilAM peyAM kSIre paktvA sasaindhavAM siddhAmanilaje kAse ddyaat| maatsyetyaadi| mAtsyAdibhirAmimAMsaH saha pakAM yavAgU maNDapeyAvilepInAmanyatamAM ghRtAnvitAM sasaindhavAM vAtakAsinaM pAyayet // 29 // gaGgAdharaH-zAkAnyAha-vAstUka ityaadi| mUlakaM bAlamUlakaM vRhacca zuSkamiti / tailAdayaH snehAzca / kSIrAdikRtA bhakSyA apuupaadyH| dadhyAdyamlam / tatrAmlaphalaM tintiDIkAdikam / iti vAtakAsacikitsitam // 30 // gaGgAdharaH-atha pittakAsacikitsitamAha-pittakAsa ityaadi| sakaphe pravalakaphAnubandhe pittakAse vamanaM sarpiSaiva c| tathA madanaphalapIjAdikathitaiH cakrapANiH-paJcakolagur3AnvitAmiti prakSiptapaJcakolagur3A samalitaNDulasAdhitAm / AmiSai. riti matsyAdyAmiSaiH sataNDulaiH siddhAm // 29 // cakrapANiH-vAyasI kaakmaacii| vamanaM sapiSeti vamanadravyayuktena sarpiSA vamanaM kartavyam / * vamanaM sarpiSA hitam iti cakrapAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #820
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 18za adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 3046 yaSTAhapha(mUlakalkairvA vidArIkhurasAyutaiH / hRtadoSastataH zItaM madhurazca bhajet kramam // paitte kAse tanukaphe trivRtAM madhurairyutAm / dadyAda ghanakaphe tiktairvirekArtha yutAM bhiSak // snigdhazItaM tanukaphe rukSazItaM ghane kphe| kramaH kAryaH paraM bhojyaiH snehale haizca zasyate // 31 // zRGgATakaM padmavIjaM nIlIsArANi pipplii| pippalI mustayaSTAhva-drAkSAmUrvA mahauSadham // lAjAmRtaphalaM drAkSA tvakSIrI pippalI sitaa| pippalI padmakaM drAkSA vRhatyAzca phalAda rasaH / kharjaraM pielI vAMzI zvadaMSTrA ceti paJca te| ghRtakSaudrayutA lehAH zlokAddhaiH pittakAsinAm // jamanam / athavA yaSTayAipha(ma)lakalkaividArIkSurasAyutairvamanam / tena vamanena hRtadoSaH kaphAnugapittakAsI zItamadhuraM kramaM bhajet / patte ityaadi| tanukaphe aghanakaphe pittakAse madhurairyutAM tritAM virekArtha ddyaat| ghanakaphe pittakAse tiktarasadravyairyutAM tritAM virekArtha ddyaat| tatrAha-snigdhetyAdi / tanukapha snigdhazItaM karmava kramaH kaaryH| ghane kaphe rukSazItaM karmava kramaH kaaryH| paraM bhojyaiH snehale haizca kramaH shsyte| kramaH kriyArambhaH // 31 // ___ gnggaadhrH-shRnggaattkmityaadi| zRGgATakAdipippalyantenArddha zlokenaikaleho ghRtkssaudryutH| pippalyAdimahoSadhAntenAddha zlokena ghRtakSaudrayuto dvitoyo lehaH / lAnAdisitAntenArddha zlokena ghRtakSaudrayutastRtIyo lehH| atrAmRtaphalam Amalakam / lakSIrI vNshlocnaa| pippalI padmakaM drAkSA cetitrayaM hatyAH phalAdrasazca piSTvA tat sarca ghRtakSaudrayuto lehshcturthH| khajU rAdizvadaMSTrAntena arddhazlokena ghRtakSaudrayutaH paJcamo lehH| ityarddha zlokaiH paJcabhiste paJca lehAH yavyAhnaphalakalakairisyatra phalaM mdnphlm| pittakAse eva kAsaveganiHsAryamANasya kaphasya tanutAyAM ghanatAyA cikitsAmAha-paitte ityaadi| tiktakaiyutAM vivRtAmiti smbndhH| krama iti peyAdikramaH / paramiti peyAdikramAdUrddham / zasyata iti upacAra iti zeSaH // 30 // 31 // For Private and Personal Use Only
Page #821
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3050 crk-sNhitaa| [ kAsacikitsitam zarkarA candanaM drAkSA madhudhAtrIphalotsalaH / paitte samustamaricaH sakaphe saghRto'nile // mRdvIkArDazataM triMzat-pippalIH zarkarApalam / lehayenmadhunA gorvA kSIre pattavA zakUdrasAn // tvgelaavyossmRdviikaa-pippliimuulpausskrH| lAjAmustazaTIrAnA-dhAtrIphala vibhiitkaiH|| zarkarAnaudrasapibhilehaH kaasvinaashnH|| zvAsa hikkAM kSayaJcaiva hRdrogazca vinAzayet // pippalyAmalakaM lAjAM lAkSAM drAnAM sitopalAm / kSIre paktvA ghanaM zItaM lihyAt kSaudrASTabhAgikam // vidArIkSumaNAlAnAM rasAn kSoraM sitopalAma / pibeda vA madhusaMyuktaM pittakAsaharaM param // 32 // . pittakAsinAM shsynte| shkretyaadi| zakarAdInyutpalAntAni samAni / tatra madhu lehayogyamityeSa lehaH zuddha paitte kAse shsyte| ayaM lehaH samustamaricaH sakaphe paitte kAse sAnile paitte saghRta utpalAnto lehaH shsyte| mRdviiketyaadi| AkRtimAnAt mRdvIkAyA arddhazataM paJcAzadgur3akaM pippalIrapyAkRtimAnAt triNshdgudd'km| zarkarApalaM madhunA lehyet| goH zakudra sAn caturguNe goH kSIre paktvA vA lehye| khgeletyaadi| khagAdi vibhItakAntAnAM sarveSAM cUrNa samAnAMzena sarvamekIkRtya zarkarAkSaudrasarpi bhilehaH kAsavinAzanAdiH / pipplyaamlkmityaadi| pippalyAdisitopalAntAni samAni kSIre pattavA ghanIbhUtaM zItaM kRtA sarcadravyAdaSTamabhAgakSaudrayutaM lihyaat| prakaraNAt paitte| vidaariityaadi| mRNAlamuzIraM, vidAryA rasa ikSurasa uzIrakAthaH ityetAn cakrapANiH-nIlIsAramiti niiliniiphlsaarm| amRtaphalam aamlkm| zarkarAdiH kevalaM paitte, sakaphe paitte samustamarivaH, rUghRtastu zarkarAdiH anilAnubandhe paitte jyH| mRdvIkArdazataM triMzapippalIzca vyakte parigrahAt / gokSIrasyeti kSIramAtAzanasya / pippalyAmalakamityAdau ghanamiti ghanatAmApannam // 32 // For Private and Personal Use Only
Page #822
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 18za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 3051 madhurairjAGgalarasaiH shyaamaakyvkodrvaaH| mudgAdiyUSaiH zAkairvA tiktakairmAtrayA hitaaH|| ghanazleSmaNi lehAstu tiktA madhurasaMyutAH / zAlayaH syustanukaphe SaSTikAzca rsaadibhiH|| zakarAmbho'nupAnArtha drAkSecUNAM rasAn pyH| sarvazca madhuraM zotamavidAhi prazasyate // 33 // kAkolIvRhatomedA-yugmaH savRSanAgaraiH / pittakAse rasakSIra-yUSAMzcApyupakalpayet // 34 // zarAdipaJcamUlasya pippliidraakssyostthaa| kaSAyeNa zRtaM kSIraM pibet samadhuzarkaram / sitaasthiraanipo-shraavnniivRhtiiyugaiH| viirrssbhkkaakolii-taamlkRssddhijiivkaiH| zRtaM kSIraM pibet kAsI jvarI dAho kSatakSayI // 35 // vidAryAdInAM rasAna kSIraM sitopalAM pratyekaM samAnAMzena melayilA madhuyukta pibet // 32 // gnggaadhrH-mdhurityaadi| madhurarasajAGgalamAMsarasaH pakAH zyAmAkAdaya odanarUpA mudrAdiyUstinakaH zAkairvA mAtrayA pittakAse hitaaH| ghanetyAdi / ghanazleSmaNi pittakAse madhurasaMyutAstiktA lehAH zAlayazca hitAH syuH / tanukaphe rasAdibhirmadhurajAGgalamAMsarasamudgAdiyUSatiktazAkaH SaSTikA hitAH / tadbhojanAdanupAnArthaM shrkraambhH| athavA drAkSArasa ikSarasaH payo vA sambaMzca madhuramatha ca zItamavidAhi cAnupAnArtha prazasyate // 33 // gnggaadhrH-kaakoliityaadi| kAkolIyugmahatIyugmamedAyugmaiH sapanAgaraH kathitaiH mAMsarasakSIrayUSAn kalpayet // 34 // gaGgAdharaH-zarAdItyAdi / eko yogo'yaM, yogdvymaahurnye| sitetyAdi / cakrapANiH-kAkolI yAdau pratyeka yugmairiti sambadhyate // 33 // 34 // cakrapANiH-zarAdipaJcamUlI tRNapaJcamUlam // 35 // For Private and Personal Use Only
Page #823
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3052 crk-sNhitaa| kAsacikitsitama tajjaM vA sAdhayet sarpiH sakSIrekSurasaM bhiSak / jIvakAdyamadhurakaiH phlshcaabhissukaadibhiH|| kalkaistrikArSikaiH siddha ghRte zIte pradApayet / zarkarApippalIcUrNa tvakkSI- maricasya ca // zRGgATakasya cAvApya kSaudragarbhAn palonmitAn / gur3An godhUmacUrNena kRtvA khAdeqhitAzanaH / zukrAmRgdoSazoSeSu kAsakSINakSateSu ca // 36 // zarkarAnAgarodIcyaM kaNTakAroM zaTI samAm / piSTA rasaM pibet pUtaM vastraNa ghRtamUrchitam // 37 // zrAvaNI munndderii| shraavnniiyughtiiyugaiH| jIvako jiyaalaa| etadantaiH zRtaM kSIraM pittakAsiprabhRtiH pibet // 35 // __ gaGgAdharaH-tajjaM vetyaadi| taiH zRtakSIrajaM sarpiH sakSIrekSurasaM samakSIraM triguNeArasam / jIvakAdibhirdazabhirmadhurakaphalaiH drAkSAkhajU rAdibhirabhiSukAdibhizca pratyekaM trikArSikaH kalkaiH sAzyet / siddhe pUte zIte ca sati zarkarAdIni zRGgATakAntAni cUrNIkRtyAvApya sarca pAdikaM ghRtAt pradApayed yathA ghanaM syAt / tasya godhUpacUrNana saha melanena palonmitAn zaSkulIvada gur3akAn kRkhA madhye kSaudraM pUrayikhA paktvA khAdet / zeSamAzIriti // 36 // gnggaadhrH-shrkretyaadi| nAgarAdInyAANi samAni piSTvA vastreNa pUtaM rasamekadravyasamAM zarkarAM mizrayitvA ghRtena samena khajena mUrcchitaM militaM kRlA pibet // 37 // cakrapANi:-abhiSukAdayaH vAtapittaharAH "vAtAmAbhiSukAkSoTa-makUlakaniko vakAH" iti pranthoktAzcatvAro jJeyAH / jIvaphAdayazca jiivniiygnnoktaaH| zarkarAdInAzca kSayoktasarpirmAnAnusAreNa mAnamatra jJeyam // 36 // cakrapANiH-zarkaretyAdau rasamiti phalkasyaiva rasam // 37 // For Private and Personal Use Only
Page #824
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 18za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 3053 mahiSyajAvigotIra-dhAtrIphalarasaiH smH| sarpiH siddhaM pivad yuktyA pittakAsanivarhaNam // 38 // balinaM vamanenAdau zodhitaM kphkaalinm| yavAnnaiH kaTarutoSNaH kaphanaizcApurapAcaret // 36 // pippalokSArakaiyUSaiH kaulatthairmUlakasya ca / laghUnyannAni bhuJjIta rasairvA kttukaanvitaiH|| dhAnvavailaistathA snehaistilsrsspvilvjaiH| madhvamloSNAmbu taka vA madya vA nigadaM pibet // 40 // pauSkAravayaM mUlaM paTolaM tairnizAsthitam / jalaM madhuyutaM peyaM kAleSvannasya rAtriSu (r) // gnggaadhrH-phissiityaadi| mahiSIkSIrAjAlorameSIkSoragokSIradhAtrIphala rasaiH sarpiHsamaiH pratyekamakallaM siddhaM yuktyA pivet // 38 // gaGgAdharaH-pittakAsacikitsitAnantaraM kaphakAsa cikitsitmaahblinmityaadi| AdAvaGgatvAt snehasvedAbhyAmupapannaM kaphakAsinaM balinaM vamanena zodhitaM kaTurukSoSNairyavAnnaiH kaphaghnaizcAnnarupAcaret // 39 // gaGgAdharaH-tada ythaa-pippliityaadi| pippalIyavakSArasaMskRtaiH kaulatthai paiH mUlakasya ca zuSkasya yUpairlaghUnyannAni bhunyjiit| kaTukarasAnvitardhAndhamAMsavilezayamAMsAnyataramAMsarasairvA bhunyjiit| lghuunynnaanyev| tilasarSapavilvavIjajaiH snehastathA laghUnyannAni bhunyjiit| bhojanottaraM dadhyamlamuSNAmbu takaM vA madya vA nigadaM vA pibet / yagnigadaM peyaM tadiha vivakSitam // 40 // gnggaadhrH-pausskretyaadi| puSkaramUlamAragvadhamUlaM paTolapatraM samaM, taH saha nizAsthitaM jalaM zItakaSAyAkhyaM madhuyutamannasya kAleSu tathA rAtriSu cakrapANiH-balinamityAdinA kaphakAsacikitsAmAha // 38 // 39 // cakrapANi:-pippalIkSArakairiti pippalIkSArasaMskRtaiH / dhAnvavalyarasairiti vilezayarasaiH // 40 // * rAtiSvityata vA triSu iti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #825
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3054 crk-sNhitaa| kAsacikitsitam kaTphalaM kattRNaM bhArgI mustaM dhaanyvcaabhyaaH| zuNThI parpaTakaM zRGgoM surAhazca jale zRtam // madhuhiGgyutaM peyaM kAse vaatkphaatmke| kaNTharoge mukhe zUne zvAsahikkAjvareSu ca // pAThAzuNThIzaTImULa-gavAkSImustapippalIH / piSTA ghambuiNA hiGga-saindhavAbhyAM yutAH pibet // nAgarAtiviSAmustaM zRGgI karkaTakasya c| harItakI zaTI caiva tenaiva vidhinA pibet // 41 // taile bhRSTazca pippalyAH kalkAkSaM sasitopalam / pibada vA kaphakAsaghnaM kulatthasalilaplutam // 42 // kAsamAzvavir3a bhRGga-rAjavArtAkajA rsaaH| kSaudrayuktAH kaphaharAH surasasyAsitasya ca // 43 // peym| kttphlmityaadi| kaTaphalAdikaM jale zRtaM kAthavidhinA pakvaM zItaM madhuhiGgyutaM peyaM vaataanubndhkphaatmkkaase| paatthaabhityaadi| pAThagadI piSTvA hiDasaindhavayuktA ghammAmbuNA uSNAmbunA pibet / naagretyaadi| nAgarAdIn piSTvA tenava vidhinA ghammAmbuNA pibat // 41 // . gaGgAdharaH-taila ityaadi| sitopalAsamaM pippalIkalkAkSaM taile bhRSTaM kulatthasalilaplutaM pibeda vA // 42 // . gnggaadhrH-kaasmtyaadi| kAsamaIrasAzvavir3a sabhRGgarAjarasavArtAkarasAH kSaudrayuktAH kphkaashraaH| asitasya surasasya kRSNatulasIpatrasya ca raso madhuyutaH kaphakAsaharaH // 43 // cakrapANiH-kAleSu tiSvityata bhojnaadimdhyaavsaanessu| madhuhiGguyutamityatra mAkSika hiGgusindhutthetyAdivacanAnusAreNa prakSepyavidhinoSNodakena hiGgusaindhavopetaM pibedityarthaH // 41 // 42 // cakrapANiH-surasasyAsitasya kRSNatulasIparNajasya // 3 // For Private and Personal Use Only
Page #826
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 18za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 3055 devdaarushttiiraanaa-krkttaakhyaaduraalbhaaH| pippalI nAgaraM mustaM pthyaadhaatriisitoplaaH|| madhutailayutAvetau leho vAtAnuge kphe| pippalI pippalImUlaM citrakaM hstipipplii|| pathyAtAmalakIdhAtrI-bhadramustAni pipplii| devadArvabhayA mustaM pippalI vizvabheSajam // vizAlA pippalI mustaM trivRtA ceti lehayet / caturo madhunA lehAn kaphakAsaharAn bhiSaka // 44 // sauvarcalAbhayAdhAtrI-pippalIkSAranAgaram / cUrNitaM sarpiSA vAta-kaphakAsaharaM pibet // 45 // dazamUlADhake prasthaM ghRtasyAkSasamaiH pacat / puSkarAhazaTIvilva-surasavyoSahiGgabhiH // peyAnupeyaM tat peyaM kAse vaatkphaatmke| zvAsarogeSu sarveSu kaphavAtAtmakeSu ca // 46 // . gnggaadhrH--devdaamvityaadi| devadAdidurAlabhAntacUrNa meko lehaH / pippalyAdisitopalAntaH paro lehH| ityeto dvau leho madhutailayutau vAtAnuge kaphe kAse hito| pippliityaadi| zlokAddhenakai kalehaH, iti caturo lehAn madhunA lehayet // 44 // gnggaadhrH-sauvrcletyaadi| vAtAnubandhakaphakAsaharaM pibediti catuguNena spissaa||45|| gaGgAdhara-dazamUletyAdi / dazamUlasya rasAr3hake ghRtasya prasthaM puSkarAdibhiH pratyekamakSasamaH kalkaH pacet / tat sarpiH peyamanu peyA peyaa||46|| cakrapANiH- 'turo madhunA lehAnityatra azlokoktA lehA jJeyAH // 44 // 45 // cakrapANiH- zamUlADhaka iti dazamUlasya kvAthyasyA,kamAnatvaM, tena "kvAthaH kvAthyasamo mataH" iti vacanAt pAdAvaziSTakvAtho'pyAdakamAno bhavati // 46 // For Private and Personal Use Only
Page #827
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir . 3056 crk-sNhitaa| [kAsacikitsitam samUlapatrazAkhAyAH kaNTakA- rsaaddh'ke| ghRtaprasthaM balAvyoSa-vir3agazaTicitrakaiH // sauvcclyvdaar-vilvaamlkpausskraiH| vRshciirvRhtopthyaa-ymaaniidaaddimddhibhiH|| draakssaapunrnvaacvy-duraalbhaamlvetsaiH| zRGgItAmalakobhArgI-rAnAgokSurakaiH pacet // kalkaistat sarvakAseSu hikAzvAseSu shsyte| kaNTakArIghRtaM siddhaM kaphavyAdhinisUdanam // 47 // knnttkaariighRtm| kulattharasasaMyuktaM paJcamUlazRtaM ghRtam // 48 // dhUmAMstAneva dadyAca ye proktA vAtakAsinAm / koSAtakophalAnmadhyaM pibeda vA samanaHzilam // 46 // tamakaH kaphakAse tu syAccat pittaanubndhje| pittakAkriyAM tatra yathAvasthaM prayojayet // gnggaadhrH-smuuletyaadi| samUlAdhAyAH kaNTakAyyo rasAr3hake balAdibhiH gokSurAntaiH kalkaiH pAdikaighRtaprasthaM pacet / tat sapiH / savvaikAse vityaadyaashiiH| kaNTakArIghRtam // 47 // gnggaadhrH-kultthetyaadi| kulattharasazcaturguNaH paJcamUlaM kalkaH pAdikaH / tena zRtaM ghRtaM srckaasevityaadyaashiiH||48|| ... gnggaadhrH-dhuumaaNstaanityaadi| ye dhUmA vAtakAsinAM proktAstAMzva dhUmAn kaphakAsine ddyaat| kossaatkiityaadi| koSAtakyA ghoSakasya phalamadhyaM majjAnaM samanaHzilaM dhUmaM pibeda dhamaprakaraNAt // 49 // gaGgAdharaH-tamaka ityaadi| tatra pittAnubandhe kaphakAse tamakaH zvAsazcet cakrapANiH-kaSTakArIghRte balAdikalkadravyasya militvA kur3avamAnatvam // 47 // 48 // cakrapANi:-kozAtakI ghoSakaH // 19 // * itaH paraM "pAyayet kaphaje kAse hikkAvAseSu zasyate" ityadhika pATho vahuSu grantheSu dRshyte| For Private and Personal Use Only
Page #828
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 18za adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 3057 kaphAnubandhe pavane kuryAt kaphaharI kriyAm / pittAnubandhayorvAta-kaphayoH pittanAzinIm // 50 // Adre virukSaNaM zuSke snigdhaM vaatkphaatmke| kAse'nnapAnaM kaphaje sapitte tiktasaMyutam // 51 / / kAsamAtyayikaM matvA catajaM tvarayA jayet / madhurairjIvanIyazca balamAMsavivarddhanaiH // 52 // pippalImadhukaM piSTaM kArSikaM sasitopalam / prAsthikaM gavyamAjaJca kSIramikSurasastathA // syAt tadA yathAvasthaM pittakAsakriyAM pUrvoktAM pryojyet| kaphAnubandha ityaadi| kaphasyAnubandhayukta pavane'nubandhazAntyartha kaphahI~ kriyAM kuryAt atrAnubandhyanAzAdanubandhanAzo'pi zatyAdisAdharmyataH kupitasya syAda vaidhammyaNa kupitasya hi na syaaditi| evaM pittasyAnubandhayotikAsakaphakAsayorapyanubandhapittanAzinI kriyAM kuryyaat| anubandhajaye hi zuddhasya jayaH mukhena syAditi // 50 // gaGgAdharaH-Ardra ityaadi| vAtakaphAtmake kAse AIkaphe rukSaNamannapAnaM zuSke kaphe snigdhamannapAnaM sapitte kaphaje tiktasaMyutapannapAnaM deyamiti // 51 // gaGgAdharaH-kaphajakAsacikitsAmuktvA kSatajakAsacikitsitamAha-kAsa. mityaadi| kSatajaM kAsamAtyayikamatyayakaraM malA bhiSak kharayA jayet / kariti ? mdhurairityaadibhiH| madhurairdrAkSAkha rAdibhirjIvanIyadezabhirbala mAMsavivarddhanaibelyaiTa haNIyaizca dazabhiranyaizca jayediti // 52 // . gnggaadhrH-pippliityaadi| pippalIkarSa madhukakarSa piSTaM sitopalAkarSa cakrapANiH-tamakA updrvH| kapho'nubandho'syeti kaphAnubandhaH tasmin kaphAnubandhe pvne| pisAnubandhayorityatrApi vAtakaphayoranubandhatvam pittasya tu prAdhAnyam / ata eva pittanAzinI kriyoktA tatra // 50 // cakrapANiH-AdeM iti tanukaphe // 5 // cakrapANiH-kAsamityAdinA kSatajakAsacikitsAmAha // 52 // For Private and Personal Use Only
Page #829
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3058 crk-sNhitaa| [kAsacikitsitam yavagodhUmamRdvIkA-cUrNamAmalakAda rsH| prasRtAMzAni tailaJca tat savvaM mRdunAgninA // pacellehaM ghRtakSaudra-yuktaH sa kSatakAsahA / kAsahRdrogakAzyeSu hito vRddhAlparetase // 53 // pipplyaadilehH| kSatakAsAbhibhUtAnAM vRttiH syAt pittkaasikii| kSIrasarpimadhuprAyA saMsarge tu vizeSaNam // vAtapittAdite'bhyaGgo gAtrabhede ghRtaihitH| tailairmArutarogapnaiH pIDyamAne ca vAyunA // hRtpAJjartiSu pAnaM syAjIvanIyasya sarpiSaH / sadAhaM kAsino raktaM SThovataH sabale'nale // gavyaM kSIraM prAsthikamAjazca kSIraM prAsthikamikSarasastathA praasthikH| yavacUNa godhUmacUrNa mRdvIkAcUrNamAmalakaphalAdrasazca tailazcatyetAni paJca dravyANi prastAMzAni dviplaaNshaani| tat sarvaM mRdunAgninA lehaM pacet / sa leho ghRtakSaudrayutaH ksstkaashaa| atra ghRtakSaudre lehabhakSaNakAle yathAyogyaM mizrayitA lehayet / pippalyAdilehaH // 53 // gnggaadhrH-ksstkaasetyaadi| kSatakAsAbhibhUtAnAM pittakAsikI pittakAsoktA pathyAdittihitA syAt / tathA kSIrasapimadhumAyA vRttiH syAt / saMsarge tu vizeSaNaM vishessH| tad ythaa| vaatetyaadi| vAtapittasaMsargAdite gAtrabhede gAtramadai ghRtairabhyaGgo hitH| vAyunA pIDyamAne ca mArutarogaghnairvakSyamANavAtarogaghnastai lairbhynggH| hRtpAArtiSu jIvanIyasya nAmnaH sarpiSaH pAnaM hitam / sdaahmityaadi| kSatakAsino raktaM sadAhaM SThIvanto ye, anale sabale cakrapANiH-pippalyAdike lehe yavAdayastailAntAH pratyekaM prasRtamAnAH // 53 // cakrapANiH-vRttiriti cikitsaa| saMsarga tu vizeSaNam iti cikitsAvizeSo vAtapittAhita ityAdinA vakSyamANo jnyeyH| vAtapittAdita ityAdinA kSatakAse evAvasthikoM cikitsAmAha / For Private and Personal Use Only
Page #830
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 18za adhyAya: cikitsitasthAnam / 3056 mAMsocitebhyaH kSAmebhyo lAvAdInAM rasA hitaaH| tRSNArtAnAM payazlAgaM zaramUlAdibhiH zRtam // rakta srotobhya AsyAda vApyAgate kSorajaM ghRtam / pAnaM nasyaM yavAgUrvA zrAnte dAme hatAnale // stambhAyAseSu mahatI mAtrAM vA sarpiSaH pibet / kuryyAda vA vAtarogaghnaM pittaratAvirodhinam // 54 // nivRtte kSatadoSe tu kaphe vRddha uraH ksste| dAlyate kAsino yasya sa dhUmAn nA pibedimAn // dve mede madhukaM dve ca bale taiH caumalaktakaH / vartitairdhamamApIya jIvanIyaghRtaM pibet // mnHshilaaplaashaaj-gndhaatvkkssiirinaagrH| bhAvayitvA pibet kSaumaM sasitekSugur3odakam // sati tebhyaH kSatakAsibhyo mAMsocitebhyo mAMsAhArAbhyAsavadbhayaH kSAmebhyaH kSINebhyo lAvAdInAM viSkirANAM mAMsarasA hitaaH| tRssnnetyaadi| kSatakAsinAM tRSNArtAnAM zaramUlAdipaJcamUlaiH zRtaM chAgaM payo hitam / rakta ityaadi| srotobhyo nAsAdirandhra bhya AsyAd vA rakte Agate kSIraja ghRtaM pAnaM nasyaM hitm| zrAnte kSAme hatAnale yavAgU; hitaa| stmbhetyaadi| stambhe dehasyAyAseSu ca sapiSo mahatI mAtrAM pivet| pittaraktayoravirodhinaM vAtaroganamauSadhaM vA kuryAt // 54 // gaGgAdharaH-nivRtta ityaadi| uraHkSate kSatadoSe kSate ca nivRtte tadanubandhavAtapitte doSe ca nivRtte sati kaphe vRddhe kAsino yasya taduro vakSaH kSate kSatasthAne dAlyate sa nA puruSa imAn vakSyamANAn dhUmAna pibet / dve mede ityaadi| medAdvayAdikaM piSTvA kSaumAlaktakairvatitairvatiM kRtA dhRmamApIya anu jIvanIyaghRtamojorakSArtha pibet / manaHziletyAdi / palAzasya vIjam, ajagandhA jIvanIyaM sarpirvAtarakte vkssymaannm| mahatI mAtAmiti ahorAtreNa pariNamanIyAM prAyoiSTapalapramANAm // 54 // cakrapANiH-nivRtte kSatadoSe iti kSatavaNe zAnte kSaumalatakairvatitairiti yathoktauSadhena For Private and Personal Use Only
Page #831
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3060 crk-sNhitaa| [kAsacikitsitam piSTA manaHzilAM tulyAmAdra yA vttshunggyaa| sarpiSkaM pibed dharma tittiripratibhojanam // bhAvitaM jIvanoya; kulinggaannddrsaayutH| saumaM dhUmaM pibet kSIraM zRtaM vA'yoguraNa // 55 // sampUrNarUpaM kSayaja durbalasya vivarjayet / navotthitaM balavataH pratyAkhyAyAcaret kriyAm // 56 // tasya vRhaNamevAdI kuryyAdagnezca dopanam / bahudoSAya sasnehaM mRdu dadyAda virecanam // yamAnIkhakakSIrIvaMzalocanAnAgarAntaiH piSTvA kSaumaM lipvA bhAvayikhA zoSayikhA zarAvasampuTe dattvA dharma pIlA sasitekSagur3odakaM sitodakamikSugur3odakamanupAnaM kuryAt / pissttvtyaadi| AIyA kTazuGgayA tulyAM manaHzilAM piSTvA kSaumaM lepayitA sarpiSA yuktayA dhUmaM pibet / tittirimAMsarasena pratibhojanaM kuryAt / bhaavitmityaadi| jIvanIyadezabhiH kathitaiH kuliGgAnAmaNDarasena yuktairbhAvitaM kSaumaM vastraM dhUmaM pibet / tadanu zRtaM kSIraM pibedathavA vahnau taptairayogu.rlAhagur3akaiH kSIre prakSiptaiH bhRtaM baraM vA anu pibediti // 55 // gaGgAdharaH- takAsacikitsitamuktvA kSayanakAsacikitsitamAha-sampUrNe tyaadi| kSayajaM kAsaM dubalasya sampUNalakSaNaM vivjyet| balavato navotthitaM sampUrNalakSaNaM pratyAkhyAya kriyAmAcaret / pUrva huktaM navau kadAcit sidhyetA miti, tena yadi sidhyadityabhipratya kriyAmAcarediti / asampUrNarUpazca na pratyAkhyAyate kriyAzcAcaret // 56 // ___ gnggaadhrH-tsyetyaadi| tasya balavato navotthakSayakAsina Adau vRhaNamauSadhamagnerdIpanazca kuryaat| tatra bahudoSazcet sa bhavet tadA bahudoSAya saumalepAdvIkRtaiH kSaumaM dagdhvA dhUmaM pitthet| tittirirsaanupaanm| ayoguDairiti lohaguDaiH zRtaM kSIram // 55 // cakrapANiH-pratyAkhyAyAcaret kriyAm ityanena uktalakSaNe'pi kSayaje kadAcit siddhirdarzayati // 6 // For Private and Personal Use Only
Page #832
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3069 18za adhyAyaH) cikitsitsthaanm| zampAkena trivRtayA mRdviikaarsyuktyaa| tilvakasya kaSAyeNa vidArIkharasena ca // sarpiH siddhaM pibeTu yuktyA kSINadehavizodhanam / hitaM tad dehabalayorasya saMrakSaNaM matam // 57 // pitte kaphe ca saMkSINe parikSINeSu dhAtuSu / ghRtaM karkaTakazora-dvibalAsAdhitaM pibet // vidArIbhiH kadambairvA tAlazasyaistathA ghRtam / zRtaM payazca mUtrasya vaivaNye kRcchanirgame // zUne savedane mer3he pAyau sshronnivtnne| ghRtamaNDena madhunA'nuvAsyo mizraNa vA // jAGgalaiH pratimuktasya vartakAdyA vileshyaaH| kramazaH prasahAzcaiva prayojyAH pizitAzinaH // auSaNayAt pramAthibhAvAcca srotobhyazcyAvayanti te| karpha zuddhasya taiH puSTiM kuryAt samyag vahana rsH||58|| tasmai sasneha mRdu virecanamAdau ddyaat| tdvirecnmaah-shmpaaktritaaklkH| mRdvIkArasatilvakakaSAyaridArIsvarasA milikhA catugu NAstaH siddhaM sarpiH kSINadeha vizodhanam // 57 // gaGgAdharaH-pitta kaphe cetyaadi| kSayakAsI naraH pitte kaphe cetyAdiSu karkaTazRGgIvalAdvayakalkena pAdikena catuguNe kSIreM sAdhitaM ghRtaM pibet / vidArIbhiH kalkaizcaturguNajale zRtaM ghRtaM payazca kSIraparibhASayA zRtaM tathA kadamvaiH bhRtaM ghRtaM tathA payazca zRtaM tAlazasyaistAlAGka raiH kalkaiH zRtaM ghRtaM tathA payazca mUtrasya vaivaNye kRcchanirgame pibediti puurvennaanvyH| zUna ityAdi / navotthakSayakAsavAn durbalaH sabalazca mer3he zUne savedane, sazroNivaGkSaNe pAyau ca zUne savedane madhunA sahitena ghRtmnnddenaanuvaasyH| athavA mizrakeNa ghRttailmishrennaanuvaasyH| anuvAsanAnantaraM jAGgalaiH zazakAdimAMsarasaH prati cakrapANiH-kampAka aargvdhH| karkaTakI kaakddshinggii| tAlazasyairiti tAlaphalasya shsyaiH| ghRtamaNDaH ghRtopristyaanbhaagH| bhauSNyAditi / zuddhaizca tairiti zuddhaiH srotobhiH // 57 // 58 // 384 For Private and Personal Use Only
Page #833
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3062 crk-sNhitaa| [kAsacikitsitama dvipnycmuuliitriphlaa-cvikaabhaargicitrkaiH| kulathapippalomUla-pAThAkolayavairjale // zRte naagrduHsprsh-shttiipipplopausskraiH| kalkaH karkaTazRGgayA ca samaH sapirvipAcayet // siddhe'smiMzcUrNito kSArau drau paJcalavaNAni c| dattvA yuktyA pibenmAtrAM kssykaasnipiidd'itH|| 56 // dvipaJcamUlyAdighRtam / gur3a cI triphalAM mUvI haridrAM zreyasI vcaam| nidigdhikAM kAsamadaM pAThAM citrakanAgaram // jale catuguNe paktvA pAdazeSeNa tatsamam / siddhaM sarpiH pibed gulma-zvAsArtikSayakAsanut // 60 // guDU cyaadighRtm| bhuktasya tasya kSayakAsino bhojane vartakAdyA vilezayAH pizitAzinaH prasahAzca kramazaH pryojyaaH| te vartakAdyA auSNyAt pramAthibhAvAt srotobhyaH karpha cyAvayanti / pramAthitvaM vyavAyilam / vyavAyI dehamakhilaM vyApya pAkAya klpte| kaphacyavanena yat syAt tadAha-zuddhasyetyAdi / taivartakAdibhiH zuddhasya cyutakaphasya navotthakSayakAsinaH srotaHzodhanena raso dhAtuH samyagvahan puSTiM raktAdipoSaNa kuyyoditi // 58 // ___ gnggaadhrH-dvipnycmuuliityaadi| dvipaJcamUlyAdiyavAntaH kAthyaH zRte jale kAthe caturguNe nAgarAdikakeTazRGgAntaH pratyekaM samaiH kalkai tAt pAdikaH sarpi vipaacyet| siddhe pUte dvikSArapaJcalavaNAni yuktyA dattvA mAtrAM pibet / dvipaJcamUlyAdighRtam // 59 // gaGgAdharaH--guDU ciimityaadi| guDU cyAdIni pratyeka samAni nAgarAntAni cakrapANiH-dvipaJcamUlItyAdau kSAralavaNAnAJca yuktyA dAnavacanena stokamAnaM dAnaM lavaNIkaraNaprayojanArtha darzayati // 59 // cakrapANiH-gur3a cImityAdau zreyasI raasnaa| talsamamiti kvAthasamam // 6 // For Private and Personal Use Only
Page #834
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 18za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 3063 kAsama bhyaamust-paatthaakttphlnaagraiH| pippalIkaTukAdrAkSA-kAzmaryasurasaistathA // akSamAtraighRtaprasthaM kssiirdraakssaarsaaddh'ke| pacecchoSajvaraplIha-sarvakAsaharaM zivam // 61 // dhAtrIphalaH kSIrasiddhaiH sarpirvApyavacUrNitam / dviguNe dADimarase siddhaM vA vyoSasaMyutam // pibedupa ra bhaktasya yavakSAraghRtaM nrH| vippalogur3asiddhaM vA chAgakSIrayutaM ghRtam // etAnyagnivivRddhArthaM sISi kSayakAsinAm / syurdoSabaddhakoSThoraH-srotasAca vizuddhaye // 62 // harItakAryavakvAtha-bAr3hake viMzatiM pacet / khinnA mRditvA tAstasmin purANagur3aSaTpalam // catugu Na jale paktvA pAdAvazeSeNa tena kAthena tatkAthasamaM siddhaM sapiH pibeta / gur3a cyAdighRtam // 6 // __ gnggaadhrH-kaasmtyaadi| kAsamIdibhiH surasAntaH kalkaiH pratyekamakSamAtra tapasthaM kSIradrAkSArasAr3ha ke samakSIre triguNadrAkSArase pacet / zoSAdiharaM zivazca ghRtmidmiti| kAsama dighRtam // 61 // gnggaadhrH-dhaatriityaadi| kSIre yathAyogye dhAtrIphalAni paktvA'sthyAdikaM vihAya piSTvA tairdhAtrIphalairavacUrNitaM marditaM caturguNaM sarpiH pibet| pAdikavyoSeNa kalkena dviguNe dADimarase siddhaM vA sarpiH pibet| yavakSAraghRtaM caturguNajale yuktyASTAMzayavakSAreNa pakvaM ghRtaM bhaktasyopari naraH kSayakAsI pivet| pippalIgur3I pAdiko milikhA kalkIkRtya catuguNacchAgakSIre siddhaM ghRtaM pibet / etaaniityaadyaashiiH| cakhAri ghRtAni // 62 // gnggaadhrH-hriitkiirityaadi| yavAnaSTaguNe jale paktyA pAdAvazeSe prate vAdake dvAtriMzaccharAve viMzati harItakIH pacet / khinnAstA harItakyo'sthicakrapANiH-zrIrasiddhairiti kssiirsvinnaiH| yavakSAraM ghRtaJca // 61 / 62 // For Private and Personal Use Only
Page #835
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| [kAsacikitsitam dadyAnmanaHzilAkarSa karSArddhazca rasAJjanam / kur3avArddhazca pippalyAH sa lehaH zvAsakAsanut // 63 // hriitkiilehH| zvAvidhAM sUcayo dagdhAH saghRtakSaudrazarkarAH / zvAsakAsaharA varhi-pAdau vA kssaudrsrpissaa|| eraNDapatracAraM vA vyoSatailaguDAnvitam / lihyAdetena vidhinA surasairaNDapatrajam // vArtAkapippalIdrAkSA-padmakaM kssaudrsrpissaa| lihyAt trUSaNacUrNaM vA purANagur3asarpiSA // citrakaM triphalAjAjI-karkaTAkhyAkaTutrikam / drAkSAzca madhusarpiyoM lihyAdadyAda gur3ena vA // 64 // jIvantoM madhukaM pAThAM tvakkSIrI triphalAM zaTIm / mustaile pippalI drAkSAM ve vRhatyau vitunnakam // hInA mRdilA zlakSNaM piSTvA tasmin yavakAthe purANaguisya SaTpalaM dadyAt / pattavAvataraNakAle manaHzilAyAH karSa rasAJjanakarSAddhaM pippalyAH kur3avArddha cUrNa prakSipya lehruupmvtaaryet| harItakIlehaH // 63 // gnggaadhrH-shvaavidhaamityaadi| zalvakIkaNTakA dagdhAH samazarkarA - saudrAbhyAM lehAH zvAsakAsaharAH / vahipAdau jaGgha dve vA dagdhvA kSaudrasapi pA lehAH zvAsakAsaharAH / ernnddetyaadi| eraNDapatraM dagdhvA kSAraM kRlA samAMzavyoSacUrNana mizrayikhA tailaguDAbhyAM lihyAt / etena vidhinA surasasya tulasyA eraNDasya ca patrANi dagdhvA kSAraM kRlA samavyoSacUrNena melayikhA tailaguDAbhyAM likhAt shvaaskaashrmiti| vaartaaketyaadi| vArtAkAdikaM cUrNayilA kSaudrasarpiyoM lihyaat| RSaNacUrNa vA purANaguisarpiSA lihyAt / citrkmityaadi| drAkSAntaM carNIkRtya madhusarpibhyAM lihyAdathavA samagur3ena melayitA adyAt // 64 // cakrapANiH-etena vidhineti vyoSatailagubAnvitaM sAdhanIyam / surasaM muviSANAm // 13 // 6 // For Private and Personal Use Only
Page #836
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 18za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 3065 sAriyAM phaiSkaraM mUlaM karkaTAkhyAM rasAJjanam / punarnavAM le harajastrAyamANAM yamAnikAm // bhArgI tAmalakImRddhiM viDaGga dhannayAsakam / cAracitrakacavyAmla-vetasavyoSadAru ca // cUrNIkRtya plAMzAni lehyenmdhusrpissaa| cUrNAt pANitalaM paJca kAsAnetad vyapohati // 65 / / padmakaM triphalAM vyoSaM viDaGga devadAru ca / balAM rAnAJca tulyAni sUkSmacUrNAni kArayet // savai rebhiH samaM cUrNaiH pRthak kSaudra ghRtaM sitAm / lihyAllehaM vimathyataM sarvakAsaharaM zivam // 66 // pdmkaadilehH| lihyAnmaricacUrNa vA saghRtakSaudrazarkaram / sarvakAsaharaM zreSThaM lehaM kAsAdito naraH / / badarIpatrakalkaM vA ghRtabhRSTaM sasaindhavam / / kharopaghAte kAse ca lehametaM prayojayet // 67 // gnggaadhrH-jiivntiimityaadi| vitunnakaM dhAnyakaM, loharajo maaritputtitlohm| dArcantaM sarca cUrNIkRtya pratyekaM palAMzaM mizrayikhA taccUrNAt pANitalaM tadviguNena madhusarpiSA militaM lehayet / jIvantyAdyacUrNAvaleho // 65 // __ gnggaadhrH-pdmkmityaadi| panakAdIni tulyAni cUrNAni kArayet / ebhiH sarvezcarNaiH samaM pRthak pratyekaM kSaudraM ghRtaM sitAzca dattvA vimathya leha liyaat| panakAdilehaH // 66 // gnggaadhrH-lihyaadityaadi| maricacUNa shrkraasmm| ghRtakSaudrAbhyAM likhaa| bdriityaadi| badarIpatrakalkaM sasaindhavaM ghRte bhRSTaM tenaiva bhajanaghRtena lihyAdetaM lehaM svaropaghAte kAse ca prayojayet // 67 // cakrapANiH-pANitakaM karSaH // 65-6 // ..... For Private and Personal Use Only
Page #837
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3066 crk-sNhitaa| (kAsacikitsitam patrakalkaM ghRte bhRSTaM tilvakasya sazarkaram / peyA cotkArikA chardi-tRTakAsAmAtisAranut // gaurasarSapagaNDIra-viDaGgavyoSacitrakAn / sAbhayAna sAdhayet toye yavAgU tena cAmbhasA // sasapirlavaNA kAse hikkAzvAse ca piinse| pANDAmaye kSaye zoSe karNazUle ca zasyate // 6 // kaNTakArIrase siddho mudgayUSaH susNskRtH| sagaurAmalakaH sAmlaH sarvakAse bhiSagajitam // 66 // vAtaghnauSadhaniHsvArtha kSIrayUSAn rasAnapi / vaiSkirapratudAdInAM dApayet kSayakAsine // kSatakAse ca ye dhUmAH sAnuSThAnA nidrshitaaH| kSayakAse'pi tAneva yathAvasthaM prayojayet // gnggaadhrH-ptretyaadi| tilvakasya lodhrasya patrakalkaM ghRte bhRSTaM sazarkaramutkArikA kRtA peyA pAtavyA chayAdinut / gauretyaadi| gaurasarSapaH, gaNDIraH samaThaH, abhayAH, tAn karSamAtrAn prAsthike toye pacedarddhaziSTena tenAmbhasA yavAgU saadhyet| sA yavAgUH sasapilavaNA kAsAdiSu zasyate // 68 // gnggaadhrH-knnttkaariityaadi| kaNTakArIkarSa prAsthike jale paktvA ziSTe rase siddho mudgayaSaH sapirmaricAdinA susaMskRtaH gaurA haridrA AmalakaphalaM tAbhyAM sAmlaH sarvakAse bhiSagajitam // 69 // gnggaadhrH-vaatetyaadi| vAtaghnauSadhaM bhadradArvAdi teSAM nikAthaM kSayakAsine dApayet / tathA tena kAthena siddhaM kSIraM gUSAMzca dApayet tathA vaiSkirAn rasAn dApayet tathA pratudAdInAM rasAn daapyet| AdinA prasahAdInAM rasAn daapyet| ksstetyaadi| kSatakAse ca ye dhamA yadyadanuSThAnaM cakrapANiH-utkAriketi ptnklkenetyaadinaa| gaNDIraH zamaThaH // 68 // cakrapANiH-gaurAmalaka AmilakaH, sAmla iti dADimAdiyogAdamlaH // 69 // For Private and Personal Use Only
Page #838
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 18 adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / dIpanaM vRMhaNaJcaiva srotasAJca vizodhanam / vyatyAsAt kSayakAsibhyo balyaM savrvvaM hitaM bhavet // 70 // sannipAtodbhavo hyeSa cayakAsaH sudAruNaH / sannipAtahitaM tasmAt kAryyamatra bhiSagjitam // doSAnubalayogAcca bhaved rogabalAbalam / kAseSveSu garIyAMsaM jAnIyAduttarottaram // 71 // * Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidarzitaM kSayakAse'pi tAn sAnuSThAnAn dhUmAn yathAvasthaM prayojayet / dIpanamityAdi / kSayakAse yo yo doSastattadoSavyatyAsAd vipayyayAd yadyaddIpanamauSadhAdikaM vRMhaNaJca srotasAM vizodhanaJca balyaJca tat sarvva kSayakAsigyo hitaM bhavet // 70 // gaGgAdharaH- sannipAtetyAdi / hi yasmAt eSa kSayakAsaH sannipAtodbhavaH sudAruNaH sadyenopakrAntaH sidhyatyayathopakrAnto mArayati, tasmAt sannipAtasya tridoSasya hitaM yad yadoSadhAdikaM tat sarvvaM bhiSagjitamatra kSayakA se kAyryam / doSetyAdi / rogabalAbalaM doSAnubalayogAcca doSAnubandhayogAcca rogabalAbalaM bhavet / eSu paJcasu kAseSu madhye uttarottaraM kAsaM garIyAMsaM jAnIyAt / vAtakAsAd garIyAn pittakAsaH, pittakAsAt kaphakAsaH, kaphakAsAt kSatakAsaH, kSatakAsAt kSayakAsa iti // 71 // cakrapANiH - vyatyAsAditi kriyAparivattanAt // 70 // cakrapANiH - kSayakAsasya sanipAtodbhava ityAdinA sAnnipAtikatvamabhidhAya doSodra ka vizeSAnubandharUpeNa cikitsA vizeSasUtramAha - " doSAnubandhayogAcca hared rogabalAbalam" / atra / tyadhyAhAryam | doSANAmanubandhaH utkarSApakarSAdinA sambandhaH tadapekSayogaH asa paJcamI hetau / anye tu doSAnubandharUpeNa bheSajayogena rogasya kSayakAsasya prabalavantaJca doSa haret / tasmin na tu yuktaM hared rogabalAbalamiti / anye tu doSAnubalyogAcca kuryyAd rogabalAbalamiti paThanti / tena doSAnubandhayogAt rogabalAbalaM buddhA kuryyAd bhiSagjitamiti sambandhaH / kAseSviti vAtapittakaphakSatakSayajeSu // 71 // doSAnubandhayogAca haret iti cakraH / 3067 For Private and Personal Use Only
Page #839
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3068 crk-sNhitaa| (kAsacikitsitam tatra shloko| bhojyaM pAnAni sISi lehAzca saha pAnakaiH / kSorasarpirgur3A dhUmAH kAsabhaiSajyasaMgrahaH // saGkhyAnimittarUpANi sAdhyAsAdhyatvameva ca / kAsAnAM bheSajaJcoktaM garIyastvaJca kAsinaH // 72 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte'prApte dRr3habalapratisaMskRte cikitsitasthAne kAsarogacikitsitaM nAma assttaadsho'dhyaayH||18|| gaGgAdharaH-adhyAyArthamAha-tatra shlokaaviti| bhojyamityAdizlokadvayam // 72 // iti agnivezakRte tantre carakapratisaMskRte / amApte tu dRr3habala pratisaMskRta eva c| kAsa cikitsite'STAdazAdhyAye vaidyazrIgaGgAdharakaviratrakavirAjaviracite . cara kajalpakalpatarau SaSThaskandhe cikitsitasthAnajalpe kAsaroga. cikitsitajalpAkhyA aSTAdazI zAkhA // 18 // cakrapANiH-vistAroktaM kAsabheSajaM sNgRhnnaati-bhojymityaadi| saMkhyetyAdi adhyAyArthasaMgrahaH sugama iti // 72 // iti mahAmahopAdhyAya-carakacaturAnana-zrImaccakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyA gharakatAtparyaTokAyAM cikitsitasthAnavyAkhyAyAM kAsacikitsittaM nAma aSTAdazo'dhyAyaH // 18 // For Private and Personal Use Only
Page #840
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ekonviNsho'dhyaayH| athAto'tIsAracikitsitaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhgvaanaatreyH||1|| bhagavantaM khalvAtreyaM kRtAhikaM hutAgnihotramAsonamRSigaNaparivRtaM himavatpAveM vinayAdupetyAbhivAdyAgniveza uvAca, bhagavannatIsArasya prAgutyattinimittalakSaNopazamanAni tu prajAnugrahArthamAkhyAtumarhasoti // 2 // ___ atha bhagavAn punarvasurAtreyastadagnivezavacanamanunizamya uvAca-zrUyatAmagniveza ! sarvametadakhilena vyAkhyAyamAnam / AdikAle tu yajJa Su pazavaH samAlambhanIyA babhUvurnAlambhAya prakriyante sm| tato dakSayajJa pratyavarakAlaM manoH putrANAM nariSyannAbhAgedavAdiSTazaUtyAdInAM kratuSu pazava evAbhyanu gaGgAdharaH-uddiSTAnukramAt kAsacikitsitAnantaramatisAracikitsitamAha-athAta ityaadi| pUvavat sarca vyAkhyeyam // 1 // . gaGgAdharaH-bhagavantamityAdi / agniveza RSihimavata uttare pAveM AsInam AtreyaM vinayAdupetyAbhivAdya covaac| tad yathA-bhagaSanityAdi // 2 // gnggaadhrH-tduttrmaahaatreyH-athetyaadi| atisArarogasya praagutpttipuraahttmuvaac| AdikAla ityAdi / dakSayajJa prati avarakAlaM dakSayajJAdanantaraM bahukAle vyatIte manoH putrANAM nariSyannAbhAgAdonAM kratuSu pazava evAbhya cakrapANi:-agnibalahAnisAmAnyAt grahaNIdoSamanu atisAra cikitsite vaktavye upoddhAtatayA pANDurogAdibhirvyavadhAnaM kRtaM, samprati tu upodghAtoktagaNDurogAdInabhidhAya prakRtamatIsAra. ci ktsitmucyte| prAgutpattiriti prAkkAlo pattiH // 1 // 2 // cakrapANiH-AdikAle iti kRtyuge| samAlabhanIyA iti mantreNa abhimanyava parityAjyA babhUvuH na AlambhArtham prakriyante sma iti AlambhAya mAraNAya na prakriyante na saMskriyanta ityrthH| nrissynnaabhaagaadimnuputressu| evameva manuputramudAhArya yajJAdizabdaH kriyate tadA teSAM 385 For Private and Personal Use Only
Page #841
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3070 crk-sNhitaa| atIsAracikitsitam jJAya prokssnnmevaavaapuH| ataH pratyavarakAlaM pRSadhraNa dorghasatreNa yajatA pazUnAmalAbhAd gavAmAlambhazca pravartitaH / tad dRSTrA pratyathitA bhuutgnnaaH| teSAJcopayogAdupAkRtAnAM gavAM gauravAdauSNyAdasAtmyAt azastopayogAt khAdvapayogAccopahatAmInAmupahatamanasAJcAtisAraH pUrvamutpannastatpRSabhrayajJa // 3 // athAvarakAlaM vAtalasya vAtAtapavyAyAmAtimAtraniSeviNo ruvAlpapramitAzinaH tIkSNamadyavyavAyanityasya udAvarttayatazca nukSAM cakruH kratuSu bhavanto'smAn prokSayanviti / te pazavo manuputrANAM kratuSu mokssnnmevaavaapuH| ato panuputrANAM kratusamAptiM prati avarakAlaM kiyatkAlAnantaraM pRSadhreNa rAzA dIrghasatraNa dIrghakAlaniSpAdyakratunA yajatA pazUnAmalAbhAt mavAmAlambhaH prvrtitH| sadgavAlambhanaM dRSTvA bhUtagaNA manuSyAdayaH bhavyathitA bbhuuvuH| tessaamcetyaadi| teSu tatra krato pratibhivigabhisteSAzca gayAmupAkRtAnAM yazArtha mantrato hatAnAM mAMsAnAmupayomAdAhAreSu vanmAMsasya gauravAdoSaNyAdasAtmyAdazastopayogAt svAdvapayogAt svAdukhAbhAvAca upahatAgrInAmRSINAmupahatamanasAzcAtisAraH pUrvamutpannastatpRSadhrayaze // 3 // gaGgAdharaH-ityevaM prAgutpannasyAtisArasyAthAnantarakAlaM hetu vizeSamAsAdya kupitavAtAdito jAyamAnasya pavitrabhedamupetasyotpattirbhavatIti tadAhaathAvarakAlapityAdi / vAtalasya bahulavAtasya na tu vAtaprakuneH mukha sAdhyatA. nupapatteH kRcchasAdhyatAyA evopapatteH, kaphapittaprakRtikApi bAtAtIsArakazcidanyata samudAyena pAThAt buddhipUrvaH sAkSAt jJAnArtha katipaye ptthitaaH| pazUnAmabhyanujJAnAditi pazUnAmeva preraNayA 'preSAya ca eSAM viziSTArthameva' ucyate aagmessu| tvarthahiMsAyAM vadhavadhyayorubhayorapi mahApuNyamutpadyata iti / kiMvA pazUnAmevAbhyanujJAnAditi vede pazUnAM vadhyatve'pyanujJAnAt / prokSaNamiti abhimanyatra hananam / ukta hi-'upAkRtaH pazurasau yo'bhibhansA nau htH| anena prAguspattimidarzanena mAnasopatApo'tIsArakAraNaM bhavatItyupadazyate / dIrghasateNeti dIrghakAlavattinA Rtunaa| vyathitA iti adRSTapUrva gavAM badhaM dRSTvA kuHkhitAH santaH // 3 // kAmaNi:-athatyAdinA vAtAtIsArAdInAM pRthaka lakSaNaM vrte| vAtalasyetyanena vAtaprakRti prApta vAtAtapAdInAM vAtAtIsArajanane sAmAtizayo dRshyte| anena anyaprakRterapi For Private and Personal Use Only
Page #842
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 192 adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 3071 vegAn vAyuH prakopamApadyate patA cophnyte| sa vAyuH prakupito'mAvupahate mUtrasvedo purISAlayamupahRtya tAbhyAM purISaM dravIkRtyAtisArAya kalpate // 4 // ___ tasya rUpANi-vijalamAmaviplutamavasAdi rudaM dravaM sazUla - mAmagandhamISacchabdaM vA vibaddhamUtradhAramatisAryate purISam / vAyuzcAnta koSThe sazabdazUlastiryak carati vipddhH| ityAmAtisAro vAtAt / pakvaM vA vibaddhamalpAlpaM sazabdazalaphenapicchAparikartikaM hRSTaromA vinizvasya zuSkamukhaH kaMTya rutrikajAnupRSThapArzvazUlI bhraSTagudo muhurmuhurviprathitamupavezyate kAtAt tamAhuranuprathitamityeke vAtAnuprathitavarcastvAt / / 5 / / darzanAcca pittlshlessmlyorvaadhymiti| paktA ca jATharAmistena vAtAtapAdinA hetunopahanyate / sa vaayurityaadi| mUtrasvedo purISAzayamupahatya nIkhA tAbhyAM mUtrasvedAbhyAM purISaM drviikRtyeti||4|| gaGgAdharaH tasya ruupaanniiti| tasya vaatjsyaatisaarsy| vijalAdipurISaM puruSo vaatenaalisaaryte| vijjalaM picchilm| Amaviplutam apakadoSaviplutam avasAdi avsaadkrvaat| vAyuzcAntaHkoSThe koSThAbhyantare zabdazUlAbhyAM sahitastiryak carati vibaddhaH saMzvaratItyAmAtisAro vAtAt / pakAtisAramAha--paka vetyaadi| vAtenAtisArakI pumAn hRSTaromAdiH san paka vA purISaM vibaddhamalpAlpaM zabdAdimadvigrathitazca muhumuhurupveshyte| vAtAtapAdayaH atIsArasya kAraNaM bhavatIti jnyeym| evaM pittalazleSmalazabdayorapi tAtparya vyaakhyeym| pramitAzanamatItakAlAzanaM vegAidAvartayata dati ardramAvartayato vegAdityarthaH / purISAzayaM vegenAbhihatvaiti pakvAzayaM jitvaa| tAbhyAmiti mUtrasvedAbhyAm // 4 // cakrapANiH-tasya rUpANItyAdinA aamvaataatiisaarlkssnnmaah| Amamiti AmAvAgatam / viplutamiti prasaraNazIlam / avasAditamiti bhUmau patitaM loga bhavati / kamcetyAdinA pkvaataatisaarmaah| vinizvasanniti zabdaM kurvan / samAhuranuathitamiti vimandirI sArAvasthAM prApnoti // 5 // For Private and Personal Use Only
Page #843
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [atIsAracikitsitam 3072 crk-sNhitaa| atIsAracikitsitam pittalasya punaramlalavaNakaTukSAroSNatIdaNAtimAtraniSeviNaH pratatAgnisUryAsantApoSNamArutopahatagAtrasya krodheAbahulasya pittaM prkopmaapdyte| tad dravatvAduSmANamupahatya purISAzayAzritamauraNyAd dravatvAt saratvAcca bhittvA purISamatisArAya kalpate // 6 // tasya rUpANi-hAridra haritaM nIlaM kRSNaM raktapittopagatam atidurgandhamatisAryate puriissm| tRssnnaadaahsvedmuurchaashuulbdhnsntaappaakpriitH| iti pisaatisaarH||7|| - zleSmalasya tu gurumadhurazItasnigdhopasevinaH sampUrakasya acintayato divAsvapnapararayAlasasya zleSmA prkopmaapdyte| taM paka vaataadtisaarmaahuH| tamanugrathitakamityeka aahuH| kasmAt ? vAtAnugrathitavarcasvAt / iti // 5 // gddaadhrH-pittaatisaarmaah-pittlsyetyaadi| pittalasyAmlAyatimAtraniSeviNa ityAdeH pittaM prkopmaapdyte| tdityaadi| tattadamlAyatimAtra niSevaNAditaH prakupitaM pittaM dravatvAduSmANamupahanti na tu tIkSNoSNatvAdito varddhayati tadamlAdihe- kRtatathAvidhasvabhAvAt / dravatvAduSmANamupahatya purISAzayAzritaM sadauSpyAdibhyaH purISa bhittvAtisArAya klpte| iti pittaatisaarsmpraaptiH||6|| gaGgAdharaH-atha tasya rUpANi / tad ythaa-haaridrmityaadi| raktapittopa. gataM purISamatisAryata iti so'tisArI tRSNAdiparIto bhvti| pAko gudpaakH||7|| gnggaadhrH-shlessmaatisaarmaah-shlessmlsyetyaadi| zleSmalasya gurjaadupsevinH| sampUrakasya drvdrvyaatisevinH| acintayataH sarvadA cintA. cakrapANiH-pittalasyetyAdinA pittaatisaarmaah| dravatvAduSmANamupahatyeti yadyapi pittam uSNam bhagneH samAnatayA vardakaM bhavatIti yujyate tathApi dravatvAduSmANaM purISAzayagataM pita hantItyarthaH // 6 // cakrapANi:-brano gudaH // 7 // cakrapANi:-ileSmalasyetyAdinA ilessmaatisaarmaah| sampUrakasyeti-atimAtAzanazIlasya / For Private and Personal Use Only
Page #844
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 19za adhyAyaH cikitsitsthaanm| 3073 sa punaH svabhAvAda gurumadhurazItasnigdhasya puMso'gnimupahatya saumyasvabhAvAt purISAzayamupagatyopakledya cAtisArAya kalpate // 8 // ___tamya rUpANi-snigdhaM zvetaM picchilaM tantumadAmaM guru durgandhamanubaddhazUlamatyalpamabhIkSNamatisAya'te sapravAhikaM gurutaraM gurUdaragudavastivaGa kSaNadezaH kRtApakRtasaMjJaH sotklezo nidrAlasyaparItaH salomaharSaH sadano'nnadvaSI c| iti shlessmaatisaarH||6|| atizItasnigdharukSoSNaguru-kharakaThinavizada-viSamaviruddhArahitasya / divaasvpnaatisevinH| zleSmA prkopmaapdyte| sa ityaadi| sa zleSmA svabhAvAt prasiddhagurvAdiH puso'gniguNavirodhI tenAgnimupahatya saumyasvabhAvAdadhogatitvAt purISAzayamupagatyopakledya ca purISamatisArAya klpte| iti kaphajAtisArasamprAptiH // 8 // gaGgAdharaH-tasya rUpANi imaani| tad ythaa-snigdhmityaadi| so'tisArI pumAn gurudarAdiH san snigdhAdipurISaM sapravAhikaM gurutaramatisAryate kphen| sotkleshaadirbhvti| iti shlessmaatisaarH||9|| gnggaadhrH-snnipaataatisaarmaah| tasya nidAnam-atizItetyAdi / zleSmaNo'gnyupadhAte hetumAha-saumyasvabhAvAditi / saumyasyAgneviruddhatvAt AghAtaM karotIti yuktameveti bhaavH| purISAzayamupahatyeti purIpAzayaM gatvA, hantergatihiMsAtmakatvAt atra gatyarthena, kiMvA purISAzayazabdena sthAnena sthAnina upacArAt purISamevocyate ; yathA mAH krozantoti, tatazca purISamupahatyeti smbndhH||8|| cakrapANi:-kRte'pyakRtasaMjJa iti kRte'pi vege na budhyata ityrthH| aba ca pittakaphAtisAre sAmatAlakSaNaM yadyapi noktaM tathApi sAmatAtIsArasambandhakRtavijvaratvagandhitvaprakArairlakSaNaiH AmAtisArarUpAvasthA jJayaiva / tayAhi cikitsAyAM pittAtisAraM nidAnopazayAkRtibhiH viditvetyA. dinA raktAtisAre pRthaka cikitsAM vakSyati, ilepmAtisAre tu sAme nirAme rukSoSNAdirUpA cikitsA samAnaiveti kRtvA pRthagAmazleSmAtIsAracikitsA noktaa| kSArapANinA sarvAtisArANAM sAmatA pRthaguptA, vacanaM hi "vAtAtisAraH sAmazca sazUlaH phenilstnuH| zyAvaH sazabdo durgandho vibadro'lpAlpa eva c"| evaM pittakaphAnAM hi atIsAraM ni Izet // 9 // cakrapANi:-atizItetyAdinA tridossjaatiisaarmaah| atra ca zItAdInAM yathAsambhava For Private and Personal Use Only
Page #845
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3074 crk-sNhitaa| (atIsAracikitsitam 'sAtmyabhojanAd abhojanAt kAlAtItabhojanAca kizcit abhyavaharaNAt praduSTamadyapAnIyapAnAt atimadyapAnIyapAnAt asaMzodhanAt pratikarmaNAM viSamagamanAdanupacArAjjvalanAdityapavanasalilAtisevanAt asvapnA vegavidhAraNAhatuviparyayAt ayathAbalamArambhAda bhayazokacintodva gAtiyogAt krimi-zotha-jvarAovikArAtikarSaNaiH vyApannAgnestrayoM doSAH prakupitA bhUya evAgnimupahatya pakvAzayamanupravizya atisAraM sarvadoSaliGga janayanti // 10 // api ca zoNitAdon dhAtUnatipraduSTAn dRSayanto dhAtudoSasvabhAvakRtAnatosAravarNAn drshynti| tatra zoNitAdiSu shiitaadibhirtiitysyaanvyH| abhojnaadupvaasaat| kizcidabhyavaharaNAt alpaashnaat| prdussttmdyprdussttpaaniiypaanaat| atimadyAtipAnIyapAnAt / asaMzodhanAt vamanavirecanAdinA sNshodhnaabhaavaat| pratikarmaNAM tattadroga pratikArakriyANAM viSamagamanAt samyagayogAbhAvAt tathA tattadrogANAM ythaarthopcaaraabhaavaat| jvlnaaytisevnaat| jvalano vahniH AdityaH sUryaH pavano lokecaro vAyuH salilasyAtisevanamihAvagAhanAdinA pUrva yaduktaM tadatipAnIyapAnamiti ebhiH kAraNestrayo doSAH prakupyanti vyApannAgnezca / prakupitAste trayo doSA bhUya evAgnimupahatya pakkAzayamanupravizyAtisAraM sarvadoSaliGgaM janayanti // 10 // gaGgAdharaH-apicAtipraduSTAn zoNitAdIn dhAtUna dupayanto dhAtudoSANAM svabhAvakRtAn dhAtusvabhAvakRtAn dopasvabhAvakRtAnatisAre purISasya varNAnupavAtAdikatRtvena jnyeym| kiMvA sarveSAmeva vidoSakatRtvaM jnyeym| uktaM hi-savvaSAM doSANAm agnisaMzritau sAmaprakopau iti| kiJcadabhyavaharaNAditi pthyaapthybhojnaat| anupavArAditi pratikarmaNAmeva asmygupcaaraadityrthH| sarilAtisevanAdisyatra avagAhAdInAM vAdyasevanaM salilasyocyate anupAnantu prAgevoktam / viSanAgniriti vacanAt yathoktahetUnAm agnivadhadvAreNaiva prAyastridoSakattu tvaM darzayati // 10 // cakrapANi:-apicetyAdinA vikRtivissmsmvaayvidopjlkssnnmaah| .atiprakRSTaM yathA For Private and Personal Use Only
Page #846
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 19za adhyAyaH ] cikitsitsthaanm| 3075 dhAluSu nAtipraduSTeSu cha hAridraharitanIlamAJjiSThamAMsadhAvanasaGkAzaM raktaM kRSNaM zvetaM vA varAhamedaHsadRzam anubaddhavedanamativedanaM vA samAsavyatyAsAdupavezyate purISam / mahada granthitamAmaM zakRdapi + vA pakkamanatikSINamAMsazoNitabalo mandAgnivihatamukharasastAdRzamAturaM kRcchrasAdhyaM vidyaat| ebhivaNaH atisAryamANaM sopadravamAturamasAdhyo'yamiti pratyAcakSIta / tadyathA-kAthazoNitAbhaM yakRtpiNDopamaM medomAMsodakasadRzaM dadhimajatailakSoravasAvezavArAbhamatinIlam atiraktamatikuSNam udakamiva punarmacakAbhamatisnigdhaM haritAbhaM nIlakaSAyavaNaM kabUMravaNaM vA AvilaM picchilaM tantumadAma cndrkopdrshynti| tatra nAtipraduSTeSu zoNitAdiSu dhAtuSu hAridrAdirUpaM sabhAsa. vyatyAsAdasamastarUpamupavezyate purISaM vrcstyaajyte| tatra kRcchrasAdhyalakSaNa maah-mhdityaadi| yasya sanipAtAtisAriNaH zakRt purISaM mahat pracuraM granthitamAma vA paka vA bhavati, sa yadyanatikSINamAMsAdimandAgninA vihatamukharaso na tu doSavihatamukharasaH syAt, tAdRzaM sannipAtAtisArAtaraM bhiSaka kRccha sAdhyaM vidyaat| asaadhylkssnnmaah-ebhirityaadi| ebhirvakSyamANakAthazoNitAmetyAdibhirvarNaratisAyaMmANaM sopadravamAturaM bhiSagasAdhyo'yamati. sAra ityuktvA pratyAcakSIta pratyAkhyAnaM kuryaaditi| kairNarityata Ahatada ythetyaadi| kaarthtyaadi| nAnauSadhiniSpacanakRtaH kaSAyaH kAthaH / tatkAthAbhaM zoNitAbhazca, kazcidAha kAthavarNarUpazoNitAbhaM yakRpiNDopamaM kRSNalohitaM medomAMsodakasadRzaM medaHsadRzaM mAMsodakasadRzaM dadhyAyAma vezavAro "nirasthi pizitaM khinnaM piSTaM gudd'ghRtaanvitm| kaNAmaricasaMyuktaM vezavAra iti smRtaH" iti| atinIlAdikam udakamiva punarmecakAbhaM vA mecakaM khaJjanavakSaHsthakRSNapiNDAmaM nIlakaSAyavarNa nAnauSadhikaSAyAbham bhavati tathA pradUSayanta ityrthH| mAMsadhAvanaM mAMsaprakSAlanodakam / samAsavyatyAsAipavezyata iti samAso yathoktalakSaNAnAM melkH| sakRditi kadAcit / vihatamukharasaH iti virsmukhH| ebhirvkssymaannH| vesavArAbhaM vesavArasadRzaM, tallakSaNaJca nirasthi pizitaM piSTamityAdinA * atipraduSTeSu iti bahuSu prantheSu paatthH| sakRdapi iti cakrabhRtaH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #847
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3076 crk-sNhitaa| atIsAracikitsitama gatam atikuNapapUtipUyagandhyAmamatsyagandhi makSikAkrAntaM kuthitaM vA bahudhAtusrAvamalpapurISaM bahupurISaM vAtisAryamANam tRSNAdAhajvarabhramatamohikAzvAsAnubandham ativedanam avedanaM vA srastapakagudaM patitagudabaliM muktanAlamatikSINabalamAMsazoNitaM sarvapaLasthilinam arocakAratipralApasammoha. parItaM sahasoparatavikAramatisAriNam acikitsyaM vidyAt / iti sannipAtAtisAraH // 11 // tamasAdhyamasAdhyatAm asaMprApta cikitset yathApradhAnenopakrameNa hetUpazavadoSavizeSaparIkSayA ceti // 12 // uktaM prAka , iha nIlinIpatrakapAyavaNaM vize yam / kabUravarNa nAnAvarNa mizram / tantumat tantulIbhUtaM candrakopagataM shikhipicchaabhcndrkmishrm| atikuNapagandhi kuNapaM zakaH / pUtigandhi ca pUyagandhi ca Amamatsyagandhi ca kuthitaH pUtigandhirvahusrAvo'tha cAlpapurIpaM bahupurISaM vAtisAryamANaM naraM tRSNAdyanubandhaM sastaM vahini sRtamatha ca pakva gudaM yasya tam, patitagudabaliM vahiH niHsRtyAvasthitava na punaH svasthAnapraviSTA gudaliyasya tam, muktanAlaM zlIbhUtaM sanmuktaM vahiniHsRtaM gudanAlaM purISapravRttisroto yasya taM sahasA haThAduparatAH sarca vikArA yasya tm| IdRzatisAriNamacikitsyamasAdhyaM vidyaat| iti sanipAtAtisAra uktH||11|| gnggaadhrH-itiityaadi| yo'tisArasvasAdhyaH tamatisAramasAdhyatAm asaMprApta sanipAtAtisArazca cikitset / yathApradhAnena yatra yatrAtisAre yo doSaH pradhAnastamanatikramyopakramega hekhAdiparIkSayA ca cikitsediti / iti cakhAro'tisArA vyaakhyaataaH| aSTodarIye tu pUrvamuktaM pdd'tiisaaraaH| Sar3atIsArA iti vAtapittakaphasanipAtabhayazokajA iti // 12 // uktam / mecakAbhamiti snigdhakRSNam / makSikAkrAntamiti makSikAmaya, makSikAkrAnta iti pAThe makSikAparIta ityarthaH / tRSNetyAdinA sopadvalakSaNasUcakAnupadravAnAha sahasoparatavikAramiti // 11 // cakrapANiH- yadyapi riSTe saMzayitamaraNamuktaM tathApi ihAtIsAraM prApya nizcitamaraNajJApakatayA acyate, yathApradhAnopakramaNeti doSatraye yaH pradhAno bhavati tsyopkrmetyrthH| hetvAdiparIkSA ceha bhavati / aba viziSTa cikitsaivocyate // 12 // For Private and Personal Use Only
Page #848
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 19za adhyAyA] cikitsitasthAnam / bhavanti cAtra / AgantU dvAvatIsArau mAnaso bhyshokjau| yau tayorlakSaNaM vAyoryadatIsAralakSaNam // 13 // mAruto bhayazokAbhyAM zIghra hi prikupyti| tayoH kriyA vAtaharI harSaNAzvAsanAni ca // gaGgAdharaH-zeSau punaH kodRzau bhavata ityAzaGkayAha-bhavanti caatretyaadi| cakhAroM doSajA atIsArA dvau cAtIsArAvAgantujau bhavatastau tu mAnasau manodoSajau bhayazokanau yau tau dvau tayorlakSaNaM vAyoratIsAralakSaNam // 13 // gaGgAdharaH-kasmAt 1 mAruta ityAdi / hi yasmAdbhayazokAbhyAM mArutaH zIghra prikupyti| tatastayorbhayazokajayoratisArayoH kriyA yAvatI vAtaharI tAvatI kAryA, harSaNAzvAsanAni ca kaaryaanni| ityevaM cet, tarhi kathaM mAnasAvetau zArIradoSapAtalakSaNo vAtakriyAprazAmyau ceti ? ucyate, mAnasadoSau rajastamasI tAbhyAM bhayazca zokaca, tato mAnaso bhayazoko hetupUrvamatisArAya bhakta iti pUrva mAnasahetubhyAM bhayazokAbhyAM jAtau pazcAdvAtenAnubadhyete tasmAcchArIravyAdhAvupAtau vAtaharakriyA mAnasadoSaharaharSaNAzvAsanAni ca vidhIyanta iti| athAtra jijJAsyam / iha tantre bhayajo'tisAra ukto na khAmajaH, suzrutAdau khAmaja ukto na bhayaja iti SaDdhA khabhaGga iti| atrocyte| suzrute vAtapittakaphasanipAtazokajAnatIsArAnuktvAmaja uktaH / "AmAjIrNaH pradrutAH kSobhayantaH koSThaM doSAH sampraduSTAH sabhaktam / nAnAvarNa naikazaH sArayanti cakrapANiH-AgantU ityAdinA bhayazokajAvatIsArau prAha / AgantU iti aagntujnitbhyshokjii| mAnasAviti maansdossbhyshokjnitau| etena mAnasatvaJcAnayorna virodhIbhavati, anayorlakSaNam matidezenAha-tayo kSaNamityAdinA // 13 // cakrapANiH-kasmAt punarvAtAtisAralakSaNamanayorbhavatItyAha-mAruta ityaadi| yasmAt bhaya. zokajanito'sa mArutaH kAraNaM bhavati tasmAda vAtAtIsAralakSaNAni bhavantIti yuktmityrthH| na cAnayotijanyasvena vAtajalakSaNayuktatvena vAtajenaiva grahaNamiti vaacym| yato'nayorvAtajAda bhinnApi cikitsA bhaviSyati, varSaNAzvAsanarUpacikitsAbhedArtha vyAdhInAM bhedo'bhidhiiyte| kiJca lakSaNabhedo'pyata vAtaH zIghra hi parikupyatIti itynenoktH| yato bhayazokaje'tIsAre zIghrakArI vAyurbhavatIti zIghra hi parikupyatIti padenocyate na nidAnAntaraM, samipAtAtisAre na bhayazoko kAraNatvenoktau hetvantarasahitau bhasa kAraNe bhavata iti| tridoSajabhayazokajayozca yadyapi turuyaM 386 For Private and Personal Use Only
Page #849
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3078 crk-sNhitaa| (atisAracikitsira m ityuktAH Sar3atIsArAH sAdhyAnAM sAdhanaM ttH|| pravakSyAmyanupUrveNa yathAvat tannibodhata (r) // 14 // kRcchAjantoH SaSThamenaM vdnti|" iti tridoSajatvenokta AmAtisAra AmapAcanapradhAnacikitsArtha pRthaguktaH, bhayajastu vAtajatvena vAtaje'ntarbhUya SaSThatvenaivAmaja uktH| evameva hetupradhAnatvenAparAnapyatIsArAnuktvA doSaje. 'ntarbhAvasteSAM kRtH| tad ythaa-sushrute| "zarIriNAmatIsAraH sambhUto yena kencit| doSANAmeva liGgAni kdaacinnaativrttte| snehAjIrNanimittastu bhushuulprvaahikH| visUcikAnimittastu caanyo'jiirnnnimittjH| viSArzaH krimisambhUto ythaavdosslkssnnH| AmapAkramaM hikhA nAtisAre kriyA ytH| ataH sarvAtisArAstu za yAH pkaamlkssnnaiH|" iti sarvAti: sAreSvAmatA vartate, tata Amajo'tisAro yat pRthaguktastadAmamannaM doSadRSitamatisArAya kalpate na vAmAvasthikAtisAra AmArabdha iti| iha tantra sAmAnnajasnehAjIrNajAdayo doSaprakopapUrvakamevAmAnAdayo'tisAraM janayantIti na hetubhedaina bhedaH kRtaH doSabhedenaiva critaarthkhaat| bhayazokajayostu mAnasadhAntarayogAd doSajatve'pi pRthayuktiriti, naivamAmajAdInAM dharmAntarayogo'stIti bodhym| athAtrAparaM jijJAsyaM-doSajeSu yathA sannipAtaja ukto na kathaM tathA dvandvajA uktA iti ? tatrocyate, doSabhedAstriSaSTividhA uktAH sarve vikArA doSajAstriSaSTividhA eva jAyante, tatra pRthagadopajalakSaNAni pratirogaM parasparabhedajJAnArthamavazyavAcyAni bhavanti, dvandvasannipAtAstu yatra doSakarmavirodhikarmavattvena dvandvasannipAtajarogA jAyante tatra tattatkarmazAnArtha pRthagdoSajamuktvA pRthagucyante dvandvajAH snnipaatjaashc| yatra doSakarmasajAtIyakarmavattvena dvandvajAH sannipAtajA vA jAyante tatra pRthagdoSajalakSaNamihoktaM tathApi cikitsAbhedAt tayorbheda uktaH, tathAhi bhayaje prazvAsanaM zokaje harSaNam iti cikitsaabhedH| cikitsAbhedo'stu, suzrute tu-'taistai vaiH zocato'lpAzanasya vASpoSmA se vahnimAvizya jantoH" ityAdinA zokajaH prabandhenoktaH, sa tu zokajAdanya eva viziSTahetujanyaH / iha tvasau sAnnipAtikenAvarudo jnyeyH| tathAhi tata vASpoSmaNo hi pittakAraNatvaM yuktaM - * "nibodhata" iti bahuvacanantu ekasyApyagnivezasya samAdaragaurave iti kecit| kriyAsamabhihAre loTa "ta" itypre| kecit sAhasikAstu "nibodha meM" iti paThanti / For Private and Personal Use Only
Page #850
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 19za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 3076 doSAH sannicitA yasya vidgdhaahaarmuurcchitaaH| atIsArAya kalpante bhUyastAna saMpravarttayet // na tu saMgrahaNaM deyaM pUrvamAmAtisAriNe / doSA hyAdau badhyamAnA janayantyAmayAn bahUn // zothapANDAmayaplIha-kuSThagulmodarajvarAn / daNDakAlasakAdhmAna-grahaNyoMgadAMstathA // 15 // lakSaNavacanenaiva te jAyante tatra na dvandvanAH sannipAtajA vA pRthgucynte| tasmAdiha dvandvajeSu doSakammai virodhikANi na bhavantItyato dvandvajA noktAH / sannipAtajeSu doSakarmAvirudvakarmANi bhavantIti pRthaguktaH sannipAtajo'tisAraH / ityevaM sarvatra bodhyam / upasaMharati-ityuktA ityaadi| sAdhzanA. matIsArANAm // 14 // gaGgAdharaH-doSA ityaadi| yasya narasya sannicitA doSA vidagdhAhAramUrcchitAH kupitA atisArAya kalpante, tAn vidagdhAhAramUrchitAn doSAn bhUya eva pravartayet svata eva yat pravartante tanna sNgRhnniiyaat| tadAhana khityaadi| AmAtisAriNe pUrva na saMgrahaNaM stambhanamauSadhaM deyam / kasmAt ? doSA hiityaadi| hi yasmAt Adau khalvAmAvasthAyAM sthitAH zeSadoSA badhyayAnAH kRtabandhA bahUnAmayAna jnynti| yAMstAnAhazothetyAdi // 15 tena zokAnalajo vAyuH vASpoSamaNA ca pittakaphAviti tatra kAraNatvana drshito| ata evaM ca tasyAsAdhyatvaM tatroktam, avApi ca tridoSaje zoko'pi kaarnntvenoktH| suzrate ajIrNAt prahatA ityAdinAjIrNajaH pRthguktH| tasya iha uktatridoSaje anubandho vyakta ev| yat tatraiva doSA iti bahuvacanena avAjIrNasya vidoSajatvamuktam ihApi ca vyApanne'gnAvityanena agnimAndyajanitAjINa sidoSajAtisAre kAraNameva, tena suzratoktasarvAtisArAvirodho'kha jJeyaH // 14 // cakrapANiH-doSAH sannicitA ityAdinA cikitsaamaah| vidagdhazabdenAtAvipakkAhAravAdhinA caturvidhamapyAmaM vidagdhaM viSTabdhaM rasazeSaJcAjIrNa gRhyte| sampravartayedityanena svayaM pravarttamAnasya doSasya apekSayA pravartanam / tathA stokaM vahat virecanayogAt pravartayet / yada vakSyati "kRcch vA vahatAM dadyAt abhayAM sampravarttinom" iti|" "na tu saMgrahagaM pUrva deyamAmAtisAriNe". ityatra pUrvamiti vizeSaNena uttarakAlamAmAtIsAre saMgrahaNaM darzayati / For Private and Personal Use Only
Page #851
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3080 crk-sNhitaa| [atisAracikisitam tasmAdupekSate kliSTAn vartamAnAn svayaM malAn / kRcchvA vahatAM dadyAdabhayAM saMpravartinIm // tathA pravAhita doSe prazAmyatyudarAmayaH / pramathyAM madhyadoSebhyo dadyAda dopanapAcanIm // 16 // jAyate dehalaghutA jaTharAgnizca varddhate / lAnaJcAlpadoSANAM prazastamatisAriNAm // 17 // gnggaadhrH-tsmaadityaadi| tasmAt AmAtisArastambhane zodhAdirogotpAdAt svayaM pravartamAnAnu kliSTAn mlaanupeksset| yadi tatra svayaM pravarttamAnA malAH kRcchaNa svalpaM svalpaM vahati tadA tasya pravarjinauM harItakI kalkAdikalpanayA ddyaat| tayA harItakyA pravAhite doSa udarAmayo'tisAraH prazAmyati // 16 // gaGgAdharaH-tataH kiM kuryAdityata aah-prmthyaamityaadi| madhyadoSebhyo narebhyaH pramathyAM ddyaat| pramathyA nAma sA yA diipnpaacnii| to pramathyAM dadyAdihaveyaM pramathyAsaMzA kRtaa| alpadoSANAmatisAriNAM laGghana prazastamiti // 17 // prathamaJcAmAtIsArasyApekSayA virecanadAnaM yuktam iti virodhe iyaM vyavasthA-yat pravRte Ame balavati ca puruSa pravartanameva karttavyam, yadA tu dubbalaH pumAn kSINazAmastadA prathama pravartanaM kRtvA saMgrahaNaM krttvym| tasyAm AmAvasthAyAM saMgrahaNe Aturasya va zAt maraNameva syaat| anye tu pUrva saMgrahaNaM na deyam iti zAlmalakuTajasvagAdisaMgraha na deyam, mustodIcyAdipAcanasaMgrahaNaM deyamiti vrnnynti| iyazAmAtikhAracikitsA sAmAtisArANAM sAdhAraNI jJeyA // 15 // cakrapANiH-kRcch. vA vahatAmiti saprabandhaM vhtaam| pramathyAmiti pAcanIyadIpanIyaM kaSAyam / pramathyAzabdo hi vRddhaparamparayA vaidyakazAsaparibhASayA pAcanadIpanakaSAye bhUyate ; vadhA bidaGgakaSAyaH zaikharikakaSAyazabdena varupyate / bahudoSe pravartana tathA madhyadoSe pramathyokA // // cakrapANiH-bhalpadoSe ca sAme prathamaM kartavyamAha-lakhanamityAdi // 7 // For Private and Personal Use Only
Page #852
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 19za adhyAya:1 cikitsitsthaanm| 3081 pippalI nAgaraM dhAnyaM bhUtIkamabhayA vcaa| hI bhadramustAni vilvanAgaradhAnyakam // pRzniparNI zvadaMSTrA ca samagA knnttkaarikaa|| titraH pramathyA vihitAH zlokA.ratisAriNAm // vacAprativiSAbhyAM vA mustaparpaTakena vaa| hIverazRGgaverAbhyAM pakka vA dApayejalam // 18 // yukte'nakAle kSutkSAmaM laghUnyannAni bhojayet / tathA sa zIghra prApnoti rucimagnibalaM balam // 16 // taNAvantisomena yavAgvA tarpaNena vaa| surayA madhunA vAdI yathAsAtmyamupAcaret // gnggaadhrH-prmthyaayogaanaah-pippliityaadi| vacAntA dhAnyakAntA kaNTakArikAntA ceti tisraH pramathyAzcUrNakaSAyAdikalpanayA vihitAH / vcetyaadi| atisAriNe pipAsave vacAdibhyAM dvAbhyAM dvAbhyAmarddhazRtaM jalaM dApayet / ityetAca prmthyaastisrH||18|| gaGgAdharaH yukte ityaadi| ityevaM pramathyAyoge kSutkSAmaM kSudhayA kSINamatisAriNamantrakAle yukte laghUnyannAni bhojyet| tathA sati so'tisArI zIghra rucyAdikaM prApnoti // 19 // .. gaGgAdharaH-yena laghUnyannAni bhojayet tadAha-takraNetyAdi / takrAdinA yathAsAtmyaM bhojnmupaacret| avantisomaM kaanyjikm| tataH paraM yat cakrapANi-timraH pramathyA iti yathAkramaM kaphapittavAteSu vibhajya deyA iti vadanti / tathA vacAprativiSAdibhiH vihitAni lIcyapi jalAni kaphapittavAteSu yathAkramaM badanti / SaDaGgavidhinAta jalasAdhanaM jJayam // 10 // pANiA-yukta'zakAle iti samyagnubhukSAkAle / avantisomaM kAlikam / takrAdInAM pANAM tarpaNAdInAm pAlor3anArthamihAbhidhAnam // 19 // For Private and Personal Use Only
Page #853
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3082 crk-sNhitaa| [atisAracikitsitam yavAgUbhirvilepIbhiH khar3e yUSa rsaudnaiH| dopanagrAhisaMyuktaH kramazca syAdataH param / 20 // zAlaparNI pRzniparNI vRhatI knnttkaarikaa| balAzvadaMSTrAvilvAni pAThAnAgaradhAnyakam // zaTI palAzaM havuSAM vcaajiirkpippliiH| yamAnoM pippalImUlaM citrakaM hastipippalIm // vRkSAmlaM dADimaJcAmlaM sahiGga vir3asaindhavam / prayojayedanapAne vidhinA sUpakalpitam // vAtazleSmaharo hyaSa gaNo dopnpaacnH| grAhI balyo rocanazca tasmAcchasto'tisAriNAm // 21 // Ame pariNate yastu vibddhmtisaayNte| sazUlapicchamalpAlpaM bahuzaH sapravAhikam // tdaah-yvaaguubhirityaadi| atastakAdinA yathAsAtmyabhojanAt param / yavAgUriha peyA par3a gunntoysaadhitaa| vilepI nAma yvaaguushcturgunntoysaadhitaa| khar3o yUSo nirmlH| rasaudano laghumAMsarasasAdhitaH / dIpanagrAhisaMyuktaretairyavAgvAdirasaudanAntai janakramaH syAditi // 20 // __gnggaadhrH-diipngraahidrvyaannyaah-shaalprnniityaadi| zAlaparyAdInAmanyatamadravyaM samastaM vAtisAreSvannapAne vidhinA sUpakalpitaM prayojayet / gaNoktAnAM yathAlAbhaM prayogAt // 21 // __gaGgAdharaH-Ama ityaadi| ityevamAmAtisAraparipAke jAte yastu vibaddhA. cakrapANiH-yavAgUrviraladravA vilepI bahusikthA c| rasAdisaMskRtAH dhnrsaudnaaH| pralekhA vyjnvishessaaH| dIpanagrAhigaNau SaD virecnshtaashritiiyoktau| ataH paramiti yavAgvAyu pacArAnantaram // 20 // cakrapANiH-zAlIparNItyAdinA yavAgvAdisaMskAradravyANyAha // 21 // cakrapANiH-sapravAhikamityatra pravAhikAlakSaNam 'vAyurvivRddho nicitaM valAsaM nudtyvstaadhitaashnsy| pravAhato'lpaM bahuzo malAktaM pravAhikA tAM pravadanti tjjnyaa|' ityanena For Private and Personal Use Only
Page #854
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 19za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 3083 taM mUlakAnAM yUSaNa badarANAmathApi vaa| upodikAyAH kSoriNyA yamAnyA vAstukasya ca // suvarcalAyAzcazcorvA zAkenAvalgujasya vaa| zavyAH karkArukANAM vA jIvantyAzcirbhaTasya ca // loNikAyAH sapAThAyAH zuSkazAkena vA punaH / dadhidADimasiddhena bahusnehena bhojayet // 22 // kalkaH syAd bAlavilvAnAM tilakalkazca ttsmH| dajaH saro'mlaH snehADhyaH khar3o hanyAt pravAhikAm // 23 // yavAnAM mudgamASANAM zAlInAJca tilasya c| kolAnAM bAlavilvAnAM dhAnyayUSaM prakalpayet // aikadhyaM yamake bhRSTaM dadhidADimasAdhitam / varcaHkSaye zuSkamukhaM zAlyannaM tena bhojayet // dikamatisAryate taM mUlakAnAM zuSkANAM yUpeNa zuSkabadareNa vA siddhana yaSeNa vA bhojyet| upodikAdyanyatamapatrazAkena dadhidADimarasasiddhena bahusnehena siddhena bhojayet / kSIriNI svanAmakhyAtA phalinISUktA / suvarcalA suurybhktaa| caJcuH paJcAGgula ernnddH| karkArukANAM karkaTIjAtInAm / vibheTo gorksskketto| loNikA amlaloNikA caanggerii| zuSkazAkaM paTTapatraM nAlitAzAkamiti loke / / 22 / / gaGgAdharaH-kalka ityaadi| bAlavilvanistupatilayoH kalkaH smbhaagH| amlo ddhisH| snehAnyaH sarpirAdisnehabahulaH eva khar3aH mudgAdiyUSaH pravAhikA hanyAt / atisAre kundhana hanyAt / / 23 // . gnggaadhrH-yvaanaamityaadi| yavAdIni sarvANi aikadhyamekIkRtya yathAIm suzrutoktaM jJeyam / kSIriNI tvagnikA, suvaccalA sUryabhaktA, cancunADIcAH, pharkAruH kupmANDabhedaH, cirbhaTaH karkaTI, loNikA svanAmakhyAtA, zuSkazAkaM rukSadezajaM zAmityeke // 22 / / cakrapANi:-kalkaH syAdityA denA khaDam // 23 // cakapANiH-dhAnyayUpamiti dhAnyapradhAnaM yUSaM ythoktmev| yamaka iti ghRttaile| dadhi For Private and Personal Use Only
Page #855
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3084 crk-sNhitaa| atisAracikitsitam dadhnaH saraM vA yamake bhRSTaM sagur3anAgaram / surAM vA yamake bhRSTavA vyaJjanArthe prayojayet // phalAmlaM yamake bhRSTaM yUSaM gRJjanakasya vA / lopAkarasamamlaM vA snigdhAmlaM kacchapasya vA // varhi tittiridakSANAM vartakAnAM tathA rasaH / snigdhoSNAH zAlayazcAgrA varcaHkSayarujApahAH // antarAdhirasaM pUtvA rakta meSasya cobhym| paceda dADimasArAmlaM sadhAnyasnehanAgaram // bhojane raktazAlInAM tenAyAt prapivecca tam / tathA vacakSayakRtAdhibhirvipramucyate // 24 // aSTAdazaguNe toye caturdazaguNe vA dhAnyayUSaM zukadhAnyazamIdhAnyayaSaM taM yUSaM dabhidADimarasana sAdhitaM pakvaM yamake ghRtataile sambhRSTaM prakalpayet / varcakSaye'tisAreNa purISakSaye zuSkamuvaM taM naraM tena yUSeNa zAlyannaM bhojayet / dadhna ityaadi| sagur3anAgaraM dadhnaH saraM yamake bhRSTaM vA yamake murAM vA bhRSTvA vyaJjanArthe prayojayet / phlaamlmityaadi| phalAmlaM tintiDikAdi. phalAmlaM yamake bhRSTaM gRJjanakasya palADuvizeSasya gA~jora iti khyAtasya yUSaM lopAkasya kSudrazRgAlasya mAMsarasamAmalakAdhamlenAmlIkRtaM kacchapasya mAMsarasaM ghRtAdinA snigdhamAmalakAdyamlenAmlIkRtam vyaJjanArthe prayojayet / vhiityaadi| evaM barhi prabhRtInAM mAMsarasaH snigdhoSaNAzca ye zAlayo'grAH zreSThAste vcHkssyrujaaphaaH| antraassirsmityaadi| meSasyAntarAdhe madhyadehasya mAMsarasaM paktvA pUtvA meSasya raktaJcetyubhayaM pcet| AsannapAke dADimasArasya vIjasyAmlaM rasaM dhAnyakacUrNanAgaracUrNamanurUpaM prakSipya dADimasArAbhyAM saMskRtaM dadhidADimasAdhitam / zAlInAM yadyapi baddhavardhvarasvam uktaM tathAroha khaDyUSavizeSayuktAnAM zAlInAM varcaHkSaye hitasvaM darzayannAha-snigdhAmlAH zAlayazcAprayA varcaHkSayarujApahA iti| tenAdyAt prapibecca tamiti uktavidhAnakRtena draveNa sNdiyaat| pRthaka daSaM pibet vI bhayakRtaiH mukhopadaurbalyodAvAdibhiH // 24 // For Private and Personal Use Only
Page #856
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir na adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / gudaniHsaraNe zalle pAnamamlasya srhissH| prazasyate nirAmAraNAmathavApyanuvAsanam // 25 // cArIkoladadhyamla-nAgarakSArasaMyutam / ghRtamutkathitaM peyaM gudanazarujApaham // 26 // ___ cAGgerIghRtam / sacavyapippalImUlaM savyoSagur3adADimam / peyamamlaghRtaM yuktyA sAjAjIdhAnyanAgaram // 27 // ___ gudabhraMze cvyaadighRtm| dazamUlyupasihaM vA savilvamanuvAsanam / zaTozatAhAkRSThervA vacayA citrakeNa vA // 28 // ghRvAdisnehe bhRSTamityevaM sadhAnyasnahanAgaraM pacet / tena raktazAlInAmannaM bhojane'dyAt tshcaanuppibet| tathA satItyAdyAzoH // 24 // gnggaadhrH-gudetyaadi| atisAre pravAhaNena gudaniHsaraNe zUle cAmlasya sA SaH dADimAmalakyAdyamlena sAdhitasya sarpiSaH pAnaM prshsyte| nirAmANAmanuvAsanaM vA prazasyate // 25 // gaGgAdharaH-cAGgerItyAdi / cAGgerIkolAdikaM ghRte'layogyaM dattvA caturguNajala utkathitaM ghRtaM gudabhraMzarujAya peyam / iti cAGgerIghRtam / / 26 // . sccyetyaadi| cavyAdikalkaM dadhyAyamlenAmlIkRtaM ghRtaM sAjAjIdhAnyanAgaracarNa prakSipya peyaM gudabhraMzarujApaham // 27 // gnggaadhrH-amlghRtmuktvaanuvaasnmaah-dshmuuliityaadi| ( dazamUlyA Ayo dazamUlyapastena siddhaM ) bAlavilvakalkena dazamUlIkAthena upasiddhaM ghRtamanuvAsanaM gudabhraMze syAt / zaTIzatAhAkuSThaH siddhaM ghRtaM vA gudabhraze pkrpaanniH-suutrsmmlghRtmaah| bhanna cAGgrerIrasakolarasadadhibhivatvaM nAgarakSArayozca balAttAm // 25 // 26 // pANiH-pemamamlaM ghusamityanna amlArtham anantarottameva dravaM cAGgerIsvarasAdri deyam / canyAdayazca daza klkaaH| uktana tnvaantre-"pnyckolvidd'aajaajiidhaanydaaddimvetsH| pacedaralaM ghRtaM tadvat nAgarakSArasaMyutam // " iti // 27 // cakrapANiH-dazamUlopasiddhamityAdau anuvAsanami yaanuvaasnsnehH| avAnuvAsane snehastu tailameva ; anye tu ghRtasya prakrAntatvAt ghRtmevaahuH| zaThItyAdinApyanuvAsane snehatrayamucyate // 28 // * dazamUlyapasimiti kAcikaH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #857
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3086 crk-sNhitaa| atIsAracikitsitam stabdhe bhraSTe gude pUrva snehasvedI prayojayet / sukhinnaM taM mRdubhUtaM picunA saMpravezayet // 26 // vibaddhavAtavarcAstu bahuzUlapravAhikaH / saraktapicchastRSNAtaH kSIrasauhityamarhati // yamakasyopari kSIraM dhAroSNaM vA pibet sa naa| zRtameraNDamUlena ghAlavilvena vA punH|| evaM kSIraprayogeNa raktaM picchA ca zAmyati / zalaM pravAhikA caiva vibandhazcopazAmyati // 30 // pittAtisAraM punarnidAnopazayAkRtibhirAmAnvayamupalabhya yathAbalaM laanpaacnaabhyaamupaacret| tRSyatastumustaparpaTakozoraanuvAsanam, vacayA siddhaM ghRtaM citrakeNa vA siddhaM ghRtamanuvAsanaM gudabhraMze syAditi // 28 // gaGgAdharaH-stabdha ityaadi| gudaM bhraSTaM sad yadi stabdhamapraviSTaM bhavati tadA tatra gude pUrva snehasvedI prayojayet / taM musvinnaM gudaM mRbhUtaM picunA tUlakanirmitena patrAkAreNAveSTya dhRkhA pravezayet // 29 // gnggaadhrH-vibddhtyaadi| atIsArI vibaddhavAtavarcA bahuzUlapravAhikastu saraktapicchAM visraSTA tRSNArtazca naraH kSIrasauhityamApti kSIrapANamahe ti / sa nA vibaddhavAtavaccaiHprabhRtiH puruSaH, yamakasya mudgAdividalaM zAlyAdi. taNDula ityubhayomelanana pAkAd yamakaM nAmodano bhavati, tasya bhojanAdupari dhAroSNaM kSIraM vA pibet / shRtmityaadi| eraNDamUlena vA bAlavilvena vA siddhaM zRtaM kSIraM pibet / eSAM kSIrANAM prayogeNa raktAdikaM prazAmyati // 30 // ___ gaGgAdharaH-iti sAmAnyato'tisAracikitsitamuktvA vizeSata aahpittetyaadi| nidAnAdibhiH pittAtisAramAmAnvayamupalabhya yathAvalaM lavanaM vidhAya paacnenopaacret| tRSyataH pittAtisAriNastu mustAdibhiH zRtaH cakrapANiH-picunA saMpravezayediti picunAcchAditaM pIDayitvA pravezayet / picuH sthUlakarpaTikA // 29 // cakrapANiH-sAhitya tRptiH // 30 // cakrapANiH-AmAnvayam iti Amayuktam / lakhanapAcanAbhyAm upAnaredityanena yat purvam For Private and Personal Use Only
Page #858
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 19za adhyAyaH 19za adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 3087 zArivAcandanakirAtatiktakodIcyavAribhiH upacAraH / lavitasya tasya cAhArakAle balAtibalAsUpyaparNAzAlaparNIpraznIparNIvRhatIkaNTakArikAzatAvarIzvadaMSTrAniyyUhaprayuktena yathAsAtmyaM yavAgUmaNDAdinA tarpaNAdinA vA krmennopcaarH| mudgahareNamasUramukuSTADhakIyUSairvA lAva-kapiJjala-zaza-hariNaiNa-kAlapuccharasaroSadamlairanamlervA kramazo'gniM sndhutyet| anubandhe tvasya dIpanIyapAcanoyopazamanoyasaMgrahaNIyAn yogAn prayojayediti // 31 // bhavanti caatr| sakSaudrAtiviSaM piSTA vatsakasya phalatvacam / taNDulodakasaMyuktaM peyaM pittAtisAranut // 32 // vAribhiH pAnAdiSUpacAraH kaaryH| lavitasya tasya pittAtisAriNo bubhukSAyAmAhArakAle balAtivalAdiniyyU haiH prayuktena siddhena yathAsAtmyaM yavAgmaNDAdinA tarpaNAdinA vA krameNopacAraH kaaryH| tato'dhikabubhukSAyAmannakAle mudgAdiyUpairvA lAvAdimAMsarasevA ISadamlairanamlai; bhojayikhA kramazo'syAgniM sandhukSayet / hrennuvlklaayH| 'mukuSTako vnmudgH| kapiJjalaH shvettittiriH| kAlapuccho hrinnvishessH| anubandhe nivRttapittAtisArAnubandhe khalvasyAtisAriNo dIpanIyAn daza pippalyAdIn pAcanIyAn jIvakAdIn upazamanIyAn bAlavilvAdIn saMgrahaNIyAn purISasaMgrahaNIyAn vakSyamANAn yogAn prayojayet / iti // 31 // gaGgAdharaH-tAn dIpanIyAdInAha-bhavanti caatreti| sakSaudretyAdi / vatsakasya phalazca sa ca tavayaM sAtiviSaM taNDulodakena piSTavA sakSaudraM tenaiva taNDulodakena peyamiti // 32 // AmAtisAre sAmAnyavidhAnamuktaM tadiha naanumnyte| tatra ca pravartane kriyamANe bhatiyogabhayaM syAditi bhaavH| yat tu virecanamiha vaktavyaM tasa sAmagrIvizeSasampannAbhAva eva / lakhitasya cetyAdau sUrya parNI mudramASapathyauM / niyyUM hazabdena ca SaDaGgavidhAnasiddha jlmucyte| yavAgvAdisAdhane tasyaivAdhikArAt / anubandhe svityAdau pittaatisaaraagundhe| imAniti vakSyamANAn // 31 // cakrapANiH-phalasvacaM laJca tvak ceti phalasvacam // 32 // For Private and Personal Use Only
Page #859
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3058 caraka sNhitaa| [ atIsAracikitsitam kirAtatiktakaM mustaM vatsakaH sarasAJjanaH / vilvaM dAruharidrA ca hoveraM sadurAlabham / / candasaJcAmRNAlaJca nAgaraM lodhramutpalam / tilA mocarasI lodhra samagA kamalotpalam // nAgaraM dhAtakIpuSpamutpalaM dADimatvacaH / kaTphala nAgaraM pAThA-jambAmrAsthi durAlabhA / yogAH Sar3ate snaudraastnnddulodksNyutaaH| peyAH pittAtisAraghnAH zlokAH tu nidarzitAH // 33 // jIrNo SadhAnAM zasyante ythaayogopklpitH|| rasaiH sAMgAhikairyuktAH purANA raktazAlayaH // 34 // pittAtisAro dIptAgneH zIghra samupazAmyati / ajAkSIraprayogeNa balaM varNazca varddhate // bahudoSasya dIptAgneH saprANasya na tiSThati / paittiko yadyatIsAraH payasA taM virecayet // gaGgAdharaH-kirAtetyAdi rasAJjanAnta * eko yogH| vilvAdidurAlabhAnto dvitiiyH| cndnaadurtplaantstRtiiyH| tilAdutpalAntazcaturthaH / nAgarAdidADimakhagantaH pnycmH| kaTaphalAdidurAlabhAntaH sssstthH| saveM par3ete yogAzcUrNitAH kSaudrayuktAstaNDulodakena peyaaH| pItAnAmeSAM jIrNatve yathAyogopakalpitaiH sAMgrAhimasarasayuktAH purANAH saMvatsarAtItA raktazAlyAdayo bhojane zasyante / / 33 / 34 // gnggaadhrH-pittetyaadi| evaM kRte dIptAgnarnarasya pittAtisAro'mAkSIra. prayogeNa zIghra samupazAmyati balaM varNazca vrddhte| bhudossetyaadi| bahudoSasya cargha kRta dIptAgnerapi saprANasya yadi paittiko'tisAro na tiSThati gatinittimAna na bhavati tadA samANaM balavantaM taM payasA virecaSet na sabalam / cakrapANiH-bhamRNAlamuzIram / samagA maziSTA, varAhakAMnyA hasyanye // 33 // 34 // For Private and Personal Use Only
Page #860
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 69za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 3084 palAzaphalaniryaha payasA saha nA pivet / tato'nu koSNaM pAtavyaM kSIrameva yathAbalam // pravAhite male tena prshaamytyudraamyH| palAzavat prayojyA vA trAyamANA vizodhano // 35 // sAMsayoM hriyamANAyAM zUlaM ydynuvrtte| stra tadoSasya taM zIghra yathAvadanuvAsayet // zatapuSpAvarIbhyAJca payasA madhukena ca / talapAdaM ghRtaM siddhaM savilvamanuvAsanam / / 36 // kRtAnuvAsanasyAsya kRtasaMsarjanasya c| varttate yadyatIsAraH picchAvastirataH param // virecnmaah-plaashetyaadi| palAzaphalasya niyyUha payasA saha sa nA pivat / tato'nu yathAbalaM koSNaM kSIraM tena pAtavyameva / male tena pravAhite vegena vimRSTa udarAmayaH prazAmyati / palAzavadityAdi / trAyamANA trAyantI vizodhanI palAzakt pryojyaa| trAyamANAM niHkAthya payasA saha sa bahudoSo dIptAgniH samANaH pUrva kriyAbhiranivRttapittAtisArI pibet tato'nu koSNaM kSIraM yathAvalaM tena pAtavyaM, tena pravAhite male sati udarAmayaH prazAmyatIti // 35 // ___ gnggaadhrH-saaNsaamityaadi| evaMvirecanena sAMsayoM zeSamalasaMsargakAnivRttyAM hiyamANAyAM satyAM sa tadoSasya yadi zulamanuvartate tadA su tadoSaM taM zIghra ythaavdnuvaasyet| anuvAsanamAha-zatapuSpetyAdi / varI shtaavrii| tailaM pAdaM yatra tt| ghRtAccaturthAMzatilatailamekAMkRtya zatapuSpAzatAvarIyaSTImadhukabAlavilvAni pAdikAni kalkIkRtya payasA catuguNena siddhamanuvAsanaM bhavati // 36 // gaGgAdharaH kRtetyaadi| etena kRtAnuvAsanasyAsya narasya kRtasaMsarjanasya ca kRtabhojanasya yadyatIsAro varttate, tadA tataH paraM picchAvastirvidhIyate / cakrapANi-na tiSThati na nivrtte| palAzavaditi uktapalAzaphalavidhAnena // 35 // cakrapANiH-saMsamiti pevaadikrme| zatapuSpetyAdau varI shtaavrii| anuvAsana dadyAditi shessH||3|| For Private and Personal Use Only
Page #861
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3060 crk-sNhitaa| [ atIsAracikitsitam pariveSTya kuzairATrairA vRntAni shaalmleH| kRSNamRttikayAlipya svedayed gomayAgninA // suzuSkAM mRttikAM jJAtvA tAni vRntAni zAlmaleH / zRte payasi mRdgoyAdApothyolUkhale ttH|| piNDaM muSTisamaM prasthe tat pUtaM tailasarpiSoH / snehitaM mAtrayA yuktaM kalkena madhukasya ca // vastimabhyaktagAtrAya dadyAt pratyAgate ttH| snAtvA bhuJjIta payasA jAgalAnAM rasena vA // pittAtisArajvarazoSagulma-jIrNAtisAragrahaNIpradoSAn / jayatyayaM zIghramatipravRddhAn virecanAsthApanayozca vstiH|| 37 // iti picchaavstiH| picchaavstimaah-privessttotyaadi| zAlmalerAntAni kuzerAdraH pari veSTya kRSNamRttikayA cAlipya gomayAminA svedayet / tAmAlepanamRttikA suzuSkA zAkhA zAlmalestAni vRntAni ulUkhale tata Apothya tatpiNDaM muSTisamaM palaparimitaM zRte payasi prasthe golanocite mRdanIyAt / tad vastreNa pUtaM tailasarpiSomilitayormAtrayA snehayogyayA mizrayikhA snigdhIkRtaM madhukasya kalkena zlakSNapiSTena mAtrayA yuktamabhyaktagAtrAya vastiM dadyAt / tataH pratyAgate tasmin vastau snAkhA payasA bhuJjIta jAgalAnAM mAMsarasena vA bhuJjIta / asya vasterAziSamAha-pittAtisAretyAdi / ayaM virecanAsthApanayoH picchaavstishc| picchaavstiH||37|| cakrapANiH-pariveSTevatyAdinA picchaavstimaah| zRte payasItyatra pAnIyamAnenaiva payaH zRtaM jJeyam / prastha iti zRte payasItyasya vishessnnm| vRntAni zAlmale ulUkhale Apothya ApothatAt piNDaM zRte prasthe payasi mRdanIyAditi yojnaa| mAtayeti vacanAt telasarpiSostava tAvatI mAtA yAvatyA snehamAnaM bhavati / tathA yaSTImadhukalkasyApi tAvatI mAtA yAvatyA ghano vastirbhavati // 37 // For Private and Personal Use Only
Page #862
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 19za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 3061 pittAtisArI yastvetAM kriyAM muktvA nissevte| pittalAnyannapAnAni tasya pittaM mahAbalam // raktAtisAraM kurute raktamAzu pradUSayat / tRSNAM dAhazca zUlaJca gudapAkaJca dAruNam // 38 // tatra chAgapayaH zastaM zotaM samadhazarkaram / pAnArtha vyaJjanArthazca gudaprakSAlane tathA // bhojanaM raktazAlonAM payasA tena bhojayet / rasaiH pArAvatAdInAM ghRtabhRSTaiH sazarkaraH // gaGgAdharaH-pittAtisArasya nidAnavizeSeNAvasthAvizeSo bhavati, tmaahpittaatisaariityaadi| pittAtisArI yaH punaretAM pittAtisArapratikriyAM muktvA pittalAnyannapAnAni niSevate tasya pittAtisAriNaH pittaM mahAbalaM sat Azu raktaM pradUSayat sat raktAtisAraM kurute| ajAte pittAtisAre pittalA. hArasevino yo raktAtisAro dRzyate sa tu na raktAtisAraH, pittAtisAre raktapittopagatamatisAryata ityuktm| tataH sa eva pittAtisAra iti / raktAtisArarUpavizeSamAha-tRSNAmityAdi // 38 // __gaGgAdharaH-tasya cikitsaamaah-ttretyaadi| tatra rktaatisaare| pAnArtha pipAsAyAM bhojane ca vyaJjanArtha, vyaJjanaM hi bhojyAnasahitAbhyavAhAryyadravyaM na tu phalapatrAdizAkamAMsakRtamAtraM, gudapAke gudaprakSAlane ca, zItamiti kizcitpakvaM zItIkRtaM madhuzarkare prakSipya chAgapayaH shstm| ata evaah-bhojnmityaadi| raktazAlInAM bhojanamannaM tena samadhuzarka reNa cakrapANiH-pittAtisArItyAdinA pittAtisArasyaiva hetuvizeSakRtAvasthAbhedarUpaM raktAtisAraM darzayati / ayaJca raktAtisAro yadyapi pittAtisArottarakAlabhAvitayoktaH, tathApi pittAtiprakopega raktadRSTyA ca prathamamapi bhavatyeva duSTatvAditi jnyeym| tenAvotpattikriyAbhidhAnam atantram / yathA pANDurogI tu yo'tyarthamityAdinA kAmalA uktA, ukta kramaM vinApi kAmalA bhavati ; evamapi cAsya raktAtIsArasya pittajanyatvAt paittike evAvarodhaH tena paTasaMkhyA na vyaahRnyte| atIsArasya tu AmaraktazakRtpittavAtakaphAn atIsArakArakAnabhidhAya ekadvitrisaMsargAt viMzabhedA bhavanti / te kevalaiH saha patriMzadapi atraiva SaTake'ntarbhAvanIyaM tata sUkSmabhedagaNanayA sa bhedaH kRta ityAvirodhaH // 38 // For Private and Personal Use Only
Page #863
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| ( atIkSAradhikirikhatam zazAnAM dhanvajAnAJca zItAnAM mRgapakSiNAm / rasairanamlaiH saghRtabhojayet tu sshrkraiH|| rudhiraM mArgamAja vA ghRtabhRSTaM prshsyte| kAzmaryaphalayUSo vA kizcidamlaH sshrkrH|| nolotpalaM mocarasaM samaGgAM padmakezaram / ajAkSIrayutaM dadyAjoNe ca payasaudanam // durbalaM pAyayitvA vA tasyaivopari bhojayet / prAgbhaktaM navanItaM kA dadyAt samadhuzarkaram // prAzya kSIrotthitaM sarpiH kapiJjalarasAzanaH / tryahAdArogyamApnoti payasA nIrabhuk tathA // chAgapayasA shstbaagojyet| tathA pArAvatAdInAM mAMsaramai tabhRSTaH sshkrbhojyet| shshaanaamityaadi| zazAnAM dhanvajAnAM zItavIryANAM mRgapakSiNAM mAMsarasairanamlaH saghRtaH sazarkaraistaM raktAtisAriNaM bhojayet / rudhirmityaadi| mArga mRgasya raktapAjaprajasya vA raktaM ghRtabhRSTaM raktAtisAriNe shstm| kAzparyaphalakAthena siddho yUSa AmalakAdinA kizcidamlaH sazarkaraH prshsyte| niilotplbhityaadi| nIlotpalAdInAM cUrNamajAsIrayutaM dadyAjoge tasmin payasA sahodanaM bhotuM ddyaat| dubba lmityaadi| durbalaM raktAtisAriNaM tannIlotpalA dikamajAkSIrayutaM pAyayitA tasyaivopari payasaudanaM bhojayena tu jINe tdossdhe| praagbhktmityaadi| durbalAya raktAtisAriNe prAgbhaktaM samadhuzarkaraM navanItaM vA dadyAt / pAzyetyAdi / kSIro'lthitaM sarpiH prAzya kapiJjalarasAzano raktAtisArI traahaadaarogymaapnoti| tathA payasA payo'namAtrattiH san kSIrotthitaM sarpiH prAzya prAhAdArogya maapnoti| tathA kSIrabhuk kSIramAtreNAnabhUka san kSIrotthitaM sarpiH prAzya pakrapANiH-tatra chAgamityAdau vyaJjanArthamiti bhojyopakaraNArtham / payasA seneti zAsana pysaa| mRgasyedaM mArgam, ajasyedamAjaM rudhiramiti yojnaa| prAzyetyAdau sarpiH zAti For Private and Personal Use Only
Page #864
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 19za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 3063 potvA zatAvarIkalkaM payasA kSIrabhuga jayet / raktAtisAraM pItvA vA tayA siddhaM ghRtaM naraH // 39 // ghRtaM yavAgUmaNDena kuTajasya phalaiH shRtm| peyaM tasyAnu pAtavyA peyA raktopazAntaye // 40 // vatsakasya ca vIjAni dAyAzca tvaca uttmaaH| pippalI zRGgaveraJca lAkSA kaTukarohiNI // Sar3a bhirate taM siddhaM peyAmaNDAvacAritam / atIsAraM jayecchIghra tridoSamapi dAruNam // 41 // kRSNA mRnmadhukaM zaGkha rudhiraM taNDulodakam / pItamekatra saMyuktaM raktasaMgrahaNaM param // pItaH priyaGgakAkalka skssaudrstnnddlaambunaa| raktastrAvaM jayecchIghra dhnvmaaNsrsaashinH|| baahaadaarogymaamoti| piitvetyaadi| payasA zatAvarIkalkaM pIlA kSIrabhuka raktAtisAraM jyet| tayA zatAvaryA kalkabhUtayA siddhaM catuguNajale pakvaM ghRtaM vA pIlA kSIrabhuG naro raktAtisAraM jayet // 39 // gnggaadhrH-ghRtmityaadi| kuTajasya phalaiH kalkaizcaturguNajale zRtaM ghRtaM yavAgUmaNDAnyatareNa peyaM tasyAnu pAtavyA peyaa||40|| gnggaadhrH-vtsksyetyaadi| vatsakavIjAdibhiretaH SabhiH kalkaH caturguNajale siddhaM ghRtaM peyAmaNDAnyatareNAvacAritaM pItaM tridoSamapyatisAram apinA raktAtisArazca jayet // 41 // gaGgAdharaH-kRSNA mRdityaadi| kRSNavarNA mRt| zaGkha bhasmIkRtam / paJca smbndhH| kapijalo gaurtittiriH| kSIraM bhunaktIti kssiirbhuk| kapijalAsasthAne mAkSika jnyeym| pIcA zatAvaryAH kalkaM tayA sidraM ghRtam vA kSIrabhuga raktAtisAraM jayet / yavAgUmaNDena peyam iti sambandhaH // 39 // 40 // cakrapANi:-SaD bhiritipadaM yathAlAbhaniSedhArtham // 4 // For Private and Personal Use Only
Page #865
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3064 crk-sNhitaa| [atIsAracikitsitam kalkastilAnAM kRSNAnAM zarkarApaJcabhAgikaH / Ajena payasA pItaH sadyo raktaM niyacchati // 42 // palaM vatsakavIjasya zrapayitvA rasaM pibt| yo rasAzI jayecchIghra sa paittaM jaTharAmayam // 43 // pItvA sazarkarAlaudra candanaM tnnddulaambunaa| dAhatRSNApramehebhyo raktasrAvAca mucyate // 44 // gudo bahubhirutthAnairyasya pittena pcyte| secayet taM suzItena paTolamadhukAmbunA // paJcavalkamadhUkAnAM rsairikssursaighRtaiH|| chAgairgavyaiH payobhirvA shrkraakssaudrsNyutaiH|| TravyANyekIkRtya piitm| pIta ityaadi| priymukhkklkH| kalka ityaadi| nistuSANAM kRSNatilAnAM kalka ekabhAgaH, paJca bhAgAH zarkarAyAH; ekIkRtya Ajena payasA piitH| zarkarApazcabhAgika ityatra zarkarAbhAgasaMyuta iti ca kacit pAThastataH samaH zarkarAbhAga iti // 42 // gnggaadhrH-plmityaadi| vatsakavIjasya palamaSTaguNe jale pattyA caturthIzazeSa rasaM pibet / pIlA yo mAMsarasAzI syAt sa zIghra pattaM jaTharomayaM jayet // 43 // gnggaadhrH-piitvetyaadi| candanaM raktacandanameva // 44 // gaGgAdharaH-guda ityAdi / bahubhirutthAnairvAraMvAraM vivisargaH pittena yasya gudaH pacyate, paTolapatramadhukayoH kAthena suzItena tasya taM gudaM jalazaucAdiSu secayet / paJcavalkalamadhukavalkalAnAM rasairvA secayet / ikSurasairvA chAgavA cakrapANiH-kRSNamRdirayAdau rudhiraM zoNitam, kecit kungkummaahuH| zarkarApaJcabhAgika ityatra zarkarApaJcamabhAgena kRssnntildaanm| uktaM hi jatUkaNe-kRSNatilAn zarkarApAdikAn chAgIpayaseti // 42 // cakrapANiH-pala mityAdau rasamiti kvaathm| rasAzIti maaNsrsbhunyjaanH| ikSurasaipa tai For Private and Personal Use Only
Page #866
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 19za adhyAyaH 3065 cikitsitsthaanm| prakSAlanAnAM kalkairvA sasarpiSkaH pralepayet / eSAM vA sukRtaizcUNaistaM gudaM pratisArayet // tathA raktaM na sravati gudaM taH pratisAritam / pakvatA prazamaM yAti vedanA copazAmyati // yathoktaH secanaH zItaiH shonnite'tisrvtypi| gudavaGkSaNakaTUAru secayed ghRtabhAvitam // candanAya na tailena zatadhautena srpissaa| kArpAsasaMgRhItena bhAvayed gudavaGkSaNam // 45 // alpAlpaM bahuzo rakta sshuulmupveshyte| yadA vAyurvibaddhazca kRcchca rati vA na vA // gavyairvA ghRtaistazca payobhirvA zarkarAkSaudrasaMyutaH secayet / prkssaalnaanaamityaadi| uktAnAM paTolamadhukAdInAmikSaparyantAnAM prakSAlanadravyANAM kalkaiH dRSadi piSTaiH sasarpiSkagudaM pralepayeda vaa| kalkavacanAcchAgagavyaghRtapayaHzarkarAmadhamAM kalkakhAsambhavAnneha prlepvidhiH| eSAM prakSAlanadravyANAM sukRtaH cUrNastaM pakvaM gudaM pratisArayet / taiH pratisAritaM gudaM tathAraktamatisAraraktaM na srvti| ythoktrityaadi| yathoktaiH paTolamadhukAmbuprabhRtibhiH zItaiH secanairapi zoNite'tisravati sati ghRtabhAvitaM punaHpunaghRtamrakSitaM gudavaGkSaNakaTAru taiH secanaH paTolamadhukAmbuprabhRtibhiH secyet| gudAdibhAvanArtha snehAntaramAha-candanAdAnetyAdi / jvarAdhikAroktacandanAdevana tailena kAryAsasaMgRhItena picunA gRhItena tailena gudAdikaM bhAvayet, zatadhautena sarpiSA vA kAsasaMgRhItena gudAdikaM bhAvayet // 45 // gnggaadhrH-alpaalpmityaadi| alpAlpamatha ca vahuzo'nekavAraM sazulaM raktaM yadopavezyate vAyuzca vivaddhaH san kRccha carati, na vA carati, tadA tasya rityantena secyeditynuvrtte| prakSAlanAnAmiti prakSAlanArtha yuktAnAM paTolamadhukAdInAm, pratisArayedavacUrNayet // 43-45 // For Private and Personal Use Only
Page #867
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3066 crk-sNhitaa| (atIsAracikitsitam picchAvastiM tadA tasya ythoktmupklpyet| prapauNDarIkasiddhena sarpiSA cAnuvAsayet // 46 // prAyazo durblgudaashcirkaalaatisaarinnH| tasmAdabhIkSNazasteSAM gude snehaM prayojayet // ativRtto hi pavanaH sve sthAne labhate'dhikam / balaM tasya sapittasya jayArthe vastiruttamaH // 47 // raktaM viTsahitaM pUrva pazcAda vA yo'tisaaryte| zatAvarIghRtaM tasya lehArthamupakalpayet // zarkarAddhoMzikaM lIda navanItaM navoddhRtam / kSaudrapAdaM jayecchIghra taM vikAraM hitAzinaH // yathoktaM picchAvastiM pariveSTanAtyAdinA pUrvamuktamupakalpayet / prapauNDarIkabakkalkasiddhena sarpiSA vA taM naramanuvAsayet // 46 // gaGgAdharaH-prAyaza ityaadi| cirakAlAtisAriNo narAH prAyazo dubbala. gudA bhavanti, tasmAt teSAM cirakAlAtisAriNAM gudavalArthamabhIkSNazo gude sneha prayojayet / kasmAt ? ativRtta ityaadi| hi yasmAdatisArasya cireNAtivRttI pavanaH sve sthAne'dhikaM balaM labhate / tasya sapittasya jayArthamanuvAsanavastiruttamastasmAt prapauNDarIka siddhena sarpiSA'nuvAsayediti // 47 // gnggaadhrH-rktmityaadi| yo naraH pUrva vA pazcAd vA viTasahitaM raktamatisAyaMte, tasya zatAvarIghRtaM lehaarthmupklpyet| athvaashrkretyaadi| navoddhataM navanItaM zarkarAddhAMzikamaddhAMzazarkaraM kSaudrapAdaM pAdAMzamadhuyutaM lIDhaM hitAzinastaM viTsahitaraktAtisAraM zIghra jayet / - cakrapANiH-picchAvastiM tadA tasyeti bhatraivopari bastigranthoktam / gudai snehaM prayojayediti snehabhAvitapicupraNayanena guhe. snehpryogmicchnti| anye tu prakRtatvAdanuvAsanenaivAna prayogamAhuH // 46 // cakrapANiH-sve sthAne iti pkkaashye| bastiriti sAmAnyavacanAt anuvAsanaM nirUhazca jnyyH||47|| For Private and Personal Use Only
Page #868
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 19za adhyAyaH cikitsitsthaanm| 3067 nyagrodhoDumbarAzvattha-zuGgAnApothya vaasyet| ahorAtraM jale tapte ghRtaM tenAmbhasA pacet // tadarddhazarkarAyuktaM lehayet kSaudrapAdikam / adho vA yadi vApyUddha yasya raktaM pravartate // 48 // yastvevaM durbalo mohAt pittalAnyeva sevte| dAruNaM sa balIpAkaM prApya zoghra vipadyate // 46 // zleSmAtisAre prathamaM hitaM lAnapAcanam / yojyazcAmAtisArano yathokto dIpano gaNaH // 50 // lehaantrmaah-nygrodhtyaadi| nyagrodhAdInAM zuGgAnApothya kuTTayilA caturguNe jale tapte'horAtraM vaasyet| tena kaSAyeNAmbhasA caturguNena ghRtaM pacet / pakvaM tada ghRtaM tadghRtArddhazakarAyuktaM ghRtapAdikakSaudrayuktaM tamatisAriNaM lehayeta yasyAtisAriNo vivisargAdadho vA yadi vApyUddha raktaM pravattete iti // 48 // gaGgAdharaH-raktAtisArAsAdhyatAmAha-yastvevamityAdi / yo raktAtisArI evamanena prakAreNa durbalaH san mohAdajJAnAda vA punaH pittalAni sevate, sa dAruNaM balIpAkaM gudabalIpAkaM prApya zIghra vipadyate mriyate // 49 // __ gaGgAdharaH-iti pittAtisAracikitsitamuktvA zleSmAtisAracikitsitamAha-zleSmAtisAra ityaadi| laGghanapAcanaM hitaM, prathamaM laGghanaM kArayilA pAcanamauSadhaM ddyaat| AmAtisArano yathokto dIpano gaNaH pippalI nAgaraM dhAnyamityAdinAmAtisArano yathA pUrvamukta evaM paJcAzanmahAkaSAyeSu dIpano gaNa uktaH sa pryojyH||50|| cakrapANiH-zatAvarIghRtamiti zatAvarImUlatulAzvatana ityAdinA yonivyApaghRtam shtaavriighRtm| vikAramiti raktaM viTasahitamityAdinoktam // 18 // cakrapANiH-balIpAkamiti gudavalIpAkam // 49 // cakrapANiH-dIpano gaNa iti zAlIpotyAdinoktaH // 50 // For Private and Personal Use Only
Page #869
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3018 crk-sNhitaa| atIsAracikitsitam lakhitasyAnupUThAzca kRtAyAM na nivarttate / kaphajo yo hyatosAraH kaphanaistamupAcaret // 51 // vilvakarkaTikAmustamabhayA vizvabheSajam / vacAvir3aGgabhUtIka-dhAnyakaM suradAru ca // kuSThaM sAtiviSA pAThA cavyaM kttkrohinnii| pippalI pippalImUlaM citrako hstipipplii|| yogAH zlokAIvihitAzcaturastAn prayojayet / zRtAn zleSmAtisAreSu kAyAgnibalavarddhanAn // 52 // ajAjImasitAM pAThAM nAgaraM maricAni ca / dhAtakIdviguNaM dadyAnmAtuluGgarasAplutam // rasAJjanaM sAtiviSaM kuTajasya phalAni c| dhAtakIdviguNaM dadyAt pAtu sakSaudranAgaram // 53 // gnggaadhrH-lcitsyetyaadi| zleSmAtisAriNaH prathamaM lavitasya pAcanAmAtisAranadIpanAnAmAnupUyoM kRtAyAM kaphajo yo'tisAro na nivarttate, taM kaphajAtisAraM kaphaghnairvakSyamANairupAcaret // 51 // gaGgAdharaH-kaphanAn yogaanaah-bilvetyaadi| vilvaM vAlavilvaM, karkaTikA krkttshRnggii| zlokArddha vihitA ya ime yogAstAMzcaturo yogAn zRtAn kAthavidhinA prayojayet // 52 // gaGgAdharaH-ajAjImityAdi / asitAmajAjI kRSNajIrakam / etadAdiparicAntAni pratyekaM samAni / tatsarca samam / dhAtakI dviguNaM dvibhAgAM dhAtakI dattvA tat saca mAtuluGgarasAplutaM dadyAt / prakaraNAt kphaatisaarinne| rsaanyjnmityaadi| kuTajasya phlmindryvH| rasAJjanAdInAM pratyekaM samabhAgaH / tadekabhAgApekSayA dhAtakI dviguNA yatra tat sakSaudranAgaraM pAtuM dadyAditi / pAnayogyaM madhu caturguNaM cUrNApekSayA deyam // 53 // cakrapANiH-kaphana stamupAcaredityuktam, tena vilvakakaTiketyAdinA yogamAha // 55 // 5 // cakrapANi:- ajAjImityAdau asitAmiti pippalIm / dhAtakIdviguNamiti ekadvyApekSayA For Private and Personal Use Only
Page #870
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 19za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 3066 dhAtakI nAgaraM vilvaM lodhra padmasya kezaram / jambutvaGa nAgaraM dhAnyaM pAThA mocarasaM blaa| samagA dhAtakI vilva-madhyaM jmbbaamryostvcaa| kapitthAni viGgAni nAgaraM maricAni ca // cAGgerItakakolAmlAMzcaturastAn kphottre| zlokArddhavihitAn dadyAt sasnehalavaNAn khar3An // 54 // kapitthamadhyaM lIr3hava savyoSakSaudrazarkaram / kaTphalaM madhuyuktaM vA mucyate jaTharAmayAt // kaNAM madhuyutAM lIr3hA taka pItvA sacitrakam / jagdhA vA bAlavilvAni mucyate jaTharAmayAt // bAlavilvaM gur3a tailaM pippalI vizvabheSajam / lihyAda vAte pratihate sazUlaH sprvaahikH|| gnggaadhrH-dhaatkiityaadi| zlokArddha vihitAMzcaturo yogAn sucUrNitAzvAGgerItakrakolaramlAn kRkhA talasnehalavaNAbhyAmanurUpAbhyAM khar3An dadyAt // 54 // gnggaadhrH-kpitthetyaadi| vyoSacUrNakSaudrazarkarAbhiyathAha mizritaM kapisthasya madhyaM zasyaM liiddhaa| madhuyuktaM kaTaphalacUrNa vA lIdA kphjjtthraamyaanmucyte| knnaamityaadi| madhuyutAM kaNAM pippalI cUrNitAM liiddh'aa| athavA sacitrakaM citrakamUlacUrNasahitaM catuguNaM takaM pIkhA athavA bAlavilvAnAM zasyAni jagdhvA jtthraamyaanmucyte| baalvilvmityaadi| sazUlamavAhikaH kaphAtisArI pratihate pratilome vAte vAlavilvapippalIvizvabheSajaM cUrNIkRtya dviguNayA dhAtakyA yuktam / jatUkaNe hyayaM yogH| pAThA jAtIphalaM vyoSaM dhAtakIdviguNamityuktam / // 53 // 54 // cakrapANi:-kaNAM madhuyutAmityasa kaNA pipplii| anye kaNAniti paThanti kaNAnityanena For Private and Personal Use Only
Page #871
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| atIsAracikitsitam bhojyaM mUlakayuSeNa vaatghnshcopsevnaiH| vAtAtisAravihitaiyUM mAMsarasaiH khddH|| pUrvoktamamlasarpirvA SaTpalaM vA yathAbalam / purANaM vA ghRtaM dadyAda yavAgUmaNDamizritam // 55 // vAtazleSmavibandhe vA kaphe vaatisrvtypi| zUle pravAhikAyAzca picchAvastiM prayojayet // pippalIvilvakuSThAnAM zatAhAvacayorapi / kalkaiH salavarNayuktaM pUrvoktaM sannidhApayet // 56 // pratyAgate sukhe snAtaM kRtAhAraM dinaatyye| vilvatailena matimAn sukhoSNenAnuvAsayet // gur3atailAbhyaM lihyaat| bhojymityaadi| mUlakasya zuSkasya yUpeNa sazUlapravAhikakaphAtisAriNAnnaM bhojym| vaatghnshcopsevnairaahaardrvyopsevnddhyaadibhiH| vAtAtisAravihitairyavAnAM mudgmaassaannaamityaaduprkyuupailauNpaakrsmityaaduprktmesrsaiH| kalkaH syAd bAlavilvAnAmityAdupraktaiH khar3A bhojym| puurvoktmityaadi| pUrvoktaM cAGgerIghRtAdikamamlasarpiH SaTpalaM sarpizca purANaM ghRtaM vA yadhAbalaM yavAgUmaNDAnyataramizritaM sazulapravAhikAya kaphAtisAriNe dadyAt // 55 // ___ gnggaadhrH-vaatshlessmetyaadi| picchAvastiM puurvmuktm| tatprayogamiha vidheymaah-pippliityaadi| pippalyAdInAM kalkaiH zlakSNapiSTaH salavaNeyuktaM pUrvoktaM picchAvastiM sannidhApayet prayojayet // 56 // gaGgAdharaH-tasmin dattapicchAvastau pratyAgate gudAnirgate mukhe jAte snAtaM, dinAtyaye kRtAhAraM, sukhoSNena vilvatailena matimAnanuvAsayet / ca yaSTitaNDulAt grAhayanti / vAte pratihata iti baddhe vaate| upasevanairiti vyaJjanaH / pUrvoktamamlasapiriti cAGgerIkoladadhyamletyAdinoktam // 55 // cakrapANi:-picchAvastiM prayojayediti yaduktaM tatApi picchAvastevizeSaNamAha pippalyAdi. kalkairyukta sanidhApayediti // 56 // For Private and Personal Use Only
Page #872
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 19 adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / vacAntairathavA kalkaistailaM paktatvAnuvAsayet / bahuzaH kaphavAtArttastathA sa labhate sukham // 57 // svasthAne mAruto'vazyaM varddhate kaphasaMkSayAt / vivRddhaH sahasA hanyAt tasmAt taM tvarayA jayet // vAtasyAnu jayet pittaM pittasyAnu jayet kapham / trayANAM vA jayet pUrva yA bhavedu balavattaraH // 58 // 3101 athavA vacAntaiH vilvakarkaTikAmustamabhayAvizvabheSajam vacetyantaiH kalkaH tailaM caturguNajale paktavAnuvAsayediti / asyAzIH bahuza ityAdi / / 57 / / gaGgAdharaH- kaphAtisAracikitsitamuktavA sannipAtacikitsAmAhasvasthAna ityAdi / tridoSajAtisAre pUvva kaphasaMkSayAnmArutaH svasthAne pakAzaye'vazyaM varddhate, vivRddhazca mArutaH sahasA tamAturaM hanyAt tasmAt taM vivRddhaM mArutaM kharayA jayet / vAtasya jayAdanu pittaM jayet / pittasya jayAdanu karpha jayet / yadi kaphakSayo na bhavati mArutazca na varddhate tadA yat kuryyAt tadAhatrayANAmityAdi / trayANAM doSANAM madhye'tisAraroge yo balavattaro doSo bhavet taM doSaM pUvaM jayediti / bhayazokajayorvAta cikitsitaM kuryyAt vAtalakSaNavAda vAtaprakopAcca / iti tanna proktamiti // 58 // 1 For Private and Personal Use Only cakrapANiH - vilvataileneti siddhau dazamUlaM balArAsnetyAdinA vakSyamANaM vizvatailam / vayAntairiti pippalIvilvakuSThAnAM zatAhvAvacayorityatroktarvacAntaiH // 57 // cakrapANiH samprati sarvvAtisAreSu pakvAzayavyApakatvena vAyuvRddhirbhavati sA cAzukAritayA tvarayA, jetavyeti darzayannAha sve sthAne ityAdinA / kaphasaMkSayAdityanena kaphasaMkSaye rukSavArIratayA vAyuH kupyati zleSmazoNite vRddhe zarIravAyuH vivRtaprasavo bhavati iti / pUrva jvarAdhyAye sacipAtacikitsAyAM kaphasthAnAnupUrvyA vA ityanena kaphapittavAtAdInAM krameNa cikitsA bhatIsAre'pi tridoSaje kadAcit syAdityAzaGkaya bhava viziSTaM kramamAha-vAtasyAnvityAdi / bhayana kramo nirAmasannipAtAtisAre eva jJeyaH / sAme tu prathamamAmasyaiva cikitsitaM karttavyam / samatridoSAtisAracikitsAkramamabhidhAya viSamatidoSAtisAracikitsAkramamAha zrayANAmiti // 58 // 389
Page #873
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3102 crk-sNhitaa| atIsAracikitsitam tatra shlokH| prAgutpattirnidAnAni lakSaNaM sAdhyatA na ca / kriyA cAvasthikI siddhA nidiSTA yatisAriNAm // 56 // amivezakRte tantre carakapratisaMskRte'prApte dRr3habalapratisaMskRta cikitsitasthAne'tisAracikitsitaM nAma ekonviNsho'dhyaayH||16|| gaGgAdharaH-adhyAyArtha saMgrahItumAi-tatra zloka iti| prAgutpattirityAdi // 59 // ityagnivezakRte tantre crkprtisNskRte| aprApte tu dRr3habala pratisaMskRta eva c| cikitsite'tisArasya tvekonaviMza eva tu / adhyAye gaGgAdharaNa jalpakalpatarau kRte| SaSThaskandhe tacikitsA-sthAnajalpe'tisAriNaH / cikitsitajalpo nAma zAsvaikonaviMzikI // 19 // cakrapANiH-prAgutpattItyAdinA adhyAyArthasaMgrahaH // 59 // iti mahAmahopAdhyAya-carakacaturAnana-zrImacakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM gharakatAtparyaTIkAyAM cikitsitasthAnavyAkhyAyAM atisArIcakitsitaM nAma UnaviMzo'dhyAyaH // 19 // For Private and Personal Use Only
Page #874
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir viNsho'dhyaayH| athAtazcardicikitsitaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhgvaanaatreyH||1|| yazakhinaM brahmatapodhRtibhyAM (r) jvalantamagnyarkasamaprabhAvam / punarvasu bhUtahite niviSTaM papraccha shissyo'trijmgniveshH|| yAzchaIyaH paJca purA tvayoktA rogAdhikAre bhiSajAM vrisstth| tAsAM cikitsAM sanidAnaliGgAM yathAvadAcakSva hatAya naNAm // 2 // tadagnivezasya vaco nizamya prIto bhiSazreSTha idaM jgaad| yAzchardayaH paJca purA mayoktA stA vistareNa bruvato nibodha // 3 // gaGgAdharaH-uddiSTAnukrameNAtisAracikitsitAnantaraM chardicikitsitam Aha-athAta ityaadi| sarca pUrvavad vyAkhyeyam // 1 // gaGgAdharaH-yazakhinamityAdi / brahmaNastapazca dhRtizca tAbhyAm / praznamAhaya ityaadi| purA bayA yAH paJca chaIyaH proktA aSTodarIye paJca chaIya ityuddizya, paJca chaIya iti dviSTAnnasaMyogavAtapittakaphasanipAtodrekA iti, tAsAM pazcAnAM chInAm // 2 // 3 // cakrapANiH-zarIre mArgadvayaM pradhAna adhogudamUI mukham, tadadhomArgAvipravRttidoSamatIsAramabhidhAya UrddhAtipravRttidoSarUpA chaIirucyate iti chiiydhyaaysmbndhH||1|| cakrapANiH-brahmaNaH tattvajJAnasya tapasazca yatI, tAbhyAM jvlntm| rogAdhikAre ityaSTodarIye // 2 // 3 // * brahmatapoiratibhyAmiti cakrasammataH pAThaH / - For Private and Personal Use Only
Page #875
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3104 crk-sNhitaa| [charicikitsitam doSaiH pRthak triprabhavA catasro dviSTArthayogAdapi paJcamI syaat| tAsAM hRdutklezakaphapraseko dvaSo'zane caiva hi pUrvarUpam // 4 // vyaayaamtiikssnnaussdhshokrogbhyopvaasaaytikrssitsy| vAyumahAsrotasi saMpravRddhaH utklezya doSAMstata UI masyan / AmAzayotklezakRtAzca marma prapIr3ayaMzcadimudIrayet tu||5|| gAdhara-purA yAH paJca chaIya- uttAstA eva punaH smaarynnaahdoril| pRAhosikhazca triprabhavA. caiketi tAzcatasrazchaddayaH paJcamI cchviyogaaditi| tAla paJcAnAM chInAM pUrvarUpaM hRdutklezazca kAmonya adAza dveSazcaida // 4 // gAdharaH-mAsajapinidAnapUrvikAM sammAptiM vaktuM nidaanmaahvyaayaamelyaadi| vyAyAmAdhatikarSitasya mahAsrotasi galodarasrotasi saMpravRddho cAhapatiH-pRthak vAtAdiSu triSu ca militeSu prabhavaH utpattiAsAM tAH pRthktiprbhbaa| yiogAdapolTAmA viSTapAbdena pratIpAzucipUtyAdayo'pi dveSyatayA gRhynte| dviSTa er viTArminidAne dviSTazabdena gobalIvaInyAyAt pratipuruSaniyatadviSTatvaepa ke mArAThana pratipAditA chbirudhyte| yadyapi hetvabhidhAnapUrvakaM pUrvarUpAbhidhAnaM samAditvAdeva pULa rUpalya, tathApyalpavaktavyatvAt tAsAmityAdinA pUvarUpamAha / jijAma yaadRssttyte| ekamanyatrApi sAkSAtsUcitapUrvAbhidhAnena jJeyam // 4 // . Nars:-TazApAnetyAdinA ghaatjhetumaah| mahAsrotasIti kosstthe| doSAniti bahudarAnaM rahanoM utklezanIyAnAM vidyamAnatvAt raktAderapi chaadidossshbdenaabhidhaanaat| abhiyo keNa dIrito vaayurev| kiMvA AmAzayodvegakRtAn iti dvitIyAbahuvacanaM deSAnityasva vishessnnm| marmeti hRdayam // 5 // For Private and Personal Use Only
Page #876
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 20za madhyAyaH cikitsitsthaanm| 3105 hRtpaarshvpiiddaamukhshossmuurddhnaabhyrtikaasvrbhedtodaiH| udgArazabdaprabalaM saphenaM vicchinnakRSNaM tanukaM kaSAyam / kRcchreNa cAlpaM mahatA ca vegenAtto'nilAcchaIyatIha duHkham // 6 // ajIrNakaTumlavidAhyazoterAmAzaye pittmudornnvegm| rasAyanIbhirvisRtaM prapIDya mammoI mAgamya vamiM kroti||7|| muuchopipaasaamukhshossmuurddhtaalvkssisntaaptmobhrmaattH| pItaM bhRzoSNaM haritaM tiktaM dhUmrazca pittena vamet sadAham // 8 // vAyurdoSAnuklizya Urddhamasyan nikSipan marma hRdayAdi prapIr3ayannAmAzayotklezakRtAM chardim udIrayet // 5 // gadAdharaH-vAtajacchadi lkssnnmaah-hRtpaavetyaadi| hRtpAvayoH pIr3A, muurddhnaabhyorttiH| vamanakAle pravala udArazabdo yatra tathAvidhaM chaha yatIti kriyaavishessennm| yadvastu chadde yati tad vicchinnakRSNavarNa tanukamadhanamalpazca mahatA vegenAttaH san kRcchaNa chaIyati bAtAt // 6 // ___ gnggaadhrH-pittjcchnidaanpuurvksmmaaptimaah-ajiinnetyaadi| ashiitmussnnm| rasAyanIbhiH rasavAhinIbhidhamanIbhirvisRtaM visAri sat marma prapIDya vakSaH prapIDya UrddhamAgamya varmi karoti janayati / muchetyAdi pittajavamilakSaNam / pItamityAdi vizeSaNaM tasya yadvastu vamati // 7 // 8 // cakrapANi:-kaSAyamiti kaSAyarasaM kaSAyavarNa vA // 6 // cakrapANi:-ajIrNetyAdinA pittajAyAH hetulakSaNe vrte| bhajIrNeti bhanINe bhojanam / rasAyanIbhiriti srotobhiH // 7 // . For Private and Personal Use Only
Page #877
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 3106 www.kobatirth.org caraka saMhitA / snigdhAtigurvvAmavidAhibhAjyaH svapnAdibhizcava kapho'tivRddhaH / uraH ziro marmma rasAyanIzca sarvvAH samAvRtya vamiM karoti // 6 // tandrAsyamAdhuryyakaphaprasekasantoSanidrArucigauravArttaH / snigdhaM ghanaM svAdu kaphaM vizuddhaM salomaharSo'lparujaM vamet tu // 10 // samaznataH sarvvarasAn prasaktamAmapradoSa viparyyayaizca / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cakrapANiH - mUddhati tApena saMbadhyate / dhUmra N dhUmravarNam // 8 // cakrapANiH - snigdhetyAdinA kaphajamAha // 9 // gaGgAdharaH- snigdhetyAdi kaphajacchadairnidAnAni svamAdibhirityantAni / mama hRdayaM rasAyanI rasavAhinIdhamanI saptazatI // 9 // gaGgAdharaH - nidAnapUrvaka sammAptimuktvA kaphajacchaddarliGgAnyAha - tandratyAdi / santoSastRptivadabhyavahArAnicchutA / snigdhamityAdi yadvamati tadvastuvizeSaNam / alparujamiti kriyAvizeSaNam // 10 // gaGgAdharaH - tridoSajacchade nidAnapUrvaka sammAptimAha - samaznata ityAdi / samaznataH samazanaM kurvvataH / samazanamuktaM grahaNIcikitsite - pathyApathyamitra bhuktaM samazanaM matamiti / sarvvarasAnAM prasaktaM nirantaraM samazanaM cha cikitsita For Private and Personal Use Only cakrapANiH -- santoSo'va tRptiH / anye tu santoSo mAnasa eva ava vyAdhiprabhAvAda bhavati / alparuja miti kriyAvizeSaNam // 10 // cakrapANiH - samaznava ityAdinA tridoSajamAha / samaznataH sarvvarasAniti pathyApathyamelakarUpatayA bhajataH / uktaM hi 'pathyApathyamihakata bhuktaM samazanaM matamiti, na tu sarvvarasAn
Page #878
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 20za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 3107 saveM prakopaM yugapat prapannAzvadi tridoSAM janayanti dossaaH|| 11 // zalAvipAkArucidAhatRSNAzvAsapramohaprabalA prsktm| chardi stridoSAllavaNAmlanIlasAndroSNaraktaM vamatAM naNAM syAt // 12 // viTsvedamUtrAmbuvahAni vAyuH : srotAMsi saMrudhya ydorddhmeti| utsannadoSasya samAcitaM taM doSaM samudbhUya narasya koSThAt // viNmUtrayostatsamagandhavarNa tRTazvAsahikArtiyutaM prasaktam // pracchaI yed duSTamihAtiyogAt tayAditazcAzu vinAzameti // 13 // kurvato narasyAmAnapradoSeNa Rviparyayaizca sarvadoSA yugapat prakopaM prapannAH tridoSAM chAI janayanti // 11 // gnggaadhrH-linggaanyaah-shuuletyaadi| zulAdIni prabalAni yatra sA prasaktaM nirantaraM lavaNAdirUpaM vastu vamatAM nRNAM chardi tridoSAt syAt // 12 // gnggaadhrH-etaamsaadhyaamaah-vittsvedetyaadi| utsannadoSasya udgatatridoSasya narasya yasmAt yadA vAyurviyAdivahAni srotAMsi saMrudhya teSAM vir3AdInAmadhaHpravRttipathaM ruddhA Urddha meti tattasmAt tadA tasyotsannatridoSasya tasya narasya samAcitaM taM doSaM sapittaM karpha viNmUtrayoH samagandhavarNa duSTaM koSThAduddhaya bhujhaansyetyrthH| sarvarasabhojanaM hi pathyameva / teneha tasya vidoSakarsa tvaM na syAt / prasaktamiti nirntrm| Amasya vA pradoSaH AmapradoSaH // 11 // 12 // cakrapANiH-viTsvedetyAdinA upadravayuktAM chahim mpdvaadsaadhyaamaah| vimatrayostatsamagandhavarNa chaIyatIti vAyunA vimUtrasrotasAM dUSitatvAjajJeyam // 13 // For Private and Personal Use Only
Page #879
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3108 crk-sNhitaa| [chadi cikitsitam dvissttprtiipaashucipuutymedhybiibhtsgndhaashndrshnaishc| yacchaIyet taptamanA manonadviSTArthasaMyogabhavA matA sA // 14 // kSINasya yA chardiratiprasaktA sopadravA shonnitpuuyyuktaa| Urddha gamayitrA prasaktamavicchedena tathA tahAdiyuktamativegAt pracchaIyet pracchadi kArayet tayA chaIpra'ditaH pumAnAzu vinaashmeti| tridoSahetumantareNa naivaM chaIirekAdidoSeNa smbhvti| na hi sarvAsu vAtajAdiSu chardiSu vAyurUI bego bhavati taditaradoSasamAcayazca vartate iti // 13 // gaGgAdharaH-AgantucchaddivacanAnantaraM sarvachaddaprasAdhyatAyA vakSyamANasAcca aagntucchiiimaah-dvissttetyaadi| yad yat puruSo dveSTi tattaddavyaM dviSTaM pratIpaM sAtmyaviparItamazuci dravyaM ghRNAkaraM pUti durgandhi dravyaM amedhyaM manaHpratikUlaM vIbhatsaM vikRtm| teSAM gandhenAzanena darzanena ca manodhnena taptamanA udvignamanA yacchadde yet sA chardiSTiArthasaMyogabhavA paJcamI mtaa| etena tadayuktaM yadavyAkhyAyate-"vIbhatsajA daurha dajAmajA ca asAtmyajA ca krimijA ca yA hi| sA pazcamI tAzca vibhAvayeca doSocchayeNaiva yathoktamAdau" iti vacanena sA pazcamIti vIbhatsajAdyapekSayA krimijA paJcamI, tAmAdau yathoktaM doSocchayeNa vibhAvayediti / krimijA hi chaddi rihAgantujAyAM nAbhihitA svamAdibhiH kaphacchadi hetubhi ddhaH kapho yacchaddi karoti tatrAdipadena krimirapi kaphasthAnaja upsNgRhiitH| iti na nyuuntaa| yena tu krimijA pRthaguktA krimipratyanokacikitsAkaraNazApanAthamiti // 14 // gaGgAdharaH-atha srvaasaamsaadhytaamaah-kssiinnsyetyaadi| vyAdhyAdibhiH cakrapANiH-dviSTetyAdinA dvissttjaamaah| dviSTAdayo gandhenAzanena darzanena ca yathAyogyatayA sNbdhyte| azanaM bhakSaNam / dviSTaM pratipuruSAprItijanakam / pratIpaM pcaadi| kecit pratIpaM vaatmaahuH| bhazudhi ucchiSTam, amedhyaM malinam, vIbhatsaM jugupsitm| manojnairisyanena dviSTAdInAM madhye yatkiJcit puruSaM prApya azucyAdi manona na bhavati taM prati * tacchaIi kArakaM na bhavati mano'nupadhAtakasvAditi sUcayati // 14 // . cakrapANiH-bhasAvyalakSaNayukta chahi prityaagaaiimaah-kssiinnsyetyaadi| bhavipravadA - For Private and Personal Use Only
Page #880
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 20za adhyAyaH cikitsitasthAnam / sacandrikA tAM pravadedasAdhyAM sAdhyAM cikitsedanupadravAzca // 15 // AmAzayotklezabhavA hi sAzcho matA laGghanameva tasmAt / prAka kArayenmArutajAM vimucya saMzodhanaM vA kaphapittahAri // 16 // cUrNAni lihyAnmadhunAbhayAnAM hRdyAni vA yAni virecnaani| madyaH payobhizca yutAni yuktyA nayantyadho doSamudorNamUrddham // 17 // kSINasyAtiprasaktA nirantaraprabalatvena lagnA yA kAsAprapadravayuktA ca yA yAM ca zoNitapUyayuktA tAM sacandrikA medaHprabhRtidhAturmayUrapucchacandrakavat pratibhAti sA candrikA tadayuktAmasAdhyAM pravadet / anupadravAM kAsAdurapadravahInAM sAdhyAM vAtAdijAnyatamAM cikitset / iti cchadi nidAnam // 15 // gaGgAdharaH-atha saadhyaayaashchddeshcikitsitmaah-aamaashyetyaadi| AmAzayaH kaphasthAnaM tadutklezabhavavAdAdau sAsu chaddiSu lngghnm| athavA vAtajAM chaIi vinA sarvAsu kaphapittahAri saMzodhanaM vamanavirecanaM kArayet mArutajAyAM laGghanameva // 96 // gnggaadhrH-cuurnnaaniityaadi| kaphapittahArINi virecanAni abhayAnAM iti sdaanuvddhaa| sopavetyakha viTsvedetyAdinA zegopadravA jnyeyaaH| sacandrikAmiti dattasnehamaNDalAkArayuktAm // 15 // cakrapANiH-AmAzayetyAdinA sAdhyAnAM cikitsaamaah| yasmAdAmAzayotklezAt sarvAzchaIyo bhavanti, AmAzayotthe ca roge laGghanAdi kaphaharaM bheSajaM yuktam, tasmAt laGkanameva kartavyamiti bhaavH| laGghanaM cAlpadoSaviSayaM zodhanaJca bahudoSaviSayamiti vyvsthaa| saMzodhanazabdena ceha virecanavamane api gRhyte| anye tu atra saMzodhanazabdena pratimArgaharaNatayA atyarthahitaM virecanameva vaNayanti // 16 // cakrapANiH-saMzodhanayogAnAha-cUrNAnItyAdi // 17 // For Private and Personal Use Only
Page #881
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| [chahicikitsitam vallIphalAyarvamanaM pibeda vA yo durbalastaM zamanazcikitset / rasaimanojJa laghubhirvizuSkaibhakSyaH sabhojyavividhaizca pAnaH // 18 // susaMskRtAstittirivahilAvarasA vypohntynilprvRttaam| chadi tathA kolakulatthadhAnya vilvAdi-mUlAmlayavaizca yussH|| 16 / vAtAtmikAyAM hRdayadravAtaH kAmaM pivet saindhavavadaghRtaM vaa| siddhaM tathA nAgaradhAnyakAbhyAM dadhnA ca toyena ca dADimasya // cUrNAni madhunA lihyAt / evaM yAni hRdyAni kaphapittahArINi virecanAni tAni madaH payobhizca yutAni yuktyA sevitAni Urddha mudIrNa doSamadho nynti||17|| * gdaadhrH-vlliityaadi| kaphapittahAri vamanantu vallIphalAdaiAstiktAlAvUprabhRtibhiH pivet / yo durbalastaM chaIirogAta zamanazcikitset / zamanArthamAha / laghubhirmanomAMsarasailaghubhireva vishusskbhkssyairpuupaadibhiH| vividhazca laghubhireva sabhojyaiH sAnapeyAdibhiH pAna cikitset // 18 // gaGgAdharaH-tatra laghumAMsarasakAryamAha-susaMskRtA ityaadi| ghRtAdinA bhRSTA mricjiirkaadiyuktaaH| tathA kolAdibhiyUSo'nilapravRttAM chahi vypohtiiti| dilavAdi paJcamUlaM mUlAmlaM kAJjikAdhaHsthitakiTTa yavAntaH sAdhanevyaiH kulattho yUSaH kaaryH||19|| gnggaadhrH-vaataatmikaayaamityaadi| hRdayadravaH vakSasi dhagadhakRtaspandaH / saMndhavavadaghRtaM saindhavamizritaM caturguNajale siddhaM ghRtaM yatheccha pivet / tathA nAgaradhAnyAbhyAM kalkAbhyAM caturguNena dadhnA siddhaM ghRtaM nA pivet / dADimasya cakrapANi:-phalAdha riti phalAni jImUtekSvAkuprabhRtIni paThitAni, tH| zamanairiti doSanivarhaNaM vinA dosssaamykraiH| uktaM hi puSkalAvate-'ma zodhayati yadoSAn samAn modIrayatyapi / samIkaroti viSamAna tat saMzamanamucyate' iti // 18 // cakrapANiH-masaMskRtA ityAdinA vaizeSiko vAtajA cikitsA ucyate // 19 // For Private and Personal Use Only
Page #882
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 20za adhyAyaH cikitsitasthAnam / vyoSaNa yuktAM lavaNaistribhizca tasyaiva mAtrAmathavA pradadyAt / snigdhAni hRdyAni ca bhojanAni rasaiH sayUrdadhidADimaizca // 20 pittAtmikAyAM tvanulomanAtha drAkSAvidArIkSurasaistivRt syAt / kaphAzayasthaM tvatimAtravRddhaM pittaM haret svAdubhirUDU meva // 21 // zuddhAya kAle madhuzarkarAbhyAM lAjaizca manthaM yadi vApi peyAm / pradApayen mudgarasena vApi zAlyodanaM jAgaglajairasairvA // 22 // . toyena dADimaphalarasena siddhaM ghRtaM nA pivet / athavA tasyaiva dADimarasasiddhasya ghRtasya mAtrAM vyoSayuktAM tribhilavaNaiH sauvarcalasaindhavaviDalavaNaizca yuktAmanurUpeNa militAM ghAtacchaIyAM prddyaat| bhojanAnyannAni snigdhAni hRdyAni maNDapeyAdIni vAtaharahRdyadravyasAdhitAni laghubhimAMsarasaiyU pardadhibhirdADimaizca pradadyAditi vAtajacchadi cikitsitam // 20 // gaGgAdharaH-atha pittcchrdicikitsitmaah-pittaatmikaayaamityaadi| drAkSArasaividArIrasairikSurasairvA yuktA cUrNitA trit pittacchaminulomanAtha syAt / kaphAzayasthamatimAtraddhapittantu svAdubhirUddha haravamanadraya rUI haret vAmayet // 21 // gnggaadhrH-shuddhaayetyaadi| anena vidhAnena zuddhAya pittaccharDiyuktAya kAle bubhukSAyAM jAtAyAM lAjaizcUrNIkRta veNAlohitairmanthaM madhuzarkarAbhyAM yathAyogyaM pradApayet / athavA lAjaiH peyAM madhuzarkarAbhyAM yuktAM pradApayet / agnivalAdhikye mudgarasena zAlyodanaM pradApayedathavA jAGgalamAMsajarasaiH zAlyodanaM pradApayet // 22 // cakrapANi:-saindhavaditi saindhavaprakSepam / toyena ca dADimasya iti dADimarasena / vyoSeNetyAdau vyoSAdInAM ghRtamAtAyAM prakSepArtham // 20 // cakrapANiH-kaphAzayasthamiti kaphasthAnastham / AmAzayoddhabhAgo vakSaH, tatsthaM haret / Urddha meveti vamanenaiva haret // 21 // cakrapANiH-yadi vApi peyAmiti mandAgniM prati peyA jnyeyaa||22|| For Private and Personal Use Only
Page #883
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| [chahi cikitsitam sitopalAmAkSikapippalIbhiH kulmASalAjAyavasakturAkSAn / khajUramAMsAnyatha nArikelaM drAkSAmatho vA vadarANi lihyAt // srotojalAjotpalakolamajacUrNAni lihyAnmadhunAbhayAM vaa| kolAsthimajjAanamakSikAvir3a lAjAsitAmAgadhikAkaNA vA // 23 // gnggaadhrH-sitopletyaadi| kulmASalAjayavAnAM saktUn gRJjanacUrNa mizrayilA pippalyA saha yuktaM sitopalAmadhubhyAM lihyaat| khajUramAMsAni khajU rasya komalamastakAni pippalyA sahitAni peSayitA sitopalAmadhubhyAM lihyaat| atha nArikelaM pippalIsahitaM peSayikhA sitopalAmadhubhyAM lihyaat| evaM drAkSAM pippalIyuktAM peSayitA sitopalAmadhubhyAM lihyAt / athavA vadarANi zuSkANi pippalIyuktAni piSTvA sitopalAmadhubhyAM lihyAdevaM pratyekena saha yojanArthaM tRtIyAntapadaM sitopalAmAkSikapippalIbhi. riti prayuktam / kulmASazcaNakaH pittavikAre yaugikaH / "syAd yAvakastukulmASa" iti vanamASasya paryAyaH natu kulatthaparyAyayAvakaH kulmASazceti / kulatthasya pittavarddhakatvena pittcchyomyauktikkhaat| kulatthaH kaphavAtaghno grAhuASNastuvaraH ktturityukteH| srotojetyaadi| srotojo rasAJjanam, rasAJjanAdInAM cUNoni militAni madhunA lihyAt / abhayAM vA madhunA lihyaat| kolAsthimajjetyAdIni militaanyekyogH| makSikANAM viTa mAgadhikAnAM kaNAstaNDulAn madhunA lihyAditi pUrveNAnvayaH // 23 // cakrapANiH-kulmASalAjAyavasattagRjAniti piSTakRtA bhkssyaaH| pAriyAvAstu mugAn masUrAnusvinnasUditAn kulmaassaanaahuH| gRkSaH samaNDo yvaudnH| khajUramAMsAnIti khjuurphlmjjaa| khajU retyAdau lihyAdityakSa sitopalAmAkSikapippalItyanuvartanIyam / srotojaM sroto'janam / kolamajjA kolaabhyntrm| abhayAM vetyatApi madhunA liyAditi sNbdhyte| kolAsthItyAdAvapi madhunA liyAdityanuvartate // 23 // .. For Private and Personal Use Only
Page #884
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 20za adhyAyaH] cikitsitsthaanm| drAkSArasaM vA prapivet suzItaM mRdabhRSTaloSTraprabhavaM jalaM vaa| jambvAmrayoH pallavajaM kaSAyaM pibet suzotaM madhusaMyutaM vA // nizi sthitaM vAri samudkRSNaM sozoradhAnyaM caNakodakaM vaa| gavedhukAmUlajalaM gur3a cyAH jalaM pibedikSarasaM payo vA // 24 // sevyaM pibet kAJcanagairika vA savAlakaM tnndduldhaavnen| kalkaM tathA candanasevyamAMsI drAkSottamAvAlakagairikANAm // gnggaadhrH-draaksstyaad| drAkSAyA rasaM kAtha muzItaM prapibet / athavA bhRSTamRttikAloSTa jale nirvApya zItaM kRkhA prpibet| jambvAmrayoyornatu pratyekam / nishiityaadi| mudgapippalIbhyAM saha nizi sthitaM vAri pibet / uzIradhAnyakAbhyAM saha caNakaM jale kSipkhA nizi sthitaM yadudakaM tada vA pibet / gavedhukAnAM kSudragodhUmAnAM mUlaM jale nizi sthitaM yajjalaM tajjalaM vA pibedevaM guDU cyA jalaM nizi sthitaM pibet / ikSurasaM vA payo vA pibet // 24 // ___ gnggaadhrH-sevymityaadi| semuzIraM cUrNIkRtya taNDuladhAvanena jalena pibet| kAJcanagairikaM vaNegarikaM vAlakacarNasahitaM vA taNDuladhAvanena pibet| candanAdInAM saptAnAM kalkaM taNDaladhAvanena tathA pibet / cakrapANiH-mRddhRSTaloSTrajalaM veti mRnmayaloSTranirbapaNabhavaM jlmityrthH| samudrakRSNaM pippliimudgshitm| nizi sthitamityAdau sozIradhAnyamiti dvitiiyH| caNakaJceti tRtIyo yogaH, tathA gvedhukaa| yogadvaye'pi zItakaSAyavidhijJeyaH // 24 // cakrapANiH kAJcanagairikamiti gairikaM kaanycnvrnnm| savAlakaM taNDuladhAvaneneti vidhAnaM sevyaM pibedityanena tathA kAJcanagairikancetyanena ca dvitIyayoge saMbadhyate / For Private and Personal Use Only
Page #885
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| [chahi cikitsitam zItAmbunA gairikazAlicUrNa mUrkhA tathA tnndduldhaavnen| dhAtrIrasenottamacandanaM vA syuzcarditRSNAsu samAkSikANi // 25 // kaphAtmikAyAM vamanaM prazastaM spipplosrsspnimbtoyH| piNDItakaiH saindhavasaMprayuktazchadAM kaphAmAzayazodhanArtham // 26 // godhUmazAlIn sayavAn purANAn yUSaiH pttolaamRtcitrkaannaam| vyoSasya nimbasya ca takrasiddha. ryaSaH phalAmlaiH kaTubhistathAdyAt // atra tUttamA priyngguH| gairikaM svrg:gairikm| shiitetyaadi| garikasya zAlezca caNe militaM zItAmbunA pivediti pUrveNa yojnaa| tathA mULa cUrNitAM taNDuladhAvanena pivet| dhAtrIrasena Amalakorasenottamacandanasya zvetacandanasya cUrNa vA pibet| charhi tRSNAsu samAkSikANyetAni gairikazAlimUrvottamacandanAnAM cUrNAni syuH // 25 // . gaGgAdharaH-iti pittacchadi cikitsitamuktvA kphcchrdicikitsitmaahkphaatmikaayaamityaadi| pippalIsarSapanimbAnAM toyaiH sahitaiH piNDItakaimadanaphalakalkaiH saindhavasaMprayuktairyathAyogyasaindhavayuktairvamanaM kaphAtmikAyAM chA prazastaM kaphAmAzayayoH zodhanArthamiti // 26 // gnggaadhrH-godhuumetyaadi| purANAn godhUmAdIn paTolAdInAM yUpa stathA vyoSasya takrasiddheyU nimbasya ca takrasiddheyU pastathA phalAmlaH drAkSottamA gostanI draakssetyrthH| uttamacandanaM dhvlcndnm| samAkSikaM zotaM pazcAduktavidravyANi samAkSikANi // 25 // cakrapANi:-paNDItakariti mdnaiH| kaphAmAzayazodhanArthamiti kaphasyAmAzayasya ca zodhanArtham / yadyapi zAligodhUmau madhuratvayogAt kaphakarau, tathApi purANatayA na kaphakarau For Private and Personal Use Only
Page #886
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 20za adhyAyaH] cikitsitsthaanm| rasAMzca zUlyAni ca jAgalAnAM mAMsAni jorNAn madhusIdhvariSTAn / rAgAMstathA SAr3avapAnakAni drAkSAkapitthaiH phalapUrakaizca // 27 // muddAn masUrAMzcaNakAna kalAyAn bhRSTAn yutAn naagrmaakssikaabhyaam| lihyAt tathaiva triphalAviGga-cUrNa viDaGgalavayo rasaM vaa|| . sajAmbavaM vA vadarasya cUrNa mustAyutAM karkaTakasya zRGgom / durAlabhAM vA madhusaMprayuktAM lihyAt kaphacchardivinigrahArtham // manaHzilAyAH phalapUrakasya rasaH kapitthasya ca pippalonAm / kSaudraNa cUrNa maricaizca yuktaM lihana jayecchardimudIrNavegAm // 28 // zuSkakolAdibhistathA kttubhirdyaat| rsaaNshcetyaadi| jAGgalAnAM mAMsa. rasAMzca zUlyAni teSAM mAMsAni zUlaviddhAni bhaTitrIkRtAni jIrNAn madhvAdIn drAkSAdibhiH kRtAn rAgAna SAr3avAn pAnakAni cAdyAt // 27 // gnggaadhrH-mudgaanityaadi| nAgaramAkSikAbhyAM yutAn bhRSTAn mudrAdIn adyaat| eSAmadanamupakaraNarUpeNa jJa ym| lihyaaditi| triphalAviDaGgacUrNa lihyAnmadhvAdinA yathAyogyam / viDaGgaplavayo rasaM kAthaM vA pivet| plavaH kvrtmustkm| jAmbavacUrNasahitaM zuSkavadaracUrNa lihyaat| madhusaMprayuktAM mustAyutAM karkaTazRGgI lihyaat| madhusaMmayuktAM durAlabhAM vA lihyAt / manaHzilAyA ityaadi| phalapUrakasya rasaiH kapitthasya ca rasarmanaHzilAyA AI karasabhAvanAbhiH zodhitAyAzcUrNa guJjAmAtraM lihaMzchadi kaphajAM jyet| pippalInAM cUrNa maricayuktaM kSaudreNa lihana kaphajAM chadi jayet // 28 // iti kRtvA kaphaccha- vihitau| ukta hi-'zleSmalaM madhuraM prAyo jIrNAcchAliyavAhate' iti / rAgAH kpitthaadidrvykRtaaH| manaHzilAyAzcUrNa kSaudreNa yutaM phalapUrakarasailhin tathA kapitthasya rasaiH pippalInAM cUrNa maricazca yuktaM kSaudreNa yutaM lihanniti yojayet // 23-28 // For Private and Personal Use Only
Page #887
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3116 crk-sNhitaa| [chaddi cikitsatama eSA pRthaktvena ca yA kriyoktAtAM sannipAte'pi samIkSya vuddhyaa| roga doSAgnibalAnyavekSya kuryyAdbhiSak zAstravidapramattaH // 26 // mano'bhighAte tu mano'nukUlA vAcaH samAzvAsanaharSaNAni / lokaprasiddhAH zrutayo vayasyAH zRGgArayuktAzca hitA vihaaraaH|| gandhA vicitrA manaso'nukUlA mRtapuSpayuktAmraphalAdikAnAm / zAkAni bhojyAnyatha pAnakAni susaMskRtAH pAivarAgalehAH // yUSA rasAH kAmbalikAH khar3Azca mAMsAni dhAnA vividhAzca bhkssyaaH| phalAni mUlAni ca gandhavarNarasairupetAni vamiM jayanti // gandhaM rasaM sparzamathApi zabdaM rUpaJca yada yat priympysaatmym| tadeva dadyAt prazame hi tasya tajjo hi rogaH sukha eva jetum // 30 gnggaadhrH-essetyaadi| yaSA bhayA chaH pRthaktvena vAtAdijAyAH kriyA uktA zAstravidaprapatto bhiSak sannipAte'pi chardiroge buddhayA samIkSya tAM kriyAM rogAdInyavekSya kuryAditi // 29 / / gaGgAdharaH-paJcamacchaddi cikitsAmAha-mana ityaadi| mano'bhighAte dviSTAthai saMyogajAtAyAM chA lokaprasiddhAnAM harSajanakAkhyAyikAdInAmitihAsapurANAdAktAnAM zrutayaH zRGgArayuktAH zRGgArarasopayuktA vihArA na tu shRnggaarH| gndhetyaadi| mano'nukUlA vicitrA gandhAstathAmraphalAdInAM puSpayuktA mRt gandhagrahaNe hitA iti / shaakaaniityaadi| manaso'nukUlA itynuvrtte| mano'nukUlAni zAkAni mano'nukUlAni bhojyAni atha evaM sarvANi pAnakAdIni mano'nukUlAni vidyAt / gndhmityaadi| gandhAdikaM yad yat priyamasya narasyAsAtmyazca tadeva tasya prazame ddyaat| kasmAt ? hi yasmAt tajjo yasya yat priyamatha cAsAtmyaM tadasAtmyajo rogastadasAtmyasya priyasya gandhAdedAnena jetu sukha eva bhavati // 30 // (1) cakrapANiH- yaSetyAdinA sAnipAtikI cikitsA ucyte| samIkSyeti pratyakSIkRtya / doSartu rogAgnivala nirIkSyeti doSAdInAM balaM vIkSya yabalavat tatpradhAnacikitsA karttavyA / rogaichahireva // 29 // cakrapANiH--mano'bhighAta iti lokaprasiddhAH zrutaya iti laukikArthAnugatAH bhAkhyAyikA iti| vihArAH kriidd'aaH| lehA vyAnarUpA lehaaH| gandhavarNarasaH upetAni prazastagandhAdi For Private and Personal Use Only
Page #888
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 20za adhyAyaH cikitsitsthaanm| charda patthitAnAJca cikitsitAt khAt cikitsitaM kaayymugdrvaannaam| atipravRttAsu virecanasya kAtiyogavihitaM vidheyam // chardi prasaGgAt pavano hyavazyaM dhAtukSayAda vRddhimupati tasmAt / cirapravRttAsvanilApahAni kAryANyupaSTambhanavRhaNAni // sarpiguDAH kSIravidhighRtAni klyaannkaassnnjiivnaani| vRSyAstathA mAMsarasAH salehA zchadi cirotthAM prazamaM nayanti // 31 // gaGgAdharaH-chaI prtthitaanaamityaadi| cha? patthitAnAmupadravANAM jarAdInAM svAcikitsitAcikisitaM kaarym| etena sarveSAmevopadravANAM svasvacikitsA kAryA bhvti| atipravRttAsu chardiSu virecanasyAtiyogavihitaM karma vidheyaM krttvym| chrdiityaadi| charatiprasaGgAt dhAtukSayAdavazyaM pavano vRddhimupaiti| tasmAcirapattAsu chaddiSu anilApahAni upaSTambhanAni haNAni ca karmANi kAryANi bhavanti, tAnyAhasarpi rityaadi| sarpiguMDAH kSatakSINacikitsitoktAH kSIravidhizca yutaani| gandhamityAdinA gandhAdInAM priyANAmupayogena chAH prazame sati / tajo hi roga iti gandhAdInAM sAtmyajanitarogo jetu sukha eva bhvti| mUlavyAdheH mahAtyayasya jittvaaditybhipraayH| sukhameva jetumiti pAThe sukhaM yathA bhavati tathA jetu (paryantaM )-miti zeSaH // 30 // ckrpaanni:-atiprvRttaasvityaadi| atipravRttAsu chadiSu virecanasyAtiyoge yat karma vihitaM saMzodhanavyApattisiddhau tadiha vidheyamityarthaH / dhamiprasaGgAt chardapanubandhAt pavanasya vRddhirbhavati / tasropastambhanaM chInAM pakmasya vA vRhaNaM cyavanaprAzAlyo lehAH // 31 // 391 For Private and Personal Use Only
Page #889
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3115 crk-sNhitaa| [chaIicikitsitam bhavati caatr| lakSaNamupadravAn sAdhyatAM tadadyogAMzca / chardInAM prazamArthaM cikitsitaM prAha munivaryaH // 32 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte'prApte dRr3habalapratisaMskRte cikitsitasthAne chardi rogacikitsitaM nAma viNsho'dhyaayH|| 20 // pvnaaphH| kalyANAdIni ghRtaani| tathA vRSyA mAMsarasA lehAzca cirotyAM chadi prazamaM nayanti // 31 // gaGgAdharaH-adhyAyArthamAha-bhavati caatretyaadi| saGkhyA ityaadi| munivayye AtreyapunarvasuH // 32 // gaGgAdharaH-adhyAyaM smaapyti| agnivezetyAdi // 33 // agnivezakRte tantre crkaatisNskRte| amApte tu dRr3habala-pratisaMskRta eva ca / chadi cikitsite vize'dhyAye gaGgAdhareNa tu| kRte jalpakalpatarau cikitsitsthaanjlpne| SaSThaskandhe chardi cikitsitanalpo hi viNshikii| zAkhA samAptA vyAkhyAtA ziSyANAM hitakAjhyA // 20 // pANiH-hetumityAdinA sNgrhH| upadravAniti viTasvedetyAdinoktAnupadravAn / munivarya iti munizreSThaH // 32 // iti mahAmahopAdhyAyacarama caturAnanazrImaccakrapANidattaviracitAyAmAyuvvadIpikAyAM gharakatAtparyaTIkAyAM cikitsitasthAnavyAkhyAyAM chadi cikitsitaM nAma viMzo'dhyAyaH // 20 // For Private and Personal Use Only
Page #890
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ekviNsho'dhyaayH| athAto visarpacikitsitaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // kailAse kinnarAkINe bhuprsrvnnaussdhau| pAdapairvividhaiH snigdhe nityaM kusumasampadA // vahadbhirmadhurAn gandhAn sarvataH svsylngkte| viharantaM jitAtmAnamAtreyamRSivanditam // maharSibhiH parivRtaM sarvabhUtahite ratam / agnivezo guru kAle vinayAdidamuktavAn / bhagavan dAruNaM rogamAzIviSaviSopamam / saMsarpantaM zarIreSu dehinAmupalakSaye // gaGgAdharaH--athoddiSTAnukramAcchadi cikitsitAnantaraM vIsarpacikitsitamAha-athAta ityaadi| savvaM pUrvavavyAkhyeyam // 1 // ___ gaGgAdharaH-kailAsa ityaadi| kailAso nAma prctvishessH| tasya vizeSaNAni kinnarAkorNa ityaadiini| bahUni prasravaNAni vA oSadhayo yatra ttr| kusumAnAM sampadA yutaiH pAdapai kssH| madhurAn hRdayaGgamAna gandhAn vhdbhiH| savvaMtazcaturdikSu maharSigaNakRtasvastikarmabhiralaGka te tatra kailAse viharantamityAdikamAtreyavizeSaNam / idaM vakSyamANaM vAkyam / tadAha-bhagavan cakrapANiH-pUrvAdhyAye chabivegavighAtAdaSTavisarpAgAmutpatteH charya nantaraM visarpasya viksitmucyte| chaddezca raktadUSakatvaM vidhizoNitIye 'chadivegamatIdhAtA'dityAdinA 'zaraskAlasvabhAvAcca zoNitaM saMpradRSyatItyantenoktam // 1 // ckrpaanniH-kailaasetyaadi| prazno'tra gunndossopdrshnprH| zobhane hi deze sumanaso guravaH ziSyaiH privRtaaH| kusumasaMpadA pusspphlsmpcyaa| madhurAn gandhAn iSTAn gavAn / viharantaM vrtmaanm| jitAtmAnaM jitendriym| AzIviSAH sH| upalakSaye pshyaami| For Private and Personal Use Only
Page #891
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3120 crk-sNhitaa| [visarpAMcakitsitam sahasaiva narAstena parItAH shiighrkaarinnaa| vinazyantyanupakrAntAstatra me sazayo mahAn // sa nAmnA kena vijJa yaH saMjJitaH kena hetunaa| katidhAtuH katividho jAyate kaizca hetubhiH // * sukhasAdhyaH kRcchrasAdhyo jJa yo yshcaanupkrmH| kathaM kairlakSaNaiH kiJca bhagavaMstatra bheSajam // 2 // tadagnivezasya vacaH zrutvAtreyaH punrvsuH| yathAvadakhilaM savvaM provAca munisattamaH // 3 // vividhaM sarpati yato visarpastena sa smRtH| pariso'thavA nAmnA sarvataH parisarpaNAt // 4 // ityaadi| anupakrAntAzcikitsayAnArabdhAH / saMzayamAha-sa naamnetyaadi| nAma saMzA hetuH katidhAtuH kaihetubhiH katividhazca sukhasAdhyaH kRcchasAdhyathAnupakramazca kathaM kairlakSaNaizca tatra kiM bheSajamityekAdaza prshnaaH||2|| gaGgAdharaH-tatrottaramAha-tadagnItyAdi / munisattama AtreyaH punarvasuH // 3 // gaGgAdharaH-tatra prathamaM nAma vaktuM hetupUrvakaM naamaah-vividhmityaadi| vividhaM sarpati yatastasmAdavisapo nAma sa rogaH, athavA sarvataH parisapeNAt parisapo nAma sa rogaH smRtaH, vizabdo vividhArthaH, parizabdaH srvto'rthH| iti yena hetunA yannAmnA saMzitastaduktam // 4 // anupakrAntA gadAH kecida vinazyanti, yathA vynggtilkaadyH| kecit tu upakrAntA api cireNa nanti yathA mehgulmaadyH| anena tu gRhItAH zIghrameva vinazyantIti tvarAvizeSa cikitsite drshynti| saMzitaH kena hetuneti kasmAddhetoH vakSyamANavisarpAH visarpasaMjJayA AkhyAtA ityrthH| kiyaddhAturiti ktidhaatukaarnnkH| kathaM kairlakSagairiti kathambhUtaH kailakSaNaijJeya ityarthaH // 2 // 3 // cakrapANiH-vividhamityAdinA yathAkramaM prshnaanaamuttrmaah| vividhaM sarpatIti adha U tirthaka tathA sphoTazophAdibhiH prasarati visrpH| parisA zabdArtha vyAkaroti / paritaH srvtH| parizabdaH sarvato'rthe ityrthH| kiMvA parisarpaNaNazabdena sarpaNamAtramucyate / sarvataHzabdena parizabdArtho vyAkriyate, tenoktaM sarvataH parisarpaNAditi // 4 // * katibhedaH kiyaddhAtuH kiMnidAnaH kimAzrayaH iti RtaH paatthH| - - For Private and Personal Use Only
Page #892
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 21za adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 3121 sa ca saptavidho dovijJayaH saptadhAtukaH / pRthaka trayastribhizcaiko visarpo dvndvjaastryH|| vAtikaH paittikazcaiva kaphajaH sAnnipAtikaH / catvAra ete vIsa vakSyante dvndvjaastryH|| Agneyo vAtapittAbhyAM granthyAkhyaH kphvaatjH| yastu kardamako ghoraH sa pittakaphasambhavaH // 5 // raktaM lasIkA tvaGamAMsaM dRSyaM doSAstrayo mlaaH| visANAM samutpattau vijJayAH sapta dhAtavaH // 6 // gaGgAdharaH kaihetubhiH katividhaH ktidhaatushcetynyoruttrmaah-scetyaadi| sa visarpaH saptavidho dossairbhvti| saptadhAtukazca viza yH| doSaiH saptavidhastu pRthgityaadinaa| taM saptavidhamuddiSTaM nirdizati-vAtika ityAdi / dvandvajAnAM trayANAM saMzAvizeSajJAnArthamAha-vakSyante dvandvajAstraya iti| tad yathAAgneya ityaadi| AgneyAdIni trINi nAmAni // 5 // ___ gaGgAdharaH-saptadhAtukavamuddiSTaM yat tnirdishti-rktmityaadi| vijheyAH sapta dhAtava ityatra lasIkA nAmopadhAtuvizeSo na khambudhAtumUtrAdinikhilamiti kuSThavisarpayordhAtubhedAdbhada iti ; kuSThe huktaM- "vAtAdayastrayo duSTAsvagraktaM mAMsamambu ca / dUSayanti sa kuSThAnAM saptako dravyasaMgrahaH" iti / kecidiha lasIkAzabdenAmbudhAtumAtraM vyAkhyAya kuSThoktahetukupitadoSANAM hetuprabhAvAcirakArikhasvabhAvAdraktapittayoraprAbalyAca bhedo visarpAt / visarpa hetukupitadoSANAM hetuprabhAvAcirasarpaNasvabhAvaH prabalaraktapittastribhirdoSairArabdhavAda visarpANAmiti vadanti / tatra hetuprabhAvatazcirAcirakArivAdisvabhAvo doSANAM cakrapANiH-saptavidho dopairiti doSabhedAt saptavidho bhavati / etena sAdhyAsAdhyabhedo'pyasya sambhavatIti darzayati // 5 // cakrapANi:- pRgagityAdinA nirdiSTaM saptavidhatvaM darzayati / raktamityAdinA saptadhAtutvaM mphuTayati / raktAdidoSatvaM kuSThaM yadyapyasti tathApi visarpaNazIladoSAsAH / kuSThAni tu cirakriyadoSairjAyanta ityAdi kuSThacikitsita eva prpnyctmnusrnniiym| doSAspayo malA ityatra doSazabdenaiva vAtAdiprAptau malA iti atyarthadRSTayA zarIramalinIkaraNatvaM pratipAdayitumuktam / For Private and Personal Use Only
Page #893
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3122 crk-sNhitaa| [visarpacikitsitam lavaNAmlakaTapaNAnAM rsaanaamtisevnaat| dadhyamlamastuzuktAnAM surAsauvIrakasya ca // vyApannabahumadyoSNa-rAgaSADavasevanAt / zAkAnAM haritAnAJca sevanAcca vidAhinAm // kUrcikAnAM kilATAnAM sevanAnmandakasya c| dadhnaH siNDAkipUrvANAmAlukAnAJca sevanAt // tilamASakulatthAnAM tailAnAM piSTakasya ca / grAmyAnapaudakAnAJca sevanAllasunasya ca // praklinnAnAJca matsyAnAM viruddhAnAJca sevanAt / atyAdAnAt divAsvapnAdajIrNAdhyazanAzanAt // kSatabandhaprapatanAt ghrmkrmaatisevnaat| viSavAtAgnidoSAcca visaryANAM samudbhavaH // 7 // bhavatIti saGgacchate, dvndvjaanaamaagneyaadiinaamcikitsykhaadivcnaat| raktapittaprAbalyaM lasIkAzabdenAmbudhAtumAtrazcAnArSavacana miti // 6 // gnggaadhrH-visrphetuunaah-lvnnetyaadi| dadhyamlamastuzuktAnAMdadhyamlamastukRtazuktAnAM kUrcikAnAM dadhikUcceikAnAM kilATAnAM takrakUrcikAnAM dadhnaH siNDAkipUrvANAM dadhikRtazikhariNI pIkhAlukAnAM piNDAlukAdInAM sevnaat| praklinnAnAM matsyAnAM saMyogaviruddhAnAJca mtsyaanaam| atyAdAnamatimAtrayA bhojanam / / ajiirnnaashnaaddhyshnaashnaacc| dharmakarmaNAM raudrAgniprabhRtInAm uktaM cAnyatra-'zarIradUSaNAdoSA mliniikrnnaanmlaaH| dhAraNAddhAtavazca syutipittakaphAstrayA' iti // 6 // cakrapANiH-jAyate kaizca hetubhirityasyottaraM-lavaNAmle yaadi| uSNAnAmiti uSNavIryANAM haindhvaammuulkaadiinaam| haritAnAmiti haritazAkavargapaThitAnAmA kAdInAm / kRrcikA dadhikUrcikA takrakUrcikA 'dha kilATA nssttkssiirpinnddaa| mAdakasyeti mandakSIrajAtasya / zANDAkIpUrvANAmiti zANDAkIsandhAnaM shessH| ajIrNe'zanamajIrNAzanaM kiMvA bhjornnsyaaprinntsyaapcnm| avidagdhe pUrva dinAna 'zanamadhyazanam // 7 // For Private and Personal Use Only
Page #894
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 21za adhyAyaH] 21za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 3123 ebhirnidAnAmitraiH kupitA maarutaadyH| dRSyAn sandUSya raktAdIn visarpantyahitAzinAm // vahiHzritaH zritazcAntastathA cobhysNshritH| visaryo balameSAntu jJeyaM guru yathottaram // vahirmArgAzritaM sAdhyamasAdhyamubhayAzritam / visarpa dAruNaM vidyAt sukRcchantvantarAzrayam // 8 // antaHprakupitA doSA visrpntyntraashrye| vahihi prakupitAH srvtobhysNshritaaH||6|| ... mammopaghAtAt saMrodhAdayanAnAM vighaTanAt / tRSNAtiyogA vegAnAM viSamANAM pravartanAt / / atisevanAt / viSAdidoSAda duSTaviSAd duSTavAtAd dussttaagnitshceti| sarca visapahetava iti kahe? bhiriti praznasyottaramidam // 7 // gaGgAdharaH-sukhasAdhyAdipraznottaraM vktumaah-ebhirityaadi| ebhiyA'mizranidAnaH kupitA mArutAdayaH punarahitAzinAM raktAdIn raktalasIkAbaGa, mAMsAni dRSyAn sandRSya visarpanti visarpa kuvnti| sa ca visauM vahiHzrito'ntaHzrita ubhyshritshceti| teSAM madhye yathottaraM balaM guru zeyam / tena vahirmArgAzritaM visarpa sAdhyaM vidyAubhayAzritamasAdhyamantarAzrayaM sukuccha vidyAditi // 8 // gnggaadhrH-kthmitysyottrmaah-antrityaadi| doSA antarabhyantare prakupitA antarAzraye abhyantarAzraye visarpanti visarpa kurvantyevaM vahiH prakupitA vahirAzraye visarpanti tathobhayasaMzritA doSAH sarvatra vahirantazca visarpa kurvantIti // 9 // gaGgAdharaH-tadvijJAnamAha mrmetyaadi| marmANa urasa upaghAtAt saMrodhAda cakrapANiH-vyAmitraiH sNmishrH| sAdhyAsAdhyavibhAgajJAnArthaM shaakhaashrittvaadiinyaahphirityaadi| yathottaramiti bahiHnitAt anta:zritAbhayAzritazca gururityarthaH / antarAzrita iti antHshriire| bahiriti zAkhAyAM sarpati // // 9 // For Private and Personal Use Only
Page #895
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3124 crk-sNhitaa| [visarpacikitsitam vidyAda visarpamantaryadAzu cAgnivalakSayAt / ato viparyayAd vAhyamanyaM vidyAt svalakSaNaiH // 10 // yasya liGgAni sarvANi balavad yasya kAraNam / yasya copadravAH kaSTA marmago yazca hanti saH // 11 // rUkSoSNaiH kAraNairvAyuH pUraNairvA smaahitH| praduSTo dUSayan dRSyAn visarpati yathAbalam // 12 // ayanAnAM zvAsocchAsamUtrapurISAdInAM pravRttimArgANAM saMrodhAt vighaTanAcca tRSNAtiyogAt vegAnAM viSamatvena pravarttanAt antarvisarpa vidyAt aashucaanivlkssyaac| ato lakSaNebhyo viparyAyAnmammeNo'nupaghAtAd asaMrodhAdayanAnAmavighaTanAt tRSNAtiyogAbhAvAda vegAnAM samAnAM pravattenAda vAhya visarpa vidyAt / anyaM vAhyAbhyantaraM visarpa skhalakSaNervAhyalakSaNAbhyantaralakSaNairvidyAt iti nArthaH bhAvAbhAvayorekatrAsambhavAt / asAdhyakhavacanAt tu vakSyamANairasAdhyalakSaNarubhayAzritaM vidyAdityarthaH // 10 // gaGgAdharaH-tatra tessaamnupkrmlkssnnmaah-ysyetyaadi| yasya visarpasya vakSyamANAni sarvANi liGgAni bhavanti yasya ca balabat kAraNaM yasya ca kaSTA upadrabA yazca mammaMga urogato visarpaH sa tamAturaM hanti // 11 // gaGgAdharaH-vAtajavisarpasya nidAnapUrvakasamprAptimAha-rUkSoSNarityAdi / rUkSoSNaiH praduSTaH kupito vAyurathavA pUraNaH svakAraNaH rUkSoSNapUraNadravyaH samAhitaH san dRSyAn raktalasIkAkhaGamAMsAni dUSayan yathAvalaM visarpati visapaM karoti // 12 // ckrpaanniH-antraashryaadivisrpnnmaah-mrmopghaataadilgaadi| marmeti hRdayam / vidyAt svalakSaNairiti vkssymaannvisrplkssnne:||10|| cakrapANi:- yasya liGgAni sarvANIti antarAzrayabahirAzrayavisarpalakSaNAni // 11 // cakrapANiH-rUkSoSNarityAdinA pRthak hetulkssnnmaah| pUraNaiH rUkSAdibhiH pUraNena mArgAvarodhAt kupitaH paratantro vAyu yH| ujyaM yadyapi na sAkSAdavAtakaraM tathApi rUkSasaJcayAt uSNaM vAtaM karoti / uSNasanbandhAt tu sAmAnyasamprAptisamprAptaM iha yat kupitaM tajanyamiti jJayam // 12 // For Private and Personal Use Only
Page #896
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 21za adhyAyaH cikitsitsthaanm| 3125 tasya rUpANi bhramadavathupipAsAnistodazUlAGgamardodveSTanakampavaratamaka-kAsAsthisandhibheda-vivarNavamanArocakAzcanuSo - raakultvmsraagmnm| pipolikAnAM saMprasara ivAGgeSu / yasmiMzcAvakAze visarpo'nusarpati so'vakAzaH zyAvAruNAvabhAso vA zvayathumAn nistodazUlabhedAyAsasakocaharSasphuraNairatimAtraiH piiddaate| anupakrAntazcopacoyate zoghrabhedaH sphoTastanubhiraruNAbhAsaiH zyAvairvA tanuviSamadAruNAlpatrAvairvibaddhavAtamUtrapuroSazca bhvti| nidAnoktAnyasya nApazerate viparItAni copsherte| iti vArtAvasapeH // 13 // pittamuSNopacAreNa vidaahymlaadibhishcitm| . dRSyAn sandUSya dhamanoH pUrayavai visapaiti // 14 // gaGgAdharaH-tasya ruupaanniityaadi| dvthuruptaapH| uddaSTanaM daNDAdineva tAr3anam / asthisandhiSu bheda iva piidd'aa| cakSuSorAkulatvaM sajalakham / atrAgamanaM mukhAdito rktaagmH| yasmiMzcAvakAze sthAne visapo'nu pazcAt sarpati so'vakAzastatsthAnaM zyAvAruNAbhAsaH zvayathumAn vA bhavati nistodAdibhizcAtimAtraiH so'vakAzo vai piiddyte| anupakrAntazcikitsayA'nArabdhaH sa visaryAnvito'vakAzaH zIghrabhedaiH zIghrodbhinnaH sphoTaistanubhiH sUkSmararuNAbhaiH zyAvairvA tnuvissmdaarunnaalptraavairupciiyte| sa Aturo vibaddhavAtAdizva bhvtiiti| nidAnoktAni sAmAnyAni lavaNAmlAdIni vizeSANi ca rUkSoSNAni nAsya visarpiNa upsherte| viparItAni snigdhazItAni caasyopsherte| iti vAtavisarpa uktaH // 13 // ___ gnggaadhrH-pittvisrpmaah-pittmityaadi| uSNopacAreNa vidAhyamlAdibhizcitaM pittaM dRSyAn raktAdIMzcaturaH sandRSya vAtakaphaiH samAhitaH dhamanIH pUrayat sad visarpati visarpa kroti| pittamityuktyA naikaM pittaM doSaH, saptadhAtukaH iti vacanAt / sarvatraiva svasvetaradoSayogo vodhyH| pittamiti cakrapANiH-davathuzca paittiko'pyatra utsargasidbhavisarthapittaraktasambhavAd bhavati // 13 // .. cakrapANiH-pittamityAdinA paittikmaah| pUrayaditipadaM yadyapi paittike evoktaM tathApi 392 For Private and Personal Use Only
Page #897
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir caraka sNhitaa| [visarpacikitsitam tasva rUpANi-jvarastRSNAmUrchAladirarocako'GgabhedaH svedo'timAtramantahaH pralApaH ziroruk cakSuSorAkulatvam akhamo'ratibhramaH zItavAtavAritarSo'timAtra haritahAridramUtravarcastvaM hAridradarzanam / yasmiMzcAvakAze visarpo'nusarpati so'vakAzastAnaharitahAridranIlakRSNaraktAnAmanyatamaH puSyati sotsedhaizcAtimAtra dAhasambhedanaparotaiH sphoTarupacIyate tulyavargastAvibhiraghirapAkazca bhvti| nidAnoktAnyasya nopazete viparItAni copsherte| iti pittvisrpH|| 15 // khaadvlmlvnnsnigdh-guvnsvpnsshcitH|| kaphaH sandUSayan dUSyAn kRtsnamaGga visarpati // 16 // pittapradhAnatridoSa iti vaa| nanu tarhi kupito vAyuriti-pUrvatra kathaM tridoSalAbhaH syAditi siddhaM saptadhAtuka iti vacanAt // 14 // ___ gaGgAthara:-tasya rUpANIti--jvara ityaadi| zItavAtavAritarSaH-atimAtraM zItavAte shiitvaarinnybhilaassH| yasminnagAvakAze viso bhavan anu pazcAt sarpati so'GgAvakAzastAmravarNAdInAmanyatamo vaH san puSyati puSTo bhvti| atimAtradAhasaMmmedanAbhyAM parItaH sambhedanaM sphoTAnAmAzudabhedanaM so'vakAza evambhUtaH sphottrupciiyte| nidAnoktAni lavaNAmlAdIni sAmAnyAni vizeSANi ca vidaahymlaadiini| viparItAni caiSAM shiitsnigdhaadiini| iti pittavisarpa uktaH // 15 // gnggaadhrH-kphvisrpmaah-vaadvmletyaadi| svamo divAnidrA // 16 // samAne svArtha samyasyApi abhihito vidhiranyavApyanusaJjanIya iti nyAyAt anyaviSayeSvapi jJeyam / apaJca samAno vidhiH pittapradhAnatvAMda visarpANAM pittaprakAre evoktaH // 14 // kapANiH-zItapAtazItapayasoH tRSNA shiitvaatcaaritrssH| avakAze deze // 15 // cakrapANi:- bAlasvAdinA kphjmaah| hevantareSvapi zleSmaNo vidyamAneSu svAdvA. dInAmabhidhAnam eSAmeva prAyo visrpjnktvaat| evaM vAtapittajahetvabhidhAne'pi vrnnniiym| kRtsnamA visarpati kRtsnamiti ama, zleSmaNa arddha kAye evAvasthAnAt // 16 // For Private and Personal Use Only
Page #898
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 21za adhyAyaH] 21za adhyAyA] cikitsitsthaanm| 317 tasya rUpANi zItajvaro gauravaM nidArocako'vipAko madhurAsyatvamAsyopalepaH prasekazchadi rAlasyaM svamityamagnisAdo daurblym| yasmiMzcAvakAze visarpo'nusarpati so'vakAzaH zvayathumAn pANDu tiraktaH snehasuptistambhagoravairanvito'lpavedanaH kRcchrapAkaizcirakAribhibahalatvagupalepaiH sphoTaH shvetpaannddubhirnubdhyte| prabhinnazca zvetapicchilaM tantumadughanamanubaddhaM durgandhamAnAvaM sravatyUddhazca gurubhiH sthirairjAlAvataH snigdharvahalatvagupalepairanubadhyate'nuSaGgI bhavati / shvetttvngnkhnynvdnmuunvrcstvm| nidAnoktAnyasya nopazerate viparItAni cosssherte| iti zleSmavisarpaH // 17 // gaGgAdharaH-tasya ruupaanniityaadi| praseko mukhsraavH| yasmiMzcAvakAza iti kaphavisarpaH san anu pazcAd yasminnAvakAze sarpati so'nusarpaNAvakAzaH shvythumaanityaadi| kRcchapAkAdibhiH sphoTairanuvadhyate upciiyte| bahalA ghanA khaka carma tayA upalepa AvaraNaM yeSAM tairbahalakhagapalepaiH sphodaiH| prabhinnazca sa sasphoTaH zvetAdirUpaM srAvaM sravatIti sa eva ghisarSaH abhibhaH zvetAdikaM svAvaM srvtiityucyte| anubandhaM nizeSeNa na sravati zeSastu vartate iti| Uddha zca sphoTAnAmuparibhAge gurusthira-jAlAvatatasbindhabAilakhagupa lepasphoTaranubadhyate, ekaH sphoTo nazyatyaparo jAyata ityevamanubandhaH sphoTAnA bhvti| tena cAnuSaGgI nirantarAnubandhI bhvti| zvetatvagAditvaM cAsya narasya syaat| nidAnoktAni sAmAnyAci lavaNAmlAdIni / vizeSANi svAdvamlAdIni c| teSAM viparItAni kttuussnnaadiini| iti zleSmavisarpaH uktH||17|| cakapANiA-anuSako cirakAlasthAyI // 17 // For Private and Personal Use Only
Page #899
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 3128 caraka saMhitA | vAtapittaM prakupitamatimAtraM svahetubhiH / parasparaM labdhabalaM zoghramaGge visarpati // 18 // tadupatApAdAturaH sarvvazarIramaGgArairavakIryyamANaM manyate chAtIsAramUrcchAdAhamohajvara-tamakAsthisandhibhedatRSNArocakAvipAkAGgabhedAdibhizcAbhibhUyate / yaJcAvakAzaM visarpo'nusarpati so'vakAzaH zAntAGgAraprakAzo'tirakto vA bhavatyagnidagdhaprakAraizca sphoTairupacIyate / sa zIghragatvAdAveva mamrmAnusArI bhavati marmmaNi copatapte pavano'tibalaM bhinattyaGgAni pratimAtraM pramohayati saMjJAM hikkAzvAsau janayati praNAzayati nidrAm / sa naSTanidro mRdasaMjJo vyathitacetA na kvacit sukhamupalabhate paritaH sthAnAdAsanAcchayyAM krAntumicchati kliSTabhUyiSThazcAzu nidrAM labhate duSprabodhI ca bhavati / evaM vidhamAturamagnivisarpaparItam cikitsyaM vidyAt // 16 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ visarpacikitsitam gaGgAdharaH- AgneyAdIn krameNAha - vAtapittamityAdi / svahetubhivAtahetubhirvyAyAmAdibhirvAtaH prakupitaH / pittahetubhiH kaTamloSNAdibhiH prakupitaM pittamiti dvayaM vAtapittaM prakupitaM parasparamanyatarasmAdanyataraM labdhavalaM zIghram aGge visarpati visarpa karoti / / 18 / / gaGgAdharaH -- tasya rUpANi - tadupatApAdityAdi / aGgAraH pradIpyamAnairivAGgAraH / visarpo bhUlA yaM yamavakAzamanuvisarpati so'vakAzaH zAntAGgAravat kRSNaprakAzo'tirakto vA bhavati / sphoTaizvAmidagdhaprakArairupacIyate / sa visarpaH zIghragatvAnmamANyanusarati marmmaNi copatapte hRdaye'tibalaM - pavano gAtrANi bhinatti | saMjJAmatimAtraM pramohayati hikkAzvAsau ca janayati / sukhopalAbhAbhAvAdAsanAt sthAnAt zayyAM paritazcatasRSu dikSu krAntuM gantumicchati / For Private and Personal Use Only cakrapANiH - vAtapittamityAdinA agnivirUpalakSaNamAha / parasparaM labdhabalamiti anyonyavRddhaM vAtapittam // 18 // cakrapANiH - zAntAGgAraprakAza iti nirvANAGgArasadRzaH kRSNa ityarthaH / sthAnAt avasthAnAt
Page #900
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 21za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 3126 kaphapittaM prakupitaM balavat svena hetunaa| visarpatyekadeze ta prakledayati cAdhikam // 20 // tadvikAraH zItajvaraH zirorug dAhaH stamityamaGgAvasadanaM nidrA tandrA pramoho'nnadvaSaH pralApo'gninAzo daurbalyamasthi... bhedo mUrchA pipAsA srotasAM pralepo jADyamindriyANAmAmopavezanamaGgavikSepo'ratirotsukyaJcopajAyate prAyazazcAmAzaye visarpatyekadezagrAhI ca syaat| yasmiMzcAvakAze visarpo visarpati so'vakAzo raktapItapANDarapiDakAbhiravakIrNa iva mecakAbho malinasnigdho vahaSmA guruH stimitavedanaH zvayathumAn gambhIrapAko nirAstrAvaH zIghrakledanazca bhvti| khinnaklinna tathA zayyAM paritaH kramaNAt duHkhAca kliSTabhUyiSThazca sannAzu nidrA lbhte| tato nidrAto duSpravodhI bhavati / ityagnivisarpa uktaH // 19 // gaGgAdharaH-tulyasAdhyavAsAdhyavasAdhAdAgnegAt paraM kaImAkhyavisarpa kphpittaabhyaamaah-kphpittmityaadi| svena hetunA gurumadhurAdinA kaphaH prakupitaH kadamlAdinA pittaM prakupitamiti dvayaM svena hetunA prakupitaM visarpahetubhirbalavat sat zarIrasyaikadeze visarpati visapaM kroti| tatra deze'dhikaM prakledayati ca // 20 // . gaGgAdharaH-tasyemAni rUpANi-tadvikAra ityaadi| zItajvara ityAdi lkssnnaani| prAyazazcAmAzaye nAbherUddha madhastAdavakSaso visarpati na sarvatra kintu ekdeshgraahii| yasmiMzceti sa visoM bhUkhA yasminnagAvakAze'nusarpati so'vakAzo raktavarNAdipir3akAvakIrNa iva bhavati mecakAbhAdizca khinnaklinna krAntu gntum| evaMvidhamityanena agnivisarpasya anupahate marmaNi sAdhyatve vakSyamANAvasthA uktaa||19|| . cakrapANiH-kaphapittamityAdinA kaddamavisarpamAha // 20 // cakrapANiH-prAyazcAmAzaye visarpatIti kaI masya kaphajanyatvAt kaphapittayozca AmAzayasthitatvAditi bhaavH| ekadezamAhI na srvshriirvyaapkH| malino malinAGgavadanakaH / For Private and Personal Use Only
Page #901
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3130 crk-sNhitaa| [visarpacikitsitam pUtimAMsazca krameNAlyaruka saMjJAsmRtihantA bhavet pAdapRSThazcAvadIryate sa kaIma iva copapIr3ito'ntaraM prayacchatyupaklinnamAMsatyAgI sirAnAyusandarzI kuNapagandhizca bhavati taM kaImavisarpaparItamacikitsya vidyAt // 21 // . sthira-guru-kaThina-madhura-zIta-snigdha-madhurAnnapAnAbhiSyandisevinAmavyAyAmasevinAmapratikarmazIlAnAJca zleSmA vAyuzca prkopmaapdyte| tAvubhau duSTapravRddhAvatibalau pradRSya dRSyAn visAya klpete| tatra vAyuH zleSmANamanekadhA bhindan krameNa pranthimAlAM kRcchapAkAM + kaphAzaye saMjanayati / utsannaraktAlpa vA pradRSya raktaM sirAnAyumAMsatvagAzritAnAM granthInAM mAlAM pUtimAMsazca so'vakAzo bhavati krmennaib| ayaM visarpo'lparuka saMjJAsmRtihantA c| pAdayoH pRSThaM pAdapRSTham / sa visarpaH kaI ma iva hastAdinopapIr3ita uplkssyte| antaramabhyantaraM prycchti| upaklinnamAMsatyAgI paGkavacchIrNa. mAMsaM skhlti| tathA mAMsapatane sirAdIni dRzyante kuNapagandhizca tathApacanena zavavadgandho'sya bhavati / iti kaphapittajaH kaImavisarpa uktH||21|| gaGgAdharaH-atha grnthivisrpmaah-sthiretyaadi| apratikarmazIlAnAmiti sthiraguLa disevanena saJcite kaphe bAte ca tadAnIM tatpratikArakaraNazIlarahitAnAm / tAvubhau zleSmavAyU kathaM visAya kalpete ityata Aha-tatra vAyustayormadhye bAyuH zleSmANamanekadhA bhindan krameNa granthimAlAM granthInAM samUhaM janayati kaphAzaye nAbherUddha mdhstaadvksssH| ttraaprprkaarmaahutsnnetyaadi| utsanaraktasya raktaM raktalasIkAkhamAMsazca dUSayan vAyuH gambhIrapAkaH antaHpAkaH / antaraM prayacchati avakAzaM dadAti / kaImasArUpyAccAsya kaImasaMjJA jnyeyaa| kaI mavisarpaparItam acikitsyaM vidyAt yathoktasarbalakSaNaM kaI mamasAbhyaM vidyaat| asampUrNalakSaNaM prati tu cikitsAM vakSyati // 21 // cakrapANiH-sthiretyAdinA anthivisrpmaah| duSTapravRddhAviti parasparadUSakatvena pravRddhau / kRcchapAkasAdhyAM kRcchrapAkA kRcchrasAdhyA c| kRcchrapAkatA ca cireNa pAko sheyH| . * parAmuSTo'vadIyate iti vA paatthH| + kRcchapAkasAdhyAmiti cakrasvIkRlA paarH| For Private and Personal Use Only
Page #902
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 21za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / kurute tIvrarujAnAM granthInAM sthUlAnAmaNanAM dorghavRttaraktAnAm / tadupatApAt jvarAtisAra-hikA-zvAsa-kAsa-zoSa-pramoha-vaivArocakAvipAkaprasekacchadi mUrchAGgabhaGganidrAratisadanAni prAdu. bhavantyupadravA etairupadravarupad taH sa ca sarvakarmaNAM viSayamatipatito vajanIyo bhavatIti granthivisarpaH // 22 // upadravastu rogottarakAlajo rogAzrayo roga eva sthUlo'NurvA rogAt pazcAjAyate ityupdrvsNjnyH| tatra pradhAnaM vyAdhiyAdhargaNavizeSeNa tadutsannaM raktaM pradRSya zleSmANamanekadhA bhindan sthUlAnAmaNanAM dIrghavRttaraktAnAM tIvrarujAnAM granthInAM sirAdyAzritaM granthivisapa kurute, imaM visarpa vAhyAbhyantarAzritaM vidyaat| tasyemAni rUpANi caah-tduptaapaadityaadi| jvarAdisadanAntA upadravAsteSAM granthInAmupatApAt prAdurbhavanti / etairupadvaivarAdibhirupadrato granthivisarpaH sarvakammaNAM sAdhanaviSayamatipatitastato vivajanIyo bhvti| iti granthivisarpa uktaH // 22 // gaGgAdharaH-nanu yathA vAtAdivisarpANAM rUpANi bhavanti yAni tAnIvAgneyavisarpodInAmupatApAda yAni bhavanti kiM tAni rUpANyevopadravA ucyanta ityataAha- updrvsvityaadi| yo yo mUlabhUtasya rogasya janmana uttarakAlaja eva tadrogAzrayo roga eva sthUlo'bhivyakto'NurvA vyaktavAbhAvAt sUkSmaH pazcAnmUlabhUtarogAt pazcAjjAyate iti sa upadravasaMzaH syaat| nanu sa kathaM cikitsya ityata aah-ttretyaadi| tatra pradhAnaM vyAdhistasya pradhAnasya utsabhArattasvaiti vRddharaktasya / zirAsnArivatyAdI pranthivisarpa kuruta iti yojyam / tena tIvarujAdiyuktAnAM pranthInAM AzrayaM granthivisarpa kuruta ityrthH| tadupasApAt sena granthivisarpaNa piidd'naat| sarvakarmaNAM viSayamatipatito bhavatIti sarvacikitsAviSayatAmatikrAnto bhvtiityrthH| sa ca zabdena yathoktopadravayukta evaM granthivisarpaH prtyvmRshyte| ayaJca granthivisarpastanmAntare apacIsaMjJayA kathyata ityaahuH| visarpANAM raktopadravatayA uktajvarAiyapadavA jJeyAH // 22 // cakrapANiH-upadravasvarUpaM vyaakroti-updrvstvityaadi| rogottarakAlajo'pi rogmdhykaaljH| etena rogasahotthasya liGgasya vyvcchedH| yAni ca liGgAnyapi kadAcita rogottarakAlajAni bhavanti tAni rogeNa saha prAyaH utpadyamAnAni na rogottarakAlajAnItyucyante na tessaamupdrvtvm| rogAzraya iti rogotpAdakadoSaprakopajanyatayA rogeNa samaM tulyakAraNaH / For Private and Personal Use Only
Page #903
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3132 crk-sNhitaa| visarpacikitsitam bhUta upadravastasya prAyaH pradhAnaprazame prazamo bhvti| sa tu por3Akarataro bhavati paJcAdutpadyamAno vyAdhiparikliSTazarIradhAtukatvAt / tasmAdupadravaH OM tvaramANo'bhi dhAvet // 23 // ___ sarvAyatanasamutthaM sarvaliGga vyApinaM sarvadhAtvanusAriNam vyAdheguNabhUto'pradhAnabhUta upadravastasya prAyaH pradhAnaprazamAt prazamo bhavati / prAya iti vacanAt kacit pradhAnopazame'pi kasyacidupadravasyAnuttirbhavati / sa tUpadravaH por3Akaro bhavati vyAdhitasya vyAdhyutpatteH pazcAdutpadyamAnaH klezajanako bhvti| kasmAt ? vyAdhipagikliSTazarIrakhAt / pUvotpannavyAdhinA parikliSTaM hi tasya zarIraM tadupari punAdhyantare jAte klezo'dhikataro bhvti| tasmAda vyAdhiparikliSTazarIrakhAt taM vyAdhitamabhyupadravastu kharamANodhAveta / iti kathamanupakrama itipraznasyottaram // 23 // gaGgAdharaH-sannipAtanavisarpa maah-sveNtyaadi| sarveSAM vAtAdipRthagadoSajAnAM yAnyAyatanAni nidAnAni tebhyaH samutthaM jAtaM visapaM sarvaliGgam uktavAtAdijavisarpatrayaliGgaM sarvAGgavyApinaM sarvadhAvanusAriNaM etena galagaNDotpannAnAM jvarAdInAM rogottarakAlajAnAmapi upadravatvaM nissedhyti| roga eghetyanena mUlavyAdheH pRthak rogazabdena vyavahriyamANamupadravaM grAhayanti / nena vyAdhyavasthAyAH rogottarakAlajarogAzrayasya ca vyavacchedaM kroti| vyAdheravazyambhAvitayA mUlavyAdheH svarUpAta eva upadravo'vazyaM bhvti| yadyapi kecit sahabaladoSA vyAdherupadravA yuktAH sahotpannena ca upadvArtho nAsti tathApi ye gadA upadravarUpA jAyante te sahotpannavyAdhiyogatayA upadravA bhnynte| paramArthasastu sahabhAvina upadravA yuktaaH| kintu rogasaGkaratvena tava jAyanta iti| etadupadravalakSaNArtha suzrutaH--'tatropasargo nAma yaH pUrvotpannaM vyAdhi jaghanyakAlajAtaupasarpati, sa nyUna eva, tenopadbasaMjJaH' iti| upadravaprakAramAi-sthUla iti| upadravaH saMjJAniruktiH pazcAjAyata iti vyAdhyutpAdasamIpe upadvatIti upadrava iti nirukteH| vyAdheguNIbhUta iti mUlacyAdhyapekSayA aprdhaanmityrthH| guNIbhUtatve hetumAha-tasya prAyaH pradhAnaprazame zama iti / mUlavyAdhiprazamAdhInazamatvAt updrvsyaapraadhaanymityrthH| prAyaHzabdena ca vyabhicAravAcinA kvacidupadravasya svatanvA cikitsaapyuktaa| upadravasya tu AzucikitsyatvaM drshyti| upadrave nitarAM klezo bhvti| tasmAdityAdi tvarayA cikitset / sA cikitsA ca mUlavyAdhiprazamanena tathA svatantrApi bhavatIti uktameva // 23 // cakrapANiH-samprati prakrAntaM snnipaatvisrpmaah-srvetyaadi| sarvAyatanasamutthamiti * upadvamiti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #904
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 21za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 3133 AzukAriNamatyayakAriNamiti ca matvA sannipAtavisarpam acikitsya vidyAt // 24 // tatra vAtapittazleSmanimittA visastriyaH sAdhyA bhavantyagnikaImAkhyau punaranupasRSTau marmaNyanupahate vA sirAnAyumAMsaklede sAdhAraNakriyAbhirubhAvavAbhyasyamAnau prazAntimApadya yAtAm / anAdaropakrAntaH punastayoranyataro daheda dehamAzvevAzoviSaviSavat / tathA granthivisarpamajAtopadravamArabheta cikitsitum / upadraveNopadra tantvenaM prihret| sannipAtajantu sarvadhAtvanu raktAdicatu tudUSaNapUcekajAtaM pazcAnmedaHprabhRtidhAtun sarantam AzukAriNaM zIghramArakapatyayakAriNazca makhA sannipAtavisarpamacikitsyaM vidyAditi sannipAtavisarpa uktaH // 24 // gaGgAdharaH-nanu ke tahi visarpAH sAdhyA bhavantItyata aah-ttretyaadi| ekajAtrayo visarpAH saadhyaaH| agnikardamAkhyau tu visapo yAvacikitsyAvukto tyorpvaado'ym| yadi tAvanupasRSTau jvarAdurapasargarahitau bhavataH / mammaNi vakSasi vaa'nuphte| sirAdila de sati yadi sAdhAraNakriyAbhidaivavyapAzrayayuktivyapAzrayakriyAbhirubhau tAvanivisarpa-kardamAkhyavisaryAvabhyasyamAnI satatamupacaya'mANau bhavatastadA prshaantimaapdennyaataam| tayoranyatara Agneyo visarpaH kaddemAkhyo vA yadyanAdarata upakrAntaH syAt sAdhAraNakriyAbhinaupakrAnto bhavati, tadAzvevAzIviSaviSavaha dhediti| tathA granthivisamajAtopadravaM jvarAtisArAdurapadravANAmajanmani cikitsitumArabheta tadA prazAmyet / upadrave jAte tvenaM granthivisarpa prihret| sannisarvahetubhavam / sarvaliGgavyApinamiti vaataadijoktsvlkssnnyuktm| sarvadhAtvanusAriNamiti visAzrayatvenAnuktAnAmapi dhAtUnAmAvayitvaM darzayati / tathAhi masUrikAyAH evaM tanvAntare sakaladhAtvAzrayatvamuktaM tatsargato visarpANAM doSAtimAtradRSTayA saptadhAtuketaradhAtuSTirbhavatIti // 24 // cakrapANiH-marmaNIti hRdyaadimmnni| sAdhAraNakriyAbhiriti ArambhakadoSayoH kriyaabhiH| abhyasyamAnAviti sttmupcy'maannau| anAdarIpakrAnta iti tena pUrva sarvathAnupakrame, anupakrAnta ityanena mArakatvamuktam / iha tu asamyagupakrama iti vishessH| 393 For Private and Personal Use Only
Page #905
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 3134 caraka saMhitA | sAritvAdAzukAritvAdaviruddhopakramatvAccAsAdhyaM vidyAt / sAdhyAnAM sAdhanavidhimanuvyAkhyAsyAmaH / laGghanollekhane zastai tiktakAnAJca sevanam / kaphasthAnagate sAme rucazItaizca lepanam // pittasthAnagate'pyetat sAme kuryyAccikitsitam / zoNitasyAvasekaJca virekaJca vizeSataH // mArutAzayasambhUte'pyAditaH syAda virUkSaNam / raktapittAnvaye'pyAdau snehanaM na hitaM matam // vAtolbaNe tiktaghRtaM paittike ca prazasyate / laghudoSe mahAdoSe paittike syAda virecanam // na ghRtaM bahudoSAya deyaM taca virecayet / tena doSo hyavaSTabdhastvaGmAMsarudhiraM pacet // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ visarpacikitsitama For Private and Personal Use Only tatra pAtajantu visapamasAdhyaM vidyAt sarvvadhAvanusAritvAdihetubhyaH / iti visarpanidAnamuktam / atha kizca tatra bheSajamiti praznasyottaramAha - tatra sAdhyAnAmityAdi / laGghanetyAdi / ullekhanaM vamanam / sAme kaphasthAnagate visarpa rUkSazItaizca vaTAdivalkalailepanam / pittasthAnagate'pi sAme visarpa cikitsitametat kuryyAt / vizeSatastu zoNitasyAvasekaM mokSaNaM virekaJca kuryyAt / mArutetyAdi / pakkAzayasamudbhUte'pi visarpa AditaH sAme virUkSaNaM syAt / tatrAdau raktapittAnvaye'pi snehanaM karma na hitaM bhavati / eSu kapha dijAteSu sAmavAdyathoktamidaM hitam, na tu doSabhedena vyavasthA bhavatIti / vAtolbaNaityAdi / tikta ghRtaM kuSThoktaM laghudoSe paittike vAtolvaNe visarpe prazasyate / mahAdoSe paittikolbaNe visapa virecanaM prazasyate / na ghRtamityAdi / vahudoSAya mAnato bahudoSAya na tu saGkhyAtaH / bahuparimitasaJcitadoSAya 1 1 tava sAdhyanAmityAdinA cikitsAmAha / ullekhanaM camanam / kaphasthAnagata iti Urddha kAyagate mAstAzayazabdena ca pakvAzayAdadhaH zarIraM gRhyate / vAtohavaNe paittike ca tiktaghRtaM prazasyate laghudoSa iti chedaH / tena laghudoSe paittike iti yojyam / bahudoSAyeti pittasya prakRtatvAt vahupittAyetyarthaH / 1
Page #906
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 21za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 3135 tasmAdavirekamevAdau zastaM dadyAdavisarpiNaH / zoNitasyAvasekaJca taddhAsyAzrayasaMjJitam // iti vIsarpiNAmuktaM samAsena cikitsitm| etadeva punaH savvaM vyAsataH saMpravakSyate // 25 // 26 // madanaM madhukaM nimbaM vatsakasya phalAni c| vamanaM saMvidhAtavyaM visarpa kphpittje|| paTolapicamAbhyAM pippalyA madanena ca / visa vamanaM zastaM tathA cendrayavaiH saha // yAMzca yogAn pravakSyAmi kalpeSu kaphapittinAm / visarpANAntu yojyAste doSaniharaNAH zivAH // 27 // visarpiNe ghRtaM na deyaM tazca virecayet / kasmAta 1 tenetyaadi| hi yasmAt bahudopavisarpiNo ghRtenAvaSTabdha Avako doSasvagAdIni pacet / tasmAdAdau vahudoSAya virekameva dadyAt / zoNitAvasekaJca dadyAt / kasmAt ? taddhotyAdi / hi yasmAttacchoNitamasya visarpasya AzrayasaMjJitam / itiityaadi| iti vIsarpiNAM cikitsitaM samAsenoktam, punarevaitat sarvaM vyAsataH sampravakSyate'taHparamiti shessH||25|| 26 // gnggaadhrH-ttrollekhnyogmaah-mdnmityaadi| visa kaphaje pittaje kaphapittaje ca madhukAdInAM kapAyaM kukhA madanaphalavIjAni kalkIkRtya mizrayikhA vamanaM sNvidhaatvym| pttoletyaadi| paTolapicamAbhyAM kathitAbhyAM madanena prakSiptena vamanaM pippalyA madanena ca vamanaM zastam / tathendrayavaiH saha madanena vamanaM shstm| yaaNshcetyaadi| kalpeSu kalpasthAne madanakalpAdiSu // 27 // teneti virecnghRten| tayasyAzrayasaMjJitamiti tat zoNitamasya visarpasya Azrayatvena kathitam, tena zoNitAvasekAt Azrayocchedena visarpocchedo bhvtiityrthH| byAsata iti vistareNa // 25 // 26 // krapANiH-kaphapittanAmiti vyastasamastakaphapittajAnAm // 27 // For Private and Personal Use Only
Page #907
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3136 crk-sNhitaa| visarpacikitsitam mustanimbapaTolAnAM candanotpalayorapi / zArivAmalakozora-mustAnAM vA vickssnnH|| kaSAyAn yojayed vaidyaH siddhAn vIsarpanAzanAn / kirAtatiktakaM lodhra durAlabhAM sacandanAm // nAgaraM padmakiJjalkamutpalaM savibhItakam / madhukaM nAgapuSpaJca dadyAda vIsarpazAntaye // prapauNDarIkaM madhukaM padmakiJjalkamutpalam / nAgapuSpaJca lodhrazca tenaiva vidhinA pibet // 28 // durAlabhAM paryaTakaM gur3acI vizvabheSajam / OM nizAparyuSitaM dadyAt tRSNAvIsarpanAzavam // paTola picumardazca dArjI kaTukarohiNIm / yaSTA trAyamANAJca dadyAda vIsarpazAntaye // 26 // paTolAdikaSAyaM vA sapistrivRtayA saha / masUravidalairyuktaM ghRtamiznaM pradApayet // gnggaadhrH-mustetyaadi| mustAdInAM trayANAM candanAghordvayoH zArivAdInAM catuNoM vA kaSAyAMstrIn kaSAyAn vicakSaNo yojyet| kiraatetyaadi| prakaraNAt kirAtatiktakAdInAM dazAnAM kAthaM ddyaat| prpaunnddriikmityaadi| tenaiva vidhinA kAthavidhinA // 28 // gnggaadhrH-duraalbhaamityaadi| vizvabheSajAntaM nizAparyuSitaM zItakaSAyavidhinA ddyaat| pttolmityaadi| paTolapatrAdikaM nizAparyuSitaM prakaraNAt // 29 gnggaadhrH-pttolaadiityaadi| etat paTolAdikaSAyaM sapi striTacUrNa tatra cakrapANiH-kirAtatiktakAdirapi kaSAyaH / tenaiva vidhineti mustayogoktakaSAyavidhinA // 28 // cakrapANi:-nizAparyuSitamiti zItakaSAyam / ayaJca zItakaSAyavidhiH paTolamityAdAvapi grAyaH // 29 // * drAkSAM parpaTakaM zuSThI guDucI dhanvayAsakamiti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #908
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir www.kobatirth.org 21za adhyAyaH] cikitsitsthaanm| paTolapatramugAnAM rasamAmalakasya ca / pAyayet tu ghRtonmizraM naraM vIsarpa pIr3itam // yacca sarpirmahAtiktaM pittkusstthnivrhnnm| nirdiSTaM tadapi prAjJo dadyAda vIsarpazAntaye // trAyamANAghRtaM siddhaM gaulmike yadudAhRtam / visarpANAM prazAntyarthaM dadyAt tadapi buddhimAn // 30 // trivRccUrNa samAloDaya sarpiSA payasApi vaa| ghambuinA vA saMyojya mRdvIkAnAM rasena vaa|| virekArtha prayoktavyaM siddhaM vosarpanAzanam / trAyamANAzRtaM vApi payo dadyAda virecanam // triphalArasasaMyuktaM sapistrivRtayA sh| prayoktavyaM virekArtha visrpjvrshaantye|| rasamAmalakAnAM vA ghRtamizraM pradApayet / sa eva gurukoSThAya trivRccUrNayuto hitH|| 31 // prakSipya pradApayet / masUravidalairyuktaM paTolAdikaSAyaM ghRtamizraM pradApayet / pttolptretyaadi| paTolapatramugAnAM rasaM kAthaM ghRtonmizram Amalakasya vA rasaM ghRtonmizraM pAyayet / yaccetyAdi spaSTam / trAyamANetyAdi spaSTam // 30 // ___ gnggaadhrH-tricuurnnmityaadi| tricUrNa sarpiHpayauSNAmbudrAkSArasAnyatamena virekArtha prayoktavyamiti / traaymaannetyaadi| trAyamANAkalkASTamAMza caturguNajale bhRtaM payo ddyaat| triphletyaadi| tritayA saha sapistriphalArasasaMyuktaM pryoktvym| rsmityaadi| sa evAmalakAnAM rasa eva // 31 // cakrapANiH-masUravidalairiti masUrANAM vidlaiH| na cAtra vidalA zyAmA, tasyAH strIliGgatvAt // 30 cakrapANiH-triphalArasAdibhiH samaM ghRtaM deym| gurukoSThAya iti kruurkosstthaay| doSapUrNakoSThaM gurukoSThamAhuH // 3 // For Private and Personal Use Only
Page #909
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3138 crk-sNhitaa| visarpacikitsitam doSe koSThagate bhUya etat kuryAda bhissgjitm| zAkhAduSTe tu rudhire raktamevAdito haret // bhiSag vAtAnvitaM raktaM viSANenAbhiniharet / pittAnvitaM jalaukAbhiralAvRbhiH kaphAnvitam // yathAsannaM vikArasya vyadhayedAzu vA sirAm / tvaGmAMsanAyusaMkledo raktakledAddhi jAyate // evaM nihatadoSANAM doSe tvngmaaNssNshrite| Adito vAlpadoSANAM kriyA vAhyA pracakSyate // 32 // uDumbaratvaGmadhukaM padmakiJjalkamutpalam / nAgapuSpa priyaGgazca pradehaH saghRto hitH|| gaGgAdharaH-doSa ityAdi / etadAmalakAnAM rasastricUrNayuto bhUyo bahuparimANaM bheSajaM koSThagate doSe kuryyaat| zAkhAduNTe hastapAdai duSTe rudhire raktam Adau haret / tatra vAtAnvitaM raktaM viSANena zRGgeNa, pittAnvitaM raktaM jalokobhiH, kaphAnvitaM raktamalAbUbhirAdito hret| ythaasnnmityaadi| vyAdhevisarpasya yathAsannamAsannadezamana tikramya sirAM vA vydhyet| vyadhane hetumAha-khaGa mAMsetyAdi / hi yasmAt yadi raktaM na nirharet tadA tadraktakledAt khaGmAMsAdisaMklado jaayte| evmityaadi| evamanena prkaarenn| alpadoSANAmAdau vAhya kriyA tUcyate // 32 // cakrapANiH-dope koSTagate bhUya ityata mUyaHzabdaH zAkhAzrayadoSa vaacyH| duSTarakta cikitsAmAha-zAkhAdRSTa ityaadi| zAkhAyAM doSe rakte ca dusstte| doSavizeSeNa rktaavsekopaaymaah-vaataanvitmityaadi| raktAvasekavizeSavidhAna ceha parAdhikAratvAnoktam / tacca suzrute jJeyam / yathAsannamiti yA vikArapratyAsannA tAM sNvydhyet| sirAvyadhazca sarvasAdhAraNaH / raktAnapaharaNe doSamAha-svaGa maaNsetyaadi| taGa mAMsetyAdI Adita iti virecanazoNitamokSaNAbhyAM / kriyA bAhyA iti lepasekAdikA Aha // 32 // For Private and Personal Use Only
Page #910
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 21za adhyAyaH ] cikitsitsthaanm| 3136 nyagrodhapAdAstaruNAH kdliigrbhsNyutaaH| visagranthizca lepaH syAcchatadhautaghRtaplutaH // kAleyaM madhukaM hema vanyaM candana ko| patraM (r) mRNAlaM phalinI pradehaH syaadghRtplutH|| zAlUkaJca + mRNAlazca zaGkha candanamutpalam / vetasasya ca mUlAni pradehaH syaadghRtplutH|| zArivA padmakiJjalkamuzIraM nIlamutpalam / maJjiSThA candanaM lodhramabhayA ca pralepanam // naladaJca hareNuzca lodhra madhukamutpalam / dUrvA sarjarasazcaiva saghRtaM syAt pralepanam // yAvakAH saktavazcoktAH sarpiSA saha yojitaaH| pradehA madhukaM vIrA saghRtA yavasaktavaH // balAmutpalazAlUkaM vorAmagurucandanam / dadyAdAlepanaM vaidyo mRNAlAni visAni ca // gnggaadhrH-uddumbretyaadi| uDambaro yajJaDumbaraH / nyagrodhapAdA ityaadi| taruNA nyagrodhasya pAdA mUlAni kadalIgarbhaH kadalyA vRkSasya mdhysthH| visgrnthimnnaalgrnthiH| kaaleymityaadi| kAleyaM kAlIyakASThaM hema nAgakezarapuSpaM vanyaM kaivartamustakam mRgAlamuzIram / shaaluuknycetyaadi| zAlUkaM padmAdInAM kandaH mRNAlamuzIraM zaGkha shngkhprnthiH| vetasasya ca mUlAnIti / zArivetyAdi spaSTam / nldmityaadi| nldmushiirm| yAvakA ityaadi| yAvakA yavAnAM saktavazca sarpiSA saha yojitAH pradehA uktaaH| madhukaM vIrA zAlaparNI yavazaktavazca saghRtAH pradehA uktaaH| blaamityaadi| utpala cakrapANiH-nyagrodhapAdA iti nygrodhprrohaaH| kadalIgarbhA garbhasthA kdlii| kAleyaM kaaleykaasstthmityrthH| hema iti nAgakezaracUrNam / vanyaM kaivrtmustkm| zAdavalaM dUrvA / * elA iti paatthaantrm| + zAdvalamiti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #911
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3140 crk-sNhitaa| [visapacikitsitam yavacUrNa samadhakaM saghRtaJca pralepanam / hareNavo masUrAzca samudgAH zvetazAlayaH / / pRthak pRthak pradehAH syuH sarve vA saha srpissaa| padminIkardamaH zIto mauktikaM piSTameva ca // zaGkhaH prabAlA: zuktirvA gairiko vA ghRtplutH| pRthagate pradehAzca hitA jJayA visarpiNAm // prapauNDarIkaM madhukaM balA zAlUkamutpalam / nyagrodhapatraM dugdhIkA saghRtaM syAt pralepanam // visAni ca mRNAlAni saghRtAzca ksherukaaH| zatAvarIvidAryozca kandau dhautaghRtaM tathA // nygrodhoddumbraashvtth-vetsptkssjaambvaiH| tvakalkairbahusapibhiH zItairAlepanaM hitam // zAlUkaM nIlotpalasya kndH| vIrAM zAlaparNIm / candanAnta eko yogH| mRNAlAni visAni ceti dvitiiyH| padmapuSpavRntaM mRNAlaM kSudramRNAlaM kandaprasUtamAtraM vism| yavacUrNamityAdi / ghRtAnta eko yogH| hareNavo vartalakalAyAH zvetazAlayo dhvlvrnnshaalidhaanym| pRthak pRthaka saha sapiMSA pradehAH sarve vA militAH saha sapipA pradehAH syuH| padminItyAdi / padminIkaImA padmazreNitalasthakardamaH zIta eva, piSTaM peSitaM mauktikam, zaGkhAdizca piSTa eva ghRtaplutaH pratyeka prdehH| prpaunnddriikmityaadi| prapauNDarIkaM paunnddrym| visaaniityaadi| visAdikandAntaM zatadhautaghRtayuktaM pralepanam / shtaavriityaadi| dhotaghRtaM zatadhautaghRtamityanta ekyogH| nygrodhetyaadi| nyagrodhAdInAM vApiSTo bahughRtamizraH zItastenAlepanaM hitam / mRNAlamuzIram / vIrA vidaariikndH| hareNavo vrtulklaayaaH| zvetazAlaya akulita(?)zukladhAnyAni / dugdhIkA svnaamkhyaataa| mRNAlaM pdmnaalikaa| vRSaparNo muussikprnnikaa| For Private and Personal Use Only
Page #912
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 21za adhyAya:] 21za adhyAyA] cikitsitasthAnam / 3141 zaivAlaM nalamUlAni gojihvA vRsskrnnikaa| indrANizAkaM saghRtaM * deyaM vA dAhazAntaye // . pradehAH sarva evaite raktapittolbaNe hitAH // 33 // kaphaje tu + pravakSyAmi pradehAnaparAn hitAn / triphalApadmakozoraM samajhA karavIrakam / nalamUlAnyanantA ca pradehamupakalpayet // khadiraM saptaparNaJca mustamAragvadhaM dhavam / kuruNTakaM devadAru dadyAdAlepanaM hitam // Aragvadhasya patrANi tvacaH zleSmAtakasya ca / indrANizAkaM kAkAhAM zirISakusumAni ca // zaivAlaM nalamUlAni vIrAM gandhapriyaGga kAm / triphalAM madhukaM vIrAM zirISakusumAni ca // shaivaalmityaadi| vRSakarNikA sudshnaa| indrANizAkaM sindhuvArapatram / umbaravagAdInAmetadantAnAmete sarve pradehA raktapittolvaNe visa hitaaH||33|| gaGgAdharaH-kaphaje tu visarpa pradehAn prvkssyaami| triphletyaadi| samajhA mnyjisstthaa| triphalAdibhiH sacaH prdehmupklpyet| khadiramityAdi / kuruNTako niiljhinnttii| aargvdhetyaadi| zleSmAtakaH shelkssH| indrANizAkaM sindhuvaarptrm| kAkAhA kaakmaacii| zirISakusumAni dviruktyA khlpvRhcchiriisskusumaani| dAkhika cAbhayA ceti dvandvakavadbhAve napuMsakam / indraanninirgunnddii| balAghRtamiti chedH| plakSaH alpdiirghptH| pradehA ityanena pUrvoktapradehAnA bhinnaviSayANAM kaphenadhikArAt aparAn pradehAnAha-sakarpha svityaadi| anantA utplsaarivaa| kuraNTako mlaankaa| zleSmAtako vahuvAraka iti prsiddhH| indrANizAkaM kecit matsyAkSaka iti AhuH / nirguNDIti pre| kAkAsA goSThodumbarikA gandhapriyaGguko iti * zirISatvagabalAghRtamiti RtaH paatthH| na sakaphe tu iti cakrasammataH paatthH| 394 For Private and Personal Use Only
Page #913
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3142 crk-sNhitaa| [visarpacikitsitam prapauNDarokaM hrIberaM dA/tvagabhayaM balAm / pRthagAlepanaM dadyAd dvandvazaH sarvazA'pi vA // pradehAH sarva evaite deyAH khlpghRtplutaaH| vAtapittolbaNe ye tu pradehAste ghRtaadhikaaH|| 34 // ghRtena zatadhautena pradihyAt kevalena vaa| ghRtamaNDena zItena payasA madhukAmbunA // paJcavalkakaSAyeNa secayecchItalena vaa| vAtApittavahulaM vIsapaM vahuzaH pRthak / / secanA ye pradehAstai ta eva ghRtasAdhanAH / taccarNayogA viisrp-vnnaanaamvcuurnnnaaH|| dUrvAvarasasaMsiddhaM ghRtaM syAvraNaropaNam / dArcItvaGmadhakaM lodhra kezarazcAvacUrNitam / / eSAM pRthak pRthagekaza AlepanaM dvandvazo vaiSAmanyatamayoyorAlepanaM savvazo'pi vAlepanaM ddyaat| yathA deyaM tadAha-pradehA ityaadi| triphalAdaya etadantAH sarca eva pradehAH kaphe svalpaghRtaplutA deyaaH| ye pradehA vAtapittolbaNe vihitAste ghRtAdhikA deyAH // 34 // __gnggaadhrH-ghRtenetyaadi| vAtaraktapittolvaNavisapaM zatadhotaghRtena kevalena pradihyAt / ghRtamaNDazItapayaHprabhRtibhiH secayet pRthagetAni cakhAri seca naani| saMcanA ityaadi| ye ye secanA yogAste pradehAsta eva ghRtsaadhnaaH| taighRtAni saadhyaani| tacUrNayogAsteSAM cUNayogA visarpavaNAnAmavacUrNanA bhavanti / dUvvetyAdi / dasvirase caturguNe kalkahInaM paceda ghRtam / dArcI vyastasamasta pogH| sarvaevetyatra ete iti kaphavihitAH prdehaaH| vAtapittolbaNa ityata yadyapi sAkSAt pradehA na vihitAH tathApi ihaivAna raktapittolbaNe vihitAstatraiva dravyaguNato vAtaharadravyakRtAdhikAH adhikasarpiryutAH vAte karttavyA iti jJeyam // 33 // 34 // cakrapANiH-ghRtamaNDo ghRtasantAnikaH / paJcavalkaM tantrAntare uktm-'nytroghodumbraashvtth-plkssbetsvlklaiH| savairekasasaMyuktaiH pnycvlklmucyte'| pradehArthadravyANyeva paripaJcane ghRtasAdhane For Private and Personal Use Only
Page #914
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 21za adhyAyaH cikitsitasthAnam / paTolaM picumardazca triphalAmadhUkotpalam / etat prakSAlanaM sarpiNe cUrNaM pralepanam // 35 // pradehAH sarva evaite kartavyAH saMpradhAvanAH / kSaNe kSaNe prayoktavyAH sarvamuddhRtya lepanam // adhAvanoddhRte pUrve pradehA bahuzo'dhanAH / deyAH pradehAH kaphaje pa-dhAnoddhRta ghanAH // + 36 // tyaadi| dAAdicUNamavacUNitaM vraNaropaNam / pttolmityaad| paTolapatrA. dInAM militAnAM kAthena prakSAlanam / kAthakalkAbhyAM paka srpiH| cuurnnshcaavcrnnitm| piSTvA ca taiH prlepnmiti| vraNaropaNam // 35 // gaGgAdharaH-pradahA ityaadi| yasmin visa ye pradehAste sarva eva kAyikhA saMpradhAvanAH kartavyAste saMpradhAvanAH sarva pralepanamuddhatya kSaNe kSaNe pryoktvyaaH| pUvvaM pralepane adhAvanoddhate dhAvanenAnuddhate bahuzo'dhanAH pradehAstanudravapadahA deyaaH| kaphaje visarpe paryAdhAnasya catasRSu dikSa liptasya lagnasyoddhate ghanAH pradehA deyA iti kramaH / / 36 // 'vacUrNane'pi viddhyaat| dAUtyAdi etaivyAdibhiH prakSAlanakkAthaH krttvyH| tathA ghRtaJca bhanenaiva tathA cUrNaJca pralepanaM karttavyam // 35 // cakrapANiH-saMprasAdanA iti savarNakarAH savarNatve sAdhye kartavyA ityrthH| kiMvA saMprasAdanA iti rktpittprsaadnaaH| tenaaymrthH| ete raktapitte pradehAH karttavyAH ya ete kartavyAH pradehAH uktAste kSaNe kSaNe pUrva lepanamuddhRtya pryoktvyaaH| na cireNa nApi pUrvapralepanopari ityrthH| pUrvaM ca lepanamuddhRtya karttavyAH tathA bahuzo'dhanAH pratanukA ityrthH| kaphapradehAnAM vizeSamAha-deyA ityaadi| pa-dhAnoddhRta iti zuSkoddhate // 36 // *saMpramAdanA iti cakrasammataH paatthH| + itaH paraM keSucita pustakeSvadhikaH pATho dRzyate'tribhAgAaSThamAtaH syAt pralepaH klkpepitH| nA ta snigdho na rUkSazca na piNDo na davaH smH|| na ca payya SitaM lepaM kdaacidvcaaryet| na ca tenaiva lepna punarjAtu pralepayet // kle davIsarpazUlAni soSgabhAvAt pravartayet / lepo hurapari paTTasya kRtaH svedayati vraNam // svedajAH piDakAstamya knnddnvopjaayte| uparyupari lepasya lepo yadyavacAyyate // tAneva doSAn janayet paTTayopariyAn kRtH| ati saradho'tidavazca lepo yadyavacAryate // tvaci na zliSyate samyaGa na doSaM shmytypi| tanvAliptaM na kurvIta saMzuSko hyApuTAyate // na auSadhiraso vyAdhiM prApnotyapi ca shussyti| tanvAliptena ye doSAstAneva janayeda bhRzam // saMzuSkaH pIr3ayeda vyAdhiM nisneho hyvcaaritH|| iti For Private and Personal Use Only
Page #915
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3144 crk-sNhitaa| visarpacikitsitam annapAnAni vakSyAmi visarpANAM nivRttye| lahitebhyo hito mantho rUkSaH skssaudrshrkrH|| madhuraH kiJcidamlo vA dADimAmalakAnvitaH / saparUSakamRdvIkaH sakhajjaraH zRtAmbunA // tarpaNairyavazAlInAM sasnehA caavlehikaa| jINe purANazAlInAM yUSairbhaJjIta bhojanam // mugAn masUrAMzcaNakAn yUSArthamupakalpayet / anamlAn dADimAmlAn vA paTolAmalakaiH saha // jAGgalAnAJca mAMsAnAM rasAMstasyopakalpayet / rUkSAn parUSakadrAkSA-dADimAmalakAnvitAn // raktAH zvetA mahAdvAzca zAlayaH SaSTikaiH saha / bhojanArthe prazasyante purANAH supriplutaaH|| gaGgAdharaH-athAnAdInyAha / annetyAdi / mantho draveNAlor3itAH sktvH| rUkSo ghRtAdisneharahito ruukssdrvykRtsktvo'pi| madhuro madhuradravyakRtamantho . vA dAhimAdibhiranvitaH kizcidamlo vA mantho lavitebhyo hitH| saparUSa ketyaadi| paruSakadrAkSAkhajjU raiH piSTaretaH sahito manthaH zRtAmbunA'rddha ziSTajalenAlor3itaH sakturlavitebhyo hitH| tprnnrityaadi| yavAnAM zAlInAzca tarpaNairdravadravyeNAlor3itasaktubhiravalehikA sasnehA ca lajitebhyo hiteti liGgaviparya yeNa yojnaa| tasmin manthAvalehe jINe purANazAlInAM bhojanamantra yUSairbhuJjIta / yUSArtha maah-mudgaanityaadi| mudgAdInanamlAn dADimAmlAn vA paTolaphalAmalakaiH saha vA yuussaarthmupklpyet| jaangglaanaamityaadi| parUSAdhanvitAn rUkSAn ghRtAdisnehavarjitAn jAGgalamAMsarasAn tasya bhojane copakalpayet / bhojanArtha zAlInAha-raktA ityaadi| raktAH zAlayaH zvetAH zAlayo mahAhA mahAzAlayaH purANAH sNvtsraatiitaaH| supariplutAH cakrapANiH-annapAnamAha-jIrNe iti / avalehikArUpe'nne jiirnne| jAGgalAnAmityAdau rUkSAnityanena snehaviraheNa rUkSamAMsakRtatvena rUkSatvaM jJeyam / raktAH zvetA mahAhvA iti raktazAlayaH zvetazAlayI mhaashaalyH| zvetazAlimAgadhe puNDarIkazAliriti khyaatH| For Private and Personal Use Only
Page #916
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 21za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 3145 yavagodhUmazAlInAM sAtmyameva prdaapyet|| yeSAM nAtyucitaH zAlinarA ye ca kaphAdhikAH // 37 // vidAhInyannapAnAni viruddhaM svapanaM divaa| krodhavyAyAmasUryAgni-pravAtAMzca cha vivarjayet // 38 // ku-cikitsitAdasmAcchItaprAyANi paittike| rUkSaprAyANi kaphaje snaihikAnyanilAtmake // vAtapittaprazamanamagnivIsapiNe hitam / kaphapittaprazamanaM prAyaH kardamasaMjJake // 39 // raktapittolbaNaM jJAtvA grnthiviisrpmaaditH| virUkSaNairlaGghanaizca pradehaiH paanycvlklaiH| sirAmorjalaukAbhirvamanaiH svirecnaiH|| zRtaiH kaSAyatikkaizca kAlajJaH samupAcaret // jalanArdIkRtAH paripakAH / yvetyaadi| yavAdInAM madhye yad yasya sAtmyamabhyastaM tat teSAM pradApayet / yeSAM zAli tyucito nAtyabhyastaH, ye ca narAH kaphAdhikAsteSAM sAtmyaM pradApayet // 37 // gaGgAdharaH-vAnyAha vidaahiiniityaadi| viruddhaM saMyogaviruddham // 38 // gnggaadhrH-kuyyodityaadi| doSabhedena cikitsAmAha-asmAdannapAnA. tmakAcikitsitAcchItamAyANi khanapAnAni paMttike visarpa kuryAt / rUkSamAyANyannapAnAni kaphaje kuryaat| anilAtmake snaihikAnyannapAnAni kuryyaat| agnivisapiNe vAtapittaprazamanaM snaihikazItAyaM cikitsitaM hitam / kaphapittaprazamanaM zItarUkSaprAyaM kaImavisa hitam // 39 // gnggaadhrH-rktpittetyaadi| granthivisapaM raktapittolvaNaM zAkhAditaH prathamataH virUkSaNAdibhirupAcaret / pAzcavalkalaiH prade? riti yojnaa| yavagodhUmetyAdi zAlimahAzAliH, yavagodhUmazAlInAM yat sAtmyaM tadeva pryojyet| yeSAJca zAlinAtyucitaH nAbhyastaH teSAM yavagodhUmAveva jnyeyau| tayoH kaphAviruddhatvAt visarpahitatvAcca / ukta hi-'sarva madhuraM kaphakaram anyatra purANayavazAligodhUmAt' iti // 37 // * pratApAniti vA paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #917
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3146 crk-sNhitaa| [visarpacikitsitam UrddhazcAdhazca zuddhAya rakta caapyvsecite| vAtazleSmaharaM karma granthivIsarpiNe hitam // 40 // utkArikAbhiruSNAbhirupanAhaH prshsyte| snigdhAbhirvezavArairvA granthivIsarpazUlinAm // dazamalopasiddhena tailenoSNena secayet / kuSThatailena coSNena pakvakSArayutenacha vA // gomUtraH patraniryahai rUkSoSNaiH pariSecayet // 41 // sukhoSNayA pradihyAda vA piSTayA caashvgndhyaa| zuSkamalakakalkena naktamAlasya caathvaa| vibhItakasya vA granthiM kalkenopnena lepayet // evamuktavamanavirecanAbhyAmUdhiHzuddhAya rakta cApyavasecite sati pittaraktayoH prazamane jAte vAtazleSmaNoH zeSayoharaNaM karma granthivisa hitam // 40 // gnggaadhrH-utkaarikaabhirityaadi| utkArikA yavagodhUmAdicUrNa jala pakalA lehavadbhAve sati bhvti| vezavAro nirasthimAMsaM svinna kRtA piSTvA guDaghRtakaNAmaricacUrNayuktaM kuryyAdityeSa vezavAra ucyte| dshmuultyaadi| evaM dazamUlakalkacaturguNajalenopasiddhena tailenoSNena granthivisarpazUle secyet| tathA pakkakSArayutena bhasmIbhUtaH kSAraH parisrAvyaH Sar3aguNe jale, tataH pakaH sana kSAro bhavati tena yuktana kuSThatailena coSNena zUlazAntyarthaM secyet| gomUtretyAdi / tathA gomUtraiH pariSecayet / evaM rUkSoSNaH patraniyU haiH kAthaH pariSecayet // 41 // gaGgAdharaH-atha prasaGgAda grnthicikitsaamaah-sukhossnnyetyaadi| azvagandhayetyatra kRSNagandhayeti kacit pAThaH / zuSketyAdi / zuSkamUlakakalkenoSNenAthavA naktamAlasya gokrnyjklkenossnnen| evaM vibhItakasya kalkenoSNena cakrapANiH-visarpavAnAha-vidAhInItyAdi // 38-40 // cakrapANiH-utkAriketyAdinA uSNopanAhamAha-uSNo bahalo lepH| pAkyakSArayuseneti pAkena suzrutApaktavidhAnena kRtaH kSAraH pAkyakSAraH, kiMvA pAkyaM pUtikaramjaM lavaNama / gomUtrarityAdau patram eraNDAdikaM patam // 41 // * pAkyakSArayutena iti cakrasammataH paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #918
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 21za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / balAM nAgabalAM pathyAM bhUjayanthiM vibhiitkm| . vaMzapatrANyagnimanthaM dadyAda granthivilepanam // dantocatrakamUlatvaka sudhAkepayasI gudd'H| bhallAtakAsthi kAsosaM lepo bhindyAAcchalAmapi / vahirmArgAzritaM granthiM kiM punaH kaphasambhavam // 42 // dIrghakAlasthitagranthiM bhindyAda vA bhessjairimH|| mUlakAnAM kulatthAnAM yUH skssaardaaddimH| godhUmAnnairyavAnnaizca ssiidhumdhushrkrH|| sanaudrarvAruNImaNDaiAtuluGgarasAnvitaiH / triphalAyAH prayogazca pippalokSaudrasaMyutaH // devadArupaTuvyoSa-prayogarikasya c| mustabhallAtasaktUnAM prayogairmAkSikasya ca // granthiM lepyet| blaamityaadi| balAdikaM pratyekaM granthivisape. lepanaM ddyaat| dntiityaadi| dantImUlakhaka citrakamUlakhaka snuhyarkayoH payasI gur3aH bhallAtakasyAsthi kAsIsaM hirAkas iti loke| eSAM samAnAnAM lepo bahala uSNalepaH zilAmapi bhindhAt kaphasambhavaM granthiM vahirmArgAzritaM yat bhindyAt tat punaH kim ? / / 42 // gnggaadhrH-diirghtyaadi| imaivekssymaannH| muulkaanaamityaadi| mUlakakulatthayoyaSaiH sakSAradADimairityekaM bheSajam / godhUmAnnaiH khinnagodhUmataNDuleyavAnnastathAvidhaiH sasIdhumadhuzarkareriti dvitiiym| sakSaudrervAruNImaNDaiH mAtuluGgarasAnvitairiti tRtIyam / pippalIkSaudrasaMyutaitriphalAyAH prayogazcaturtham / devadAru paTu sandhavaM vyoSaJcaSAM prayogariti paJcamam / gairikasya prayogeriti SaSTham / mustAdInAM trayANAM prayogaH saptamam / mAkSikasya prayogariti cASTamam / cakrapANiH-nattamAlaM karaJjakaH / bibhItakasya vetyava kalkeneti yojyam / dantItyAdau lepo bhindyAt zilAmapi sa kaphagranthiM nitarAM bhinyAditi bhAvaH // 42 // cakrapANiH-imairiti vkssymaannH| girijaM zilAjatu / girijaprayogazca rasAyanokto jJeyaH / For Private and Personal Use Only
Page #919
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir caraka sNhitaa| [visarpacikitsitam dhUmavirekaH zirasaH puurvottrglmbhednaiH| ayolvnnpaassaann-hemtptprpiidd'nH||43|| kriyAbhirAbhiH siddhAbhirvividhAbhirbalI sthitH| granthiH pASANakaThino yadi naivopazAmyati // athAsya dAhaH kSAreNa zaraihemnAthavA hitaH / pAkibhiH pAcayitvA vA pATayitvA samuddharet // mokSayed bahuzazcAsya raktamutklezamAgatam / punarasya hRte rakta vAtazleSmajidauSadham // dhUmo virekaH zirasaH svedanaM parimardanam / aprazAmyati doSe ca pAcanaM vA prazasyate // praklinnaM dAhapAkAbhyAM bhiSak zodhanaropaNaiH / vAzcAbhyantararvApi vaNavat samupAcaret // 44 // pralepavidhAnena prayogA ete se yAH / pUrvoktadhUmaH ziraso virekaistathA gulmabhedanarauSadhastathAyaHpiNDataptapIr3anena tathA lavaNAdInAmekatamataptapapIr3ane. rimai bhaiSajaigranthiM dIrghakAlasthitaM bhinyAditi yojanA // 43 // ___ gaGgAdharaH-kriyAbhirityAdi / spaSTam / athAsyetyAdi / uktakriyAbhimenthebhedAbhAvAnantaraM kSAreNa dAhaH zararvA henA vA hitH| pAkibhitraNazothoktaH / punarbahuzo'syotklezamAgatazca raktaM mokSayet / punarityAdi / evamasya punarapi rakta hRte vAtazleSmajidauSadhaM dhUmAdikaM kAyaM prshsyte| dhUma ityAdi / ziraso vireko dhuumH| parimaddenamudattanam / tathA ca doSe'pyaprazAmyati sati pAcanaM vraNazothapAcanaM vA prshsyte| prklinmityaadi| dAhapAkAbhyAM yuktaM praklinnaM granthiM vAhaiH zodhanaropaNairvAbhyantarairvA zodhanaroparNavraNavat samupAcaret // 44 // mustasaktavo mustamvoSa ityAdinA kusstthoktaaH| bhallAtakasaktavo rsaaynoktaaH| ayolavaNetyAdi taptAyaHprabhRtibhiH pIDanairityarthaH // 43 // * zarailohena iti cakrasvIkRtaH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #920
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 21za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 3146 kampillakaviGgAni tvaco dAyAstathava ca / piSTA tailaM vipaktavyaM granthinaNacikitsitam // dvivaNIyopadiSTena karmaNA vApyupAcaret / dezakAlavibhAgajJo vraNAn vIsarpajAna budhH|| 45 // ya eva vidhiruddiSTo granthInAM vinivRttye| sa eva galagaNDAnAM kaphajAnAM nivRttye|| galagaNDAstu vAtotthA ye kaphAnubalA nRNAm / ghRtakSIrakaSAyANAmabhyAsAna bhavanti te // 46 // yAnIha kANyuktAni visarpANAM nivRttaye / ekatastAni sarvANi rktmokssnnmektH|| visarpo nahyasaMsRSTo raktapittena lkssyte| tasmAt sAdhAraNaM sarvametaduktaM cikitsitam // gaGgAdharaH-kampilletyAdi / kampillakavihaGgadAvIlabhiH kalkaizcaturguNajale tailaM paktvA granthitraNe dadyAt / aparazcAha dvivaNIyetyAdi / spaSTam // 45 // gaGgAdharaH-cikitsitatulyabAdAha-ya evetyaadi| granthInAM vIsANAm eSa ya eva vidhiruddiSTaH, sa eva vidhiH kaphajAnAM galagaNDAnAM nivRttaye kaaryH| galagaNDA ityaadi| ye kaphAnubalA vAtotthA galagaNDAste ghRtAdInAmabhyAsAt na bhavanti // 46 // gnggaadhrH-yaaniityaadi| iha visarpANAM nivRttaye yAni kANyuktAni tAni sarvANi kANyekataH ekasyAM dizi vrtnte| eka raktamokSaNamekato varttate / kasmAt ? visapo na hItyAdi / hi yasmAda visapo raktapittenAsaMsRSTo na lakSyate sarca eva visau raktapittena saMsRSTa eva lakSyate, tasmAt sAdhAraNaM cakrapANi:-pAkibhiriti paavnpinnddaiH| punazcetyAdinA uktA api dhUmAdayaH punaH apanItapranthiviSayatayA vidhIyante, tena ceha na punaruktiH // 44 / 45 // cakrapANi:--pranthivraNacikitsite yaduktaM tadevAtidizannAha--ya evetyaadinaa| galagaNDAnAmiti bahuvacanAni galagaNDagaNDamAlA'pacIvivakSitAni // 46 // 395 For Private and Personal Use Only
Page #921
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3150 crk-sNhitaa| [visarpacikitsitam vizeSadoSavaizeSyAnna ca noktaH smaastH| samAsavyAsaniheMzairuktaJcaitacikitsitam / / 47 // tatra shlokaaH| niruktA nAmabhedAzca doSA dUSyAzca hetvH| Azrayo mArgatazcaiva visaI gurulAghavam // liGgAnyupadravA ye ca yallakSaNa upadravaH / sAdhyatvaM na ca sAdhyatvaM sAdhanaJca yathAkramam // iti piprISave cha siddhamagnivezAya dhomte| punarvasuruvAcedaM vIsANAM cikitsitam // 48 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte'prApte dRr3habalapratisaMskRte cikitsitasthAne visarparogacikitsitaM nAma ekviNsho'dhyaayH|| 21 // vAtapittakapharaktasAdhAraNametacikisitamukta doSavaizeSyAnna ca vizeSa uktaH / na ca smaasto'pyuktH| samAsavyAsanirdezaizcikitsitaJcaitaduktamiti // 47 // gAdharaH-adhyAyArthamAha-tatra zlokA iti| niruktA ityAdi / piprISave pretumicchave // 48 // agnivezakRte tantre crkprtisNskRte| aprApte tu dRr3habala pratisaMskRta eva c| cikitsite visarpANAmadhyAye tvekaviMzake / vadyagaGgAdharakRte jalpakalpatarau punH| cikitsAsthAnajalpe tu SaSThaskandhe visarpiNAm / cikitsita jalpo nAma zAkheyamaikaviMzikI // 21 // cakrapANiH-visapa raktamokSaNastutimAha-yAnItyAdi / raktamokSaNe eva kutaH prAdhAnyamityAhavisarpo netyaadi| sAdhAraNamiti vAtakaphavisarpa raktapittaharaM cikitasitaM yuktamityazaH // 47 // ckrpaanniH-niruktmityaadisNgrhH| yallakSaNa upadrava iti yAdRkalakSaNenopadveNa na saadhymityrthH| piprakSave praSTumicchave // 48 // iti mahAmahopAdhyAya-carakacaturAnana-zrImaccakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM carakatAtparyaTIkAyAM cikitsitasthAnavyAkhyAyAM visapacikitsitaM nAma ekaviMzo'dhyAyaH // 21 // * piprakSave iti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #922
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dvaaviNsho'dhyaayH| athAtastRSNAcikitsitaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhgvaanaatreyH||1|| jJAnaprazamatamobhiH khyAto'trisuto jgddhite'bhirtH| tRSNAnAM prazamArtha cikitsitaM prAha paJcAnAm // 2 // kSobhAd bhayAcchamAdapi zokAt krodhAd vilanAnmayAt / kSArAmlalavaNakaTukoSNarUkSazuSkAnnasevAbhiH / / dhAtukSayagadakarSaNavamanAyatiyogasUryAsantApaiH / pittAnilo pravRddhau saumyaM dhAtaM vizoSayataH * // gaGgAdharaH-uddiSTakramAdetadadhyAyAnantaraM tRSNAcikitsitamAha-athAta ityaadi| saba pUrvavada vyAkhyeyam // 1 // gnggaadhrH-jnyaanetyaadi| atrisutaH kRSNAtriputraH punvvsuH| pazcAnAM tRssnnaanaam| aSTodarIye prAguktaM paJca tRSNA iti| paJca tRSNA iti bAtapittAmakSayopasargAtmikA iti| tAsAM paJcAnAM tRSNAnAmiti // 2 // gaGgAdharaH-kSobhAdityAdi / kSubhasaJcalane manaHzarIrayoH kSobhaH kleshjnkcaalnm| kssaaraamlaadishusskaansevaabhiH| gadakarSaNaM rogAntareNa karSaNam / cakrapANiH-visarpa prAyeNa tRSNA upadravarUza bhavati iti visarpAnantaraM tRSNAcikitsitamucyate // 1 // cakrapANiH-jJAnaM vijnyaanm| prazamaH shaantiH| tpshcaandraaynnaadi| cikitsitaM cikitsAvidhAyako grnthH| nidAnAdyabhidhAnaJca cikitsArthameva nidaanaadijnyaanpuurvktvaacikitsaayaa| paJcAnAmiti vacanema paJcAnAmapi cikitsAviSayatvaM darzayati / na hi kAsazvAsavadasyAsAdhyatvam / tathA suzrutoktaniruktiH paJcasvapi tRSNAsu bhvti| uktaM hi suzrute-tisraH smRtAstAH kSatajA caturthI kSayAt tathAhyAmasamudbhavA ca / syAt saptamI bhaktanimittajA ceti // 2 // cakrapANi:-kSobhAdityAdAktanidAnasya yogAt vAtapittakartRtvaM conneyam / pittAnilAviti srvtRssnnaasmpraaptigrnthH| saumyAn dhAtUniti somgunnaatiriktaan| pradUSayataH iti * saumyAna dhAtUna pradUSayataH iti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #923
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra Acharya Shri ka Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir www.kobatirth.org 3152 crk-sNhitaa| tRSNAcikitsitam tRSNA rasavAhinozca dhmnorjihvaamuulgltaalukklomnH| saMzoSya nRNAM dehe kurutastRSNAmatibalAM to|| pItaM pItaM hi jalaM zoSayatastAvatibalau na yAti zamam / ghorA vyAdhikRzAnAM prabhavatyupasargabhUtA sA // 3 // prAya paM mukhazoSaH skhalakSaNaM sarvadAmbukA matvam / tRSNAnAM sarvAsAM liGgAnAM lAghavamapAyaH // 4 // vamanAdi vamanavirecanAdi sNshodhnm| saumyaM dhAtu kphrsaadikm| rasavAhinIrdhamanIjihvAmUlAdIMzca zoSayataH pittaanilo| kloma kaNThorasoH sndhiH| etAn saumyadhAturasavAhidhamanyAdIn saMzoSya to pittAnilau nRNAM dehe'tibalAM tRSNAM kurutH| tAvatibalau pittAnilau nRbhiH pItaM pItaM jalaM hi ysmaacchossytH| evaM jAtA ca sA tRSNA na zamaM yAti / vyAdhikRzAnAM ghorA bhayAnikopasargabhUtA prabhavati // 3 // gaGgAdharaH-tasyAH prAgra pamAha-prAgra pmityaadi| mukhazoSaH sarvAsAM tRSNAnAM prAya paM bhvti| savAsAM tRSNAnAM skhalakSaNaM sarvadAmbukAmitvam / sarvAsAM tRSNAnAM liGgAnAM svaskhaliGgAnAM lAghavamapAya iti lAghavapadena svaabhaaviktRssnnaanyvcchedH||4|| Sor3azAMzena duussytH| (dvitIyAbahuvacanAntam / ) deha ityanenaM etAsAM tRSNAnAM zarIradvayaM darzayati / yA hi mAnasI tRSNA sA zarIre icchAdveSAtmikA duHkhAt pravarttate iti| yA tu dehAzrayadoSakAraNA sA dehajeti bhaavH| svAbhAvikatRSNA yApi vAtapitte bhArambhe eva, kiM sApyatra na gRhyate ? maivam , iha asvAbhAvikavyAdhiprakaraNe nAdhikAra iti kRtvA svAbhAvikatRSNAkaravAtapittAbhyAM vakSyamANatRSNAkaravAtapittAnAM vizeSamAha-pItaM piitmityaadi| prakRtatRSNArambhako pittavAtau pItaM pItaM jalaM shossytH| ato jalazoSaNatvAt zamaM na yAti / svAbhAvikyAM jalaM pItvA zAntimadhigacchatIti bhaavH| updrvruuptRssnnotpaadmaah-ghoretyaadi| upasargabhUteti upadravarUpA // 3 // cakrapANiH-tRSNAprAgrUpamAha-prAgra pmityaadi| prAna pakathane eva madhye tRSNAnAmavyabhicArilakSaNamAha-svalakSaNamiti / avyabhicArilakSaNaM yathA jvarasya sntaapH| punaH prakRtaM prAna pamAha / liGgAnAM lAghavamiti vakSyamANavAtAdijatRSNAliGgAnAM alptvm| pUrvarUpAvasthAyAM vakSyamANalakSaNAni kAnicicca na bhavantyeva / uktaJca-'avyaktaM lakSaNaM tasya pUrvarUpamiti smRtam" iti| kiMvA yadetat prAnapaM mukhazoSaH sarvadAmbukAmitvam, etacca svalakSaNaM * tAvato na yAti zamamiti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #924
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 22za adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / mukhazoSasvarabheda bhramasantApapralApa saMstambhAn / tAlvoSThakaNThajihvAkarkazatAM cittanAzaJca // jihvAnirgamamaruciM bAdhiyyaM madUyanaM sAdam / tRNodbhUtA kurute paJcavidhA liGgataH zRNu tAH // 5 // andhAtaM dehasya kupitaH pavano yadA vizoSayati / tasmin zuSke zuSya yabalastRpyatyatha vizuSyan // nidrAnAzaH ziraso bhramastathA zulkavirasamukhatA ca / srotosvarodha iti ca syAlliGgaM vAtatRSNAyAH // 6 // gaGkhAdharaH - tRSNAyAH prAbalye sAmAnyalakSaNamAha - mukhazoSetyAdi / udbhUtA prabalA tRSNA mukhazopAdIn tAlvAdikarkazatAM cittanAzaJca jihAnigamaM bahirniHsaraNaM madUyanaM vakSasa upatApaM kurute paJcavidhAstAH prAgabhihitAH vAtapittAmakSayopasargAtmikAstRSNAH zRNu / nanu anyatra sapta tRSNA abhihitAH, tadyathA / tisraH smRtAstAH kSatajA caturthI kSayAt tathA hyAmasamudbhavA ca / bhaktodbhavA saptamiketi tAsAM nivodha liGgAnyanupUrvvazazceti / kathamiha paJca tRSNA iti ? ucyate / vakSyate hyatrava pratitRSNaM kAraNaM tato nAdhikAsti tRSNA // 5 // 1 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3153 gaGgAdharaH- vAtatRSNA lakSaNamAha- adhAtumityAdi / kupitaH pavano yadA dehasyAndhAtu' vizoSayati tadA tasminnabadhAtau zuSke sati avalaH pumAn zuSyati cAtha vizuSyan tuSyati / tasya nidrAnAzAdoni ca syuH / sroto'nnajalavahaM tasyAvarodhaH iti ca vAtatRSNAyA liGgam // 6 // For Private and Personal Use Only tRSNAnAM tathA pUrvarUpaJca bhavataH / ye tu prAgrUpaM mukhazoSaH sarvvadAmbukAmitvamiti paThanti teSAM mate tRSNAyAH svalakSaNaM noktaM syAt / uktaJca - 'svalakSaNantu tRSNAnAM sarvvadAmbupipAsiteti / kiMvA mukhazoSe eva sarvvadAmbukAmitvaM liGgAnAJca lAghavaM rogarUpAyAtRSNAyA AgamanamityarthaH / tRSNAnAM vyuparamo vakSyamA galiGgAnAmanyathAtvam / sarvvadocchedo hi tRSNAlakSaNAnAM na bhavatyeva / sahajatRSNAgrastatvena talakSaNAnAM alpamAtratayAvasthAnAt / liGgAnAM lAghavamAzutpAdaH / apAyo maraNamiti kRtvA tRSNAnAmasAdhyatAlakSaNamidamucyate // 4 // cakrapANiH sarvvatRSNAnAmupadravAnAha - mukhazoSa ityAdi / ye tu mukhazopAdIni lakSaNAnyAhustanmate tRSNopadravAnabhidhAnaM syAt / upadravAcAdhyAyasaMgrahe saMgRhItAH tenAtizayavRddhAH mukhazoSAdaya upadravAH / vRdvAstu liGgAnIti vyavasthA // 5 // cakrapANi:- andhAtumityAdinA paJcAnAM pRthak samprAptimAha / kupitaH pavanaH dehe nAnArasAdirUpatayA sthitaM adhAtu vizoSayati, zuSke'bdhAtau zuSyatIti yojyam / srotovarodha iti pratyupaghAtaH // 6 //
Page #925
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| [ tRSNAcikitsitam pittaM matamAgnayaM kupitaM cet tApayatyabdhAtum / santaptaH saMjanayet OM tRSNAM dAholbaNAM naNAm // tiktAsyatvaM ziraso dAhaH zItAbhinandatA muurchaa| potAkSimUtravarcastvamAkRtiH pittatRSNAyAH // 7 // gnggaadhrH-pitttRssnnaalkssgmaah-pittmityaadi| AgneyamagnistejonAmabhUtaM tadabahulapAzcabhautikaM matam, taccet kupitamadhAtu tApayati, sa santapto 'bdhAtuna NAM dAholbaNAM tRSNAM saJjanayet / teSAM nRNAM tiktAsyatvAdIni ca syuH / pittataSNAyA AkRtiriti / iha abdhAtucet kupitaM pittaM tApayatIti yaduktaM tena kupitapittasantaptaH kapho'pyabdhAtustaSNAM saMjanayediti khyApitam / tasyAH smmaaptiriymuktaanytr| vASpAvarodhAt kaphasaMdRte'nau tRSNA valAzena bhavet tathA ca / nidrAgurutvaM madhurAsyatA ca tRSNAditaH zuSyati cAtimAtramiti // na tto'dhiksngkhyaastRssnnaayaaH| etadabhiprAyeNaiva hArItenApyuktam-svAdamlalavaNAjINaH kraddhaH zleSmA shossmnnaa| prapadyAmbuvaha srotastRSNAM saMjanayet nRnnaam| ziraso gauravaM tandrA mAdhuryaM vadanasya c| bhaktadveSaH prasekazca nidrAdhikyaM tathaiva c| etailiGgavijAnIyAt tRSNAM kaphasamudbhavAmiti / doSatAratamyantu neha tantre vishessennoktm| pittapradhAnatve'bdhAtusantApe dAholbaNAditRSNA bhvti| apradhAnapittatApite'bdhAto khalu kaphAdau hArItoktalakSaNA tRSNA bhavatIti kaphajavyapadezo hArItAdinA kRto'smiMstu tantra pittajAyAmantarbhAva iti abhiprAyabhedAna virodhaH // 7 // . cakrapANiH-pittamityAdinA pittajAmAha-zarIrasaMkhyAzArIre evamuktam yad drava-saramanda-snigdha-mRdu-picchilarasarudhiravasAkaphapittamUvasvedAdi tadApyaM raso rasamaJca tyanena, tathA tatraiva yat pittamityanena dvayAtmakatvaM pittasya yadyapyuktaM tathApyAgne yabAhulyAt pittamAgne yameveti darzayannAha-pittaM matamAgneyamiti / dvayAtmakatve'pi ca pittasyAgne yAMzaprAdhAnyAt, anyatrApi saumyAgneyavAyavyAdhikArabhedaiH paittikavikArAH Agneyatvena gRhItA eva / santaptaH sa hIti sa abdhAtuH sntptH| santaptaH samiti pAThapakSe pittameva janayediti yojyam / yadAbdhAtujanayati tadA pittasantapta eva janayatIti pittasyaiva kartta tvam // 7 // santaptaH sa hIti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #926
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 22za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 3155 tRSNA yAmaprabhavA sApyAgne yo na pittajanitatvAt / liGgaM tasyAzcArucirAdhmAnakaphaprasekau ca // 8 // deho rasajo'mbubhavo rasazca tasya kSayAca tRssyeddhi| dInakharaH pratAmyan saMzuSkahRdayagalatAluH // 6 // gnggaadhrH-aamjtRssnnaamaah-tRssnnetyaadi| uSmaNo'lpabalatvena dhaatumaadympaacitm| duSTamAmAzayagataM rasamAmaM prcksste| iti| tasmAdAmAt prabhavA tu yA tRSNA sApyAgneyI yo'nnarasa AgneyAnnaja evApAcita AmaH syAt tadAmajA tuSNA bhavatItyAgneyI na tu pittjnitkhaadaagneyii| tasyA liGgam arucyaaditrymiti| vAtapittajAbhyAmatiriktAmajA pRthak ptthitaa| anyatrAmatastridoSakopAt tridoSaliGgAmasamudbhavA tu hRcchU laniSThIvanasAda. kIti paTyate // 8 // gaGgAdharaH-kSayajatRSNAmAha-daha ityaadi| madhurAdiSar3a rasAnagataSar3arasajo garbhiNyA raso nAmAdyadhAtustadbhavo'patyAnAM deha evaM rasazca svakRtapar3a rasAnAhArajAmbubhava ityatastasya rasasya kSayAcca nrstRssyti| bhavati khalu pratAmyan san dInasvarazca dInazca saMzuSkahRdayagalatAluzca / bhrAnto dInasvara* ityAdikamupasargajAyA lakSaNatayA vyAcaSTe, tanna ; kSayajalakSagAnurUpAti. riktmiti| anyatra coktam / rasakSayAda yA kSayasambhavA sA tayAbhibhUtazca nishaadinessu| pepIyate'mbhaH sa suravaM na yAti tAM sannipAtAditi kecidaahuH|| rasakSayoktAni ca lakSaNAni tasyAmazeSeNa bhiSag vyavasyediti // 9 // ckrpaanniH-tRssnntyaadinaa''mjaamaah| Amazabdena ca samAnalakSaNatayA kaphajA'pi gRhyte| sApyAgneyantyanena pUrvaparijJAtaM sarvAsAM vAtapittajanyatvaM smunnyti| vAtazva tRSNAkaraNenokto'pi asra prdhaanm| anyatrApyuktam-'darzanaM paktirUSmA ca kSut tRSNA dehmaaiivm| prabhAvaprasAdau medhA pittkrmaavikaarj'miti| AmapittajanitatvAditi AmA. varodhavRddhapittajanitatvAdityarthaH // 8 // cakrapANiH-deho rasaja ityAdinA AhArarasAt sarcadhAtutvamutpadyate / sa ca raso dehapoSako'mbubhava iti ApyaH, tasya kSayAditi rasakSayAt ambukSayo bhavati, tena cAmbukSayeNa puruSaH pAnIyaprArthanArUpatRSNAyAM yukto bhavatIti drshyti| uktaM hi suzrute-'doSadhAtumalakSINo balakSINo'pi maanvH| svayonivarddhanaM yat tadannapAnaM prkaangksstiiti| ihApi coktaM rasasaMkSaye tRSyati // 9 // For Private and Personal Use Only
Page #927
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3156 crk-sNhitaa| [tRSNAcikitsitam bhavati khalu yopasargAt tRSNA sA zoSiNo kssttaa| jvrmohkssykaasshvaasaadyupsRssttdehaanaam|| sarvAstvatiprasaktA rogakRzAnAM vamiprasaktAnAm / ghoropadravayuktA tRSNA maraNAya vijJa yA // nAnavinA cha hi tarSaH pavanAd vA tau hi zoSaNe hetuu| abdhAtorativRddhAvapAM kSaye tRSyate naro hi // gaGgAdharaH-pArizeSyAdupasargAtmikAM tRssnnaamaah-bhvtiityaadi| yA kRSNA bhavatyupasargA jvarAdupasRSTadehAnAM narANAM sA taSmA zoSiNI mukhAdizopakAriNI kaSTA kaSTasAdhyA kaSTadA c| jvaramohakSayakAsazvAsAdItyatrAdizabdena kSatamadyapAnAtyayAdijA saMgRhItA na khtiriktaa| kaSTavaprasaGgAdanyAsAmapi kaSTakhamAha-savvA svityaadi| atiprasaktAH sA eva taSNAH kaSTA bhvnti| rogAntarakRzAnAJca sarvAH tRSNAH kaSTA vamipasaktAnAca sAH tRSNAH kaSTA bhavanti / pare sarvAsAmasAdhyatAmAhuH, tanna ; sA iti vahuvacanAntasya ghoretyAdiprathamaikavacanAntairanvayAbhAvAt / tasmAt kaSTA ityanena vcnviprinnaamenaanvyH| sabosviti tuzabdena kaSTA ityasyAnukarSAt / asaadhyaamaah| ghoretyaadi| ghorA bhayAnikA yA tRSNA bhavatyupadravayuktA vAtAdukta liGgA satI taduttarakAlajAtarogayuktA, sA tRSNA maraNAya vijJa yaa| iti| nanvAbhyo'pyatiriktAstaSNAH dRzyante tAH kathaM nopadizyanta ityata Aha / naagnerityaadi| hi yasmAdagnestejaso vinA pavanAda vA vinA tapo na bhvti| kasmAt ? taavityaadi| hi yasmAdabdhAtoratiTaddhoM zopaNe hetU tAvagnipavanau bhavataH, tasmAnnaro'pAM kSaye tRssyte| tathAhi caah| cakrapANiH-bhavatItyAdinopasargajAmAha / jvarAyapadravarUpA bhvti| kaSTeti kssttsaadhyaa| evaM prAkasUtritavAtapittAmAgbukSayopasargAtmikA paJca tRSNA vyaahRtaaH| annaiva suzrutoktA kaphajA sAmajAyAmavaruddhA, kSatajA upsrgaatmikaayaamvruddhaa| anajAyA aamenaivaantrbhaavniiyaa| idAnIM tRSNAyA asAdhyAyA lkssnnmaah-srvaastvityaadi| ghoropadvayukteti piiddaakropdrvvtii| samprati tRSNAntarANAM uktatRSNAyAmevAntarbhAvaM darzayan uktavaktavyatRSNAnAmapi vaatpittkssyjnytvmaah-naagnimityaadi| karamAt punaH agnivAtau vinA tarSo na bhavatItyAha / to hi ativRddhau pittarUpau agnivAtau andhAnuzoSaNe hetuu| tasmAnnAgnivAtau vinA tarSaH * nAgnimiti cakrasammataH paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #928
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 22za adhyAya: 22 adhyAyaH cikitsitsthaanm| 3157 gurvannapayaHsnehaH sammUIdbhirvidAhakAle c| yastRSoda vRtamAgeM tatrApyanilAnalau hetU // 10 // tIkSNoSNarUkSabhAvAnmayaM pittAnilo prkopyti|| zoSayato'AM dhAtu tAveva hi madyazolAnAm // taptAkhiva sikatAsu hi toyamAzu zuSyati kssiptm| teSAM santaptAnAM himajalapAnAd bhavati shrm|| zizirasnAtasyoSNo(mA) ruddhaH koSThaM prapadya tarSayati / tasmAd bhajeta sahasA noSNaH snAne jalaM zItam // gunnetyaadi| vidAhakAle pAkakAle sammRcche dbhiH parasparaM saMyogavibhAgAbhyAmekIbhAvamApadyamAnegu bannapayAsne tamArge pavanatejasorgativatmAvaraNe yaH pumAMstRSyet tatrApi pavanAnilo hetU bhvtH| tasmAdannajA tRSNA nAtiriktA // 10 // gaGgAdharaH-yA cAparA madyajA tRSNA taamaah-tiikssnnetyaadi| madya tIkSNA NaH pittAnilo prakopayati, madyakupito tAveva pittAnilo madyazIlAra pAM dhAtu shossytH| taptAsthiva yathA taptAsu sikatAsu kSiptaM toyamA shussyti| teSAM madyasantaptAnAM nagAM himajalapAnAccharma bhavati / tasmAda vAtapittajatRSNAtiriktA na mayajA tRssnnaa| aparA ca yA dRzyate taamaah-shishiretyaadi| zizire svAtasya coSNo dehoSmA ruddhaH san koSThaM jaTharaM prapadya trssyti| tasmAduSNaH santaptadehaH pumAn snAne zItaM jalaM sahasA na majeta / atrApi dehoSmA pittavizeSa eva, tajjAteyaM tRSNA naatiriktaa| ityuktmityrthH| evamagnivAtAbhyAM kRte'pAM naye svarUpAdeva nrstRssyti| evaM pittavAta. hatAndhAtukSayajatvamabhidhAya antrbhaavniiytRssnnaamaah-guncnnetyaadi| saMmUcchaniriti ekatA gcchbhiH| ata vAto vRddhaH saMmUrcchane amuSya tRSNAkaraH vidAhakAle ca tRSNA taba pitaM tRSNAkaram // 10 // . cakrapANiH-bhayajAmapi antrbhaavynnaah-tiikssnnossnnetyaadi| sikatAsu hi toyamiti prazamakathanam / zarmeti sukham / shiitjaamntrbhaavynnaah-shishiretyaadi| ziziraM zItam / saSmA rudra iti zItasparza balena bahirnirgacchan romakUpaiH uSmAvaruddhaH prtiipiikRtH| etena etasyApi pittajasvamuktam / ma sahasetyanena vizramArtha, zItajalasevAyAM na tathAvidhA sRSNA 396 For Private and Personal Use Only
Page #929
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3158 crk-sNhitaa| (tRSNAcikitsitam liGga sasveitAsvanilakSayAt pittajaM bhavatyatha tu| pRthagAgamAcikitsitamataH pravakSyAmi tRSNAnAm // 11 // apasaMkSayAddhi tRSNA saMzoSya naraM mArayedAzu / tasmAdaindra toyaM samadhu pibed tadguNaM vAnyat // kizcittuvarAnurasaM tanu laghu zItaM sugandhi sursnyc| anabhiSyandi ca yat tat kSitisthitamathaindravajjJa yam // zRtazItaM sasitopalamathavA zarapUrvapaJcamUlena // 12 // AsAM linggmaah-linggmityaadi| etAsu gurkhannajAdiSu sarvAsu tRSNAsu yadA'nilakSayo bhavati, tadA pittajaM liGga bhavatIti tRSNAnidAnamuktam / atha tu nidAnopadezAdanantaraM pRthagAgamAt pRthagavAtAdijatvena tRSNAnAmupadezAt tRSNAnAM cikitsitamataH pRthak pravakSyAmi // 11 // gnggaadhrH-apsNkssyaadityaadi| taSNA hi yasmAdabdhAtusaMkSayAt saMzoSya naramAzu mArayati, tasmAdaindraM dRSTisambhavaM jalaM samadhu pivet tadguNamaindrajalaguNavadanyada vA jalaM samadhu pivet / divA kiraNa juSTaM jussttmindukrairnishi| vAyunAsphAlitaM zazvat tattulyaM ggnaambunti| tdgunnmnyjjlmaahkishcidityaadi| kizcitkapAyAnurasaM tanu cAdhanaM laghu ca zItazca sugandhi ca surasazcAnabhiSyandi ca yadabhUmisthitaM jalaM tdaindrjlvjjheymiti| shRtshiitmityaadi| aviziSTaM jalaM zRtaM sasitopalaM zarkarAmizraM pibet / athavA zarAdipaJcamUlena zRtaM sasitopalaM pibet // 12 // bhavatIti darzayati / samprati bhinnasaMmUrcchanAdInAM yathotakrameNa anilapittajAvarodhamabhidhAya sarvAtAmevAnilakSayapittajasvam upadarzayannAha-liGgaM srvaasvityaadi| pRthagAgamAditi pRthagahetutvAt / AgacchatyasmAditi Agamo hetuH| vAtAdihetubhedAcikitsitabhedaM vakSyAmItyarthaH / kiMvA pRthaka hi cikitsitaM vakSyAmi / kSAgamAdipti AyurvedAgamaprAmANyAt / Agame tRSNAnAM bhedena cikitsAbhidhAnAt ahamapi pRthak cikitsA vakSyAmItyarthaH // 11 // cakrapANiH-apAM kSayAdityAdinA cikitsAmAha / aindramityAntarikSam / tadguNaM vAditi yaduktaM tvaah-kinycidityaadi| tuvaro'nurasatyA rasyate AsvAyate yasminniti tuvarAnurasam / AntarikSaM jalaM avyaktasarasayuktam, avyaktIbhAvastu gandharasAnAM prakRto bhavati / aindravadityanena antarikSAnukAri / zarekSudarbhakuzakAzAnAM mUlameva ca ityatroktena zarapaJcamUlena // 12 // For Private and Personal Use Only
Page #930
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 22za adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / 3156 lAjAnAM saktUnAM samadhusitaM manthamaindraNa / vATyazcAmayavAnAM zotaM madhuzarkarAyutaM dadyAt / peyAM vA zAlInAM dadyAd vA koradUSANAm // 13 // payasA zRtena bhojanamathavA madhuzarkarAyutaM yojyam / paaraavtaadikrsNghRtbhRssttairvaapylvnnaamlaiH|| tRNapaJcamUlamuJjAtakaiH piyAlajaizca jAGgalAH sukRtaaH| zastA rasAH payo vA taH siddhaM zarkarAmadhumat // zatadhautaghRtainAktaH payaH pibecchotatoyamavagAhya / mudgamasUracaNakajA rasAzca ghRtabharjitA deyAH // 14 // madhuraiH sajovanIyaiH zItaizca satiktakaiH zRtaM kSIram / pAnAbhyaJjanayogeSviSTa madhuzarkarAyutam // gaGgAdharaH-lAjAnAM saktUnAM samadhusitaM samadhuzarkaraM manthamaindrajalena kRtaM dadyAt / AmayavAnAM vATya maNDa zItaM madhuzarkarAyutaM ddyaat| peyAM vetyaadi| zAlInAM peyAM vA koradUSANAM vA peyAM dadyAt // 13 // gaGgAdharaH-athavA payasA zRtena pakvena dugdhena madhuzarkarAyutaM bhojanamannaM yojym| bhojane vynyjnaarthmaah-paaraavtetyaadi| ghRtabhRSTaH pArAvatAdimAMsarasarvApyalavaNAmlailevaNAmlavarjitai janaM dadyAt / rasAMcAha tRnnetyaadi| mujhAtaka auttagapathikaH kndH| tRNapaJcamUlaM kuzAdipaJcamUlaM muJjAtakazcetyetaiH bhRtatAyaiH piyAlaphalarasaizca siddhA jAGgalAH pArAvatAdInAM mAMsarasAH shstaaH| athavA taistRNapaJcamUlamujAtaiH piyAlazca siddhaM payaH zarkarAmadhumat shstm| shtdhautetyaadi| tRSNAvAn naraH zatadhautaghRtenAktaH san zItatoyam avagAhya payaH pivet| mudgAdirasAzca ghRtabharjitA deyAstRSNAvate // 14 // gnggaadhrH-mdhurairityaadi| sajIvanIyairmadhurairdravyaiH zRtaM kSIraM tathA zItaiH satiktakaivyaiH zRtaM kSIraM madhuzarkarAyutaM SNAvatAM pAnAbhyaJjanayogeSu cakrApANiH-AmayavAnAM vAya ISabhRSTayavamaNDaH // 13 // cakrapANiH-tairiti tRnnpnycmuulyaadibhiH| madhurairiti mdhurrsaiH| zItairiti zItavIyaiH // 14 // For Private and Personal Use Only
Page #931
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3160 crk-sNhitaa| [ tRSNAcikirisatama tajjaM vA ghRtamiSTaM pAnAbhyaGgeSu nasyamapi ca syAt / nArIpayaH sazarkaramuSTrayA api nsymikssursH|| kSIrekSurasagur3odakasitopalAkSaudrasIdhumAdhvIkaiH / vRkSAmlAtuluGgagaNDUSAstAluzoSaghnAH // 15 // jmbvaamraatkbdriivetspnycpllvaishcaamlaaH| hRnmukhaziraHpradehAH sNshritmuurchaabhrmtRssnnaanaaH|| dADimadadhisthalodhraH savidArIvIjapUrakaiH zirasaH / lepo gaurAmalakaighR tAranAlayutaizca hitH|| zaivalapaGkAmburuhaiH sAmlaiH saghRtaizca shktubhilepaaH|| 16 // mstvaarnaalaardrvsnkmlmnnihaarsNsprshaaH| zizirAmbucandanA stntttpaannitlgaatrsNsprshaaH|| issttmiti| tajjaM vetyaadi| tathAvidhaVtakSIrajaM ghRtaM tRSNAvatAM pAnAbhyaGgeSu syAnasyamapi ca syAt / nArIpaya ityaadi| sazarkaraM nArIpayastaSNAvatAM nasyaM syAt / uSTrayA api payaH sazarkaraM nasyaM syAt / ikSurasazca nasyamiSTam / kssiiretyaadi| kSIrAdInAmanyatamena gaNDUSAstAluzoSaghnAH // 15 // gaGgAdharaH-jambbAmra tyaadi| jambUphalAdibhiramlA hRdAdiSu pradehAH saMzritAn mUrchAdIn ghnanti / daaddimetyaadi| dADimAdibhiH paJcabhiH ziraso lepaH saMzritamUrchAdiSu hitH| gaurAmalakairAranAlapiSTai tayutaiH ziraso lepazca teSu hitH| gaurA hridraa| shaivletyaadi| zaivalAdibhiH sakatantaH SaD bhiH SaT lepAstu mAnA iti pareNAnvayaH // 16 // .. gaGgAdharaH -masvAranAlAnyatareNArdravasanasparza kamala-maNihArasaMspazAzca tRssnnaanaaH| zizirAmbunA candanena vAdonAM stanataTapANitalagAtrANAM cakrapANiH-tajjamiti madhurAditRtakSIrajam / mArdIka mRdviikaarsH| gahUSo mukhapUrako cakrapANiH-paJcAmlaM 'kolavRkSAmlacUkrIkAsaMyutazcAmlavetasaiH / caturamlamiti proktaM paJcAmlantu sadADima'miti vacanAjJeyam / dadhirathaH kapitthaH / gaurAmalakairiti AItayA gauradaNDairAmalakaiH // 16 // * mA-kairiti cakrasammataH pAThaH / drvH|| 15 // For Private and Personal Use Only
Page #932
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 22za adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 3161 mauktikakSaumAnivasanAnAM varAGganAnAM priyANAJca / himavadarIvanasaritsaro'mbujavanopavanapAdapazizirANAm / OM ramyodakayuktAnAM smarara kathAzca tRSNAnAH // 17 // vAMtatamannapAnaM mRdu laghu zItaJca vaattRssnnaayaaH| kSayakAsanud ghRtaM kSIramUddhaM vAtatRSNAnam // 18 // syAjjIvanIyasiddhaM kSIraM ghRtaM vAtapittaje tarSe / patte drAkSAcandanakharz2arozIramadhuyutaM toyam // + lohitazAliprasthaH salodhramadhukAJjanotpalaH kSuNNaH / paratvAmaloSTramadhujalasamAyuto mRnmaye peyH|| saMsparzAH tRssnnaanaaH| mauktikAdInAzca saMsparzAH tssnnaanaaH| AdranivasanaM nivaassthaanm| himavatAM zItalAnAM darIprabhRtInAM pAdapAntAnAM zizirANAM nIhAravArINAm eSAM ramyodakayuktAnAzca saMsparzAH smaraNaM kathAzca tRssnnaaghraaH||17|| gaGgAdharaH-sAmAnyatastRSNAcikitsitamuktvA vizeSata aah-vaatghnetyaadi| vAtatRSNAyAM vAtaghrAnapAnaM mRdu laghu zItaM na tu kAThenagurUSNam / kSayakAsanud yada yada ghRtamuktaM tattat pIkhoddha kSIraM pItaM vAtataSNAghnam // 18 // gnggaadhrH-syaadityaadi| vAtapittaje vAtaje pittaje tadubhayaje ca trsse| paitte tarSe drAkSAdizataM toyam / lohitetyaadi| raktazAlInAM prasthaH zarAvadvayam / kizcillodhramadhukanIlotpalasahitaH kSaNNaH kuTTitaH mRnmaye pAtre jalena pattvA arddhazRtajalabhUtaH AmaloSTra madhu ca jalaJca tatra prakSippa sthApitaH svacchIbhUtaH - cakrapANiH-indupAdAzcandrarazmayaH // 17 // ckrgnniH-vaatghntyaadi| tRSNAnAM vaizeSikacikitsitamAha-kSayakAsaharaiH zRtaM kSaya. kAsanud dhRtm| uddhaM vAtaH zvAsaH // 18 // cakrapANiH-vAtapittaje tarSa ityatra saMsargajA tRSNA asUSitApi asUtritadvandvajagulmanyAye. nocyte| paitre ityasa tarSe iti zeSaH / lAhitazAliprastha ityAdau lodhrAdInAM militAnA catuHpalaM prakSepyanyAyAt pAdikaM pakkAmaloSTraprasAdanaJca dattvA zAlitaNDulaprasthaM kSuSaNaM sthApyate, * banendupAdazizirANAmiti cakraH / + itaHparaM-lohitakazAlitaNDulakharz2a rprusskotpldraakssaaH| madhu pakvaloSTrameva ca jale zRtaM patilaM peyamityadhikaH pAThaH kacit / For Private and Personal Use Only
Page #933
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3162 crk-sNhitaa| tRSNAcikitsitam vttmaatulunggvetspllvkushkaashmuulyssttyaahnH| siddhe'mbhasyagninibhAM kRSNAM mRdaM kRSNasikatAM vA // taptAni navakapAlAnyathavA nirvApya pAyayetAccham / 8 alpA pakvazarkarAmRtavallIjalaM vA tRSaM hanti // kSIravatAM madhurANAM zItAnAM shrkraamdhumishraaH| zItakaSAyA mRdubhRSTasaMyuktAH kssytRssnnaanaaH|| vyossvcaabhllaatktiktkssaayaastthaamtRssnnaamaaH| yaccoktaM kaphajAyAM chA tathaiva kAya syAt // 16 // stambhArucyavipAkAlasyachardiSu kaphAnugAM tRSNAm / jJAtvA dadhimadhutarpaNalavaNoSNajalairvamanamiSTam // zItaH peya ityupdeshH| vaTetyAdi / vaTAdInAM pallavaM kuzakAzayomUlaM yaSTAhazca jale paktvArddha ziSTamavatArya pUta siddhe'mbhasi taptAmagninibhAM kRSNavarNamRttikAm athavA kRSNavarNasikatAmagninibhAmadhayA navaghaTAdInAM kapAlAni taptAni prakSipya nirvApya zItIkRtyAcchaM nirmalaM jalaM paayyet| athavA alpA kSadrA zarkarA kaGkarAkhyA pakkA'gninA taptA ni pitA amRtaballI gur3acI tasyA jalaM tayA zRtaM jalaM tuSaM hnti| kssiirvtaamityaadi| kSIravatAM vaTAdInAM zIta. kaSAyA mRbhRSTasaMyuktAH bhRSTamRtsaMyuktAH niLapitAH zarkarAmadhumizrAH kSaya. tRssnnaanaaH| evaM madhurANAM kAkolyAdInAM zItakaSAyA bhRSTamatsaMyuktA niLapitAH shrkraamdhumishraaH| tathA zItAnAmAmalakAdInAM zItakaSAyA bhRSTamanirvApitAH shrkraamdhumishraaH| vyossetyaadi| vyoSAdInAM kaSAyA AmatRSNAnAH / yacca bheSajaM kaphaccha prAmuktaM tadapi tathaiva tena prakAreNaivAma taSNAyAM kArya syAt // 19 // gnggaadhrH-stmbhetyaadi| dehastambhAdurapasargeSu kaphAnugAM tRSNAM zAkhA tasya pAnayogyA mAtrA madhuprakSepAt mRnmaye pAle pIyata iti vRddhairupaadrshitm| alpapakkazarkaramiti pAkanimittamadhurasahitam / amRtavallI gudd'cii| mRddhRSTasaMyutA iti bhRSTamRdayutA ityarthaH // 19 // * alpapakvazarkaramiti ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #934
--------------------------------------------------------------------------
________________ Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 22za adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / 3163 dADimamadanaphalaM vApyanyatamakaSAyamatha leham / peyamathavA pradadyAda rajanImadhuzarkarAyutam // 20 // kSayakAsena tulyA kSayatRSNA sA garIyaso naNAm / kSINakSatazoSahitaistasmAt tAM bheSajaiH zamayet / / 21 // pAnataDAtaH pAnaM tvodakamamlalavaNagandhADhyam / zirasnAtaH pAnaM madyAmdhu gur3Amghu vA tRSitaH // bhaktoparodhatRSitaH snehtRssnnaato'thvaa tanu yavAgUm / prapibeda guruNA tRSito bhaktena taduddhared bhaktam // madyAmbu vAmbu coSNaM balavAn tRSitaH samullikhet piitvaa| mAdhikAvizadamukhaH sazarkaraM vA pibenmantham // 22 // dadhyAdibhirvamanamiSTam / dAr3imetyAdi / dADimamadanaphalaM vA vamanam / anyatamakaSAyaM vamanauSadhAnAmanyatamakaSAyaM rajanImadhuzarkarAyutaM vA vamanaM prddyaat| athavA vamanakalpoktaM lehaM rajanyAdiyuktaM vamanaM pradadyAt / athavA vamanoktaM peyaM rajanyAdiyuktaM vamanaM pradadyAt / iti stambhAdichaddentopasargAtmakatRSNAcikitsitamuktam // 20 // __gaGgAdharaH-atha kssykaasopsrgtRssnnaacikitsaamaah-kssyetyaadi| kSayakAsena yA tRSNA sA kSayatRSNA kSayakAsena tulyA, sA nRNAM griiysii| tasmAt kSINAnAM kSatAnAM zoSANAzca hitaiSajastAM zamayet // 21 // - gnggaadhrH-mdypaanopsrgtRssnnaacikitsaamaah-paanetyaadi| pAnaM madyapAnaM tasmAjAtatRSNAtaH amlalavaNagandhADhyamardodakaM pAnaM madya pibeditya dhyaahaarym| pAnajatRSitaH zizirAmbunA snAtaH madyAmbu madyamizramambu gur3Ambumizra vA pAnaM pivet| annopsrgtRssnnaacikitsaamaah-bhktetyaadi| kSudhAyAmabhojanajatapitaH snehapAnatRSito vA tanumaghanAM yavAgU maNDaM mpivet| guruNA bhaktena tRSitaH tadbhuktaM bhaktamullikheda vamet / taduddharaNAtham cakrapANiH-anyatamakaSAyamiti AmalakAdikaSAyam // 20 // 21 // cakrapANiH-pAnasupAta iti atishypaanjtRttpiidditH| bhaktoparodho bhaktacchedaH / mAgadhikA pipplii||22|| For Private and Personal Use Only
Page #935
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3164 crk-sNhitaa| [ tRSNAcikitsitam balavAMstu tAluzoSo pibeda ghRtaM vRSyamanu madyam / sapirjaSTaM (r) kSIraM mAMsarasAMzcAbalaH snigdhAn // atirUkSadurbalAnAM tRSNAM zamayennRNAmathAzu pyH| chAgo vA ghRtabhRSTaH zoto madhuro raso hRdyH|| snigdhe'nne bhukte yA tRSNA syAt tAM gur3AmbunA zamayet / taSa mUrchAbhihatasya raktapittApahahanyAt // 23 // cchaamldaahmuubhrimlmmdaatyyaatrvipitte| zastaM khabhAvazotaM tazItaM snnipaate'mbhH|| Aha-madyAmbu ityaadi| balavAn gurubhaktajata pitaH pumAn madyAmbu pIlA athavoSNAmbu pIlA samullikhet / vAntaH san mAvikAM cavAyalA vizadamukhaH san sazarkaraM manthaM vA pivet // 22 // gnggaadhrH-taalushosscikitsaamaah-blvaaNsvityaadi| tRSNAyAM tAluzoSavAn balavAMstu vRSyaM vAjIkaraNoktaM dhRtaM pivet tadanu madya pibet / avalastAluzoSI sapirjuSTamanuddhatasarpiH kSoraM sarpiHprakSipta vA kSIraM pibet / snigdhAn mAMsarasAMzca pibet / atiruukssetyaadi| athAtirakSA durbalAzca ye teSAM yA tRSNA tAmAzu zamayet pyH| chAgo vA madhuro hRdyaH zIto mAMsaraso ghRtabhRSTaH shmyet| snigdha ityaadi| vaidya iti zeSaH / mUrchAbhihatasya yA tRSNA tAM raktapittApahabhaiSajahanyAt // 23 // gnggaadhrH-chiityaadi| chardavAdiSUpasargarUpA yA tRSNA tasyAM svabhAvazItamambhaH zastam, sannipAte tradoSikavyAdhau tridoSaharadravyeNa dhRtazItamambhaH cakrapANiH- tAluzoSe yadyapi ghRtaM niSiddhaM yaduktaM 'tRSNAmUrchAparItAzca garbhigyaH tAluzoSiNaH' na pibeyughRtam' iti, tathApi balavato vRSyaghRtapAnaM bodhym| kiMvA vAtolbaNAvasthAyAmetad ghRtpaanm| gur3Ambu snigdhaM snigdhgudd'shittvaannhitm| uktaM hi-'yadAhAraguNaiH pAnaM viparItantu dRshyte'| (2) tadA dRzyata iti / tadA madhuratayA tRSNAharatvAt tu prbhaavaacopyujyte| zItamuSNaJca' jalaM kuta deyaM vayaM vA kutretyaah| tarSa muchetyAdinA aupsrgikttussnnaacikitsocyte| vipitte iti viSa pitta c| sanipAte iti sakSipAte * sapaSTamiti vA paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #936
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 22za bhadhyAyaH] cikitsitasthAnam / hikaashvaasnvjvrponsghRtpotpaarshvglroge| kaphavAtakRte styAne sadyaHzuddhe ca hitamuSNam // paanndduudrpiinsmehgulmmndaanlaatisaaressu| prIhi ca toyaM na hitaM kAmamazakye pibedalpam // 24 // pUrvAmayAturaH san donastRSNAdito jalaM kAGakSan / na labheta cenmaraNamAzveva cApnuyAdIrgharogaM vaa|| tasmAddhAnyAmbu pibettRSAn rogI sazarkarAkSaudram / yadvA tasyAnyat syAt sAtmyaM rogasya tacceSTam // tasyAM vinivRttAyAM tajo'nya upadravaH sukhaM jetum / tasmAt pUrva tRSNAM jayed bahubhyo'pi rogebhyaH // 25 // shstmiti| hikka tyaadi| hikkAdiroge upasargarUpA yA tRSNA kaphavAtakRte styAne kaphe zuddhe ca vamanavirecanAbhyAM sadyastarSe uSNamambho hitamiti / paanndduudretyaadi| pANDAdiSu yA tRSNA plIni ca yA tRSNA tatra toyaM na hitam / azakye tRSNAsahane kAmamiSTatasvalpaM toyaM pibet // 24 // gnggaadhrH-puurvotyaadi| pUrvotpannAmayenAturaH san dInAdirjalaM kAsan cena labheta, tadA zIghrameva maraNaM prApnuyAdathavA dIrgharogaM prApnuyAt / tsmaadityaadi| tasmAnmaraNadIrgharogAnyataraprAptehetostRSyan rogI dhAnyAmbu dhanyAkajalaM zarkarAkSaudrayuktaM pibet / tasya rogasya yadvAnyavadravyaM pAne sAtmyaM rogiNaH syAttacca pAtumiSTaM vidyaat| tsyaamityaadi| yasmAd yasya rogasyopadravastRSNA tasyAmupadravAtmikAyAM tRSNAyAM vinivRttAyAM tadrogajo'nya upadravo jelaM suravaM yathA syAttathA syAt / tasmAdanyopadravasya mukhajeyavAdahubhyo'nyebhyo'pi rogebhyaH pUrva tRSNAM jayediti // 25 // jvare roge c| udamUtatRSNAyAM hitamiti pANDAdiroge tRSNAyAmapi toyaM na hitam / aso tarSa iti zeSaH // 23 // 24 // cakrapANi:-asahyatRSNAmayeSu jalasyAmadAne dossmaah-puurvetyaadi| pUrvAmayAtura iti puurvorpngdpiidditH| tajo'nyopadrava iti tRSNAprazamanArtha piiymaanpaaniiyjH| sukhaM jetumiti mahAtyayakarI tRSNAmapekSya jetu sukhopAyo bhavatItyarthaH // 25 // 397 For Private and Personal Use Only
Page #937
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3166 caraka sNhitaa| tRSNAcikitsitam bhavati caatr| hetU yathAgnipavanau kurutaH sopadravaM paJcAnAm / tRSNAnAM pRthagAtirasAdhyatA sAdhanaJcoktam // 26 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte'prApte dRr3habalapratisaMskRte cikitsitasthAne tRSNArogakitsitaM nAma dvAviMzo'dhyAyaH // 22 // gnggaadhrH---adhyaayaathmaah-bhvtiityaadi| hetU ityAdi // 26 // agnivezakRte tantre carakAtisaMskRte / amApte tu dRr3habala-pratisaMskRta eva ca / tRSNAcikitsite dvAviMzAdhyAye bhiSajA punH| gaGgAdhareNa ca kRte jalpakalpatarau vre| cikitsitasthAnajalpe SaSThaskandhe vRhttme| tRSNAcikitsAjalpAkhyA zAkhA dvAviMzikA mtaa| tRSNAcikitsA vyAkhyA samAptA // 26 // heturitydhyaaysNgrhH| agnipavanau iti yathAgniAvanau kurutaH sopadravAM tRSNAmiti zeSaH / upadravAzca mukhazoSAdayaH pUrvamuktAH // 26 // iti mahAmahopAdhyAyacarakacaturAnanazrImacakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM gharakatAtparyaTIkAyAM cikitsitasthAnavyAkhyAyAM tRSNAdhikisitaM nAma dvAviMzo'dhyAyaH // 22 // For Private and Personal Use Only
Page #938
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir tryoviNsho'dhyaayH| athAto viSacikitsitaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // prAgutpattiM guNAn yoniM vegAn siddhAnupakramAn / viSasya buvataH samyagagniveza nibodha me // 2 // mathyamAne jalanidhAvamRtArtha suraasuraiH|| jajJa prAgamRtotpatteH puruSo ghoradarzanaH // doptatejAzcatudaMSTro hrikeshoN-ch-'nlekssnnH| jagadviSaNNaM tad dRSTA viSaM tattu viSAdanAt // jaGgamasthAvarAyAntu yonau brahmA nyayojayat // 3 // gaGgAdharaH-uddiSTakramAda vipacikitsitamAha-athe yaadi| sarva pUrva vagrAkhyeyam // 1 // gaGgAdharaH--prAgutpattimityAdi / upakramAnityasya vizeSaNaM sidvAniti // 2 gaGgAdharaH-mathyamAna ityaadi| amRtotpatteH pUrva ghoradarzanAdirUpaH puruSo nadAdivada dravavizeSanisrAvizarIro jshe| tasya zarIrAt nu taM dravaM viSaM zambhuH pau| zeSa kizcit dravasrAvizarIraM taM viSapuruSaM brahmA sthAvarayono jaGgamayonau nyayojayat niyuktamakarot / viSAdanAditi viSAdakAraNam / dve yonI // 3 // cakrapANi:- zItApazamaprAdhAnyasAmAnyAt tRSNAcikitisitamanu viSacikitasitamucyate // 1 // cakramaNiH-prAgiti / prAgutapattiH aadyotpttiH| yoniritydhissttaanm| liGgAnIti dehasambandhaviSasya linggaan| aba nApRSTA guravo vadantIti nyAyAt ziSyaprazno jJAtavyaH / viSaJca yadyapi rogAdhikAre na sUcitaM sAmAna tathApi viSagarAbhidhAnAt tattatkAraNatayA sUnitameva rogAdhikAre jJeyam / tena notsUlitamiha viSAbhidhAnamiti // 2 // cakrapANi:-madhyamAne ityAdinA prAgutpattyabhidhAnaM viSasya mahAprabhAvadarzanArtham / haritkeza iti kAla keshH| sa puruSaH viSamucyate vissaadnaadtoH| evaJca viSazabdaniktirbhavati // 3 // * haritakeza iti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #939
--------------------------------------------------------------------------
________________ Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 3168 crk-sNhitaa| (vidhikitsitam tadambusambhavaM tasmAda dvividhaM pAvakopamam / aSTavegaM dazaguNaM caturvizatyupakramam / tadvarSAskhambuyonitvAt saMkledaM gur3avada gatam // sarpatyambudharApAye tadagastyo nihanti c| prayAti mandavIryyatvaM viSaM tasmAda ghanAtyaye // 4 // gaGgAdharaH iti prAgutpattiyonivacanamukkhA bhedamAha tadambu ityaadi| yasmAttat kSIrodAmbusambhavaM tasmAdvividhameva sthAvarajaGgamayonikaM pAvakoparma bhvti| prAgutpattAvagnirjalaM sRjyamAnamanuprAvizaditi tasmAjjalAdidaM jAtamagnivadabhivyaktamiti pAvakIpamam / aSTetyAdi / tadaSTavegaM dazaguNaM cataviMzatyupakramaM bhvti| suzrate'pi praagutpttiruktaa| tdythaa| "prajAmimAmAtmayone brahmaNaH sRjataH kila / akarodasurovighnaM kaiTabho nAma dpitH| tataH kraddhasya vai vaktAda brhmnnstejsonidheH| krodho vigrahavAn bhUkhA niSpapAtAtha daarunnH| sa taM dadAha garjantamantakAmaM mahAbalam / tato'suraM ghAtayikhA tat tejo'vrddhtaadbhutm| tato viSAdo devAnAmabhavat taM nirIkSya vai / viSAdajananAt tacca vissmitybhidhiiyte| tataH sRSTvA prajAH zeSaM tadA taM krodhamIzvaraH / vinyastavAn sa bhUteSu sthAvareSu careSu c"| iti / ityevaM suzrutoktaviSaprAgutpattivirodhaH parihArya evaM vidvdbhiH| ya eSa brahmaNaH kopapuruSo viSAkhyaH sargakAle jAto brahmaNaiva sthAvarajaGgameSu bhUteSu vinyastaH sa eva punaH kRtayuge devAsuraiH kSIrode mathyamAne manthanadaNDIbhUtamandaraparvatasya nAnauSadhivRkSamANijuSTasya manthanarajjUbhUtasya vAsukarmanthanavegAkarSaNalAntasya mukhAt niHsRtaM viSaM nAnauSadhiprANisthaviSaJcaikIbhUtaM punayoM viSAkhyaH puruSo jAtaH sa ukta iha tantre vAcAyeNeti na virodhaH / tadityAdi / tadviSamambuyonikhAt khabhAveNa varSAsu prAdRSi Rtau gur3avata saMkledaM gataM sapati calati / / cakrapANiH-tadambusambhava tasmAt dvividhamiti-tasmAt sambandhataH utpannatvAdagbusambhava tathA tasmAd brahmaNo yonidvayaniyuktatvAt dvividhmityrthH| agbusambhavatvena cAsya varSaprakopitvaM vakSyamANaM yuktaM yonibhUtena asya prabhAvaprazamane kriyeta iti jnyeym| uktaM hi bhagavatA vyAsena 'ayognerUkSatotpattirazmano lohamusthitam / tasmAt savagaM teja' iti / aSTavegamiti mnussyaapekssyaassttvegm| dazaguNA ityane vkssymaannaaH| upakramaM cikitasAnuSThAnabhedaH / sarvavivizeSaprakope hetumaah-tdvrssaaviti| gur3o yathA ambuyonitvAt varSAsUpaklinno bhavati tathA viSamapi For Private and Personal Use Only
Page #940
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 23za adhyAya:] cikitsitasthAnam / 3166 sarpAH kITondurA lUtA vRzcikA gRhagodhikAH / jalaukA matsyamaNDakAH zalabhAH srpknnttkaaH|| shvsiNhvyaaghrgomaayutrkssunkulaadyH| daMSTriNo ye viSaM teSAM daMSTotthaM jaGgamaM matam // 5 // ambudharApAye zaradi agastyo maharSiH svabhAvazaktyA nihnti| tasmAda ghanAtyaye zaradi viSaM mandavIryatvaM prayAti // 4 // gaGgAdharaH-keSu jaGgameSu keSu ca sthAvareSu tadviSaM nyastamityata AhasA ityaadi| sarpAdayo yAvantaH prANinasteSAM ye daMSTiNasteSAM daMSTotthaM viSaM jAGgamaM viSaM matam / yadyapi suzrutenoktam- "jaGgamasya viSasyoktAnyadhiSThAnAni ssodd'sh| samAsena mayA yAni vistarasteSu vkssyte|| tatra dRssttinishvaasdNssttraankhmuutrpurossshukrlaalaartvmukhsndNshvishddhitgudaasthipittshukshvaaniiti| tatra dRSTinizvAsaviSAstu divyAH srpaaH| bhaumAstu dNssttraavissaaH| mArjArazvavAnaramakaramaNDUkapAkamatsyagodhAzambUkamacalAkagRhagodhikA catuSpAdakITAstathAnye dNssttraankhvissaaH| cipiTapiccaTakakaSAyavAsikasarSapavAsika-toThakavarca kITakauNDilyakAH shkunmuutrvissaaH| mUSikAH zukraviSAH / lUtAzca laalmuutrpuriissmukhsndNshnkhshukraa-vvissaaH| vRzcikavizvambhararAjIvamatsyoccaDiGgAH samudradRzcikAca laalaavissaaH| citraziraHsarAvakurdizatadArukArimedakazArikAmukhA mukhsndNshvishrddhitmuutrpuriissvissaaH| makSikAkaNabhajalAyukA mukhsndNshvissaaH| visshtaasthisrpknnttkvrttiimtsyaasthicetysthivissaanni| zakulImatsyaraktarAjIcarakImatsyAzca pittvissaaH| sUkSmatuNDoccaDiGgavaraTIzatapadI zukavalabhikA-zRGgIbhramarAH shuuktunnddvissaaH| koTasapedehA gatAsavaH shvvissaaH| zeSAsvanuktA mukhasandaMzaviSeSveva gnnyitvyaaH"| iti teSAM klinnaJca visarpati ukliSTazaktikaM bhavati / ataevAzoviSArtAH atipIr3itA bhavanti / ambudharANAM vRddhikAraNaM vrssaagmH| agastyaprabhAvAJca na hinasti parAdhikAritvAdviSasya // 4 // cakrapANiH-sA ityAdinA jaGgamasthAvarayonidvayaM viSasya saGkha pAdevAha / yadyapi viSaguNA ana uddiSTAstathApi guNAnAM guNyapekSatvAt agre viSasya guNinaH sthAvarajaGgamabhedabhinnasyAbhidhAnaM viSasya kAryakAraNaguNaprAdhAnyakhyApanArtham / sarpodInAM bhedA agrata eva vktvyaaH| AdigrahaNAt tantAntaroktAnAM grhnnm| ata daMSTisarpa-prAdhAnyAda daMSTriNa ityuktam / tathA daMSThotyasya srvvisspraadhaanyaat| adaMSThotthAnAmapi unduruviSAdInAM grhnnm| jaGgamasya viSasya ukkA For Private and Personal Use Only
Page #941
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3170 ghrk-sNhitaa| [viSacikitsitama mustakaM puSpaka krauJcavatsanAbhaM balAhakam / karkaTa kAlakUTazca karavIrakasaMjJakam // pAlakendrAyudhaM tailaM meghakaM kuzapuSpakam / rohiSaM puNDarIkaJca lAgalakAJjanAbhakam // saGkocaM markaTaM zRGgoviSaM hAlAhalaM tthaa| evamAdoni cAnyAni mUlajAni sthirANi ca // 6 // daMSTrotthameva viSaM jaGgamaM matamityavadhAraNaM noktaM prAdhAnyAdaMSTrotthaM viSaM jnggmmuktm| anyacca jaGgamasambhavakhAjaGgamameva viSamiti zApanArtha lUtAdInAM saviSatvenoktiH kRtA // 5 // gnggaadhrH-sthaavryonivissmaah-mustkmityaadi| mustakAdisaMzakAni mUlAni sthirANi vissaanni| yadyapi suzrate coktaM-'sthAvaraM jaGgamaJcaiva dvividhaM vissmucyte| dazAdhiSThAnamAdyantu dvitIyaM ssodd'shaashrym| mUlaM patraM phalaM puSpaM khaka kSIraM sAra eva c| niryAso dhAtavazcaiva kandazca dazamaH smRtaH // tatra klItakAzvamAraguJjA-sugandhagargarakakaraghATavicchi khAvijayAni ityaSTau mUla vissaanni| viSapatrikAlambAvaradArukakarambhamahAkarambhANi pazca ptrvissaanni| kumudratIreNukAkarambhamahAkarambhakakoTakareNukakhadyotakacammairIbhagandhAsarpaghAtinandanasArapAkA ti dvAdaza phlvissaanni| vetrakAdambavalvijakarambhamahAkarambhANi pazca pusspvissaanni| atrAcakakartarIyasaurIyakakaraghATakarambhanandanavarATakAni sapta ldsaarniryaasvissaanni| kumudannIranuhIjAlakSIyANa trINi kssiirvissaanni| phenAzmabhaSma haritAlazca dve dhAtuviSe / kAlavU TastasanAbhasa paMpakapAlakakaI makavairATaka mustava. zIviSa. prapauNDarIkamUlakahAlAhalamahAvipakakaTakAnIti trayodaza kndvissaanni| ityevaM paJcapaJcAzat sthAvaraviSANi bhvnti| cakhAri ktsanAbhAni mustake dve nyadhiSThAnAni SoDaza dRSTiniHzvAsadaMSTrAnakhamatrapurIpazukalAlAmparzamukha-daMzavizatigudAsthipittazUkazavAni dehe patitAni ityAhuH // 5 // cakrapANiH- sthAvaraje vi mUlajAnIti padaM mUlajasya bahutvAt praadhaanyaac| tena patrapuSpAdijAnAmapi viSANAM grahaNam / yaduktaM suzrute-'mUlaM patraM phalaM puSpaM svakSIraM sAra eva tu / niryAso dhAtavazcaiva kandazca dazamaH smRta iti / mandastviha mUla zabdenaiva gRhiitH| eteSAza saMjJAsambandhe zabarakirAtAdaya eva vidyA pramA, te hi guruparamparayA vyAkhyAnayanti // 6 // For Private and Personal Use Only
Page #942
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir www.kobatirth.org 23za adhyAyaH cikitsitasthAnam / garaM saMyogajazcAnyat garasaMjJagadapradam / kAlAntaravi kitvAnna tadAzu haredasUn // 7 // nidrAM tandrAM klamaM dAhamapAkaM lomaharSaNam / zothaJcaivAtisAraJca kurute jaGgamaM viSam // sthAvarantu jvaraM hikvAM dantaharSa galagraham / pheNachaIprarucizvAsAn mUrchAJca janayebhRzam // 8 // prkiirtite| SaT caiva sarSapAnyAhuH zeSApyekaikameva ca" iti tathApi mustakAdi kandaviSANi, tathaivayAdIni cAnyAni mUlajAni sthirANi cetyuktyA patra puSpAdIni saMgRhI..nIha cAnyAnIti padena tato na virodhH||6|| gnggaadhrH-grmityaadi| AbhyAmanyadviSaM garaM tat tu saMyogajaM garasaMjJa gadapradaM bhvet| gadapradakhAdviSaM kAlAntare vipAkikhAt tad garamAzu nAmun haret // 7 // gnggaadhrH-nidraamityaadi| jaGgamaviSasya nidrAdikaM sAmAnyaliGgam / sthaavrnvityaadi| sthAvaraviSasya jvarAdijananaM sAmAnyaM karma // 8 // cakrapANiH-sthAvarajaGgamasambhavameva tRtIyaM vissmaah-grsNyogjmityaadi| garArthaH saMyoga eSAM te garasaMyogAH dravyabhedAstebhyo jAtaM grsNyogjm| garaM tantra saMjJA yasya tat garasaMjJaM cirakAritvAdrogajanakaM na AzuprANaharam / etdevaah-kaalaantretyaadi| suzrute'pi vividhameva viSamuktam 'sthAvaraM jaGgamaM caiva kRtimaM vissmitynen| yat tu dUSIviSama vakSyati tat sividhAntargataM drshyissyaamH| garantu dvividhaM nirviSadravyara yogakRtaM tathA svissdrvysNyogkRtm| talAya garasaMjJaM uttaraM tu kRtimamiti vyvsthaa| imAM vyavasthA gRhItvaivamukta rsaayniiye| 'daMSTrAviSe mUlaviSa sagare kRtrime viSe' iti / tathA vRddhAzyape'pyuktaM'saMyogajaJca dvividhaM tRtIyaM vissmucyte| garaM syAdaviSaM tatra saviSaM kRtrima mata'miti // 7 // cakrapANiH-nidrAmityAdinA tathA jvaramityAdinA jaGgamasthAvaraviSasya liGgAni, jaGgama. sthAvarayoH parasparoparodhAt // 8 // For Private and Personal Use Only
Page #943
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3172 crk-sNhitaa| viSacikitsitama jaGgamaM syAdUrddha bhAgamadhobhAgantu mUlajam / tasmAdaMSTrAviSaM maulaM hanti mUlaJca daSTrijam // 6 // gaGgAdharaH-tayorgatibhedamAha-jaGgamaM syaadityaadi| jaGgamamiha daMSTrAviSa daMSTrAviSamUlaviSayorevoddhagatyadhogatisvabhAvAt parasparopaghAtitvaM nabanyeSAM puSpAdilAlAdiviSANAM gatibhede'pi parasparopaghAtitvaM tatvabhAvAt / vizeSaNamuktaM suzrate-"udveSTanaM mUlaviSaH pralApo moha eva c| jammAGgodveSTanazvAsA ne yAH patraviSeNa tu / muSkazophaH phalaviSairdAho'nadvaSa eva c| bhavet puSpavizchadirAdhmAnaM moha eva c| khaksAraniryAsaviSairupayuktairbhavanti hi / Asyadaurgandhya-pAruSya-ziroruka kaphasaMsravAH / pheNAgamaH kSIraviSe vibhedo jimbhjihvtaa| hRtpIr3anaM dhAtuviSaimUrchA dAhazca taaluni| prAyeNa kAlaghAtIni viSApyetAni nirdizet / kandajAni tu tIkSNAni teSAM vakSyAmi vistrm| sparzAzAnaM kAlakUTaipathaH stambha eva c| grIvAbhaGgo vatsanAbhe piitvinnmuutrnetrtaa| sarSape vAtavaiguNyamAnAho granthijanma c| grIvAdorbalyavAksaGgo pAlake'numatA vih| prasekaH kaI mAkhye tu viDbhedo netrpiittaa| vairATakenAGgaduHkhaM zirorogazca jaayte| gAtrastambho vepathuzca jAyate mustakena tu| shRnggiivissennaanggsaaddaahodrvivRddhyH| puNDarIkeNa raktasamakSNorTa ddhistthodre| vaivayaM mUlakaizchaIi hikaashophprmuuddh'taaH| cireNocchasiti zyAvo naro hAlAhalena vai| mahAviSeNa hRdaye granthizUlodgamo bhRshm| karkaTenotpatatyUddha hasana dantAn dshtypi| kandajAnyugravoryANi prayuktAni tryodsh| sarvANi kuzalakSe yAnyetAni dshbhirgunnaiH| rUkSamuSNaM tathA tIkSNaM sUkSmamAzu vyavAyi c| vikAzi vizadaJcaiva laghvapAki ca tat smRta"miti // 9 // cakrapANiH-tadtadhammamabhidhAya hetumtprspropghaatktvmaah-jnggmmityaadi| tasmA. diti paraspara viruddhgaamitvaat| etena ca yadvakSyati daMSTriviSaM maulaM hanti maulazca daMSTrijam / tadupapanna bhavati / natu, viSaM viSamuktam yat prabhAvastava kAraNamiti-AteyabhadrakApyIye prabhAveNa viSasya viSaharaNAbhidhAnAt ityupapattiviruddha vrnnnm| yadi prabhAvaH kAraNaM na syAt tadA yarikazciduI bhAgaM madanaphalAdi tad daMSTrAviSaharaM syaat| yadvAdhobhAgaM zivRtAdi tat maulaviSa hnyaat| nacaitadRSTam, tasmAt prabhAvasyaivAnuguNe ISanmAvakAraNametat adhobhAgatvamUrddhabhAgavanceti // 9 // For Private and Personal Use Only
Page #944
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 23za adhyAyaH cikitsitsthaanm| tRgamohadantaharSaprasekavamathalamA bhavantyAdeva / vege rasapradoSAdasUkapradoSAda dvitoye tu|| vaivaryabhramavepathajRmbhAmUcchoGgabhaGgacimicimAtaGkAH / duSTapizitAttRtIye mnnddlknndduushitkotthaaH|| vAtAdijAzcaturthe daahcchiirnggshuulmuurchaadyaaH| nIlAdonAM tamasazca darzanaM paJcame vege // SaSTha hikA bhaGgaH skandhe syAttu saptame'STame maraNam / nRNAM catuSpadAM syAccaturvidhaH pakSiNAM trividhaH // 10 // gaGgAdharaH-pUrvamaSTavegamityuktaM tdaah| tRnnmohetyaadi| sthAvaraviSANAM upayogAdAdA vege rasadhAtupradUSaNAt tRr3Adayo bhvnti| suzrute huAktam / "sthAvarasyopayuktasya vege tu prathame nRnnaam| zyAvA jihvA bhavet stabdhA mUrchA zvAsazca jaayte'| dvitIye tu vege'mRtadoSAt vaivAdayo bhvnti| suzrute ca 'dvitIye vepathaH svedo dAhaH paassdduurujstthaa| viSamAmAzayaprAptaM kurute hadi vedanAm' iti / tRtIye vege duSTapizitAnmAMsapradUSaNAnmaNDalAdayo bhavanti / suzrute ca "tAluzoSaM tRtIye tu zUlaM cAmAzaye bhRzam / durcaNaM harita zUne jAyete cAsya locane" / iti / vAtAdijAzcaturthe vege vAtAdipradUSaNAd dAhAdayaH syuH| suzrute ca "pakAzayagate todo hikA kaaso'trkuujnm| caturthe jAyate vege zirasazcAtigauravam" iti| nIlAdInAmiti / paJcame vege nIlAdInAM darzanaM tamasazca darzanaM syaaditi| suzrune ca "kaphapraseko vaivayaM pabhedazca pnycme| savvedoSaprakopazca pakAdhAna ca vedanA" iti| SaSThe vege hikkA syAt / suzrute ca "SaSThe prajJApraNAzazca bhRzaM vApyatisAryate" iti / bhaGga ityaadi| saptame vege skandhe bhaGgaH syAt / aSTame vege maraNaM syAditi saptamavegasya caramAvasthavego'STama iSTa iha tntre| suzrate tu saptava vegA uktAstatra saptame sannirodho maraNaM caramAvasthAmabhipratyoktam / "skandhapRSTha-kaTIbhaGgaH sannirodhazca saptame" iti| ityevaM lakSaNaM nRNAM syAt / cakrapANiH-sRSmohetyAdinA daMSTriviSavegalakSaNamAha-suzrute 'ekaikAlAtikrameNa saptavegA sdiiritaaH| iha kalAlAna iti saptavegAH, bhaSTame tu saptakalAlaGghanottarakAlaM mArako vega' For Private and Personal Use Only
Page #945
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3174 caraka saMhitA | A bhramati catuSpado'vasIdati tataH zUnyaH / mandAhAro mriyate zvAsena caturthavege tu // dhyAyatyA vege pakSI prabhrAmyati dvitIye tu / svastAGgazva tRtIye viSavege yAti paJcatvam // 11 // laghu rUkSamAzu vizadaM vyavAyi tIkSNaM vikAzi sUkSmaJca | uSNamanirdezyarasaM dazaguNamuktaM viSaM tajjJaH // raukSyAda vAtamazaityAt pittaM saudamyAdaka prakopayati / kaphamavyaktarasatvAdanurasAMzcAnuvartteta // atha catuSpadAM vegAnAha / catuSpadAM caturvvidho vegaH syAt / trividhaH / / 10 / / 1 gaGgAdharaH- Aya ityAdi / catuSpado viSopayogAdAdena vege bhramati ghUrNate / tato dvitIye vege'vasIdati / tataH tRtIye vege zunya iva san mandAhAro bhavati / caturtha vege tu zvAsena mriyate / dhyAyatItyAdi / pakSI sthAvaraviSopayogAdAdeva vege dhyAyati / dvitIye tu prabhrAmyati ghUrgate / tRtAya viSavege stabdhAGgaH san paJcatvaM yAtIti / iti viSANAM sthAvarANAmaSTavegA uktAH ||11|| gaGgAdharaH-- atha dazaguNaM viSamiti yaduktaM tadAha - lavityAdi / AzukAritvamAzuguNaH / vyavAyIti / vyavAyI dehamakhilaM vyApya pAkAya kalpate / vikAzIti / vikAzI vikazatyevaM sandhivandhaM vimokSayan / pratiguNataH karmANyAha - raukSyAdityAdi / viSamityanuvarttate / / viSaM raukSyAda vAtaM prakopayati / azaityAduSNatvAt pittaM prakopayati / saukSmyA iti suzrute vizeSaH / vAtAdijA iti yathAyogyatayA ekadopadvidoSatridoSajAH, AdizabdaH prakAravAcI / suzrutavacanAnnIlAdInAmityata Adizabdena pradhAnavAcinA nIlapradhAnetaravadarzanaM bhavati / SaSTa hikketi cchedaH / viSavegaprastAvAt catuSpAda pakSiNo'pi viSavegAnAha / etada vegAbhidhAnena viSavegahatsya mAMsaM nopAdeyam / yastasya viSAditsya sarvvaM zarIraM viSavad bhavati / tuSpAdAdInAM abhyavegatvaM satvAnyatvAt / avasIdatItyAdi dvitIye / zUnya ityAdi tRtIye // 10 // 11 // cakrapANiH - viSaguNAnAha - ladhvityAdi / pratyekaM guNAnAM kAryyamAha / bhazasyAditi uSNatvAt / saukSmyAdasRva prakopaNaM asRjo'pi sUkSmamArgAnusAritvAt / avyaktarasatvAt kaphaH / For Private and Personal Use Only [viSacikitsitam pakSiNAM
Page #946
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 23za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 3175 zIghra vyavAyibhAvAdAzu vyApnoti kevalaM kAyam / tIkSNatvAnmarmaghnaM prANaghnaM tad vikAzitvAt // durupakrama laghutvAdvazadyAt syAdasaktagatidoSAt // 12 // asA prakopayati avyaktarasavAt karpha prakopayati anurasAMthAnuvartate / zoghrakhAda vyavAyitvAcca kevalaM kRtsnaM kAyamAzu vyaamoti| tIkSNavAna marmaghnaM vikA zikhAt tadviSaM praannghnmiti| laghulAd durupakramaM duzcikitsyam / kasmAt 1 vaizadyAt asktgtidossaat| vaizadyaguNato viSeNa doSAH prakupitAH saktagatayo yato na syurasthiragataya eva doSAH syustasmAlAghavAda durupakrama bhavati vissm| iti daza guNakarmANi suzrute coktaani| "tadraukSyAt kopaye vAyumauSNyAt pittaM sshonnitm| mAnasaM mohayet taNyAdaGgavandhAna chinatyapi / zarIrAvayavAn saumyAt pravizeda vikaroti c| AzukhAdAzu taddhanti vyavAyAt prakRtiM bhjet| kSapayecca vikAzikhAda doSAn dhAtUna mlaanpi| vezadyAdatiricyeta duzcikitsyazca laaghvaat| durjarazcA. vipAkivAt tasmAt klezayate cirm| sthAvaraM jaGgamaM yacca kRtrimaM cApi ydvissm| sadyo vyApAdayet tat tu zeyaM dazaguNAnvitam" iti // 12 // asagrahaNna yogavAhI bhavati, viSamapi rasamAMkAnuyAtaM sarvavAnugataM bhvti| zIghramityAdI zIghratvAdAzu vyApno.ta, vyavAyitvAt kevalaM deha vyApnotIti vijnyeym| vyavAyitvaM sarvasaH prasaraNazIlatvaM paaniiyptittailvt| tiikssnntvaanmmnnmiti| marmaNAM saumyAnAM mRdUnA tIkSNena viruddhatvAt boddhvym| vikAsitvAditi vikasanazIlatvAt / sarvatra hi kas hiMsAH / ldhutvaaditynvsthittvaat| yasya cAnavasthitatvaM tasya bheSajeNopakramamakiJcinkaram / asaktA vizrAntA doSeSu gatiryasya tat asaktagatidoSaM laghutvAdanavasthitatvam / viza picchAbhAgarahitatvAt kvacinna sajati / sa ca guNAnAM pratiniyamena biruddhakarmakaraNe viSasyAsiddhatvameva jJeyam / tena rUkSAdibhiH zleSmakSayAt yad dravAzaGkanIyaM suzrute ca viSANe apAkitvamuktaM tadAzukAriviSe tu prayojanamiti nehoktam / tathAhi vipinastAvantaM kAlamapekSante yena yAvAsya pAko bhvtyvicaary| suzrute ca kAlAntaraprakopAdi yaDhavayamukaM tadihApi dUSIviSecintanIyamiti // 12 // For Private and Personal Use Only
Page #947
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3176 crk-sNhitaa| [viSacikitsitam doSasthAnaprakRtIH prApyAnyatamaM hAdIrayet / syAdvAtikasya vAtasthAne kaphapittaliGgamISattu / tRNmohAratimUrchAgalagrahacchadi pheNAdi // pittAzayasthitaM paittikasya kaphapittayo-i-viSaM tadvat / tRTkAsajvaravamathaklamadAhatamo'tisArAdi // kaphadezagataM kaphAdhikasya + vAtapittayozca drshyti| liGga zvAsagalagrahakaNDUlAlAvamavAdi // 13 // dUSoviSazca shonnitdussttyaarukittimkotthlinggshc| viSamekaikaM doSaM sandUSA haratyasUnevam // gnggaadhrH-dossetyaadi| doSasthAnaprakRtInAmanyatamaM prApya hi yasmAda viSaM dopasthAnaprakRtIrudIrayet / tdythaa| syaadityaadi| vAtikasya SaDaviMzatijAtidarvIkarasya sarpasya, vAtasthAne sthitaM ISat kaphapittaliGgaM taNmohAdi phenAntamudora yet| pittaashyetyaadi| paittikasya dvAviMzatijAtimaNDalinaH sarpasya viSaM pittAzayasthitaM kaphavAtayoliGgaM taTakAsAdi tadvat kishcidudiiryet| kphetyaadi| kaphadezagataM viSaM, kaphAdhikasya dazavidhasya rAjimataH sarpasya viSaM vAtapittayoliGgaM zvAsAdikamISat darzayati // 13 // gnggaadhrH-duussiivissnyctyaadi| dRSIviSaJca sthAvarajaGgamakRtrimAnyataraM viSaM viSaghnauSadhAdibhihatavIrya dehAdanirgataM viSaM, zoNitaduSTyA khalvaruvraNaH, vraNaprabhRtiliGgazca drshyti| dUSIviSatvaM yathA syAdviSaM taduktaM cakrapANiH-samprati sthAna vazeSaprAptyA linggvishessaanaah-vaatiksyetyaadi| viSa maya yadyapi tridoSakopanaM sthAnaprakRti vizeSaprAptyA tadoSaprakopamadhikaM kroti| vAtikasyeti vaatprkRtaiH| vAtasthAne pakvAzayAdau kaphapittaliGgamIditivacanena vAtaliGgAni bahuni bhavanti tAni tRNamUchetyAdinoktAni yaani| evaM uttaratrApi yojyam / kaphavAtayostadvaditi iissdityrthH| kaphasyetyAdau ckaaraatkphprkRtrityrthH| ISadvAtapittayoriti yojyam // 13 // ckrpaanniH-duussiivisslkssnnmaah-duussotyaadau| koTho vrttiidNshshothaakaarH| kAlAntaraprakopaM duussiivissm| uktaJcAnyata 'yasmAd dUSayate dhAtUn tasmASIviSaM smRta'miti / evambhUtaJca garameva prAyo bhvti| tathA sthAvaraM jaGgamaJca bhavati / yaduktaM suzrute "jIrNa kaphavAtayoriti cakrasammataH pAThaH / kaphasya darzayeda vAtapittayozcaitat iti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #948
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 23za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 3177 narati viSatejasAsak tat khAni nirudhya mArayati jantum / pItaM mRtasya hRdi tiSThati daSTaviddhayodazadeze syAt // niilausstthdNshdntshaithilykeshptnaanggbhnggvikssepaaH| zizirana lomaharSoM nAbhihate daNDarAjI syAt / kSata kSatAca nAyAtyetAni bhavanti maraNaliGgAni // 14 // sushrte| "yat sthAvaraM jaGgamakRtrimaM vA dehAdazeSaM yadanigataM tat / jIrNa viSanauSadhibhitaM vA dAvAgnivAtAtapazoSitaM vaa| svabhAvato vA guNavipra. hInaM viSaM hi dRSIviSatAmupaiti // vIryAlpabhAvAnna nipAtayet tat kaphAvRtaM vrssgnnaanuvndhi| tenAdito bhinnapurISavarNo vigandhavairasyamukhaH pipaasii| mUcrchan vaman gadgadavAgviSanno bhavecca dRssyodrlinggjussttH|| AmAzayasthe kaphavAtarogI pkaashysthe'nilpittrogii| bhavennaro dhvasta-ziroruhAGgo vilUna pakSastu yathA vihaGgaH // sthitaM rasAdiSvathavA yathoktAn karoti dhAtuprabhavAn vikArAn / kopaJca zItAniladuhineSu yAtyAzu pUrva zRNu tatra rUpam // nidrAguruvazca viz2ambhaNazca vishlesshrssaavthvaanggmiiH| tataH karotyannamadAvipAkAvarocakaM maNDalakoThamohAn // dhAtukSayaM pAdakarAsyazophaM dakodaraM chddimthaatisaarm| vaivarNyamUrchAviSamajvarAn vA kuryAt pravRddhAM prabalAM tRSAM vaa| unmAdamanyajjanayet tathAnyadAnAhamanyat kSapayecca shukrm| gAdagadyamanyajjanayecca kuSThaM tAMstAn vikArAMzca bahuprakArAn // dUSitaM deshkaalaandivaasvpnrbhiikssnnshH| yasmAd dUSayate dhAtUMstasmAdUSIviSaM smRtam" iti / atha viSaM yathA mArayati tdaah-vissmityaadi| viSaM khalvekaikaM doSaM vAtAdikaM sandUSyAmUn hrti| evaM viSatejasA'mRk raktaM kSarati tacca viSaM khAni galazrotranetrAdInAM khAni randhrANi nirudhya jantu mArayati / atha piitaadivisssthitisthaanmaah-piitmityaadi| pItaM viSaM mRtasya hRdi tisstthti| daSTasya viddhasya ca mRtasya daMzadeze vedhadeze ca sthitaM syAt / nIlauSThAdayazca daSTaviddhayoH syuH| zizirairatihimaijelailomaharSoM na viSanauSadhibhirhataM vA dAvAgnivAtAtapazoSitaM vaa| svabhAvato vA guNaviprahInaM viSaM hi dUSIviSatAmupaiti / " ihApi dUSIviSAH kITAH honavIryaviSA vktvyaaH| viSamekaikamityAdinA syAdvAtikasyetyAdinA yaduktaM tasyaikaikadoSasyAtyarthakopamAha-saMdRSyeti atyartha duussyitvaa| bharatItyAdinA piitvisslkssnnmaah| viSaM mRtasya hRdi tiSThati, vaSTaviddhayoH For Private and Personal Use Only
Page #949
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3178 crk-sNhitaa| [viSacikitsitam syAd, daNDAbhihate daNDarAjI daNDasya rekhA na syAt / kSatAcca daMzanavedhanakSatAcca kSatajaM raktaM naayaati| etAni pItaviSasya daSTaviddhayorma raNalakSaNAni bhvnti| atra suzrute cottam- "jaGgamasya viSasyoktAnyadhi. SThAnAni ssodd'sh| samAsena mayA yAni vistarasteSu vkssyte| tatra dRssttinishvaasdNssttraankhmuutrpuriissshukrlaalaartv-mukhsndshvishrddhitgudaasthipittshuukshvaaniiti| tatra dRSTinizvAsaviSA divyAH srpaaH| bhaumAstu daMSTAviSAH / mArjArazvavAnaramakaramaNDUkapAkamatsyagodhAzambakapracalAkagRhagodhikAcatuSpAdakITAstathA'nye daMSTrAnakha vissaaH| cipiTapiccaTakakaSAyavAsikasaSepavAsikatoTakavacaHkITakauNDilyakAH shkunmuutrvissaaH| mUSikAH shukrvissaaH| lUtAzca laalaamuutrpuriipmukhsndNshnkhshukraariivvissaaH| vRzcika-vizvambhara-rAjIvamatsyocir3iGgAH samudrazcikAca laalaavissaaH| citraziraHsarAvakurdizatadArukArimedakazArikAmukhA mukhsndeshvishrddhitmuutrpuriissvissaaH| makSikAkaNabhajalAyukA mukhsndNshvissaaH| viSahatAsthisarpakaNTakavaraTImatsyAsthi cetyasthiviSANi / zakulImatsyaraktarAjIcarakImatsyAzca pittvissaaH| sUkSmatuNDocciDiGgavaraTI. zatapado-zUkavalabhikA-zRGgI-bhramarAH shuktunnddvissaaH| kITasarpadahA gatAsavaH shvvissaaH| zeSAsvanuktA mukhasandaMzaviSeSveva gnnyitvyaaH| bhavanti cAtra / rAzo'rideze ripavastuNAmbamArgAnnadhUmazvasanAn vissnn| sandUSayantyebhiratipraduSTAn vizAya liGgairabhizodhayecca // duSTaM jalaM picchilamugragandhi phenAnvitaM raajibhiraatshc| maNDUkamatsyaM mriyate vihaGgA mattAzca sAnUpacarA bhrmnti|| maJjanti ye cAtra narAzvanAgAste cchaddimohasvaradAhazophAn / gacchanti teSA. mapahatya doSAn duSTaM jalaM zodhayituM ytet|| dhavAzvakarNAsanapAribhadrAH sapATalAH siddhakamokSako ca / dagdhAH sarAjadrumasomavalkAstadbhasma zItaM vitaret srHsu| bhasmAJjalizcApi ghaTe nidhAya vishodhyediipsitmevmmbhH||1|| kSitipadezaM viSadUSitantu zilAsthalI tIrtha matheriNaM vaa| spRzanti gAtreNa tu yena yena govAjinAgoSTakharA narA vA / tacchUnatAM yAtyatha dahyate ca vizIryate lomanakhAstathaiva // tatrApyanantAM saha sarvagandhaiH piSTvA surAbhirviniyojya maargm| siJcet payobhistu mRdanvitaistaM viDaGgapAThAkaTabhIjalervA / // 2 // tRNeSu bhakteSu ca dUSiteSu sIdanti mUrcchanti vamanti caanye| vir3a bhedavaMzadeze viSaM syaat| viSamRtasya vizeSajJAnArtha lkssnnmaah-niilausstthetyaadi| daNDarAjiH daNDakArA rekhA // 14 // For Private and Personal Use Only
Page #950
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 23za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 3176 mRcchantyathavA niyante teSAM cikitsA praNayed yathoktAm // viSApadavopyagadai vilipya vAdyAni citrANyapi vaadyet| tAraH mutAraH sasurendra gopaH sarvaMzca tulyaH kuruvindbhaagH| pittena yuktaH kapilAnvayena vAdyapalepo vihitaH prazastaH ||vaadysy zabdena hi yAnti nAzaM viSANi ghorANyapi yAni santi // 3 // dhUme'nile vA viSasamprayukta khagAH zramArtAH prapatanti bhuumau| kAsapratizyAyazirorujazca bhavanti tIvrA nayanAmayAzca // lAkSAharidrAtiviSAbhayAbdahareNa. kailaadlblkkusstthm| priyaGga kAzcApyanale nidhAya dhRmAnilo cApa vizodhayeta // 4 // iti| savAtaM gRhadhamAbhaM purISaM yo'tisaaryte| AdhmAto. 'tyarthamuSNAsro vivarNaH saadpiidd'itH| udvamatyatha phenazca viSapItaM tamAdizet // na cAsya hRdayaM vahniviSaduSTaM dhtypi| taddhi sthAnaM cetanAyAH svabhAvAda vyApya tiSThati // svabhAvAdeva tiSThet tu prahArAdaMzayorviSam / vyApya sAvayavaM dahaM digdhviddhaahidssttyoH| lolyAdviSAnvitaM mAMsaM yaH khAdet mRtamAtrayoH / yathAviSaM sa rogeNa klizyate mriyate'pi vaa| atazcApyanayomAMsamabhakSyaM mRtmaatryoH| muhUrtAt tadupAdeyaM prahArAdaMzavarjitam" // iti / asAdhyatA coktaa| "azvatthadevAyatanazmazAnavalmIkasandhyAsu ctusspthessu| yAmye sApatre parivajanIyA RkSe narA marmasu ye ca dssttaaH|| dIkarANAM viSamAzughAti sarvANi coSNairdviguNI bhavanti / ajINepittAtapapIr3iteSu bAlapramehiSvatha grbhinniissu| vRddhAturakSoNabubhukSitaSa rUkSeSa bhoruSSaya duniSu / zastrakSate yasya na raktameti rAjyo latAbhizca na smbhvnti| zItAbhiradbhizca na lomaharSI viSAbhibhUtaM parivarjayet tam // jihvA sitA yasya ca kezazAto nAsAvabhaGgazca sknntthbhnggH| kRSNaH saraktaH zvayathuzca daMze hanyoH sthirakhazca sa vjjniiyH|| vartighanA yasya nireti vaktAdraktaM sravedRddha madhazca yasya / daMSTrAnipAtAH sakalAzca yasya tazcApi baMdyaH parivarjayet tu| unmattamatyarthamupadrataM vA hInasvaraM vApyathavA vivrnnm| sAriSTamatyarthamaveginazca jahyAcca taM karma na tatra kuyyaaditi| atha vissvijnyaaniiye| dhanvantari mahApAza' sarvazAstravizAradam / pAdayorupasaMgRhya suzrutaH paripRcchati // sarpasaGkhyAM vibhAgazca daSTalakSaNameva c| zAnaJca viSavegAnAM bhagavan vaktamahaM si // tasya tada vacanaM zrukhA mAnavIda bhiSajAM vrH| asaGkhyA vAsukimukhA vikhyaataastksskaadyH|| mahIdharAzca nAgendrA hutaagnismtejsH| ye cApyajasra garjanti varSanti ca For Private and Personal Use Only
Page #951
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3180 crk-sNhitaa| [viSacikitsitam tapanti ca // sasAgaragiridvIpA yariyaM dhAryate mhii| kraddhA niHzvAsadRSTibhyAM ye hanyurakhilaM jagat // namastebhyo'sti teSAM na kArya kiJcit cikitsyaa| ye tu daMSTrAviSA bhaumA ye dazanti ca mAnuSAn / teSAM saGkhyAM pravakSyAmi ydhaavdnupuuveshH|| azItireva sarpANAM bhidyata paJcadhA tu saa|| darvIkarA maNDalino rAjimantastathaiva c| niviSA vaikaraJjAzca trividhAste punaH smRtaaH| dartIkarA maNDalino rAjimantatha pannagAH / teSu darvIkarA ze yA viMzatiH SaT ca pnngaaH| dvAviMzatimaNDalino rAjimantastathA dsh| niviMSA dvAdaza ze yA vaikraatrystthaa| vaikaraJjodabhavAH sapta citraamnnddliraajilaaH| padAbhimRSTA duSTA vA kru ddhA grAsArthino'pi vaa| te dazanti mahAkrodhAsteSAM traividhymucyte| sarpitaM rAdataM vApi tRtIyamatha nirvipm| saGgiAbhihataM kecidicchanti khalu tdvidH| padAni yatra dantAnAmekaM dve vA vahUni c| nimanAnyalparaktAni yAnyuttya karoti hi / caJcumAlakayuktAni vaikRtyakaraNAni c| saMkSiptAni sazophAni vidyAt tat sarpitaM bhiSak // rAjyaH salohitA yatra nIlAH pItAH sitaastth| viza yaM raditaM tat tu zeyamalpaviSaJca tat // azophamalpaduSTAmuka prakRtisthasya dehinH| padaM padAni vA vidyAdaviSaM tcikitskH| sarpaspRSTasya bhIrohi bhayena kupito'nilH| kasyacit kurute zophaM sAGgAbhihataM tu tat // vyAdhitodvignadaSTAna kSa yAnyalpaviSANi tu| tathAtiddhabAlAtidaSTamalpaviSaM smRtm| suprnndevbrhmrssiyksssiddhnissevite| viSaghnauSadhiyuktaM ca deze na kramate viSam // rthaangglaangglcchtrsvstikaangkushdhaarinnH| zeyA darvIkarAH sarpAH phaNinaH shiighrgaaminH|| jJayA maNDalinaH sarpA jvlnaarksmprbhaaH| maNDale vivizcitrAH pRthavo mndgaaminH| snigdhAH vividhavarNAbhistiryam Uddhantu raajibhiH| citritA iva ye bhAnti rAjimantastu ta smRtaaH|| muktArUpyamabhA ye ca kapilA ye ca pnngaaH| sugandhinaH suvarNAbhAste jAtyA brAhmaNAH smRtaaH|| triyAH snigdhavarNAstu pannagA bhRshkopnaaH| sUryacandrAkRticchatralakSma teSAM tathAmbujam // kRSNA vajanibhA ye ca lohitA vrnntstthaa| dhUmrAH pArAvatAbhAzca vaizyAste pannagAH smRtaaH|| mahiSadvIpavarNAbhAstathava prussvcH| bhinnavarNAzca ye kecicchUdrAste prikiirtitaaH|| kopayantyanilaM jantoH phaNinaH sarca eva tu| pittaM maNDalinazcApi kphnycaanekraajyH|| apatyamasavarNAbhyAM dvidosskrlkssnnm| zeyo doSo For Private and Personal Use Only
Page #952
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 23za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 3181 ca dampatyorvizeSazcAtra vkssyte|| rajanyAH pazcime yAma sAcitrAzcaranti hi / zeSeSUktA maNDalino divA dIkarAH smRtaaH|| dartIkarAstu taruNA vRddhA mnnddlinstthaa| rAjimanto vayomadhye jAyante mRtyuhetavaH // nakulAda dalitA bAlA vAriviprahatAH kRshaaH| vRddhA muktakhaco bhotAH sarpAsvalpaviSAH smRtaaH|| tatra dartIkarAH kRSNasapo mahAkRSNaH kRSNodaraH zvetakapoto mahAkapoto balAhako mahAsarpaH zaGkhapAlo lohitAkSo gavedhukaH parisarpaH khaNDaphaNaH kakudaH padmo mahApadmo darbhapuSpo dadhimukhaH puNDarIko bhra kuTImukho viSkiraH puSpAbhikIrNo girisarpa RjusarpaH zvetodaro mahAzirA alagarddha AzIviSa iti // mnnddlinstu| AdarzamaNDalaH zvetamaNDalo raktamaNDalacitramaNDalaH pRSato rodhrapuSpo milindako gonaso dRddhagonasaH panaso mahApanaso veNa patrakA zizuko madanaH pAliMhiraH piGgalastantukaH puSpapANDuH Sar3ago'gniko vabhraH kaSAyaH kaluSaH pArAvato hastAbharaNazcitraka eNIpada iti // rAjimantastu / puNDarIko rAjicitro'GgularAjibindurAjiH kaI makastRNazoSakaH sarSapakaH zvetahanurdarbhapuSpazcakrako godhUmakaH kikisAda iti // nirvissaastu| galagolo zUkapatro'jagaro divyako varSAhikaH puSpazakalI jyotorathaH kSIrikaH puSpakA ahipatAko dhAhiko gorAhiko vRkSazaya iti // vaikaraJjAstu trayANAM dokarAdInAM vyatikarAjjAtAH / tada ythaa| mAliH poTagalaH snigdharAjiriti / tatra kRSNasarpaNa gonasyAM vaiparItyena vA jAto maakuliH| rAjilena gonasyAM vaiparItyena vA jAtaH pottglH| kRSNasarpaNa rAjimatyAM vaiparItyena vA jAtaH snigdharAjiriti // teSAmAdyasya pitRvadviSotkarSaH, dvayormAtavadityeke / trayANAM vaikaraJjAnAM punardivyelakarodhrapuSpakarAjicitrakAH poTagalaH puSpAbhikIrNo darbhapuSpo vellitakaH sapta teSAmAdyAstrayo rAjilavat / zeSA maNDalivat / evameteSAM sarpANAmazItiriti // tatra mahAnetrajihvAsyazirasaH pumaaNsH| sUkSmanetrajihvAsyazirasaH striyH| ubhayalakSaNamandaviSA akrodhA napusakA iti // tatra sarveSAM sarpANAM sAmAnyata eva daSTalakSaNaM vkssyaamH| kiM kAraNam ? viSaM hi nizitanistriMzAzanihutabahadezyamAzukAri muhuurtmpyupekssitmaaturmbhipaatyti| na cAvakAzo'sti vAksamUhamanusartum // pratyekamapi daSTalakSaNe'bhihite sarpatraividhyaM bhavati / tasmAt traividhyameva vakSyAmaH / etaddhadhAturahitamasammohakarazca // api cAtraiva sarvasa vynyjnaavrodhH|| tatra darvIkaraviSeNa khaGanayananakhadazanamUtrapurIpadaMzakRSNatvaM raukSyaM zirasogauravaM sandhivedanA kaTIpRSThagrIvA 399 For Private and Personal Use Only
Page #953
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3182 crk-sNhitaa| viSacikitsitam daurbalyaM jambhaNaM vepathuH svarAksAdo ghughurako jar3atA zuSkodgAraH kAsazvAsau hikkA vAyorUddha gamanaM zUlodveSTanaM tRSNA lAlAsAvaH pheNAgamanaM sroto'varodhastAstAzca vAtavedanA bhvnti|| maNDaliviSeNa khagAdInAM pItatvaM zItAbhilASaH paridhUpanaM dAhastRSNA mado mUrchA jvaraH zoNitAgamanamUrddha madhazca mAMsAnAmavazAtanaM zvayathardazakothaH pItarUpadarzanamAzukopastAstAzca pittavedanA bhavanti / rAjimadviSeNa zuklatvaM khagAdInAM zItajvaro romaharSeH stabdhatvaM gAtrANAmAdaMzazophaH sAndrakaphamasekazchadi rabhIkSnamakSNoH kaNDUH kaNThe zvayatharpu ghuraka ucchAsanirodhastamaHpravezastAstAzca kaphavedanA bhavanti // puruSAbhidaSTa Urddha prekSate'dhastAt striyA, sirAzvottiSThanti llaatte| napuMsakadaSTastiryakmekSI bhavati / gabhiNyA pANDamukho dhmAtazca / sUtikayA zUlAtau rudhiraM mehatyupajihikA cAsya bhavati / grAsArthinAnnaM kAti, vRddhena mandA vegAzca / bAlenAzu mRdayazca / nirvighennaavisslinggN| andhAhikenAndhasamityeke // grasanAdajagaraH zarIraprANaharo na vissaat| tatra sadyaHprANaharAhidaSTaH patati zastrAzanihata iva bhUmau stabdhAGgaH svapitIti // tatra sarveSAM sarpANAM viSasya sapta vegA bhavanti / tatra dartIkarANAM prathame vege viSaM zoNitaM duussyti| tat praduSTaM kRssnntaamupaiti| tena kAya pipIlikAparisarpaNamiva cAGge bhavati // dvitIye mAMsaM dUSayati tenAtyarthaM kRSNatA zopho granthayazcAGge bhavanti // tRtIye medo duussyti| tena daMzakledaH zirogauravaM svedazcakSurgrahaNazca // caturthe koSThamanupravizya kaphapradhAnAn doSAn dUSayati / tena tandrAmasekasandhivizleSA bhavanti // pshcme'sthiinynuprvishti| prANamagnizca duussyti| tena parva bhedo hikkA dAhazca bhavati // SaSThe majjAnamanumavizati, grahaNIzcAtyartha duussyti| tena gAtrANAM gauravamatisAro hRtpIr3A mUrchA ca bhavati // saptame zukramanumaviti / vyAnazcAtyartha kopyti| kaphazca sUkSmasrotobhyaH prcyaavyti| tena zleSmavartiprAdurbhAvaH kaTIpRSThabhaGgazca sarcaceSTAvighAto lAlAsvedayoratipravRttirucchAsanirodhazca bhavati // 1 // ___ tatra maNDalinAM prathame vege viSaM zoNitaM dUSayati / tat tu praduSTaM zItatAmupaiti, tatra paridAhaH pItAvabhAsatA cAGgAnAM bhavati // dvitIye mAMsaM dUSayati, tenAtyartha pItatA-paridAho daMze zvayathuzca bhavati / tRtIye medo dUSayati, sena pUrvavacakSurgrahaNaM tRSNA daMzo kledaH svedazca bhavati // caturthe koSThamanu pravizya jvaramApAdayati // paJcame paridAhaM sarvagAtreSu kroti| SaSThasaptamayoH For Private and Personal Use Only
Page #954
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 23za adhyAyaH ] cikitsitsthaanm| 3183 pUrvavat // 2 // rAjimatAM prathame vege viSaM zoNitaM dRssyti| tat praduSTaM pANDatAmupaiti, tena lomaharSaH zuklAvabhAsazca puruSo bhvti| dvitIye mAMsaM dUSayati, tena pANDutAtyarthaM jADya ziraHzophazca bhvti| tRtIye medo dUSayati, tena cakSurgrahaNaM dantakledaH svedo ghrANAkSisrAvazca bhvti| caturthe koSThamanupravizya manyAstambhaM shirogaurvshcaapaadyti| paJcame vAksaGgaM zItajvarazca kroti| SaSThasaptamayoH pUrvavaditi // bhavanti caatr| "dhAvantareSu yAH sapta kalAH smprikiirtitaaH| tAsvekai kAmatikramya vegaM prakurute viSam // yenAntareNa hi kalAM kAlakalpaM bhinatti hi / samIraNenohyamAnaM tat tu vegAntaraM smRtam // zUnAGgaH prathame vege pazuAyati duHkhitH| lAlAsrAvo dvitIye tu kRSNAH pIDyate hRdi|| tRtIye ca ziroduHkhaM kaNThagrIvazca bhjyte| catutha vepate mUDhaH khAdan dantAn jahAtyamUn // kecidvegatrayaM prAhurantazcaiteSu tdvidH|| dhyAyati prathame vege pakSI muhyatyataH param / dvitIye vihvalaH proktastRtIye mRtyumRcchati // kecidekaM vihaGgeSu viSavegamuzanti hi| mArjAranakulAdInAM viSaM naatiprvrttte"|| iti| "pUrvamuktAH zukraviSA mUSikA ye smaastH| nAma lakSaNabhaiSajyairaSTAdaza nivodha tAn // lAlanaH putrakaH kRSNo hNsikshcikirstthaa| chucchundaro'lasazcaiva kaSAyadazano'pi c| kuliGgazcAjitazcaiva capalaH kpilstthaa| kokilo'ruNasaGgazca mhaakRssnnstthondurH| zvetena mahatA sArddha kapilenAkhunA tthaa| mUSikazca kapotAbhastathaivASTAdaza smRtaaH|| zukraM patati yatraiSAM zukraghRSTaH spRzanti vaa| nakhadantAdibhistasmin gAne raktaM prdussyti| jAyante granthayaH zophAH karNikA maNDalAni c| pir3akopacayazcogrA visarpAH kiTimAni ca / parbabhedorujastIvA jvaro mUrchA ca daarunnaa| daurbalyamaruciH zvAsovamathurlomaharSaNam // daSTarUpaM samAsoktametad vyAsena vkssyte|| athAtaH kITA ucyante sarpANAM zukraviNmUtrazavapUtyaNDasambhavAH / vAyvanyambuprakRtayaH kITAstu vividhAH smRtaaH|| savedoSaprakRtibhiryuktAzcA. prinnaamtH| kITatvepi sughorAste sarva eva cturvidhaaH|| kumbhInasastuNDi. kerI zRGgI shtkuliirkH| ucihiGgo'minAsA ca cicihiGgo myuurikaaH| aavrtkstthorbhrsaarikaamukhvaidlo| zarAvakurdo'bhIrAjI pruussshcitrshiirsskH| zatabAhuzca yazcApi raktarAjiH prkiirtitH| aSTAdazeti vAyavyAH kITAH pvnkopnaaH|| taibhevantIha daSTAnAM rogA vaatnimittjaaH|| kauNDilyakaH For Private and Personal Use Only
Page #955
--------------------------------------------------------------------------
________________ www.kobatirth.org Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Acharya Shri ka . 3184 crk-sNhitaa| [viSacikitsitam kalabhako varaTI ptrvRshcikH| vinAsikA brahmaNikA bindulo bhrmrstthaa| bAAkI cippiTaH kumbhI varcaH kiitto'rimedkH| panakITo dundubhiko makaraH shtpaadkH| paJcAlakaH pAkamatsyaH kRSNatuNDo'tha grddhbhii| klItaH krimisarArI ca yazcApyutklezakaH smRtH| ete hyagniprakRtayazcaturvizatiH riiritaaH| tairbhavantIha daSTAnAM rogAH pittnimittjaaH|| vizvambharaH paJcazuktaH paJcakRSNo'tha kokilH| saMreyakaH pracalako valabhaH kittimstthaa| sUcImukhaH kRSNagodhA yazca kaassaayvaasikH| kITagarddhabhakazcaiva tathA troTaka eva ca / trayodazaite saumyAH syuH kITAH zleSmaprakopaNAH // tairbhavantIha daSTAnAM rogAH kaphanimittajAH // 3 // tuGgInAso vicilakastAlako baahkstthaa| koSThAgArI krimikaro yazca mnnddlpucchkH| tuGganAbhaH sarvapiko'valgulI shmbukstthaa| agnikITAzca ghorAH syuAdaza praannnaashnaaH|| tairbhavantIha daSTAnAM vegazAnAni srpvt| tAstAzca vedanAstIvA rogA vai saannipaatikaaH| kSArAmidagdha vadaMzo rktpiitaasitaarunnH| jvarAGgamadaromAJcavedanAbhiH smnvitH| chaIpratIsAratRSNAzca dAho moho vijRmbhikaa| vepathuzvAsahikAzca dAhaH zItaJca dAruNam / pir3akopacayaH zopho granthayo maNDalAni c| dadravaH karNikAzcaiva visarpAH kiTimAni c| tairbhavantIha daSTAnAM yathAsvaJcApyupadravAH // ye'nye teSAM vizeSAstu tUrNaM teSAM smaadishet| dRSIviSaprakopAcca tathaiva visslepnaat| liGgaM tIkSNaviSeSvetacchaNu mndvissessvtH|| prseko'rockshchdishirogaurvshiittaaH| pir3akAkoThakaDUnAM janma dossvibhaagtH|| yogairnAnAvidheraiSAM cUrNAni grmaadishet| dRSIviSaprakArANAM tathaivApyanulepanAt // ekajAtInata Uddha kITAn vakSyAmi bhedtH| sAmAnyato daSTaliGgaiH sAdhyAsAdhyakrameNa c|| trikaNTakaH kuNI cApi hstikksso'praajitH| cakhAra ete kalamA vyaakhyaataastiitrvednaaH|| tairdaSTasya zvayathuraGgamaddo gurutA gAtrANAM daMzazca kRSNo bhavati // 1 // pratisUryaH piGgabhAso bahuvarNo mhaashiraaH| tathA nirupamazcApi pazcagAdherakAH smRtaaH|| taibhevantIha daSTAnAM vegazAnAni sarpavat / rujazca vividhAkArA granthayazca sudAruNAH // 2 // galagolI zvetA kRSNA raktarAjI raktamaNDalA sarvazvetA sapiketyeva sstt| tAbhirdaSTe sarSapikAvajja dAhazophakledA bhavanti / sarpapikayA hRdayapIDA'tisArazca // 3 // zatapadyastu paruSA kRSNA citrA kapilikA raktA shvetaa'gniprbhaacetyssttau| tAbhirdaSTe zopho vedanA dAhazca hRdye| zvetAniprabhAbhyAmetadeva dAho mUrchA cAtimAtraM zvetapir3akot For Private and Personal Use Only
Page #956
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 23za adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 3185 pattizca // 4 // mnndduukaaH| kRSNaH sAraH kuhakoharito rakto yavavarNAbho bhRkuTA koTikazcetyaSTau / tairdaSTasya dNshknndduubhvti| pItapheNAgamazca vktaat| bhRkuTIkoTikAbhyAmetadava dAhazchardimUrchA cAtimAtram // 5 // vizvambharAbhidaSTe daMzaH sarSapAkArAbhiH pir3akAbhizcIyate zItajvarArtazca puruSo bhavati // 6 // ahituNDikAbhirdaSTe todadAhakaNDrazvayathavo mohazca // 7 // kaNDUmakAbhirdaSTe piitaashchdNprtisaarjvraadibhirbhihnyte||8|| zukavRttAdibhirdaSTe kaNDUkoThAH pravarddhante zukazcAtra lakSyate // 9 // pipiilikaaH| sthUlazIrSA sambAhikA brAhmaNikA aGgalikA kapilikA citravarNeti sstt| tAbhirdaSTe daMze zvayathuragnisparzavadAhazophau bhavataH // 10 // mkssikaaH| kAntArikA kRSNA piGgalikA madhUlikA kASAyI sthAliketyevaM sstt| tAbhidaSTasya dAhazophau bhvtH| sthAlikAkASAyIbhyAmetadava pir3akAzca sopadravA bhavanti // 1 // mshkaaH| sAmudraH parimaNDalo hasti mazakaH kRSNaH pArvatIya iti pnyc| tairdaSTasya tIvrakaNDUdaMzazophazca / pArcatIyastu kITaiH praannhraistulylkssnnH| nakhAvakRSTe'tyarthaM pir3akAH sadAhapAkA bhavanti // jalaukasAM daSTalakSaNamuktaM praak| tvythaa| jalamAsAmAyuriti jlaayukaaH| jalamAsAmoka iti jlauksH| tA dvAdaza / tAsAM saviSAH SaT tAvatya eva nirvissaaH|| tatra saviSAH kRSNA kabbarA alagardA indrAyudhA sAmudrikA gocandanA ceti| tAstvaJjanacarNavarNA pRthuzirAH kRssnnaa| varmimatsyavadAyatA chinnonnatakukSiH karburA / romazA mahApArthA kRSNamukhyalaga / indrAyudhavadUrddharAjibhizcitritA indraayudhaa| IpadasitapItikA vicitrapuSpAkRticitrA saamudrikaa| goSaNavadadhobhAge dvidhAbhUtAkRtiraNamukhI gocandaneti // tAbhirdaSTe puruSe daMze zvayathuratimAtraM kaNDUmUrchA jvaro dAhazcadirmadaH sadanamiti liGgAni bhavanti // tatra mahAgadaH paanaalepnnsykaadidhuupyojyH| indrAyudhAdaSTamasAdhyamiti SaT saviSA jalaukasaH sacikitsA vyaakhyaataaH|| bhavanti caatr| gaudherakaH sthAlikA ca ye ca shvetaagnisNprbhe| bhRkuTI koDikazcaiva na sidhyantyekajAtiSu // zavamUtrapurIstu saviSairavamarSaNAt / syuH kaNDUdAhakoThAru pidd'kaatodvednaaH| prakledavAMstathA srAvo bhRzaM sampAcayettvacam // trividhA vRzcikAH proktA mndmdhymhaavissaaH| gozakRtkothajA mandA madhyAH kaasstthessttikodbhvaaH| sarpakothodbhavAstIkSNA ye cAnye visssmbhvaaH|| mandA dvAdaza madhyAstu trayaH pnycdshottmaaH| dazaviMzatirityete saGkAyA prikiirtitaaH|| kRSNaH zyAvaH kabUriH pANDavoM gomUtrAbhaH For Private and Personal Use Only
Page #957
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3186 caraka-saMhitA [viSacikitsitam kakazo meckshc| zvetorakto romazaH zAdvalAbho raktazcate mandavIryA matAstu // ebhirdaSTe vedanA vepathuzca gAtrastambhaH kRSNaraktAgamazca / zAkhAdaSTe vedanA coddha meti dAhasvedo daMzazopho jvarazca // 12 // raktaH pItaH kapilenodareNa sarve dhUmrAH parcabhizca tribhiH syuH| ete mUtroccArapUtyaNDanAtA madhyA ze yAtripakAroragANAm / yasyaiteSAmanvayAd yaH prasUto doSotpattiM tatsvarUpAJca kuryyAt // jihAzopho bhojanasthAvarodho mUcho cogrA madhyavIyobhidaSTaM // zvetazcitraH zyAmalo lohitAbho raktaH zveto raktanIlodarau c| pIto rakto nIlapIto'parastu rakto nIlo nIlazukraratathA ca // rakto vabhraH pUrvavaccaikaparvA yathApA parvaNI dve ca ysy| nAnArUpA varNa tazcApi ghorA zeyAzcaite dRzcikAH praanncauraaH|| janmateSAM sarpakothAt pradiSTa dehebhyovA ghAtitAnAM vissnn| ebhirdaSTe sarpavegapravRttiH sphoTotpattiAntidAhI jvarazca // khebhyaH kRSNaM zoNitaM cApi tIvratasmAt prANaistyajyate zIghrameva // iti // lUtAviSaM ghoratamaM durvijJa yatamantu tt| duzcikitsyatamaM pApi bhissgbhirmndbuddhibhiH| saviSaM niviSaJcaitadityevaM parizaGkitte / viSaghnameva karttavyamavirodhi yadauSadham / / agadAnAM hi saMyogo viSajuSTasya pujyte| nirviSe mAnave yukto'gadaH sampadyate sukham // tasmAt sacaprayatnena zAtavyo vissnishcyH| azAkhA viSasadbhAva bhiSaga vyApAdayenaram // modabhidyamAnastu yathA reNa na vyaktajAtiH pravibhAti vRkssH| tadvada durAlakSyatamaM hi tAsAM viSaM zarIre pravikIrNamAtram // ISacca kADUH pracalaM sakoThamavyaktavarNa prathame'hani syAt / anteSu zUnaM parinimnamadhyaM pravyaktarUpazca dine dvitiiye|| heNa tadarzayatIha daMzaM viSaM caturthe'hani kopmeti| ato'dhike'hni prakaroti jantoviSaprakopaprabhavAn vikArAn // SaSThe dine viprasUtazca sarvAn marmapradezAn bhRshmaavnnoti|| tat saptame'tyarthaparItagAtraM vyApAdayenmaya'matimaddham // yAstIkSNacaNDograviSA hi lUtAstAH saptarAtreNa vinAzayanti // ato'dhikenApi nihanyuranyA yAsAM viSaM mdhymviirymuktm| yAsAM kanIyo viSavIryamuktaM tAH pakSamAtreNa vinaashynti| tasmAt prayatnaM bhiSagatra kuryaadaadNshpaataadvissghaatiyogaiH|| viSantu lAlAnakhamUtradaMSTrArajaHpurIratha cendriyeNa / sapta prakAra visRjanti lUtAstadugramadhyAvaravIrya muktam // sakapDUkoThaM sthiramalpamUlaM lAlAkRtaM mandarujaM vadanti // zophazca kapDUzca pulAnikA ca dhUmAyanaM caiva nkhaagrrdshe| daMzantu mUtreNa sekRSNamadhyaM saraktapayyentamadhehi dIrNam / daMSTrAbhirugraM For Private and Personal Use Only
Page #958
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 23za adhyAyaH 3187 cikitsitasthAnam / ebhyo'nyathA cikitsA teSAJcopakramAn zRNu me| mntaarissttotkrtn-nisspiidd'n-cuussnnaagniprissekaaH| avagAhana-raktamokSaNa-vamana-virekApadhAnAni // hRdayAvaraNAJjananasyadhUpalehauSadhapradhamanAni / pratisArara prativiSaM saMjJAsaMsthApana lepH|| kaThinaM vivarNa jAnIhi daMzaM sthiramaNDalaJca // rajaHpurISendriyaja hi viddhi sphoTaM vipkkaamlpiilupaannddum| etAvadetat samudAhRtantu vakSyAmi lUtAmabhavaM puraannm| sAmAnyato daSTamasAdhyasAdhyaM cikitsitazcApi yathAvizeSam // vizvAmitro nRpavaraH kdaacidRssisttmm| vaziSThaM kopayAmAsa galAzramapadaM kil| kupitasya munestasya lalATAt svedvindvH| apatan darzanAdeva mdhstaattiikssnnvrcsH| lUne tRNe maharSINAM dhenvarthe sambhUte'pi c| tato jAtAsvime ghorA nAnArUpA mhaavissaaH| apakArAya vartante nRpasAdhana vaahne| yasmAllUnaM tRNaM prAptA muneH prsvedvindvH| tasmAllUteti bhASyante saGkAyA tAzca podd'sh|| kRcchasAdhyAstathA'sAdhyA latAstu dvividhAH smRtaaH| tAsAmaSTau kRcchasAdhyA vAstAvatya eva tu| trimaNDalA tathA zvetA kapilA pItikA tthaa| AlamUtraviSA raktA kasanA cASTamI smRtaa| tAbhirdaSTe ziroduHvaM kaNDUdaze ca vednaa| bhavanti ca vizeSeNa gadAH shlaissmikvaatikaaH|| sauvarNikA lAjavarNA jAlinyenIpadI tthaa| kRSNAgnivarNA kAkANDA mAlAguNASTamI smRtA // tAbhirdaSTe daMzakothaH pravRttiH kSatajasya c| jvaro dAho'tisArazca gadAH syuzca tridossjaaH| pir3akA vividhAkArA maNDalAni mahAnti c| zophA mahAnto mRdavo raktAH yAvAzcalAstathA // sAmAnyaM sarcalUtAnAmetadAdazalakSaNam / vizeSalakSaNaM tAsAM vakSyAmi sacikitsita"miti // 14 // gaGgAdharaH-atha viSaM guNato vegatazcoktvA caturvizatyupakramamiti yaduktaM tdvktumaah-ebhyo'nythetyaadi| nIlauSThAdyasAdhyalakSaNebhyo'nyathA cattadA cikitsA kaarthyaa| tena teSAM sAdhyAnAM viSANAmupakramAn shRnnu|| catuviMzatimupakramAn nihi shti-mntretyaadi| mantretyAdimRtasaJjIvanAntAH cakrapANiH-mandretyAdinA mantasya viSahareSu shresstthtvaadne'bhidhaanaat| 'viSaM tejo For Private and Personal Use Only
Page #959
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3158 crk-sNhitaa| [ viSacikitsitam mRtasaJjIvanameva ca viMzatirete cturbhirdhikaaH| syurupakramA yathA ye yatra yojyAH zRNu tathA tAn // 15 // daMzAttu viSaM daSTasya vismRtaM vailikAM * bhiSagabaddhA / niSpIr3ayed drutaM daMzamuddharenmarmavaja vA // caturbhiradhikA viMzatirupakramAsteSAM ye yatra yojyAstAn shRnnu| suzrute tUktam / "yathA'vyaktarasaM toyamantarIkSAnmahIgatam / teSu teSu pradezeSu rasaM taM taM prayacchati / evamevaM viSaM yad yad dravyaM vyaapyaavtisstthte| svabhAvAdeva taM tasya rasaM samanuvarttate // viSe yasmAd guNAH sarve tIkSNAH prAyeNa santi hi / viSaM sarvamato kSeyaM srvdossprkopnnm| te tu vRttiM prakupitA jahati svAM vissaarditaaH|| nopayAti viSaM pAkamataH prANAn runaddhi c| zleSmaNAtamArgakhAducchAso'sya nirudhyte| visaMzaH sati jovepi tasmAttiSThati maanvH||shukrvt savvaisANAM viSaM sarvazarIragam / kruddhAnAmeti cAGgebhyaH zukraM nirmanthanAdiva // teSAM var3izavada daMSTrAstAsu sajjati cAgatam / anuttA viSaM tasmAnna muzcanti ca bhoginH|| yasmAdatyarthamuSNantu tIkSNazca paThitaM viSam / ataH sarvaviSeSUktaH pariSekastu shiitlH|| mandakITeSu nAtyuktaM bahu vAtakarpha viSam / ataH kITaviSe cApi svedo na pratiSidhyate // kITerdaSTAnunaviSaiH sarpavat samupAcarediti // 15 // gaGgAdharaH-daMzAttu ityaadi| sapaidaSTasya viSaM daMzAdezAdvisRtaM buddhA bhiSaNa vailikAmariSTAM zAkhAyAM drataM bar3A nipiidd'yet| zAkhAbhyo'nyatra daSTasya mamantraH stybrhmtpomyaiH| yathA nivAryate kSipraM prayuktairna tathauSadhaiH" // ariSTA dvividhAH, mantreNa rajjvAdibhirvA vissopribndhH| upadhAnaM viSamaM mastake bheSajadAnam / hRdayAvaraNaM hRdyrksskmaussdhm| prativiSaM vissaantrpryogH| mRtasaJjIvanakara bheSajam / zeSaM agra anthena sphuTaM bhaviSyati // 15 // cakrapANiH-avimRtamityaprAptamaraNaM, veNikAM baddhe ti| etena sAmAnyAbhidhAnena mantavyApAre'pi abhidhAnaM klpte| uktaM cAnyatra 'bhariSTAnAmapi mantraiH banIyAnmantrakovidaH / sAca bandhAdibhirbaddhA viSapratikarI mtaa"| niSpIr3ayediti bhiSpIr3anena, urediti ut. * avimRtaM veNikAmiti ca cakrasammatA paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #960
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 23za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 3186 taM daMzaM vA cUpen mukhena yvcuurnnpaaNshupuun| pracchan zRGgajalaukovyadhanaiH strAvyaM tato raktam // rakta viSapraduSTe duSyet prakRtistatastyajet prANAn / tasmAt pragharSaNairasRg vartamAna pravattyaM syAt // 16 // trikaTugRhadhUmarajanIpaJcalavaNAH svaattokaaH| gharSaNamatipravRtte vaTAdibhiH zItalaH prlepH|| ... raktaM hi viSAdhAnaM vAyurivAgneH pradehasekaistat / zotaH skandati tasmin skanne vyapayAti vissvegH|| marmavaja daMzaM daMzasthAnamutkRtyoddharet / daMzoddharaNAsambhave yavAdicUrNapUritamukhena taM daMzaM viSavAsasthAnaM daMzaM cuusset| suzrute coktam- "savarevAditaH saH zAkhAdaSTasya dehinH| daMzasyopari bannIyAdariSTAzcaturaGgale ||plotcntivlkaanaaN mRdunAnyatamena c| na gacchati viSaM dehamariSTAbhirnivAritam / / daheda daMzamathotkRtya yatra bandho na jaayte| AcUSaNacchedadAhAH sarvatraiva tu puujitaaH|| pratipUrya muvaM vastrarhi tamAcUSaNaM bhavet // sa daSTavyo'thavA sapo loSTro vApi hi tatakSaNam // atha maNDalinA daSTaM na kathazcana daahyet| sa pittaviSabAhulyAda daMzo dAhAda visarpatIti / pracchanityAdi / daMzaM pracchan zastreNa pracchan evaM zRGgAdibhistato rakta srAvyam / kasmAt ? rakte ityAdi / viSapraduSTe rakta sati prkRtidussyet| tataH prakRtidRSaNAt prANAn tyjet| yadi tu viSaduSTa raktaM na pravartate tadA pragharSaNaiH pravayaM syAt // 16 // gnggaadhrH-ghrssnnmaah-trikdityaadi| vArtAko goSThavArtAkuH / trikadA. dikaM samabhAgena cUrNa mizrayikhA dazasthAnagharSaNaM kAryam, tato'pravarttamAnamasA prvrtte| yadi pracchanAdibhiratipravarttate raktaM, tadA vaTAdibhiH zItalaivalkalailepaH kaaryH| kasmAt ? raktaM hotyaadi| hi yasmAd raktaM viSAdhAnaM kRtyaaphret| marmavarjamiti marmaNyabhighAtaM nissedhyti| yavacUrNapAMzupUrNena mukhena cUSet / daMzamukhAvaraNaM viSasambandhaparihArArtham / pracchanniti rktmokssnnmupkrmmaah| upakramANAJca vyatikramAbhidhAnena niyamena kramayogaM nissedhyti| raktasrAvaNopapattimAha-prakRtiriti dehdhaatvaadisvbhaavH| pragharSaNairiti vraNAdibhiH pragharSaNena cetyazaH // 6 // cakrapANiH-pratisAraNamiti vivRttaM pragharSaNamiti viSAdhAnamiti viSasya prasArakam / skandati * vyAkhyAnamidaM caturviMzatyupakamAntargatasya pratisAraNamiti pdsy| atastavaitat ptthitvym| 400 For Private and Personal Use Only
Page #961
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3160 crk-sNhitaa| [vidhikitsitam viSavegAnmadamUrchAviSAdahRdayadravAH prvttnte| zItairnivartayet tAn na vIjyazca lomaharSaH syAt // taruriva mUlacchedAda daMzacchedAnna vRddhimeti viSam / AcUSaNamAnayanaM jalasya seturyathA tathAriSTAH // 17 // tvaGa mAMsagato dAho dahati viSaM lAvaNaM harati raktAt / potaM vamanaiH sadyo hared virekaidvitoye tu|| vAyurivAgneragnervAyuriva tat tu zItapradehasekaiH skandati styAnIbhavati tasmin viSAdhAne rakte skanne styAne sati viSavego vyapayAti / iti raktamokSaNaphala muktvA vyjnmaah-vissvegaadityaadi| madAdayo viSavegAt pravarttante jaaynte| tAn madAdIn zItadravyaiH pariSekAdebhiH nivttyet| vIjyazca na lomaharSaH syAt / trurivetyaadi| mUlacchedAda yathA taruna vRddhimeti tathA daMzacchedAda daMzasthAnotkarttanAda viSaM na vRddhimeti / AcUSaNamAnayanamato na viSaM dehe vttte| jalasya vegena gacchato yathA seturgatinirodhakRt tathA'riSTA mantreNa baddhA viSagatinirodhinya iti / suzrute'riSTAvandhanamuktam / "ariSTAmapi mantraizca vniiyaanmntrkovidH| sA tu rajjvAdibhiveddhA viSapratipharI matA // devabrahmarSibhiH proktA mantrAH stytpomyaaH| bhavanti nAnyathA kSipraM viSaM hanyuH mudustaram // viSaM tejomamantraiH stybrhmtpomyH| yathA nivAryate kSipraM prayuktairna tthaussdhaiH|| mantrANAM grahaNaM kAyaM striimaaNsmdhuvjinaa| jitAhAraNa zucinA kushaastrnnshaayinaa|| gandhamAlyopahAraizca valibhizcApi devtaaH| pUjayenmantrasiddhArtha japahomezca yatnataH / / mantrAstu vidhinAproktA hInA vA svrvrnntH| yasmAnna siddhimAyAnti tasmAda yojyo'gadakramaH // samantataH sirA daMzAda vidhyet tu kuzalo bhiSak / zAkhAgre vA lalATe vA vedhyAstA visRte visse| rakte nihi yamANe tu kRccha nihi yate viSam / tasmAda visrAvayed raktaM sA hyasya paramA. kriyA" iti // 17 // . gaGgAdharaH-khaGa maaNstyaadi| khaGamAMsagataM virSa dAho dahati / raktasya lAvaNaM raktAda viSaM hrti| pItaM viSaM sadyastatkSaNaM ghmnaihret| dvitIye tu sthiraM bhavati / tarurivetyAdinA cchedAdInAM visshroppttimaah| seturyaz ti viSavirodhaka ityathaH / For Private and Personal Use Only
Page #962
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 23za adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 3161 Adau hRdayaM rakSyaM tasyAvaraNaM pibeTu yathAlAbham / madhu sarpirmajjAnaM gairikamatha gomayarasaM vaa|| ituM supakkamathavA kAkaM niSpIDya tadrasaM vAmalam / chAgAdInAM vAstRga bhasma mRdaM vA pibedAzu // kSAro'gadastRtIye zothaharaM chaInaM smdhvmbu| gomayarasazcaturthe vege skpitthmdhusrpibhiH|| kAkANDazirISAbhyAM svarasenAzcotanAJjane nasyam / syAt paJcame'tha SaSThe saMjJAsaMsthApana kAryam // vege virekaharet / evamAdau pUrva hRdayaM rakSyam, tasya hRdayasyAvaraNaM viSavegagamanavodhakaramAvaraNaM yathAlAbhaM pibet / mdhuprbhRti| tatra kAkaM supakvaM niSpIDya tasya rsm| chAgAdInAmamuka pibet| bhasma mRdaM vAzu pibet / iti dvitIye vege| suzrute coktam / "samantAdagadairdazaM pracchayikhA pralepayet / candanozIrayuktena vAriNA pariSecayet // pAyayetAgadAMstAMstAn kssiirkssaudrghRtaadibhiH| tadalAbhe hitA vA syAta kRSNA vlmiikmRttikaa|| kovidArazirISArka-kaTabhIrvApi bhakSayet / na pibet tailakaulattha-madyasauvIrakANi ca // dravamanyat tu yat kiJcit pIkhA pIlA samudvamet / prAyo hi vamanenaiva mukhaM nihi yate viSam // phaNinAM viSavege tu prathame zoNitaM hret| dvitIye madhusarpiA pAyayetA'gadaM bhiSak // " iti| kSAra ityaadi| tRtIye viSavege kSAro'gadastathA samadhvambu zothaharaM vmnm| caturthe viSavege sakapitthamadhusarpibhiyukto gomyrsH| paJcame vege kAkANDazirISAbhyAM svarasena cakSaSi AzcyotanamaJjanazca dadyAt, tathA nasyazca tayoH svarasena kuryAditi / kAkANDaH kRssnnshimbii| atha SaSThe vege saMzAsthApanaM hiDakeTaOrimedavacA- coraka-vayasthA-golomI-jaTilA-palaGkaSAzokarohiNInAM saMzasthApanIyAnAM dvitIyavege iti shessH| AdAviti srvopkrmaadau| tasyeti hRdayasya / yathAlAmamiti vakSyamANahRdayAvaraNayogeSu yathAprAptihRdayAvaraNam |kssaaro'gdo vakSyamANaM tada vizeSeNa zophaharamiti For Private and Personal Use Only
Page #963
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3162 crk-sNhitaa| [vicikitsitam gopittyuktrjnii-8-mnyjisstthaamricpippliipaanm| viSapAnaM daSTAnAM viSapIte daMzanaM cAnte // 18 // zikhipittArddhayutaM syAt palAzavIjamagado mRteSu vrH| vArtAkaphANitAgAradhUmagopittanimbaM vaa|| gopittayutaiDikA sursograadvirjniimdhukkusstthaiH|| zastAmRtena tulyA shiriisspusspkaakaannddrsrvaa|| kaakaannddsursgvaaniipunnvaavaaysiishiriissphlaiH| tadvadariSTajalamRte + lepauSadhanasyapAnAni // 16 // kaSAya pAnAdikaM kaarym| gopittetyaadi| gopittayuktarajanyAdInAM kalkakatArarUpeNa pAnazca saMjJAsthApanam / viSapAna miti| daSTAnAM sarpadaMSTrAdaSTAnAM maulaviSaya pAnaM viSapIte'nte zeSavege daMSTrAviSairdazanam // 18 // gnggaadhrH-shikhiityaadi| mRte viSeNa mRta iva lakSite zikhipittamarddha tada dviguNaM palAzavIjaM pAnAlapAdau varo'gadaH, bArtAkAdipaJcakaM vA varo'gado vismRte| surasAdibhiH Sar3a bhigopittayuttaguDikA viSamRte shstaa| zirISapuSpakAkANDarasarvA surasAdibhiDikA'mRtena tulyaa| kAkANDaH kRssnnshimvii| kAkANDAdizirISaphalAntaistadvada gur3ikA ariSTajalamRte lepAdIni zastAni / suzrute c| "nasyakaJjine yuJjayAt tRtIye vissnaashne| vAntaM caturthe pUrvoktAM yavAgRmatha dApayet // " zItopacAraM kRkhAdau bhiSak paJcamaSaSThayoH / dAparyacchodhanaM tIkSNaM yavAgUJcApi kIrtitAm / / saptame lavapIr3ena ziraratIkSNena zodhayet / tIkSNamevAJjanaM dadyAt tIkSNazastreNa mUddhi c| kuryAt kAkapadaM carma sAmRga vA pizitaM kSipet // pUcca maNDalinAM vege drviikrvdaacret| agadaM madhusarpiyoM dvitIye pAyayeta c| vAmayitA yavAgUzca pUrvottamatha daapyet| tRtIye zodhitaM tIkSNairyavAgU pAyayeddhitAm / zeSaH / kAkANDA zuzubhedaH / gopittayutA rajanI AzvayotanAdiSu jnyyaa| ante iti sarvopakramazeSe saptame vege rU.paNa daMzanaM kAryyam // 17 // 18 // cakrapANi:-aSTame dege zikhipittetyAdinA mRtasaJjIvanayogamAha-mRta iti udabandhatvAdibhisvibhiH sambadhyate / lepauSadhanasyapAnAni ityAdi udbandha tvatyAdiSu yathAyogyatayA jJayAni // 19 // * yopittayutA rajanIti paatthaantrm| + surasAgranthivirajanImadhukakuSThairiti bahuSu grantheSu paatthH| * uThabandhaviSajalamRte iti cakrasammataH paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #964
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 23za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 3163 pRkApnavasthauNeyakAkSIzaileyarocanAtagaram / dhyAmakakuGkamamAMsIsurasAnalAlakuSTaghnam // vRhtiishiriisspusspshriivessttpdmcaarttovishaalaaH| surdaarupdmkeshrsaavrkmnHshilaakauntyH|| jaatyrkpussprsrjnodvyhinggpippliilaakssaaH| jalamudgaparNicandanamadanamadhukasindhuvArAzca // zampAkalodhamayUrakagandhaphalInAkulIviGgAzca / puSye saMhRtya samaM piSTA guTikA vidheyAH syuH // caturthe paJcame vApi diikrvdaacret| kAkolyAdiAhataH SaSTha payazca madhuge gnnH| hito'vapor3e khagadaH saptame vissnaashnH|| atha rAjimatAM vege prathame zoNitaM hret| agadaM madhusarpibhyAM saMyuktaM pAyayeta c| vAntaM dvitIye khagadaM pAyayed vissnaashnm| tRtIyAdiSu triSveva vidhideviikroditH| SaSThe'JjanaM tIkSNatamamavapIDazca sptre| garbhiNIbAlavRddhAnAM siraavydhvivrjitm| viSAttonAM yathodiSTa vidhAnaM zasyate mRdu // raktAvasekAJjanAni nrtulyaanyjaavike| gavAzvayozca dviguNaM triguNaM mhissossttryoH| catugu Nantu nAgAnAM kevalaM srvpkssinnaam| pariSekAn pradehAMzca suzItAn avacArayet / mASakaM khaJjanasyeSTaM dviguNaM nasyato hitm| pAne caturguNaM pathyaM vamane'STaguNaM punH|deshprkRtisaatmytt vissvegblaablm| pradhAr2yA nipuNo buddhA tataH karma samAcaret / vegAnupUrva mityetat kammoktaM viSanAzanam // iti // 19 gaGgAdharaH-pRkvetyAdinA mRtsnyjiivno'gdH| pRkkA-viDaGgAntAni puSye nakSatre saMhRtya samaM piSTvA jalena guTikA vidheyAH syuH| tAni saMhRtya vA puSya nakSatre jalena piSTvA gur3ikA vidheyAH syuH| atra pRkkA piDaGa, plavaH kaivattemustakam / sthauNeyaM granthiparNam / kAkSI saurASTramRt / zaileyaM zailajam / rocanA gorocanA / dhyAmakaM gandhatRNam / surasAgraM nigunnddii-mnyjrii| elA sthuulaa| AlaM hritaalm| kusstthghnmaigjaa| zrIveSTakaM nvniitkhottii| padmacAraTI kumbhAi ltaa| sAvarako dhvllodhrH| jAtyarkayoH puSpaM, tasya rsH| cakrapANiH-pRkke tyAdau kAkSI saurASTrikI mRt / kuTanaH khdirH| kauntI rennukaa| mayUrakaH For Private and Personal Use Only
Page #965
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3164 ghrk-sNhitaa| [viSacikitsitama sarvaviSaghno jayakRt viSamRtasaJjIvano jvrnihntaa| preya-vilepana-dhAraNa-dhUmagrahaNairya hasthazca // bhUtaviSajanvalakSmIkAmaNamantrAgnyazanyarIn hanyAt / duHsvapna-strIdoSAnakAlamaraNAmbucaurabhayam // dhanadhAnyakAryasiddhizropuSTyAyurvivarddhano dhnyH| . mRtasaJjIvana eSa prAgamRtAda brahmaNA vihitaH // 20 // mRtsnyjiivno'gdH| mantrairdhamanIbandho'pAmArjanaM kaarymaatmrkssnnshc| doSasya viSaM yasya sthAne syAt taM jayet pUrvam // vAtasthAne svedo dadhnA natakuSThakalkaSAnaJca / madhughRtapayo'mbupAnAvagAhasekAzca pittasthe // jalaM bAlakam / sindhuvAra iha niguDyAkArazuklapuSpa iti bhedH| zampAkaH cturngglH| lodhramiha raktalodhram / myuurkmpaamaargH| gandhaphalI priyaH / nAkulI rAstA / kAmma'NaH paradrohopAyo mntrH| vissmRtsnyjiivno'gdH||20|| gaGgAdharaH-nanvariSTAbandhanaM kathaM kuryAdityata aah-mntrrityaadi| dhamanIvandho viSaprasaraNanivRttyarthaM dhamanIbandhaH kAryo daMzadezAdUrddha caturaGgale mantraiH siddheviSaghnamantraistathA'pAmArjanaM mantraiH kAryamAtmarakSaNazca kAryam / yasya doSasya sthAne viSaM syAt taM doSaM pUrva yet / tad yathA / vAtasthAne viSe svedaH kAryaH, natakuSThayoH kalkaM dadhA pibet| pittasthe pittasthAnagate apaamaargH| gandhaphalI priyaGguH / nAkUlI raasnaa| dhAraNazabdena zarIre dhAraNam / gRhastha iti gRhe tiSThan / mntro'bhicaarmntH| strIdoSA iti striidttgraadidossaaH| prAgamRtAditi amRtotpatteH prAka, etena cAmRtasamAnatvacAsya dite| 20 // cakrapANi:-mantrarityAdau apAmArjanamiti pratilomena mArjanaM mantraireva kAryam / AtmarakSA atAvezaniSedhArtham / jayediti sthAni doSaM jayet / svedo yadyapi niSiddhatvenoktaH tathApi bAsasthAnavizeSatvAta vidhiiyte| svedastu prAyo bhojanAdividhAnavata , asya prayogazcaviMzatyupa For Private and Personal Use Only
Page #966
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 23za adhyAya: cikitsitsthaanm| 3165 kSAro'gadaH kaphasthAnagate svedastathA sirAvyadhanam / dRSIviSe'tha raktasthite sirAkarma paJcavidham // bheSajamevaM kalpyaM bhiSajA vijJAya sarvadA sarvam / sthAnaM jayet pUrva sthAnasthasyAviruddhazca // 21 // vissdRssitkphmaargsrotHsNrodhruddhvaayustu| mRta iva zvasenmartyaH syAdasAdhyaliGgavihInazca // carmakaSAyAH kalkaM vilvasamaM mUIi kaakpdmsy| kRtvA dadyAt kaTabhIkaTukaTaphalapradhamanazca // chAgagavyamAhiSAvikakauka TAbjamAMsam / dadyAt kAkapadopari matte viSeNaiva sahasA // viSe madhupAnaM ghRtapAnaM payaHpAnamambupAnamavagAhaseko caambubhirev| kaphasthAnagate kSAro'gadaH svedazca tathA sirAvedhazca / raktasthite dRSIviSe paJcavidhaM sirAkarma paJca siraavedhH| bhiSajA evametat prakAraM vijJAya sabvedA sarva bheSajaM klpym| pUrva sthAnaM jayet / sthAnasthasya doSasyAviruddhazca karma kuryAt // 21 // - gaGgAdharaH- dUSitakaphena vAyugatisrotasAM rodhAt saMruddho vAyuyasya sa mayoM mRta iva maraNakAle yathA zvaset tathA zvaset / tAha kiM mriyate na ca mriyte| asAdhyaliGgaibihInazca syaat| carma kaSAyAH kalkaM vilvasamaM palamAtramasya mUddhi kAkapadaM trirekhAkAraM chedanaM kRkhA kaTabhokaTukIkaTaphalAnAM pradhamanaM ddyaat| chaagetyaati| viSaNa sahasA matte kAkapadopari chAgAdimAMsaM krame noktH| kiMvA agnizabdena svedo'pi gRhyte| pittastha iti pittsthaansthe| dUSIviSa ityAdau paJcavidhasirAkarma iti paJcazirAvyadhaH / sthAnasthasyeti sthAnagataviSasyAviruddhaca kuryAditi zeSaH // 21 // cakrapANiH-srotaHsaMrodhena ruddho vAyuryasya sH| asAdhyaliGgairiti praaguktniilausstthaadibhiH| dharmakapAyA iti dharmacaTikA paayaaH| kAkapadamiti kAkapadakamiva vraNam / kaTu ityatra For Private and Personal Use Only
Page #967
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 3166 [viSacikitsitam nAsAcikarNajihvA kaNThanirodheSu karmma nastaH syAt / vArttAkavIjapUrakajyotiSmatyAdibhiH piSTaiH // aJjanamacyuparodhe karttavyaM vastamUtrapiSTaistu / dAruvyoSaharidrAkaravIrakara animbasurasaistu // 22 // zvetAvacAzvagandhAhiGgamRtAkuSThasandhavaM lasunam / sarSapakapitthamadhyaM TuNTukamUlakaraJjavIjAni // vyoSaM zirISapuSpaM dva e ca nize vaMzalocanaJca samam / piSTrAtha vastamUtreNa ca gozca pittena * saptAham // vyAsabhAvito'yaM nihanti zirasi sthitaM viSaM cipram | sarvvajvarabhUtagrahavisUcikA jIrNamUrcchArtti // unmAdApasmArau kAcapaTalanIlikAzirodoSAn / zuSkAkSipAkapilvA dArmmakaNDUtamodoSAn // kSayadaurbalyamadAtyayapANDugadAMzcAanAt tathA mohAn / lepAda digdhakSatalI duSTAdyaSTavidhaviSaghAtI // caraka saMhitA / A Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir khaNDIkRtaM dadyAt / nAsAdiniroghe nastaH kamma syAt / karityata AhavAttAM ketyAdi / vArttAkaM vIjapUraM jyotiSmatyAdikaJca piSTvA nasyaM dadyAt / bhakSyuparodhe'JjanaM dAruprabhRtibhimaMtra piSTairdadyAt / / 22 / gaGgAdharaH- zvetetyAdi / zvetA zvetAparAjitA / kapitthamadhyaM zasyam / TaNTakaH zyonAkastasya mUlam / vaMzalocanAntaM sarvvaM samaM vastamUtreNa piSTvA bhAvanAmekAM dalA gopittenAparAM tato vastamUtreNa caikAmityevaM saptAhaM vyatyAsabhAvito'yamagadaH zirasi sthitaM viSaM kSipraM nihanti aJjanAt tathA lepAt / digdhAdyaSTavidhaM digdhaM zarAdiSu lipta kSataM lIDhaM daSTaM pItaM viddhaM dUSIviSaM kaTukaphalA titAlAbu, kiMvA kaTu likaTu / jyotiSmatItyAdIni par3a virecanazatAzritoyoktAni * go'zvapitteneti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #968
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 23za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 3167 arzavAnaddheSu ca gudalepo yonilepanaJca strINAm / muLe garbhe duSTe lalATalepaH prtishyaaye|| vRddhau kiTima kuSThe zvitre vicarcikAdiSu ca lepH| gaja iva tarUn viSagadAna nihantyagado gndhhstyessH||23|| gndhhstiinaamaagdH|| patrAgurumustailA niryAsAH paJca candanaM tathA pRkkaa| tvaGa nldotplbaalkhrennukoshiirvyaaghrnkhaaH|| .. suradArukanakakuGkamadhyAmakuSThapriyaGgavastagaram / paJcAGgAni zirISAt vyossaalmnHshilaajaajyH|| zvetA kaTabhI karo rakSonnaH sindhuvArikA rjnii| sursaanyjngairikmnyjisstthaanimbptrniryaasaaH|| vaMzavagazvagandhAhiDadadhitthAmlavetasaM vRkssaaH| madhumadhukasomarAjIvacAruhArocanAtagaram // grnyceti| AnaddheSvazaHsvanenAgadena gudlepH| strINAM mUr3he gabbha yonilepnshc| duSTe pratizyAye llaattlepH| eSa gandhahastInAmA'gadaH / (gandhahastI agadaH) // 23 // gnggaadhrH-ptretyaadi| patraM tejapatramelAntaM jasantaM padaM, paJca niryAsAH "sajjeraso gugaguluzcApyahiphenazca zitakam / lohavAna iti yA niAsAH paJca kovidaiH"| lohavAna lovAna iti khyaatH| pRkkA piDaGgazAkam / vaka gur3abaka / naladaM jttaamaaNsii| vyAghranakhaH kAlAkar3A, hiMsrA naam| kanakaM nAgakezaram / piyaGgava iti pdcchedH| zirISAt paJcAGgAni muulvkptrpusspphlaani| AlaM haritAlam / ajAjI jIrakam / zvetA shvetaapraajitaa| kaTamI svlpshiriissH| karaJjo gokrnyjH| rakSonaH srsspH| sindhuvArikA nisundaarH| surasA tulasI / aJjanaM rasAJjanam / nimbasya patraM niryAsazca / vaMzasya lak nelii| vRkSA raajvRkssaaH| ruhA duuvaa| rocanAtagaraM piittgrshirovirecnaani| dArjityAdau zvetA kttbhii| vyatyAsAnAvita iti gopittena bhAvayitvA bhazvapittena bhAvitaH // 22223 // 401 For Private and Personal Use Only
Page #969
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3168 crk-sNhitaa| [viSacikitsitam agado'yaM vaizravaNAyAkhyAtastrAmbakeNa SaSTAGgaH / apratihataprabhAvaH smRto mahAgandhahastIti // pittena gavAM peSyA gur3ikA siddhA tu puSyayogeNa / pAnAJjanapralepaiH prasAdhayet sarvakarmANi // pillaM kaNDU timiraM rAtrAndhaM kAcamabuMdaM paTalam / hanti satataprayogAddhitamitapathyAzinAM puMsAm // viSamajvarAnajIrNAn dadru knndduuvisuucikaapaamaaH| kuSTha kiTimaM zvitraM vicarcikAM copahanti nRNAm // viSamUSikalUtAnAM savveSAM pannagAnAJca / Azu viSaM nAzayate mUlajamatha kandajaM sarvam // etena liptagAtraH sarpAn gRhNAti bhakSayecca viSam / kAlaparIto'pi naro jIvati nityaM niraatngkH|| Anaddhe gudalepo yonilepazca mUDhagarbhANAm / mUrchArtiSu ca lalATe lepanamAhuH pradhAnatamam // bherImRdaGgapaTahAn chatrANyamunA tathA dhvjptaakaaH| liptvA'hiviSanirastyai pradhvanayed darzayenmatimAn // yatra ca sannihito'yaM na tatra bAlagrahA na rkssaaNs| na caiva kArmaNamantA bhajanti nAtharvaNo mntraaH|| paadukaa| iti SaSTAGgo'yamagado vaizravaNAya kuverAya trAmbakeNa zivenAkhyAto mahAgandhahastIti naamnaa| patrAdInAM paSTirgavAM pitte peSyA, puSyanakSatre piSTvA gur3ikA kAryA siddhA syaat| etenAgadena liptagAtraH pumAn sani gRhNAti dhArayitu zaktaH syAt, tathA viSaM bhakSayecca khAditu zaktaH syAnAsya vyApat syAt / bheyAdikamanena lipvA'hiviSanirastyai nirAsArtha dhvanayet, taddhanizravaNena viSaM nirastaM syAt / chatrANi dhvajapatAkAzca lipvA'hiviSanirastyai matimAn vadyo darzayeda vissaartm| bAlagrahAH skndaadyH| nacaivaM For Private and Personal Use Only
Page #970
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 23za adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / 3166 sarvagrahA na tatra prabhavanti ncaagnishstrnRpcauraaH| lakSmIzca tatra bhajate yatra mahAgandhahassyasti // saMpiSyamANe cAtremaM siddhamantramudAharet / mama mAtA jayA nAma jayo nAmeti me pitaa| so'haM jaya-jayAputro vijayo'tha jayAmi ca // namaH puruSasiMhAya viSNave vizvakarmaNe / sanAtanAya kRSNAya bhavAya vibhavAya ca // tejo vRSAkapeH sAkSAt tejo brahmandrayoryame / yathAhaM nAbhijAnAmi vAsudevaparAjayam // mAtuzca pANigrahaNaM samudrasya ca zoSaNam / anena satyavAkyena sidhyatAmagado hyayam // nihinihi minimini saMsRSTe rakSa savva bheSajottame svAhA // 24 // ___ mhaagndhhstiinaamaagdH|| RssbhkjiivkyssttiimdhukotpldhaanykesraajaajyH| sasitagirikolamadhyAH peyAH shvaasjvraadihraaH|| hiGga ca kRSNAyuktaM kapittharasayuktamugralavaNazca / samadhusitau pAtavyau jvarahikAkAsazvAsanau // kArmaNamantrAH paradrohopAyakumantrA bhajanti drohAya nAtharvaNopyAbhicArikamantrA na bhjnti| saMpiSyamANe'tra nigadai siddhamantramimamudAharet / yo vaidyaH puSya nakSatre gopittenAgadamimaM piMSyAt, sa imaM vakSyamANaM siddhamantraM paThan piNssyaaditi| tanmantramAha-mama maatetyaadi| svAhAnto'yaM mantrazcaturbhiH zlokai nihItyAduttarairiti / mahAgandhahastyagadaH // 24 // gnggaadhrH-Rssbhketyaadi| RSabhakAdayaH sitagirimRtkolamajjasahitAH piSTAH peyAH shvaasjvraadihraaH| hiGkityAdi kRSNAyuktaM hiDa ityekaH / cakrapANiH-RSabhaketyAdinA vissopdrvshvaasaadicikitsocyte| sitagiriH zvetA For Private and Personal Use Only
Page #971
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra Acharya Shrik Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir www.kobatirth.org 3200 crk-sNhitaa| [ viSacikitsitama lehaH kolAsthyaJjanalAjotpalaghRtarvamiM hanti / vRhatIdvayAdakIpatradhUmavartistu hikkAnI // zikhibahabalAkAthIni sarSapAzcandanaJca ghRtayuktam / dhUmo gRhazayanAsanavastrAdiSu zasyate viSamit // ghRtayukte natakuSThe bhujagapatiziraH zirISakusumaM vaa| dhUmo'gadaH smRto'yaM sarvaviSantaH zvayathuhRcca // jatusevyapatraguggulubhallAtakakakubhapuSpasa rsaaH| zvetA dhUmA uragAkhukITavastrakrimiharAH syuH // 25 // taruNapalAzanAraM staM paceccUrNitaH saha samAMzaiH / lohitmRdrjniidvymdhuksursshuklmnyjriibhiH|| kapittharasayuktamugralavaNaM saavnyclmityekH| iti dvau samadhusitau paatvyo| leha ityaadi| kolAsthimajjAdibhilaho viSe vamiM hnti| atra ghRtena lehH| vRhatyAdInAM trayANAM patraM piSTvA dhUmapAnArthI vartiH kAryA hikkaanii| shikhiityaadi| zikhino baha pucchaM, vakasyAsthIni, zikhipucchAdicatuSkaM kuTTayikhA ghRtayuktaM gRhAdiSu dhuupyet| sa ca dhUmo viSajit gRhAdiSu zasyate / ghRtetyaadi| nataM kuSThaJceti dve ghRtayukte dhRpayedayameko dhUmaH / bhujagapatiziro darvIkarAdisarpasya mastakaM zuSkIkRtya zirISapuSpaJcaikI. kRtya dhUpayedayazca dhUmo'gadaH smRtaH / jakhityAdi / jatu laakssaa| sevyamuzIram / kakubhorjunastasya puSpam / zvetA shvetaapraajitaa| etAn piSTvA dhRpayet / pratyekameSAM dhUmA uragAdiharAH syuH| vastrakrimivastre jAtA yuukaaH||25|| gnggaadhrH-trunnetyaadi| palAzasya taruNaM vRkSaM chikhA pATayitvA saMzoSya kSAraM kRSA caturguNe Sar3a guNe vA toye golayitvakaviMzativAraM parisrAvya sataM tajjalaM caturguNaM lohitamRdAdibhiH samAMzaizcUrNitaiH saha pacet / praajitaa| kolamadhyaM bdrmjjaa| bhujagapatizira iti dvimukhsrpshirH| palAzakSArasutamiti bhAraMkalpena parisrAvya dhAritam, lohitamRt gairikam, surasamaJjarI parNAsabhedaH // 24-26 // For Private and Personal Use Only
Page #972
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 23za abhyAyaH] cikitsitasthAnam / 3201 lAkSAsandhavamAMsIhareNa hinggdvisaarivaakusstthH| savyoSavAhIkardIlepena ghaTTayeda yAvat // srvvissshothgulmtvgdossaarthiibhgndrpniihrH| zothApasmArakrimibhUtasvarabhedakaNDupANDugadAn / mandAgnitvaM kAsaM sonmAdaM nAzayeyuratha paMsAm / guTikAzchAyAzuSkAH kolasamAstAH smupyuktaaH|| 26 / / kssaargudd'ikaaH| potaviSadaSTaviddhaSvetadviSe ca vAcyamuddiSTam / sAmAnyataH pRthaktvAnniddezamataH zRNa yathAvat // 27 // ripuyuktabhyo nRbhyaH svebhyaH strobhyo'thavA bhayaM nRpateH / AhAravihAragataM tasmAt praSyAn parIkSeta // 28 // atyarthazaGkitaH syAd bahuvAgathavAlpavAg vigtlkssmiiH| prAptaH prakRtivikAraM viSapradAtA naro jnyyH|| yAvaddIpalepastAvaddIpalepena ghttyet| kolapramANA gur3ikAH kulA chAyAzuSkAH kAryAstAH guTikAH samupayuktAH sarca viSAdIn nAzayeyuH / lohitamRt rktvrnngirimRt| rajanIdvayam surasasya zukla nigu pDyA maJjarI, zvetatulasI-maJjarI vaa| dvisArivA shyaamltaa'nntmuulshc| vAhIkaM hiGga, tena hibhaagdvym| kSAragur3ikA // 26 // ____ gnggaadhrH-piitetyaadi| pItaviSAdiSu sAmAnyato viSe yada vAcyaM tadetaduddiSTaM, ataHparaM pRthaktvAnirdezaM yathAvacchRNu // 27 // ___ gaGgAdharam--tadyathA-ripuyuktebhya ityaadi| nRpate rAjamAtrasya tathAnyasya ripuyuktebhyo ripubhAvayuktebhyo nRbhyo vyabhicArAdidoSavatIbhyaH strIbhyazca viSato bhayaM bhavati / AhAravihAragataM AhAradravyamizritaM viSaM te nRpataye preSyabhRtyardadati vihAradravyeSu c| tasmAt praSyAn parIkSeta // 28 // gaGgAdharaH-viSadAtA hya vaM sheyH| tdythaa| atyrthtyaadi| viSadAtA naro'tyarthaM zaGkitaH syAd atizaGkI svabhAvata eva syAt / baDhuvAgalpavAga cakrapANiH-ataH zRSviti viSasya lakSaNaM bheSajasya pRthak nirdezaM zRNu iti| (viSayuktamiti vissyukvetyrthH|) strIbhya iti saubhAgyAthai prvRttaabhyH| AhAravihAragatam iti AhAravihArA For Private and Personal Use Only
Page #973
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3202 crk-sNhitaa| [vicikitsitam vApyasaMvRto bhvti| vigatalakSmIH zarIrakAntistasya vigatA bhavati / prakRtivikAraM prAptaH syAt / ya evambhUtaH syAt sa naro vipadAtA sheyH| suzrute coktam / "dhanvantariH kAzipatistapodharmabhRtAM vrH| suzrutaprabhRtIn ziSyAn shshaasaa'htshaasnH|| ripavo vikramAkrAntA ye ca sve kRtyatAM gtaaH| sisRkSavaH krodhaviSaM vivaraM prApya tAdRzam / viSainihanyunipuNaM nRpati dussttcetsH| striyo vA vividhAn yogAn kadAcit subhgecchyaa| viSakanyopayogAd vA kSaNAjahyAdasUna nrH| tasmAda vaidezana satataM viSAdrakSyo narAdhipaH / / yasmAca ceto'nityavamazvavat prathitaM nRnnaam| na vizvaset tato rAjA kadAcidapi kasyacit // kulInaM dhArmika snigdhaM subhRtaM satatotthitam / alundhamazaThaM bhaktaM kRtajJa priydrshnm| krodhapAruSyamAtsarya madAlasya vivrjitm| jitendriyaM kSamAvantaM zuciM shiildyaanvitm| medhAvinam asaMzrAntamanuraktaM hitaissinnm| paTuM pragalbhaM nipuNaM dakSaM mAyAvivarjitam / pUvvoktaizca guNairyuktaM nityaM snnihitaa'gdm| mahAnase prayuJjIta vaidya tadvidyapUjitam // prazastadigadezakRtaM zucibhANDaM mhcchuci| sajAlakaM gavAkSAdhyamAtmavarga niSevitam / vikakSasRSTasaMsRSTaM savitAnaM kRtArcanam / parIkSitastrIpuruSaM bhaveccApi mahAnasam // tatrAdhyakSa niyuJjIta prAyo vaidyaguNAnvitam // zucayo dakSiNA dakSA vinItAH priydrshnaaH| saMvibhaktAH sumanaso nIcakezanakhAH sthiraaH| snAtA dRr3ha saMyaminaH kRtoSNISAH susNytaaH| tasya cAzA vidheyAH syurvividhAH prikrminnH|| AhArasthitayazcApi bhavanti prANino ytH| tasmAnmahAnase vaidyaH pramAdarahito bhvet| mahAnasikavodAraH saupaudnikpaupikaaH| bhaveyurvedyavazagA ye cApyanye tu kecana // iNitajJo manuSyANAM vaakcessttaamukhvaikRtH| vidyAda viSasya dAtAramebhirliGgaizca baddhimAn // na dadAtyuttaraM pRSTo vivakSan mohamati c| apArtha bahu saGkIrNa bhASate cApi muuddhvt| sphoTayatyaGgulIbhUmim akasmAda vilikheddhaset / vepathurjAyate tasya trstshcaanyo'nymiiksste| kSAmo vivarNavaktazca naravaiH kinycicchintypi| AlabhetAsakRda dInaH kareNa ca shiroruhaan| niryiyAsurapadvArairvIkSate ca punHpunH| vartate viparItastu viSadAtA vicetnH| kecid bhayAt pArthivasya kharitA vA tdaashyaa| asatAmapi santo'pi ceSTAM kurvanti maanvaaH| tasmAt parIkSaNaM kAyaM bhRtyAnAmAdito nRpH| anne pAne dantakASThe tthaabhyngge'vlekhne| utsAdane For Private and Personal Use Only
Page #974
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 23za adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 3203 dRSTvaM natu sahasA bhojyaM nyaset tadagramagnau tu| saviSaM hi prApyAnnaM bahun vikArAna bhjtygniH|| zikhibarhavicitrAcistIkSNaH sarUnakuNapagandhizca / sphuTati sazabdamekAvattoM vihatAripi ca syAt // pAtrasthazca vivaNaM bhojyaM syAnmatikAzca mArayati / kSAmakharazca kAkaM kuryAda virajeccakorAkSi // 26 // kaSAye ca pripeke'nulepne| sakSu vastreSu zayyAsu kavacAbharaNeSu ca / pAdukA-pAdapITheSu pRSTheSu gjvaajinaam| vipajuSTeSu cAnyeSu nsydhuumaanyjnaadissu| lakSaNAni pravakSyAmi cikitsAmapyanantaram" // iti / priikssnnmaah-dRssttvvmityaadi| nRpeNa sahasA na tu, bhojyamevaM dRSTvA lagnau tad bhojyasya parIkSaNaM kuryAt / tdythaa| svipmityaadi| saviSamannamagnau kSipta sampApyAgnirbahUn vikArAn bhjti| zikhibarha vicitrAciH syAt sarUkSazavagandhizca tIkSNazca so'gnirbhvti| sazabdaM so'gniH sphuttti| ekAvattau ekasminnAvarttane bhrame vihatAcirapi syAt so'gniriti / pAtrasthaM tat saviSaM bhojyaM vivarNa syaat| tacca patitA makSikA maaryti| kAkaM tat saviSaM bhojyaM dRSTavantaM kSAmasvaraM kuryaat| tatsaviSabhojyadarzanAt cakorAkSi virajet virAgayuktaM syAt / suzrute coktam / "nRpabhaktAda baliM nyastaM saviSaM bhakSayanti ye| tatraiva te vinazyanti makSikA vAyasAdayaH / hutabhuk sena cAnnena bhRzaM cttcttaayte| mayarakaNThapratimo jAyate cApi duHsahaH / bhinnAchistIkSNadhumazca na ciraacopshaamyti| cakorasyAkSivairAgyaM jAyate kSiprameva tu / dRSTvAnna viSasaMsRSTaM mriyante jiivjiivkaaH| kokilaH svaravaikRtyaM krauJcastu mdmRcchti| hRSyenmayUra udvignaH krozataH zuka-sArike / haMsaH kSver3ati cAtyartha bhRGgarAjaratu kuujti| pRSato visRjatyambho viSThAM muzcati mrkttH|| sannikRSTAMstataH kuryAdrAzastAn gRhpkssinnH| vezmano'tha vibhUSArtha rakSArtha cAtmanaH sdaa||" iti // 29 // saviSA itynuvrtte| virajet cakorAkSIti dRSTvA saviSamannaM, kAkAMzca kSAmasvarAn darzanenava kuryAditi jJeyam // 27-29 // For Private and Personal Use Only
Page #975
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir / vicikitsitam 3204 crk-sNhitaa| pAne nIlA rAjI vaivaNya vAJca nekSate cchAyAm / vikRtAmathavA pazyati lavaNAkte phenamAlA syAt // 30 // pAnAnnayoH saviSayorgandhena zirorujA hRdi ca mUrchA ca / spazena pANizothaH suptyaaldaahtodnkhbhedaaH|| mukhatAlvoSThacimicimA jihvA zUnavatI jar3A vivarNA c| dvijhrsshnustmbhaasydaahnaanaaglvikaaraaH|| gaGgAdharaH-pAna ityaadi| pAne pAnIyajalAdidravye saviSe nIlA rAjI syAt, tatpAnIyasya vaivaya'zca syAt, tatra pAnIye dravye pumAn khAM chAyAzca nekSate, atha yadi pazyati tadA vikRtAM chAyAM chidrAdimatI pshyti| lavaNAkte viSe phenamAlA phenasamUhaH syaaditi| suzrute coktam / "dravadravyeSu sarveSu kssiirmdhodkaadissu| bhavanti vividhA rAjyaH phenavuvudajanma c|| chAyAzcAtra na dRzyante dRzyante yadi vA punH| bhavanti yamalAzchinAstanvyo vA vikRtAstathA // zAkasUpAnnamAMsAni klinnAni virasAni c| sadyaH paryuSitAnIva vigandhAni bhavanti ca // gandhavarNarasahInAH sarve bhakSyAH phalAni ca / pakAnyAzu vizIya'nte pAkamAmAni yAnti ca // " iti // 30 // gnggaadhrH-paanaannyorityaadi| saviSayoH pAnAnayorgandhena zirorujA hRdaye ca rujA syaat| mUrchA ca bhvti| sparzana tayoH saviSapAnAnayoH pANibhyAM saMsparza pANizothaH pANisuptiH sparzAjJAnaM aGgulidAhatodau nakhabhedazca / suzrute c| "pANimApta pANidAhaM nakhazAtaM karoti c| atra pralepaH zyAmendra-gopAsomotpalAni ca // " mukhetyaadi| viSajaSTena dravyeNa jihvAnilekhane kavale vA kRte mukhAdiSu cimicimA syAt / jihA tu zUnavatI zophayutA jar3A vivarNA ca bhvti| dvijAnAM dantAnAM ho hanustambha AsyadAho naanaaglvikaarshv| suzrute c| "jihvAnilekhakabalo dantakASThavadAdizet / athAsya dhAtakIpuSpapathyAjambUphalAsthibhiH / sakSaudraiH macchite zophe karttavyaM pratisAraNam / athavAkoThamUlAni badhaH saptacchadasya ca / ... cakrapANiH-pAna iti madyAdau peye| chAyAmiti prtibimbm| lavaNAkte iti pAnavizeSaNam // 30 // For Private and Personal Use Only
Page #976
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 23za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 3205 AmAzayaM praviSTe vaivaNyaM svedsdnmutkledH| dRSTihRdayoparodho binduzataizcIyate cAGgam // pakvAzayantu yAte muurchaamddaahmohblnaashaaH| tandrA kArzapraJca viSe pANDutvaJcodarasthe syAt // 31 // dantauSThamAMsazophAH zIryyante dantapavane kuurcaastu| kezacyutiH ziroruk granthayo vizIrNazca kUrcaH syAt // zirISamASakA vApi sakSaudrAH pratisAraNam / / " iti| AmAzayamityAdi / pramAdAnmohAda vA yadi viSajuSTamanna sevate tadA tasyAmAzayaM praviSTe viSe vavAdayaH, dRssttihRdyrodhshc| vinduruupsphottshtairnggmupciiyte| suzrute cAnyat / "sa cet pramAdAnmohAda vA tdnmupsevte| aSThIlAvat tato jihvA bhvtyrsvedinii| tudyate dahyate cApi zleSmA cAsyAt prasicyate / tatra vASperitaM karma yacca syAd daantkaasstthikm| mUrchA chadimatIsAramAdhmAnaM daahvepthuu| indriyANAzca vaikRtyaM kuryAdAmAzayaM gtm| tatrAzu mdnaalaavuu-vimbiikossaatkiiphlaiH| chaInaM dadhyudazvibhyAmathavA taNDulA mbunaa|| upakSiptasya cAnnasya vASpeNor3a prsrptaa| hRtpIr3A bhrAntanetratvaM ziroduHkhazca jaayte| tatra nasyAJjane kuSThaM rAmaThaM naladaM madhu / kuryyAcchirISarajanI-candanaizca prlepnm| hRdi candanalepantu tathA sukhamavApnuyAt // " iti / pkaashynvityaadi| mohAt pramAdAt saviSAnabhakSaNAt pakAzayaM yAte viSe mUrchAdayaH syuH| udarasthe viSe tandrA kArya paannddubnyceti| udara. gatamAtre AmAzayagataM nocyte| atra suzrute c| "dAhaM mUrchAmatIsAraM nRnnaamindriyvaikRtm| ATopaM pANDutAM kAzyaM kuryAt pakAzayaM gatam // virecanaM sasarpiSkaM tatroktaM niiliniiphlm| danA dUSIviSArizca peyo vA mdhusNyutH||" iti // 31 // gnggaadhrH-dntosstthetyaadi| dantakASThagate viSe dantoSThamAMsazophaH / dantapavane kUrcAzca shiiryynte| kUrcAH kU~cIti loke / uktaM suzrute / "vizIryate cakrapANiH-mukhetyAdinA mukhasambandhe visslkssnnm| dantetyAdinA dantadhAvanakUrcAdInAM For Private and Personal Use Only
Page #977
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3206 crk-sNhitaa| [viSacikitsitam duSTe'Jjane'nidAhaH srAvo'tyupadehazotharAgAzca / AderAdau koSThaH spRzyastvag dahyate dussttH|| snaanaabhynggotsaadnvstraalngkaarvrnnkairdussttH| kagaDartikoThapiDakAromodgamacimicimAH shophaaH|| ete ca karacaraNatodadAhalamAvipAkAzca / bhuupaadukaashvgjcmketushynaasnairdussttaiH|| kurcakastu dantakASThagate visse| jihAdantoSThamAMsAnAM zvayathuzcopajAyate // " athAsya dhAtakIpuSpetyAdyauSadhaM jihvAnilekhakavale drshitm| viSajuSTena dravyeNa zirolepane kRte kezacyutiH zirasi ruk granthayo jAyante kUrcazca vizIrNaH syAt / muzrute c| "kezazAtaH ziroduHkhaM khebhyazca rudhiraagmH| grandhiH janmottamAGgeSu viSajuSTe tu lepane // " iti| duSTe ityaadi| viSeNa duSTe'Jjane netrdtte'kssidaahH| akSNoreva sraavcaatishyopdehshothraagaaH| suzrute ca / "azrUpadeho dAhazca vedanA dRssttivibhrmH| aJjane viSasaMsRSTe bhavedAndhyamathApi vaa| tatra sadyoghRtaM peyaM tarpaNaJca samAgadham / aJjanaM meSazRGgasya niryAso varuNasya c| muSpakasyAjakarNasya pheno gopittsNyutH| kapitthameSazRGgayozca puSpaM bhallAtakasya vaa| ekaikaM kArayet puSpaM bandhUkAGkoThayorapi // " iti| atha viSeNa duSTarAdAH khAdyadravyaH khAditairAdau koSTho dahyate / evaM viSeNa duSTaH spRzyadravyaH spRSTairAdau khaga dahyate / iti / snaanetyaadi| viSeNa duSTaH snAnAdibhivyaH snAnAdiSu kaNDUprabhRtayaH zophAzca sthH| taduktaM muzrute-"picchilo bahalo'bhyaGgo vivau vA vissaanvitH| sphoTajanma rujA srAvastrapAkaH svedanaM jvrH| daraNazcApi mAMsAnAmabhyaGge visssNyute|| tatra zItAmbu-siktasya krtvymnulepnm| candanaM tagaraM kuSThamuzIraM vennuptrikaa| somavallyamRtA zvetA padma kAlIyakaM vacam / kapittharasamUtrAbhyAM pAnametaca yujyte| utsAdane parISeke kaSAye cAnulepane / zayyAvastratanuDheSa ze yamabhyaGga. lkssnnH||" iti| ete cetyaadi| rAzo bhUpAdukAdibhiviSeNa duSTairete ca kaNDatikoThapir3akAromodgamacimacimazophAH karacaraNatodAdayazca syuH| uktaM mushrute| "asvAsthyaM kuJjarAdInAM laalaasaavo'kssirkttaa| sphikapAyuviSadRSTAnAmeva lakSaNaM prakaraNAja jJeyam / dantapavanasya kUrcaH dntmlshodhnkuurcH| vizIyaMne For Private and Personal Use Only
Page #978
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 23za bhadhyAyaH 3207 cikitsitasthAnam / mAlyamagandhaM mlAyati zirorujAromaharSakaram / stambhayati khAni nAsAmupahantyatha darzane dhuumH|| kUpatar3AgAdijalaM durgandhaM sakaluSaM vivarNazca / potaM zvaya) koThAn pir3akAzca karoti maraNazca // 32 // meDamuSkeSu yukteSu sphottsmbhvH| tatrAbhyaGgavadeveSTA yAtavAhanayoH kriyaa|| zophaH srAvastathA svApaH pAdayoH sphoTajanma c| bhavanti viSajuSTAbhyAM pAdukAbhyAmasaMzayam // upAnatpAdapIThAni pAdukAvat prasAdayet / bhUSaNAni hatArcI Si na vibhAnti yathA puraa| svAni sthAnAni hanyuzca dAhapAkAvadAraNaiH // " iti| maalymityaadi| viSeNa duSTaM mAlyamagandhaM sat mlAyati shirorujaadikrshc| suzrute c| "ziro'bhyaGgaH zirastrANaM sAnamuSNISameva c| sajazva viSasaMsRSTAH sAdhayedanulepavat // " iti| viSaduSTo dhUmaH nAsayA pItaH khAni chidrANi stmbhyti| nAsAmupahantyatha darzane cakSuSI upahanti / muzrute c| "zoNitAgamanaM khebhyaH ziroruka kphsNsrvH| nasyadhUmagate liGgamindriyANAntu vaikRtam // tatra duggavAdInAM sapiH sAtiviSaiH shRtm| pAne nasye ca sazvetaM hitaM samadayantikam // " iti| anyacca / "gandhahAnirvivarNatvaM puSpANAM mlAnatA bhavet / jighratazca ziroduHkhaM vAripUrNa ca locane // tatra vASperitaM karma mukhAlepe ca yat smRtam // mukhAlepe mukhaM zyAvaM yuktmbhyngglkssnnaiH| padminIkaNTakaprakhyaiH knnttkaishcopciiyte| sakSaudrazca ghRtaM pAnaM pralepacandanaM ghRtm| payasyA madhukaM paJjI bandhujIvapunarnavam // karNatelagate zrotra-vaiguNyaM shophvedne| karNasrAvazca tatrAzu karttavyaM prtipuurnnm| svaraso bahuputrAyAH saghRtaH kssaudrsNyutH| somavalkarasazcApi suzIto hita issyte||" iti| kuupetyaadi| rAzA svarASTrAkramanivAraNArtha zatrUNAM svarAjye kUpatar3AgAdijalaM yadi viSayogAd dRSitaM kriyate athavA zatrubhiH kriyata, tadA tajjalaM durgandhAdi bhvti| pItazca zvayathukoThAdIni karoti // 32 // hatyA zIrNaH syAt / khAyai riti bhojyaiH| spRshyritybhynggaadibhiH| mAlyamiti viSaSTaM .. mAlyam / nAsAmupahantIti darzanamiti cakSaH // 31 // 32 // For Private and Personal Use Only
Page #979
--------------------------------------------------------------------------
________________ Acharya Shri Ka Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3208 crk-sNhitaa| [viSacikitsitam Adau cAmAzayage vamanaM tvakasthe prdehsekaadi| kuryAt bhiSaka cikitsAM doSabalaJcava hi samIkSya // 33 // iti mUlaviSavizeSAH proktAH zRNu jagamasyAtaH / savizeSacikitsitamevAdI tatrocyate tu sarpANAm // dIkarA maNDalino rAjimantastathaiva c| sarpA yathAkramaM vaatpittshlessmprkopnnaaH|| dIkaraH phaNI jJa yo maNDalI maNDalAH phnnaaH| bindulekho hi citrAGgaH pannagaH syAt sa rAjimAn // vizeSAt kaTukaM rUkSamamloSNaM svAdu zItalam / viSaM yathAkramaM teSAM tasmAda vAtAdikopanam // 34 // gaGgAdharaH-tatrAdau tajjalamizrite pIte viSekhAmAzayage vamanaM bhiSaka doSavalaM samIkSya cikitsAM kuryaat| vasthe viSe pradehasekAdi cikitsAM kuryAt / iti mUlaviSavizeSAH proktAH vyaakhyaataaH| ata Uddha jaGgamasya viSasya vizeSAn shRnnu| suzrute coktm| "yuktasenasya nRpateH praanbhijigiisstH| bhiSajA rakSaNa kArya yatha tdupdekssyte| vijigISuH sahAmAtyairyAtrAyuktaH prayatnataH / rakSitavyo vizeSeNa viSAdeva nraadhipH|| panthAnamudakaM chAyAM bhaktaM yavasamindhanam / dUSayantyarayo yasmAjjAnIyAcchodhayettathA // tasya liGgaM cikitsA ca kalpasthAne pracakSyate // " iti // 33 // __gnggaadhrH-diikretyaadi| dIkarAdayastrividhAH sarpA yathAkramaM vaatpittshlessmprkopnnaaH| tatra darvIkaro nAma sarpaH phaNI phaNAvAn zIghragAmI sheyH| maNDalI maNDalamasya phaNA maNDalA maNDalAkArA mandagAmI pRthuzca sa maNDalI srpH| yaH pannago bindulekhAvAn citrAGgazca syAt sa rAjimAn sape ucyte| yasmAt teSAM darvIkaramaNDalirAjimatAM viSaM vizeSAda yathAkrama kaTuka rUkSamamloSNaM svAdazItalaM tasmAda vAtAdikopanam / darvIkarANAM viSaM cakrapANiH-maNDalIti maNDalayuktam / bindunA lekhayA ca vicitram ahaM yasya sa sthaa| dakirAdInAntu prapaJcastviha parAdhikArasvena na kRtH| vizeSAdityAdau kaTuka-rUkSamadhikaM dadhvIkarANAm, amloSNaM maNDalInAm, svAizItaM rAjimatAm. tridoSakopanatvena vAtAdikopamam / vizeSAdiha viSaJca yadyapyamyaktarasamukta tathApIha kaTukAdirasavidhAnaM anurasAbhiprAyeNa zeyam / For Private and Personal Use Only
Page #980
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3206 23za adhyAyaH cikitsitsthaanm| darvIkarakRto daMzaH suukssmdNssttraapdo'sitH| niruddharaktaH kUrmAbho vAtavyAdhikaro mtH|| pRtharpitaH sazophazca daMzo maNDalibhiH kRtH| potAbhaH pItaraktazca pittaraktavikArakRt // rAjimadbhiH kRto daMzaH picchilaH sthirazophakRt / snigdhaH pANDuzca sAndrAsaka zleSmavyAdhisamIraNaH // 35 // vRttabhogo mahAkAyaH zvasan (r) UddhekSaNaH pumAn / samAGgaH zirasA sthUlaH strItvataH syAd viparyyayAt // klIvaH srastastvadhodRSTiH kharahInaH prkmpte| striyA daSTo viparyastarebhiH paMsA naro mtH|| kaTu-rUkSaM vAtakopanam, maNDalinAM viSamamloSNaM pittakopanam, rAjimatA virSa svAdu-zItalaM zleSmakopanamiti // 34 // gaGgAdharaH-teSAM daMzalakSaNAnyAha-dartIkarANAM daMSTrApado daMSTrAcihnamasitaH niruddharaktazca kUbhi Uddha madhyadezaH vaatvyaadhikrH| maNDalibhiH kRto daMzaH pRtharUpeNArpitaH sazophazca pItAbhaH pItaraktavarNa: pittaraktavikArakRt / rAjimadbhiH sarpaH kRto daMzaH picchilaH sthirazophat snigdhazca pANDuzca sAndrAsakca zleSmarogasamIraNakRt // 35 // __gnggaadhrH-vRttetyaadi| yaH sapo vRttabhogaH sudRzyaphaNaH mahAkAyazca zvasan bhavatyarddha kSaNaH samAjaH zirasA sthalaH sthalamastakaH sa pumAn sapo sheyH| ato vipayyeyAt asamyagavRttabhogA amahAkAyA'dhodarzanA alpaM zvasantI na ca samAGgI asthUlamUrddhA ca strIsI syaat| ata AbhyAM viparyayAt klIvaH srpH| eSAM madhye striyA daSTo naraH sasto bhraSTagatiH svarahIno'dhodRSTiH prakampate / mathA Atape kaTukatvaM tadvadihApi, kiMvA avyaktadazAyAmeva amlakaTukAdInAmadhikatvaM jJeyam / pRthvarpita iti avagAr3hadaMSTrApitaH // 34 // 35 // cakrapANiH-vRttabhogItyAdinA sarpANAM tIvraviSajJAnArthaM punrbhedmaah| tatkRtacikitsAbheda ihAnuko'pi tantrAntare jnyeyH| tathAhi 'sAvitre pacyate rAto striyastIpraviSAH sdaa'| tathA 'nodaSTo bhiSajA kAryaH sUpacArastvanArabhe' iti| klIvo npuskH| svarahIna ityaadi| * sarpana iti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #981
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 3210 caraka saMhitA | * vyAmizraliGgairetaistu zaNDadaSTaM vadennaram / ityetaduktaM sarpANAM strIpuMklIvanidarzanam // pANDuvaktastu garbhiNyA zUnoSTho'pyasitecaNaH / jRmbhAkrodhopajihvArtto lUtayA raktamUtravAn // sarpoM gaudherako nAma godhAyAH syAccatuSpadaH / kRSNasarpeNa tulyaH syAnnAnA syumizrajAtayaH // gUDhasampAditaM vRttaM pIr3itaM lambitArpitam / sarpitaJca bhRzAvAdhaM daMzA ye'nye na te bhRzAH // taruNAH kRSNasarpAstu gonasAH sthavirAstathA / rAjimanto vayomadhye bhavantyAzIviSopamAH // 36 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [viSacikitsitam ebhirvipakSa: puMsA daSTo naro mataH, Uddha hyayaM prekSate / na ca svarahIno bhavati naca kampate / etairvyAmizralakSaNaistu UrjAghodRSTirISat svarabhaGgo yaH syAt taM naraM zaNDadaSTaM vadet / garbhiNyA sarSyA daSTo naraH pANDuvaktaH zunauSTho'sitekSaNatha . syAt / (atha kITadaSTalakSaNamAha - jRmbhetyAdi / 1) latayA ( sunayA) daSTo naro jRmbhAdyArttI raktamUtravAn bhavati / gaudherako godhAyA jAtazcatuSpadaH sarpo gaurako nAma, sa kRSNasarpeNa tulyaH syAt / mizrajAtayastu nAnAvidhAH syuH / yad daMzanaM gUr3hasampAditaM tad bhRzAvAdhaM yacca vRttaM vattu laM lambitArpitaM lambitAkRtidaMzanaM yacca pIr3itaM yacca sarpitaM tat sarvvaM bhRzAvAdhaM bhRzamAvAdhaM karoti / ye cAnye daMzAste tu na bhRzA na bhRzavAdhakAH / taruNA ityAdi / darvvIkarAH kRSNasarpAstaruNA yuvAna AzIviSopamA bhavanti / gonasA maNDalinaH sthavirA AzIviSopamA bhavanti / rAjimantastu vayomadhye yauvanAduttaravayaskAH prAgavArddhakyAda AzIviSopamA bhRzA bhavanti // 36 // / For Private and Personal Use Only gUDhasampAditamakhAvagADhaM vRttam UhU~" parivRttaM pIr3ita matimAsarujAkaram / lambitArpitam arpitasakaladaMSTrA prAptalakSaNam / vayobhedena davakarAdInAM tIvratAmAha - taruNA ityAdi kRSNasarpA iti / gonasAH iti maNDalinaH / AzIviSopamA iti dRSTinizvAsaviSopamAH // 36 // lUtayetyasa sUtayeti bahusammataH pAThaH /
Page #982
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 23za adhyAyaH cikitsitasthAnam / sarpadaMSTrAzcatasrastu tAsAM vaamaadhraasitaa| pItA vAmottarA daMSTrA raktA zyAvAdharottarA // yanmAtraH patate bindurgobAlAt saliloddhRtAt / vAmAdharAyAM daMSTrAyAM tanmAtraM syAdaheviSam // ekdvitricturvRddhirvissbhaagottrottraa| savarNAstatkRtA daMzA bahUttaraviSA bhRzAH // 37 // gaGgAdharaH-sarpadaMSTrA ityaadi| sarpANAM catasro daMSTrA vRhaddantA vattante / tAsAM daMSTrAnAM catasRNAM madhye'dharA vAmA daMSTrA adhastAda yA sAsitA kRssnnaa| yA cottarA UrdA vAmA daMSTrA sA piitaa| dakSiNA badharA daMSTrA raktA uttarA dakSiNA daMSTrA zyAvA bhvti| yanmAtra ityaadi| gobAlAt goH pucchakasmAbAlAt saliloddha tAda yAvanmAtro jalasya binduH patate aheH sarpasya vAmAgharadaMSTrAyAM tanmAtraM viSaM syAt / viSabhAgasya uttrottrdNssttraayaamekdvitrictuddhiH| tasyA ekasyA daMSTrAyA ekabhAgastadUddha vAmadaMSTrAyAM dvau bhAgau tathAvidhau dvau bindU dakSiNAyAmadharadaMSTrAyAM trayo bindava uttarAyAM cakhAro vindava iti / savarNA ityaadi| sapau yayA daMSTrayA dazati tayA kutA daMzAstadaMSTrAyAH savarNAH syuH| bahUttaraviSA bhRzA iti uttarottaradaMSTrAdaMzA bahuviSA bhRzAzca bhavanti // 37 // cakrapANiH-sarpadaMSTrA ityAdinA daMSTrAbhedaM dNshvishessjnyaanaarthmaah| daMzayAdharosareti dakSiNAdharA raktA dakSiNottarA tu shyaavaa| ekadviti caturvRdrirviSabhAgottarottaramiti ekadviticaturupajAtavRddhiviSavibhAge uttarottaramiti vaakyaarthH| savarNA yathAsvadaMSTrAsamAnavarNAH / bahuttaraviSA iti uttarottaraM bahuviSAH yathottaraM bhuvissaaH| bhRzA iti duHkhsaadhyaaH| dRSyatvamapi yathottaraM jJeyam / nanu pUrva dIkarAdInAM daMzasya varNabheda uktaH, idAnIntu daMSTrAbhedena varNabheda ucyate, tena sarvatraiva dakirAdau sarvavarNopapattiH, tataH puurvoktdNshvrnnvirodhH| ukala bhatra vAthai ASADhavarmaNA - yat tu dabboMkaramaNDalI asitaH pItazca varNato daMza iti lkssnnen| yasmAt anekavarNAstu dNshaaH| bhatrocyate daMSTrAnukArivarNAnAm ullekho daMzamAnasthite viSe bhvti| daLavIMkarAdiSu vihito yaH varNaH sa pravisRte viSe bhavatIti avasthAbhedAna virodhH| ukta parihAravAsike 'daMzastvataH varNa doSaje visRjed" iti // 37 // For Private and Personal Use Only
Page #983
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3212 crk-sNhitaa| [viSacikitsitam sarpANAmeva vigamUtrAt kITAH syuH kiittsmmtaaH| dUSIviSAH prANaharA iti saGkapato mtaaH|| gAtraM raktaM sitaM kRSNaM zyAvaM vA piDakAyutam / sakarADUrAgavIsarpa-pAki syAt kuthitaM tathA // kITairdaSoviSairdaSTaM liGga prANaharaM shRnnu| sarpadaSTe tathA zotho vaddhate soyagandhAsak // daMze'kSigauravaM mUrchA sa rugAtaH zvasityapi / tRSNAruciparItazca bhaved dRSoviSAditaH // 38 // daMzamadhye tu yat kRSNaM zyAvaM vA jAlakAnvitam / dadrAkRti bhRzaM pAka-kledakothajvanvitam / dRSIviSAbhilatAbhistaM damiti nirdizet // gaGgAdharaH-sapAnuktvA kaattaanaah-spaannaamityaadi| sarpANAmeva viSmUtrAt ye kITAH syuste kITA dUSIviSAH prANaharA iti dvividhAH saviSakITatayA sammatA iti saGgha pataH kITA matAH, vistarastveSAM suzrutokto darzitaH prAk / tatra dRssiivisskiittdssttlkssnnmaah-gaatrmityaadi| dRSIviSaiH kIdaSTaM gAtraM daSTapradezarUpaM gAtraM raktAdikaM syAt / prANaharaM kITaM liGgaiH shRnnu| prANaharakITalakSaNamAha-sarpadaSTe yathA zothastathA prANaharakITadaSTe zopha ugragandhyamRga vddhete| dRSIviSakITadaMzalakSaNamuktam, tdhitpurusslkssnnmaah-dNshe'kssiityaadi| dRSIviSakITadaMze'kSigoravaM mUrchA ca syAt / sa dUSIviSakITAditaH puruSo rugAH san zvasityapi tRSNAruciparItazca bhavediti // 38 // gaGgAdharaH-dRSIviSakITavizeSadaSTalalaNamAha-daMzamadhye vityaadi| yasya so daMzamadhye kRSNAdi syAt taM dRSIviSAkhyalatAbhideSTamiti nihizet / ckrpaanniH-kiittotpttimaah-srpaannaamityaadi| kITazabdanirutyarthamanayorupAdAnam, tena bhanyAnyapi kITakAraNAni bhavantIti jJeyam / uktaM hi suzrute-'sarpANAM shukrvissmuulshvpuutynnddsmbhvaaH| vAyvagnyambuprakRtayaH kITAstu vividhAH smRtAH' iti| kITAzca yadyapi suzrute vAtapittakaphasannipAtakopanAH kumbhInasAdayaH saptaSaSTiH pratipAditAH, tathApIha dUSIviSAH prANaharaviSAH iti dvividhaaH| upragandhyasRka varddhate iti ugragandhilohitam // 38 // cakrapANiH-daMzasya madhya ityAdinA dUSIviSalUtAdaSTalakSaNam / lUtAzca anyavASTau sAdhyAH For Private and Personal Use Only
Page #984
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 23za adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / sarvvAsAmeva tAsAJca daMze lakSaNamucyate / zophaH zvetA sitA raktA pItA vA pir3akA jvaraH / prANAntako bhaveda dAhaH zvAsahikAzirograhAH // daMzAcchoNitaM pANDu maNDalAni jvaro'ruciH / romaharSazca dAhazcApyAkhuSIviSArdite // mUrcchAGgazothavaivarNya-kledazabdAzrutijvarAH / zirogurutvaM lAlAschardi zvAsAdhyamUSikaiH // kAya yAvatvamathavA nAnAvarNatvameva ca / moho'tha varcaso bhedo daSTe syAt kRkalAsakaiH // dahatyagnirivAda bhinattIvoddha mAzu ca / vRzcikasya viSaM yAti daMze pazcAt tu tiSThati // Sor3azavidhA lUtAstAsAmaSTau kRcchrasAdhyA dUSIviSAkhyA iha tantre, zeSA asAdhyAH prANaharAstatra AdyA aSTau trimaNDalA zvetA kapilA pItikA AlaviSA mUtraviSA raktA kasanA ceti kRcchrasAdhyA AbhirdaSTamiti nirdizet / zeSAstvaSTau suzrutoktAH prAg darzitAH / zopha ityAdinA tAsAM lakSaNamAha - daMzamadhye zophaH zvetAdiH pir3akA ratha dAhAdizca prANAntake lUtAdaSTe bhavet / mANAntakalatA aSTau / sauvarNakA lAjavarNA jAlinI eNIpadI kRSNA agnivarNA kAkANDA mAlAguNA ceti / For Private and Personal Use Only 3213 mUSikadaSTamAha - daMzAdityAdi / AkhuviSArdite A daMzAt sarvvatra pANDuvarNa zoNitaM bhavati maNDalAdIni ca bhavanti / aSTAdaza mUSikAH suzrutoktA darzitAsteSAmetAni lakSaNAni AkhUnAM yeSAM daSTe bhavanti ta Akhavo dUSIviSA ucyante / yeSu vakSyamANalakSaNAni syuste'sAdhyamUSikA ucyante / mUcchetyAdInyasAdhyamUSikardeSTalakSaNAni bhavanti zukraviSA bhUSikAH / kAmityAdi / kRkalAsaka~daiSTe kAvyAdIni bhavanti / vRzcikadaSTalakSaNamAha- dahatItyAdi / vRzcikasya viSamAdau dazanamAtre'gniriva dahati / Azu ca Urddha bhinattIva yAti, pazcAd daMze tiSThati / asAdhyAzcASTau trimaNDalAH sauvarNikAdaya uktAstathA dUSikatvAt kaNTakavRzcika maNDUkamatsyajalaukAzatapadImazaka makSikANAM subhUtAdiSu prapaJcArthibhiH prapaJco'nusaraNIyaH / iha tu tanvakAreNa 403
Page #985
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3214 crk-sNhitaa| [viSacikitsitam daSTo'sAdhyastu hRdghANa-rasanopahato nrH| mAMsaH patadbhiratyartha vedanAttoM jahAtyasUn / visarpaH zvayathaH zUlaM jvarachadi sthApi ca / lakSaNaM kaNabhairdaSTe daMzazcaiva vishoryte|| hRSTaromoccaDiGgana stabdhaliGgo bhRzArttimAn / daSTaH zItodakenaiva siktAnyaGgAni manyate // ekadaMSTrArditaH zUnaH sapIta: srujstthaa| chardinidrA ca saviSaimaNDUkardaSTalakSaNam // matsyAstu saviSAH kuryyrdaahshothrujstthaa| kaNDUM zothaM jvaraM mUcchoM saviSAstu jalaukasaH / / vidAhaM zvaya, todaM svedantu gRhagodhikA / daMze svedaM rujaM dAhaM kuryyAcchatapadIviSam // asAdhyavRzcikadaSTalakSaNamAha-daSTa ityaadi| vRzcikaidaSTo'sAdhyastu hadi ghANe rasanAyAM vopahato naraH patadbhimAMsaratyartha vedanAtaH sannasUn jhaati| bisarpa ityaadi| kaNabhaibhra maravizeSairdaSTe visarpAdIni syurdazazca vizIryata iti lakSaNam / hRssttetyaadi| uccaDiGgena daSTaH pumAn haSTaromAdiH san zItodakena siktAnIvAGgAni mnyte| eketyaadi| savirmaNDUkairdaSTasya lakSaNaM ekadaMSTrArpito daMzaH syAcchUnazca sapItaH sarujaztha, chardizca nidrA ca bhavati / matsyA ityAdi / saviSA matsyA daSTavanto dAhAdIni kuyuH| jalaukasaratu saviSAHkaNDAdikaM kuyya'statra muzrutoktavizeSaH prAga drshitH| vidaahmityaadi| gRhagodhikA vidAhAdIni kuyaat| zatapadIviSaM daMze svedAdIni kuryAt / prapaJco na kriyate / A daMzAdityAdi AkhuviSalakSaNam / kaNabhazca kITavizeSa iti suzrute kITavizeSe ptthitH| ekadaMSTrAdita iti ekayA eva daMSTrayA kRto daMza ityrthH| asthisArAviSA utA jalaukAzca, SaTpadA ya uktAH sNdNshvissaaH| galagolikA jyesstthaamityaahuH| anye tu For Private and Personal Use Only
Page #986
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 23za adhyAyaH cikitsitsthaanm| 3215 kaNDUmAn mazakairISacchothaH syaanmndvednH| asAdhyakITasadRzamasAdhyamazakakSatam // sadyA prastAviNI zyAvA daahmuucchojvraanvitaa| pir3akA makSikAdaze tAsAntu sthagikA'suhRt // 36 // knndduumaanityaadi| mazakaidaSTe pumAn kaNDUmAn Ipacchoyo yasya sa IpacchothaH / tatrAsAdhyamazakakSatamasAdhyakITasadRzaM syaat| paJcadhA mazakAH sAmudraH parimaNDalo hastimazakaH kRSNaH prvtiiyshceti| tatra parvatIyA asAdhyA iti| sadya ityaadi| makSikA Sar3a vidhA tAsAM paJcavidhAbhiH sthagikAvarjAbhidaMze sadyaHsrAviNIprabhRtiH pir3akA syAt / sthagikA nAma makSikA'suhRt mANahRt / makSikA tu kAntArikA kRSNA piGgalikA madhulikA kASAyI sthagikA cati / suzruta cAnyaca viSamuktam / "zRgAlazvatarakSkSa-vyAghrAdInAM ydaanilH| zleSmapraduSTo muSNAti saMzAM sNshaavhaashritH| tadA prasastalAla-hanuskandho'tilAlavAn / atyarthavadhirodhazca so'nyo'nymbhidhaavti| tenonmattena daSTasya daMSTriNA saviSeNa tu| suptatA jAyate daMze kRssnnnycaatisrvtysk| digdhaviddhastha liGgena praayshshcoplkssitH| yena cApi bhaveddaSTastasya ceSTArutaM nrH| bahuzaH pratikuLaNaH kriyAhIno vinshyti| daMSTriNA yena daSTazca tad paM yadi pshyti| apsu vA yadi vAdaza riSTa tasya vinirdizet // trasyatyakasmAd yo'bhIkSNaM zrukhA dRSTvApi vA jlm| jalavAsantu vidyAt taM riSTaM tamapi kIrtitam // adaSTo vA jalavAsI na kathaJcana sidhyati / prasupto'thotthito vApi svasthastrasto na sidhyti|| visrAvya daMzaM tairdaSTe sapiSA paridAhitam / pradihyAdagadaiH sarpiH purANaM vApi pAyayet / arkakSIrayutazcAsya dadyAcchIrSa. virecnm| zvetAM punarnavAJcAsya dadyAda dhustuurkaayutaam| palalaM tilatailaJca rUpikAyAH payo gudd'H| nihanti viSamAlaka meghdvndmivaanilH|| mUlasya zarapuvAyAH karSa dhuratUrakADhi km| taNDulodakamAdAya pepayet taNDulaiH saha / unmattakasya patraistu saMveSTyApUpakaM pcet| khAvedauSadhakAle tada alkevissduussitH|| karotyanyAn vikArAMstu tasmin jIya'ti caussdhe| vikArAH zizire yApyA gRhe vaarivivjjite| tataH zAntavikArastu snAlA caivaapre'hni| shaalishrnnmaahuH| zatapadI kaarunnddaa| asAdhyamazakakSatamiti paJcasu mazakeSu prvtiiymshkksstmsaadhymaahuH| uktaM hi suzra te "paddhatIyastu kiittaiHpraannhraistulylkssnnH|" sthagikA asuhRt iti kAntArikAdiSu suzratoktaSaNmakSikAsu sthagikAkhyA makSikA prANaharItyarthaH // 39 // For Private and Personal Use Only
Page #987
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3216 crk-sNhitaa| [viSacikitsitam shmshaanctyvlmok-yjnyaashrmsuraalye| pakSasandhiSu madhyAhe sAIrAtre'STamISu c| na sidhyanti narA daSTAH pASaNDAyataneSu ca // dRssttishvaasmlsprsh-vissairaashiivissaistthaa|| vinazyantApratihatA daSTAH savrveSu marmasu // 40 // yena kenApi sarpaNa sambhavaH sarva eva c| bhItamattAbaloSaNakSuttRSNAteM varddhate bhRzam / viSaM prakRtikAlau cet tulyau prANAlpamanyathA // paSTikayobhaktaM kSIreNoSNena bhojayet / dinatraye paJcame vA vidhiresso'rddhmaatryaa| kartavyo bhiSajA'vazyamalarka vissnaashnH| kupyet svayaM viSaM yasya na sa jIvati maanvH| tasmAt prakopayedAzu svayaM yAvana kupyti| vIjaratnauSadhIgarbhaH kumbhaH shiitaambupuuritaiH| snApayet taM nadItIre samantrairvA ctusspthe| baliM nivedya tatrApi piNyAkapalalaM ddhi| mAlyAni ca vicitrANi mAMsaM pakAmaka tthaa|| alakAdhipate yakSa saarmeygnnaadhip| alarkajuSTametanme nirviSaM kuru mA cirAt / dadyAt saMzodhanaM tIkSNamevaM snAtasya dehinH| azuddhasya murUde'pi vraNe kupyati tad viSam / zvAdayo'bhihitA vyAlA vaatpittprkopnnaaH| ataH karoti daSTastaisteSAM ceSTAM rutaM nrH| bahuzaH pratikurvANo na cirAna mriyate ca sH|| nakhadantakSataM vyAyet kRtaM tad vimaI yet| siJcet tailena koSNena te hi vAtaprakopaNAH // " iti // 39 // ___ gaGgAdharaH- shmshaanetyaadi| zmazAnAdiSu daSTA na sidhynti| pASaNDAnAM sanyAsivezadhAriNAmAyataneSu sthAneSu / dRSTizvAsetyAdi / dRSTiviSAdibhirAzIviSaizca saMpardaSTA na sidhynti| sarveSu marmasu daSTAzca vinazyanti // 40 // gnggaadhrH-bhiitetyaadi| bhIte jane matte cAvale va uSNAteM kSudhA tRSNAteM ca viSaM bhRzaM vrddhte| viSamityAdi / viSasya prakRtikAlI cet tulyau tathA viSaM cakrapANiH-samprati sthAnakAlasvabhAvapradeze daSTAnAM srpaannaamsaadhytaamaah-shmshaanetyaadi| caityaH grAmadevatAprAyo mahAtaruH / pakSasandhiSviti amaavaasyaapaurnnmaasiissu| pASaNDAH kaapaalikaadyH| AzIviSaviSaiH ityasyaiva lakSaNaM dRSTizvAsamalasparzaviSairiti / uktaM hi tantrAntare-'dRSTizvAsAdibhihayAH saH AzIviSAH, AzudhAtitvAt" // 40 // cakrapANiH-viSavRddhihetumAha-bhItetyAdi / prakRtikAlau tulyau yathA viSasya pravarUkti For Private and Personal Use Only
Page #988
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 23za adhyAyaH cikitsitsthaanm| 3217 vAriviprahatAH kSoNA bhotA nkulnijitaaH| muktatvaco vRddhabAlAH sarpA manda viSAH smRtaaH||41|| sarcadehAzritaM krodhAd viSaM so vimunycti|| tadevAhArahetorvA bhayAd vA na pramuJcati // 42 // . prAyo vAtolbaNaviSA uciGgiAH svRshcikaaH| vAtapittolbaNAH koTAH zlaiSmikAH knnbhaadyH|| yasya yasya tu doSasya liGgAdhikyaM pratayet / tasya tasyauSadhaiH kuryAt viparItaguNaiH kriyAm // 43 // hRtpIDo nilaH stambhaH siraayaamo'sthiprkhruk| ghUrNanodvaSTanaM gAtre zyAvatA vAtike viSe // saMjJAnAzoSNanizvAsau hRdAhaH kttukaasytaa| daMzAvadaraNaM zothA raktapittazca paittike|| prANAlpamalpabalaM tadA na vrddhte| vaariityaadi| vAribAhulyena mahatAH sarpAH kSINA vyAdhyanAhArAdinA kSINA bhItA virodhipakSidAvAnyAdibhyo bhItA nakulanirjitA evaM muktakhaco muktanimmokAstathA vRddhA bAlAzca sapAH mandaviSAH smRtaaH||41|| __ gnggaadhrH-svvetyaadi| zukravat sarcadehagataM viSaM sarpaH krodhAda daMSTrAkhAgataM vimunycti| tadeva viSamAhArahetone muJcati bhayAda vA na muzcati // 42 // __ gaGgAdharaH-mAya ityaadi| ucciDiGgA vRzcikAca pAyo vAtolbaNaviSAH / kITAstu vaatpittolbnnaaH| kaNabhAdayaH shlaissmikaaH| teSAM cikitsaamaahysyetyaadi| yasya yasya sarpAderya doSasya liGgAdhikyaM pratakayet, tasya tasya doSasya viparItaguNairauSadhaiH kriyAM kuryAt // 43 // gaGgAdharaH teSAM vaataadivisslinggmaah-hdityaadi| vAtike vAtolSaNaviSoccaDiGgAdiviSa hRtpIr3Adi liGgam / saMkSe tyAdi / paittike vAtapittolbaNaprakRtiH zarahatustu kAla iti jJeyam / alpamanyatheti bhItatvAdiviparyaye alpaM viSaM bhavati / vArItyAdau mndvisstvmaah| prAguktaM 'sarvadehAzritaM krodhAda' iti sarvadehAzritamapi daMSTriSveva viSaM vizeSeNa jJeyam // 41 / 42 // cakrapANiH-viSacikitsArtha vaatolbnntvaadibhedmaah-vaatolbnnetyaadi| viparItayugai For Private and Personal Use Only
Page #989
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3218 crk-sNhitaa| [vicikitsitam chdaarockhllaas-prsekotkleshgaurvaiH| sazaityamukhamAdhuyyavidyAt zleSmAdhika viSam // 44 // khaNDena ca vraNAlepastailAbhyaGgazca vaatike| svedo nADopulAkAdapravRhaNazca vidhirhitH|| suzotaiH stambhayet sekaiH pradehazcApi paittikam / lekhanacchedanasveda-vamanaiH zlaiSmikaM jayet // viSeSvapi ca sarveSu sarvasthAnagateSu c| avRzcikocaDiGgeSu prAyaH zIto vidhiH smRtaH // 45 // vRzcike svedamabhya ghRtena lavaNena c|| sekAMzcoSNAn prayuJjIta bhojyaM pAnazca srpissH|| etadevoccaDiGgeSu pratilomaJca paaNshubhiH| udvarttanaM sukhAmbuSNaistathAvacchAdanaM ghnaiH|| 46 // kITaviNe saMjJAnAzAdi liGgaM syAt / chrdiityaadi| chaKgrAdibhiliGgaiH zleSmAdhika viSaM kaNabhAdidaSTaM vidyAt // 44 // gaGgAdharaH-teSAM krmennaussdhmaah-khaaddenetyaadi| khADaM gur3amadhye svayaMjAtadRr3harUpam / nAr3I kussmaannddnaalaadikaa| pulAkastucchadhAnyam / sushiitrityaadi| suzItasekapradehaH paittikaM jyet| lekhanAdibhiH zlaiSmikaM jyet| viSe. vityaadi| vRzcikocaDiGgaviSavaleSu sarveSu viSeSaSNatIkSNavAt savvasthAnagateSu ca prAyaH zIto vidhiH smRtH||45|| / gaGgAdharaH-vRzcika ityaadi| vRzcikoccaDiGgaviSayorvAtolbaNakhAt vRzcike viSe svedAbhyaGgaM ghRtena lavaNena ca uSNAn sekAn prayuJjIta bhojyaM coSNaM prayuJjIta sarpiSaH paanshc| etdityaadi| etadeva vidhAnamuccaDiGgeSu kAryam / pAMzubhiH pratilomazca udvarttanam / tathA sukhAmbUSaNaH sukhAmbunA uSNIkRta nairAcchAdanairavacchAdanaM kAryam // 46 // rityAdinA auSadhaiH / viSagatAdhikavAtAdiliGgamAha-hRtpIr3eti / vAtAdibhedena cikitsaamaahmnnddenetyaadi| pulAkastucchadhAnyam / ghanairiti paaNshubhiH|| 43-46 // . For Private and Personal Use Only
Page #990
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 23za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 3216 syAt tridoSa-8-prakopAt tu tathA dhAtuviSayyayAt / ziro'bhitApalAlAstra-vyathAvakradeva ca // anye'pyevaMvidhA vyAr3AH kphvaatprkopnnaaH| hRcchirorugajvarastambha-tRSNAmUrchAkarAH smRtaaH|| kaNDUnistodavaivaNyaM suptikledopazoSaNam / vidAharAgarukpAkAH zothA granthinikuzcanam // daMzAvadaraNaM sphoTAH karNikA maNDalAni ca / jvarazca saviSa liGga viparItaJca nirvisse|| tatra sarve yathAdoSaM prayojyAH syurupkrmaaH| pUrvoktavidhimanyaJca yathAvad vadataH zRNu // 47 // gnggaadhrH-syaadityaadi| uJciGgiviSaM yasmAt tridoSaprakopAt tathA dhAtRviparyayAt zArIradhAtuguNaviparItaguNavAt ziro'bhitApAdikRt / vakra vakrIbhAvaH zarIrasya / anye'piityaadi| evaMvidhA ucciDiGgaprakArAH kaphavAtaprakopaNA vyAr3A hRdrogAdikarAH smRtaaH| svissnirvissjntulkssnnmaahkpddityaadi| kaNDAdijvarAntaM saviSe prANini liGgam, nirviSe daSTe kaNDAdiviparItaM linggm| tatra cikitsAmAha-tatra sarva smin saviSacyAidaSTe yathAdoSaM caturvizatpupakrameSu yo ya upakramo yogyaste upakramAH prayojyAH syuH / tatra pUvvoktaM vidhimanyazca vidhiM yathAvad vadato mattaH zRNu // 47 // pakrapANi:-zvA tridoSetyAdi-saviSakukkurAdilakSaNaM, akhaiva ca zunastridoSaprakopo bhavati / kecita tu zirobhitApatvAdi yathoktakukkure taddaSTe ca bhavatIti vdnti| vistarazcAsya suzruta eva / bhanye'pyevaMvidheti-anye'pi zRgAlatarakSvAdayaH evaM santaH kRccha rogAdikarA bhavantItyarthaH / ukta hi suzrute-'zvabhagAlataravRkSa-vyAghrAdInAM ydaanilH| zleSmapraduSTo muSNAti saMjJAM saMjJAvahAzritaH // ' iti / kaDUnistoda ityAdinA sAmAnyena saviSakoTAdidaMzaliGga avisspraannidNshlinggnycocyte| sarva iti caturvizatiyathoktopakramAH, pUrvoktam ityatra vakSyamANacikitsitama, pUrvokte vidhAvapi avasthAvizeSavidhAyakatayA kartavyA ityrthH| yadA pUrvoktA iti pAThaH tadA upakramA ityasya vizeSaNametat // 47 // * zvA vidoSeti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #991
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir | viSacikitsita 3220 crk-sNhitaa| hRdi dAhe praseke ca virekavamanaM bhRzam / yathAvasthaM prayoktavyaM zuddha saMsarjanakramaH // . zirogate viSe nastaH kuryyAnmUlAni buddhimAn / bandhujovasya bhAA vA surasasyAsitasya ca // dakSakAkamayUrANAM mAMsAsmRG mastake ksste| mUTTi deyamadho daSTe mUddhi daSTasya paadyoH|| pippalImaricakSAra-vacAsaindhavazigru kaaH| piSThA rohitapittena pratyakSigatamaJjanAt // kapitthamAmaM sasitAkSaudraM kaNThagate visse| lihyAdAmAzayagate tAbhyAM cUApalaM natAt // viSe pakkAzayagate pippalorajanIdvayam / maJjiSThAJca samaM piSTA gopittena pibennaraH // gnggaadhrH-hdiityaadi| hRdi dAhe ca mukhapraseke ca bhRzaM virecanavamanaM yathAvasthaM prayoktavyam / zuddhe sati virecanena vamanena ca saMsarjanakramaH peyAdipathyakramaH kaayyH| zirogata ityaadi| zirogate viSe bandhujIvAdyanyatamasya mUlAni buddhimAn nastaH kuryAt nasyaM kuryaat| asitasurasaH kRssgtulsii| dkssetyaadi| vyADena mastake kSate dakSAdInAM mAMsamasRk ca mUddhi deyam / dakSaH kukakUTaH / pAdayoradho daSTe daSTasya mUddhi dakSAdInAM mAMsAsaka deyamiti / pippliityaadi| rohitamatsyapittena piSTAH pippalyAdayo'JjanAdakSigataM viSaM ghnnti| kpitthetyaadi| Ama kapitthaphalazasyaM sitAkSaudrasahitaM kaSThagate viSe lihyaat| AmAzayagate viSe natAttagarapAdukAccUrNapalaM tAbhyAM sitAmadhubhyAM lihyaat| viSa ityaadi| pakkAzayagate viSa pippalyAdi cakrapANiH-Urddha daSTasya pAdayorityatrApi tayoreva pAdayorSizeSeNa saMkramaNArtha mAMsAsakadAna deyam / tAbhyAmiti sitAkSaudAbhyAm / nataM tagaram / For Private and Personal Use Only
Page #992
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 23za abhyAyaH cikitsitasthAnam / raktaM mAMsazca godhAyAH zuSkacUrNAkRtaM hitam / viSe rasagate pAnaM kapittharasasaMyutam // zelomalatvagagrANi badaroDumbarANi ca / kaTabhyAzca pibeda rakta-gate mAMsagate pivet // sakSaudra khadirAriSTaM koTajaM mUlamambhasA / sarveSu ca bale dve ca madhUka madhukaM natam // pippalI maricaM kSAraM navanItena mUrcchitam / pravRddhe zleSmaNi bhiSak pradadyAt pratisAraNam // 48 // maaNsiikungkmptrtvkrjniintcndnaiH| mnHshilaavyaaghrnkh-sursrmbupessitaiH|| pAnanasyAJjanAlepAH srvshothvissaaphaaH|| 46 // . ziroSapuSpasvarase saptAha maricaM sitam / bhAvitaM sarpadaSTAnAM nasyapAnAJjane hitam // dvipalaM natakuSThAbhyAM ghRtakSaudra catuSpalam / api takSakadaSTAnAM pAnametat sukhapradam // 50 // 51 // catuSkaM samaM gopittena piSTvA pivet / rktaamtyaadi| rasadhAtugate godhAyA raktaM mAMsazca saMzojya cUrNIkRtaM kapittharasasaMyutaM pAnaM hitam / shelortyaadi| raktagate viSe zelozcAlitraphalavRkSasya mUlakhaka badarAdInAM zAkhAyA agrANi kaTabhyAcArANi piSTvA jalena pibet / mAMsagate sakSaudraM khAdirAriSTaM pibet / tathA koTajaM mUlamambhasA piSTvA pivet / sarveSu sambaMdhAtugate viSe dve bale madhukaM madhUkazca natazcAmbhasA piSTvA pivet| pippliityaadi| pratisAraNaM gharSaNam // 48 // gnggaadhrH-maaNsiityaadi| mAMsyAdibhiH surasAntairambupeSitaiH paanaadyH||49|| gnggaadhrH-shiriipetyaadi| sitaM maricaM zvetamaricaM zobhAJjanavIjaM saptAha zirISapuSpakharase bhAvitaM nasyapAnAJjane sapaidaSTAnAM hitm| dviplmityaadi| ...zeluH zleSmAtakA / mAMsagata iti uttareNa sNvdhyte| khadirazcAriezceti khadirAriSTaH, kiMvA khdirkRto'rissttH| madhukaM natamiti cchedH| pippalItyAdi pratisAraNam / maricaM sitamiti zobhAanakaM vIjam // 48-51 // For Private and Personal Use Only
Page #993
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir BRRR crk-sNhitaa| ( vidhikisima sindhuvArasya mUlaJca zvetA ca girikarNikA / pAnaM dIkarairdaSTe nasyaM samadhu pAkalam // maJjiSThAmadhuyaSTAhvA-jIvakarSabhakAH sitaa| kAzmaya'vaTazaGgAni pAnaM maNDalinAM visse|| vyoSaM sAtiviSaM kuSThaM gRhadhUmo hareNukA / kaTakA tagaraM kSaudra hanti rAjomatAM viSam // gRhadhUmaM haridra dve samUlaM taNDulIyakam / api vAsukinA daSTaH pibeda dadhighRtAplutam // kSIrivRkSatvagAlepaH zuddhe kITaviSApahaH / muktAlepo varaH zotha-dAhatodavarApahaH // 52 // matasya palaM kuSThasya palamiti natakuSThAbhyAM dvipalaM ghRtasya dvipalaM laudrasya dvipalamiti ghRtakSaudracatuSpalamiti catuSkaM pibet| etat takSakadaSTAnAmapi anyasapaidaSTAnAJca sukhapadametat pAnam // 50 // 51 // gnggaadhrH-sindhuvaaretyaadi| sindhuvAramUlaM zvetAparAjitAmUlaM dvayaM malena piSvA pAnaM dIkarairdaSTe hitam / pAkalaM kuSThaM samadhu nasya hilAm / mjhimsyaadi| maJjiSThA ca madhu ca yaSTayAhA ca jIvakazca RSabhakazca sitA va kAmayyevaTyoH zuGgAni sarva samaM piSTvA jalena maNDalinAM viSe pAna hitam / vyoSamityAdi / vyoSAdi dazadravyaM piSTvA prakaraNAt pAnaM rAjimatAM viSAhantiH / shetyaadi| gRhadhUmAdisamUlataNDulIyAntaM samaM piSTvA dapighRtAplutaM vAsukimApi anyairapi sapaideSTaH pibet / kssiiriityaadi| kIdadaSTe vamanAdinA zuddhAnare kSIrikSANAM vaTodumbarAdInAM khagAlepastatkITaviSApahaH / tasmin korTaviSe muktAlapo muktAM jalena piSTvA lepo varaH zreSThaH zothAdyapaham // 52 // cakrapANiH-zvetA ceti girikarNikAvizeSaNam / tena ivetamaparAjitA gRhyte| cit girikarNiko syndnmaahuH| pAkalaM kuSTham / muktA mauktikam // 52 // . .......... For Private and Personal Use Only
Page #994
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 23za adhyAyaH } cikitsitasthAnam / candanaM padmakozIra - zirISAH sindhuvArakAH / cIrazuklA nataM kuSTha- sArivodIcya pATalAH // zelusvarasapiSTho'yaM lUtAnAM sArvakAmikaH / yathAyogaM prayoktavyaH samIkSyAlepanAdiSu // madhUkaM madhukaM kuSThaM sArivodIcyapATalAH / sanimbasArivAcaudra pAnaM lUtAviSApaham // kusumbhapuSpaM godantaH svarNakSIrI kapotaviT / dantI trivRt saindhavaile karNikApAtanaM tayoH // kaTabhyarjunazarISa zelucIradru matvacaH / kaSAyakalakacUrNAH syuH koTalUtAvaNApahAH // 53 // tvacaJca nAgaracaiva samAMzaM zlakSNapeSitam / peyamuSNAmbunA savvaM mUSikANAM viSApaham // kuTajasya phalaM piSTaM tagaraM jAlamAlinI / tiktekSvAkuzca yogo'yaM pAnapradhamanAdibhiH // For Private and Personal Use Only 3223 gaGgAdharaH - candanamityAdi / kSIrazuklA kSIravidArI zuklaniyyAMsa bhUmikuSmANDA / candanAdipATalAntaM samaM zelukhara se cAlitraphala svarasepiSTapapado latAnAM viSe sArvakArmikaH pAnanasyAJjanAlepAdiSu sakeM karmma hitasteSuH lepanAdiSu yathAyogaM prayojyaH / madhukamityAdiH / sariyAm anantamUlaM zyAmalatA ca / sArivAntaM jale piSTvA golayitvA madhu mizrA pAnaM latAviSApaham / kusumbhapuSpamityAdi / kusummapuSpAdIni etAni piSTrA daMze: lepAt tayoH kITaLUtayoH karNikAyA Alasya daMzastrAne vi sthitasyaH pAtamaH syAt / kaTabhItyAdi / kaTamyAdInAM vacaH kaSAyAdividhinA kITakazApaH syuH // 53 // gaGgAdhara - tvacamityAdi / tvacaM gurutvacam / kuTajasyetyAdi / jAlamAlinI cakrapANi: - zrIrazuklA vidArI / karNikApAtanaM tayoriti / kITalatA daMza yA karmikAH
Page #995
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 3224 caraka saMhitA | vRzcikondUra lUtAnAM sarpANAJca viSApahaH / samAnamamRtenedaM garAjIrNaJca nAzayet // savveM'gadA yathAyogaM prayojyAH syustrikaNTake // 54 // kapotavir3a mAtuluGga zirISakusumAdrasaH / zaGkhinyArkapayaH zuNThI karao madhu vAzcike / snukkSIrapiSTaM zairISaM phalaM dahura je hitam // mUlAni zvetabhaNDInAM vyoSaM sarpizca matsyaje / kITadakriyAH sarvvAH samAnAH syurjalaukasAm // 55 // vAtapittaharIprAyA kriyA prAyaH prazasyate / vArzvikasyoccaGgisya karaNabhasyaundure'gadaH // 56 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ viSacikitsitabhU vacA vaMzatvacaH pAThA nataM surasamaJjarIm / bale nAkulI kuSThaM zirISo rajanIdvayam // guhAmatiguhAM zvetAM cAjagandhAM zilAjatu / kattRNaM kaTabhI cAro gRhadhUmo manaHzilA // jAlinI ghoSakavizeSaH / sarvve ityAdi / trikaNTake trikaNTakamatsyakaNTakaviddhe viSe sarvve lagadA yathAyogaM prayojyAH syuH // 54 // gaGgAdharaH - kapotaviprabhRtirmadhvanto vAzcike vRzcikaviSe prayojyaH / dadda raje bhekaviSe zairISaM phalaM snukkSIrapiSTaM lepanAddhitam / mUlAnItyAdi / zvetabhaNDa mUlAdikaM sasarpirmatsyaje viSe lepane hitam / kITadaSTe yA yA kriyA proktA tAH sarvvAH kriyA jalaukasAM daMze samAnAH syuH // 55 // gaGgAdharaH - vAtetyAdi / vAtapittaharImAyA kriyA prAyo vAcikasya tathocciGgasya viSe prazasyate / aundure viSe'gadaH prazasyate // 56 // pAtanamityarthaH / jAlamAlinI ghoSakaH / tittekSvAku iti tikkAlAbuH / bhaNDA aparAjitA / vAzrcikasyetyAdi yo yoga uktaH sa karttavyaH, evaM - aundUre ukto yo yogaH sa karttavyaH // 53-56 // gaGgAdharaH - tadagadamAha - vacetyAdi / vaMzatvaco vNshnelii| surasamaJjarI tulasImaJjarI / guhA zAlaparNI / atiguhA pRzniparNI / zvetA zvetAparAjitA / For Private and Personal Use Only daddaro bhekaH / zvetakaNabhatyApa viSasya /
Page #996
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 23za adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 3225 rohitamatsya-8-pittena piSTo'yaM prmo'gdH| -: nasyAJjanAdilepeSu hito vizvambharAdiSu // 57 // prmo'gdH|| kharjikAjazakRtkSAraH suraso'thAkSipIr3akaH / madirAmaNDasaMyukto hitaH zatapadIviSe // kapitthamakSipIDo'rka-vIjaM trikaTukaM tthaa| karo ve haridra ca gRhagodhAviSaM jayet // kAkANDayuktaH sarveSAM viSANAM taNDulIyakaH / pradhAnaM vahipittena tadvada vAyasapolukaH // 58 // zirISaphalamUlatvakapuSpapatraH smaighRtaiH| zreSThaH paJcazirISo'yaM viSANAM pravaro bdhe|| ajagandhA ymaanii| kSAro yavakSAraH kttbhiikssaarovaa| vacAdimanaHzilAntaH rohitamatsyapittena piSTaH paramo'yamagadaH syaat| vizvambharaH kITavizeSaH / paramo'gadaH // 57 // . gnggaadhrH-svrjiketyaadi| svarjikA'jazakRt dagdhvA kSAraH kaary| akSipIr3akaH pIr3ayitvA yadraso'kSiNa dIyate so'vpiidd'o'kssipiidd'kH| madirAmaNDasaMyuktaH zatapadoviSe lepo hitH| kpitthmityaadi| kapitthAdikaM pIr3AyikhAkSNi dattaM gRhagodhAviSaM jayet, tathA'vIjaM trikttukmkssipiidd'aa| evaM karaJjo dve hariDhe caakssipodd'H| kaakaannddetyaadi| kAkANDaH kRSNazimbI tadayuktastaNDUlIyakaH sarveSAM viSANAM prdhaanm| vahi pittena vAyasapIlukaH kAkajavA tadvat sarveSAM viSANAM pradhAnamauSadham // 58 // gaGgAdharaH-zirISetyAdi / ziroSasya phalaM mUlaM kham ca puSpazca patraca cakrapANiH-nAkulI rAstrA, guhA pRzniparNI, atiguhA zAlaparNI, bhajagandhA phokAndIti khyaataa| piseneti gopittena / vizvambharAdayaH kITA eva zleSmakopanAH sushrutokkaaH|| 57 // : cakrapANi:-akSipIr3akaH shvetpiitshimbiibhedH| vAyasI kAkamAcI // 58 // . * rohitakasya iti vA paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #997
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Acharya Shri Kailassagar 3226 caraka sNhitaa| catuSpagnipidbhirvA nakhadantaviSazca yt| zayate pacyate cApi lakati varayasyapi // 5 // pnycshiriisso'gdH|| somavalko'zvakarmazca gojihvA haMsapadyapi / rajanyo gairika lepo nakhadantaviSApahaH / / durandhakAre daSTasya kenacid vissshngkyaa| viSo gAjvarazradirmA dAho'pi vA bhavet / / glAnirmoho'tisAse vApyetacchAviSaM matam // cikitsitamidaM tasya kuryAdAzvAsanaM budhaH / sitA vaigandhiko drAkSama payasyA madhukaM mdhuH| pAnaM samantapUtAmbu-prokSaNaM sAntvaharSaNam // 60 // ghRtajyeti samaM sarca piSTamayaM paJcazirISo'gadaH sarvaviSANAM badhe prvr| catuSpadAdibhiryanakhadantaviSaM zUyata ityAdi teSAM badhe ca prkrH||59 // .. glaaghraa-sometyaadi| somavalkaH shvetkhdir| somaklAdimairikAntatamA leSA nkhdntvikssaaphH| durandhakAra ityaadi| ghosamdhakAreM darzanAma. kenacit prANinA nirciSeNApi daSTasya viSazakSA' viSodvegAva jvarAdivedevacchatAviSaM mtm| tasyedaM cikitsitam-budha AzvAsanamAvAsajanaka vAkyaM kuryAt / sitAdimadhvantAnAM pAnaM mantrapUtAmbumokSaNaM sAntvaM manovayana harSaNazca vacanam / tatra vagandhiko gandhakaM zodhitam // 6 // kagaNiH-zreSThaH paJcazirISo'yamiti padaM zirIpAdyapekSavA paJcazirISasya zre te / prabara iti padaM viSaharayogAntareSu zreSTatAmAha, tena na punruktiH| kiMvA zreSTha iti zrezirISa pAsAhitA vipadA vanamAnuSamarkaTAdayaH // 59 // pANi:-avaka: srjbhedH| durandhakAra ityAdinA zaGkAviSamAha-kemapiditi / niviSeNApi zaGkayA, viSodvagAt iti viSazaGkayaiva praadurbhaavaadityrthH| zahA ceyaM. prasAradeva vissjnikaa| baigandhikaM koradUSaH kodravaH // 60 // For Private and Personal Use Only
Page #998
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir raMza adhyAyaH . . 22sa adhyakyA] cikitsitsthaanm| zAlayaH SaSTikAzcaiva kokhUSAH priynggvH| bhojanArthe prazasyante savaNArthazca saindhavam // tnndduliiykjiivntii-vaartaaksunissnnnnkaaH| maNDUkaparNI kulakaM zAkaM cucozca zasyate // hareNumugAn yUSArthamamlAthaM dhAtrIdADimam / rasAzcaiNAzca zikhinAM laavtaittirpaarsstaaH|| avidAhIni cAnnAni viSArcAnAM bhiSagajitam // 11 // viruddhAdhyazanakrodha-kSudbhayAyAsamaithunam / varjayed viSamukto'pi divAsvapnaM vizeSataH // 62 // muhurmAhuH zironyAsaH zothaH shusskosstthknntthtaa| jvarojamaIH stabdhAti-gAvasvaM hanukampanam // lomApagamanaM glaanirrtivepthurdhmH| catuSpadAM bhavatyetad daSTAnAmiha lakSaNam // 63 // -saGgAparaH-viSAAnAmannArtha dravyamAha-zAlaya ityaadi|- mizana ma dhaatyvishessH| ruvaNArtha saindhavam / zAkArya taNDulIyAdikam / mulyamA paJcAGgulazakSasya ptrm| yUSArtha hareNvAdikam / hrennuvettulklaayH| amlArtha dhaatriidaaddimm| eNAdInAM mAMsasya rsaaH| avidAhIni sakNyanAni / etat sarva savvaM viSArtAnAM bhiSagajitamiti // 61 // gnggaadhrH-vrjniiymaah-viruddhtyaadi| viSAtto viSamukto'pi sarva vikAsanAdikaM varjayet // 2 // paanggaadhrH-muhurilyaadi| catuSpadA gavAdInAM madivAnA bhvti| muhammuhuH zironyAsaH shiroviksspH| lomApagamanaM lonA lujchanam // 3 // cakrapANiH-kulakaM kAravellakam / anye paTolabhedamAhuH // 61-63 // . . For Private and Personal Use Only
Page #999
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3228 crk-sNhitaa| vicikitsitam devadAru haridra dve surasaM candanAguru / rAnA gorocanAjAjI gugagulvikSuraso natam // cUrNa sasaindhavAnantaM gopittamadhusaMyutam / catuSpadAnAM daSTAnAmagadaH sArvakAmmikaH // 64 // saubhAgyAtha striyaH sveda-rajonAnAGgajAn malAn / zatruprayuktAMzca garAna prayacchantyamizritAn // taiH syAt pANDuH kRsho'lpaagnigrshvaasyopjaayte| marmapradhamanAdhmAnaM shvythrhstpaadyoH|| jaTharaM grahaNIrogo yakSmA gulmaH kSayo jvrH| evaMvidhAni cAnyasya vyAdherliGgAni darzayet // 65 // khapne mArjAragomAyu-vyAlAn sanakulAn kpiin| prAyaH pazyati nadyAdon zuSkAMzca savanaspatIn // gnggaadhrH-devdaavityaadi| catuSpadAnAM gavAdInAM sarpAdidaSTAnAM sArvakArmikaH pAnAlepanasekAdiSu srvkrmsvymgdH||64|| gaGgAdharaH-atha vrodhikyogmaah-saubhaagyaarthmityaadi| striyo mandabuddhaya eva saubhAgyAtha vazIkaraNAdyartha svedAdIn malAnamnamizritAna prayacchanti zatrubhayuktAna garAMzca zatrUbhiH sobhAgyakaramidamityuktvA dattAn garAMzca striyaH pryshchnti| bhuktastaiH puruSasyAsya paannddaadirupjaayte| evaMvidhasya cAnyasya vyAdhelihAni bhuktaM tanmalAdikaM darzayet // 65 // gaGgAdharaH-sa pumAn svapne prAyo mArjArAdIn pshyti| nadyAdIn jalAzayAn zuSkAn prAyaH svapne pshyti| vanaspatIMzca zuSkAn mAyaH pakrapANi:-anamizritAniti bhkssymishritaan| garazcAsyopajAyata iti vakSyamANamammaprabhamanAdilakSaNo vyAdhirjAyate // 6 // 65 // For Private and Personal Use Only
Page #1000
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 23za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 3226 kAlazca gauramAtmAnaM svapne gaurazca kAlakam / . vikarmanAsikaM vApi prpshyedhtendriyH|| tamavekSya bhiSaka prAjJaH pRcchet kiM kaH kadA sh| jagdhamityavagamyAzu pradadyAda vamanaM budhH|| sUkSmaM tAmrarajazcAsmai sakSaudraM hRdavizodhanam / zuddhe hRdi tataH zANaM hemacUrNasya dApayet // hema sarvaviSANyAzu garAMzca viniycchti| na sajjate hemapAGge viSaM padmadale'mbuvat // 66 // nAgadantItrivRdantI-dravantIsnupayaHphalaiH / sAdhitaM mAhiSaM sarpiomUtrAr3hakAcitam // sarpakITaviSArtAnAmauSadhazca prazAntaye // 67 // svapne pshyti| kAlaH kRSNavarNaH pumAn svapne prAya AtmAnaM svaM gaura pazyati, gaurazca pumAn svapne AtmAnaM kAlakaM kRSNavarNa pazyati / evamahatendriyaH sa pumAn svapne prAya AtmAnaM vikarNanAsikaM vA prpshyet| bhiSaka prAzastamavekSya pRcchet-bhoH kadA kaiH saha kiM bhavatA jagdham ? iti / tatastadava gamya budha Azu vamanaM prddyaat| vamanantu sUkSma tAmrarajaH sakSaudraM hRdavizodhanaM pradadyAt / hRdi zuddha sati hemacUrNasya zANaM daapyet| kasmAt ? yasmAt hema svarNa sarbhaviSANi garAMzcAzu niyacchati / yato hemapasyAle viSaM na sajjate padmadale'mbuvaditi // 66 // gAdharaH-nAgadantItyAdi / triyA dantI / dIrghamUlA nAgadantI isvamUlA tridantI iskhamUlakSudrakSA drvnto| snurUpayaH / phalaM mdnm| ebhiH kalkaiH pAdikaMgomUtrAr3hakapAcitaM prasthonmitaM mAhiSaM purANaM sarpiH sarpAdiviSArtAnAM pazAntaye ASadham // 67 // vihatendriya iti rogopahatendriyaH / pRcchedityAdau pRcchAyAM garAvadhAraNameva phalamavagamyate / sUkSmamityAdau amRtatAmracUrNa deym| amRtenaiva vamanaM bhavati / hemapa iti hema pibatIti hempH||66|| cakrapANi:-nAgadantI dntiibhedH| phalaM madanaphalaM na tu phalairiti paatthH| ayaM yogaH 405 For Private and Personal Use Only
Page #1001
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3230 crk-sNhitaa| viSacikitsitam zirISatvaka trikaTukaM triphalA cndnotple| dve bale sArive shvetaa--surbhiinimbpaattlaaH|| bandhujIvAdakomULa-vAsAsurasavatsakAn / pAThAGkoThAzvagandhArka-mUlayaSTApadmakAn // vizAlAM vRhatI drAkSAM kovidAraM zatAvarIm / kaTabhIdantApAmArga-pRznipIrasAJjanam // zvetau + vAlAzvakhurako kuSThadArupriyaGgukAn / vidArI madhUkAt sAraM karaJjasya phltvcau|| rajanyau lodhamakSAMzaM piSTA sAdhyaM ghRtAdakam / tulyAmbucchAgagodhUtra-trAdake taviSApaham // apsmaarjvronmaad-bhuutgrhgrodrm| pANDurogAn krimon gulmAn plIhorustambhakAmalAH // gnggaadhrH-shiriissetyaadi| ve bale dve ca saarive| zvetA zvetAparAjitA / surabhI mugandhA gndhraasnaa| zveto zvetavaNo dvau bAlAzvasya khurko| madhUkAt sAraM madhUkakSasya saarbhuutkaasstthm| karaJjasya gokaraJjasya phalazca va c| eSAmakSAMza piSTvA ghRtAr3hakaM poDazazarAvaM ghRtaM tulyAmbu Sor3azazarAvanalaM chAgamUtrasAdaka gomUtrasA Dhakamiti bAr3hake chAgagavayomUtre caturguNadrave sAdhyaM tada ghRtaM viSA paham / amRtaM ghRtm| athAtra kSArAgada iti yat mAgavihitaM tat tantrAntaroktamanumatam / taduktaM suzrute / "dhavAzvakarNa tinizapalAza picumaI pATalipAribhadrakAmro. DambarakarahAThakakakubhasajja- kapItanazleSmAtakAkoThakAmalaka--pragrahakuTaja zamI. kapitthAzmAntakA ciravilvamahAvRkSAruSkarAralumadhukamadhuzigrazAkagojImUrvA tilvakekSuraka gopaghaNTArigdAnAM bhasmAnyAhatya gavAM mUtreNa kSArakalpena parisrAvya vipacet / dadyAcAtra pippalImUlatADulIyaka-barAGgacocakamaJjiSThAatukaNa ptthyte| nAgadantI khivRdantI dravantI snukkSIraphalaM gomUtrasiddha mAhiSaM ghRtaM pAyayediti // 6 // * zArivAsphotA iti pAThAntaram / / zvetabhaNDazceti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #1002
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 23za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 3231 hanustambhagrahAdIMzca paanaabhynyjnnaavnaiH| hanyAt saJjovayeccAzu viSodva gamRtAn narAn / nAmnaitadamRtaM sarva-viSANAM syAd ghRtottamam // 68 // amRtaM ghRtam / tatra shlokaaH| chatro jhajharapANizca cared rAtrI tathA divaa| tacchAyAzabdavitrastAH praNazyanti hi pannagAH // 66 // daSTamAtro dazedAzu taM sarpa loSTrameva c| upayyariSTAn badhnIyAda daMzaM chitvA daheta vA // karaJjikAhastipippalImaricotpalasArivAviDaGgagRhadhUmAnantAsomasaralAvAhIkaguhAkozAmrazvatasarSapavaruNalavaNa-plakSaniculaka varddhamAna vajulaputrazreNIsaptaparNadaNDakailabAlukAnAgadantyativiSAbhayAbhadradArukuSThaharidrAvacAcUrNAni lohAnAzca samabhAgAni ; tataH kSAravadAgatapAkamavatArya lauhakumbhe niddhyaat| anena dundubhiM limpet patAkAtoraNAni c| zravaNAd darzanAt sparzAt viSAt smprtimucyte| eSa kSArAgado nAma zarkarAsvazmarISu c| arzaHsu vAtagulmeSu kAsazulodareSu c| ajIrNe grahaNIdoSe bhaktadveSe ca daarunne| zophe sarvasare cApi deyaH zvAse ca daarunne| eSa sarva viSArtAnAM sarvathaivopayujyate / tathA takSakamukhyAnAmayaM daGki sho'gdH|" kssaaraagdH|| 68 // gaGgAdharaH-tatra zlokA iti| chtriityaadi| pumAn rAtrau ca divA ca chatrapANiH jhajharazabdakRvastupANizca san vicaret / kasmAt ? yadi cAdRzyasthAne pathi sannikaTe pannagA vartante teSAM daMzasambhave te pannagA hi yasmAt tacchatracchAyAjharjharazabdAbhyAM vitrastAH santo hi praNazyanti daMzArthodyamabhaGgAH syuriti // 69 // gaGgAdharaH-yadA na caret tadA cet sapo dazet tatpratikAramAhadaSTamAtra ityAdi / daSTamAtro narastaM yadi sAhasena grahItuM zaknoti tadAzu dazet, cakrapANiH-zirISatvagityAdau AsphotA aphrmllikaa| surabhI prnnaasbhedH| bandhujIvaH putrjiivkH| khurakaH sndanaH kiMvA kokilAkSaH // 6 // cakrapANiH-chatrItyAdau chatrI divA rAtrau jharjharapANizcarediti vdnti| jhaIrikraH surasuvura iti khyaatH| chAyAzabdaiH yathAsaMkhyaM vikhastAH // 69 // For Private and Personal Use Only
Page #1003
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3232 caraka saMhitA | vajra' marakataH sAraH picukI viSamuSTikA / karkoTakaM sarpamaNivaidUyya gajamauktikam // dhAyyaM varamaNiryAzca varauSadhyo viSApahAH / khagAzca sArikAH krauJcAH zikhihaMsazukAdayaH // 70 // itIdamuktaM dvividhasya vistarairbahuprakArairviparogabheSajam / adhItya yaH samyagiha prayojayed vrajedviSANAmavisahyatAM bhiSag // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte'prApte dRr3habalapratisaMskRte cikitsitasthAne viSarogacikitsitaM nAma trayoviMzo'dhyAyaH // 23 // tadazaktastu loSTra' dazet / upari daMzadezAdupari caturaGale mantreNAriSTAM banIyAt, ariSTAbandhanAnadeze daMge chilA daheta vA / vajramityAdi / sarpAdidaMzanavAraNArthaM vajrAdikaM pusA dhAryyam / varamaNizca dhAryyaH viSApahA barauSadhyazca dhAH / khagAca viSApahAH sArikAdayo viSato rakSaNArthaM sa viSAnnavijJAnAtha gRhe dhAryyA iti // 70 // gaGgAdharaH - adhyAyArthamupasaMhAreNAha - itIdamityAdi / dvividhasya sthAvarajaGgamasya / iti // 71 // agnivezakRte tantre carakamatisaMskRte / aprApte tu dRr3habala pratisaMskRta eva tu / cikitsite viSANAntu trayoviMze'dhyAye punaH / vaidyagaGgAdharakRte jalpakalpatarau tataH / cikitsAsthAnajalpe tu SaSThaskandhe viSasya ca / cikitsitajalpo nAma zAkhA trayodazI smRtA // 23 // ityagadatantram // cakrapANiH - daMzakAle yata kartavyaM tadAha--daSTamAtra ityAdi / dhAraNAdeva viSApahamAhavajramityAdi / sAramiti savajram / picuko maNiruttarApathe prasiddhaH / viSamUSikA viSamaNiH / karkoTakamaNiH padmarAgaH / garamaNizabdena nAnAmaNInAM grahaNam / varauSadhya iti tantrAntaroktAH akSIrA - jalapippalI- ajaruhA- kAkolIprabhRtayaH / itIdamityAdisaMgrahaH / brajedviSANAmati viSANi soDhuM pArayantIti bhAvaH // 70 // 71 // For Private and Personal Use Only [viSacikitsitam iti mahAmahopAdhyAya - caraka caturAnana- zrImaccakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM carakatAtparyaTIkAyAM cikitsitasthAnavyAkhyAyAM viSacikitsitaM nAma trayoviMzo'dhyAyaH // 23 //
Page #1004
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ctuviNsho'dhyaayH| athAto madAtyayacikitsitaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhgvaanaatreyH||1|| suraH surezasahitairyA purA prtipuujitaa| sautrAmaNyAM hUyate yA karmabhiryA pratiSThitA // yajJa hi yA ca zakrasya somo'tipatito yyaa| nIrajastamasAviSTastasmAda durgAt smuddhRtH|| vidhibhivedavihitairyayejyante mhaatmbhiH| dRzyA spRzyA prakalpyA ca yajJa yA yajJasiddhaye // gaGgAdharaH--udiSTakramAd viSatulyaguNavAcAnantaraM madyavikAracikitsita. mAha-athAta ityaadi| pUrvavat sarca vyAkhyeyam / madyavikAravizeSamadAtyayacikita sitamadhikRtya kRto'dhyAya iti madAtyayacikitsitamiti // 1 // gaGgAdharaH--madAtyayaroge vAcye madyasya guNAdaya ucynte| tdythaasurairtyaadi| indrasahitaH suraH purA yA surA prtipuujitaa| sautrAmaNyAmiSTau yA surA huuyte| yA kammabhirvadikaH pratiSThitA pratiSThAM gtaa| yA ca zakrasya yajJa prtisstthitaa| nIrajo'bjaH somaH samudramanthane jalAdutthitaH somastamasAviSTo'tipatitastasmAt tamasa AvezAda durgAda yayA murayA smuddhtH| yayA surayA mhaatmbhirvedvidhibhirijynte| yA yakSasiddhaye yaze mahAtmabhi zyAdRzyatvena prakalpyA, spRzyAspRzyatvena prakalpyA ca, cakrapANiH-mohajanakatvasAmAnyAt tathA viSasamAnaguNajanyatvAJca viSacikitsitamanu madAtyayasya cikitsitamucyate surairityaadinaa| madizastutyA tathA vakSyamANanindayA viSasamAnasurAyAH sutakalakhanAzAya avidhipAnaJca atyarthaninditaphalavatvaM drshyti| yA surA paripUjitA ityanena prathamaM devarevaM paripUjitA tataH surayogAt sureti upadiSTA iti darzayati / sautrAmaNiryajJavizeSaH tasmin huyate, yA surA karmabhiH pratiSThineti yAjJikaiH abhisavanaM surayA kriyate ityucyte| sautAmaNihome tu yatraiveyamaGgamucyate zakrasya, somo'tipatita iti zukrasyAtipAtena somaH kSapitabalo nirvIryo muutH| sa kila punarapi anayApanItakSayaH ApAdi ityeSA atiH| atipAtena parItaH atiptitH| prakalpyA ityabhiSotavyA sandhAnIyeti yAvat / yajJasiddhaya iti yajJavidhau kAnicit yUpabAdIni kAnicit tu puruSArthAni adbhayAdIni kAnicit For Private and Personal Use Only
Page #1005
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 3234 caraka saMhitA | yonisaMskAranAmAdArvizeSairbahudhA ca yA / bhUtvA bhavatyekavidhA sAmAnyAnmadalacaNAt // yA devAnamRtaM bhUtvA svadhA bhUtvA pitaMca yA / somo bhUtvA dvijAtIn yA yuGkte zreyobhiruttamaiH // AzvinaM yA mahattejo vIyyaM sArasvataJca yA / balamaindraJca yA siddhA some sautrAmaNau ca yA // zokAratibhayoga- nAzinI yA mahAbalA / yA prItiryA ratiryA vAk yA puSTiryA ca nivRtiH // yA surAsuragandharvva - yakSarAkSasamAnuSaiH / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only [ madAtyayacikitsitam / tiH suretyabhihitA tAM surAM vidhinA pibet // 2 // yonyAdivizeSazca bahudhA yA yaze prakalpyA bhUkhApi sAmAnyAnmadalakSaNAdekavidhA bhavati / yA surA khalvamRtaM bhUtvA devAnuttamaiH zreyobhiryuGkte / yA ca svadhA pitRyajane kavyarUpA bhUtvA pitRnuttamaiH zreyobhiryuGkte / yA somo bhUkhA yazakasUttamaiH zreyobhidvijAtIn yuGkte / yA murA khalvAzvinamazvinIkumArayormahattejaH / yA sArasvataM vIryyam / yA caindra balam / / yA some yAge siddhA surA nAma sautrAmaNiyana yA ca siddhA surA nAma / yA zokAdinAzinI mahAbalA / yA prItiprabhRtirUpA / yA surAsurAdibhiH savvaireva ratiH sA suretyabhihitA, tAM surAM vidhinA pibediti // 2 // yajJArthAni puruSArthAni yathA sapiSTakAkhyAdIni tadiha surA yajJIyA ityanena rasanAdivat puruSArthA ityucyate / yajJasiddhaye bhavatItyanena yUpAdivat yajJArthaM surA ucyate | yonItyAdau vizeSazabdaH pratyekamabhisambadhyate / yoniH kAraNaM tadvizeSAH dhAnya- phalapuSpakANDapa tatvacaH mUlasArazarkarAnavamyaH sUtrasthAnoktAH / saMskAro'pi bahuprakAra saMskArayogaH / nAmavizeSAH surAmadhumaireyAdayaH / AdigrahaNAt prabhAvaguNAdInAM grahaNam / mado lakSaNaM yasya tasmAt madulakSaNAt / sAmAnyAt madhasvarUpAt / amRtaM bhUtvetyAdau surAdhiSThAtrI devatA amRtAdirUpeNa devAdIn sarpayatIti darzayati / zreyobhiriti mahatkalyANaiH / AzvinaM yanmahatteja ityAdau surAdhiSThAtRdevatAyA eva tejaH vIryyAdikAraNatvAdvIryyaM jJeyam / tejaH sarvvadevatAdigaM tathA sArasvataM vIryaM mantrabalaM tathA sautAmaNyAM sUyate somaH ityanena somarUpatvamucyate / yA prItirityAdau prItyAdikAraNatvena prItyAdirUpatayA nirdezo jJeyaH // 1 // 2 //
Page #1006
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 24za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 3235 zarIrakRtasaMskAraH zuciruttamagandhavAn / uddAmagandhibhirvastrairamalairvA ythaanugaiH|| vicitravividhastragvI rtnaabhrnnbhuussitH| devadvijAtIn saMpUjya smRtvA maGgalamuttamam // deze yathattake zaste kusumaprakarokRte / saMvAsasammate mukhya bhUpasammodabhUSite cha / sapadhAne susaMstIrNe vihite shynaasne| upaviSTo'thavA tiryaka svazarIrasukhe sthitaH // sauvarNe rAjataizcApi tathA maNimayairapi / bhAjanairvividhaizcitraH sukRtaizca pibet sdaa|| rUpayauvanamattAbhiH shikssitaabhirvishesstH| vastrAbharaNamAlyaizca bhuussitaabhirythrttkaiH|| zaucAnurAgaraktAbhiH pramadAbhiritastataH / saJcAryamANamiSTAbhiH pibenmadyamanuttamam // 3 // mayAnukUlaharitaiH phalaiharitakaiH shubhaiH| lavaNargandhapizunaravadaMzairyathaH / bhRSTaimAMsarbahuvidha-+-bhUjalAmbaracAriNAm / paurogavargavihitairbhakSyaizca vividhaatmkaiH|| gnggaadhrH-vidhimaah-shriiretyaadi| yatharnu ke deze yasmin Rtau yo deza upayujyate tasmin deze sadA yadA pAtukAmastadA pibet / rUpayauvanamattAdibhiH pramadAbhiriSTAbhiritastataH saJcAya'mANaM nIyamAnamuttamaM madya pibeta // 3 // cakrapANiH-vidhinA pibedityatra vidhimaah-shriiretyaadi| zarIre snAnavasvAdibhirbAhyaH antazca prakRtyAyapekSayA snigdhoSgAnAdibhiH kRtaH saMskAro yena sa shriirkRtsNskaarH| svazarIra * dhUpasamgodabodhite iti paatthaantrm| mRdutAvaravAriNA iti kvacit pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #1007
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3236 crk-sNhitaa| [madAtyayacikitsitam pibet saMpUjya vibudhAnAziSaH samprayujya c| pradAya yajanaJcAya tvarthibhyaH pRthivItale // 4 // abhyaGgotsAdanasnAna-vAsodhUpAnulepanaH / snigdhoSNairbhAvitazcAnyairvAtiko madyamAcaret / shiitopcaarairvividhairmdhursnigdhshiitlaiH| paittiko bhAvitazcAnyaiH piban madya na sodati // upacAraizcAzizirairyavagodhUmabhuk pibet / zlaiSmiko dhanyajamIMsamadya mArIcakaiH saha // kaphapittAtmakebhyazca mAdhvIkaM (r) mAdhavaJca yt| . bahudravaM bahuguNaM bahukarma madAtmakam // vidhirvasumatAmeSa bhaviSyadvibhavAzca ye| yathopapattikairmadyapAtavyaM mAtrayA hitam // 5 // gaGgAdharaH-yaiH saha pibet tdaah-pibedityaadi| vibudhAna devAn sampUjyAziSazca samprayujya pRthivItale ye'rthinastebhyo'rthameva yajanamaccenaM pradAya pibet // 4 . gaGgAdharaH-prakRtibhede vidhimAha-abhyaGgetyAdi / snigdhoSNairabhyaGgAdibhistathAnyairapi snigdhoSNa bhakSyairvAtiko jano madya pibet| shiitopcaarairityaadi| madhurasnigdhazItavIryasparzAbhyaGgAdibhistathAnyaH pittaharairbhAvitaH paittikaH puruSo madya piban na sIdati / upcaarrityaadi| azizirairuSNarUkSAdibhirabhyAdibhiH upacAradhanvamAMsaurIcakarma ricapradhAnaH saha madya yavagodhUmabhuk zlaiSmiko naraH pisset| kphetyaadi| kaphapittAtmakebhyazca narebhyo hitaM tanmaya yanmAdhvIkaM yacca mAdhavaM bahudravaM bahujalamizritam / tat tu bahuguNaM bahukarma puSTyAunekakarmakaraM mdaatmknyc| vidhirityaadi| ye bhaviSyadvibhavAsteSAM yathopapattikairvartamAnavibhavAnurUpairmAtrayA hitaM madya pAtavyamiti // 5 // sukha sthita iti yathAzarIrasukhaM sthitH| sukRtairiti sNskRtH| zikSitAbhiriti zrabhyastAbhiH / gandhapizunairiti gandhADhya / paurogavargA iti azvinIbaladevacaNDA itparyaH, taiH // 34 // . cakrapANiH-sAmAnya vidhimuktavA vAtikAdInAM pAnavidhimAha-abhyaGga tyaadi| maricakairiti mricsNskRtaiH| vasumatAmiti dhanavatAM bhaviSyadvibhavA utpAmAnadhanAH / * mAkamiti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #1008
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 24za adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / vAtikebhyo hitaM madya prAyo gaur3ikapaiSTikam | guNairdoSaizca tanmadyamubhayaJcopalakSyate // vidhinA mAtrA kAle hitairannairyathAbalam / prahRSTo yaH pibenmadyaM tasya syAdamRtaM yathA // yathopetaM punarma' prasaGgAd yena pIyate / rUkSavyAyAmanityena viSavad yAti tasya tat // 6 // madyaM hRdayamAvizya svaguNairojaso guNAn / dazabhirdaza saMkSobhya ceto nayati vikriyAm // laghuSNatIkSNasUkSmAmla - vyavAyAzugameva ca / rUkSaM vikAzivizadaM madyaM dazaguNaM smRtam // 3237 gaGgAdharaH - madyavizeSavidhAnamAha - vAtikebhya ityAdi / vAtikebhyo narebhyo hitaM gaur3ikaM peMSTikaJca madyaM yat tadubhayaM madyamapi guNaizca doSaMzcopalakSyate / kathaM guNairupalakSyate tadAha - vidhinatyAdi / zarIrakRtasaMskAra ityAdinA pRthivItale ityantenoktena vidhinA / hitaMgoM ki paMSTika dyAvirodhibhi rannairiti guNairupalakSyate / kathaM doSairityata Aha-yathopetamityAdi / yathA yena prakAreNa yad yadA upetaM madyaM bhavati tat tathaiva madyaprasaGgAdeva yena rUkSavyAyAmanityena nareNa pIyate tasya tanmadya N viSavad yAti viSavadbhAvameti // 6 // gaGgAdharaH- madyasya madajananaprakAra mAha - madyamityAdi / svaguNairdazabhi For Private and Personal Use Only yathopapattiriti yathAparicchedopapattiH / kaphapittatyAdau viparyyayatantrayutayA kaphAdhikyebhyaH araj pisAdhikebhyo mAkam / mArdIkaM mRdIkAkRtaM madhukRtantu mAdhavam / bahudravamiti nAnAvidhadravyasampAditam / bahuguNamiti mUAravakSyamANaladhvAdiguNaM doSakaraca dvitIyamad iti bhAvaH / vidhineti yathoktavidhinA / kAla iti yasya madyasya ya ucitaguNaH kAlaH tasmina / hitairannariti mayahitairannaH / yathopetamiti yadeva madya tat prasaGgAditi Atayogena viSavAdati mohA vikAra kartRtvAt // 5 // 6 // cakrapANiH - madya yathA madayati tathA prAha- madyamiti / dazabhiriti ladhvAdibhirguNaiH 406
Page #1009
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3238 crk-sNhitaa| [madAtyayacikitsitam guru zItaM mRdu snigdhaM madhuraM bahalaM sthiram / prasanna picchilaM zlakSNamojo dazaguNaM smRtam // 7 // gauravaM lAghavAta shairmaussnnyaadmlsvbhaavtH| mAdhuyya mArdavaM taidaNyAt prasAdaJcAzubhAvanAt // raukSyAt snehaM vyavAyitvAt sthiratvaM zlakSNatAmapi / vikAzibhAvAt paicchilyaM vaizayAt sAndratAM tthaa| saukSmyAnmayaM nihantyevamojasaH svaguNairgaNAn // 8 // sattvaM tadAzrayazcAzu saMkSobhya kurute mdm|| rasavAtAdi 8-mArgANAM sattvabuddhIndriyAtmanAm / pradhAnasyaujasazcaiva hRdayaM sthAnamucyate // rojaso daza guNAn saMkSobhya ceto vikriyAM nyti| madyasya daza gunnaanaahlghuussnnmityaadi| ojaso daza guNAnAha-gutyiAdi // 7 // gaGgAdharaH--madya pItaM hRdayamAvizya yena guNenaujaso yaM guNaM saMkSobhayati tdaah-gaurvmityaadi| madya pItaM hRdayamAvizya svasya lAghavAdojaso gauravaM nihnti| ityevaMprakAreNa svaguNarmadyamojaso guNAn nihanti // 8 // gaGgAdharaH-kathaM ceto vikriyAM nayatItyata aah-smityaadi| sattvaM manastadAzrayaM hRdayaM cAzu saMkSobhya madya madaM kurute| kasmAt ? rsetyaadi| dazAnAmapi gurbAdInAmojoguNAnAmavaskandanakaiH cetaH vikriyAM nayati / yena guNena madyasya ojo guNaH kSINo bhavati tadAha-gurutvaM laaghvaadityaadi| prasAdaJcAzubhAvanAditi prasAdAkhyANaM bhAzugatvAt hnti| AzugatvaJca yadyapi prasAdaviruddhaM na bhavati tathApi pratikUlatayA ojaHprasAdaM hanti / takhAzuguNatvena prasAdo nazyati iti jnyeym| vyavAyitvAt sthiratvamiti vyavAyitvaM vyApakaM tacca sthiratvaM tadviparItatvAdeva hanti / AzugatvavyavAyitvayozcAyaM vizeSa:-AzugaM zIghra gacchati, vyavAyi tu sarvavyApakam / vikAsitvaM vikasanazIlatvaM sthirsvaadev| zlakSNaviparItatvAt zlakSNatAM hanti, ete vikAsitvAzugatvaguNA yadyapi guNagaNanAyAM na paThitAstathApyasaMkhyeyatvAd guNAnAm eSAmapi guNatvaM siddhm| ye tu tatra paThitAste tAvat siddhatamA jJeyAH // 7 // cakrapANi:--AzrayopaghAtAt AzritopaghAto bhavatIti drshynnaah-srvmityaadi| satvasya ceta aashryH| rsdhaatvityaadi| rasadhAtvAdivahAnAM dazadhamanInAM hRdayaM sthAnam , rarU bahA eva ** rasadhAtvAdIti cakrasammataH paatthH| --..-...-.-----...-.. For Private and Personal Use Only
Page #1010
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 24za adhyAyaH ! cikitsitasthAnam / atipItena madana vihatenaujasA ca tat / hRdayaM vivRtiM yAti tatrasthA ye ca dhAtavaH // 6 // jayavihate pUrvI hRdi ca pratibAdhite / madhyamo vihate'lpe tu vihRtai tUttaro madaH // naiva vighAtaM kurute madya paiSTikamojasaH / vikA zirUna vizadA guNAstatrAti nolbaNAH // 10 // 3236 rasAdInAM ye mArgA ye dhamanyasteSAM sakhAdInAJca tathaujasaH sarvvadhAtUnAM pradhAnasya sthAnaM hRdayaM yasmAducyate, tasmAt teSAM sthAnasya saMkSobhAnmadaM madya kurute / atipItenetyAdi / atipItamadye na khalvojovighAtena hRdayavivRtirbhavati / tatra hRdaye sthitA ye ca rasavAtAdidhAtavaH sattvabuddhIndriyAtmAnazca viSTatiM yAnti // 9 // gaGgAdharaH- tatra prathamAdimadamakAramAha - ojasItyAdi / anatipItena mana khalvojasi ahite hRdayaM pratibuddhaM varttate, tasmin pratibodhite sati pUrvvaH prathamo mado bhavati / ojasi alpe vihate hRdi ca madhyamanatibodhita madhyamo madaH syAt / vihate ojasi hRdi ca uttaro madaH syAt / madyavizeSe vighAtavizeSamAha - naivamityAdi / paiSTikaM madyamojasa evaM vighAtaM na kurute / kasmAt ? tatra paSTike madye vikAzitvAdayo guNA na santyatyulbaNAstasmAnnaivaM vighAtaM kurute // 11 // yA daza dhamanya uktAstA eva vAtAdivahAH / yaduktam - vAtapittazleSmaNAM sarvvazarIragANAM strotAMsyayanabhUtAni / dhAtvAdInAntu savrvvazarIragANAmapi vizeSeNa hRdayaM sthAnamuktam / 'paGgamaGgavijJAnamindriyANAntu paJcagam' / dhAtava iti saccabuddhIndriyAdayaH / sattvaM vihavaM bhojaso guNaiH guNAnasattvaM nayatItyutsarga' nayati // 9 // cakrapANiH prathamaM madamAha-ojasyavihate iti For Private and Personal Use Only hRdayAzritAdau pratibodhite / hRdayazabdena hi tatsthopacArAda hRdayAzritA buddhAdayo'bhidhIyante / yathA maJcAH krozantIti nyAyena buddhAdibodhanam / prathama madakAryyaprabhAvAt madhyamottamamadopapattisamagrImAha - vihata iti bhojasaH alpe vighAte madhyamo mado bhavati / vihRta iti vizeSeNa hate atyarthaM hate / uttama iti tRtIyaH // 10 // 1
Page #1011
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3240 crk-sNhitaa| madAtyayacikitsitam hRdi madyaguNAviSTe harSasta! ratiH sukham / vikAgazca yathAsattvaM citrA rAjasatAmasAH // jAyante mohanidrArtA mdysyaatinissevnnaat| sa madyavibhramo nAmnA mada ityabhidhIyate // 11 // .. pIyamAnasya madyasya vijJAtavyAstrayo mdaaH| prathamo madhyamo'lpazca lakSaNaistAn pracakSate // 12 // praharSaNaH prItikaraH pAnAnnaguNadarzakaH / pAThagItaprabhASyANAM kathAnAJca prvrtkH|| na ca buddhismRtiharo viSayeSu na caanmH| sukhaM nidrAprabodhazca prathamaH sukhado madaH // 13 // muhaH smRtimaharmohI vyaktA'vyaktA ca vAG muhuH / yuktAyuktapralApazca prapalAyanameva ca // gaGgAdharaH- hRdiityaadi| hadi madyaguNAviSTe sati harSatarSaratisukhAni syuH| yathAsattvaM yathA sAttvikAdimanastathA vikArA manaso madarUpA vikArA jAyante / sa mado nAmnA madyavibhrama ityabhidhIyate // 11 // gaGgAdharaH-madyamadAH katidhetyata aah-piiyetyaadi| trayo madAstatra prathama ityuttmH||12|| gaGgAdharaH-eSAM lakSaNamAha-praharSaNa ityaadi| pAnAnaguNadarzakaH yat pIyate yadadyate teSAM guNAn darzayati na tu lopyti| iti prathamo madaH sukhdH||13|| cakrapANiH-hRdItyAdinA sAmAnyena mdlkssnnmaah| tarSo'bhilASaH / yathAsattvamiti rAjase rAjasAH tAmase taamsaaH| citrA iti naanaaprkaaraaH| mohanidrAntA iti mohanidrAvasAnAH / 11 / 12 // cakrapANiH-prathamAdimadAnAM lakSaNamAha-praharSaNa ityaadi| pAnAmaguNadarzaka iti pAnAnaguNAn bodhytiityii| viSayeSu tu vissysevaasu| na cAkSamaH nAsamarthakara ityarthaH // 3 // cakrapANiH-buktAyuktapralApa iti sNjnyaasNjnyivcnH| prapalAyanaM ghuurnnnm| yojanA For Private and Personal Use Only
Page #1012
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 24za adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 3241 sthAnapAnAnnasaMkathya-yojanAH svipryyaaH| liGgAnyetAni jAnIyAdAviSTe madhyame made // 14 // madhyamaM madamutkramya madamaprApya cottaram / na kiJcinnAzubhaM kuryyanarA rAjasatAmasAH // ko madaM tAdRzaM vidvAnunmAdamiva daarunnm| kuryyAdadhvAnamAsanna (r) bhudossmivaadhvgH|| 15 // gnggaadhrH-mdhymmdmaah-muhurityaadi| sthAnaM pAnamannaM saMkathyaM parasparabhASyaM yat teSAM kSaNaM yojanAzca bhavanti, kSaNaM teSAM viparyAyAzca bhavanti / madhyame mada liGgAnyetAni bhavanti // 14 // gaGgAdharaH-athAtra madhyamottarayomedayoH sandhI made lakSaNamAha-madhyamamityAdi / rAjasatAmasA narA madhyamaM madamutkramya uttIyye tRtIyamuttaraM madazcAprApya kizcicchubhaM kammai na kuyuH kiJcidazubhaM na kuyyu revaM bhavati / zubhAzubhakammavarjI syaat| unmAdamiva dAruNaM tAdRzaM zubhAzubhAkAriNaM madaM ko janaH kuyyot ? ko'pi na kuyyot / adhvago janaH ko bahudoSamadhvAnamAsannaM kuryAditivaditi rAjasAnAM tAmasAnAmeva ca madhyamottaramadasandhau bhavati na tu sAttvikAnAM tathAvidhaH sandhikAle mado bhvti| imaM sandhyavasthaM madaM kazcit tRtIyaM madaM prakalpya lkssnnmuktvaan| "gacchedagamyAM na gurUMzca manyet khAdedabhakSyANi ca nssttsNshH| ba yAcca guhyAni hRdi sthitAni made tRtIye puruSo 'svtntrH||" iti| muzrute tu naiSa sandhimada uktH| "avasthazca mado zeyaH pUccoM madhyo'tha pshcimH| pUrva vIryaratiprIti-harSa bhaassyaadivrddhnm| pralApo madhyame harSoM yuktAyuktA kriyA tthaa| visaMzaH pazcime zete naSTakamme kriyaagunnH||" iti // 15 // saviparyayeti sthAnAdInAM samyaga yojanA kadAcita bhavati, kadAcicca sthAnAdiyojanA'samyakatayA bhavatItyarthaH // 14 // cakrapANiH-madhyamamadamityuttavA madyasya vividho mada uktH| tathApi dvitIyamadAvasAne tRtIyamadAprAptyavasthAyAmeva atyantaninditAM darzayan tRtIyamadasya atyantaninditAM darzayati / yena yasya tRtIyamadasya pUrvarUpAvasthaiva sarvAzubhakaraNAdihetutayA nitAnta ninyA ityarthaH / iyaJca madhyamadAtikramAt tRtIyamadaprAptyavasthAmabhidhAya paramArthataH caturthamadAvasthAnumitA bhvti| asvantaM azobhanAntam // 15 // . asvantamiti cakrasammataH paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #1013
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3242 crk-sNhitaa| [madAtyacikitsitam tRtIyantu madaM prApya bhagnadArviva nisskriyH| bahumohAvRtamanA jIvannapi mRtaiH smH|| ramaNIyAn sa viSayAn na vetti na suhRjjanam / yadarthaM pIyate madya ratiM tAzca na vindati // kAryAkArya sukhaM duHkhaM yacca loke hitAhitam / yadavastho na jAnAti ko'vasthAM tAM vrajed budhH|| sa dUSyaH sarvabhUtAnAM nindhazcAsahya eva c| vyasanitvAduda ca sa duHkhaM vyAdhimaznute // 16 // pratya ceha ca yacchreyaH zreyo mokSe ca yat param / manaHsamAdhau tat sarvamAyattaM sarvadehinAm // 17 // madona manasazcAsya saMkSobhaH kriyate mahAn / mahAmArutavegena taTasthasyeva shaakhinH|| gnggaadhrH-tRtiiymdlkssnnmaah-tRtiiyntvityaadi| jIvannapi mRtaiH samo visaMzaH sa ramaNIyAn viSayAn na vetti na ca muhajanaM vetti| yadartha madya pIyate tAzca ra te na vindti| yadavasthaH san naro na kAyyAkAryAdikaM jAnAti tAmavasthA ko budho vrajet / sa tadavasthAM gato naro dRSyaH sarvabhUtAnAM nindAzcAsahyazca / kasmAt ? vyasanilAt / "vyasanaM klIvaliGgaM syAvyApattau kaam-kopje| doSe bhraze ca" iti| udake uttarakAle sa duHvaM vyAdhimaznute // 16 // gaGgAdharaH-iha pretya ca mokSe ca yat zreyastat sarva savvedehinAM manaH samAdhAvAyattaM yukte madya tu manaHsamAdhirbhavatIti bhAvaH // 17 // gnggaadhrH-tRtiiymdkRnmdypaandossmaah-mdaanetyaadi| madAnAtipItena pItavato'sya manaso mahAn saMkSobhaH kriyte| yathA taTasthasya zAkhinaH cakrapANiH-bhagnadAditi bhagnavRkSa iva ptitstisstthti| udakaM uttrkaalH| sa duHkhaM vyAdhimiti madAtyayam // 16 // cakrapANiH-pretya cehetyAdinA pretyeti janmAntare / taTasthasyeti vacanena vAtorakSepyatAM darzayati / For Private and Personal Use Only
Page #1014
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 24 adhyAyaH cikitsitasthAnam / 3243 madyaprasaGga taM jJAtvA mahAdoSaM mhaagdm| sukhamityadhigacchanti rjomohpraajitaaH|| madyopahatavijJAnAda vimuktAH sAttvikairgaNaiH / zreyobhirviprayujyante madAndhA madyalAlasAH // 18 // mado moho bhayaM zokaH krodho mRtyuzca sNshritH| sonmAdamadamUrchAdyAH saapsmaaraaptaankaaH|| yatraikaH smRtivibhrazastataH sarvamasAdhuvat / ityevaM madyadoSajJA madya nindanti tattvataH // 16 // satyamete mahAdoSA madyasyoktA na saMzayaH / ahitasyAtimAtrasya potasyAto vivarjitam // kintu madya svabhAvena yathaivAnnaM tathA smRtam / ayuktiyuktaM rogAya yuktiyuktaM yathAmRtam // 20 // mahAmArutavegena mahAn saMkSobhaH kriyte| taM madyaprasaGgaM tRtIyamadAsaktiM mahAdoSaM mahAgadaM zAkhApi rajomohaparAjitA narAH sukha miti makhA'dhigacchanti / sAttvikairguNaivimuktA rajomohaparAjitA madyopahatavijJAnAt tRtIyamadanAndhA madAndhA madyalAlasAH zreyobhirviprayujyante viprayogavantaH syuH||18|| gaGgAdharaH-madya ityaadi| madya mohAdiH sNshritH| sonmAdamadAdayazca madya sNshritaaH| yatra madya khalveko mukhyaH smRtivibhraMzastataH sarvamanyanmadya 'saadhuvditi| ityevaM madyadoSazA madya nindanti tattvataH // 19 // gaGgAdharaH-satyaJcaite mahAdoSA madyadoSajJarasaMzayaM mdysyoktaaH| atimAtrasya madyasya pItasyAhitasya vivajjanamata issttm| kintu madya svabhAvena yathavAnnaM mathamityAdinA svamatamAha-ete doSA madyasya ahitAdidharmayuktasyaiva bhavanti na viparItasyeti bhaavH| vidhivarjitamiti kriyaavishessnnm| madyasya vidhivadupayoge guNavattA avidhyupayoge ca doSadattAmAha-kintvityAdi / ayuktiyuktamityavidhiprayuktam / ubhayathA dezakAlamAnApekSayA nakSayA yojanayA uktaM zubhamazubhaJca kAryakaraM bhavati // 17-20 // * pItasya vidhivarjitam iti cakravataH / - For Private and Personal Use Only
Page #1015
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (madAtyacikitsitama 3244 crk-sNhitaa| [madAtyayacikitsitam prANAH prANabhRtAmannaM tadayuktyA nihantyasUn / viSaM prANaharaM tacca yuktiyuktaM rasAyanam // 21 // harSamUrjI mudaM puSTimArogyaM pauruSaM blm| yuktyA potaM karotyAzu madya madasukhapradam // rocanaM dIpanaM hRdya svaravarNaprasAdanam / proNanaM vRhaNaM balyaM bhayazokazramApaham / ' khApanaM naSTanidrANAM mUkAnAM vaagvishodhnm| bodhanaJcAtinidrANAM vibandhAnAM vibandhanut // badhabandhaparikleza-duHkhAnAcApyabodhanam / madyotthAnAJca rogANAM madyameva pravAdhakam // tathA smRtm| kathamityata aah-ayuktiityaadi| yathAnamayuktiyutta rogAya bhavati, yuktiyuktaM tadanaM yathAmRtaM tathA bhavati // 20 // gaGgAdharaH-tathA kathaM syAdityata Aha-prANA ityaadi| yathA prANabhRtAmanna prANAH praannhetuH| AyughRtamitivat / tadannamayuktyA yunnamasUn nihnti| tarhi viSatulyaguNaM madya kathamannavad bhavatItyata Aha-prANA ityaadi| prANaharaJca viSaM yat tacca yuktiyuktaM rasAyanaM bhavati // 21 // .. gnggaadhrH-hrssmityaadi| yathA viSaM yuktiyuktyA rasAyanaM tathA yuktyA .. cakrapANi:-tacca zubhAzubhakAryamAha-prANA ityaadi| prANahetutvAt praannaaH| tadayuktayeti atimaatrsvaadinaa| yuktiyuktaM rasAyanamiti yathA 'viSasya tu tilaM dadyAt' iti rasAyanaprayoge silasa rasAyanatvaM jJa yama // 21 // cakrapANi:-vidhipItamadyaguNAnAha-harSamUrja ityAdi / harSa utsAhakaM shaariirm| mudamiti manaHsantoSam / paurupamiti zukram / AzvitavacanAt zIghra harSAdIni karoti, na prinnaamkriyaampeksste| madasukhamiti sukhapradamadam, prathamaM madamiti yaavt| anye tu madasukhapradAmiti ptthnti| takhApi madasukhaM prathamamadArambha ev| rocanamityAdinA madyaguNAnAha-vApanaM naSTanidrANAM tathA bodhanaJcAtinidrANAmiti kAryadvayakArakam / nidrAkaratvaprabhAvAdeva, kiMvA naSTanidrANAM nidrAbhighAtahetucintanAdivismArakatayA nidrAkaraM bhvti| atinidrANAM nidrAhetumanovahasrotorogAdihantRtayA prabodhakaM bhavatIti jnyeym| 'madyotthAnAJca rogANAM madyameva For Private and Personal Use Only
Page #1016
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 24za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 3245 rativiSayasaMyoge prItisambhogavarddhanam / api pravayasAM madyamutsavAmodakArakam // 22 // paJcavartheSu kAmyeSu yA ratiH prathame mde| yUnAM vA sthavirANAM vA tasya nAstyupamA bhuvi // . bahuduHkhakSatasyAsya zokairupahatasya c| vizrAmo jIvalokasya madya yuktyA niSevitam // 23 // annapAnavayovyAdhi-balakAlatrikANi SaT / nA doSAn trividhaM satvaM jJAtvA madya pibet sdaa|| eSAM trikANAmaSTAnAM yojanA yuktirissyte| yayA yuktyA pibanmayaM madyadoSane yujyate // pItaM madya harSAdikaM karoti, tathAzu madasukha padAdi bhvti| pravayasA yUnAm // 22 // gaGgAdharaH--paJcasvartheSu zabdAdiSu yUnAM vRddhatamAnAM vA prathame mada yA ratistasyA raterupamA bhuvi naasti| yukyA niSevitaM madya bahuduHkhAtAdanarasya vishraamH||23|| gaGgAdharaH-madyapAne kA punayuktibhavatItyata aah-annetyaadi| nA madya pipAsuH pumAnanAdInaSTo trikAn jJAkhA madya pivet / madyapAna'STAnAM trikANAM yojanA yuktirissyte| trINyannAni azitakhAditalIhAni pArthivA. pyataijasAni gurulaghumizrANi shiitossnnmishraanniityevmaadiini| tathA trINi prabAdhakam' iti hetuviparItArthakAritAprabhAvAda ityarthaH / rativiSayasaMyoge prItiyogadana miti viSayANAM zabdAdInAM saMyoge prIti saMyogaJca varddhayati / pItamadyaH yadA viSayaH zabdAdibhiH saMyujyate tadA teSvapi prItimAn bhavati / prItazca sukhAkasI san punastena syujyte| pravayasAmiti vRddhAnAm / utsavaH autsukyam / Amodo harSaH // 22 // cakrapANiH-- nanu viSayaH svabhAvAdeva prItaye bhvti| tat kiM madhe na hat kriyate iti aziGkaya prathamamadasya vishissttrtikrtRtvmaah-pnycsvityaadi| ratizcaha atyarthasukhajanakatvAt / vizrAma iti duHkhaadishmhetuH| jIvaloka iti jIvamAnalokaH // 23 // cakrapANiH-yukyA niSepitamityatroktA madyapAne yuktimAha-manapAne yAni / tatrAnnaM vividha vAtapittakaphakaram / evaM pAnamapi vividhm| bAlyAdibhedAda vayo'pi trividham / vyAdhirapi 407 For Private and Personal Use Only
Page #1017
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3246 caraka-saMhitA // (madAtyayacikitsitam madyasya ca guNAn sarvAn yathoktAn sa smshnute| dharmArthayorapIDAyai naraH satvaguNotthitaH // 24 // sattvAni tu prabudhyante prAyazaH prathame mde| dvitIye vyaktatA yAnti madhye cottrmdhyyoH|| sattvasambodhakaM harSa-mohaprakRtidarzakam / hutAza iva bhUtAnAM mayantUbhayakArakam // pAnAni pArthivApyatejasAni / tatra paathivmikssrsaadi| ApyaM kSIrajalAdi / taijasaM ghRtaadi| vayAMsi trINi prathamamadhyamavArddha kyaani| vyAdhayastrayaH paatikpaittikshlaissmikaaH| trINi balAni prvrmdhymaavraanni| trayaH kAlAH shiitossnnvrsslkssnnaaH| iti trikANi sstt| trIn doSAn vAtAdIn trividhaM sattvaM manaH sAttvikaM rAjasaM tAmasaJcetyaSTau trikANi bhavanti / eSAM yojanA yuktiryayA yuktyA madya piban madyapAnadoSairna sattvaguNAnvito naraH pumAn yujyte| ye madyasya guNA uktAstAn madyaguNAMzca tayA yuktyA yuktaM madya pibannanute dharmArthayorapIDAyai ca bhavati // 24 // gnggaadhr:-sttvaaniityaadi| prathame mada prAyazaH sattvAni manAMsi prabadhyante / dvitIye madhyame made sattvAni vyaktatAM yaanti| uttaramadhyayomaidayormadhye sandhI ca zeSe ca vyaktatAM sattvAni yaanti| kathaM sattvAni prabudhyanta ityata aahsttvetyaadi| sarvabhUtAnAM hutAza iva madyantu sattvasambodhakaM sAtkiAdimanaHmRtamadhyatIghabhedena vividhaH, kiMvA saumyAgneyAyavyabhedena vividhH| balaM pravarAvaramadhyabhedAt vividham / kAlastu shiitossnnvrsslkssnnritrvidhH| vividhaM sattvaM zuddhaM rAjasaM tAmasaJca / yojaneti samyag yojanAnurUpA / samyag yuktimavadhArayati-yayA yuktavatyAdinA / sattvaguNocchitaH samAnuse iti yojyam / tatra vAtApekSayA yuktiH, yathA--vAtaharamannamupayujya vAtaharaM madya peyam, evaM pittaharaphaharatve'pi pittakaphaharAnopayoge taddharaM madya yojyam / evaM pAnAthapekSayApi yojanA vyAkhyAtA bhvti| bAlye sthavire ghAtIkSNaM madhyaM yauvane tIkSNam / samprati vyAdhyapekSayApi yojnaa| yathA mRdayAdhau tIkSNoSNaM, uSNe ca zItamadhuraM varSAkAle tu snigdhaM dIpanaJca mym| doSabhedena tu madya vAte snigdhoSNaM gauDikAdi, pitte zItamadhuraM zArkarAdi, kaphe rUkSaM maadhvaadi| uktaM hi 'pAtikebhyo hitaM madyaprAyo gauDikapaiSTikam / kaphapittAdhikebhyastu madya mAdhavazArkaram' iti / doSagrahaNenaiva vAtalAdiprakRtirapi gRhItA / sattvabhede nApi sAcivakena tIkSNaM rAjasatAmasamadhyamalpaJca // 24 // cakrapANiH-sattvAnIti mnaaNsi| avyaktatAmIpadvapaktatAM madhye cAvyaktatAM yAti / uttame For Private and Personal Use Only
Page #1018
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 25za adhyAyaH cikitsitsthaanm| 3247 pradhAnAvaramadhyAnAM rukmANAM vyktidrshkH| yathAgnireva sattvAnAM madya prakRtidarzakam // 25 // sugandhimAlyagandharvA supraNotamanAkulam / miSTAnnapAnavizadaM sadA madhurasaMkatham // sukhaprapAnaM sumadaM harSaprItivivarddhanam / vartta cha sAttvikamApAnaM na cottaramadapradam // vaiguNyaM sahasA yAnti madyayogAt + na saattvikaaH| sahasA na ca gRhNAti madaH satvabalAdhikam // 26 // sambodhaka harSamohaprakRtidarzakaJcetyubhayakArakam / kathaM hutAza iva madyamityata Aha-pradhAnetyAdi / agnireva yathA rUkmANAM svarNAnAM pradhAnAdInAM trividhAnAM vyaktidarzakaH svarNamanau kSipta dagdhaM saduttamaM madhyamamadhamazcAgnireva darzayati, tathA madya pItaM sattvAnAM sAttvikarAjasatAmasAnAM prakRtidarzakamiti // 25 // ___ gaGgAdharaH-yathottaraM madaM na prApnoti madyapaH sAlikAdibhedena tdaahsugndhiityaadi| tat sAttvikamApAnaM madyasya yanna cosaramadapadaM sugandhi yat mAlyagandhairvA yuktaM supraNItAdikaJca yad bhavati, supraNItaM mntrsNskRtm| miSTairmadhurairannaiH pAnaizca vizadaM nirmlm| madhurasaMkathaM parasparaM madhuraM manozamAlApaM kurvanti yatra / svata svasya Rturyatra tat ApAnam / sAttvikA hi narA madyayogAt sahasA vaiguNyaM manovaiguNyaM na yaanti| sattvavalAdhika naraM mayaM na par3a rasAn gRhnnaati| dvikarmAko'yaM grahiH // 26 // tu sarvathApi avyakta bhavatIti bhaavH| kecit tu 'sattvasambodhaka harSa' ityAdikaM paThanti / prakRtidarzako hutAzo yathA suvarNasya zuddhAzuddhatAM darzayati madya tathAkArakamiti manaHprabodhaka manoguNAdarzakaJca / rukmANAmiti hemruupaannaam| vyaktidarzaka iti bhAkAradarzakaH // 25 // cakrapANiH-sAttvikAdibhedena pAnaM vividhamAha-sugandhItyAdi / zobhano gandho yasya tat sugndhi| svantamiti svatantram / na cottamamadapradamiti nottamamadakaram / kadAcidapi madyapAnAt dvitIyamadAzakA na bhvti| uttamamadaH sAttvike na bhvtiityrthH| uttamamadAprAptI hetumaahbaigunnymityaadi| sattvayogAditi sttvaakhygunnyogaat| sattvAkhyo hi guNa prakAzakatayA na mohenAbhibhUSata iti bhAvaH // 26 // * svarga ityasa santa zastamiti ca pATho dRshyte| sattvayogAditi cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #1019
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3248 crk-sNhitaa| (madAtyayacikitsitA. saumyAsaumyakathAprAyaM vizadAvizadaM kssnne| .... citraM rAjasamAjAnaM prAyeNAzvantamAkulam / haprotikathopetamaduSTaM pAnabhojane // 27 // sammohakrodhanidrAntamApAnaM tAmasaM smRtam // 28 // Ane sAtvikAn buddhA tathA rAjasatAmasAn / jahyAt sahAnyaiH potvA tu mdydossaanupaashnute|| sukhazolAH susambhASAH sumukhAH sammatAH satAm / kalAsu vAkyaviSayA viSayaprabalAzca ye|| parasparavidhayA ye yeSAmaikyaM suhRttyaa| praharSaprotimAdhuyyairApAnaM varddhayanti te // 26 // - gnggaadhr-raajslkssnnmaah-saumyaasaumyetyaadi| kSaNe saumyakathA kSaNe'tomyakathA yatra tadApAnaM rAjasaM dvitIyamadalakSaNayuktaM rAjasapuruSasya bhvti| prAyeNAzu zIghramanto yasya tt| pAnabhojane cAduSTamiti rAjasalakSaNam // 27 // gaGgAdharaH-tAmasasya lkssnnmaah-smmohetyaadi| tAmasamApAnaM madarUpaM sammohakrodhanidrAbhirantamasya bhavati // 28 // gaGgAdharaH-evaM sAttvikAdijJAnaprayojanamAha-ApAna ityaadi| madyasya ApAne samyakpAne prathamAdimadavizeSeNa sAkhikAn narAn tathA rAjasAn tAmasAMzca buddhA sAttvikAdiH svetarau jahyAt / kasmAt 1 anyaiH saha madya pIlA tu mdydossaanupaashnute| sAttviko rAjasatAmasaiH saha pIlA rAjasaH, sAttvikatAmasaiH saha pIlA tAmasaH, sAttvikarAjasaiH saha pIlA maghadoSAn cakrapANiH-saumyAsaumyetyAdi rAmasapAnamAha-saumyAsaumyakathAsambandhAt / vizadAvizadamiti prsnmaaprsnnm| cimiti nAnAprakArakam / sammohesyAdinA tAmasamAha-krodho nidrA na bhante yasya tat krodhanidrAntam // 27 // 28 // cakrapANi:- rityanena rAjasatAmasAH pratyavamRzyante, tairiva samaM piban tatprasacyA svayamapi bhatikvin mAyazca dvitoyatRtIyamadadoSAn praapnoti| upAdeyAn sAsvikAn Aha-sukhazIlA ityaadi| sumukhA iti priyaaH| kalAsu vizadAH klaakushlaaH| bhApAnaM barddhayantIti mApAne prasAdaM vayanti na pAnaprasakti dhyntiityrthH| tasyA'ninditasyAt // 29 // For Private and Personal Use Only
Page #1020
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 24za adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / utsavAdutsavataraM yeSAJcAnyo'nyadarzanam / ye sahAyAH sukhaM pAne taiH piban saha modate // gandharasasparzoH zabdazvAti manoharaiH / diti susahAyA ye te va sukRtibhiH samAH // paJcabhirviSayairiSTa rupetairmanasaH priyaiH / deze kAle pivenmadya prahRSTenAntarAtmanA // sthira satvazarIrA ye purANA madyanvayAH / bahumayocitA ye ca mAdyanti sahasA na te // 30 // kSutpipAsAparItAzca durbalA vAtapaittikAH / rUkSAlpapramitAhArA vizrabdhAH sattvadulAH // krodhino'nucitAH cINAH parizrAntA madakSatAH / svalpenApi madaM zIghraM yAnti madagna mAnavAH // 31 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3246 upAznute / samAnaiH saha pAne yathA syAt tadAha - sukhazIlA ityAdi / ye sukhazIlAdayaste khalvApAnaM varddhayanti // 29 // gaGgAdharaH - kasmAd varddhayanti te ityata Aha- utsavAdityAdi / yeSA - manyo'nyadarzanamutsavAdutsavataraM ye ca sukhaM pAne sahAyAH syustaiH saha piban modate / harSAntara hetumAha - rUpetyAdi / manoharai rUpAdibhiH susahAyA ye madyaM pibanti, te sukRtibhiH samA bhavanti / paJcabhirviSayairityAdi / deze kAle prahRSTenAntarAtmanA manasA iSTaiH paJcabhirarthairupetaiH saha madyaM pibet / sthiretyAdi / sthire sArabhUte sattvazarIre yeSAM te purANAH purAbhavA madyapAnvayAH madyapAnAM vaMzAH / bahumadyocitA abhyasta bahupadyAste sahasA na mAdyanti // 30 // gaGgAdharaH- kSudityAdi / kSutpipAsAparItAdayo ye te svalpenApi madyana zIghra madaM yAnti / iti madyasya pAne kRtsnaM zubhAzubhAdikamuktam // 31 // For Private and Personal Use Only cakrapANiH- manoramairityakSa sAdhIyata iti zeSaH / evaM pAnasya prakRtyanavadyatvAt / sthirasasvesyAdau purANA iti pUrvamupayuktamadyAH / madyapAnvayA iti madyapavaMzajAH / teSAM madyapAnaM vikArakaraM na bhavati viSakanyAviSamiva // 30 // 31 //
Page #1021
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3250 crk-sNhitaa| [madAtyayacikitsitam Urddha madAtyayasyAtaH sambhavaM sakhalakSaNam / agniveza cikitsAzca pravakSyAmi yathAkramam // 32 // strIzokabhayabhArAva-karmabhiryo'tikarSitaH / rUkSAlpapramitAzI ca yaH pibatyatimAtrayA // rUdaM pariNataM madya nizi nidrAM nihatya c| karoti tasya tacchIghra vAtaprAya madAtyayam // hikAzvAsaziraHkampa-pArzvazUlaprajAgaraiH / vidyAda bahupralApasya vAtaprAyaM madAtyayam // 33 // tokSaNoSNaM madyamamlaJca yo'timAtraM niSevate / amloSaNatIkSNabhojI ca krodhno'nyaatppriyH|| tasyopajAyate pittAda vizeSeNa madAtyayaH / lakSaNAni bhavantyasya yAni tAni nibodha me|| tRSNAdAhajvarasveda-mohAtisAravibhramaiH / vidyAritavarNasya pittaprAyaM madAtyayam // 34 // gaGgAdharaH-Urddha mityaadi| ata Urddha madAtyayasya sambhavAdikaM pravakSyAmyaniveza // 32 // maGgAdharaH-tatrAdau smbhvmaah-striityaadi| eSAM pItaM tanmaya pAtamA madAtyayaM kroti| tasya lakSaNaM hikketyAdi // 33 // gaGgAdharaH tiikssnnossnnmityaadi| tIkSNoSNAdInAmatisaMvaNAt picAda vizeSeNa madAsthaya upjaayte| tasya likaM tRSNAdi // 34 // pakapANiH-mathazAnadoSaguNamabhidhAya madAtyayakaraM hetvAdimAha-amityAdi / sambhava. miti kAraNam // 32 // cakrapANiH-vAtaprAyamityAdau prAyazabdena vakSyamANAnAM sarvamadAtyayAnA sidoSajanyatvaM For Private and Personal Use Only
Page #1022
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 24 adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 3251 taruNa madhuraprAyaM gaur3apaSTikameva vaa| madhurasnigdhagurvAzI yaH pibatyatimAtrayA // avyAyAmadivAsvapna-zayyAsanasukhe rtH| madAtyayaM kaphaprAyaM prApnoti sa paraM pumAn // chdaarockhllaas-tndraastmitygaurvaiH| vidyAcchItaparItasya kaphaprAya madAtyayam // 35 // viSasya ye guNA dRSTAH sannipAtaprakopakAH / ta eva mado dRzyante viSe tu blvcraaH|| hantyAzu hi viSaM kiJcit kizcidrogAya kalpate / yathA viSaM tathaivAntyo jJayo madyakRto mdH|| tasmAt tridoSajaM liGgaM sarvatrApi mdaatyye| dRzyate rUpavaizeSyAt pRthaktvaJcApi lakSyate // 36 // gvaadhrH-trunnmityaadi| kaphaprAyaM kphmdhaanm| sarvo hi madAtyaya. spaidossikH| chAdikaM tasya liGgam // 35 // mahAdharaH-vAtamAyAdikaM kuta ucyate, ityata Aha-viSasyetyAdi / ye guNA viSasya te'pi madyasya daza guNA dRzyante, te ca sannipAtaprakopakAH / kuto na madyana mriyanta ityata Aha / viSe viti| tattulyatAM darzayati / hi yasmAt viSe guNA balavattarAstasmAt yathA kizcid viSamAzu hanti kiJcida virSa romAya kalpate, tathaivAntyo madyasya tRtIyo mada AzughAtako sheyH| tasmAt tridoSanaM lihaM sarvatrApi madAtyaye dRzyate, rUpavaizeSmAdulbaNadoSaNa pRthakalazca lakSyate // 36 // varzayati-sa tu vAta iti| paittikaH vAtomaNasyaiva madAtyayaH bAtapittasaMyogatayA bhavati // 31-35 // pApANiH-mayassa vidoSakarane hetumAha-viSasyetyAdi / yadyapi magramamlaM viSaM svavyaktamadhuraM tathApi bahuguNasAmAnyAta ta eva madya dRzyante ityuktam / tathaivAnsyo mada iti-prANaharo madakarazcetyarthaH / pRthaktvamiti vAtikatvAdinA pArthakyam // 36 // For Private and Personal Use Only
Page #1023
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir madAsyacikitsitama 3252 crk-sNhitaa| madAtyayacikitsitam zarIraduHkhaM balavat pramoho hRdyvythaa| aruciH pratatA tRSNA jvaraH zotoSNalakSaNaH // zirampArdhAsthisandhInAM vedanA vikSate ythaa| jAyate'tibalA jRmbhA sphuraNaM vepanaM shrmH|| urovibandhaH kAsazca zvAso hikA prajAgaraH zarIrakampaH karNAkSi-mukharogastrikagrahaH // chardiviDbheda utkla zo vAtapittakaphAtmakaH / bhramaH pralApo rUpANAmasatAzcaiva darzanam // tRNabhasmalatAparNa-pAMzubhizcAvapUraNam / pradharSaNaM vihaGgazca bhrAntacetAH sa manyate // vyAkulAnAmazastAnAM khapnAnAM darzanAni ca / madAtyayasya rUpANi sarvArayetAni lakSayet // 37 // gaGgAdharaH-vizeSalakSaNamuktam / saamaanylkssnnmaah-shriirduHkhmityaadi| zItoSNalakSaNo jvaraH kSaNe zotaM kSaNe caussnnym| yathA vikSate kSate jAte vedanA tathA shirprbhRtivednaa| jambhA caativlaa| vAtapittakaphAnako madAtyayaH sarca ev| asatAM mithyAbhUtAnAM drshnm| svapne tRNAdibhiH avapUraNaM sa mnyte| vihaGgaizca pradhaNaM svapne sa manyate, bhrAntavatAzca bhavati / etAni sarvANi madAtyayasya rUpANi lakSayet // 37 // .. cakrapANi:-zarIra khamityAdi sarvamadAtyayasya sAmAnya lakSaNaM vrte| kiMvA vidoSamadAtyayasyeva lakSaNam / yato rogasaMgrahe vAtapittakaphasacipAtaizcaravAro madAsyayA uktaaH| 'punazca pakSamaH prokto viSajo raudhirazca yaH / sarva ete madAH proktA vAtapittakaphanayAt' ityanena madAtya yasya vAtAditvena cAturvidhyamuktam / mada eva Asyayiko gado madAtyaya i yujyte| sphuraNaM kiMcita kmpnm| vepanaM ekadezakampanam / vAtapittakamAlaka iti tatklezavizeSaNa samasarvadoSaH / For Private and Personal Use Only
Page #1024
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 24 adhyAyaH ) www.kobatirth.org cikitsitasthAnam / savva madAtyayaM vidyAt tridoSamadhikantu yam / doSaM madAtyaye pazyet tamAdau pratikArayet // kaphasthAnAnupUrvyA vA kriyA kAryyA madAtyaye / pittamArutaparyantaM prAyeNa hi madAtyayaH // 38 // mithyAtihIna pItena yo vyAdhirupajAyate / samyakpItena tenaiva sa maye nopazAmyati // 36 // jIrNAya madyadoSAya madyameva pradApayet / prakAGkSAlAghave jAte madAmasmai hitaM bhavet // sauvarcalAnusaMviddhaM zItaM savisaindhavam / mAtuluGgA kopetaM jalayuktaM pramANavat // 40 // gaGgAdharaH- kasmAt ? sarvvamityAdi / yasmAt sarvvaM madAtyayaM tridoSa vidyAt, tatra madAtyaye'dhikantu yaM doSaM pazyet taM doSamAdau pratikArayet / athavA kaphasthAnAnupUrvyA pittamArutaparyantaM madAtyaye kriyA kAryyA | hi yasmAt prAyeNa madAtyayaH pittamArutaparyantaM syAt // 38 // gaGgAdharaH - mithyetyAdi / yo madAtyayo vyAdhirmidhyAtihIna yogena pItena madhe nopajAyate sa madAtyayaH samyakapItena tenaiva madyena prazAmyati / / 39 / / gaGgAdharaH - jIrNetyAdi / jIrNAnne na khajIrNAnne / kiM zuddhaM madyamasmai hitaM syAdityata Aha-sauvarcaletyAdi / sauvarcalAdiyuktaM madyamasmai hitamiti // 40 // kaphasthAnetyAdi / kaphasthAnAnupUrvyA cAla kaphasthAnojJa tatayA prathamakaphasambandhAt sannipAtajvara iva jJeyaH / Adau kaphaprabalatAmevAha / pittamArutaparyyanta ityanena kaphAditvaM lambhayati // 37738 // cakrapANiH- samapItena tenaiveti yajjAtIyena madyena madAtyayo janitastajjAtIyenaiva zAmyati / yathA viSaM maulaM daMSTrIyeNa zAmyati tathA madyamapi vijAtIyena madepana zAmyatItyeke, kintu tenaivetyakSa madyajAtiM parAmRzati / tenAvazyaM tajjAtIyameva madyaM jJeyam / yato'nantaraM vakSyati 'yacca yasmai hitaM bhavet' iti / tathA 'dadyAt savarNa madya paiSTikaM vAtazAntaye' ityanena yena vA dAtyaye paSTikayuktaM tathA sazarkaracetyAdi vizeSavidhAnaM bahu kariSyati / cinmadena * samapIteneti cakrasammataH pAThaH / 408 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only 3253
Page #1025
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3254 crk-sNhitaa| madAtyayacikitsitam tIkSNoSNenAtimAtreNa piitenaamlvidaahinaa| madagnAnnarasotakka do vidagdhaH kSAratAM gtH|| antardAhaM jvaraM tRNAM pramohaM vibhramaM madam / janayatyAzu tacchAntyai madAmeva prayojayet // kSAro hi yAti mAdhuyyaM shiighrmmlopsNhitH| zreSThamamleSu madAzca yairguNaistAn pravakSyate // 41 // madAsyAmlakhabhAvasya catvAro'nurasAH smRtaaH| madhurazca kaSAyazca kaTukastikta eva ca // guNAzca daza pUrvoktAstaizcaturdazabhirguNaiH / sarveSAM madAmamlAnAmupathryupari vartate // 42 // gnggaadhrH-tiikssnnetyaadi| tIkSNAdinA madezanoktidyate'nnarasaH sa cAnarasasyotkledo vidagdhaH san kSAratAM kSArarasaM gacchati / kSAratAM gatasvantardAhAdikaM janayati / tacchAntyai madyameva prayojayet / kasmAt 1 kSAro hiityaadi| kSAratAM gataH annarasaH punaramlena madhana mAdhuryaM gacchati, hi yasmAt kSAro bhAvaH khalvamlopasaMhitaH zIghra mAdhuyeM yaati| nanu yadyamuSNaM tIkSNaJca tena kSAro na kathaM varddhate anyamamlaM vA na kutaH prayujyate ityata aahshresstthmityaadi| amleSu madhye madya zreSTham, yaguNaistu zreSTha tAn guNAn pravakSyate vyAkhyAsyati // 41 // gnggaadhrH-mdysyetyaadi| amlasvabhAvasya madyasyAnurasAzcakhAro lvnnvrjm| guNAzca daza pUrvoktA laghUSNAdayastatrAmlasahitatvena daza guNA ityete caturdazaguNA militA madye santi nAnyeSvamleSu, tasmAt taizcaturdazabhirguNaiH sarveSAmamlAnAmupayu pari madya vartate // 42 // tena tajAtIyaM madya jAtIyaJca madya madAtyaye deyam / annarasotkleda ityatrAmlarasakledeti paThanti / kSAramAdhuryAya yadAmlamayadAnaM tadA kimiti anyadamlaM na dIyate ityAha-kSAro hotyAdi // 39-4 // For Private and Personal Use Only
Page #1026
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 24za adhyAyaH 24za adhyAyaH / cikitsitasthAnam / 325.5 madarokliSTana doSeNa kruddhaH srotaHsu maarutH| vedanAM kurute tItrAM ziraHkhasthiSu sandhiSu // viSyandanAthaM doSasya tasya madana vishesstH| vyavAyitIkSNoSNatayA deyamamleSu satkhapi / srotovibandhanunmadA mArutasyAnulomanam / rocanaM dIpanaJcAgnerabhyAsAt sAtmyameva ca // uraHsrotaHsu zuddheSu mArutai cAnulomite / nivartante vikArAzca sAtmyastasya madodayaH // 43 // vIjapUrakavRkSAmla-koladADimasaMyutam / yamAnIhavuSAjAjI-zRGgaverAvacUrNitam // sasnehaH saktubhiryuktamavadaMzaizcirotthitam / dadAt salavaNaM madA paiSTikaM vAtazAntaye // 44 // gaGgAdharaH--madya tyaadi| madyotle zadoSeNa srotaHsu kruddho mAruto vrttte| ziraHprabhRtiSu ca vedanAM kurune| tasya srotaHsthamadyokliSTadoSasya viSyandanArtha dravIkRtya sAvaNArtha vyavAyikhAdimattvAnmadya satsvapyanyeSvamleSu vizeSato deymiti| srota ityaadi| madya srotovibandhanudityevamAdikaM tasya samyaka pAnena uraHsrotaHsu zuddheSu mArute cAnulomite madyakRtA vikArA nivartante sAtmyazca madodayastasya syAditi // 43 // gaGgAdharaH-tatra doSabhede madyaprayogamAha / vIjapUraketyAdi / zRGgaveraM zuNThI / saktubhirevAvadazairyuktaM cirotthitaM purANaM paiSTikaM mdym| vIjapUrakAdetadanta ekyogH||44|| cakrapANiH--uparyu parIti atyartha zreSTha ityrthH| madodaya iti madanimittAstarSAdayaH / kecit tu jvarapradhAnAstarSAdaya ityartha unneya ityaahuH| avadaMzo yamupayujya madya piiyte| For Private and Personal Use Only
Page #1027
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3256 crk-sNhitaa| madAtyayacikitsitam dRSTrA vAtolbaNaM liGga rasaizcainamupAcaret / lAvatittiridakSANAM snigdhAmlaiH zikhinAmapi // pakSiNAM mRgamatsyAnAmAnUpAnAJca sNskRtaiH| bhUzayaprasahAnAJca rasaH zAlyodanena ca // 45 // snigdhoSNalavaNAmlaizca veshvaaraimkhpriyH| snigdhairgodhuumkaishcaanyairvaarunniimnnddmishritaiH|| sitAmAIkagarbhAbhiH snigdhAbhiH pUpartibhiH / mASapUpalikAbhizca vAtikaM samupAcaret // 46 // nAtisnigdhairna cAmlena siddhaM samaricAkam / medhyaM prakaTitaM mAMsaM dADimasya rasena vA // pRthaGa munAtakopetaM (r) sadhAnyamaricA km| rasapralehayUSaizca sukhoSNaiH saha dApayet // bhaktena vAruNImaNDaM dadayAt pAtuM pipaasve| dADimasya rasa vApi jalaM vA pAzcamUlikam // - gnggaadhrH-dRssttvetyaadi| vAtolvaNaM liGga dRSTvA vakSyamANaimasarasairenaM bAtamadAtyayinamupAcaret / rasArthaM maaNsaanyaah| laavtyaadi| zAlyodanena copAcaret // 45 // - gnggaadhrH-snigdhossnnetyaadi| sitA cAmalakazca garbhe yAsAM tAbhiH pUpavartibhirmASapUpalikAbhizca // 46 // gnggaadhrH-naatisnigdhrityaadi| atisnigdhairna siddhaM na cAmlena siddhaM prakaTitaM vyaktaM medhyaM mAMsaM dApayet / athavA dADimasyAmlana rasena prakaTitaM medhyaM mAMsaM daapyet| muJjAtakopetaM medhyaM mAMsaM sadhAnyamaricAka pRthaga dApayet / rasAdibhiH sukhoSNaiH saha medhyaM mAMsa daapyediti| dakSaH kukkuttH| vezavAraH sa coktlkssnnH| rasapralepanamiti rasamalepanarUpatayA nirmAtarasa * vijAtakopetamiti pAantaram / For Private and Personal Use Only
Page #1028
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 24za adhyAyaH AA 24za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 3257 dhAnyanAgaratoyaM vA dadhimaNDamathA'pi vaa| amlakAJjikamaNDaM vA zuktodakamathApi vA // karmaNA tena siddhena vikAra upshaamyti| mAtrAkAlaprayuktena balaM varNazca varddhate // 47 // raagpaaddvsNyogvividhrbhktrocnaiH| pizitaiH zAkapiSTAnnaiH kliptaigodhUmazAlibhiH // abhyaGgotsAdananAnairuSNaiH prAvaraNairghanaiH / ghanairagurupakaizca dhuupaishcaagurujairghnaiH|| nArINAM yauvanoSNAnAM nirdyrupgRhnaiH| zroNyUskucabhAraizca sNrodhossnnsukhprdaiH|| zayanAcchAdanairuSNaruSNaizvAntarya hai| sukhaiH| mArutaprabalaH zoghra prazAmyati madAtyayaH // 48 // madA khajUramRdvIkA-parUSakarasairyutam / sadADimarasaM zItaM saktubhizcAvacUrNitam // bhktnetyaadi| dadhimaNDa dadhimastu / amlakAJjikamaNDamamlobhUtakA jiksyopritnbhaagH| mAtrAkAlaprayuktana tena yathoktena karmaNA vikAro vaatmdaatyyH||47|| ' gnggaadhrH-raagpaadd'vetyaadi| agurupkairghnairghnghRssttaiH| agurujairghanainivir3e paishc| yauvanoSNAnAM nArINAM zroNyAdibhAraiH saMrodhoSNatayA sukhapadainide yairupagRhanAderupagUDhIkaraNaH mArutaprabalo madAtyayaH zIghra prazAmyati // 48 // - gaGgAdharaH-madyamityAdinA pittamadAtyayacikitsitamAha-khajarAdirasa. yutaM madya zItaM paiSTikaM sadADimarasaM saktabhiravacUrNitaM mrakSitaM pittamadAtyaye pralepamiti yaavt| agurupakai riti agurulepH| ghanairiti bhlaiH| saMrodhoSNasukhAvahairiti saMrodhajanitoSmaNA sukhakArakaH // 42-48 // * yavagodhUmazAlibhiriti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #1029
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3258 caraka saMhitA | sazarkaraM vA mAdhvIka- saMyuktamathavAparam / dAda bahUdakaM kAle pAtuM pittamadAtyaye // 46 // zazAn kapiJjalAneNAn lAvAnasitapucchakAn / madhurAmlAn prayuJjIta bhojane zAliSaSTikAn // paTolayUSamizraM vA chAgalaM kalpayendrasam / satInamudgamizraM vA dAr3imAmalakAnvitam // drAcAmalakakharjUra-parUpakarasena vA / kalpayet tarpaNAn yUSAn rasAMzca vividhAtmakAn // 50 // AmAzayasthamukliSTaM kaphapittaM madAtyaye / yayacikitsitam vijJAya bahudoSasya tur3a vidAhAnvitasya ca // drAcArasaM toye dattvA tarpaNameva vA / niHzeSaM vAmayecchIghramevaM rogAd vimucyate // 51 // dadyAt / athavA sazaraM madya pittamadAtyaye dadyAt / athavA mAdhvIkamadyasaMyuktamaparaM mayaM dadyAt / kAle pipAsAkAle bahUdakaM vA madyaM pAtu dadyAt / / 49 / / gaGgAdharaH - bhojanArthamAha-- zazAnityAdi / asitapucchakAn kAlapucchakAna gaNDarikAna madhurAmlAna bhojane prayuJjIta / annArthaM zAlyAdIn / paToletyAdi / chAgalaM mAMsarasaM paTolayUSa mizra, pakkapaToladrava iha paTolayUSaH / athavA satInamudgamizraM chAgalaM mAMsarasaM dADimAmalakAnvitaM kalpayet / drAkSetyAdi / vividhAtmakAn tarpaNAdIn pratyekam // 50 // gaGgAdharaH- AmAzayasthamityAdi / madAtyaye trayo doSAH kupyanti / tatra bahudoSasya vRDAdiyuktasya kaphapittamAmAzayasthamuSTi vijJAya toye madyaM drAkSArasaJca dattvA'thavA tarpaNaM sattukAdikRtaM dattvA niHzeSaM vAmayet / evaM zIghra pittamadAtyayarogAd vimucyate / / 51 / / For Private and Personal Use Only cakrapANiH - mathamityAdinA paittike vidhimAha / satIno balakalAyaH / rogAd vimucyata iti prakRta madAtyayAd vimucyata ityarthaH // 49-51 //
Page #1030
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3256 24za adhyAyaH cikitsitasthAnam / kAle punastarpaNaJca kramaM kuryAt prakAGa kssite| tenAgnirdIpyate tasya doSazeSAnnapAcakaH // 52 // kAse saraktaniSThIve pArzvastanarujAsu c| tRSyate savidAhe ca sotkleze hRdayorasi // guDUcIbhadramustAnAM paTolasyAthavA bhiSak / rasaM sanAgaraM dadayAt taittiraH pratibhojanam // 53 // tRSyate cAtibalavadavAtapittasamudbhave / dadAda drAkSArasaM pAtuM zItaM doSAnulomanam // joNe ca madhurAmlena chAgamAMsarasena tam / bhojanaM bhojayenmadAmanutarSaJca pAyayet / anutarSasya mAtrA sA yayA no hanyate (r) mnH|| tRSyate madAmalpAlpaM pradeya syAda bahudakam / tRSNA yenopazAmyeta madaM yena ca nApnuyAt // gaGgAdharaH-vamanAnantaraM karttavyamAha-kAla ityaadi| puna bhukSAyAmAhAraprakAsite tasmin vAmite AhArakAle tarpaNaJca kuryaat| tataH peyAdikramaM kuryAt, tena tasya narasya doSazeSasyAnnasya ca pAcako'gnidopyate // 52 // gaGgAdharaH-kAsa ityaadi| saraktaSThIvakAsAdiSu guDU cyAdInAM rasaM kAthaM paTolapatrasya vA rasaM sanAgaraM dadyAt / tattiraimasirasaH pratibhojanaM dadyAt // 53 // ___ gaGgAdharaH-tRSyata ityaadi| atibalabadvAtapittasamudabhave madAtyaye tRSyate narAya zItaM drAkSArasaM pAtu dadyAt / tadrAkSArase jIrNe bhojanA danutaSa madya paayyet| anutarSasya madyamAtrA sA, yayA mAtrayA mano na hnyte| tRSyata ityaadi| amlenAmlIkRtaM madya bahUdakaM tRSyate deyam / ckrpaanniH-krmmiti| dopazeSaH koSTalepako'tra jnyeyH| gur3a cItyAdau rasamiti kAtham / tittiripratibhojanaM jIrNa bhojane yasmin tittiriH pratibhujyate tt| anutarSaJca pAyayediti *syata iti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #1031
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3260 crk-sNhitaa| [madAtyayacikitsitam parUSakANAM pIlUnAM rasaM zItamathAmbu vaa| parNinInAM catastRNAM pibeda vA zItalaM jalam / mudgadADimalAjAnAM tRSNAna vA pibeda rasam // koldaaddimvRkssaaml-cukriikaacukrikaarsH| paJcAmlako mukhAlepaH sadAstRSNAM niyacchati // 54 // zItAni cAnnapAnAni zItazayyAsanAni ca / zItavAtajalasparzAH zItAnyupatranAni c| kSaumapadmotpalAnAJca maNInAM mauktikasya ca / candanodakazItAnAM sprshaashcndraaNshushiitlaaH|| haimarAjatakAMsyAnAM pAtrANAM shotvaaribhiH| pUrNAnAM himapUrNAnAM dRtInAM pavanAhataH // tena yena madena tRSNopazAmyeta yena ca madaM naapnuyaat| pruussetyaadi| athavA parUSakANAM zItamambu arddhazRtaM kAthaM tathA piiluunaam| tathA militAnAM catasRNAM . parNinInAM zItalamarddhazRtaM jalaM vA, mudgAdInAM vA rasamarddhabhRtaM tRSNAnna pivet / koletyaadi| kolAdirasaH pazcAmlakaH paJcabhiramlaniSpAdito mukhaalepH| vRkSAmlaM tintiDIkaphalam / cukrIkA nAma shaakvishessH| cukrikA amloTakam // 54 // gnggaadhrH-shiitaaniityaadi| pittamadAtyaye dAhAdiSu prayojyA bhavantyete / kSaumAdInAM candanodakazItAnAM sparzAzcandrAMzuzItalAzca sprshaaH| vAribhiH pUrNAnAM hamAdipAtrANAM spshaaH| himapUrNAnAM dRtInAM sparzaH pavanAhatazca bhojanasamaye tRSAM lakSIkRtya paayyet| anupAnasya mAtAmAha-anutaretyAdi / muhurmuhurdIyamAnasya mano na dUSyata iti na vikRtiM yaati| etena tRSAyAM manohantu yanmadya na bhavati tadanutarSasaMjhaM bhavatItyathaH / tRSNAnamiti kaSAyarUpaM rsm| cukrikA cAGgerI // 52-54 // For Private and Personal Use Only
Page #1032
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 24za adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / saMsparzAzvandanArdrANAM strINAM pittamadAtyaye / zItavIryaM yadanyacca tat sarvvaM viniyojayet // jalayantrANi varSANi vAtayantvahAni ca / kalpanIyAni bhiSajA dAhe dhArAgRhANyapi // pariSekAvagAheSu vyajanAnAJca secane / zasyate ziziraM toyaM tRSNAdAhopazAntaye // 55 // phalinIlotrasevyAmbu- hemapatraM kuTannaTam / kAlIyakarasopetaM dAhe zastaM pralepanam // kumudotpalapatrANAM siktAnAM candanAmbunA / hitaH sparzo manojJAnAM dAhe madyasamutthite // kathAzca vividhAzcitrAH zabdAzca zikhinAM zubhAH / toyadAnAJca saMzabdA nAzayanti madAtyayam // badarIpallavotthazca yazcaivAriSTakodbhavaH 1 phenilAyAzca yaH phenastairdAhe lepanaM hitam // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only 3261 surA samaNDA dadhyamlaM mAtuluGgaraso madhu / seke pradezasyante dAhaghnAH sAmlakAJjikAH // sparzaH / candanArdrANAM strINAM saMsparzaH pittamadAtyaye hitaH / yaccAnyacchItavIrya tat savvaM viniyojayet / jaletyAdi / jalayantrANi jalAnAM yantrANi vAtasya yantravahANi varSANi ca dhArAgRhANyapi dAhe bhiSajA kalpanIyAni / pariSeketyAdi / ziziraM svataH zItalaM toyam / / 55 // gaGgAdharaH phalinItyAdi / phalinyAdikaM kAlIyakakASThakharasopetam / kuTannaTaM kaivartta mustakam / kumudetyAdi / candanAmbunA siktAnAM kumudAdInAM sparzo hitaH / kathAzcetyAdi / toyadAnAM saMzabdAH suzabdA na tu kuzabdAH / badarItyAdi / ariSTakodbhavaH nimbapatrasvarasodbhavaH phenaH / phenilAyAH phenAvatyA oSadhyAH | suretyAdi / samaNDA surA dadhi cAmla cakrapANiH - badarItyAdau badarIpatrANi mathitvA tajjaH pheno grAhyaH / ariSTako nimbaH / 409
Page #1033
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3262 crk-sNhitaa| [madAtyayacikitsitam karmaNAnena siddhena vikAra upazAmyati / dhImato vaidyavazyasya zoghra pittmdaatyyH||56|| ullekhanopavAsAbhyAM jayet kaphamadAtyayam / tRSyate saliJcAsma dadyAddhoverasAdhitam // ghalayA pRznipA vA kaNTakAryAthavA zRtam / sanAgarAbhiH sarvAbhirAbhirvA zRtazItalam / / duHsparzana samustaina zRtaM paryaTakena vaa| jalaM mustaiH zRtaM vApi dadyAda doSavipAcanam // etadeva ca pAnIyaM sarvatrApi mdaatyye| niratyayaM pIyamAnaM pipAsAjvaranAzanam // 57 // nirAmaM kAkSitaM kAle pAyayeda bahumAnikam / zArkaraM madhu vA * jIrNamariSTaM sIdhameva vA // rUkSaM tarpaNasaMyuktaM yavAnnaM vA pradApayet / / vyoSayUSamathAmlaM vA siddhaM vA saamltsm|| mAtuluGgaraso madhu ca militAH sAmlakAJjikA ete seke pradehe dAhanAH / krmnnetyaadi| pittamadAtyayacikitsopasaMhAra epH||56|| gnggaadhrH-kphmdaatyycikitsitmaah-ullekhnetyaadi| kaphamadAtyayaM bhiSagullekhanopavAsAbhyAM jyet| tRSyate cAramai kaphamadAtyayavate hoverabalApRznipIkaNTakArINAmekatamena zRtaM samastena vA zRtaM zItalaM jalaM dadyAt / duHsprshenetyaadi| durAlabhAmustakabhRtaM parpaTabhRtaM vA mustakazRtaM vA zItalaM jalaM doSapAcanaM dadyAt / etadevetyAdi / etadeva sarvaM hIverasAdhitAdikam // 57 // ___ gaGgAdharaH-etena doSapAcanena jalena kAle ca nirAmaM madAtyayavantaM kAzitaM pAtu bahumAkSika jalaM paayyet| zArkaraM zakarAmizritaM vA jalaM jIrNa vA madhu pAyayet / ariSTaM vA sIdhu vA paayyet| bhoktu kAsitaM rUkSaM tarpaNasaMyuktaM tarpaNaJca yavAnnaM vA pradApayet / vyoSayUSaM vyoSasAdhitaM ullekhnetyaadinaa-kphmdaatyycikissitm| tRSyate 'salilamityAdau par3aGgavidhinA * mAdhyamiti cakreNa ptthyte| For Private and Personal Use Only
Page #1034
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 24za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 3263 chAgamAMsarasaM rUkSamamlaM vA jAGgalaM rasam / sthAlyAmatha kapAle vA bhRSTaM norasavarti tam // kaTamlalavaNaM mAMsa bhakSayan vRNuyAnmadhu / vyaktamArocakaM mAMsaM mAtuluGgarasAyutam // prabhUtakaTu saMyuktaM yamAnInAgarAnvitam / yavagodhUmakaJcAnnaM rUkSaM yUSeNa bhAjayet // kulatthAnAJca zuSkANAM mUlakAnAM rasena vaa| bhRSTaM dADimapaJcAmla-mudgayUSaM yavASTamam // yathAgni bhakSayet kAle prabhUtA kapeSitam / pibecca nigadaM madya kaphaprAye madAtyaye // 58 // yUSaM athAmlaM vA siddhaM mudgAdiyUSaM sAmlavetasaM pradApayet / rUkSaM ghRtAdisnehabhajanarahitaM chAgAMsarasaM prdaapyet| amLaM vA jAGgalamAMsarasaM prdaapyditi| sthAlyAmityAdi / chAgaM vA jAGgalaM vA mAMsaM sthAlyAM bhRSTamathavA kapAle bhRSTaM nIrasavarti kadamlalavaNayutaM taM naraM bhakSayan bhiSak madhu pivesvamiti tRnnuyaat| vyktetyaadi| chAgajAGgalAnAM mAMsaM pakvaM vyaktamaricayuktaM mAtuluGgarasena punarAyutaM prabhUtakaTusaMyuktaM tiktabahudravyayuktaM yamAnI: nAgarAnvitaM bhakSayan madhu RNayAt / yvetyaadi| rUkSaM yavagodhUmakamannaM yUpeNa kulatthAnAM bhojayet / zuSkANAM mUlakAnAM rasena vA bhojayet / bhRssttmityaadi| dAhimalA koladADimakSAmlacakrIkAcukrikAzceti paJcAmlaM mudgayUSazca yavazvASTamo yatra tadADimAdiyavASTamaM bhRSTaM prabhUtAkapeSitaM kAle bhojanAkAGkSAyAM yathAgni bhakSayet / pibena tadanu nigadaM nAma yadauSadhaM tacca madya pibet // 58 // jalasAdhanaM smaaryti| madhukRtaM mAdhavam / vyoSapradhAno yuussH| nidravastimiti / nidrava rasaivartitam / vR.yAditi vyApnuyAt / pAdra kapeSitamiti bhAkhaNDAni peSitAni // 55-54 // For Private and Personal Use Only
Page #1035
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3264 crk-sNhitaa| madAtyayacikitsitam sauvarcalamajAjyazca vRkSAmlaM sAmlavetasam / tvagelAmaricA zaM zarkarAbhAgayojitam // etallavaNamaSTAGgamagnisandIpanaM param / madAtyaye kaphaprAye dadyAt srotovizodhanam // etadeva punayuktyA madhurAmlaidravokRtam / godhUmAnnayavAnnAnAM mAMsAnAJcAtirocanam // 56 // peSayet kaTukairyaktAM zvetAM vIjavivarjitAm / vRddhIkAM mAtuluGgasya dADimasya rasena vA // sauvarcalailAmaricairajAjIbhRGgadopyakaiH / sa rAgaH kSaudrasaMyuktaH zreSTho rocanadopanaH // 60 // mRdvIkAyA vidhAnena kArayet kAravImapi / zuktaM matsyaNDikopetaM rAgaM rocanadIpanam // gnggaadhrH-sauvrcletyaadi| ekaikaM bhAgaM sauvarcalAdInAM caturNAmekabhAgApekSayAdhIzaM lagelAmaricAnAM pratyekaM zarkarAyAzcaikabhAga ityaSTAGgalavaNaM naam| etadevetyAdi / etadevASTAGgalavaNaM yuktyA yathAyogyaM madhurAmlaiDimAdibhirmadhurairamladravIkRtaM sat, godhUmAnnasya yavAnnasya mAMsAnAzcAtirocanaM bhavati // 59 // - gnggaadhrH-pessyedityaadi| zvetAM mRdvIko vIjavajitAM kaTukairyuktAM yathAyogyamaricAdiyuktAM mAtuluGgasya rasena pessyet| athavAmlasya dADimasya rasena vA pessyet| tatra sauvarcalAdikacUrNaM yathAyogyaM dattvA madhu ca dattvA mizrIkRto yaH sa rAgo nAma zreSTho rocndiipnH||60|| , gnggaadhrH-mRdviiketyaadi| etanmRdvIkArAgavidhAnena kAravIM kSudrakRSNajIrakaM rAgaM kArayet / matsyaNDikopetaM zuktaM cakraM nAma sandhAnaM rAgaM kArayet / skrapANi:- sauvaIlamityAdau tvagelAmaricAdInAM pratyekameva bhaagaaiitvm| zarkarAbhAgaH pUbaiMkadravyabhAgaH // 59 // cakrapANiH-zvetAmiti mRdviikaam| zvetA ca drAkSA kAzmIrabhavA jnyyaa| kAravIti For Private and Personal Use Only
Page #1036
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 24 adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / AmrAmalakapezIyAM rAgAn kuryyAt pRthak pRthak / dhAnya sauvarcalAjAjI - kAravomarivAnvitAn // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3265 gur3ena madhuzuktena vyaktAmlamadhurokRtAn / tairannaM rucyate digdhaM bhuktaM samyak ca jIryyati // 61 // rUkSA lenAnnapAnena soSNena zizireNa vA / vyAyAmalaGghanAbhyAJca yuktyA jAgaraNena ca // kAlayuktena rUkSeNa snAnenodvarttanena ca / prANavarNakarANAJca praharSANAJca sevayA // sevayA vasanAnAJca guruNA magurorapi / saGkocoSNasukhAGgAnAmaGganAnAJca sevayA // sukhazikSita hastAnAM strINAM saMvAhanena ca / madAtyayaH kaphaprAyaH zIghraM samupazAmyati // 62 // AmretyAdi / AmrapezINAmAmalakapezINAJca rAgAn dhAnyAdiyuktAn guDena madhuzuktana vA vyaktAmlAn madhurAMzca kRtAna pRthak pRthak rAgAn kuryyAt / AhAradravyamannavyaJjanAdIni bhoktuM rajyante aneneti rAgaH / AcAra iti prAkRtam / tai rAgairdigdhaM bhaktamannaM rucyate bhuktaJca samyak jIryyati // 61 // gaGgAdharaH - rUkSetyAdi / rUkSAdikAnnapAnAdinA kaphaprAyo madAtyayaH zIghraM samupazAmyati, prANakarANAM varNakarANAJca sevayA / gurUNAM vasanAnAm / aguroH kRSNAgurvvanulepanasya / aGganAnAM saGkocoSNamukhAGgAnAm / saGkocenoSNatayA sukhamaGga yAsAM tAsAM sevayA / hastapAdAdyaGgamardane sukhazikSita hastau yAsAM tAsAM strINAM saMvAhanena zarIramarddanena samupazAmyatIti / / 62 / / For Private and Personal Use Only bhalpadrAkSA / AmrAmalakayoH pezIti antaH phalagataM samyag gRhyate / saGkocoSNasukhAGgInAM saGkocena saMzleSaNa uSNasukhamaGga yAsAM tAsAm / kecit tu saGkocaM kusumamAhuH // 60-62 //
Page #1037
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3266 caraka-saMhitA / [ madAtyaya cikitsitam yadidaM karma niddiSTaM pRthag doSolvaNaM prati / sannipAte dazavidhe taduvikalpya bhiSagvidA // yazca doSavikalpajJo yazvauSadhavikalpavit / sa sAdhyAn sAdhayed vyAdhIn sAdhyAsAdhyavibhAgavit // 63 vanAni ramaNIyAni padminyaH salilAzayAH / vizadAnyannapAnAni sahAyAzca praharSaNAH // mAlyAni gandhayogAzca vAsAMsi vividhAni ca / gandharvvazabdAH kAntAzca goSThAzca hRdayapriyAH // saGkathA hAsya gItAnAM vizadAzcaiva yojanAH / priyAzcAnumatA nAya nAzayanti madAtyayam // 64 // nAkSobhya hi mano madyaM zarIramavihatya ca / kuryyAnmadAtyayaM tasmAdeSTavyA harSiNI kriyA // gaGgAdharaH- yadidamityAdi / dazavidhe sannipAte ekaikolvaNasannipAte yadidaM kamme nirdiSTaM tadeva pravaNatraya- hInamadhyAdhika doSajaSaTka- samatridoSajaikA iti daza ye sannipAtAstatra bhiSajA vikalpyam / yazcetyAdi / spaSTam // 63 // gaGgAdharaH- vanAnItyAdi / ramaNIyavanAdIni madAtyayaM savrvvaM nAzayanti / vizadAnyanAvilAni praSaNAH sahAyAH vayasyAH / gandhabbazabdAH saGgItazabdAH kAntAH manozAH goSThIjanA hRdayapriyAH / saMkathAdInAM yojanAH / svAnumatAH priyA nAyaH // 64 // gaGgAdharaH- kasmAdityata Aha-nAkSobhyetyAdi / hi yasmAnmadyaM manokSobhya akSobhayitvA "chandasi bahulamiti lyap, zarIrazcAvihatya na madAtyayaM cakrapANiH - yadidamityAdinA sAnnipAtikamadAtyaya cikitsAmAha / yadyapi trayodazavidhaH saMnipAto vRddhadoSANAM yuktastathApi sarvamadAtyayAnAM vidoSajatvAt yadetad vAtAdimadAtyayacikitsitamuktaM tadekadoSolbaNa sannipAta jamadAtyaya cikitsitaM bhavati / tena hInamadhyAdhikabhedasannipAtaiH yaddazAvaziSTAH sannipAtAstAn abhipretyaivamuktam / sannipAte dazavidhe tadavikalpya mii hInamadhyAdhika doSatrayojJa tamadAtyayeSu hInamadhyAdhikadoSabhedena vikalpya cikitsA karttavyA // 63 // cakrapANiH madAtyayasya praharSiNIM cikitsAmAha - vanAnItyAdi // 64 // cakrapANiH - yasmAt punarmadAtyaye praharSiNI cikitsA kAryyA, taddhetumAha- nAkSobhya iti / For Private and Personal Use Only
Page #1038
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 24za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 3267 AbhiH kriyAbhiH siddhAbhiH zamaM yAti mdaatyyH| . na cenmadyakrama muktavA kSIramasya prayojayet // 65 // laGghanaiH pAcanardoSa-zodhanaiH zamanairapi / vimadAsya kaphe kSINe jAte daurbalyalAghave // tasya madAvidagdhasya vAtapittAdhikasya ca / grISmopataptasya taroryathA varSa tathA payaH // payasA vihate roge bale jAte nivartayet / / kSIraprayogaM madAzca krameNAlpAlpamAcaret // 66 // vicchinnamadAH sahasA yo'timadA niSevate / dhvaMso vipakazcaiva rogastasyopajAyate // vyAdhyupakSINadehasya duzcikitsyatamau hi to|| tayorliGga cikitsA ca yathAvadupadekSyate // 67 // kuryAt, tasmAda haSajananI kriyA eSTavyA bhavati / aabhirityaadi| Abhi. madyayogayuktAbhiH kriyAbhizcenna madAtyayaH zamaM yAti, tadA madyakramamasya muktvA kSIraM prayojayet // 65 // gaGgAdharaH-kathaM payo'tra yujyate tadAha-laGghanai rityaadi| vimadyasya madyAt vigatasya madAtyaye laGghanAdibhiH kaphakSaye dobbalyalAghave jAte madyavidagdhasya vAtapittAdhikasya payastathA syAt yathA grISmopataptasya tarovarSa jalaSTiH syAditi / pysetyaadi| madAtyaye roge payasA vihate sati bale ca jAte kSIraprayogaM nivartayet / krameNAlpAlpaM madyazcAcaret // 66 // __gaGgAdharaH-kimartha krameNAlpAlpamAcaredityata aah-vicchinnetyaadi|kssiirpryoge kriyamANe madya vicchidyte| tato vicchinnamadyaH san yo'timadya sahasA niSevate dhvaMsako vikSepakazcaiva nAma rogstsyopjaayte| vyaadhyupetyaadi| tayordhvaMsakavikSepayoriti // 67 // kSIraprayogasya vissymaah-lngghnairityaadi| tatra kAryakSIravRttikramaM punarmadyAbhyAsakramaJcAhapayasAbhihata ityaadi| krameti kaalkrmenn| alpAlpamiti stokaM stokam // 65 / 66 // cakrapANiH-etadviparyayeNa madyasevAyAM dossmaah-vicchinnetyaadi| dhvaMsakaviTakSayau * dhvaMsako vikSayazcaiveti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #1039
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 3268 caraka saMhitA | zleSmaprasekaH kaNThAsya - zoSaH zabdAsahiSNutA / mohastandrAtiyogazca jJeyaM dhvaMsakalacaNam // hRtkaNTharogaH sammoharachardiraGgarujA jvaraH / tRSNA kAsaH ziraHzUlametad vikSepalakSaNam // 68 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ madAtyayaci ke sitam ; 2 gaGgAdharaH- zleSmetyAdi / zabdAnAM zravaNe sahiSNutA na bhavati / hRtkaNThetyAdi / etadvikSepalakSaNamiti dhvaMsaka vikSepayobha de'pi / suzrute - vicchinnamadyapAnasya sahasAtimadyapAne madAtyayokta liGgamatidiSTamiti / tadyathAvicchinnamadyaH sahasA yo'timadyaM niSevate / tasya pAnAtyayohiSTA vikArAH sambhavanti hi // iti / madAtyayAt pRthageva vicchinnamadyasyAtimadyapAnajavikAra ukto na nAmnAbhihitaH, iha tu tantre nAmnA dvau rogAvetAvuktau na tato virodhaH / ye ca punaH suzrute paramadapAnA jIrNapAnavibhramAstrayo'pare rogA uktAH pAnAtyayaikakAraNAste punariha tantre noktAH, tatrAyamabhiprAyaH - suzrute pAnAtyayasya vAtapittakaphasannipAtasya caturvvitrasya lakSaNAnyuktAni tatra vAtAdilakSaNAni uktvA'tidezena sannipAtalakSaNamuktam / tadyathA - sarvvAtmake bhavati sarvvavikArasampaditi / lbaNahInamadhyAdhika samadoSANAM dazavidhAnAM sannipAtAnAM lakSaNaM kalpanIyamiti khyApitam, tatra nAmavizeSajJApanArtha paramadAdayastrayo vizeSaNoktAH / tad yathA - uSmA zarIragurutA virasAnanatvaM zleSmAdhikalamarucirmalamUtrasaGgaH / liGgaM parasya tu madasya vadanti tajjJAstRSNA rujA zirasi sandhiSu cApi bhedaH // iti kaphavAtolvaNasannipAtajo'yam / AdhmAnamudbhiraNamamlaraso vidAho'jIrNasya pAnajanitasya vadanti liGgam / zeyAni tatra bhiSajA suvinizcitAni pittaprakopajananAni ca kAraNAnIti pAnAjINaM ca bAtapittolvaNasannipAtajamAdhmAnAdidarzanAt cakArAda vAtaprakopajananAni kAraNAnIti / hRdgAtratodavamathujvara kaNThadhUma mRcchaka phasravaNamUrddha rujo vidAhaH / dveSaH surAnnavikRteSu ca teSu teSu taM pAnavibhramamuzantyakhilena dhIrAH // iti pittakapholvaNasannipAtaja eSa iti na virodhaH / nAyaM pAnavibhramo rogaH sa ya iha pUrdhvamuktaH / jAyante mohanidrArttA madyasyAtiniSevaNAt / sa For Private and Personal Use Only vakSyamANalakSaNoM suzrutenApyuktau / kecit tu 'viSTinnamayaH sahasA yastu madya niSevate / tasya pAnasyAtiyogATa vikAraH sambhavediti' granthena dhvaMsakasyAvarodhaM varNayanti // 67 // 68 //
Page #1040
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3266 24za adhyAyaH cikitsitasthAnam / tayoH karma tadeveSTaM vAtike ynmdaatyye| tau hi prakSINadehasya jAyatAM durbalasya vai|| vastayaH sarpiSaH pAnaM prayogAH kssiirsrpissoH| abhyaGgotsAdanasnAnAnyannapAnazca vAtanut // dhvaMsako vikSapazcaiva karmaNAnena zAmyataH // 6 // yuktamadyasya madyottho na vyaadhirupjaayte| nivRttaH sarvamadobhyo naro yaH syAjitendriyaH / zArIramAnasairdhImAn vikArairna sa yujyate // 70 // madyavibhramo nAmnA mada ityabhidhIyata iti madavizeSatvenoktyA rogakhAbhAvAt / muzrute ca asAdhyatAlakSaNaJcoktam / tadyathA-hInottaroSThamatizItamamandadAha tailaprabhAsyamapi pAnahataM vinayAt / jihvauSThadantamasitaM khathavApi nIlaM pIte ca yasya nayane rudhirabhabhe vaa| hikkA jvaro vamathuvepathupAzvezalAH kAsabhramAvapi ca pAnahataM bhjnte||18|| gaGgAdharaH-dhvaMsakavikSepayozcikitsAmAha-tayorityAdi / vAtikamadAtyaye yaduktaM karma tttyodhvNskvikssepyorissttm| kasmAt ? to hiityaadi| kAntarazvAha-vastaya ityaadi| karmaNAnena vAtamadAtyayoktakarma vastyAdikarma ca yadihoktamiti // 69 // - gnggaadhrH-yuktetyaadi| samyagayogato yuktamadyasya narasya na madyottho vyaadhirjaayte| tarhi kiM yuktyA sarva eva madya pibedityata Aha-nivRtta ityaadi| sarvamadevabhyo yuktAyuktasarcamadevabhyo yo nivartate jitendriyaH san sa zArIramAnasarmadyavikArainai yujyate iti madyanivRttI mahAphalaM yuktapAne doSo nAsti / etadabhiprAyeNa manunA coktam-na mAMsabhakSaNe doSo na madeA na ca maithune| pravRttireSA bhUtAnAM nivRttistu mahAphaleti // 7 // ckrpaanniH-etyoshcikitsaamaah-tyorityaadi| karma iti cikitsaa| to hItyAdinA durbalatayA vAtapradhAnatAM drshyti| yuktamadyasyeti yathoktavidhinA mdymaacrtH| sarvathAmadyaparityAgaphalamAha-nivRtta ityaadi| jitendriya iti vizeSaNaM madyanivRttAveva prayojanIyam / zArIramAnasaidhikArairiti madyavyApattijanyaireva shaariirmaanvikaaraiH| na yujyata iti zArIramAnasavikAramadhanivRttyA na yukto bhavati // 69 / 70 // 410 For Private and Personal Use Only
Page #1041
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3270 crk-sNhit| (madAtyayacikitsitam tatra shlokaaH| yatprabhAvA bhagavatI surA peyA yathA ca saa| yadravyA yasya yA ceSTA yogazcApekSate yathA // yathA madayate yaizca guNairyuktA mahAguNA / yo mado madabhedAzca ye trayaH svskhlkssnnaaH|| ye ca madyakRtA doSA guNA ye ca mdaatmkaaH| yacca trividhamApAnaM yathAsattvaJca lakSaNam // ye sahAyAH sukhAH pAne virajyatpramadA narAH / madAtyayasya yo heturlakSaNaJca yathAyatham // madya madyotthitAm rogAn hanti yazca kriyaakrmH| savvaM taduktamakhilaM madAtyayacikitsite // 71 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte'prApte dRr3habalapratisaMskRta cikitsitasthAne madAtyayacikitsitaM nAma catuvizo'dhyAyaH // 24 // gaGgAdharaH-adhyAyArtha mupsNhrti| tatra zlokA ityAdi // 7 // agnivezakRte tantre crkmtisNskRte| aprApte tu dRr3habala pratisaMskRta eva ca / madAtyayacikitsite caturviMze'dhyAye punH| vaidyagaGgAdharakRte jalpakalpatarau .. punaH / cikitsitasthAnajalpe SaSThaskandhe mdaatyye| cikitsita. jalpo nAma zAkhA catudhviMzI smRtA // 24 // cakrapANiH-- yatprabhAvetyAdi adhyaaysNgrhH| saMgrahArtho vyakta eva // 71 // iti mahAmahopAdhyAya-carakacaturAnana-zrImacakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyo gharakatAtparyaTIkAyAM cikitsitasthAnavyAkhyAyAM madAtyayacikitsitaM mAma catuci zo'dhyAyaH // 25 // For Private and Personal Use Only
Page #1042
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pnycviNsho'dhyaayH| athAto dvitraNIyacikitsitaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhgvaanaatreyH||1|| parAvarajJamAtreyaM gatamAnamadavyatham / agnivezo guru kAle pUjayannidamabravIt // bhagavan pUrvamuddiSTo dvau vraNau rogsNgrh| tayorliGga cikitsAzca vaktumarhasi zarmmada // 2 // hutAzavezasya vacastatzrutvA gururabravIt / yo vraNau pUrvamudiSTau nijazcAgantureva c|| zrUyatAM vidhivat saumya tayorliGgaM sabheSajam / nijaH zarIradoSottha aagnturvaahyhetujH|| gaGgAdharaH-athoddiSTakramAd dvitraNIyacikitsitamAha-athAta ityAdi / pUvavat sarva vyAkhyeyamiti // 1 // gaGgAdharaH-parAvarakSa mityAdi / paraM yato yat paramutkRSTaM yato yadavaramapakRSTaM tdubhyshm| kaThavallyAmuktam-"indriyebhyaH parA hyarthA arthebhyazca paraM manaH / manasazcaparA buddhiba DerAtmA mahAn prH| mahataH paramavyaktamavyaktAt puruSaH prH| puruSAna paraM kiJcit sA kASThA sA parA gatiriti // " idaM kimbrviitbhgvnnityaadi| rogasaMgrahe'STodarIye pUrva muddiSTau dvau braNAviti nirdiSTau ca tatraiva / dvau braNAviti nija aagntushceti| tayoliGgaM cikitsAzca vktumrhsiitybrviidgniveshH||2|| gaGgAdharaH-hutAzetyAdi / nijazcAgantureva ceti nirdiSTau dvau vraNau, tayorliGgaM cakrapANiH-madyamattasya samprahArAdinA vraNotpattau vraNacikitsArtha dvivaNIya acyte| paro mokSaH avaraM tajAmAtIti parAvarajJam // 1 // cakrapANiH-liGga cikitsAncetyatra hetorapi grahaNam / doSAH zArIrA eva, tathApIha zarIrapadaM snAyudoSAdiSu niyuktdossvyudaasaarthm| nijaagntuvrnnbhedmaah-mntretyaadi| nijaiH samam For Private and Personal Use Only
Page #1043
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3272 crk-sNhitaa| . dvivraNIyacikitsitam badhabandhaprapatanAda daMSTrAdantanakhakSatAt / Agantavo vraNAstadvada visssprshaagnishstrjaaH|| mantrAgadapralepAdyabheSajaihetubhizca te| liGgaikadezazcoddiSTA viparItA nijairR nnaaH|| vaNAnAM nijahetUnAmAgantUnAmazAmyatAm / kuryAda doSabalAvekSI nijAnAmauSadhaM yathA // yathAsvahetubhirduSTA vAtapittakaphA nRNAm / vahirmAga samAzritya janayanti nijAn vraNAn // 3 // sabheSajaM shruuytaamiti| nija ityaadi| zArIradoSavAtapittakaphebhyo vraNo nija ucyte| vAhyahetujo vraNa Agantuja ucyte| tatra vAhyahetUnAha / bdhetyaadi| yathA badhAdibhyo vraNA jAyante tadvada vissaadijaashc| te vraNA mantrAdibhiruddiSTAstabhyo viparItA nijairvAtAdibhihatubhirjAtA vrnnaaH| vrnnaanaamityaadi| nijahetUnAmAgantUnAzca vraNAnAmazAmyatAM doSabalAvekSI nijAnAM vraNAnAmauSadhaM yathA kuryAt tdaah-ythaasvairityaadi| yathAsvairvAhyahetubhirvyAyAmAdibhiduSTA vaataadyH||3|| Agantavo vragAH viparItAH mantrAdibhibhaiSajaizca tathA hetubhizca badhabandhanAdibhistathA liGgakadezaizca / sa vai liGgekadezaH yathA AgantuH pUrvamudeti pazcAd dhAtAdIn kopayati / nije tu pUrva vAtAdayaH prakupyanti pazcAt vyAdhaya utpdynte| AganturvyathApUrvamutpanno jaghanyaM vAtapittazleSmaNAM vaiSamyamApAdayati ityAdi, AgantuvraNasya bhinnaviSayatayA viziSTateha vktvyaa| tena tasyAH cikitsAmapi samAsAdeva taavdaah-vrnnaanaamityaadi| AgantUnAM vraNAnAM manvAdi. cikitsayA azAmyatAM tathA nijAnAM vakSyamANairauSadhaiH doSabalAvekSI san kuryAditi yojnaa| AgantUnAM ceha cikitsayA prazamanaM nijadoSAnubandhAdeva jJayam / ataeveha nijahetUnAmiti kRtm| yathAsvairityAdinA nijvrnnhetusNpraaptyaadikthnm| ava yathAsvaihetubhiriti vacanena vAtAdInAM svAtantreSaNa prakopaM darzayati / ahetuduSTo doSaH svatantro bhvti| kiJca yathAsvaihetubhiriti vacanena ya eva vAtAdikopahetavasta evAta nijavraNakArakA bhavanti / na punarata vraNAnAM viziSTo heturasti, sAmAnyavAtAdihetustu viziSTayaNalakSaNakAryotpattiH samprAptibhedAda bhavatIti jJeyam // 23 // For Private and Personal Use Only
Page #1044
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 25za adhyAyaH] 3273 cikitsitasthAnam / stabdhaH kharo'gnisaMsparzo * mandasrAvo mhaarujH| tudyate sphurati zyAvo vraNo maarutsmbhvH|| sampUraNaiH snehapAnaiH snigdhaiH svedopnaahnaiH| pradehapariSakaizzca vAtavraNamupAcaret // 4 // tRssnnaamohjvrkled-daahdussttaavdaarnnaiH| vaNaM pittakRtaM vidyAt gandhaiH srAvaizca pUtikaiH // zotalaimadhuraiH snigdhaH prdehprissecnaiH| sApAnavirekaizca paittikaM zamayed vraNam // 5 // bahupiccho guruH snigdhaH stimito mndvednH| pANDuvarNo'lpasaMkledazcirakArI kaphanaNaH // kaSAyakaTurUkSoSNaH pradehaH prissecnaiH| kaphanaNaM prazamayet tathA lngghnshodhnaiH||6|| gaGgAdharaH-tatra vaataadivrnnlkssnnmaah| stabdha ityaadi| agnisaMspazA'gniriva spRshyte| tasya cikitsaamaah-smpuurnnairityaadi| sampUraNAni vAtaharANi drvdrvyaanni||4|| gnggaadhrH-pittvrnnlkssnnmaah| tRssnnetyaadi| pUtikairgandhaiH pUtikaizca sraavairiti| asya cikitsaamaah| shiitlairityaadi| pradehAdivizeSaNAni zItAdIni // 5 // ___ gaGgAdharaH-bahupicchetyAdinA kphtrnnH| cirakArI cireNa jAyate prazAmyati c| tasya cikitsaamaah| kssaayetyaadi| pradehapariSecana. vizeSaNAni kaSAyAdIni // 6 // cakrapANiH-stabdhaH kaThinetyAdinA vAtAdivaNAnAM lakSaNAni tathA cikitsAsUkhacAha / pradehaH pariSekaizcetyata snigdhairitynuvrtte| cirakArIti ciraM karotIti cirkaarii| cikitsAsamAsAbhidhAnaJca sukhamahaNArthameva // 4-6 // * stabdhaH kAThanasaMsparza iti cakrasammataH paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #1045
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3274 crk-sNhitaa| dvivaNIyacikitsitam to dvau nAnAtvabhedena bhinnAH syurviNshtivrnnaaH| teSAM parIkSA trividhA praduSTA dvAdaza smRtaaH|| sthAnAnyaSTau tathA gandhAH paritrAvAzcaturdaza / SoDazopadravA doSAzcatvAro viNshtistthaa| tathA copakramAH siddhAH SaTtriMzat smudaahRtaaH| vibhajyamAnAn zRNu me sarvAnetAn yatheritAn // 7 // kRtyo'kRtyastathA duSTastathA marmasthito nvH| saMvRto dAruNotsannaH saviSo viSamasthitaH // ... asrAvyutsaGga evaiSAM vraNAn vidyAt viparyayAt / iti nAnAtvabhedena niruktA viMzatitraNAH // 8 // gaGgAdharaH-atha dvyorbhedaantrmaah| tau dvaavityaadi| tau dvau nijAgantU vraNau nAnAkhabhedAda viMzativraNAH syuH| teSAM trividhA parIkSA ityevamAdIn vibhajyamAnAn shRnnu||7|| . gaGgAdharaH-nAnAkhabhedena viMzatiM vrnnaanaah| kRtya ityaadi| kRtyaH sukhena kriyAsAdhyastadviparIto duHkhena kriyaasaadhyH| akRtyo'sAdhyaH tadviparIto yaapyH| dussttstvipriitsvdussttH| mamme sthitasta dvipriitsvmrmsthitH| navastadviparItaH puraannH| saMtastad vipriitsvsNvRtH| daarunnotsnnstdvipriitsvdaarunnotsnnH| saviSastadviparIto nirvissH| viSamasthitaH tadviparItaH smsthitH| asrAvyutsaGgastaviparItaH sraavyutsnggH| ityevaM kRtyAdInAmeSAM dazAnAM viparyayAda daza vraNAn vidyAditi nAnAkhabhedana viMzativraNA niruktaaH||8|| cakrapANiH-tau dvaavityaadi| nAnAtvakArako bhedaH naanaatvbhedH| prakaSaNa duSTAH pradRSTAH // 7 // cakrapANiH-kRtyotkRtyetyAdinA vraNabhedA vyaakriynte| tava kRtyaH chednenoprmnniiyH| utkRtyattu nAtra kiJcitkaraNIyamasti paraM ropaNIya ev| kiMvA kRtyaH sAdhyaH utkRtystvsaadhyH| kRtyAdayaH SaT saviparyayA evoktAH, saMvRtAdayastu saptoddiSTAH saviparyayAH santaH cturdsh| utsanna udgatamAMsaH kiMvA vraNATa vahiH pUyasyotsargAt vissmsthitH| suzrute tu tatAbhisaMvRto abhivivRttetyAdinA yad dRSTavraNalakSaNamuktaM tadatisaMvRtAdiviSayam / iha tu sNvRttvmaasmucyte| teneha dRSTavaNena saMbRtasya grahaNamudgAvanIyam // 8 // For Private and Personal Use Only
Page #1046
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 25za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 3275 darzanapraznasaMsparzaH parIkSA trividhA smRtaa| vayo'vasthAzarorANAmindriyANAJca darzanAt // hetvartisAtmyAgnibalaM parIkSyaM vacanAda budhaiH| sparzAnmArdavazaitye ca parIkSye saviparyAye // 6 // shveto'vsnncaaNti-sthuulcmmotipinyjrH| nIlaH zyAvo'tipir3ako raktaH kRssnno'tipuutikH|| ropyaH kumbhImukhazceti praduSTA dvAdaza vrnnaaH||10|| tvksiraamaaNsmedo'sthi-snaayumntiraashryaaH| vaNasthAnAni nirdiSTAnyaSTAvetAni saMgrahe // 11 / / gaGgAdharaH-teSAM tridhA priikssaamaah-drshnetyaadi| darzanena parIkSAmAhavaya ityaadi| vaya-AdInAM darzanAt priikssaa| vacanAt praznAda budhairhakhAdi parIkSyam / sparzAnmAdevAdi parIkSyam, kAThinyamuSNavaJca tadviparItam // 9 // gaGgAdhara:-atha dvAdaza praduSTAnAha-zveta ityaadi| zveto'vasanacammoM ca atisthUlacA c| atipiJjarazca nIlazca zyAvazvAtipir3akazca raktazca kRSNazcAtipUtikazca ropyazca kumbhImukhazca / iti dvAdaza praduSTA vraNAH // 10 // gaGgAdharaH-athASTau sthaanaanyaah-khgityaadi| antaramabhyantaram // 11 // cakrapANi:-parIkSAvaividhyaM vibhjte-drshnetyaadi| indriyANi ca yadyapi atIndriyatvAt anumAnagamyAni, tathApIha tadadhiSThAnAnAM haandryshbdenopaadaanm| agnizca yadyapi agniM jaraNa. zaktayeti vacanAdanumAnaviSayoktastathApi praznenAgniravagamyate eveti kRtvA iha vcnpriikssnniiytevoktaa| saviparyaye iti kaatthinyaulyyukte| anumAnaJca yadyapi parIkSAdhikAre proktaM "dvividhA parIkSA jJAnavatAM pratyakSamanumAnaJcetyAdinA tathApyanumAnasya pratyakSapUrvakatvam," kintu darzanapUrvakasvAdanumAnasya darzanAdinA anumAnamapi indriyAdigrAhakaM saMgRhItamuktamiti pazyAmaH / dazenazabdazcAtra saamaaddplbdhivcnH| tena vraNagatagandhenApi praNaparIkSaNaM saMgRhItaM bhavati / darzanazabdena ca gRhItopadarzaneti bhUyasA vyApriyamANatvAt // 9 // cakrapANiH-zvetopasannatyAdinA prdRssttvnnaanaah| ropyalakSaNaM tantrAntarAdavagantavyam / tathAhi bhojaH-"rUr3hA vraNAH praphupyanti antardoSAH punHpunH| vahiduSTA bhavansyeva ropyAste tu prakIrtitAH" iti / eteSAmeva zvetAdInAM bhedAnAM caturviMzatitvaM darzayavAha-kalpenAneneti / vraNaSTikArakakAraNayogabhedena bhidyamAnAH caturvizatibhedA bhavantItyarthaH / tvagityAdi sthAna* itaH paraM vakSyamANaH 'caturviMzatiruddiSTA' ityAdipAThaH kvacid dRzyate / For Private and Personal Use Only
Page #1047
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3276 crk-sNhitaa| dvivagIyacikitsitam spistailvsaapuuy-rktshyaavaamlpuutikaaH| vaNAnAM vraNagandharaSTau gandhAH prakIrtitAH // 12 // lasIkAjalapUyAmRgdharidrAruNapiJjarAH / kaSAyanIlaharita-snigdharukSasitAsitAH iti rUpaiH samuddiSTA vraNalAvAzcaturdaza // 13 // visarpaH pakSaghAtazca zirastambhA'patAnakaH / mohonmAdavraNarujA jvarastRSNA hnugrhH|| kAsardiratIsAro hikA zvAsaH savepathuH / SoDazopadravAH proktA vraNAnAM vraNacintakaH // 14 // caturviMzatirudiSTA doSAH kalpAntareNa ca / snAyukledAccirAcchedAda gAmbhIryAt krimibhakSaNAt // gaGgAdharaH-athASTau gandhAnAha-sarpirityAdi / sarpirgandhAdayo'STau gndhaaH| zyAvagandhidhamagandhiH // 12 // gaGgAdharaH-atha catuddeza prisraavaanaah| lsiiketyaadi| lasIkAdayaH caturdaza vraNasrAvAH // 13 // gaGgAdharaH-atha vraNAnAmupadravAn ssodd'shaah| visarpa ityaadi| vraNAnAM rujaativednaa| visarpAdayaH ssoddshopdrvaaH||14|| gAgAdharaH-atha catvArazca viMzatizceti caturvizatirdoSA vraNAnAmucyante / cturviNshtirityaadi| kalpAntareNa ca na tu vaataadibheden| tat kalpAntaraM drshyti| snaayukledaadityaadi| vraNAnAmaprazamahetavo bhavanti catuvizati >ssaaH| tdythaa| snAyukledazca cirAcchedazca gAmbhIryaJca krimibhakSaNazca nidRshH| sapirityAdinA gndhniddshH| zyAvagandhaM dadhyAdeH samAnaM gndhmaahuH| kecit tu zavasya gandhaH zAvaH , amlasahacaritagandho'mlagandha iti vadanti // 10-12 // cakrapANiH-lasIketyAdinA saavaanaah| prakArAntarohiSTAn caturviMzatidoSAnAha For Private and Personal Use Only
Page #1048
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 25za adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 3277 asthibhedAt sazalyatvAt saviSatvAdatarkaNAt / nakhakASThAvabAdhAca marmalomAbhighaTanAt // mithyAbandhAdatisnehAdatibhaiSajyakarSaNAt / ajIrNAdatibhuktAcca viruddhAsAtmyabhojanAt // zokAt krodhAda divAsvapnAd vyavAyAt kSobhaNAt tthaa| vraNA na prazamaM yAnti niSkriyatvAcca dehinAm // 15 // parisrAvAca gandhAcca doSAccopadravaiH saha / vaNAnAM bahudoSANAM kRcchratvaJcopajAyate // 16 // tvaGa mAMsajaH sukhe deze trunnsyaanupdrvH| dhImato'bhinavaH kAle sukhe sAdhyaH sukhatraNaH // guNairanyatamai_nastataH kRcchro vraNaH smRtH| sabai vihIno vijJa yastvasAdhyo nirupakramaH // 17 // asthibhedazca sazalyavazca saviSavazca atarkaNazca nakhAvabAdhazca kASThAvabAdhazca mAbhighaTTanazca lomAbhighaTanazca mithyAvandhazca atisnehazca atibhaiSajyakarSaNaJca ajINaJca atibhuktaJca viruddhabhojanaJca asAtmyabhojanazca zokazca krodhazca divAsvapnazca vyavAyazca kSobhaNaJceti caturviMzatidoSAda vraNA na prazamaM yaanti| na caitAvatA doSeNa vraNAnAM kRcchasAdhyakhamastyanyabhAvAcca / niSkriyatAcca dehinAM vraNA na prazamaM yAnti // 15 // ___ gaGgAdharaH-parisrAvAda gandhAda doSAdupadravAda bahudopavAda vraNAnAM kRcchatazvopajAyate // 16 // ___ gaGgAdharaH-sukhasAdhyasamAha-khamAMsaja ityaadi| sukhe deze yatra klezAtizayo na syAdauSadhadAnAdiSu ca sukhaM syaat| taruNasya yanaH / anupadravo visAdurapadravahInaH / dhImata iti kriyAkaraNe pathyasevAyAM ratimataH / sukhe kAle himshishire| gunnrityaadi| baGamAMsajalAdiguNAnAmanyatamairbahubhiguNIMno snaayukledetyaadi| anna nakhakASThaprabheda eka kAraNam / carmalomAtighaTTanaM dvitIyaM kAraNam / tRtIyaM niSkriyatvam / asAdhyo niSpratIkAra ityrthH| asAdhyatvamabhidhAyApi nirupakramatAmibhAnena sopakramamasAdhyaM yApyaM niSedhayati // 13-17 // For Private and Personal Use Only
Page #1049
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsitam 3278 crk-sNhitaa| vaNinAmAditaH kAryaM yathAsattvaM vizodhanam / Urddha bhAgairadhobhAgaiH zastrairvastibhireva ca // sadyaH zuddhazarIrANAM prazamaM yAnti hi vraNAH / yathAkramamatazcoddha zRNu sarvAnupakramAn // 18 // vraNastataH kRcchasAdhyaH smRtH| saGgha rityaadi| baGamAMsajalAdisarvaguNaH vihIno vraNo'sAdhyo sheyH| tarhi kiM yApya iti / nirupakramo na tu yApyaH / suzrute cAsAdhyalakSaNAdikaJcoktam / tadyathA-"ata Urddha masAdhyAn vkssyaamH| mAMsapiNDavadudgatAH prasekino'ntaHpUyA vedanAvanto'zvApAnavaduddhatauSThAH / kecit kaThinA goshRnggvdunntmRdumaaNsprohaaH| apare duSTarudhirAsrAviNastanupicchilA. srAviNo vA mdhyonntaaH| kecidvsnnshussirpryntaaH| zaNatUlavat snAyujAlavanto dudRrzA sAmedomajjamastuluGgasrAviNazca dosssmutthaaH| pItAsitamUtrapurISavAtavAhinazca koSThasthAH kSINamAMsAnAzca sarvatogatayazcANamukhA mAMsabubudavantaH sazabdavAtavAhinazca shirHknntthsthaaH| kSINamAMsAnAca puuyrktni,hinno'rockaavipaakkaasshvaasopdrvyuktaaH| bhinna vA ziraHkapAle yatra mastulaGgadazanaM tridoSaliGgaprAdurbhAvaH kAsazvAsau vA yasyeti / bhavanti caatr| vasA medo'tha majjAnaM mastuluGgazca yaH sravet / Agantujo vraNaH sidhyAna sidhyaadosssmbhvH|| amammopahite deze siraasndhysthivjite| vikAro yo'nupayati tadasAdhyasya lakSaNam // krameNopacayaM prApya dhAtUnanugataH shnaiH| na zakya unmUlayituddho vRkSa ivAmayaH // sa sthirakhAnmahattvAcca dhAkhanukramaNena c| nihantyauSadhavIryANi mantrAn duSTAho yathA // ato yo viparItaH syAt sukhasAdhyaH sa ucyte| abaddhamUlaH kSupako yadvadutpATane mukhaH" iti // 17 // gaGgAdharaH-atha ptriNshtmupkrmaanaah-vrnninaamityaadi|aaditiivrnninaaN yathAsattvaM yAdRzabalavatpuruSastAdRzamUrdAdivizothanaM kAryam / kasmAt ? hi yasmAt sadyo vraNAH zuddhazarIriNAM prazamaM yAnti / ythaakrmmityaadi| sarvAn SaTtriMzatam // 18 // cakrapA bhavasaraprAptAyAM paTatriMzaipakramarUpAyAM cikitsAyAM vaktavyAyAM saMzodhanasya For Private and Personal Use Only
Page #1050
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 25za bhadhyAyaH cikitsitsthaanm| 3279 zothaghnaM Sar3a vidhaJcaiva zastrakarmAvapIDanam / nirvApaNaM sasandhAnaM svedaH zamanameva ca // zodhanaropaNau caiva kaSAyo sprlepnau|| dve taile tadaghRte patra-cchAdanaM + dve ca bandhane // AdyamutsAdanaM dAho dvividhaH saavsaadnH| kAThinyamAIvakare dhUpane lepane shubhe|| vraNAvacUrNanaM vayaM ropaNaM lomarohaNam / iti SaTtriMzataM vidyAd vraNAnAM samupakramAn // 16 // pUrvarUpaM bhiSaga buddhA vraNAnAM shothmaaditH| raktAvasecanaM kuryyAdajAtavraNazAntaye // gaGgAdharaH SaDvidhaM zothaghnaM vakSyamANavraNazothaghnaM krm| zastrakarma cAvapIr3anaJca niLapaNazca sandhAnazca svedazca zamanazca zodhanakaSAyazca ropaNakaSAyazca zodhanapralepanazca ropaNapralepanazca zodhanatalaJca ropaNatailazca zodhanaghRtaJca ropaNaghRtaJca patracchAdanazca sagyavandhanaJca dakSiNabandhanaJca AdyazcotsAdanaJca dAhazca dvividhaH avasAdanazca kAThinyakaradhUpanaJca mAIvakaradhRpanazca kAThinyakaralepanazca mAIvakaralepanazca vraNAvacUrNanazca varNyazca ropaNaca lomrohnnnyceti| iti SaTtriMzataM vraNAnAmupakramAna vidyAt // 19 // ____ gaGgAdharaH-tatra yadA yo yatra kaarystdaah| puurvruupmityaadi| vraNAnAM pUrvarUpaM zothaM vraNazothaM bhiSagAdito doSalakSaNena buddhA ajAtavraNazAntaye prAdhAnyopadarzanArtha pRthagabhidhAnam / vraNAnAmityAdi upkrmaanaah-shophntmityaadinaa| zophanna upakramo vakSyamANaH / SaTzastrakarmeti pATanAdi zalyatantroktaM karmAntarbhAvanIyam / kiMvaiSaNaM zastrakammaM tat pRthgev| avapIr3ana kalkAdInAM vAsIpUyanirgamanArthaM vkssyti| nirdhApaNaM daahaussnnyshmnm| 'zodhanau ropaNIyau ca pAyau saMpralepanau" iti zodhanaropaNakaSAyau bhedAda vakSyati, tathApi zodhanaropaNakarmadvayaka katayA dvitvameva / atra tailaghRtayostadguNIyatvam / kAzmIrAstu "dvau snehI tadaguNAviti" ptthnti| patracchedane iti palamekamupakramaH |chednaa dvividhaM bAhyAntarabhedena vakSyamANam / utsAdana vraNotthApanam / avasAdanamutsannavraNamAMsakSayakaram / kAThinyamAIvakare dhUpanon maIne iti krAThinyakaraM dhUpanam, evamunmaI namapi jJeyam / vraNAvacUrNanaM dvividham / evaM SaTakhiMzadupakramA bhvnti| zalyatante tu SaSTirupakramA ye ukkAstepyantarbhAvanIyAH // 18 // 19 // ckrpaanniH-ythaavsthmupkrmmaah-puurvruupmityaadi| vizophIye vraNapUrvarUpazothacikitsA* eSaNeti pAThAntaram / + pavacchedane iti cakradhRtaH paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #1051
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3280 crk-sNhitaa| dvivraNIyacikitsitam zodhayed bahudoSAn vai hyaNudoSAn vilaGghayet / pUrva kaSAyasapibhirjayed vA mArutottaram // 20 // raktAvasecanaM jalaukAdibhiH kuryAt na chedanaM kuryAditi Sar3a vidheSu vaNazothaghneSu upakrameSu prathama upakramo raktAvasecanam / bahudoSAn zothavata UrbhAdhaH shodhyet| aNudoSAn alpadoSavataH zothino vilvyediti| pUrvarUpavraNazothavijJAnamuktaM sushrute| tadyathA-"zophasamutthAnA granthividradhyalajIprabhRtayaH prAyeNa vyAdhayo'bhidhAsyante anekAkRtayastairvilakSaNaH pRthugraMthitaH samo viSamo vA khaGmAMsasthAyI doSasaGghAtaH zarIraikadezotthitaH zopha ityucyate, sa Sar3avidho vaatpittkphshonnitsnnipaataagntunimittH| tasya doSarUpavyaJjanairlakSaNAni vyAkhyAsyAmaH / tatra vAtazopho'ruNaH kRSNo vA paruSo mRduranavasthitAstodAdayazcAtra vedanAvizeSA bhavanti / pittazophaH pIto mRduH sarakto vA zIghrAnusArI coSAdayazcAtra vedanAvizeSA bhvnti| zleSmazophaH pANDuH zuklo vA kaThinaH zItaH snigdho mandAnusArI kaNDAdayazcAtra vedanAvizeSA bhvnti| sarvavraNavedanaH / snnipaatjH| pittvcchonnitjo'tikRssnnshc| pittaraktalakSaNa aaguntulauhitaavbhaasshc| sa yadA vAhyAbhyantaraiH kriyAvizeSainai sambhAvitaH prazamayitu kriyAviparyayAda vahusAda vA doSANAM tadA pAkAbhimukho bhavati / tasyAmasya pacyamAnasya pakasya ca lkssnnmucymaanmvdhaary| tatra mandoSmatA tvaksavarNatA zItazophatA sthairya mandavedanatA'lpazophatA cAmalakSaNamuddiSTam / sUcIbhiriva nistudyate dazyata iva pipIlikAbhistAbhizca saMsRpyata iva chidyate iva zastreNa bhidyata iva zaktibhistADyata iva daNDena pIDyata iva pANinA ghaTyata iva cAlyA dahyate pacyate iva cAgnikSArAbhyAmoSacopaparidAhAzca bhvnti| vRzcikaviddha iva ca sthAnAsanazayaneSu na zAntimupaiti / AdhmAtavastirivAtatazca zopho bhvti| khagavaivayaM zophAbhivRddhi radAhapipAsAbhaktArucizca pcymaanlinggm| vedanopazAntiH pANDutA'lpazophatA balIprAdurbhAvasvakaparipoTanaM nimnadarzanamaGgulyAvapIr3ite pratyunnamanaM vastAvivodakasaJcaraNaM pUyasya apIr3ayatyekamantamante vAvapIr3ite muhuma hustodaH kaNDUranunnatatA cavyAgherupadravazAntibhaktAbhikAGkSA ca pklinggm| kaphajeSu tu rogeSu mambhIragativAdabhighAtajeSu vA keSucidasamastaM pakalakSaNaM dRSTvA pakamapakamiti manyamAno bhiSaka mohamupaiti / yatra hi laksavarNatA zItazophatA sthaulyamalparujatA'zmavadghanatA For Private and Personal Use Only
Page #1052
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cAkA 25za bhadhyAyaH] cikitsitsthaanm| 3281 nygrodhoddmbraashvtth-pnvetsvlklaiH| sasarpiSka pradehaH syAcchoniGapaNaH prH|| vijayA madhukaM vIrA visagranthiH shtaavrii| nolotpalaM nAgapuSpaM pradehaH syAt sacandanaH // saktavo madhukaM sarpiH pradehaH syAt sshrkrH| avidAhIni cAnnAni zothabheSajamuttamam // 21 // sa cedevamupakrAntaH zotho na prazamaM vrajet / tarayopanAhaiH pakkasya pATanaM hitamucyate // na tatra mohmupeshaaditi| bhavanti caatr| AmaM vipacyamAnazca samyaka pakazca yo bhissk| jAnIyAt sa bhaved vaidyaH shessaastskrvRttyH|| vAtAhate nAsti rujA na pAkaH picAhate nAsti kaphAca puuyH| tasmAt samastAH paripAkakAle pacanti zophAMstraya eva dossaaH|| kAlAntareNAbhyuditantu pittaM kRkhA vaze vAtakapho prshy| pacatyataH zoNitameSa pAko mato'pareSAM viduSAM dvitiiyH|| tatrApacchedai mAMsasirAsnAyavasthisandhivyApAdanamatimAtraM zoNitAtiprativedanAprAdurbhAvo'vadaraNamanekopadravadarzanaM kSatavidradhirvA bhvti| sa yadA bhayamohAbhyAM pakkamapakamiti manyamAnazciramupekSate vyAdhi vaidyastadA gambhIrAnugato dvAramalabhamAnaH pUyaH svamAzrayamavadIyotsaGgaM mahAntamavakAzaM kalA nAr3I janayitvA kucchasAdhyo bhavatyasAdhyo veti| bhavanti caatr| yazchinattyAmamazAnAda yazca pkmupeksste| zvapacAviva mantavyo tAvanizcitakAriNau // " iti| atra vaatshothnipinnaarthmaahpuurvmityaadi| mArutottaraM vraNazothaM raktAvasecanalaGghanAbhyAmRte kaSAyasarpirbhirvA pUrva jayet // 20 // .. gnggaadhrH-nygrodhetyaadi| nyagrodhAdInAM valkalaM jalena piSTvA ghRtaM mizrayitA pradehaH kAryaH srvshophe| vijyetyaadi| vijayA zakrAzanapatram / eSAM pradeho'pi svvNshothnilpnnH| saktava ityaadi| yavAdInAM sktvH| avidAhIni cAnapAnAni AmazothaniLapaNe bheSajamiti // 21 // .. gaGgAdharaH-sa cedityaadi| sa aamvrnnshothH| tasyopanAhaiH pArka For Private and Personal Use Only
Page #1053
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3282 crk-sNhitaa| vivraNIyacikitsitam tailena sarpiSA vApi tAbhyAM vA sktupinnddikaa| sukhoSNA zothapAkArthamupanAhaH prazasyate // satilA sAtasIvIjA dadhnAmlA sktupinnddikaa| sakiNvakuSThalavaNA zastA samupanAhane // 22 // rugdAharAgatodazca vidagdhaM zophamAdizet / jalavastisamasparza supakvaM pIr3itonnatam // umAtha gugguluH saudhaM payo dakSakapotayoH / viT palAzabhavaH kSAro hemakSIrI mukUlakaH // ityukto bheSajagaNaH pkkshothprbhednH| sukumArasya kRSTasya zastrantu paramucyate // 23 // kRkhA pATanaM hitaM kuryyaat| paakaarthmaah-tailenetyaadi| yavAdisaktUn jalena paktvA tilatailena ghRtena vA tailaghRtAbhyAM vA melayitA kRtA piNDikA sukhoSNA vraNazophe upanAho deyaH pAkAtha prshsyte| stiletyaadi| kRSNatilAtasI surAkiNvakuSThasaindhavayuktA yavAdisaktupiNDikA danAmlenAmlA samyagupanAhane vraNazothapAkAtha zastA // 22 // gnggaadhrH-rugityaadi| yadA vraNazophe ruka ca dAhazca rAgazca todazca pipI. likAdidaMzAdivat tadA zorpha vidagdhaM pcymaanmaadishet| yadA zorpha jalavastisamasparza pIr3itaM santamunnataM jAnIyAt tadA supaka shophmaadishet| iti raktAvasecanasaMzodhanalaGghanakaSAyasarpini piNapAcanAnIti SaT zothanAni krmaanni| atha pATanArtha shstrkaah| tatra sukumArAdInAM paattnmaah-umetyaadi| umA kSumA saudhaM sudhAyAH pyH| dakSasya kukku Tasya kapotasya pArAvatasya viT / plaashkssaarH| hemakSIrI svrnnkssiirii| mukUlako dntii| ityeSAmekaikasya pakazothe mukhakaraNayogyamAtrasthAne lepaH prbhednH| sukumArarogAntarakarSitazastrabhIrubAlAdInAM paramaM zastramidam // 23 // nAgatavraNopakrame coktAH kaSAyAstaiH sapizceiti kssaayspibhiH| upanAhairiti sossnnbhllepaiH| kigvaM surAvIjam / umA atsii| saudhaM payaH snuhIkSIram / hemakSIrI kaSTam / makUlako dntii| sukumaarsyeti| kRcchsye tyata sukumArasya zastraM paraM bhedanamiti sambandhaH // 20-23 // For Private and Personal Use Only
Page #1054
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 25za adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / pATanaM vyadhanaJcaiva chedanaM lekhanantathA / pracchanaM sIvanaJcaiva Sar3a vidhaM zastrakarmma sat // nADIvraNAH pakkazothAstathA catagudodaram / antaHzalyAzca ye zophAH pATayAstai tadvidhAzca ye // dakodarANi sampakA gulmA ye ye ca raktajAH / vyadhyAH zoNitarogAzca visarpapir3akAdayaH // arzaHprabhRtyadhImAMsaM chedanenopapAdayet // tavRttAn sthUlaparyyantAnutsannAn kaThinAn braNAn / kilAsAni sakuSThAni likhellekhyAni buddhimAn // vAtAsRggranthipikAH sakoThA raktamaNDalAH / kuSThAnyabhihataJcAGgaM zophAMzca pracchayed bhiSak // kucyudarAdikaM sIvyaM gambhIraM yad vipATitam / iti Sar3a vidhamuddiSTaM zastrakarmma manISibhiH // 24 // gaGgAdharaH-- ityekaM zastramuktvA zastrakarmANyAha - pATanamityAdi / pATanAdikaM par3a vidhaM zastrakarmma sat sAdhu bhavati / tatra pATanakriyAhanAha / nAr3ItraNA ityAdi / kSatagudodaraM tadvidhA ye'nye zophAste pATyA jJeyAH / vyathArhAnAha / dakodarANItyAdi / sampakkA gulmA ye ye vA raktagulmAH zoNitarogAzca visarpAdayo vyadhyAH / chedyAnAha / arza ityAdi / arzaHprabhRtIni prabhRtizabdenAlpa: mUlA dAdIni / lekhyAnAha / tadvRttAnityAdi / arzaHprabhRtIn vRttAn vartta' lAna sthUlaparyyantAnutsannAn uccaitAn kaThinAn vraNAMca kilAsAdIni ca lekhanena tIkSNazastrAgreNa kiJcit kiJcida vidaraNenopapAdayet / pracchanamAha / vAtATagityAdi / abhidattamanirga taraktamaGgaM pracchayet / pAThInamatsyadantAdinA kizcid vidhyet / sIvanamAha / kukSyudarAdikaM yad gambhIraM vipATayate tat punaH sInyaM syAt / iti Sar3a vidhaM zastrakarmma // 24 // For Private and Personal Use Only 3283 cakrapANiH - pATanamityAdinA prokta par3a vidhazastrakarmmaNi eSaNIzastrazastroktakarmAvirodho'tra boddhavyaH / pATanAdInAM pRthagaviSayamAha - nADIvraNA ityAdi / sampakkA gulmA ye te vyadhyAH / tathA raktajA iti raktagulmA: vidhizoNitIyoktAH visarpAdayaH vyadhyAH strAvyasirAvyadhyAH /
Page #1055
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 3284 www.kobatirth.org caraka saMhitA | - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ dvivaNIya cikitsitam sUkSmAnanAH koSavanto ye vraNAstAn prapIDayet // kalAyAzca masUrAzca godhUmAH sahareNavaH / kalkIkRtAH prazasyante niHsnehA braNapIr3ane // 25 // zAlmalItvagbalAmUlaM tathA nyagrodhapallavAH / nyagrodhAdikamuddiSTaM balAdikamathApi vA // lepanaM nirvApaNaM tadvidhAnyaizca secanam / sarpiSA zatadhautena payasA madhukAmbunA // nirvApayet tu zItena raktapittottarAn vraNAn // 26 // lambAni vraNamAMsAni pralipya madhusarpiSA / sandadhIta samaM vaidyo bandhanaizcopapAdayet // tAn mAMsasaMsthitAn jJAtvA phalinIlodhakaTphalaiH / samaGgAdhAtakIyuktazcUrNitairavacUrNayet // For Private and Personal Use Only gaGgAdharaH- atha prapIr3anamAha - sUkSmAnanA ityAdi / sUkSmAnanAdIn vraNAn prapIDayet | kairityataH prapIr3anadravyamAha / kalAya ityaadi| kalAyo tripuTakalA / hareNavazcAtivatu lakalAyAH / niHsnehA ghRtAdirahitA rUkSA eva / / 25 // gaGgAdharaH- zAlmalI gityAdi / zAlmalIlam ca balAmUlazca nyagrodhapallavAzceti / evaM pUrvvamuddiSTaM nyagrodhAdikaM nyagrodhodumbaretyAdinA, balAdikaM vA balAgur3a cItyAdinA vakSyamANaM tadvidhairanyairvA secamam / zatadhautasarpiSA kevalena payasA madhukAmbunA vA secanam // 26 // gaGgAdharaH- nirvApaNamutvA sandhAnamAha-lambAnItyAdi / chedAdito mAMsAni yAni lambante tAni sandadhIta madhusarpiSA pralipya bandhanaizca upapAdayet / tato lambamAnAni mAMsAni saMsthitAn vraNAMstAn jJAtA lekhyAnIti lekhanAvasthAM prAptAni / vraNapIr3ana iti vraNapIr3anazca lepo niHsnehaH vraNamukhaM varjayitvA karttavyaH // 24 // 25 // cakrapANiH - mayabhodhAdikamiti / nyagrodhodumbarAzvatthetyAdinoktam / atraiva balAdikaM
Page #1056
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 25za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 3285 paJcavalkalacUNairvA shukticuurnnsmaayutaiH| dhAtakolodhacUrvA tathA rohanti te vraNAH // 27 // asthi bhagnaM cyutaM sandhi sandadhIta samaM punH| samena samamaGgaoNna kRtvAnyena priiksskH|| sthiraiH kAkanikAbandhaH kuzikAbhizca saMsthitam / paTTaH prabhUtasarpiSkarbadhnIyAdacalaM sukham // 28 // avidAhibhirannaizca paiSTikaiH samupAcaret / gjAnirhi na hitA cAsya sandhivizleSakArikA // 26 // vicyutAbhihatAGgAnAM visarpAdonupadravAn / upakrameTu yathAkAlaM kAlajJaH khAcikitsitAt // 30 // phlinyaadicuurnnrvcuurnnyet| athavA zuktivarNasamanvitaiH pnycvlklcuurnnrkhcuunnyet| dhAtakyAdicarNavicUrNayet tathA sati vraNA rohanti // 27 // gaGgAdharaH-asthi bhnmityaadi| bhnnmsthi| cyutaM vizliSTaM sandhi samaM snddhiit| kathamiti tdaah| smenetyaadi| yadasthi bhagnaM tat samenAnyenAGgena samaM kRtA sthiraiH kAkanikAnAmabandhaH kuzikAbhiH kuzAveSTanaH saMsthitamaskhalitaM kRtA prabhUtasapiSTa paTTa paTanimmitaghaTApaTTa acalaM yathA syAttathA sukhaM banIyAt // 28 // gaGgAdharaH-avidAhibhiH paiSTikaH piSTakRtairannaiH samupAcaret / kimarthamevaM. vidhairannaiH samupAcaredityata aah-glaanirityaadi| hi yasmAdasyAsthibhagnasya cyutasandhezvAhArAbhAvena glAnina hitA, yataH sandhivizleSakArikA // 29 // gaGgAdharaH-vicyutetyAdi / vicyutamabhihataM vAGga yeSAM teSAM vraNe visAdIn upadravAnuktAn svAt svAcikitsitAd ythaakaalmupkrmet| parasmaipadamutsago'pi kacidbhavatIti nAtmanepadamiti // 30 // zothaharopakramopadiSTam / lambAnItyAdinA sandhAnopakramamAha / zuktirbadarikA / samena samamajheneti samaina samaM sadRzaM kRtvA sandadhIteti yojyam / kalikAkuzikAbandhau suzrute draSTavyau // 26-29 // cakrapANiH-vicyutAbhihatAGgAnAmiti AnAhAdi teti kecit paThanti / khacikitsitA. * kalikAbandhairiti pAThAntaram / 412 For Private and Personal Use Only
Page #1057
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir .3286 crk-sNhitaa| [dvivaNIyacikitsitam zuSkA mahArujaH stabdhA ye vraNA mArutottarAH / svedyAH zaGkarakalpena te syuH kRshrpaaysaiH|| grAmyavailAmbujAnUpaivezavAraiH susNskRtaiH| utkArikAbhizcoSNAbhiH sukho syAd vraNitastathA // 31 // sadAhA vedanAvanto ye vraNA maarutottraaH| teSAM tilAnumAJcaiva bhRSTAn payasi nirvRtAn / tenaiva payasA piSTA dadyAdAlepanaM budhH|| balA guDUcI madhukaM pRzniparNI zatAvarI / jIvantI zarkarA kSIraM tailaM matsyavasA ghRtam / saMsiddhA samadhUcchiSTA zUlanI snehazarkarA // 31 // gaGgAdharaH-isi sandhAnamuktvA svedmaah| zuSkA ityaadi| zuSkAdayo mArutottarA ye vraNAste zaGkarasvedakalpena svedyAH syuH, kaiH ? kuzarapAyasaiH kuzaraistilakalkaiH paaysaishc| grAmyAdimAMsaH vezavArIkRtairvA svedyaaH| tathA uSNAmirutkArikAbhiryavAdInAM svedyAH syuH, tathA sati vraNitaH mukhI syAt // 31 // gaGgAdharaH-iti svedamuktvA vraNAnAM shmnlepnmaah| sadAhA ityaadi| sadAhAdivAtottaravraNeSu bhRSTAMstilAnumAzca bhRSTAM payasi kSiptA zItIkRtya tenaiva payasA piSTvA lepanaM vraNeSu ddyaat| dAhAdizAntirbhavati / ssletyaadi| kSIraM gavyam, tailaM tilasya / matsyavasA rohitAdimatsyatailam / ghRtaM gavyam / salamatsyavasAghRtAni samAnAni militAnAM pAdikaM kalkaM balAdInAM sIraM caturguNaM patvA vastreNa pUlA tasmin snehe uSNe sati madhRcchiSTamaSTamAMzaM zarkarA tatsamAM prakSipediyaM saMsiddhA sneha zarkarA vraNazulanI pralepanAt / snehazarkareti vacanAdatra pakSapyA zarkarA madhUcchiSTaM milikhA pAdikamiti // 3 // diti visavicikitsitAt / balA gur3ha ciityaadi| ata balAdIni piSTAni tathA zarkarA kSIramadhUSchiSTatailAdibhiH utkArikAM kRtvA, anye tu balAdikalkena talAdisnehaM caturguNaM sAyitvA snehapAnAdikaM madhUcchiSTaprakSepaM praahuH| snehasthA saMhatAvasthitatvAt madhuzarkarAvata For Private and Personal Use Only
Page #1058
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 25 adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / dvipaJcamUlotkathitenAmbhasA mastunAthavA sarpiSA vA satailena koSNena pariSecayet // 33 // yatracUrNa samadhukaM satilaM saha sarpiSA / dadyAdAlepanaM koNa dAhazUlopazAntaye // 34 // upamAhazca karttavyaH satilo mudgapAyasaH / rugdAhayoH prazamano vraNeSvevaM vidhiH smRtaH // 35 // sUkSmAnanA bahusrAvAH koSavantazca ye vraNAH / na ca mamrmmasthitAsteSAmeSaNaM hitamucyate // dvividhAmeSAM vidyAnmRdvozca kaThinAmapi / mRdubhirnAlaloMhAnAM vA zalAkayA // gambhIraM mAMsale deze pAThya lohazalAkayA / evaMvidhAd vraNaM nAlairviparItamato bhiSak // 36 // 1 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only 3287 gaGgAdharaH - dvipaJcetyAdi / sadAhAdivAtottatraNAn dazamUlakAyena mastunA vA koSNena sataiLasarpiSA vA pariSecayet // 33 // gaGgAdharaH- pavacUrNamityAdi / satilaM kRSNatilam / zrINi samAnAni jalena piSTvA ghRtena mizrayilA malepanam // 34 // gaGgAdharaH- upanAha ityAdi / kRSNatilAna mudrAMzca samAnAn dugdhena paktvA prAyasaH kRtaH pralepAd rugdAhaprazamana ityevaM vidhiH prazamanaH smRtaH // 35 // gaGgAdharaH - iti zamanamuktvA zodhanAdIni vaktuM tadviSayamAha - sUkSmAnanA ityAdi / koSavanto'bhyantare mAMsAdizUnyAH nAr3IvadgatimantaH / na ca masthitA marmasthAnajAn vihAya ye teSAmeSaNaM hitam / kathameSaNaM syAdispata Aha- dvividhamityAdi / mRddImeSaNAM kaThinAJca vidyaat| kaimudrI kaitha kaThinA syAt ? audbhidaimRdubhirnAlamRdvI eSaNA / lohAnAM zalAkayA kaThinaiSaNA / tayorviSayamAha - gambhIramityAdi / vaiSayamAha - gambhIramityAdi / gambhIraM mAMsale dekhe snehazarkareti vyapadezAt / dvipaJcamUlakkathiteneti ambhasA payasA sarpiHsvaile yojanIye iti / * payasAthaveti cakrasammataH pAThaH /
Page #1059
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3288 crk-sNhitaa| dvivaNIyacikitsitam pUtigandhAn vivarNAzca bahusrAvAn mhaarujH| vaNAnazuddhAn vijJAya zodhanaiH samupAcaret // triphalA khadiro dArjI nyagrodhAdirbalA kushaaH| nimbakUlakapatrANi kaSAyAH zodhane hitaaH|| tilakalkaH salavaNo dve haridra trivRd ghRtam / madhukaM nimbapatrANi lepaH syAd vraNazodhanaH // 37 // nAtirakto nAtipANDu tizyAvo na cAtiruk / na cotsaGgo na cotsaGgI zuddho ropyaH paraM vrnnH|| nygrodhoddumbraashvtth-kdmbplkssvetsaaH| karavIrAkuTajAH kaSAyA vraNaropaNAH // candanaM padmakiJjalkaM dArcItvaG nolamutpalam / mede mULa samajhA ca yaSTyAhnavraNaropaNam // lohazalAkayAnveSya pATyam / evaMvidhAd gambhIrAnmAMsaladezAd viparItamagambhIramamAMsale deze vraNaM nAlairanveSya pATayet // 36 // gaGgAdharaH-tatra shodhnaarhaanaah| puutigndhaanityaadi| pUtigandhAdIn vraNAn khalvazuddhAna vijJAya zodhanaH samupAcaret / shodhnyogaanaah| triphaLetyAdi / nyagrodhAdiH puurvmuktH| eSAM kaSAyeNa vraNaM dhotaM kupyAt / zodhanalepamAha / tiletyAdi / tityAdayo'STau hyako lepo milikhaa| tilaassttkH||37 - gaGgAdharaH-zodhanakaSAyalepAvuktvA ropnnkssaaylepaavaah| tdvissymaahnaahiityaadi| utsaGgo vraNasthAne cenna vatta te, vraNazca caturdikSu ca nodasanavAn cena syAt, tadA zuddho vraNa iti zAkhA sa vraNo ropyH| ropaNakaSAya. maah-nygrodhetyaadi| nyagrodhAdinAmeSAM kaSAyeNa vraNadhotaM kuryyAdropaNArthamiti / ropnnprlepnmaah-cndnmityaadi| candanAdibhilapanaM vraNaropaNam / dvividhAmiti bhaunidaima dubhirnAlaiH mRdvI lauhazalAkayA kaThinAm / pAThyamiti eSaNIyam / nimba eva vRddhanimba ucyte| kiMvA kUlaketi paatthH| kUlakaH paTolaH // 30-37 // cakrapANiH-nAtirakta ityAdinA zuvraNalakSaNamabhidhAya ropnnmaah-nygrodhetyaadi| For Private and Personal Use Only
Page #1060
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 25 adhyAyaH cikitsitasthAnam / 3286 prapauNDarIkaM jIvantI gojihvAM dhAtakI balAm / ropaNaM satilaM dadyAt pradehaM saghRtaM vraNe // kampillakaM viGgAni vatsakaM triphalAM balAm / paTolaM picumaIJca lodhra mustaM priyaGgukam // dhAtako khadiraM srjmelaamgurucndnm| piSTrA sAdhyaM bhavet tailaM tat paraM vraNaropaNam // prapauNDarIkaM madhukaM kAkolyau dve ca cndne| siddhametaiH samastailaM paraM syAd vraNaropaNam // dUrvAkharasasiddhaM vA tailaM kampillakena vaa| dA:tvacazca kalkena pradhAnaM vraNaropaNam // . yenaiva vidhinA tailaM ghRtaM tenaiva sAdhayet / raktapittottaraM jJAtvA ropaNe ghRtamuttamam // 38 // mlepaantrmaah| prpaunnddriikmityaadi| prapauNDarIkAditilAntaM saghRtaM pradevaM vraNaropaNaM dadyAt / atha shodhntelmaah| kmpillkmityaadi| kampillakAdIni pAdikAni piSTvA kallaM dattvA caturguNajale tailaM saadhym| tat tailaM paraM vraNazodhanaM bhavet / ropaNatailamAha / prpaunnddriikmityaadi| kAkolyo dve candane ca dve| prapoNDarIkAdikaM kalkaM caturguNaM jlm| ropnntelaantrmaah| duuvrvtyaadi| svirase caturguNe kalkahInamekaM tailm| kampillakakalkena caturguNajale'paraM tailam / dArcIvakalkena caturguNajalena siddhamaparaM tailam / atha zodhana-ropaNe ghRte aah-yenetyaadi| kampillakAdicandanAntaH kalkai ghRtaM caturguNajale pakavraNazodhanam / prapauNDarIkAdikalkasiddhaM ghRtaM caturguNajale vraNaropaNam, tathA dRsvirase caturguNe lakalkaM ghRtaM siddham / kampillakakalkena catuguNajale siddhaM ghRtmprm| dArjIvakalkena caturguNajalenAparaM siddhaM ghRtaM ropaNamiti / ghRtaM raktapittottaraM zAkhA sAdhayet / tailaM vAtakaphottare sAdhayediti khyApitam // 38 // kaSAyA iti bahuvacana nirdezAt samastaprayogAn suucyti| dA/ti daaruhridraa| vraNazodhanIyaM tailaM sAdhayet / yathoktatailadravyaireva ghRtaM saadhyediti| ghRtvissymaah-rtpittosrmityaadi| For Private and Personal Use Only
Page #1061
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3260 crk-sNhitaa| dvivaNIyacikitsitama kadambA najambUnAM pATalyAH pippalasya ca / vraNapracchAdane vidvAn patrANyasya cAdizet // 3 // vAmo'thavApyavAmazca (r) paTTo vraNahitaH prH| bandhazca dvividhaH zasto vraNAnAM savyadakSiNaH // 40 // lavaNAmlakaTUSNAni vidAhIni guruNi c| varjayedannapAnAni vraNo maithunameva ca // 41 // nAtizItagurusnigdhavidAhi yathAvaNam / annapAnaM vraNahitaM hitaJcAsvapanaM divA // 42 // stanyAni jIvanIyAni vRhaNIyAni yAni c| utsAdanArthaM nimnAnAM vraNAnAM tAni kalpayet // 43 // gaGgAdharaH-atha vraNacchAdane zodhanaropaNe ptraannyaah| kadambetyAdi / kadambAdInAM patravraNapracchAdane Adizet // 39 // , gnggaadhrH-bndhndvymaah| vAma ityaadi| vAmaH paTTo'thavApyavAmo dakSiNaH paTTa iti dvividho bandho vraNahitaH savyadakSiNaH shstH||40|| : gaGgAdharaH-athAyamiti khAdya vy'maah-lvnnetyaadi| maithunavarjanaM prasaGgAduktam, Adyazabdena pathyApathyayorvivakSitakhAt // 41 // - gnggaadhrH-naatiityaadi| nAtizItAdikaM khaadym| divA cAsvapanaM hitamiti maithunavat // 42 // - gnggaadhrH-athotsaadnmaah-stnyetyaadi| stanyajananAni dsh| jIvanAyAni dsh| dRhaNIyAni dsh| nimnAnAM vraNAnAmutsAdanArya kalpayet // 43 // . ropaNIyamiti vacanAt ropaNameva ghRtaM karttavyaM natu zodhanArthaM ghRtaM karttavyamityarthaH / savyadakSiNa iti vaamdkssinnH| atraiva zalyoktacaturdazabandhAvarodhaH kAryaH // 38-42 // - cakrapANi:-stanyAni Sar3a virecnaashtaashritiiyoktaani| azmakAsIsaM dhAtukAsIsam / adhobhAgAni vivRtAdIni virecanadravyANi / so'tha bAdarazcaiveti paatthaantrm| For Private and Personal Use Only
Page #1062
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir , 25 adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 3261 rudhire'tipravRtte tu bhinna chedo'dhimaaNske| kaphagranthiSu gaNDeSu vAtastambheSu rukSu ca // gUr3hapUyalasIkeSu gambhIreSu vraNeSu c|| supteSu cAGgadezeSu kagniH saMprazasyate // madhUcchiSTena tailena mjdaudrvsaaghRtH| taptairvA vividhaloherdaheda dAhavizeSavit / / rUkSANAM sukumArANAM gambhIrAnmArutottarAn / dahet snehamadhUcchiSTohaH kSaudrastato ghRtH||44||45|| bAladurbalavRddhAnAM garbhiNyA raktapittinAm / tRSNAvaraparItAnAmabalAnAM viSAdinAm / nAgnikammopadeSTavyaM snAyumarmavaNeSu ca / saviSeSu sazalyaSu netrakoSThatraNeSu ca // 46 // gaGgAvaraH-dvividhadAhaviSayamAha-rudhire'tItyAdi / vAtastambheSu rujAsu ca supteSu sparzazAnarahiteSu agneH karma dAhaH sNprshsyte| yathA dahet tadAha / mdhuucchissttenetyaadi| dAhavizeSavit madhUcchiSTAdaiAkaikaM taptaM kRlA rudhirAtiprasavaNacchedyabhedyAdiSu siJcet tato dAhaH syAdityekaH, aparastu. tathA vividhairdAhyasthAnAnurUpailau heragninA taptairdahet / ruukssaannaamityaadi| rUkSAdInAM gammIrAn vAtottarAn snehmdhuucchissttaidehet| tato'nyAn lauhaH saudreghRtadehediti // 44 / 45 // gnggaadhrH-adaahyaanaah-baaletyaadi| bAlAdInAmagnikarma dAho nopa deSTavyam, snAyvAdivraNeSu ca nAgnikammopadeSTavyamiti // 46 // chaye iti chednaah| taptairiti rUkSasnigdhadAhabhedaviSayaM drshynnaah-sukumaaraannaamityaadinaa| dAhavizeSaviditi snigdharUkSAdirUpaM tathA binduvalayAdirUpaM jAnAtIti daahvishessvit| viSAdinAmiti bhakSitaviSANAm // 43-46 // For Private and Personal Use Only
Page #1063
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3262 crk-sNhitaa| [dvivagIyacikitsitam rogadoSabalApekSI maatraakaalaagnikovidH| zastrakAgnikRtyeSu kSAramapyavacArayet // 47 // . bhUjagranthyazmakAzIzaM samabhAgAni gugguluH| vraNAvasAdanaM tadvat kalaviGkakapotavida // kaThinatvaM vraNA yAnti gandhasAraizca dhuupitaaH| sarpirmajjavasAtailaiH zaithilyaM yAnti hi vrnnaaH|| rujaH srAvAzca gandhazca krimayazca vrnnaashritaaH| kAThinyaM mArdavaJcApi dhUpanenopazAmyati // 48 // lodhranyagrodhazuGgAMzca khadiraM triphalA ghRtam / pralepo vraNazaithilya-saukumAryaprasAdhakaH // 46 // sarujaH kaThinAH stabdhA nirAkhAvAzca ye vrnnaaH| yavacUrNaiH sarpiSkarbazastAn pralepayet // 50 // gaGgAdharaH-dAhavadaguNavAt kssaardaahmaah-rogetyaadi| rogAdyapekSI maatraadikovidH| zastrakamme yogyeSvagnikarmakRtyeSu kSAramapyavacArayet / kSAravidhAnamiha vistarakhAnoktaM kAyapradhAnacikitsitazAstravAdasya tantrasya zalyatantrAlpavacanaM na duSyati // 47 // gaGgAdharaH-atha vrnnaavsaadnmaah-bhuujjtyaadi| bhUrjagranthirazma ca kAzIzaJca gugagulazca samAni pralepo vraNAvasAdakaraH, tadvadavasAdanaH kalavikaviT kapotakT ica / klvingkshcttkH| atha kAThinyakaramAIvakaradhUpane Aha / ktthinlmityaadi| gandhasAraH zvetacandanam / sena dhUpitA vraNAH kaThinatvaM yaanti| sapirAdibhidha pitAH kaThinA vraNAH zaithilyaM mAIvaM yAnti / anayodhU panayoH kAntaramAha-ruja ityAdi // 48 // gaGgAdharaH-kAThinyamAIvakare Alepane caah-lodhetyaadi| lodhrazuGgAdInAM pralepaH vraNazaithilye kAThinyasya saukumAyyasya ca prsaadhkH||49|| gaGgAdharaH-sarujaH kaThinAzcaivamAdayo ye vraNAstAn sasarpiSkayevaNaH bahuzaH pralepayet // 5 // cakrapANiH-yadyapi zastrakarmasu kSAraH pRthaka paThitastathApi zastrAdInAM upakramagRhItasvAt For Private and Personal Use Only
Page #1064
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 25za adhyAyaH cikitsitsthaanm| 3263 mudSaSTikazAlInAM pAyasairvA yathAkramam / saghRtairjIvanIyairvA tarpayet taanbhiikssnnshH||51|| kakubhoDambarAzvattha-lodhrakaTaphalajAmbavaiH / tvacamAzu nigRhNAti tvakcUNaizcUrNitA vraNAH // 52 // manaHzilAle maJjiSThA zatAhA rajanIdvayam / pralepaH saghRtakSaudrastvagvizuddhikaraH paraH // 53 // ayorajaH sakAzIzaM triphalAkusumAni c| pralepaH kurute kASNyaM sadya eva navatvaci // kaaliiykntaamraasthi-hemkaalrsottmaiH| lepaH sagomayarasaH savarNakaraNaH prH|| dhyAmakAzvatthanicula-mUlaM lAkSAtha gairikam / sahema sAmRtAsaMjJakAzIzaJceti varNakRt // 54 // gaGgAdharaH-mudgAdInAmanyatamasya pAyasairvA tAn vraNAMstarpayellepayet / athavA saghRtairjIvanIyairdazabhistAn vraNAMstarpayet / tena mRdavo nIrugAdayazca vraNA bhavanti // 51 // gaGgAdharaH-atha vrnnaavcuurnnnmaah-klbhetyaadi| kakubhAdInAM bakacUrNazcUrNitA avaguNThitA vraNA Azu khacaM nigRhNAti nizcayena gRhNAti // 52 // gaGgAdharaH-atha vnnymaah-mnHshiletyaadi| AlaM haritAlam / bgvishuddhigrgaatrsvrnntaa| ayoraja ityaadi| triphalAnAM kusumAni navalaci bagasya gAtrasavarNakRSNatvaM kurute| kaaliiyketyaadi| kAlIyakakApThaM natamAmrAsthi hema nAgakezaraM kAlaH kRSNAguru rasottamaH pAradaH, ebhiH sagomayaraso lepH| dhyaamketyaadi| dhyAmakaM gandhatRNaM dhyAmakAdInAM mUlaM hema nAgakezaraM amRtAsaMzA gur3a cii| dhyAmakAdInAM lepo varNakRt // 53 // 54 // . kSAramapyavacArayediti vacanena bhAro'pi vihitH| tarpayediti tarpaNArtha lepaM kArayet // 47-51 // cakrapANiH-kakubhetyAdiprakaraNena tvagajananaM tathA varNakaraNaM tathA romajananamiti upkrmmymaah| svacamAzveva gRhNanti iti sadyo bhavanti / triphalAkusumAnIti viphalApuSpANi / natA priyaH / hemakAlA maJjiSThA / rasottamaH pAradaH ghRtaM vA / amRtAsaGgaH kapikacchaH // 52-54 // 413 For Private and Personal Use Only
Page #1065
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3264 crk-sNhitaa| dvivaNIyacikitsitam catuSpadAnAM tvgrom-khurshRnggaasthibhsmnaa| tailAktA carNitA bhUmirbhavedromavatI punaH // 55 // SoDazopadravA ye ca vraNAnAM prikiirtitaaH| teSAM cikitsA nirdiSTA yathA svskhcikitsite||56|| tatra shloko| dvau vraNau vraNabhedAzca parIkSA duSTireva ca / sthAnAni gandhAH nAvAzca sopasargAH kriyAzca yaaH|| vaNAdhikAre saMpraznametannavakamuktavAn / munirvyAsasamAsAbhyAmagnivezAya dhomate // 57 // . ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte'prApte dRr3habalapratisaMskRte cikitsitasthAne dvivaNoyacikitsitaM nAma pnycviNsho'dhyaayH|| 25 // maGgAdharaH-varNyamuktvA rovaNalomarohaNe aah-ctusspdaanaamityaadi| catuSpadAnAM lagAdInAM bhasmanA talAktA vraNabhUmizcUrNitA gharSitA punarlomavatI bhavediti // 55 // gaGgAdhara-patriMzadupakramAnuttvA upadravANAM visaryAdInAM cikitsaamaahssodd'shetyaadi| svaskhacikitsite yathA nirdiSTAzcikitsAstathA cikitsAH prikiirtitaaH||56|| gnggaadhrH-adhyaayaarthmupsNhrti| tatra shlokaaviti| dvau vrnnaavityaadi| iti // 57 // agnivezakRte tantra carakapratisaMskRte / amApte tu dRr3havala-pratisaMskRta eva c| dvivaNIyaciki site badhyAye pnycviNshke| vaidyagaGgAdharakRte jalpakalpatarau / punH| cikitsitasthAnajalpe SaSThaskandhe divnniiye| cikitsitajalpo nAma zAkheyaM pazcaviMzikA // 25 // zalyAGgaM samAptam / cakrapANiH--dvau praNAvityAdyadhyAyasaMgrahaH vyaktaH // 55-57 // iti mahAmahopAdhyAyacarakacaturAnanazrImaccakrapANihattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM gharakatAtparyaTIkAyAM cikitsitasthAnavyAkhyAyAM dvivaNIyacikitsitaM nAma paJcaviMzo'dhyAyaH // 25 // For Private and Personal Use Only
Page #1066
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Sar3a viNsho'dhyaayH| athAtastrimarmIyacikitsitaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // saptottaraM marmazataM yaduktaM zarIrasaGkhyAmadhikRtya tebhyH| mANi vastiM hRdayaM zirazca pradhAnabhUtAnRASayo vadanti // prANAzayAt tAni hi pIr3ayanto vAtAdayo'sUnapi pIDayanti / tatsaMzritAnAmanupAlanArtha mahAgadAnAM zRNu saumya rakSAm // 2 // gaGgAdharaH-athoddiSTAnukramAt trimarmIyacikitsitamAha-athAta ityaadi| sarva pUrvavad vyAkhyeyam // 1 // gnggaadhrH-sptottrmityaadi| zarIrasaGkhyAzArIre saptottaraM marmazatamiti yaduktaM tebhyastrINi marmANi pradhAnabhUtASayo vadanti vastiJca hRdayaJca zirazceti / kasmAt pradhAnabhUtAni ? prANAzayAt / prANAnAmAzayA hi vastyAdayaH pradhAnatamA iti| tAni vastihRdayazirAMsi pIr3ayanto vAtAdayo'sUnapi piidd'ynti| tasmAt tato'nupAlanArtha prANarakSaNArtha tattimammesaMzritAnAM mahAgadAnAM sambandhe rakSA saumya zRNu // 2 // cakrapANi:-dvivaNIye dvisaMkhyAvacchinnarogacikitsAbhidhAnAnantaraM dvisaMkhyAvacchinnazirohRdayavasticikitsAbhidhAnArtha simrmiiycikitsocyte| trimarmIyeNa hi vimammAzritA rogA abhidhiiynte| tena trimIyarogAnadhikRtya kRtaM cikitsitaM vimarmIyacikitsitamavadhArayati sptottrmityaadi| zarIrasaMkhyAmadhikRtyeti zarIrasaGkhyAzArIre uttamadhikRtyetyarthaH / hRdayAdimarmaprAdhAnye hetumAha-prANAzramAniti / hRdayAdInAM prANAzrayatve uppttimaahtaaniti| hRdayAyapaghAtena yasmAd vizeSataH prANopaghAto bhavati tasmAt hRdayAyAzritAH prANA ucyante / yathA bhityupaghAtopahanyamAnaM citra bhicyaashrymucyte| tatsaMzritAnAmiti prANAzrayANAM hRdayAdInAM mahAnto gadA yeSAM bhavanti teSAM mahAgadAnAM vastyAdInAM rakSA zRNu kiMvA tatsaMzritAnAmiti vastyAdisaMzritAnAM mahAgadAnAM rakSAmiti cikitsAm // 1 // 2 // For Private and Personal Use Only
Page #1067
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3266 crk-sNhitaa| trimarmIyacikitsitam kaSAyatiktoSaNarUkSabhAjyaH sandhAraNodoraNamathunaizca / pakkAzaye kupyati cedapAnaH srotAMsyadhogAni balI sa ruddhA // karoti viNmArutamUtrasaGga kramAdudAvarttamatazca ghoram // 3 // rug vastihRtkutyudareSvabhISaNaM sapRSThapAzrveSvatidAruNA syaat|| AdhmAnahallAsavikartikAzca todo'vipAkazca savastizophaH / varcI pravRttirjaThare ca gaNDo hyU Izca vAyau vihate gude syAt / kRcchreNa zuSkasya cirAt pravRttiH syAd vA tanuH sA khararUkSazItA // 4 // tatazca rogA jvrmuuprkRcchr-prvaahikaahRdgrhnniiprdossaaH| chAndhyavAdhiryazirobhitApA vaatodraasstthiilmnovikaaraaH|| tRssnnaastrpittaarditgulmkaas-shvaasprtishyaarucipaavrogaaH| anye ca rogA bahavo'nilotthA bhavantyudAvatakRtAH sughoraaH| cikitsitazcAsya yathAvadUddha pravakSyate tacchRNa cAgniveza // 5 // - gnggaadhrr-kssaayetyaadi| kaSAyAdibhihetubhirapAnavAyuryadi pakAzaye kupyati, tadA balI so'pAnaH khalvadhogAni srotAMsi ruddhA vir3AdisaGgaM karoti tataH kramAda vir3AdisaGgAda ghoramudAvaH karoti // 3 // gnggaadhrH-tdudaavrttlkssnnmaah-rugityaadi| vastyAdiSvabhIkSNamatidAruNA ruka syAt / vikartikA gude karttanavat piidd'aa| jaThare bacopravRttiH syaat| vAyAvUddha vihate gude gaNDaH syAt / zuSkasya varcasaH kRcchaNa cirAt pravRttiH, sA pravRttistanuralpA syAt khararUkSazItA c||4|| gaGgAdharaH-tato varcasa evaM pravRttitaH jvarAdayo rogA bhavanti / anye cAnilotthA bahavo rogA udAvattakRtA bhvnti| iti| tasya navegAndhAraNIye vegasandhAraNajarogacikitsA vizeSeNoktA // 5 // ___cakrapANiH-vastyAdijAnAM yathAkramaM hetvaadimaah-kssaayetyaadi| aSaNaH kaTakaH / pakvAzaya ityAdinA udAvartasamprAptiliGgacikitsitAni praah| nanu kathamapAnaH kupitaH apAnasyaiva rotIti ? brmH| AtmanavAyaM dRSTaH samyagapravarttamAnaH AtmanaH saGganoti / For Private and Personal Use Only
Page #1068
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH } cikitsitasthAnam / 3267 taM tailazItajvaranAzanAktaM svedairyathoktaH pravilInadoSam / upAcaredvarttinirUhavasti - sneha virekaranulomanAnnaiH // 6 // zyAmAtrivRnmAgadhikAM sadantIM gomUtrapiSTAM dazamASabhAgAm / sanIlikAM dvilavaNAM gur3ena vartti karAGgaSThanibhAM vidadhyAt // piNyAkasauvaccala higubhirvA sasarpapatra pAyAvazUkaiH / krimighnakampillakazaGkhinobhiH sudhArkajacIragur3e yetAbhiH / syAt pippalIsarSaparAThavezma - dhUmaiH sagomUtra gur3a ca vattiH // 7 // gaGgAdharaH - punariha kaSAyAdisarvvahetu jodAvartta cikitsAmAha - tamityAdi / tamudAvarttinaM naraM tailamizritena zItajvaranAzanAgurvvAditailenAktaM yathoktasvedaiH pravilInadoSaM vatryAdibhirupAcaret // 6 // gaGgAdharaH- tatra varttimAha zyAmetyAdi / zyAmA trivRtAdInAM pratyekaM kAmASAn dvilavaNAM dviguNitasaindhavAn gomUtreNa zlakSNaM piSTvA gur3ana yathArheNa piSTrA karADaSThanibhAM varttiM viddhyaat| tAM vartti ghRtAktAM ghRtAte gude yathAyogyaM pravezayediti / athavA piNyAkAdiyAvazukAntegu dena vartta vidadhyAditi pUrveNAnvayaH / krimighnetyAdi / krimino vihaGgaH / sudhA snuhI, sudhArkajakSIraM sudhAkSIramarka kSIracceti krimighnAdigur3AntairekA varttiH syAt / athavA pippalyAdigur3Antaizca varttiH syAt / atra rATho madanaphalataNDulaH // 7 // yathA mana eva manonigrahaM karoti / uktaM 'indriyAbhigrahaH karma manasastvasya nigrahaH' iti / Urddhazceti Urddha gamanasvabhAvaH / talaM jvaranAzanoktamiti zItajvaranAzanama gurvvAduktam / varttiH phalavarttiH // 3-6 // cakrapANiH - zyAmetyAdi / phalavattau zyAmA trivRdbhedaH / daza bhAgA bhASA yasyAM sA dazabhAgamASA / dvirlavaNeti dvirbhAgalavaNA / guDeneti vacanena yAvatA guDana varttiH karttuM yujyate For Private and Personal Use Only
Page #1069
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3268 crk-sNhitaa| trimarmIyacikitsitama zyAmAphalekSvAku sapippalIkaM nADyAthavA tat pradhameta cuurnnm| rakSonatumthIkarahATakRSNA-cUrNa sajImUtakasaindhavaM vaa| snigdhe gude tAnyanulomayanti narasya vaccoM'nilamUtrasaGgam // 8 // teSAM vighAteSu bhiSag vidadhyAt khabhyaktasukhinnatanonirUham / UTanulomauSadhamUtratailakSArAmlavAtanayutaM sutIkSNam // vAte'dhike'mlaM lavaNaM satailaM kSIreNa pitte tu kaphe smuutrm| samUtravardho'nilasaGgamAzu gudaM sirAzca praguNIkaroti // 6 // . gnggaadhrH-shyaametyaadi| zyAmA zyAmamUlA trivat / phalaM madanaphalam / zyAmAdInAM cUrNa nADyA nalikAyAM nikSipya nalikAnagude pravezya phutkAreNa jaThare pravezayedityevaM pradhamet / rakSoghnetyAdi / athavA rakSonaH spH| sarvapAdi. cUrNa nADyA pradhamet / varticUrNAnAM pradAnakramaphale Aha-snigdhe ityaadi| ghRtAdistehenAbhyakte gude tAni varticUrNAni // 8 // - gaGgAdharaH-yadezavaM varticUrNaprayoge prazamanaM na syAt tatrAha-teSAmityAdi / teSAM varticUrNAnAM vidhAteSu svabhyaktamusvinnatanostasyodAvarttino niruddha vidadhyAt / nirUhantU nulomauSadhAdiyutaM sutiikssnnm| bAte ityaadi| vAte adhike'mlalavaNatailaM nirUha, pitte'dhike kSIreNa nirUham, atha kaphe'dhike samUtramAnulomikakaphaghnadravyakRtaM viddhyaat| sa nirUho mUtrAdisaGgaM gudaM sirAzca prgunniikroti| viguNabhAvAbhAvaH praguNa iti // 9 // tAvanmAno guDo deyH| yAvazUkairityantena dvitIyA vatiH mASaguDanaiva krttvyaa| zazinI zvetabundA, vezmadhUmo'gAradhUmaH, phalaM madanaphalam, rakSonaH sarSapaH, karahATo madanaH // 8 // cakrapANiH-teSAM vidhAta iti phalavartipUrNAnAmuktAno kAryAkaraNe UrdA'nulomauSadhaM vamanavirecanauSadham / vAte'dhika ityAdinA doSabheDena saadhnmaah| udAvatta pittakaphau vAtakopitAveva For Private and Personal Use Only
Page #1070
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH 26za adhyAyaH ] cikitsitsthaanm| 3266 trivRtsudhApanatilAdizAka-grAmyodakAnUparasairyavAnnam / anyaizca sRSTAnilamUtravir3a bhiradyAt prasannAyur3asIdhupAyI // bhUyo'nubandhe tu bhaveda virecyo mUtraprasannAdadhimaNDazuktaH / * - svasthantu pazcAdanuvAsayet taM / raukSyAddhi saGgo'nilavarcasoH syAt // 10-13 // hiruttaraM hinu vacA sakRSNA suvarcikA caiva viGgacUrNam / sukhAmbunAnAhavisUcikArti-hRdrogagulmo samIraNanam / / vacAbhayAcitrakayAvazUkAn sapithalon sAtiviSAn sakuSThAn / koSNAmbunAnAhavimUr3havAtAn pItvA jayedAzu rasaudanAzI // gnggaadhrH-aahaardrvymaah| tridityaadi| trivRtpatrAdizAkaM grAmyAdi maaNsrsH| anye ca sRSTAnilAdayaH, tairyvaannmdyaat| prasannAdikazcAnu pibet / evaMkRte yadyanubandho vartate straah| bhuya ityaadi| eSaMkRte'pi bhUyo'nubandhe sati muutraadibhirvirecyH| tathA virecanana svasthaM tamudAvarttinaM pakSadanuvAsayet snehanArtham / kasmAt ? rokSyAddhItyAdi / hi yasmAt rokSyAt punaranilavarca soH saGgaH syAt tasmAdanuvAsayet // 10-13 // gaGgAdharaH-athAtra vegasandhAraNAdinApyAnAhaH syAt, tasya ca cikitsaamaah-dviruttrmityaadi| himabhRtInAmuttarottaraM dviguNaM cUrNa sukhAmbunA piitmaanaahaadinm| vcetyaadi| vacAdikuSThAntaM cUrNa koSNAmbunA pIkhA jJeyau / prasannA madyopari svaccho bhAgaH / guDa kRtaH sIdhuH guddsiidhuH| mUyo'nubandha iti udAvattAnu. bandhe / etacca virecanaM vastidAnaJca sptaahaaduuiim| yaduktaM 'naro viriktastu nirUhadAnaM vivarjayet * itaH paraM kvacidadhikaH pATho dRshyte| ythaa-gulmodrbdhnaashHpliihodaavrttyonishukrgde| medaHkaphasaMsRSTa mArutarakte'vagAr3he c|| gRdhrasIpakSabadhAdiSu virecanAhaSu vaatrogessu| vAte vibadamAga medaHkaphapittaraktena // payasA mAsarasairvA triphalArasayUSamUta. madirAbhiH // 11 // doSAnubandhayogAt prazastameraNDajaM tailm| tavAAtanut svabhAvAt saMyogavazAd virecanAcca jayet // medo'sRkapittakaphonmizrAnilarogajit syAt / balakoSThanyAdhivazAdApaJcapalA bhvenmaatraa| mRdakoSThabalAnAM saha bhojyaM tat prayojyaM syAt // 12 // For Private and Personal Use Only
Page #1071
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 3300 caraka saMhitA | [ strimamaya cikitsitam hidUpragandhAvizuNThAjAjI - harItakIpuSkaramUlakuSTham / yathottaraM bhAgavivRddhametat prIhodarAjorNavisUcikAsu // 14 // sthirAdivargasya punarnavAyAH zyAmAkapUtIkakaraJjayozca / siddhaH kaSAyo dvipalAMzikAnAM prastho ghRtAt syAt pratibandhavAte / phalaJca mUlaJca virecanoktaM hiMsrArkamUle dazamUlamagrAm / snuka citrakazcaiva punarnavA ca tulyAni savvairlavaNAni paJca // snehaH samRtraiH saha jarjarANi zarAvasandhau vipacet sulipte / pakvaM supiSTaM lavaNaM tadannaiH pAnaistathAnAharu jAnnamadyAt // 15 // rasaudanAzI khAnAhAdIn jayet / hiGgagretyAdi / hiGamabhRtikaM yathottaraM bhAgavRddhaM puSkaraM svanAmakhyAtavRkSavizeSastasya mUlaM tadabhAve kuSThamapi dvivaraM grAhyam // 14 // 'gaGgAdharaH- sthirAdItyAdi / sthirAdivargaH zAlaparNyAdipaJcamUlI / dvipAMzikAnAM zAlaparNyAdInAmaSTAnAM Sor3azazarAvajale pakAnAM caturthAMzAvaziSTaH kaSAyaH prasthaH, prasthazca ghRtAt siddhaH pakaH pratibandhavAte hitaH syAt / phalazca etyAdi / virecanoktaM phalinImUlinISu virecanoktaM phalazca mUlazca hiMsAmUlamarkamUlazca / punane vAntAni yAvanti taiH sarvvastulyAni paJca lavaNAni / snehazcaturbhiryathAlAbhaM mUtraizca yathAlAbhaM saha jarjarIkRtAni kuTTayitvaiva zarAvamadhye sthApayitvA'nyena zarAveNa pidhAya sandhau sulipte dhamanigamAbhAvo yathA syAt tathA sulipte vipacet / pakkaM supiSTaM tallavaNaM pAnairannaH sahAdyAt / AnAhalakSaNamuktaM suzrate - " AmaM zakuda vA nicitaM kroNa bhUyo vibaddhaM viguNAnilena / pravattemAnaM na yathAsvamenaM vikAramAnAhamudAharanti / tasmin bhavatyAmasamudbhave tu tRSNAmatizyAyaziro vidAhAH / AmAzaye zUlamatho gurutvaM hallAsa udgAra - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir saptadinAnyavazyam / zuddho nirUheNa virecanance 'ti / dviruttaramityAdau yathottaradravyANAM dvaiguNyam / suvarcikA svarjikAkSAraH / sukhAmbunA pItamiti zeSaH / ugragandhA ajamodA // 9-14 // cakrapANiH - sthirAdivargasyeti alpapaJcamUlasya / zyAmAkapUtikakara ayozcetyasa pUtikazabdaH karavavizeSaNam / tathAhi jatUkarNaH - " sarSapa ugrapUtikaH punarnavA sthirAdyamityAdi / " phalaca mUla virecanoktamiti dorghaJjIvitIye mUlinIvirecanakarmmaNyuktam / kiMvA kalpe virecana For Private and Personal Use Only
Page #1072
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26 adhyAyaH ] cikitsitasthAnam | hRtstambhamUrddhAmaya gauravAbhyAmuddvArasaGgena sapInasena / AnAhamAmaprabhavaM jayet tu pracchaInairlaGghanapAcanaizca // 16 // ityudAvarttaH / vyAyAma tIkSNauSadharUnamadya-prasaGganityadbhu tapRSThayAnAt / AnUpamAMsAdhyazanAda jIrNAt syurmUtrakRcchrANi nRNAM tathASTau // 17 vighAtanaJca / stambhaH kaTIpRSThapurISamUtra zUlo'tha mUrcchA ca zakradramizca / zvAsazva pakAzayaje bhavanti liGgAni cAtrAlasakoditAni / " alasakalakSaNAni tatraiva yathA / "kukSirAnavate'tyarthaM tAmyatyatha ca kUjati / niruddho mArutazcApi kukSAvupari dhAvati / vAtavacanirodhazva kukSau yasya bhRzaM bhavet / tasyAlasakamAcaSTe hikkodvArau ca yasya tu / " iti // 15 // gaGgAdharaH - iha zakRjjAtAnAhalakSaNaM noktvA cikitsAJcAbhidhAyAmajAnAhalaNamAha - hRtstambhetyAdi / hRtstambhava mUddhi AmayagauravaJca tAbhyA muhAravighAtena pInasena cAmaprabhavamAnAhaM jJAlA pracchaddenAdibhirjayet / suzrute tUdAvarttasyAsAdhyalakSaNamuktam / " tRSNArditaM parikliSTaM kSINaM zUlairupadratam / zakRd vamantaM matimAnudAvarttinamutsRjet // " iti // 16 // gaGgAdharaH - ityudAvarttAnAha rogoM vastigatAvuktvA'parAn vastigatAnAha / vyAyAmetyAdi / syumUtrakRcchaNIti mUtrasya kRcchaNa pravRttivighAta ityanarthAntaram / sena suzrute mUtrAghAtavikRcchayoriti rogadvayamuddiSTaM kRtrA sUtropaghAtazabdena dvayoravarodhaH kRtaH / tadyathA / "vAtena pittena kaphena sarvaistathA'bhighAtaiH zakRkkamarIbhyAm / tathA'paraH zarkarayA sukaSTo mUtropaghAtaH kathito'STamastu // " iti zakRtpratighAtana ihoktaH, noktaH zukrapratighAtaja iti / ihApi nirdezAda vAtAdilakSaNAnAM vAtajapittajakaphajasannipAtajAzmarojazarkarAjAbhighAtajAni vyAhatazukrajaJcAtroktaM zakRtpratighAtajaM noktamiti virodho nAzaGkAH / suzrute hyazmarIja kRccha, zukrajAvarodhamabhipretya zukrajamUtrakuccha noktamiha tu tantre zakRtpratighAtajaM vAtamUtrakRccha, svarodhAna pRthaguktamiti yastu vyAkhyAtavAn suzrute zarkarAjamUtrakRccha, na paThitamiha tu paThitamyogeSu vakSyamANam / hRdityAdinA udAvarttasyaiva hetulakSaNavizeSeNa AnAhasaMjJAM pradarzya tatra bheSajamAha || 15|16 // 4 414 For Private and Personal Use Only 3301
Page #1073
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org caraka saMhitA | [trimammIyacikitsitam 3302 pRthaGmalAH svaiH kupitA nidAnaiH savrvve'thavA kopamupetya vastau / mUtrasya mArga paripIDayanti yadA tadA mUtrayatIha kRcchrAt // 18 // tIcA hi rug vaGkSaNavastimeDhra svalpaM muhurmUtrayatIha vAtAt / pItaM saraktaM sarujaM sadAhaM kucchraM muhurmUtriyatIha pittAt // vasteH saliGgasya gurutvazothau 100 mUtraM sapicchaM kaphamUtrakRcchra / sarvvANi rUpANi ca sannipAtAt Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir bhavanti tat kRcchratamaJca kRcchram // 16 // 4 "eSAzmarI mArutabhinnamUttiH syAcchakarA mUtrapathAt kSarantIti / " suzrute "azmarI zarkarA caiva tulye sambhavalakSaNa" riti, tato'zmarIjena zarkarAjagrahaNamiti, tadbhrAntyA vyAkhyAtavAn / suzrute hi - " tathA'paraH zarkarayA kaSTo sUtropaghAtaH kathito'STamastu " ityuktam, anyathASTatvavyAghAtaH syAt / ihApi tantre zarkarAjasahitAnyevASTau pUryyante taca vinA sapta syuriti // 17 // gaGgAdharaH -- samprAptimAha / pRthaGmalA ityAdi / iti catvAri doSajAni // 18 gaGgAdharaH - eSAM lakSaNAnyAha / tIvrA hItyAdi / iha vAtaje mUtrakRccha zakRtpratighAtasyAvarodhaH, suzrate hi vAtaprakopastatroktaH / "zakRtastu pratI ghAtAd vAyurviguNatAM gataH / AdhmAnaJca sazUlazca mUtrasaGgaM karoti hi / / " iti / pItamityAdinA pitta mUtrakRcchralakSaNam / vasterityAdinA kaphamUtrakRccha lakSaNam / sarvvANItyAdinA sannipAtajamUH kRcchralakSaNamiti / suzrute'pyuktam / alpamalpaM samutpIDya muSkamehana vastibhiH / phaladbhiriva kRcchreNa vAtAghAtena mehati / hAridramuSNaM raktaM vA muSkamehanavastibhiH / agninA dahyamAnAbhaiH pittAghAtena mehati / snigdhaM zukramanuSNaJca muSkamehanavastibhiH / saMhRSTaromA gurubhiH zleSmAghAtena mehati / dAhazItarujAviSTo nAnAvarNa muhum huH / tAmyamAnaH sukRcchreNa sannipAtena mehati // 19 // cakrapANiH- vyAyAmetyAdinA nidAnamuktatvA vAtapittakaphasannipAtajAnAM mUtrakRcchrANAM samprAptimAha - pRthagityAti / tI hi rumityAdinA caturNAM rUpamAha // 17-19 // For Private and Personal Use Only
Page #1074
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH 26za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 3303 vizoSayeda vastigataM sazukra mUtraM sapittaM pavanaH karpha vaa| yadA tadAzmayaMpajAyate tu krameNa pitteSviva rocanA goH|| kadambapuSpAkRtirazmatulyA zlapaNA tripuTyapyathavA'pi mRdvii| mUtrasya cenmArgamupaiti rujhA mUtraM rujaM tasya karoti vastau // mRdunAti meda sa tu vedanAttoM muhuH zakRnmuzcati vepate ca / sasevanImehanavastizUlaM vizorNadhArazca karoti mUtram // gaGgAdharaH-athAzmarIjamUtrakRcche vaktavye'zmarIjanmaprakAramAha-vizo. ssyedityaadi| iyantu samprAptiH sAmAnyAzmarINAm / yadA pavano risomathunavighAtAdamaithunAda vA vastigataM zukraM vizoSayet tadA zukrAzmarI jAyate, yadA ca vastigataM mUtraM sapittaM vizoSayet tadA pittAzmarI syAda, yadA vA svayuktaM vastigataM karpha vizoSayet tadA vAtAzmarI syaat| yadA svayuktaM vastigataM samUtraM karpha vizoSayet tadA kaphAzmarI syAt / yathA krameNa zuSkeSu goH pitteSu rocanA bhvti| iti| zukrajA vAtajA pittajA kaphajA ceti catasro. 'imaryaH syuH| tasyA rUpANyAha / kadambetyAdi / kAcit kadambapuSpadalAkRtiH kAcidazmatulyA kAcit zlakSNA athavA kAcit tripuTI trikoNA athavA kAcinmRdvIti, apizabdAdanyAzI cAzmarI syaat| tajjamUtrakRcchamAhamUtrasya cedityaadi| sAzmarI cenmUtrasya mArgamupaiti tadA tasya vastau mUtraM ruddhA rujaM karoti / sa tu pumAn vedanAsau meda mRdanAti muhuH| zakunmuzcati vepate ca muhuH| sevanyAdivedanAsahitaM vizINadhAraM mUtraM sa kroti| zizne cakrapANi:-vizoSadityAdinA catuHprakArAnapyazmarIrogAmAha / tantrAntare azmaya'stu vAtapittakaphazukrajA uttAH, yadyapi sarvAimarISu doSatrayajanyatvamasti 'sahantyapo yathA divyA mAruto'gnizca vaiytH| tadvad balAsaM bastisthamuSmA saMhanti sAnilaH' iti suzrute pratipAditam, tathApyekadoSAbhiprAyeNa vAtajAdivyapadezo jnyeyH| vAjAyAmazmayoM prabalena vAyunA mUtazoSe kriyamANe tatkRtaH kapha evAzmarIrUpaH kriyte| evaM pittAzma-mapi jnyeym| bhataeva suzrute zleSmAdhiSThAnAH sarva evAmmayaM uktAH / azmayutpAde dRSTAntamAha-pitteSviva rocanA goriti / pitteSviti bahuvacanaM pittbhusvaapekssyaa| kadambapuSpAkRtyAdayo vizeSAH doSabhedatvenonnegaH / For Private and Personal Use Only
Page #1075
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3304 crk-sNhitaa| trimarmIyacikitsitam kSobhAt kSate mUtrayatIha sAlaM tasyAH sukhaM mUtrayati vyapAyAt / eSAzmarI mArutabhinnamUrtiH syAccharkarA mUtrapathAt kSarantI // 20 lagnAyAmazmayAM mUtrasyAnirgamanena kSobhAt ziznamadhye kSate sati sAsra kRcche / mUtrayati / tasyA azmaryA vyapAyAt sukhaM muutryti| iti / suzrute coktam"catasro'zmayo bhavanti shlessmaadhisstthaanaaH| tadyathA- ileSmaNA vAtena pittena zukreNa ceti| tatrAsaMzodhanazIlasyApathyakAriNaH prakupitaH zleSmA mUtrasampRkto'nupavizya vstimshmriijnyti| tAsAM pUrvarUpANi vastipIr3Arocako mUtrakRccha vastiziromuSkazephasAM vedanA kRcchA jvarAvasAdau vasta gandhitvaM muutrsyeti| yathAsvaM vedanAvarNa duSTaM saandrmthaavilm| pUvarUpe 'zmanaH kRcchAnmUtraM sRjati mAnavaH / atha jAtAsu nAbhivastisevanImehaneSvanya. tamasmin mehato vedanA mUtradhArAsaGgaH sarudhiramUtratA mUtravikiraNazca gomedakaprakAzamanAvilaM sasikataM visRjati / dhAvanalaGghanaplavanapRSThayAnAdhvagamanaizvAsya vedanA bhvti| tatra zleSmAzmarI zleSmalamanamabhyavaharato'tyarthamupalipyAdhaH pariddhiM prApya vastimukhamadhiSThAya sroto nirUNaddhi, tasya mUtrapratighAtAda dAlyate bhiyate nistudyata iva ca vastiguruH zItazca bhavati / azmarI cAtra zvetA snigdhA mahatI kukku TANDapratIkAzA madhUkapuSpavarNA vA bhavati, tAM ilaiSmikImiti vidyaat| pittayuktastu zleSmA saGghAtamupagamya yathoktAM pariddhiM prApya vastimukhamadhiSThAya sroto niruNaddhi tasya mUtrapratighAtAduSyate caSyate dahyate pacyata iva ca vastiruSNavAtazca bhvti| azmarI cAtra saraktA pItAvabhAsA kRSNA bhallAtakAsthitimA madhurNA vA bhavati, tAM paittikImiti vidyAt / vAtayuktastu zleSmA saGghAtamupagamya yathoktAM pariddhiM prApya vastimukhamadhiSThAya sroto niruddhi tasya mUtrapratIghAtAt tIvA vedanA bhavati tayAtyartha pIcyamAnI dantAn khAdati nAbhiM pIr3ayati mer3ha mRdnAti pAyu' spRzati vizaddhate vidahati vAtamUtrapurISANi kRcchaNa vAraya mehato niHsrnti| azmarI cAtra zyAmA paruSA viSamA kharA kadambapuSpavat kaNTakAcitA bhavati, tAM vAtikImiti tatra vAtena kadambapuSpAkRtiH tripuTI ca, pittanAzmatulyA zlakSNA, mRdvI kapena zukreNa c| kSobhAt kSata iti azmarIkSobhAt mUtramArge bstau| tasyA ityazmAH / vyapAyAditi mUtramArgApagamAt / sukhamiti nirvadanam / eSetyAdinA zarkarAmAha-bhinnamUrtiriti bheditamUttiH ataeva mUlapathAt kSarantItyuktam / tena vAtena dvidhA vidhA bhinnAzmarI mUtapathena kSarantI zarkareva bhavati // 20 // For Private and Personal Use Only
Page #1076
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za bhadhyAyaH cikitsitsthaanm| 3305 vidyaat| prAyeNaitAritasro'zmaryo 'divAsvamasamazanAdhyazanazItasnigdhagurumadhurAhArapriyavAda vizeSeNa bAlAnAM bhvnti| teSAmevAlpavastikAyavAdanupacitamAMsavAcca vasteH sukhagrahaNAharaNA bhvnti| mahatAntu zukrAzmarI zukra nimittA bhavati / maithunAbhighAtAdamaithunATa vA zukraM calitamanigacheda vimArga: gamanAdanilo'bhitaH saMgRhya meSaNayorantare saMharati saMhatya copazoSayati sA mUtramArgamAvRNoti mUtrakRccha vastivedanAM vRSaNayozca zvayathumApAdayati pIr3itamAtre ca tasminneva pradeze pravilayamApadyate, tAM zukrAzmarImiti vidyAt / bhavanti cAtra / zarkarAsikatAmaho bhsmaakhyo'shmrickRtm| azmayyAH zarkarA zeyA tulyvynyjnvednaa| pavane'nuguNe sA tu niretyalpA vizeSataH / yA bhinnamRtirvAtana shkretybhidhiiyte| hRtpIr3A sacisada kukSizUlaH svepthuH| tRSNoddha go'nilaH kAzya daurbalyaM paannddugaatrtaa| arocakAvipAko tu zarkarAta bhavanti ca / matramArgapravRttA sA saktA kuryyAdupadravAn / daurbalyaM sadanaM kAya kukSizUlamarocakam / pAru samuSNavAtazca tRSNAM hRtpIr3anaM vamim / nAbhipRSTha. kaTImuSka-gudavaGgaNazephasAm / ekadvArastanukhako madhye vastiradhomukhaH / alAvyA iva rUpeNa sirAsnAyuparigrahaH / vastirvastizirazcaiva pauruSaM vRSaNI gudam / ekasambandhino hye te gudaasthivivrsthitaaH| mUtrAzayo malAdhAraH praannaaytnmuttmm| pakkAzayagatAstatra nADyo mUtravahAstu yaaH| tarpayanti sadA mUtraM saritaH sAgaraM ythaa| sUkSmakhAnnopalabhyante sukhAnyAsAM shsrshH| nAr3IbhirupanItasva mUtrasyAmAzayAntarAt / jAgrataH svapatazcaiva sa niHsyandena puuryte| A mukhAt salile nyastaH pAzvabhyaH pUryate nvH| ghaTo yathA tathA viddhi vastimUtreNa pUryate / evameva pravezena vAtaH pittaM kapho'pi vaa| mUtrayukta upasnehAt pravizya kurute'shmriim| apsu svacchAsvapi yathA niSiktAsu nave ghtte| kAlAntareNa paGkaH syaadshmriismbhvstthaa| saMhantyApo yathA divyA mAruto'gnizca vaiduprtH| tadvad balAsaM vastisthamuSmA saMhanti sAnilaH / mArute praguNe vastau mUtraM samyaka prvrtte| vikArA vividhAzcApi pratilome bhavanti hi| mUtrAghAtAH pramehAzca zukradoSAstathava c| mUtradoSAzca ye kecid vastereva bhavanti hi // " iti / athaashmriishrkryobhdmaah-essetyaadi| yeSAzmarI nAmAbhihitA sA yadA mArutabhinnamUrttiArutena pittapacyamAnA bhinnA bhinnA kSadrIkRtA mUrtirbhavatyasyAH sA tadA zarkarA nAmocyate, mUtrapathAt kSarantI satIti azmarIto'nyA zarkarA na tvazmarIgrahaNena gRhyate, tataH zarkarAjamUtrakRcchamazmarIjamUtrakRcchAt pRtha miti / For Private and Personal Use Only
Page #1077
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3306 crk-sNhitaa| [trimarmIyacikitsitam zukra malAzcaiva pRthak pRthaga vA mUtrAyaNasthAH paripoDayanti / tavyAhataM mehanavastizUlaM mUtraM sazukra kurute vibaddham // stabdhazca zUno bhRzavedanazca tudeta vastirvRSaNau ca tasya // 21 // kSatAbhighAtAt kSatajaM kSayAda vA prakopitaM vastigataM vibaddham / tIvAti mRtreNa sahAzmarItvamAyAti tasminnatisaJcite c| . AdhmAtatA vastisugauravaJca vasterlaghutvaJca viniHsRte syAt // 22 // suzrute ca-"azmaro zarkarA caiva tulye smbhvlkssnnaiH| zarkarAyAM vizeSantu zRNu kIttayato mm| pacyamAnasya pittena bhidyamAnasya vaayunaa| zleSmaNo. 'vayavA bhinnAH zarkarA iti sNshitaaH| hRtpIr3A vepathuH zUlaM kukSau vahniH sudurblH| tAbhirbhavati mUrchA ca mUtrAghAtazca daarunnH| matraveganirastAsu tAsu zAmyati vednaa| yAvadanyA punarnati guTikA srotamro mukham / zarkarAsambhavasya tanmUtrAghAtasya lakSaNam // " iti // 20 // gaGgAdharaH-zarAjamUtrakRcchalakSaNamuktvA shukrjmuutrkRcchmaah-shukrmityaadi| / zukraM malAzca vAtAdayaH samastAH pRthaga vA mUtrAyaNasthA yadA paripIr3ayanti, tadA tada vAtAdimalavyAhataM mehanavastizUlaM yathA syAt tathA sazukraM mUtraM vibaddhaM kurute, pumAn muutrytiityrthH| tasya narasya bastistabdhazcetyAdiH syAt / vRSaNau ca stabdhAvityevamAdI syAtAmiti zukrapratighAtajamUtrakRcchamidaM suzrutena na paThitaM zukrAzmarIje'varodhAt // 21 // gaGgAdharaH-AgantumUtrakRcchamAha-kSatAbhighAtAdityAdi / zalyAdibhiH kSatAda daNDAdibhirabhighAtAda vA vastigataM kSatajaM raktaM prakopitamathavA kSayAda rasAdInAM prakopitaM vastigataM kSatajaM vibaddhaM sat mUtreNa saha vItrArti sadazmarIkhamAyAti / tasmin kSataje'tisaJcite AdhmAtatA bhavati vastAveva. cakrapANiH-zukraM malA ityAdinA shutrmuutrkRcchlkssnnm| zukrAzayasthA iti zukramArgasthitAH // 21 // cakrapANiH-kSatetyAdinA ratajaM mUtrakRcchramAha / kSatajamiti raktam / kSayAda DA prakopitamiti ativyavAyAt zukrakSaye sati vAyunodIya bastimAnItam / mAdhmAtatAmiti bastipUrNatAm / tasminniti vastisaJcitarakta / evaM sUkhasthAnoddiSTASTau mUtrAghAtA mUtrakRcchazabdeneha nihizya vyaakRtaaH| ye tu nimarmIyasiddhau trayodaza mUkhAdhAtA vaktavyAste sUtasthAne'sUtitA api ekaadshkssudrkussttvdntrbhaavniiyaaH| mUtrAghAtamUtrakRcchyozcAyaM vizeSo yanmUtrakRcche mUtraM kuccheNa For Private and Personal Use Only
Page #1078
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / abhyaJjanasnehanirUhavasti-svedopanAhottaravastisekAn / sthirAdibhirvAtaharaizca siddhAnadyAdrasAMzcAnilamUtrakRcch // 23 // punarnavairaNDazatAvarIbhiH pattUravRzcIrabalAzmabhidbhiH / dvipaJcamUlena kulatthakola-yavaizca toyotkathite kaSAye // tailaM varAhakSavasA ghRtaM taistaireva kalkailavaNaizca sAdhyam / tanmAtrayAzu pratihanti potaM zUlAnvitaM mArutamUtrakRccham // 24 // bstisugaurvnyc| viniHsRte tasminnazmarIbhUte kSataje vastelaghutvaM syAditi AgantujamaSTamaM muutrkRcchmiti| suzrute coktam / "mUtrabAhiSu zalyena kSateSvabhihateSu ca / srotaHsu matrAghAtastu jAyate bhRzavedanaH / vAtavastestu tulyAni tasya liGgAni lakSayet" // iti| vAtavastyAdayo mUtrAghAtasaMjJakAH suzrutoktA darzayiSyante'ta Uddha miti / iti mUtrakRcchAkhyamUtrAghAtanidAnamuktaM bhavati // 22 // gnggaadhrH-athaatshcikitsitmaah-abhynyjnetyaadi| anilamatrakRccha abhyaJjanAdayaH sekAntAH kaaryaaH| sthirAdibhiH zAlapAdibhiH paJcamUle. vatiharaizvAnyaiH siddhAn rasAMzcAdyAditi // 23 // gnggaadhrH-punrnvetyaadi| punarnavAdibhistoyotkathite kaSAye caturguNe taistribhiH kalkaiH paJcabhizca lavaNaiH pAdikaratailaM sAdhyam, tathA varAhavasA sAdhyA, tathA RkSasya hariNasya vasA sAdhyA, tathA gavyaM ghRtaM sAdhyamiti / evaM pattarAdibhizcaturbhistoyenASTaguNenotkathite kaSAye catuNe taireva caturbhiH paJcabhirlavaNeH pAdikaiH kalkaistailAdikaM sAdhyam / pattUraH zAliJcaH / azmabhit amlaloTikA azmAntako vaa| tathA dvipaJcamUlena dazamUlenASTaguNatoyotkathite caturbhAgAvaziSTe caturguNe kapAye tairdazamUleH paJcabhilavaNaiH pAdikaiH kalkaiH tailAdikaM saadhym| tathA kulatthakolayavaizcASTaguNatoyotkathite caturbhAgazeSe kaSAye caturguNe tareva tribhiH paJcabhilevaNaizca kalkaiH pAdikaistailAdikaM sAdhya vahati mUtrAghAte mUtraM zoSyate prvihnyte| suzrute'pi ca mUtrakRcchramUtrAghAtayorvizeSo'dhyAya. bhedenavoktaH / zranye tu bhUtakRcchrAvizeSeNaiva muutraaghaataanaahuH| yathAyogyatayA vAtapittajAdicaturyu mUtrakRcchreSu mUtrAghAtAn antarbhAvayanti, tena na pRthaGamUtrAghAtAbhidhAnam // 22 // dhkrpaanniH-muutrkRcchcikitsaamaah-abhynyjnetyaadi| sthirAdibhiH paJcamUlAtaharairiti For Private and Personal Use Only
Page #1079
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3308 crk-sNhitaa| [trimaucikitsitam etAni cAnyAni varauSadhAni hitAni piSTAnyapi copanAhe / syurlAbhatastailaphalAni caiva snehAmlayuktAni sukhoSNavanti // 25 sekAvagAhAH zizirAH pradehA premo vidhirvstipyovirekaaH| drAkSAvidArIkSurasaighR taizca kRcchSu pittaprabhaveSu kAryAH // 26 // zatAvarIkAzakuzazvadaMSTrA-vidArizAlIkSukazerukANAm / kAthaM suzotaM madhuzarkarAbhyAM yuttayA pibet paittikamUtrakRcchra / pibet kaSAyaM kamalotpalAnAM zRGgATakAnAmathavA vidAryAH / daNDotpalAnAmathavApi mUlaM pUrveNa kalpena tathAmbu zItam // 27 miti| tat talAdikaM mAtrayA pItamAzu zUlAnvitaM mArutamUtrakRccha pratihanti / / 24 // gaGgAdharaH-etAnItyAdi / etAni punarnavAdIni pattUrAdIni dvipaJcamUlAni kulatthAdIni ca tathAnyAni tantrAntaroktAni hitAni varoSadhAni piSTAnyupanAhe hitAni syurythaalaabhtH| talaphalAni ca tilakSamAdIni snehaghRtAdibhiramlaistintiDIkAdibhizca yuktAni piSTAni sukhoSNavanti upanAhe hitAni syuriti / vAtamUtrakRcchacikitsitamuktam // 25 // gaGgAdharaH-atha pittmuutrkRcchcikitsitmaah-seketyaadi| zizirAH sekaadyH| tathA tasyAzitIyoko graSmo vidhiH| tathA vastizca payazca virekazceti trayo drAkSAdibhiH kAryAH // 26 // gnggaadhrH-shtaavriityaadi| zatAvAdInAM mUlakAthaM suzItaM madhuzarkarAbhyAM yuktaM yuktyA pibet / pibedityAdi / kamalAdInAM kaSAyaM pUrvakalpena madhuzarAbhyAM yuktaM pibedathavA daNDotpalAyA mUla kAthayitA madhuzarkarAbhyAM yutaM pibet, tathA zItamambu madhuzakerAbhyAM yutaM pibet // 27 // vAtaharatvena prtipaaditH| pattUraH saalinycikaa| azmabhit paassaannbhedH| anyAni caivagugAni AsphotAdIni // 23-25 // cakrapANiH-praiSmo vidhiriti / tasyAzItIyoktagrISmavidhiH, tatra zizirAveva sekAvagAhI yadyapyukto tathApi vizeSeNa zizirasekAvagAhakaraNArthaM punarabhidhAnam / daNDotpalaM bhazma iti khyaatm| pUrveNa kalpeneti kAthena madhuzarkarayoryogena ca / / 26 // 27 // For Private and Personal Use Only
Page #1080
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / 3306 ha evaruvIjaM trapuSAt kusumbhAt sakuGkumaH syAdaM vRSakazca peyaH / drAkSArasenAma rizarkarAsu kRcchreSu savrveSvapi zastametat // 28 // rohati madhukaM sadA paitte pibet taNDuladhAvanena / dA tathavAmalakorasena samAkSikAM pittakRte tu kRcchre // 26 // cAroSNatIkSNoSaNamannapAnaM svedo yavAnnaM vamanaM nirUhAH / taka satittauSadhasiddha tailamabhyaGgayAnaM kaphamUtrakRcche // 30 // vyoSaM zvadaMSTrA krimimArasAsthi-- kolapramANaM madhumUtrayuktam / pibet truTiM kSaudrayutAM kadalyA rasena kaiTaryyarasena vApi // takreNa yuktaM zitimArakasya vIjaM pibet kRcchravighAtahetoH / pibet tathA taNDuladhAvanena prabAlacUrNa kaphamUtrakRcchre // gaGgAdharaH -- evaruvIjamityAdi / evastrIjaM karkaTIbIjaM drAkSArasena piSTvA peyam, trapuSaM kuSmANDavad vRhat phalaM mAyAmbuphalamucyate tasya vIjam, kusumbhavIjam, Sako vAsakaH sakuka mo drAkSArasena peyaH // 28 // gaGgAdharaH -- evaruvIjamityAdi / evaruvIjAditrayaM taNDuladhAvanajalena piSTvA pivet, tathA dAmAmalakarasena piSTvA golayikhA samAkSikAM pittakRte kRcchra pibet / / 29 / / gaGgAdharaH- pittakRcchra uktvA kaphakRcchu cikit sitamAha - kSAroSNatyAdi / satiktauSadhasiddhaM tailamabhyaGgazca pAnaJca syAt / USaNaM maricamuSNatIkSNatve'pi prAdhAnyAt punaruktam // 30 // gaGgAdharaH - vyoSamityAdi / krimimAraM viDaGgaM sAthikolaM savIjabadaraphalaM teSAM pramANaM mAtrAM madhumUtrayutaM pibedityanvayaH / truTiM sUkSmailAM kSaudrayutAM kadalyA mUlarasenAthavA kaiTayryasya kaivarttamustakasya kkAthena pivediti pUvvaNAnvayaH / takreNetyAdi / zitimArakaH zAliJcastasya vIjaM kaphena cakrapANiH - vapuSAt kusumbhAdityava vIjamiti sambadhyate // 28 // 29 // cakrapANi: - kSAroSNetyAdi / kaphakRcchre bheSaje kSArAdibhiryuktamannapAnaM prayojyam / USaNaM kaTukam / khuTirelA / sArasaH pakSI svanAmakhyAtaH / kola pramANamiti aSTamASakamANam / kaiTayaiH * naTisArasAsthi iti pAThAntaram / 415 For Private and Personal Use Only
Page #1081
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 3310 caraka saMhitA | [ bimammayacikitsitaM - saptacchadAragbadhakelA dhavAH karaaH kuTajo gur3a cI / sAdhyA jale tena pibed yavAgU N siddhAM kaSAyaM madhusaMyutaM vA // 31 savvaM tridoSaprabhave tu vAyoH sthAnAnupUrvyA prasamIkSya kAryyam / tribhyo'dhike prAgvamanaM kaphe syAt pitte virekaH pavane tu vastiH // 32 kriyA hitA tvaramarizarkarAbhyAM yA mUtrakRcchU kaphamArutotthe / kAryAzmarI bhedanapAtanAya vizeSayuktaM zRNu karmma siddham // 33 // pASANabhedaM vRSakaM zvadaMSTrA pAThAbhayAvyoSazaTInikumbhAH / hiMkhAvara rAhvA zitimAra kAraNAmervvArukAcca trapuSAJca vIjam // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kRcchrasya / prabAlacUrNa taNDuladhAvanena jalena / saptatyAdi / saptacchadAdiguDUcyantAnAM kaSamAtrA prasthamAtre jale sAdhyA, arddhaziSTena tena jalena siddhAM yavAgUM pivet / teSAM kaSAyamaSTaguNe jale caturbhAgAvaziSTaM madhuyutaM vA pibet / / 31 / / gaGgAdharaH kaphamUtrakRcchu cikitsitamidamuktvA sannipAtamUtrakRcchucikitsAmAha - sarvvamityAdi / tridoSaprabhave tu mUtrakRcchre vAyoH sthAnAnuva samIkSya sarvvaM vAtAdipratyekoktaM melayilA kAyyam / tatra tribhyo doSebhyo madhye kaphe'dhike sannipAtaje pUrva vamanaM pitte'dhikaM virekaH pacane'dhike vastiH syAt // 32 // gaGgAdharaH - athAzmarIzarkarAmUtrakRcchracikitsAmAha-kriyetyAdi / ka. pha mArutotthe kaphotthe mArutotthe ca mUtrakRcchre yA kriyA uktA sA azmarIzakairAtri mUtrAbhyAM hitA kAryyA azmarIbhedanAya pAtanAya ca vizeSayuktaM kamma zRNu // 33 // ( gaGgAdharaH- pASANItyAdi / pASANabhedaM cAGgerI azmAntako vA / kazcit tu prastaracUra ityAha / vRSakaM vAsakaM nikumbho dantI kharAhA yamAnI pArazIyapAThavato nimbaH / zitimArakaH zAlinaH / sarvvamityAdi / etadeva vAtAdibheSajaM militaM vidoSaprabhave kRcche karttavyam / taca sameSvapi doSeSu vAyoH sthAnAnupUrvyA karttavyam // 30-32 // 'cakrapANi:- kriyA hitA seti yA kaphamArutotthe kRcchre vihitA sA karkarAyAmamarthyAca karttavyA / kharAhvAjamodA, cUrNa pibedityakha jalenaiva pAnam / ikSurakaH kokilAkSaH, kundurukaH For Private and Personal Use Only
Page #1082
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26 adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / 3311 utkuJcikA hiGga savetasAmlaM syAd dve vRhatyo havuSA vacA ca / cUrNaM pibedazmaribhida vipakvaM sarpizca gomUtracaturgaNa taiH // 34 mUlaM zvadaMSTrAturakoruvUkAt cIreNa piSTaM vRhatodvayAcca / AloDya dadhnA madhureNa peyaM dinAni saptAzmaribhedanArtham // 35 punarnavAyorajanIzvadaMSTrA phalguprabAlAzca sadarbhapuSpAH / cIrAmbumadArasapraviSTaM peyaM bhavedazmarizarkarAsu // 36 // elA zatAhvA lavaNAni paJca kampillakaM gokSurakasya vIjam / yavAgrajaM kundurukAzmabhedAvevvArukAcca trapuSAcca vIjam / cUrNIkRtaM citrakahigumAMsI - yamAnItulyaM triphalAdviraMzam / amlairanuSNai rasamayayUSaiH peyAni gulmAzmaribhedanAni // 37 // dezajA / hiMsrAdInAM paJcAnAM vIjaM utkuJcikA kRSNajIrakaM havuSA Auca iti loke / eSAM cUrNamazmarIbhit / taH pASANabhedAdibhiH kalphaigasUtracaturguNaM sarpirvipaJcAzmarIbhit // 34 // gaGgAdharaH- mUlamityAdi / zvadaMSTrAdInAM mUlaM kSIreNa piSTaM saptadina mazmarIbhedanArtha peyam / bRhatIdvayAcca mUlaM madhureNAnamlena dadhnA piSTamAlokya peyamiti / / 35 / / 1 gaGgAdharaH - punarnavetyAdi / ayo mAritapuTita lauharajaH / phalgu koToDumbaraphalam / prabAlazca cUrNitaH / darbhapuSpaM ullAkapuSpam / sarvvamidaM kSIrAdyanyatamena piSTa peyamiti // 36 // I gaGgAdharaH - eletyAdi / ervvarutrapuSayorvIjam / trapuSavIjAnta N sarvvaM samaM nIkhA cUrNIkRtaM yAvanmitaM bhavati tat sarvvaM citrakAdInAM caturNAM pratyeka samAnAnAM militAnAM tulyaM triphalAdviraMzaM pupavIjAnta sarvvacUrNAda dviguNaM triphalA cUrNamekIkRtya sarvvANi mAtrayAnUSNaramThaiH peyAni mAMsarasamayayUSaivI peyAni // 37 // zitimArakaH kundakusumakhyAtaH / triphalAdvibhAgamiti triphalAyAH pratyekaM mUlabhAgAt bhAgadvayam / amlairiti kAJjikAdibhiH / azuktairiti zuktavajrjitaiH / madyagrahaNAt tatra vastizodhanatvaM bhaimarIbhedakaprakarSakhyApanArthaM punarucyate // 33-37 // For Private and Personal Use Only
Page #1083
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3312 crk-sNhitaa| [trimarmIyacikitsitam vilvapramANo ghRtatailabhRSTo yUSaH kRtaH zigraMkamUlakalkAt / zIto'zmabhit syAd dadhimaNDayuktaH peyaH prakAmaMlavaNena yuktH|| jalena zobhAJjanamUlakalkaH zoto hitshcaashmrishrkraasu||38|| sitopalA vA samayAvazUkA kRccha Su sarveSvapi bheSajaM syAt // 36 pItvA ca madya nigadaM rasena hayena vA zIghrajavena yAyAt / taiH zarkarA pracyavate'zmarI ca zAmyenna cet zalyaviduddharet taam||40 gnggaadhrH-vilvetyaadi| zigru mUlakalkakarSaH / mudgAdividala prAsthikajalAcaturdazabhAgekabhAga paktvA caturthabhAgaziSTo yUSaH kRto ghRtataile milite sambhRSTaratasmAda bilvapramANaH palapramANo yUSaH zItaH prakAmamicchAnurUpaM lavaNayukto dadhimaNDayukto dadhimastunA yuktaH peyo'shmbhit| jlnetyaadi| zobhAJjanamUlakalkaH zIta eva jalena piSTvA peyaH // 38 // ... gaGgAdharaH-samayAvazUkA sitopalA vA jalena pItA // 39 // gnggaadhrH-piitvetyaadi| nigadasaMjJa madya mAMsarasena pIlA zIghrajavena hayenAzvena yAyAd gacchet / tairiti etadantaiH pUrvoktaH zakarAzmarI ca prcyvte| cedetairna zarkarA cAzmarI ca zAmyet, tadA zalyAGgAyurveda vid vaidyastAM zarkarAmazmarIJcoddharet / zalyAGgapradhAnasuzrute coktam / "ghRtaiH kSAraiH kaSAyaizca kSIraiH sottrvstibhiH| yadi nopazamaM gacchet chedastatrottaro vidhiH| kuzalasyApi vaidyasya yataH siddhirihAdhra vaa| upakramo jaghanyo'yamataH smprikiirtitH| akriyAyAM dhra vo mRtyuH kriyAyAM saMzayo bhavet / tasmAdApRcchA karttavyamIzvaraM saadhukaarinnaa| atha rogAnvitamupasnigdhamapakRSTadoSamIpatkazitamabhyaktasvinnazarIraM bhuktavantaM kRtavalimaGgalasvastivAcanamagropaharaNIyoktena vidhAnenopakalpitasambhAramAzvAsya, tato balavantamaviklavamAjAnusame phalake prAgupavezya puruSaJca, tasyotsaGge niSaNNapUrvakAyamuttAnamunnatakaTIkaM vastradhArakopaviSTaM saGkucitajAnukUparamitareNa sahAvabaddhaM sUtreNa zATakairvA / tataH svabhyaktanAbhipradezasya vAmapAvaM vimRdya muSTinAvapIr3ayedadhonAbheryAvadazmaryAdhaH prpnneti| tataH snehAbhyakta kluptanakhe vAmahastapradezinImadhyame pAyo praNidhAyAnusevanImAsAdya prayatnabalAbhyAM pAyumedAntacakrapANi:-azmabhiditi azmaribhedI / sitopalA shrvraa| zalyavit harediti zalyavit For Private and Personal Use Only
Page #1084
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 3313 mAnIya nirvalokamanAyatamaviSamazca vastiM sannivezya bhRzamutpIr3ayedaGgulIbhyAM yathA granthirivonnataM zalyaM bhavati / sa ceda gRhItazalye tu vivRtAkSo vicetanaH / hatavallambazIrSazca nirvikAro mRtopamaH // na tasya nirharecchalyaM nirharet tu mriyeta sH| vinA tveteSu rUpeSu nihat samupAcaret // savye pAzva sevanI yavamAtreNa muktvA'vacArayet zastramazmarIpramANaM, dakSiNato vA kriyA: saukayya hetorityeke| yathA ca na bhidyate cUrNyate vA tathA prytet| cUrNamalpamapyavasthitaM hi punaH pridRddhimeti| tasmAt samastAmapravakta NAdadIta / strINAntu vastipArzvagato garbhAzayaH sannikRSTastasmAnnAsAmutsaGgavacchastraM pAtayedato'nyathA khalvAsAM mUtrasrAvI vraNo bhvet| puruSasya vA muutrprsekkssnnnaanmuutrkssrnnm| azarIvraNAhate bhinno vastirekadhA na bhavati, dvidhAbhinnabastirAzmariko na sidhyti| azmarIvraNanimittamekadhAbhinnavastirjIvati kriyAbhyAsAt zAstravihitacchedAniHsyandaparidRddhavAna shlysyeti| uddhatazalyantUSNodakadroNyAmavatArya svedayet tathA hi vastirasanA na pUryate / pUNa vA kSIrikSakaSAyantu puSpanetreNa viddhyaat| bhavati cAtra / kSIrikSakaSAyantu puSpanetreNa yojitam / nirha redazmarauM tUrNa raktaM vastigatazca yat // mUtramArgavizodhanArthazcAsmai gur3asauhityaM vitret| uddhatya cainAM madhughRtAbhyaktatraNaM mUtravizodhanadravyasiddhAmuSNAM saghRtAM yavAgU pAyayedubhayakAlaM trirAtram / trirAtrAdUrddha gur3agAr3hena payasA mRdrodanamalpaM bhojayeda dazarAtraM mUtrAsagvizuddhArtha vraNakledanArthazca dazarAtrAdUddha phalAmlarjAGgalarasarupAcaret / tato dazarAtraM cainamapramattaH svedayet snehena dravasvedena vaa| kSIrikSakaSAyeNa vAsya vraNaM prkssaalyet| lodhramadhukamaJjiSThAprapauNDarIkakalkena vraNaM pratigrAhayet / eteSveva haridrAyuteSu tailaM ghRtaM vA vipakvaM vrnnaabhynyjnmiti| styAnazoNitaM cottara. vstibhirupaacret| saptarAtrAca svamArgamapratipadyamAne mUtre vraNaM yathoktena vidhinA dhedgninaa| svamArgapratipanne cottaravastyAsthApanAnuvAsanairupAcaret mdhurkssaayairiti| yadRcchayA vA mUtramArgapratipannAmantarAsaktAM zukrAzmarauM zakarAM vA srotasApaharet / evaJcAzakye vidArya vA nAr3I zastreNa vdd'ishenoddhret| rUDhavaNazcAGganAzvanaganAgarathadramAn nAroheta varSam, nApsu plaveta, bhuJjIta vA guru| mUtravahazukravahamuSkasrotomUtraprasekasevanIyonigudavastIn pariharet / tatra mUtravahacchedAnmaraNaM muutrpuurnnvstH| zukravahacchedAnmaraNaM klaivyaM kA / muSkasrota-upaghAtAd dhvjbhnggH| mUtraprasekakSaNanAnmUtraprakSaraNam / sevanI. For Private and Personal Use Only
Page #1085
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3314 crk-sNhitaa| [trimarmIyacikitsitam retovighAtaprabhave tu kRcchre samokSya doSaM pratikarma kuryyAt / kArpAsamUlaM vasukAzmabhedI balA sthirAdoni gavedhukA ca // vRzcIramaindrI ca punarnavA ca zatAvarI madhvazanAkhupaNyau / tatkAthasiddhaM pakne narasya pittAdhike kSIramathA'pi srpiH|| kaphe tu yUSAdikamannapAnaM saMsargaje sarvahitaH kramaH syaat||41|| evaM na cecchAmyati tasya dadyAt surAM purANAM madhu mAvikaMvA / vihaGgamAMsAni ca vRhaNArthaM vastizca zukrAzayazodhanArtham / zuddhasya tRptasya ca vRSyayogAH priyAnukUlAH pramadA vidheyAH // 42 raktodbhave tUtpalanAlatAla-kAzekSubAledukazerukANi / pibet sitAkSaudrayutAni khAdedikSu vidAroM trapuSANi caiva // yonicchedAda rujaH prAdurbhAvaH / vastigudaviddhalakSaNaM prAguktamiti / bhavatazcAtra / mANyaSTAvasambudhya srotojAni zarIriNAm / vyApAdayeda bahUn mAn zastrakarmApadabhiSak / sevanI muSka(zukra)haraNI srotasI phalayo dm| mUtrasekaM mUtravahaM mUtravastistathASTamaH // iti // 40 // gaGgAdharaH-atha zukravighAtajamUtrakRcchacikitsAmAha-reta ityaadi| kArpAsamUlAdInAM kAthamiddhaM kSIramathavA sarpiH pittAdhike pavane / kaphe'dhike tu teSAM kAthasiddhaM yUSavyaJjanAdikaM yavAgvAdyannapAnaJca / saMsargaje savvaSu vAtAdiSu triSu hito yaH kramaH sa vihitaH syAt // 41 // ___ gnggaadhrH-evmityaadi| evamuktakrameNa cedretovighAtajamUtrakRccha na zAmyati, tadA tasya purANAM surAM ddyaat| madhu vA purANaM mAdhvikaM vA puraannmev| vihaGgamAMsena tRptasya vastinA zuddhazukrAzayasya ca vRSyayogA vAjIkaraNoktAH priyA anukUlAzca pramadA vidheyaaH| iti // 42 // . gaGgAdharaH-raktajamUtrakRcchacikitsAmAha-raktodbhave khityAdi / zalyAdibhiH kSate'bhighAte vA kSayAd vA jAte raktodbhave mUtrakRcche utpalanAlAdIni samAni piSTvA sitAkSaudrayutAni pivet / ikSu khAdeva uktavidhAnenAzmarImAkaSat / samIkSyeti doSamulbaNaM smiikssy| madhvazanAkhupaNyau madhuparNI gur3a cI, azanaparNI apraajitaa| saMsargaja iti tridoSaje // 38-41 // For Private and Personal Use Only
Page #1086
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 26za adhyAyaH cikitsitasthAnam / ghRtaM zvadaMSTrAvarasena siddhaM coreNa caivASTaguNena peSam / sthirAdikAnAM katakAdikAnAmekaikazo vA vidhinaiva tena // 43 // cIreNa vastirmadhurauSadhaiH syAt tailena vA svAduphalotthitena / yanmUtrakRcchre vihitantu paitte tat kArayecchoNitamUtrakucchre // 44 // vyAyAmasandhAraNazuSkabhakSa- piSTAnnavAtArkakaravyavAyAn / khajjU razAlUkakapitthajambU-visaM kaSAyaM na rasaM bhajeta // 45 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3315 vidArImUlaM trapuSaphalAni ca khAdet / ghRtamityAdi / zvadaMSTrA svarasenASTaguNena kSIreNa cASTaguNena siddhaM ghRtaM peyam / sthirAdikAnAM zAlaparNyAdipaJcamUlAnAmekaikazAlaparNyAdInAmekaikakatakAdInAM sarvveSAM sthirAdInAM sarveSAM katakAdInAM vA tenaiva vidhinASTaguNena svarasenASTaguNena kSIreNa siddhaM ghRtaM peyamiti // 43 // gaGgAdharaH- kSIreNetyAdi / kSIreNa vastiH syAdathavA madhurauSadhe jIvanIyavastiH syAt / svAduphalAnAM vIjotthitena tailena vA vastiH syAt / paitte mUtrakRcchre yadoSadhaM vihitaM tadapi zalyAdikSate raktajamUtrakRcchra kArayediti // 44 // gaGgAdharaH - sarvveSu vajrjyAnyAha - vyAyAmetyAdi / sandhAraNa mUtrAdivegAnAm, zuSkadravyabhakSaNaJca piSTAnnaJca vAtaJcArkakaraJca vyavAyazca kharjja rA dIni ca kaSAyaM rasaJca mUtrakRcchI na bhajeta / iha mUtrakRccha mUtrAghAtAnAM hetutvAdavarodhamabhipretya noktiH / suzrute ca pRthaGamUtrAghAta uktaH, tadyathA - "vAtakuNDalikA'STIlA vAtavastistathaiva ca / mUtrAtItaH sajaTharo mUtrotsaGgakSayo tthaa| mUtragranthimUtrazukramuSgavAtastathaiva ca / mUtraukasAdau dvau cApi rogA dvAdaza kIrttitAH / raukSyAda vegavighAtAda vA vAyurvastau savedanam / mUtraM saMgRhya carati viguNaH kuNDalIkRtaH / sRjedalpAlpamathavA sarujazca zanaH zanaiH / vAta For Private and Personal Use Only 1 cakrapANiH - khAdediti siddhAnyeva khAdet / ghRtaM zvadaMSTra tyAdau sAhacaryyAt kecit zvaSTA svarasaM aSTaguNaM vadanti / tatra snehasama eva sneheSu bhavati / uktaM hi jatUkarNe 'kalkAccaturguNaH snehaH svarasaH snehasammitaH' iti / tena kSIravat sarvvasneheSu svarasAbhidhAnaM jJeyam / sthirAhiphAnAM madhurarasapAkAnAM kRtakakAzmayyAdInAM ukta gaNo jJeyaH / vidhinaiva teneti pUrvaghRtavidhAnaiH
Page #1087
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3316 ghrk-sNhitaa| [vimarmIyacikitsitam kuNDalikAM tAntu vyAdhi vidyAt sudaarunnm| zakunmArgasya vastezca vAyurantara maashritH| aSTholAvadhanaM grantha krotyclmunntm| viNmatrAnilasaGgazca tatrAmAnazca jaayte| ghedanA jAyate vastau vAtASThIleti tAM viduH| vegaM vidhArayed yastu mUtrasyAkuzalo nrH| niruNaddhi. mukhaM tasya vastevastigato. 'nilH| mUtrasaGgo bhavet tena vstikukssinipiidd'itH| vAtavastiH sa vijJa yo vyAdhiH kRccha prsaadhnH| sandhAyya vegaM mUtrasya yo bhUyaH sraSTumicchati / tasya nAbhyeti yadi vA kathaJcit smprvrtte| pravAhato mandarujamalpamalpaM punHpunH| mUtrAtItantu taM vidyAnmUtravegavighAtajam / mUtrasya vihate vege tadudAyatta hetunaa| apAnaH kupito vAyurudaraM pUrayed bhRzam / nAbheradhastAdAdhmAnaM janayet tInavedanam / taM mUtrajaTharaM vidyAdadhovastinirodhajam / vastau vApyathavA nAle maNI vA yasya dehinH| mUtraM pravRttaM sajeAta saraktaM vA prvaahtH| sravecchanaralpamalpaM sarujaM vAtha nIrujam / viguNAnilajo vyAdhirma trasaGgaH sa sNshitH| rukSasya klAntadehasya vastisthau pittmaarutau| sadAhavedanaM kRcchakuryAtAM muutrsNkssym| abhyantare vastimukhe vRtto'lpaH sthira eva c| vedanAvAnaniSpando mUtramArga nirodhnH| jAyate sahasA yasya grnthirshmrilkssnnH| sa mUtragranthirityevamucyo vednaadibhiH| pratyupasthitamUtrastu maithunaM yo'bhinndti| tasya mUtrayutaM retaH sahasA smprvrtte| purastAda vApi mUtrasya pazcAda vApi kadAcana / bhasmodakapratIkAzaM mUtrazukraM taducyate / vyAyAmAdhvAtapaiH pittaM vastiM praapyaanilaamRtm| vastimedagudaJcaiva pradahan sraavyeddhH| mUtraM hAridramathavA saraktaM raktameva vaa| kRcchAt pravarttate jantoruSNavAtaM vadanti tam / vizadaM pItaka matra sadAhaM bahalaM tthaa| zuSkaM bhavati yaccApi rocanAcUNa. snnibhm| matrokasAdanaM vidyAdrogaM pittakRtaM budhH| zukraM bhavati yaccApi zaGkhacarNaprapANDaram / picchilaM saMhataM zvetaM tathA kucha pravattete / matrokasAdaM taM vidyAdAmayaM cAparaM kphaat| kaSAyakalkasI pi bhakSyAn lehAn payAMsi c| kSAramadhvAsavasvedAn vastIMzcottarasaMzitAn / vidadhyAt matimAMstatra vidhishvaashmrinaashnm| matrodAvateyogAMzca kAsnyenAtra pryojyet| ityaadi| iti trimIye vastigatA rogAH sanidAnacikitsitA vyaakhyaataaH||45|| zvadaMSTrAsthAne sthirAdIni pratyeka klpniiyaani| svAduphalosthiteneti madhurAkSoTAdiphalaniSpagena / vyAyAmetyAdinA mUtrakRcche pathyAnyAha // 42-15 // vastirogacikitsitaM samAptam / For Private and Personal Use Only
Page #1088
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3317 26za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / vyaayaamtiikssnnaativirekvsticchrdgraamsndhaarnnkrssnnaani| cintAbhayatrAsagadAbhicArA hRdrogakartaNi tathA vighAtaH // 46 // vaivrnnymuurchaajvrkaashikaashvaasaasyvrsytRssaaprmohaaH| chadiH kaphola zarujo'rucizca hRdrogajAH syurvividhAstathAnye // 47 // hRcchUnyabhAvadravazoSabhedastambhAH samohAH pavanAda vizeSaH / pittAt tamodUyanadAhamohAH santrAsatApajvarapotabhAvAH // stabdhaM guru syAt stimitaJca marma kaphAt prsekjvrkaastntraaH| vidyAt tridoSantvapi sarvaliGgaM tIvArtitodaM krimijaM sakaNDam // 48 // gaGgAdharaH-atha hRdayamagaMjA rogA vyaakhyaaynte| kiyantaHzirasIye prAguktaM paJcaiva hRdayAmayA iti, teSAzca zokopavAsetyAdinA sanidAnalakSagA. nyuktaani| punariha cikitsArtha sanidAnalakSaNAnyAha-vyAyAmetyAdi / vyAyAmAdyabhicArAntAni tathA vighAtazcetyantAni hRdrogakA Ni bhavanti / / 46 // gnggaadhrH-dogsaamaanylkssnnmaah-vaivrnnytyaadi| hRdrogajA hRdroge jAyanta iti // 47 // ___ gnggaadhrH-vishesslkssnnmaah| hRcchuunyetyaadi| hRdayasya zunyabhAvazca dravazca dhadhakaraNaM zoSazca bhedazca stambhazca, pavanAdeSa vishessH| pittaadaahpittaadityaadi| stabdhamityAdi kphhRdroglkssnnm| mamme prakaraNAdiha hRdayam / vidyAdityAdimA tridoSahRdrogalakSaNam / tIvrArtitodaM krimijamitIha cakrayANiH-nidAnAdikramega hRdrogacikitsAmAha-gadAticAra itysmygupcaarH| vaivAdiSu hRdrogajeSu hRdrogajA iti vacanaM hRdrogotpattisamakAlameva vaivAdayo bhavantIti jJApanArtham / yasmAn tarumakAse vaivAdaya upadravA bhavanti iha tu vaivAdayaH hRdrogamutpAdayanti / hRdogazca kiyantaHzirasIye vistareNoktaH / cikitsAprakaraNAt iha saGakSepeNAbhidhIyate / marmati hRdayam // 46-48 // 416 For Private and Personal Use Only
Page #1089
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3318 crk-sNhitaa| [vimarmIyacikitsitam railaM sasauvIrakamastutaka vAte prapeyaM lavaNaM sukhoSNam / mUtrAmbusiddhaM lavaNaizca tailamAnAhagulmArtihRdAmayanam // punarnavA dAru sapaJcamUlaM rAsnAM yavAn kolakulatthavilvam / paktvA ale tena pacet tu tailamabhyaGgapAne'nilahRddanam // 46 // harItakInAgarapuSkarAhavayaHkayasthAlavaNaizca kalkaiH / sahiGgabhiH sAdhitamagrAsarpigulme shRtpaarshvgde'nilotthe||50 sapuSkarAhna phalapUramUlaM mahauSadhaM zaThAbhayA ca kalkAH / kSArAmdhusarpilavaNairvimizrAH syutihRdrogavikartikAnAH // 51 // kvAthaH kRtaH pausskrmaatulungg-plaashpuutiikshttiisuraahH| sanAgarAjAjivacAyamAniH sadAra uSNo lavaNazca peyaH // 52 // saGkSa pvcnm| kiyantaHzirasIye vistareNa darzitaM "tridoSaje tu hRdoge yo durAtmA niSevate" ityAdi / 48 // gaGgAdharaH-athaiSAM cikitsitmaah-tailmityaadi| vAtahadoge sauvIrAdiyuktaM tailaM prapeyam / mUtrAmbubhyAM samAbhyAM siddhaM saindhavaM lavaNaM sukhoSNaM prapeyam / lavaNaizca paJcabhistailaM prapeyamAnAhAdinam / punarnavetyAdi / punarnavAdIni jale'STaguNe paktvA, pAdAvazeSe kAthe caturguNe sati sena tailaM pacet / abhyaGgArtha pAnArthazca // 49 // ___ gnggaadhrH-hriitkiityaadi| vayaHsthAmalakI kayasthA suukssmailaa| ebhiH kalkaizcaturguNe jlegraasrpirgvysrpiH||50|| gnggaadhrH-spusskraahmityaadi| phalapUramUlaM mAtuluGgamUlaM puSkarAdInAM paJcAnAM kalkAH paJca pRthageva kSArAmbunA sapiMSA saindhavalavaNena mishraaH||51|| gaGgAdharaH-kAtha ityaadi| pauSkarAdisurAbAntaiH kRtaH kAthaH nAgarAdiyamAnyantacUrNayuktaH peyH| lavaNaH saindhavAkhyaH sayavakSAra uSNaH saha jalena peyH||52 cakrapANiH-tailamityAdinA cikitsaamaah| tailAdInAm ata samabhAgatvaM jJa ym| vayaHkayastheti guDUcIsvarasagrahaNam / agrasapiriti avAprapadaM samyak sarpiSaH prAdhAnya khyApanArtham / vikartikeha hRdayaparikarttikAkArA vednaa| kAthaH kRta ityAdau nAgarAdInAM balkaM pauSkarAdInAM kAthamAhuH // 49-52 // For Private and Personal Use Only
Page #1090
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 3316 pathyAzaTIpauSkarapaJcakolAt samAtuluGgAda yamakena kalkaH / gur3aprasannAlavaNaizca bhRSTo hRtpArzvapRSThodarayonizUle // 53 // syAt trUASaNaM dve triphale sapAThe nidigdhikAgokSurako bale du / mede truTistAmalakI svaguptA truTirmadhUkaM madhukaM sthirA ca // zatAvarI jovakapRznipaNyoM dravyairimarakSasamaH supissttaiH| prasthaM ghRtasya prapaceda vidhijJaH prasthena dadhnA tvatha mAhiSeNa // mAtrAM palaM cAIpalaM picuM vA prayojayenmAkSikasaMprayuktam / zvAse sakAse tvatha pANDuroge halImake hRdagrahaNIpradoSe // 54 // zItaH pradehaH pariSecanaJca tathA vireko hRdi pittaduSTe / drAkSAsitAkSaudraparUSakaH syAt kRcchre ca pittApahamannapAmam // 55 gnggaadhrH-pthyetyaadi| pathyAdimAtuluGgAntAnAM kalkaH guhAdibhiH saha mizritaH yamakena ghRtatailAbhyAM bhRSTaH hRdAdizule hitaH // 53 // gnggaadhrH-syaadityaadi| dve triphle| harItakI cAmalakI vibhItakamiti tryii| triphalA'thAparA-drAkSA kAzmayaM sprusskmiti| dve bale mede ca tte| truTiH sUkSmailA, punaH pAThAt sthUlailA ca, bhAgadvayaM vaa| jIvakapRznipAvityekaM pdm| eSAmakSasamaiH kalkarmAhiSadanA prasthena ghRtaprasthaM vipacet / zIte madhu pAdikaM prakSipet / tasya palamarddhapalaM karSamANazca krameNottamAdimAtrAM prayojayet shvaasaadau| aSaNAdighRtam // 54 // gaGgAdharaH-cAtahadrogacikitsitamuktvA pittahRdrogacikitsitamAha-zIta ityAdi / zItasya sarvatrAnvayaH / drAkSAdibhirarddhazRtairjalairanapAnaM syAt // 55 // cakrapANiH-pathyAzaThItyAdInAM kalkaH yamakena bhRSTaH guDaprasaJcAlavaNaizca peya iti vyAkhyeyam // 53 // ckrpaanniH-tte| liphale ityatra drAkSAkAzmarthaparUSakANi dvitIyA triphlaa| khuTI elA sUkSmailA // 54 // cakrapANiH-zIta iti pittahRdrogacikitsite // 55 // For Private and Personal Use Only
Page #1091
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 3320 caraka saMhitA / piSTrA pibeccApi sitAjalena yaSTAhvayaM tiktakarohiNIJca / cateSu sarpI pi hitAni sarpigar3Azca ye tAn prasamIcya samyak // 56 // dadyAd bhiSak dhanvarasAnnagavya-kSIrAzinAM pittahRdAmayeSu / taireva sarvve prazamaM prayAnti pittAmayAH zoNitasaMzrayA ye // 57 // drAkSAbalAzreyasizarkarAbhiH kharjUravIrarSabhakotpalaizca / kAkolimedAyugajIva kaizca cIreNa siddhaM mahiSIghRtaM syAt // kazerukA zaivalazRGgavera-prapauNDarIkaM madhukaM visasya / granthizca sarpiH payasA paceta taiH caudrAnvitaM pittahRdAmayannam // sthirAdikalkaiH payasA ca siddhaM drAcAra senecurasena vApi / sarpirhitaM svAduphalekSujAzca rasAH suzItA hRdi pittaduSTe // 58 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [mimyacikitsitam gaGgAdharaH- piSTvetyAdi / yaSTagrAhayAdidvayaM sitAjalena piSTvA pibet // 56 // gaGgAdharaH- urasaH kSateSu yAni sarpaSi ye ca sarpirgur3A uktAstAn dhanvarasAnnagavya kSIrAzinAM dadyAt // 57 // gaGgAdharaH- drAkSetyAdi / drAkSAdibhiH kalkairekaM ghRtam, khajjU rAdibhirekam, kAkolyAdibhirekamiti ghRtatrayam sarvvatra kSIraM caturguNam / kazeruketyAdi / visasya mRNAlasya granthiH / etadantaiH kalkaiH payasA caturguNena sarpiH pacet / zIte madhu pAdikam / sthirAdItyAdi / sthirAdiH zAlaparNyAdiH kalkaH payazcaturguNamathavA drAkSArasacaturguNaH kiMvA caturguNa ikSurasa iti ghRtatrayaM hitam / evaM svAduphalajA drAkSAdiphalajA rasA ikSurasAzca suzItA hitAH // 58 // For Private and Personal Use Only cakrapANiH - kSateSviti kSatakSINa cikitsite / zreyasI rAsnA / kharjUraM kharjUraphalam / kSaudrAnvitamiti sAdhanottarakAlaM pAdikamadhuyuktam / svAduphaletyAdau rasA iti svarasAH // 56 - 58 //
Page #1092
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyA] cikitsitasthAnam / 3321 khinnasya vAntasya vilacitasya kriyA kaphanI kphmrmroge| kaulatthadhAnyaizca rasairyavAnna-pAnAni tIkSNAni sazarkarANi * // mUtre zRtAH kaTaphalazRGgavera-pItanu pathyAtiviSAH prdeyaaH| tathA zaTIzuNThivacopakulyA-rAsnAvacApuSkaramUlacUrNam // uDumbarAzvatthavaTArjunAkhye pAlAzarohItakakhAdire ca / kAthe trivRtyUSaNacUrNasiddho lehaH kaphano yuta uSNatoyaiH // zilAhvayaM vA bhiSagapramattaH prayojayet kalpavidhAnadRSTam / prAzyAthavAgarasyaharItakIca rasAyanaM braahmaamthaamlkyaaH||56|| tridoSaje lAnamAditaH syAdannazca sanveSu hitaM vidheyam / hInAtimadhyatvamavekSya caiva kAyaM trayANAmapi karma zastam // gaGgAdharaH-pittahRdrogacikitasitamuktvA kphhdrogcikitsitmaahkhinnsyetyaadi| kaulatthadhAnyayo rasai pakvaM yavAnnaM tairarddhabhRtazca pAnamityevaM tIkSNAnyannapAnAni sazarANi hitaani| mUtre ityaadi| kaTaphalAdayo'tiviSAntA gomUtre zRtAH kAtharUpA deyaaH| tathA zavyAdInAM cUrNa pradeyam / uddumbretyaadi| uDumbarAdikArjunAntakAthe pAlAzakhAdirAnte kAthe tritAdicUrNa dattvA siddho lehaH paktvA lehaH kAryaH, sa coSNasalilayuktaH peyaH / shilaahvymityaadi| zilAjatunAma lehaM bhiSak pryojyet| tathA agastyaharItakIlehaM prayojayet / brAhmA rasAyanaM tathAmalakIrasAyanaM prayojayet // 59 // gaGgAdharaH-atha tridoSajahRdrogacikitsitamAha-tridoSaja ityaadi| sarveSu vAtAdijeSu pratyekaM vihitaM milikhA vidheyam / tatra hInAdidoSamavekSya tathAnu cakrapANiH-svikSasyetyAdi kphjhRdrogcikitsaadhikaarH| zaGkarANIti kalyANakarANi / kalpazabdena ca kSudrarasAyanamucyate / prAza iti cyavanaprAzaH / agastyeti rehavizeSaNam // 59 // cakrapANiH-tidoSaja ityAdau Adau laGghanavidhAnaM hRdayasya kaphasthAnatayA, tadgade tridoSaje'pi kapha evAdau lAnena jeya iti matvA kRtm| tridoSaje ulbnndosscikitsaasuutrmaahhiinaadhiityaadi| hInatvamadhikatvaM madhyamatvadoSANAmavekSya yat karma zastaM adhikadoSa * ca zaGkarANIti paatthaantrm| + prAzastathAgastyaharItakI ca iti vA paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #1093
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3322 crk-sNhitaa| timIyacikitsitam bhukte'dhikaM jIryyati zUlamalpaM jINe sthitaM syAt suradAru kuSTham / satilvakaM dve lavaNe viDaGgamuSNAmbunA sAtiviSaM pibet sH|| jINe'dhika snehavirecanaM syAt phalevirecyo yadi jIyaMti syAt / triSveva kAleSvadhike tu zUle tIkSNa hitaM mUlavirecanaM syAt // 6 // prAyo'nilo ruddhagatiH prakupyatyAmAzaye zodhanameva tasmAt / kArya tathA lakhanapAcanazca savva krimighnaM krimihRdde ca // 6 // rUpeNa trayANAmapi karma zastaM syAt / bhukta ityaadi| tridoSaje hRdroge bhukte bhuktamAtre zUlamadhikaM syAt, anne jIryati balpaM zUlam, jIrNe'nne zulaM sthitaM syaat| tatra sa hRdrogI suradAruprabhRtInAmativiSAntAnAM carNamuSNAmbunA pibet / jINa ityAdi / yasmin hRdroge tridoSaje'nne jINa'dhikaM zUlaM syAt tatra sneha virecanameraNDatailAdinA hitaM syaat| tatrAnne jIryati sati yadyadhika zulaM syAt tadA phalavirecanoktaphalinInAM phalavirecyaH sa syaat| triSu bhuktamAtrajIya'jIrNaSu kAleSu zUle'dhike tIkSNaM mUlaM virecanaM mUlinISu madhye yat tIkSNaM mUlaM virecanaM taddhitaM syAt // 6 // gaGgAdharaH-krimihadrogacikitsAmAha-mAya ityaadi| krimihadroge ca yasmAdanilo ruddhagatiH sannAmAzaye prAyaH prakupyati tasmAdevaivaM zodhanaM kAryam, apakatayA tat kAryamiti vaakyaarthH| bhukte'dhikamityAdinA sAnnipAtikahRdroge prAyo bhAvizUlaM lakSaNabhedena vibhajana cikitsti| bhukte'dhikamityAdinA shlessmshuulmucyte| sthita. miti prshaantm| jIrNe'dhikamityAdinA anilazUlam / jIya'ti adhikamityanena paittikaM vrte| phalairiti draakssaakaashmryaadibhiH| viSvevetyAdinA saannipaatikshuulmaah| mUlavirecanaM trivRnmUlAdibhirvirecanam // 6 // capramANiH-virecanopapattimAha-prAyo'nila ityaadi| aba cAnilakope yadyapi vastirucitA tathApi AmAzayazodhanaM virecanameva jnyeym| kRminnamiti vyAdhitarUpIye kRmiharatvenoktaM vidhAnam // 61 // iti hRdogcikitsitm| For Private and Personal Use Only
Page #1094
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassa Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 3323 sndhaarnnaajiinnrjo'tibhaassy-krodhrtuvaissmyshiro'bhitaapaiH| prajAgarAtisvapamAmkhuzItairavazyayA maithunvaasspdhuumaiH| saMstyAnadoSe zirasi praduSTo vAyuH pratizyAyamudorayet tu // ghANArttitodo kSavathurjalAbhaH srAvo'nilAt ssvrshossrogH| nAsAyapAkajvaravaktazoSAstRSNAsrapItasravaNAni pittAt // kAsArucisrAvadhanaprasekAH kaphAda guruH srotasi cApi kaNDUH / sarvANi rUpANi tu sannipAtAt syuH pInase'tIva rujo'tiduHkhe // 62 // tathA laznapAcanaJca kaarym| sarca krimighnaM bheSajaM yad yat prAguktaM tat savva kArya miti / iti trimIye hRdayamarmAvikArAH sanidAnacikitsitA vyAkhyAtA bhavanti // 61 // gaGgAdharaH-atha ziromammaMgatAnAM cikitsite vaktavye prthmmlpkhaanaasaarogmaah-sndhaarnnetyaadi| adhAryavegAnAM pravarttamAnAnAM sandhAraNamajIrNazca rajodhulirnAsayA praviSTaM prajAgaro rAtrijAgaraNam ambuzItairambunaH zaityasevanena, avazyayA avazyAzabdo nihaarvaacii| saMstyAno doSaH kaphAdiryatra tasmin zirasi sti| ebhiH praduSTo vAyuH prtishyaaymudiiryet| tasya lakSaNaM ghraannetyaadi| ghrANasyArtitodau svararogaH svarabhaGgaH zIrSarogaH zira-pIr3A, vAtAt pratizyAye bhvnti| pittAt pratizyAye nAsAgrapAkAdIni syuH| kaphAt pratizyAye kAsAdikaNDantAni syuH| sannipAtAt pInase pratizyAye'tiduHkhe'tIva rujo bhavanti, sarvANi ca ghrANArttitodAdikaNDantAni bhavanti // 12 // cakrapANiH-pramAgatazirorogacikitsAyAM vatanyAyAM zirorogahetu pratizyAyameva tAvadAha / zAlAkye uktam-'bhUyiSThaM vyAdhayaH sarve prtishyaaynimittjaaH| tasmAt rogaH pratizyAyaH pUrvamevopadizyate' iti / yadyapi rAjayakSmacikitsite pratizyAya ukta eva, tathApi tana yakSmapUrvatayA tthoktH| iha tu svatantaH pratizyAya ucyata iti vishessH| rajo dhuuliH| ati. svapno divaasvpnH| avazyAyaH tussaarH| saMstyAnadoSa iti nibhRtdosse| ghrANA tyAdinA vAtAdipratizyAyAnAM catuNI krmaalkssnnmaah| sasvaramUrddharoga iti svararogaH svrbhedH| kaphAt For Private and Personal Use Only
Page #1095
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 3324 caraka saMhitA | [ timamyacikitsitam sarvo'tivRddho'hitabhojanAt tu duSTapratizyAya upekSitaH syAt // tatazca rogAH cavathuzca nAsA- zoSaH pratInAhaparisravau ca / ghrANasya pUtitvamapInasazca sapAkazotho'rbudapUyaraktaH // aruSi zIrSazravaNAkSirogAH khAlitya hayyajrjuna lomabhAvAH / tRTzvAsakAsajvararaktapitta- vaivarNyazoSAzca tato bhavanti // 63 // rodhAbhighAtastravazoSapAkairghANaM yutaM yasya na vetti gandham / durgandhi cAsyaM bahuzaH prakopi- duSTapratizyAyamudAharet tam // T - gaGgAdharaH savrvva ityAdi / sarvva eva pratizyAyaH punarahitabhojanAdativRddhazcedupekSyate tadA duSTamatizyAyaH syAt / tatazcetyAdi / tato duSTapratizyAyAdrogA ime bhavanti kSavathuzcetyAdayaH / suzrute coktam / "apInasaH pUtinasyaM nAsApAkastathaiva ca / tathA zoNitapittazca pUyazoNitameva ca / kSavathubhraM zazudIpto nAsAnAhaH parisravaH / nAsAzoSeNa sahitA dazaikazceritA gadAH / catvAryyasi catvAraH zophAH saptAnvu dAni ca / pratizyAyAzca ye pazca vakSyante sacikitsitAH / ekatriMzanmitAste tu nAsArogAH prakIrttitAH // " iti // 63 // 1 gaGgAdharaH- tatra duSTamatizyAyalakSaNamAha - rodhetyAdi / ghrANaM nAsikA rodhAdibhiryuktaM yasya narasya gandhaM na vetti | AsyaJca durgandhitasya taM bahuzaH prakopiNaM duSTapratizyAyamudAharet / suzrute coktam / "durgandhocchrAsavadanastathA gandhaM na vetti ca / mUrcchanti cAtra krimayaH zvetAH kRSNA stathANavaH / krimimUrddhavikAreNa samAnazcAsya lakSaNam / praklidyati punarnAsA punazca prishussyti| muhurAnahyate cApi muhurvikriyate tathA / nizvAsocchrAsadorgandhyaM tathA gandhAn na vetti ca / evaM duSTapratizyAyaM jAnIyAt kRcchrasAdhanam / sarvva eva pratizyAyA narasyApratikAriNaH / kAlena rogajananA jAyante duSTapInasAH / vAdhirya mAndhyamaghrANaM ghorAMzca nayanAmayAn / kAsAgnigururityAdau guruzabdaH kaNDUvizeSaNam / srotasIti nAsAsrotasi / sarvo'tivRddha ityAdinA dRSTapratizyAyalakSaNamAha / ala mukharogaM ye na paThanti te zirorogagrahaNenaiva mukharogasya grahaNamiti manyante / eteSAM duSTapratizyAyakSavathAdInAM zAlAkyAdiSu vistaraH / asa tu parAdhikAratvAt saGakSepa eva // 62 // 63 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only
Page #1096
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 3325 saMspRzya mANyanijastu mUTTi vizvakapathasthaH kSavayaM karoti / kruddhaH sa saMzoSya kaphantu nAsA-zRGgATakaghrANavizoSaNaJca // ucchAsamAraMca kaphaH savAto rundhyAt pratInAhamudAharet tam / yo mastuluGgAda ghanapItapakkaH kaphaH sravedeSa prisrvstu| vaivarNyadaurgandhAmupekSayA tu syAt pUtinasyaM zvayathumazca // .. sAdazophAMzca vRddhAH kurvanti piinsaaH||" iti| prtishyaaypiinsaavekpyyaayo| kSavathuprabhRtayo rogA nAsArogAH svatantrAzca vRddhapratizyAyajAzca bhvnti| suzrute zoNitajapratizyAyaH paJcama uktH| "raktaje tu pratizyAye raktasrAvaH pravarttate / tAmrAkSazca bhvejjntururoghaatprpiidd'itH||" iti| na sa tantre'sminnuktaH, pittapratizyAye raktayoge raktasrAvavacanAt tatrAvarodhaH kRtaH, Rte hi doSAnna raktaM vyAdhi. karaNe prbhvtiitybhipraayH| kSavathuprabhRtInAM krameNa lkssnnaanyaah-sNspRshyetyaadi| mRddhi vizvakapathastho'nilo nAsAsthamarmANi saMspRzya kSavayaM karoti / suzrute tu-"ghrANAzrite marmaNi saMpraduSTe yasyAnilo nAsikayA nireti| kaphAnuyAto bahuzaHsazabdastaM rogamAhuHkSavatha vidhijnyaaH| tIkSNopayogAdatijighrato vA bhAvAn kaTUnarka nirIkSaNAda vaa| sUtrAdibhirvA taruNAsthimarmaNyudghATite'nyaH kSavathunireti" // iti / nAsAzoSamAha / kruddhaH sa vAyuH karpha saMzoSya nAsAzRGgATake nAsApuTake ghrANe ca vizoSaNaca karoti / suzrute ca-"ghrANAzrite zleSmaNi mArutena pittena gAdaM parizoSite / samucchasityUddha madhazca kRcchAda yastasya nAsAparizoSa uktH||" iti / naasaaptinaahmaah-ucchaasetyaadi| yasya savAtaH kapha ucchAsamArga rundhyAt tasya taM pratinAhamudAharet / muzrate ca"kaphAto vAyurudAnasaMjJo yadA svamArga viguNaH sthitaH syAt / ghrANaM kRNotIva tadA sa rogo nAsApratInAha iti prdissttH||" parisravamAha-ya ityaadi| mastuluGgAghanazca pItazca pakazca yaH kaphaH savet sa eSa nAsAparisravaH / suzrute thoktaH-"ajasramacchaM salilaprakAzaM yasyAvivarNa sravatIha naasaa| rAtrI vizeSeNa ca taM vikAraM nAsAparitrAvamiti vyavasyediti" dvidhaiva parisravo ghanakaphazca jalavacceti na virodhH| ghrANapUtikhamAhavavarNya mityaadi| pratizyAyasyopekSayA vaivarNyadorgandhaM nAsAyAM syAt cakrapANiH-rodhAbhighAtetyAdinA ichamatijhyAyAdInAM krameNa lakSaNAnyAha-kruddha ityAdau 417 For Private and Personal Use Only
Page #1097
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3326 crk-sNhitaa| [trimIyacikitsitama AnAte yasya vizuSyate ca prakliyate dhUpyati yasya naasaa| na vetti yo gandharasAMzca janturjaSTaM vyavasyet tamaponasena / tathAnilazleSmabhavaM vikAraM brayAt pratizyAyasamAnaliGgam // 64 sadAharAgaH zvayathuH sapAkaH syAt prANapAko'pi ca raktapittAt / ghrANAzritAmRprabhRtIn pradUSya kurvanti nAsAzvaya, malAzca // dhANe tathocchAsagatiM nirudhya mAMsapradoSAdapi cAvadAni / prANAt sraveda vAzravaNAnmukhAda vA pittAktamananvapi pUyaraktam // kuryAt sapittaH pavanaH kaphAdInsandUSya cArUSi sadAhapAkam // 65 zvayathazca bhramazca syAt, tat pUtinasyaM vidyaat| apInasamAha-Anahyata ityAdi / / 64 // gnggaadhrH-naasaapaakmaah-sdaahetyaadi| pAkavAn zvayathuH sphoTavizeSaH / muzrute ca-"ghrANAzritaM pittamarUM'pi kuryyAda yasmin vikAre balavAMzca pAkaH / taM nAsikApAkamiti vyavasyet vikledakothAvapi yatra dRSTau // " iti| naasaashothmaah-ghraannaashritetyaadi| asakaprabhRtIna zothoktAn dRSyAn ghrANAzritAn malA vAtAdayaH pradRSya caturvidhaM nAsAzvayathu kurvnti| suzrute ca-"doSaikhibhistaiH pRthagekazazca brUyAt tathAAMsi tathaiva zophAn / " iti / nAsArbudamAha-ghANe ityaadi| ghANe mAMsapadoSAducchAsagatiM nirudhya saptadhArbudAni bhvnti| suzrute ca-"zAlAkyasiddhAntamavekSya vApi sarvAtmakaM sptvidhaaydntu|" puuyrktmaah| ghraannaadityaadi| pittAktamasra pItaraktam / muzrute ca-"doSaividagdhairathavApi jantorlalATadeze'bhihatasya testaiH| nAsA navet pUyamasamvimizraM taM pUyaraktaM pravadanti rogam // " iti| athArUSi caahkuryyaadityaadi| sapittaH pavanaH kaphAdIn kapharaktAdIn sandUSya sadAhapAkasapIti nAma kuryAt / suzrute-dvau nAsArogAvaparAvuktau bhraMzathurdIptazceti / tavyathA-"prabhraiyate nAsikayaiva yazca sAndro vidagdho lavaNaH kaphastu / pAka sazcitaM mUddhi" ca pittataptaM taM bhraMzathu vyAdhimudAharanti // ghrANe bhRzaM shnynikH| mastuluGgAditi mastiSkAt / sapitta ityAdinA arucikAmAha- sA tu zirobhavA jJeyA // 65 // 65 // For Private and Personal Use Only
Page #1098
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za bhadhyAyaH 26za bhadhyAyA] cikitsitasthAnam / 3327 bhRzArtizUlaM sphuratIha vAtAt pittAt sadAhArti kaphAda guru syAt // sabai stridoSaM krimijaM sakaNDu dorgandhyatodArtiyutaM ziraH syAt // 66 // mukhAmaye mArutaje tu zothaH kArkazyarodaye'tibalA rujazca / kRSaNAruNaM niSpatanaM sazItaM prasra snsyndntodbhedaaH|| tRSNAjvarasphoTakadAhapAkA dhUmAyanazcApyavadorNatA c| pittAt samUrchA vividhA rujazca varNAzca shuklaarunnpaanndduvrjaaH|| kaNDUgurutvaM sitavijalatvaM svedo'rucirjaaddykphprseko| utklezamandAnalatA ca tandrA rujazca mandAH kphvktroge| dAhasamanvite tu viniHsareda dhUma iveha vaayuH| nAsA pradIpteva ca yasya janto. yAdhintu taM dIptamudAharanti" // 65 // gaGgAdharaH-atha zIrSAsyakarNAkSirogAH krmennocynte| bhRzA tyaadi| paJca zirorogAH kiyantaHzirasIye vistareNoktAH, iha cikitsAtha sNgrhennaai| vAtAt ziro bhRzAtizUlaM sphurtiiv| pittAt sadAhArti sat ziraH sphurtiik| kaphAt guru sat ziraH sphurtiiv| tridoSaM ziraH sarvaM rUpaiH sphrti| kri mijazirorogayutaM ziraH sakaNDu syAd daurgandhAdiyutaJca syAditi paJca shirorogaaH||66|| : gaGgAdharaH-athAsyarogA ucaante| mukhAmaya ityaadi| mArutaje mukhasege zophAdayastodabhedAntA bhvnti| kArkazyaraukSye dvivacanAntatvena pragRhyamapi utsarga vidhiH saMhitA vivakSitA na tu prakRtibhAva iti| tRssnnetyaadi| zuklA'ruNapANDuvarNabhinnA varNAH / pittAnmukhAmaye tRSNAdayaH syuH| knndduurityaadi| kaphavaktaroge kaNDUprabhRtayaH ryuH| sitaM zvetaM vijjalaM picchilaM mukham / cakrapANiH-bhRzArtItyAdinA yadyapi pratizyAyotpanatvena zirorogANAM lakSaNamucyate, tathApi svatantrotpannAnAmapi zirorogANAmeTadeva lakSaNaM jnyeym| evaM mukharogAdiSu lakSaNeSu vAcyam / samvastridoSamiti vAtAdimilitailakSaNetridoSaM syAdityarthaH // 66 // cakrapANiH-niSpatanamiti mukhenaiva / tRSNetyAdi pittjmukhroglkssnnm| yapi zAlAkye For Private and Personal Use Only
Page #1099
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3328 crk-sNhitaa| [vimIyacikitsitam sarvANi rUpANi tu vaktaroge bhavanti yasmin sa tu sannipAtAt / / 67 // saMsthAnadRSyAkRtinAmabhedAccaite catuHSaSTividhA bhavanti // zAlAkyatantre vihitAni teSAM nimittarUpAkRtibheSajAni / yathApradezazca caturvidhasya cikitsitaM vaktagadasya vakSye // 18 // srvaanniityaadi| sannipAtAda vaktarogaH sa tu yasmin vaktaroge sarvANi zothAdIni mandarujAntAni rUpANi bhavanti // 67 // gaGgAdharaH-iti cakhAro ye mukhAmayAstatra te saMsthAnadUSyAkRtinAmabhedAccaikazcatuHSaSTidhA ceti paJcaSaSTidhA bhvnti| teSAM zAlAkyapradhAnatantre nimittAdIni vistareNa vihitaani| kAyapradhAnatantre khasmin na vistareNoktAni bhvnti| atha caturvidhasya tu vaktagadasya yathApradiSTaM cikisitamahaM vkssye| suzrate tu te paJcaSaSTidhA mukharogA uktaaH| tad ythaa| "mukharogAH paJcaSaSTiH saptasvAyataneSu, tatrAyatanAni oSThau dantamUlAni dantA jihvA tAlu kaNThaH sarvANi ceti / tatrASTAvoSThayoH paJcadaza dantamUleSu aSTau danteSu pazca jihvAyAM nava tAluni saptadaza kaNThe trayaH sarveSvAyataneSu / tatrauSThaprakopA vaatpittshlessmsnnipaatrktmaaNsmedo'bhighaatnimittaaH| karkazau paruSau stabdhau kRSNau tiivrrugnvitau| dAlyete paripATevate auSThau maarutkoptH|| Acito pir3akAbhistu srsspaakRtibhibhRshm| sadAhapAkasaMsrAvo nIlo pItau ca pitttH|| savarNAbhistu cIyete piidd'kaabhirvednau| kaNDamantau kaphAcchUnau picchilau zItalau guruu|| sakRtakRSNo sakRtpItau sakucchetau tathaiva c| sannipAtena vijJa ya vnekpidd'kaacitau|| khajUraphalavarNAbhiH pir3akAbhiH smaacitau| raktopasRSTau rudhiraM sravataH shonnitprbho|| mAMsaduSTau gurU sthUlo maaNspinnddvdunntau| jantavazcAtra mUrcchanti narasyobhayato mukhAt // medasA ghRtamaNDAbho kaNDUmantau sthirau mRduu| acchasphaTikasaGkAzamAnAvaM sravato guruu|| mukharogANAM prapaJcaH, tathApyasaiva sarveSAM caturvidhamukharoge'ntarbhAvaM darzayannAha-saMsthAnetyAdi / saMsthAnaM mahArogaH dUSyaM raktAdi AkRtirliGga ityAdibhedAH catuHSaSTividhA bhavanti, te ca zAlAkye evonneyaaH| mukharogANAntu catuHSaSTitvaM vaidehmtaanusaarennoktm| suzrute tu paJcaSaSTimukharogA ukAstathApIha caturvidheSveva yathApradeza antarnivezaH kRtaH // 67 / 68 // For Private and Personal Use Only
Page #1100
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 3326 kSatajAbhau vidIyyate pATerate caabhighaattH| grathitau ca samAkhyAtAboSThI knndduusmnvito|| dantamUlagatAstu zItAdo dantapupapuTako dantaveSTakaH zaupiro mahAzauSiraH paridara upakuzo dantavaidarbhI varddhano'dhimAMso nADyaH paJceti / zoNitaM dantaveSTebhyo yasyAkasmAt pravarttate / durgandhIni sakRSNAni prakledIni mRdUni c| dantamAMsAni zIryyante pacanti ca prsprm| zItAdo nAma sa vyAdhiH kaphazoNitasambhavaH // dantayostriSu vA yasya zvayathuH sarujo mahAn / dantapuppuTako zeyaH kphrktnimittjH|| sravanti pUyarudhiraM calA dantA bhavanti c| dantaveSTaH sa vijJa yo dussttshonnitsmbhvH|| zvayathurdantamUleSu rujAvAn kphrkttH| lAlAsAvI sa vijJayaH kaNDUmAn zauSiro gdH|| dantAzcalanti veSTebhyastAlu caapyvdiiryte| dantamAMsAni pacyante mukhazca pripiiddyte| yasmin sa savjo vyAdhirma hAzauSirasaMzakaH // dantamAMsAni zIryante yasmin SThIvati caapymRt| pittAmukakaphajo vyAdhiza yaH paridaro hi sH|| veSTeSu dAhaH pAkazca tebhyodantAzcalanti c| AghaTTitAH prasravanti zoNitaM mndvednaaH| AdhmAyante va te rakta mukhaM pUti ca jaayte| yasmin upakuzaH sa syAt pittaraktakRto gdH|| ghRSTeSu dantamUleSu saMrambho jAyate mhaan| bhavanti ca calA dantA sa vaidrbho'bhighaatjH|| mArutenAdhiko danto jAyate tIvra vednH| vaddhanaH sa mato vyAdhirjAte ruk ca prazAmyati // hAnavye pazcime dante mahAn zotho mhaarujH| lAlAsrAvI kaphakRto vijJayaH so'dhimaaNskH|| dantamUlagatA nADyaH paJca yA ytheritaaH|| dantagatAstu dAlanaH krimidantako dantaharSI bhaJjanakaH zarkarA kapAlikA zyAvadantako hanumokSazceti / dAlyante bahudhA dantA ysmiNstiitrrugnvitaaH| dAlanaH sa iti cha yaH sdaagtinimittjH|| kRSNacchidrI calaH srAvI sasaMrambho mhaarujH| animittarujo vAtAda vize yaH krimidntkH|| dazanAH zItamuSNazca sahante sparzanaM na ca / yasya taM dantaharSantu vyAdhi vidyAt samIraNAt // vakta vakraM bhaveda yasmin dantabhaGgazca tiivrruk| kaphavAtakRto vyAdhiH sa bhnyjnksNshitH|| zareva sthirIbhUto malo danteSu yasya vai| sA dantAnAM guNanI tu vize yA dntshrkraa|| dalanti dantavalkAni yadA zarkarayA sh| ze yA kapAlikA saiva dazanAnAM vinAzinI // yo'mRmizreNa pittena dagdho dntsvshesstH| zyAvatAM nIlatAM vApi gataH sa shyaavdntkH|| vAtena testai vastu hnusndhirvisNhtH| hanumokSa iti zeyo vyaadhirhitlkssnnH|| jihAgatAstu kaNTakAstrividhA For Private and Personal Use Only
Page #1101
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3330 crk-sNhitaa| (trimarmIyacikitsitam tribhirdoSairalAsa upajivikA ceti| jihvA'nilena sphuTitA prasuptA bhavecca shaakcchdnprkaashaa| pittena pItA paridahyate ca citA saraktairapi kaNTakaizca / kaphena gurvI bahalA citA ca mAMsodagamaiH shaalmlknnttkaabhaiH|| jihvAtale yaH zvayathuH pragAr3haH so'lAsasaMzaH kphrktmuurtiH| jihvAM sa tu stambhayati praddho mUle tu jihvA bhRzameti pAkam // jihvAgrarUpaH zvayathurhi jihvAmunnAmya jAtaH kphrktyoniH| prasekakaNDaparidAhayuktA prkthyte'saavupjihiketi|| tAlugatAstu galazuNDikA tuNDikeya''dhra So mAMsakacchapo'va'daM maaNssngghaattaalupupputtstaalushossstaalupaakshceti| zleSmAmRgabhyAM tAlumUlAt pravRddho dIrghaH zopho dhmaatvstiprkaashH| tRSNAkAsazvAsakRt sampadiSTo vyAdhirvadya - gelazuNDIti nAmnA // zophaH sthUlastodadAhaprapAkI prAguktAbhyAM tuNDikerI matA tu|| zophaH stabdho lohitastAludeze raktAja zeyaH so'dhruSo rugajvarAvyaH / kUmmotsanno'vedanaH zIghrajanmA'rakto jJeyaH kacchapaH zleSmaNA syAt // padmAkAraM tAlumadhye tu zopha vidyAda raktAdarbudaM proktaliGgam // duSTaM mAMsaM zleSmaNA nIrujazca tAlvantaHsthaM maaNssngghaatmaahuH|| nIruka sthAyI kolamAtraH kaphAt syAnmedoyuktAt pupapuTastAludeze // zoSo'tyartha dIryate cApi tAlu zvAso vAtAt tAluzoSaH spittaat|| pittaM kuryAt pAkamatyarthaghoraM tAlunyenaM tAlupAkaM vadanti // kaNThagatAstu rohiNyaH paJca kaSThazAlUkamadhijiho balayo balAsa ekavRndo vRndaH zatanI zilAyugalavidradhirgalaughaH svarano mAMsatAno vidArI ceti| gale'nilaH pittakaphau ca mUrchitau pRthaka samastAzca tathaiva zoNitam / pradUSya mAMsaM galarodhino'Gka rAn sRjanti yAn sAsuharA tu rohinnii|| jihAM samantAda bhRzavedanA ye mAMsAGa rAH kaNThanirodhinaH syuH| tAM rohiNI vAtakRtAM vadanti vaataatmkopdrvgaadyuktaam| kSiprodagamA kSipravidAhapAkA tIvrajvarA pittanimittataH syAt / srotonirodhinyapi mandapAkA gurcI sthirA sA kaphasambhavA vai|| gambhIrapAkA prativAryavItridoSaliGgA trayasambhavA syAt / sphoTAcitA pittasamAnaliGgA sAdhyA pradiSTA rudhirAtmikeyam // kolAsthimAtraH kaphasambhavo yo granthirgale knnttkshk-tH| kharaH sthiraH zastranipAtasAdhyastaM kanThazAlakamiti bruvanti // jihvAgrarUpaH zvayathuH kaphAt tu jihvAprabandhopari rktmishrH| zeyo'dhijihvaH khalu roga eSa vivarjayedAgatapAkamenam // balAsa evAyatamunnatazca zophaM karotyannagati nivaary| taM sarvathaivAprativAyyevIrya vivajanIyaM valayaM vadanti // gale ca zophaM kurutaH For Private and Personal Use Only
Page #1102
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH ] cikitsitasthAnam 3331 vAtAdibhiH zokabhayAtilobha-krodhairmanoghnAzanarUpagandhaiH / arocakAH syuH parihRSTadantaH kaSAyavaktazca mato'nilena / kaTumlamuSNaM virasaJca pUti pittena vidyAllavaNaJca vaktum / mAdhuyyapaicchilyagurutvazaitya - vibandhasambandhayutaM kaphena // 66 // mavRddhA zleSmAnilo zvAsarujopapannam / macchidaM dustarametadAhurbalAsasaMza nipuNA vikAram // vRttonnato yaH zvayathuH sadAhaH kaNDUmvito'pAkyamRduguruzca / nAmnaikavRndaH parikalpito'sau vyAdhirvalAsakSatajaprasUtaH // samunnataM vRttamamandadAhaM tIvrajvaraM vRndamudAharanti / taJcApi pittakSatajamakopAd vidyAt satodaM pavanAtmajaM tam / / varttirghanA kaNThanirodhinI yA citAtimAtraM pizitaprarohaiH / nAnArujocchrAsakarI tridoSA jJeyA zataghnIva zataghnAsAdhyA // granthirgale lAmalakAsthimAtraH sthiro'lparuk syAt kapharaktamUrttiH / saMlakSyate saktamivAzanaJca sazastrasAdhyastu zilAyusaMjJaH / sarvvaM galaM vyApya samutthito yaH zopho rujA yatra bhavanti sarvvAH / sa sarvvadoSo galavidradhistu tasyaiva tulyaH khalu savveMjasya // zopho mahAnannajalAvarodhI tIvrajvaro vAtagate nihantA / kaphena jAto rudhirAnvitena gale galaughaH parikIrtyate'sau / yo'timatAmyan zvasiti prasaktaM bhinnasvaraH zuSka vimuktakaNThaH / kaphopa digdheSva nilAyaneSu zeyaH sa rogaH zvasanAt svaraghnaH // pratAnavAn yaH zvayathuH sukaSTo galoparodhaM kurute krameNa / samAMsatAnaH kathito'valambI prANapraNut sarvvakRto vikAraH // sadAhatodaM zvayatha' saraktamantargale pUtivizIrNamAMsam / pittena vidyAd vadane vidArIM pAzva vizeSAt sa tu yena zete / sarvvasAstu vAtapittakaphazoNitanimittAH / sphoTaiH satodairvedanaM samantAt yasyAcitaM sarvvasaraH sa vAtAt / raktaH sadAstanubhiH sapartiryasyAcitaJcApi sa pittakopAt / kaNDUyutairalparujeH savarNIyaMsyAcitaM cApi sa vai kaphena // raktena pittodita eka eva keMzcit pradiSTo mukhapAkasaMjJaH / iti paJcaSaSTidhA mukharogAH // 68 // gaGgAdharaH- atha mukhagatatvAdarucimAha - vAtAdibhirityAdi / vAtAdijArocaka lakSaNAni krameNAha - parihRSTetyAdi / arocako'nilena mataH / kaTamlAdivattu pittenArocake vidyAt / kaphena vakta' lavaNaM mAdhuyyAdisambandhayutaM vidyAt // 69 // For Private and Personal Use Only
Page #1103
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3332 crk-sNhitaa| [trimauyacikitsitam arocake zokabhayAtilobha-krodhAdyahRdyAzucigandhaje syAt / khAbhAvikaM vaktamathArucizca tridoSaje naikarasaM bhavet tu // 7 // nAdo'tiruk karNamalasya zoSaH srAvastanuzcAzravaNaJca vAtAt / zothaH sarAgo daraNaM vidAhaH sapItapUtisravaNazca pittAt // vaizrutyakaNDUsthirazophazukla-snigdhazrutiH zleSmabhave'lparuk ca / sarvANi liGgAni tu sannipAtAt strAvazca tatrAdhikadoSavarNaH // 71 gaGgAdharaH-zokAdije'rocake svAbhAvikaM vakta bhavedatha cAruciH syAt / tridoSaje'rocake banekarasaM vakta bhvediti| mukhagatA rogA vyAkhyAtA bhavanti // 7 // ___ gaGgAdharaH-atha karNarogA ucyante / nAda ityaadi| vAtAt karNe nAdo'tiruk karNamalasya zopaH srAvazcApo'zravaNazca syaat| pittAt sarAgaH zothAdiH karNa syaat| zleSmabhave vaizrutyAdi syaat| sannipAtAt kaNeroge sarvANi vAtAdijakarNa rogaliGgAni syuH srAvastatra yo doSo'dhikastadvarNaH syAt / eta eva karNarogAH zAlAkye'STAviMzatividhA uktaaH| tad yathA suzrute"karNazUlaM praNAdazca vAdhiyaM kSver3a eva ca / karNasrAvaH karNakaNDUH karNagUthastathaiva c| krimikarNapratInAhI vidrdhidividhstthaa| karNapAkaH pUtikarNastathaivAzcaturvidham / tathAva'daM saptavidhaM zophazcApi cturvidhH| pate karNagatA rogA assttaaviNshtiriiritaaH|| samIraNaH zrotrogato'nyathAcaraH samantataH zulamatIva karNayoH / karoti doSaizca yathAsvamATataH sa karNazulaH kathito duraacrH|| yadA tu nAr3ISu vimArgamAgataH sa eva zabdAbhivahAsu tisstthti| zRNoti zabdAn vividhAMstadA naraH praNAdamenaM kathayanti cAmayam // sa eva zabdAbhighahA yadA sirAH kaphAnuyAto vyanusRtya tisstthti| tadA narasyApratikArasevino bhavet tu vAdhiya'masaMzayaM khlu|| zramAt kSayAt rukSakaSAyabhojanAt ckrpaanni:-vaataadibhiritynenaarockaanaah-bhtilobhenaacirucyte| atilobhemAruci. karaNaM dazayati // 69 // 7 // cakrapANiH-nAda ityAdinA karNarogAnAha-ete ca zAlAkye bhssttaaviNshtirukaaH| tathApIha caturveva karNarogeSu zeSANAmapi kaNarogANAmavarodho vyAkhyeyaH, zeSANAmapi vAtAdi janyatvAt // 71 // For Private and Personal Use Only
Page #1104
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Acharya Shri Kailassage 26za adhyAyaH cikitsitsthaanm| 3333 alpastu rAgo'nupadehavAMzca stodbhedo'niljaadhirogH| pItopadehazca bhRzoSNavAhI pittAt sadAho'tirujaH sraagH|| zuklopadeho bahupicchilAstra, netraM kaphAt syAt gurutA sakaNDUH / _sarvANi rUpANi tu sannipAtAt __ SaTsaptatinetraMgadAstu bhedAt // 72 // samIraNaH zabdapathe vyvsthitH| viriktazIrSasya ca zItasevinaH karoti hi ver3amatIva karNayoH // ziro'bhighAtAdathavA nimajato jale prapAkAdathavApi vidheH| sravet tu pUyaM kyo'nilAkRtaH sa ka gesaMsrAva iti prkiirtitH|| kaphena kaNDUH pracitena karNayobhRzaM bhavet srotasi knnesNshite| vizoSite zleSmaNi pittatejasA nRNAM bhavet srotasi karNagUthakaH // sa karNagUtho dravatAM yadA gato vilAyito ghrANamugvaM prpdyte| tadA sa karNapatinAhasaMzito bhaveda vikAraH shirso'bhitaapnH|| yadA tu mUrcchantyathavApi jantavaH sRjantya patyAnyathavA'pi mkssikaaH| tadvadyaJjanavAcchavaNo nirucyate bhiSagabhirAdAH krimikarNakastu sH|| kSatAbhighAtaprabhavastu vidradhirbhavet tathA doSakRto'paraH punH| sa raktapItAruNamasramAsravet prtoddhuumaayndaahcossvaan| bhavet prapAkaH khalu pittakopato vikothavikledakarazca krnnyoH|| sthite kaphe srotasi pittatejasA vilApyamAne bhRzasampratApanAt / avedano vApyathavA savedano dhanaM sravet pUti sa pUtikarNakaH // azAMsi SaT cApyupadiSTaliGgAnyathaiva zophAvvudaliGgamIritam / mayA purastAt prasamIkSya yojayediheva tAni prayato bhissgvrH||" iti| aSTAviMzatiH karNarogA vyaakhyaataaH||1|| gaGgAdharaH-athAkSirogA ucyante alpasvityAdi / anilaz2AkSirogo'lpo rAgaH upalepAbhAvavAn stodbhedshc| pittAdakSirogaH pItopadehAdiH / kaphAdakSirogaH zuklopadehaH netraM bahupicchilAsa / netre sakaNDUgu rutA syaat| sannipAtAdakSiroge sarvANi vAtAditridoSoktAni rUpANi bhavanti / te vAtAdijA akSirogAH saMsthAnadRSyAkRtinAmabhirbhadAt SaTsaptatirbhavanti // 72 // cakrapANiH-*lpastvityAdinA ctvaaro'kssirogaa'bhidhiiynte| upadeho dUSikam atyrthossnnsvaadhi| anuktanetAmayeSu AcAryANAM vipratipattizcenna / rogANAM SaTsaptatiH videhaH, prAha karAlastu SaNNavatiH, azIti kauzItakiH praah| uktaM tasa SaTsaptatividhaM sthAnAsanne tu ssodd'sh| khayodaza tu zuklasthAH Sar3a rogAH kRssnnbhaagjaaH| paJcaviMzati pTisthAH SoDazeti 418 For Private and Personal Use Only
Page #1105
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 3334 caraka saMhitA | [ simamma yacikitsitam teSAmabhivyaktiratipradiSTA zAlAkyatantreSu cikitsitaJca / parAdhikAreSu na vistaroktiH zasteti tenAtra na naH prayatnaH // 73 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir gaGgAdharaH -te kIdRzA ityata Aha - teSAmityAdi / teSAM SaTsaptaterakSirogANAmatipradiSTA atizayena zAlAkyAGgapradhAnatantreSu upadiSTA, teSAM cikitsitazcAtipradiSTam / asmin kAyacikitsAGgapadhAne tantre parAdhikAreSu vistaroktirna prazastA bhavatItyasmAnno'smAkaM vistaroktau na prayatna iti / suzrute ca te vistareNoktAH / tad yathA - "vidyAd dvAGalabAhulyaM svAGguSThodarasammitam / dvAkulaM sarvvataH sArddhaM bhiSaGanayanabudam / suvRttaM gostanAkAraM sarvvabhUtaguNodbhavam // palaM bhuvo'grato raktaM vAtAt kRSNaM sitaM jalAt / AkAzAdazra mArgAzca jAyante netravuda vade // dRSTizcAtra tathA vakSye yathA brUyAda vizAradaH / netrAyAmatribhAgantu kRSNamaNDalamucyate / kRSNAt saptamamicchanti dRSTiM dRSTivizAradAH // maNDalAni ca sandhIMca paTalAni ca locane / yathAkramaM vijAnIyAt paJca SaT ca Sar3eva ca // pakSmavartma zvetakuSNa- dRSTInAM maNDalAni ca / anupUrvvantu te madhyAzcatvAro'ntyA yathottaram // pakSmavartmagataH sandhirvartma zuklagato'paraH / zuklakRSNagatastvanyaH kRSNadRSTigato'paraH / tataH kanInakagataH SaSThathApAGgagaH smRtaH / dve vartyapaTale vidyAccatvAryyanyAni cAkSaNi / jAyate timiraM yeSu vyAdhiH paramadAruNaH // tejomalAzritaM vAhya teSvanyat pizitAzritam / medastRtIyaM paTalamAzritanvasthi cAparam / paJcamAMzasamaM dRSTe - steSAM bAhulyamiSyate // sirANAM kaNDarANAJca medasaH kAlakasya ca / guNAH kAlaparaH zlaSmA bandhanekSNoH sirAyutaH / sirAnusAribhirdoSa viguNairUddhamAgataiH / jAyante netrabhAgeSu rogAH paramadAruNAH / tatrAvilaM sasaMrambhamazrupUrNopadehavat / gurUSAco va rAgAdyarju' pRzcAvyaktalakSaNaiH / sazUlaM vartma - kozeSu zukapUrNAbhameva ca / vihanyamAnaM rUpe vA kriyAsvakSi yathA purA // dRSTva dhImAn budhyeta doSeNAdhiSThitaJca tat / tatra sambhavamAsAdya yathAdoSaM bhiSagajitam / vidadhyAnnetrajA rogA balavantaH syuranyathA // saGgha pataH kriyAyogo nidAnaparivarjanam / vAtAdInAM pratIghAtaH prokto vistarataH 'ca sarvvagAH' iti / eteSAM jJAnopAyamAha - teSAmityAdi / abhivyaktiriti lakSaNam / netrarogAnabhidhAne kAraNamAha parAdhikAreSviti / / 72 / 73 // For Private and Personal Use Only
Page #1106
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / 3335 punaH // uSNAbhitaptasya jale pravezAd dUrekSaNAt svamaviparyyayAcca / zrasaktasaMrodanazokakopa-klezAbhighAtAdatimaithunAcca / zuktAranAlAmlakulatthamApa-niSetraNAd vegavinigrahAcca / svedAd rajodhUmaniSevaNAcca chardai vidhAtAd vamanAtiyogAt / vASpagrahAt sUkSma nirIkSaNAcca netre vikArAn janayanti doSAH // vAtAd daza tathA pittAt kaphAccaiva trayodaza / raktAt Sor3aza vizeyAH sarvvajAH paJcaviMzatiH / tathA vAhyau punadvau ca rogAH SaTsaptatiH smRtAH // hatAdhimantho nimiSo dRSTigambhIrakA ca yA / yacca vAtahataM vatrtma na te sidhyanti vAtajAH // yApyo'tha tanmayaH kAcaH sAdhyAH syuH syandamArutAH / zuSkAdhipAkAdhimanthasyandamArutaparyyayAH // asAdhyo hrasvajADyo yo jalasrAvazca paittikaH / parimlAyI ca nIlazca yApyaH kAco'tha tanmayaH / abhiSyando'dhimantho'mlAdhyuSitaM zuktikAdayA / dRSTiH pittavidagdhA ca pothakyo lagaNazca yaH // krimigranthipariklinnavat zuklA piSTakAH / zleSmopanAhaH sAdhyAstu kathitAH zleSmajeSu tu // raktasrAvo'jakAjAtaM zoNitArzo'valambitam / zukraM na sAdhyaM kAcazca yApyastajjaH prakIrttitaH // manthasyandau kliSTavartma harSotpAtau tathaiva ca / sirAjA vyaJjanAkhyA ca sirAjAlaJca yat smRtam / parvvaNyathAvaNaM zukraM zoNitAmrmmAjjunazca yaH / ete sAdhyA vikAreSu raktajeSu bhavanti hi // pUyasrAvo nAkulAndhAmakSipAkAtyayo'lajI / asAdhyAH sarvvajA yApyAH kAcaH kopazca pakSmaNaH // vartmAvibandho yo vyAdhiH sirAsu pir3akA ca yA / prastAmadhimA sAmme snAyyammat saGghinI ca yA / pUyAlasacA dazca zyAva 1 I Hai | tathAvartma zukrArzaH zarkarAvartma yacca vai / sazophazcApyazopazca pAko vahalavartma ca / aklinnavartma kumbhIkA visavartma ca sidhyati // sanimittonimittazca dvAvasAdhyau tu vAhyajau / SaTsaptatirvikArANAmeSA saMgrahakIrttanA // nava sandhyAzrayAsteSu vartmajAstvekaviMzatiH / zuklabhAge darzakaca cakhAraH kRSNabhAgajAH / sarvvAzrayAH saptadaza dRSTijA dvAdazaiva tu / vAhyajau dvau samAkhyAtau rogI paramadAruNau / bhUya etAn pravakSyAmi saGkhyArUpacikitsiteM riti // athAtaH sandhigatA vyAkhyAsyante / pUyAlasaH sopanAhaH srAvAH parvvaNikA'lajI / krimigranthizva vizeyA rogAH sandhigatA nava / / pakkaH zothaH sandhiH saMsravedayaH sAndraM pUyaM pUtipUyAlasaH saH / granthirnAlpo dRSTisandhA vapAkaH kaNDUmAyo nIrujastUpanAhaH // galA sandhInazrumArgeNa doSAH kuryuH srAvAn ruvihInAn svaliGgAn / tAn vai srAdhAn netranAr3Imarthake tasyA liGgaM 1 For Private and Personal Use Only
Page #1107
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3336 . crk-sNhitaa| [trimarmIyacikitsitam kIrtayiSye cturdaa|| pAkaH sandhau saMsraveda yastu pUyaM pUyAsrAvo nekarUpaH pradiSTaH / zvetaM sAndraM picchilaM yaH sravecca zleSmAsrAvo nIrujaH sa prdissttH| raktAsAvaH zoNitotthaH saraktaM koSNaM nAlpaM saMsravenAtisAndram / pItAbhAsaM nIlamuSNaM jalAmaM pittAsrAvaH saMsravet sandhimadhyAt // tAmrA tanvI dAhazUlopapannA raktA jJayA parvaNI vRttshophaa| jAtA sandhau kRSNazukle'lajI syAt tasminnevAkhyApitA puurvlinggH| trimigrandhirvamanaH pakSmaNazca kapDU kuyuH krimayaH sndhijaataaH| nAnArUpA varmazuklasya sandhau caranto'ntayanaM duussyntH|| athAto vamaMgatA vyaakhyaasynte| pRthagadoSA samastAzca yadA vrmvypaashryaaH| sirA vyApyAvatiSThante vama svadhikamUcchei taaH| vivartya (ya) mAMsaM raktaJca tadA barmavyapAzrayAn / vikArAn janayantyAzu nAmatastAn nibodhata // utsaginyatha kumbhIkA pothakyo vama shrkraa| tthaashiivrtmshusskaastithaivaanyjnnaamikaa| bahalaM vartma yaccApi vyaadhirvaavbndhkH| kliSTakaddemavAkhyo zyAvavatma tathaiva c| praklinnamapariklinnaM vartma vAtahataJca yat / avvudaM nimiSazcApi zoNitAzca yat smRtm| lagaNo visanAmA ca pakSmakopastathaiva c| ekaviMzatirityete vikArA vrmsNshryaaH| nAmabhiste samuddiSTA lakSaNaistAna pracakSmahe // pir3akAbhyantaramukhI vAhyA'dhovarma sNshryaa| vize yotsaGginI nAma tttuuppidd'kaanvitaa|| kumbhIkavIjapratimAH pir3akAH pkssmvmnoH| AdhmAyante tu bhinnA yAH kumbhIkapiDakAstu taaH|| kaNDUsrAvAnvitA guvyau rktsrsspsnibhaaH| pir3a kAzca rujAvatyaH pothakya iti sNshitaaH|| pir3akAbhiH mumukssmaabhirghnaabhirbhisNhtaa| pir3akA yA kharA sthUlA sA ze yA vtmaishrkraa|| sUkSmAH kharAzca vamasthA tadazauvartma kiityte| dIgho'GkaraH kharaH stabdho dAruNo vrtmsmbhvH| vyAdhireSa samAkhyAtaH zuSkArza iti sNshitH|| dAhatodavatI tAmrA pir3akA vartmasambhavA / mRdvI mandarujA sUkSmA zeyA sA'JjananAmikA // vamopacIyate yasya pir3akAbhiH smnttH| savarNAbhiH samAbhizca vidyAda bahalavartma tat // kADUmatA'lpatodena vartmazophena yo nrH| na samaM chAdayedakSi bhaveda bandhaH sa vrtmnH|| mRdvalpavedanaM tAmra yavatma samameva c| akasmAcca bhavedraktaM kliSTavarlsa tadAdizeta // kliSTaM punaH pittayuktaM vidahecchoNitaM ydaa| tadA klinasamApannamucyate vartmakardamam // yad vama vAhyato'ntazca zyAvaM zunaM svednm| dAhakaNDUparikledi zyAvavatmeti tanmatam // arujaM vAhyataH zunamantaHklinna srvtypi| kaNDa nistodabhUyiSThaM klinnavartma tducyte|| For Private and Personal Use Only
Page #1108
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / 3337 yasya dhautAni dhautAni saMvadhyante punHpunH| vAnyaparipakAni vidyAdaklinnavartma tat // vimuktasandhinizceSTaM varma yana nimiilyte| etada vAtahataM vidyAt sarujaM yadi vA'rujam // vatmAntarasthaM viSamaM pranthibhUtamavedanam / viza yamabuMdaM pusavaM saraktamavalambitam // nimeSiNIH sirA vAyuH praviSTo vrmsNshryaaH| cAlayedakSivAni nimeSaH sa gado mtH|| chinnAzchinnA vivartante varmasthA mRdavo'GkharAH / dAhakaNDUrujopetAste'zaH zoNitasambhavam / / apAkaH kaThinaH sthUlo grnthirvmbhvo'rujH| sakaNDUH picchilaH kolapramANo lagaNastu sH|| zUnaM pad vaima bahubhiH sUkSmaizchidraiH smnvitm| visamantajjalamiva visavatrmeti tanmatam // pakSmAzayagatA doSAstIkSNAgrANi khagaNi c| nirvartayanti pakSmANi tejuSTazcAkSi duuyte| utpATitaiH punaH zAntiH pkssmbhishcopjaayte| vAtAtapAnaladveSI pakSmakopaH sa ucyate // iti / atha zuklagatA vyaakhyaasynte| prastArizuklakSatajAdhimAMsa nAyavarmasaMjJAH khalu pazca rogaaH| syuH zuktikA cAjja napiSTako ca jAlaM sirANAM pir3akAzca yAH syuH|| rogA balAsagrathitena sArddhamekAdazAkSNoH khalu shuklbhaage||prstaari grathitamihArma zuklabhAge vistIrNa tanu rudhirabhabhaM sanIlam // zuklAkhyaM mRdu kathayanti zuklabhAge sazvetaM samamiha varddhate cireNa // yanmAMsaM pracayamupaiti zuklabhAge padmAbhaM tadupadizanti lohitArma // vistIrNa mRdu bahalaM yakRtprakAzaM zyAvaM vA tadadhikamAMsajAne vidyAt // zukle yat pizitamupaiti vRddhimetat snAyavamma tyabhipaThitaM kharaM prapANDu // zyAvAH syuH pizitanibhAstu vindavo ye zuktyAbhAH sitaniyatAH sa shuktisNshH|| eko yaH zazarudhiropamastu binduH zuklastho bhavati tamajanaM vadanti // utsannaH salilanibho'tha piSTazuklo binduryaH sa bhavati piSTakaH suvRttH|| jAlAbhaH kaThinaziro mahAn saraktaH santAnaH ramRta iha jAlasaMzitastu // zuklasthAH sitapir3akAH sirAhatA yAstA vidyAdasitasamIpajAH siraajaaH|| kAMsyAbho bhavati sirAtaH site yo bindurvA sa tu nirujo blaaskaakhyH|| iti / athAtaH kRSNagatA vyAkhyAsyante / yat satraNaM zukramathAvaNaM vA pAkAtyayavApyajakA tthaiv| cakhAra ete'bhihitA vikArAH kRSNAzrayAH saMgrahataH purastAt // nimagnarUpaM hi bhavet tu kRSNe mUcyeva viddhaM pratibhAti yada vai / sAvaM sraveduSNamatIva ruk ca tat satraNaM zukramudAharanti // dRSTeH samIpe na bhavet tu yaca na cAvagAr3e na ca sNsrveddhi| avedanAvana ca yugmazukraM tat siddhimAyAti For Private and Personal Use Only
Page #1109
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3338 crk-sNhitaa| trimIyacikitsitam kadAcideva // sitaM yadA bhAtyasitapradeze syandAtmakaM nAti rugazruyuktam / vihAyasIvAbhradalAnukAri tadavaNaM sAdhyatamaM vadanti // gambhIrajAtaM baha lazca zukraM cirotthitazcApi vadanti kRccham // vicchinnamadhyaM pizitAvRtaM vA calaM siraasktmdRssttikRcc| dvikhaggataM lohitamantatazca cirotthitazcApi vivarjanIyam // uSNAzrupAtaH pir3akA ca kRSNe yasmin bhavenmudganibhazca zukram / tadapyasAdhyaM pravadanti kecidanyacca yat tittiripakSatulyam // saJchAdyate zvetanibhena sarva-doSeNa ysyaasitmnnddlntu| tamakSipAkAtyayamakSikopasamutthitaM tIvrarujaM vadanti // ajApurISapratimo rujAvAn salohito lohitpicchilaasrH| vidArya kRSNaM pracayo'bhyupaiti tazcAjakAjAtamiti vyavasyet // iti| athAtaH sarvagatA vyaakhyaasynte| syandAstu cakhAra ihopadiSTAstAvanta eveha tthaadhimnthaaH| zophAnvito'zophayutazca pAkAvityevamete daza smprdissttaaH|| hatAdhimantho'nilaparyayazca zuSkAkSipAko'nyata eva vAtaH / dRSTistathAmlAdhyuSitA sirANAmutpAtaharSAvapi srvbhaagaaH| prAyeNa sadhya nayanAmayAste bhvntybhissyndnimittmuulaaH| tasmAdabhiSyandamudIryamANamupAcaredAzu hitAya dhiimaan|| nistodanastambhanaromaharSa-saGgharSa pAruSyaziro'bhi. taapaaH| vizuSkabhAvAH zizirAtratA ca vAtAbhipanne nayane bhvnti|| dAhaprapAko zizirAbhinandA dhUmAyanaM vaasspsmucchyshc| uSNAzrutA potakanetratA ca pittAbhipanne nayane bhavanti // uSNAbhinandA gurutAkSizophaH karapadehau sittaatishaitym| srAvo muhuH picchila eva cApi kaphAbhipanne nayane bhavanti // tAmrAzrutA lohitanetratA ca rAjyaH samantAdatilohitAzca / pittasya liGgAni ca yAni tAni raktAbhipanne nayane bhavanti // vRddhretrbhissyndainraannaamkriyaavtaam| tAvantasvadhimanthAH syuneyane tiivrvednaaH|| utpATyata ivAtyartha netraM nirmathyate tthaa| zirasoddhantu taM vidyAdadhimanthaM skhalakSaNaiH // netramutpAThyata iva mathyate'raNivacca yat / saMgharSatodanirbhada-mAMsasaMrabdhamAvilam // kuzcanAsphoTanAdhmAna vepthunythnairyutm| ziraso'rddhazca yena syAdadhimanthaH sa mArutAt // raktarAjicitaM sAvi vhninevaavdhyte| yakRtapiNDopamaM dAhi kAraNAktamiva ksstm| apakoccha navarNAntaM sasvedaM piitdrshnm| mU zirodAhayutaM pittenAkSyadhimanthitam // zophavanAtisaMrabdhaM sAvakaDU smnvitm| rUpaM pazyati duHkhena pAMzupUrNamivAvilam / nAsAdhmAnaziroduHkha-yutaM zleSmAdhimanthitam // bandhujIvapratIkAzaM tAmyati For Private and Personal Use Only
Page #1110
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 3336 sparzanAkSamam / raktAsrAvaM sanistodaM pazyatyagninibhA dishH| raktamamAriSTavacca kRSNabhAgazca lkssyte| yada dIptaM raktaparyantaM tadraktenAbhimanthatim // hanyAna dRSTiM saptarAtrAt kaphottho'dhImantho'sakasambhavaH paJcarAtrAt / SaD rAbAda vA mArutontho nihanyAnmithyAcArAt paittikaH sadya ev|| kaNDUpadehAzruyutaH pkoddumbrsnnibhH| dAhasaMharSatAmrakha shophnistodgaurvaiH| juSTo muhuH sraveda vAsramuSNazItAmbu picchilm| saMrambhI pacyate yazca netrapAkaH sa shophjH|| zophahInAni liGgAni netrapAke khazophaje // antaHsirANAM zvasanaH sthito dRSTiM pratikSipan / hatAdhimanthaM janayet tamasAdhyaM vidudhaaH|| pakSmadvayAkSibhra vamAzritastu yatrAnilaH saJcarati prdussttH| paryAyazazcApi rujaH karoti taM vAtaparyAyamudAharanti // yat kUNitaM dAruNarukSavarlsa vilokane vAviladarzana yt| sudAruNaM yasya nirodhane ca zuSkAkSipAkopahataM tadakSi // yasyAvaTU kaNe zirohanustho manyAgato vApyanilo'nyato vaa| kuryyAdra jo'ti bhravi locane vA tamanyatovAtamudAharanti // amlena bhuktena vidAhinA vA saJchAdyate savrvata eva netram / zophAnvitaM lohitakaH sanIlairetAhagamlAdhyupitaM vadanti // avedanA vApi savedanA vA yasyAkSi. rAjyo hi bhavanti taamraaH| muhurvirajyanti ca tAH samantAda vyAdhiH sirotpAta iti prdissttH|| mahAn sirotpAta upekSitastu jAyeta rogastu siraamhrssH| tAmrAcchamasra sravati pragADhaM tathA na zaknotyabhivIkSituzca / / iti| athAto dRSTigatA vyaakhyaasynte| masUradalamAtrAntu pnycbhuutprsaadjaam| khadyotavisphuliGgAbhAM siddhAM tejobhirvyyH| AvRtAM paTalenAkSNo. rvAhya na vivarAkRtim / zotasAtmyAM nRNAM dRssttimaahurnyencintkaaH| rogAn tadAzrayAn ghorAn SaT ca SaT ca prckssmhe| paTalAnupaviSTasya timirasya ca lakSaNam // sirAbhirabhisaMprApya viguNo'bhyantare bhRshm| prathame paTale doSo yasya dRSTo vyvsthitH| avyaktAni sa rUpANi savvANyeva prapazyati // dRSTi. bhRzaM vihvalati dvitIyaM paTalaM gte| makSikAmazakAn kezAn jAlakAni ca pshyti| maNDalAni patAkAzca marIcIH kuNDalAni c| pariplavAMzca vividhAn varSama, tamAMsi vA / dUrasthAnyapi rUpANi manyate ca smiiptH| samIpasthAni dUre ca dRSTegaucaravibhramAt / yatnavAnapi cAtyartha sUcIpAzaM na. pazyati // Udhra pazyati nAdhastAt tRtIyaM paTalaM gate / mahAntyapi ca rUpANi chAditAnIva vaassaa| karNanAsAkSiyuktAni viparItAni ceksste| yathAdoSaJca rajyeta For Private and Personal Use Only
Page #1111
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3340 crk-sNhitaa| [trimarmIyacikitsitam dRSTiauSe bliiysi| adhaHsthite samIpasthaM duursthshcopristhite| pArzva sthite tathA doSe pAcasthAni na pazyati // samantataH sthite doSe saGghalAnIva pazyati / dRSTimadhyagate doSa sa ekaM manyate dvidhaa| dvidhAsthite tridhA pazyed bahudhA cAnavasthite // timirAkhyaH sa vai doSazcaturthaM paTalaM gtH| ruNaddhi saceto dRSTiM liGganAzaH sa ucyte| tasminnapi tamobhUte nAtirUr3he mhaagde| candrAdityau sanakSatrAvantarIkSe ca vidurtH| nirmalAni ca tejAMsi bhrAjiSNUni ca pazyati / sa eva liGganAzastu niilikaakaacsNshitH|| tatra vAtena rUpANi bhramantIva sa pshyti| AvilAnyaruNAbhAni vyAviddhAni ca mAnavaH // pittenAdityakhadyota zakacApataDidaguNAn / zizibahe vicitrANi nIlakRSNAni pazyati // gauracAmaragaurANi zvetAbhrapatimAni c| pazyedasUkSmANyatyarthaM vya caivaabhrsNplvm| salilaplAvitAnIva parijADyAni maanvH| kaphena pazyeda rUpANi snigdhAni ca sitAni c|| tathA raktana raktAni tamAMsi vividhAni c| haritazyAvakRSNAni dhUmadhUmrANi cekSate // sannipAtena citrANi viplutAnIva pshyti| bahudhA vA dvidhA vApi sANyeva smnttH| hInAdhikAGgAnyathavA jyotISpapi ca pazyati / pittaM kuryAt parimlAyi mUrcchitaM raktatejasA / pItA dizastathodyantamAdityamiva psyti| vikIryamANAn khadyotakSAstejobhireva c| liGganAzAH SaT sarvathAdRSTirodhavAtapittakaphazoNitasannipAtajAH timirANi ceti sstt| vakSyAmi pavidha rAgarliGganAzamataH param / rAgo'ruNo mArutajaH pradiSTaH pittAt parimlAyyathavApi nIlaH / kaphAt sitaH zoNitajastu raktaH samastadoSastu vicitrarUpaH // raktajaM maNDalaM dRSTau sthUlakAcAruNaprabham / parimlAyini roge syAt mlAyyAnIlaJca mnnddlm| doSakSayAt kadAcit syAt svayaM tatra ca dazanam // aruNaM maNDalaM vAtAcazcalaM paruSaM tthaa| pittAt maNDala. mAnIlaM kAMsyAbhaM pItameva vaa| zleSmaNA bahalaM snigdhaM shngkhkundendupaannddrm| calatpadmapalAzasthaH shuklbindurivaambhsH| mRjyamAne ca nayane maNDalaM tada vispeti|| prabAlapadmapatrAmaM maNDalaM shonnitaatmkm| dRSTirAgo bhaveccitro liGganAze tridossje| yathAsvadoSaliGgAni savvaSveva bhavanti hi // iti vAtapittajadvividhakaphajaraktajasannipAtajAH Sar3arAgAstatra dRSTimadhye maNDalAni Sar3a vidhAni pittAdeva parimlAyirogastatra raktajakAcapramaM mlAyi cAnIlaJca maNDalaM vAtAdaruNAdi pittAdAnIlakAMsyAbhaM zleSmaNA bahalAdi raktAda prabAlAdirUpam vicitraH snnipaataaditi| tad dRddh'yti| Sar3aliGganAzAH For Private and Personal Use Only
Page #1112
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH ri cikitsitasthAnam / tejaH savAtaM khalu kezabhUmi dagdhA tu kuryAt khalitiM narasya / kiJcitta dagdhvA palitAni kuryyAd haritprabhatvaJca ziroruhANAm // 74 // par3ime ca rAgA dRSTayAzrayA SaT ca Sar3eva ca syuH| tathA naraH pittavidagdhadRSTiH kaphena cAnyastvatha dhuumdrshii| yo iskhajADyo nakulAndhatA ca gambhIrasaMzA ca tathaiva dRSTiH // pittena duSTena gatena dRSTiM pItA bhaveda yasya narasya dRssttiH| pItAni rUpANi ca manyate yaH sa mAnavaH pittvidgdhdRssttiH|| prApte tRtIyaM paTalantu doSe divA na pazyenizi vIkSate c|| tathA naraH zleSmavidagdhadRSTistAnyeva zuklAni hi manyate tu| triSu sthito'lpaH paTaleSu doSo naktAndhyamA. pAdayati prasahya / divA sa sUryAnugRhotadRSTivarvIkSeta rUpANi kaphAlpabhAvAt // zokajvarAyAsaziro'bhitApairabhyAhatA yasya narasya dRssttiH| sa dhUmakAn pazyati yo hi bhAvAMstaM dhUmadarzIti vadanti rogam // sa isvajADyo divaseSu kRcchAt hasvAni rUpANi ca yo na pazyet / rAtrau sa zItAnugRhItadRSTiH pittAlpa. bhAvAdapi tAni pazyet // vidyotate yena narasya dRSTidoSAbhipannA nakulasya ydvt| citrANi rUpANi divA sa pazyet sa vai vikAro nkulaandhysNshH|| dRSTivirUpA zvasanopasRSTA saGgha cyate'bhyantaratazca yaati| rujAvagAr3hA ca tamakSirogaM gambhIriketi pravadanti tjjnyaaH|| vAhyau punAviha sampadiSTau nimittatazcApyanimittatazca / nimittatastatra ziro'bhitApAt zeyasvabhiSyandanidarzanaizca // surarSigandharcamahoragANAM sandarzanenApi ca bhAkharANAm / inyeta dRSTirmanujasya yasya sa linggnaashsvnimittsNshH|| tatrAkSi vispaSTamivAvabhAti vaidUryavarNA vimalA ca dRssttiH| vidIyaMte sIdati hIyate vA nRNAmamIghAtahatA tu dRssttiH|| ityete nayanagatA mahAvikArAH sayAtAH pRthagiha SaT ca saptatizca / eteSAM pRthagiha vistareNa sarca vakSye'ha tadanu cikitsitazca tAvat // " iti // 73 // gAdharaH ityevamakSirogAnantaraM khAlityamAha-teja ityaadi| savAtaM tejaH kezabhUmi dagdhvA narasya khalitiM kuryAt / kezabhUmiM kizcidalpaM dagdhyA cakrapANiH-teja ityAdinA khAlityalakSaNamAha / tejAzabdena dehoSmAbhimataH, sa bAtAyayukA khAlityaM karotIti yojniiym| kecit tu tejaHzabdena pittamapi varNanti / harita For Private and Personal Use Only
Page #1113
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3342 crk-sNhitaa| [trimarmIyacikitsitam ityUI jatru sthagadakadezaH proktazcikitsAzca paraM nibodha / ataHparaM bheSajasaMgrahantu nibodha saGkapata ucyamAnam // 75 // vAtAt sakAsavaisvayye sakSAraM pInase ghRtam / pibedrasaM payazcoSNaM snaihikaM dhUmameva vaa|| zatAhAtvagbalAmUlaM zyonAkairaNDamUlajam / AragbadhaM pibehavattiM mdhuucchissttvsaaghRtaiH|| athavA sadhRtAn saktUn kRtvA mllksmputte| nasapratizyAyavatAM dhUma vaidyaH prayojayet // 76 // palitAni ajanavarNAni zirolomAni kuryyAt / dhavalo'jjana ucyate / evaM kezabhUmiM kiJcit dagdhvA ziroruhANAM haritnabhatvaM haritavarNatvaM kuryAditi // 74 // gaGgAdharaH-tuTazvAsAdayo ye pratizyAyAjjAyante te maagbhihitaaH| upsNhrti| itiityaadi| Urddha jatra sthagadAnAmekadezaH kiyAn proktaH, na tu kAtnye na // 75 // gaGgAdharaH-tatra nvprtishyaaycikitsitmaah-vaataadityaadi| vAtAva pInase navapratizyAye kAsavaisvaryayute sakSAraM ghRtaM pivet| mAMsarasaJca pivadevamuSNaM payazca pibenna tu zItaM payaH, tathA snaihikaM dhUmaM vA pibet / dhUmamAha -zatAha syaadi| vak gur3akhaka / zatAhAditrayaM madhUcchiSTavasAghRtairvattiM kRtA dhUmaM pibet| evaM zyonAkairaNDamUlajaM cUrNa madhUcchiSTavasAtairti kRkhA dhUma pisset| eSamAragabadhamUlaM piSTvA madhUcchiSTavasAghRtaiverti kRkhA dhUmaM pibet / athavA yavAdInAM saktUn saghRtAn mallakapuTe zarAvapuTe'GgArAmo prakSipya nava. pratizyAyavatAM vaidyo dhUmaM prayojayet // 76 // prabhatvamiti kapilatvam / ziroruhANAmiti vezAnAm / bheSajasaMgrahamipti bheSajAbhidhAyaka grantham // 74 / 75 // cakrapANiH-athAtaH kramAta cikitsaabhidhiiyte| pratidhyAye dhUmasya bodhanAt snaihikadhUmam For Private and Personal Use Only
Page #1114
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 3343 zaGkhamUrkhalalATAnte pANisvedopanAhanam / svabhyakta kSavathastrAva-rodhAdau sngkraadyH|| 77 // ghrayA rohisstrkaarii-vcaajiirkcorkaaH| tvapatramaricalAnAM cUrNA vA sopakuJcikAH // 7 // srotaHzRGgATanAsAkSi-zoSe tailaJca nAvanam / prabhAvyAje tilAn kSIre tena piSTAn taduSmaNA / mandakhinnAn sayaSTayAvAn cUrNA stenaiva pIr3ayet // dazamUlasya nikvAthe rAnAmadhukakalkavat / siddhaM sasaindhavaM tailaM dazakRto'Nu tat smRtam // 79 // gaGgAdharaH-zaGkhAdiSu svedopanAhanaM vaidyaH pryojyet| tatra svedAnAha / khabhyakta ityaadi| kSavathusrAvayo rodhAdau sakarAdayaH svedAstailAbhyakte dehe prayojyAH // 77 / / gAdharaH-rohiSAdicorakAntAzcarNitA gheyA nasya kaarym| sehiSaM gandhaNaM tarkArI jayantI tasyA mULaM corakaH pir3A iti loke| athavA sopa. kuJcikAsvagAdInAM cUrNA ghrayA nasya kAryamiti // 78 // gaGgAdharaH-evaM vAtapatizyAye srotaHprabhRtizoSe tailamataH paraM vakSyamANaM nAvanaM kAyye miti| tailmaah-prbhaavyetyaadi| Aje kSIre kRSNAn tilAm prabhAvya bhAvayitA tenAjena kSIreNa piSTAMstAMstilAstaduSmaNA tasyaivAjakSIraM haNDikAyAM prakSipya muravaM vastreNa baddhA tadvastropari tAMstilAn vinyasya cullyA. mAropyAdhastAdagninA jvAlA deyA, taduSmaNA mandakhinnAMstAMstilAn yaSTayAhacUrNamizritAn tenaivAjadugdhena pIr3ayet / tat tilatailaM dazamUlakAtha caturguNe pAdikarAsnAdisaindhavAntakalkayuktaM siddhaM pakkamityevaMprakAreNa dazakRtaH siddhamaNa bho'bhidhAya pANisvedopanAhanaM pANisvedazca upanAhanaJca paannisvedopnaahnm| avarodha ityatra bhavarodhazabdena pratInAho'bhidhIyate / saGkarAdayaH pracchAnakAdayaH svedAdhyAyokAH svedAH // 7677 // cakrapANiH-tArI jiivntii| zRGgATanAsAkSizoSa nAvanaM tailaM yuktam / tat telamAha-- prabhAbyAje ityaadi| taduSmaNeti kSIroSmaNA, mandasvinnAniti mandaM svijJAn / sayapAhaghUrNAniti yaSTayAhnacUrNasyApradhAnatvAt vilacUrNAt paadiktvm| tenaiva pIDayediti ajAkSIreNa / evaM tailasya dazamUlaniHkkAthAdibhiH dazakRtvo pAkAt siddhaM tailaM vAtapInase yumjyAt / For Private and Personal Use Only
Page #1115
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3344 crk-sNhitaa| trimarmIyacikitsitam snigdhasyAsthApanadoSa nirhareda vaatpiinse| snigdhAmloSNaizca laghvannaM grAmyAdInAM rasahitam // uSNAmbunA snAnapAnaM nivaatossnnprtishryH| cintAvyavAyavyAyAma-vAkceSTAvirato bhavet / vAtaje pInase dhomAnicchannevAtmano hitam // 80 // pitte sarpiH pibet siddhaM zRGgaverabhRtaM pyH| pAcanArthe pibet pakve kAyaM mUrddhavirecanam // paatthaadvirjniimuurkhaa-pippliijaatipllvaiH| dantyA ca siddhaM tat toyaM nasyaM syAt pakkapInase // 8182 pUyAstraraktapittanAH kaSAyA nAvanAni ca / pAkadAhADhyarUkSeSu zItAH sekAH prlepnaaH| snehanasyopacArAzca kaSAyAH svaadushiitlaaH||3|| tat aNutailaM smRtmiti| prtishyaaysyaamtaalkssnnmuktmnytr| "zirogurukhamaruci sAsrAvastanusvaraH / kSAmaH SThIvatyathAbhIkSNamAmapInasalakSaNam / AmaliGgAnvitaH zleSmA ghanaH kheSu nimjjti| svaravarNavizuddhizca pakapInasalakSaNam // " iti / snigdhasyetyAdi / paka ponase snigdhasyAsthApanadoSa nirharet / snigdhAdibhirgAmyAdimAMsarasairladhvannaM hitam / uSNAmbunA snAnaM pAnazcoSNAmbunaH / nivAte coSNe ca gRhe pratizrayaH / cintAdibhyazca virato bhavet // 8 // gaGgAdharaH-atha pittapratizyAyacikitsAmAha-pitte ityAdi / siddhaM pakka pittaharairdravyaH sarpiH pivet / zRGgaverabhRtaM payazca pibet / pake pInase mUrddhavirecanaM kaarym| mUrddha virecanArtha nsymaah-paatthetyaadi| pAThAdidantAntaH kalkaH siddhaM toyaM pakapInase pittaje nasyaM syAt / / 81 / 82 // gnggaadhrH-puuyetyaadi| pUyAsanA raktapittanAzca ye kaSAyA yAni nAvanAni ca tAni zItAH sekAH pralepanAzca zItAH nAsApAkAdiSu hitAH syuH| snehasya nasyamupacArAzca kaayoH| svAduzItalAH kaSAyAzca hitaaH||8|| snigdhAmletyAdinA AcAramAha-nivAtopyapratizraya iti nibaatossnngRhsthaayii| paite sarpiH pibet siddhamirayana zRGgaverasiddha meva sapideyam / raktapittanA iti raktapittacikitsoktAH // 78-83 // For Private and Personal Use Only
Page #1116
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 3345 mandapitte pratizyAye snigdhaiH kuryyAda virecanam / ghRtaM kSIraM yavAH zAligodhUmA jAGgalA rsaaH| zotAmlAstiktazAkAni yUSA muddaadibhihitaaH||84 // gauravArocakeSvAdau laGghanaM kphpiinse| svedAH sekAzca pAkAthaM lipte zirasi sarpiSA // lasuna mudgacUrNena vyoSakSAraghRtairyutam / deyaM kaphantavamanamukliSTazleSmaNe hitam // apInase pUtinasye ghrANasrAve sknndduke| dhUmaH zasto'vapIDazca kaTubhiH kaphapInase // manaHzilAvacAvyoSa-viDaGga hiGgu gugguluH / cUrNaiH prAyaH pradhamanaH kaTubhistriphalaiH saha // bhaargiimdntrkaarii-sursaadivipaacitm| tailaM sarSapaja balyaM kaphapInasazAntaye // gaGgAdharaH-mandapitta ityaadi| snigdherernnddtailaadibhiH| ghRtAdayazca bhojane hitaaH||84|| gaGgAdharaH-atha kphaampiinscikitsaamaah| gaurvetyaadi| Adau kaphapInase gauravArocakeSu lngghnm| kaphapAkArya sarpiSA lipte zirasi svedAzca sekaashc| lsunmityaadi| ukliSTazcet zleSmA bhavati tadA mudagacUrNavyopacUrNayavakSAraghRtayutaM lasunaM kaphana vamanaM hitaM deym| apInasa ityaadi| apInasAdiSu dhUmo'vapIr3azca shstH| kaphapInase kaTubhirava. pIDazca shstH| mnHshiletyaadi| manaHzilAdInAM cUrNaH prAyaH pradhamano dvimukhanalikayA phatkAreNa nAsikApuTe deyaH, triphalaiH saha kaTubhirmaricA. dibhiH kaTadravyaiH prdhmnH| bhArgItyAdi / tarkArI jyntii| surasAdirgaNaH / etai cakraNANiH -mandapitte iti ISapitte deym| kaphanavamanamiti kaphannadravyakRtaM vamanaM deymityrthH| For Private and Personal Use Only
Page #1117
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| [trimarmIyacikitsitam ArttakAlavacAlaM vA viDaGga kusstthpipplii| kRtvA kalkaM karaaJca tailaM taiH sArSapaM pacet // pAkAnmukte ghane nasyametanmedo'nvite kphe| snigdhasya vyAhate vege chaInaM kphpiinse|| vmniiykRtkssiir-tilmaassyvaagunaa| yavAgvA madanakSIra-tilamASopasiddhayA // 85 // kaphanamannaM vaartaak-kultthaaddhkimudgjaaH| yUSAH sakulakavyoSAH zastAstoyoSNasevinaH // 86 // sarvajit pInase duSTe kAyaM zophe tu zophanut / cAro'va'dAdhimAMseSa kriyA savveSvavekSya ca // 7 // vipAcitaM tailaM medo'nvite kaphe nsym| tathA ArtakAlAdikarajAntaM kalka kRlA sArSapatailaM pcet| pAkAnmukta paripake pInase medo'nvite kaphe kSarite etattailaM nasyaM syAt / AtaH kuSThaM kAlA aguru AlaM haritAlam / snigdhasyetyAdi / kaphapInase vege vyAhate snigdhasya chaInaM vamanaM kaarym| chiinmaahvmniiyetyaadi| phalinI-mUlinIvamanIyadravyaiH zRtaM kSIrazca tilAzca mASAzca yavAgUzca tena chiinm| samAhArAt klIvam / madanAdurapasiddhayA yavAgvA vA chaInamiti // 85 // ___ gnggaadhrH-bhojnmaah-kphnmityaadi| kaphannadhAnyakRtamannaM vArtAkAdiyUSAH savyoSAH zastAH toyazcoSNam / iti kaphapInasacikitsA // 8 // ___ gaGgAdharaH-sannipAtapInasacikitsAmAha-sarva jivityaadi| tridoSaje pInase sarvajit sarvadoSajit vAtAdidoSajida gad yaduktaM tat trayANAM mizra kaarym| duSTe pInase ca sarvajit karma kaarym| raktaje pittajit kaayymiti| pratizyAyacikitsAmuktvA pratizyAyAjAtazophAdicikitsAmAha-zophe vityaadi| pratizyAyAjAte zophe zophajit karma kAryam / pratizyAyAjAteSvavaMdAdiSu kSAro deyH| savvaSvapInasAdiSu nAsArogeSu avekSya rogavizeSa kriyA kaaryaa||87|| TubhiH phalairiti mriicpipplyaadibhiH| pAkAnmukta iti paakaavsaamaancyute| vyAhate vega iti pInasa sya dege mndiibhuute| zophe ceti nAsAzophe // 84-87 // For Private and Personal Use Only
Page #1118
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / vAtike ziraso roge snehasvedAn sanAvanAn / pAnAnnamupahArAMzca kuryAda vAtAmayApahAn // tailabhRSTairagurvAdAH sukhoSNa zcopanAhanam / jIvanIyaiH sumanasAM matsyamAMsaizca zasyate // 88 // rAnAsthirAdibhiH siddhaM sakSIraM nasyamarttinut / tailaM rAnAdikAkolI-zarkarAbhirathApi vaa||8|| balAmadhukayaSTayAhva-vidArIcandanotpalaiH / jIvakarSabhakadrAkSA-zarkarAbhizca saadhitH|| prasthastailasya sakSIro jaangglaaiitulaarse| nasyaM soIjatrughna vAtapittAmayApaham // 10 // dazamUlabalArAnA-triphalAmadhukaiH saha / mAyUraM pakSapittAntra-zakRtpAdAsyavarjitam // gaGgAdharaH-iti nAsArogacikitsitamuktvA pratizyAyAjAte shirorogaasyrogknnerogaakssirogcikitsitmaah| vAtike ityaadi| upahArA aahaaropyoginH| tailbhRssttrityaadi| agurvAdigaNa ukto'guvAditaile jvrcikitsite| zirasa upnaahnm| jIvanIyairdazabhirupanAhanazca sumanasAM mAlatyAdipuSpANAmupanAhanazca matsyamAMsazcopanAhanaM zirasi zasyate // 88 // gnggaadhrH-raasnetyaadi| sthirAdiH shaalpaadipnycmuulm| nasyameta. tike shiroroge'rttinut| athavA rAsnAdikAkolIzarkarAbhiH siddhaM tailaM nasyaM ziro'tinut / rAsnAdiriha pUvo rAsnA sthirAdipaJcamUlaJca // 89 // gnggaadhrH-bletyaadi| balAdibhiH zarkarAntaiH kalka tailaprasthasya pAdikaH samakSIraM tat tailaM jAGgalamAMsaraso'rddha tulaa| siddhamidaM tailaM nasyaM savauddhajatru jaroganamiti // 9 // gnggaadhrH-dshmuuletyaadi| pakSAdivarjitaM mAyaraM mAMsamasthi ca dazamUlA cakrapANiH-dazamUlAdInAM pratyekaM liplmaanm| samaM mayUraM pakSAdivajjitaM For Private and Personal Use Only
Page #1119
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org caraka saMhitA | - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3348 jale paktvA ghRtaprasthaM tasmin cIrasamaM pacet / madhukaH kArSikaH kalkaiH zirorogAddi tApaham // karNanAsAci jihvAsya- galaroga vinAzanam / mAyUramitivikhyAtamUrddhajatru gadApaham // 61 // [vimamyacikitsitam dibhiH saha jale'STaguNe paktvA caturthA zazeSaM tasmin kAthe kSIrasamaM ghRtamasthaM pacet madhurairjIvanIyadezabhiH kalkaiH kArSikai tasya pAdikaiH / atra kacit pAThaH / "dazamUlabalArAsnAmadhukaikhipalaiH saha " iti / tena dazamUlyAdInAM pratyekaM tripalagrahaNena trayodazadravyANAmekonacatvAriMzat palAni bhavanti pakSAdivajrjitamAyaramAMsAsthi ca tatsamamaSTaguNe jale pacediti kazcit / anye tu dazamUlyAdikamekonacatvAriMzatpalaM mAyUramAMsAsthi cAkRtimAnAdekameva mayUraM pakSAdivajrjaM yAvat syAt tAvad gRhNanti / jalazcASTaguNameva sarvvadravyApekSayA dadati / " triphalA madhukaiH saheti pAThe dazamUlyAdInAM mAnAnukterutsagaMtazcaturguNadravyasAdhyatvAt snehasyAtra samakSIravidhAnAt triguNaH kAyaH kAryyo yAvatA dazamUlyAdimAyUramAMsAsthisamudAyena tAvadatra grAhyaM tatra dazamUlyAdidravyaM yAvat tAvanmAyUraM mAMsamasthi ca grAhya' na khAkRtimAnena kasya mayUrasya kAthAlpatvApatteH / etadabhi prAyeNAkhubhiH kukkuTa se riti vakSyamANavacane'nena kalpena kAthasAdhane bahuvacanAntaprayogA AkhubhirityAdayaH kRtAH / anyathAkhurapyAkRtimAnene kara kukkuTar ar aar gRhyatAM bahuvacanamanarthakaM syAt / tathA ca dazamUlyAdInAM mAnAnuktau Sor3azAnAM pratyekaM sArddhaM palaM militvA caturviMzatipalaM, mAyUramAMsAsthi caturviMzatipalaM, tatra mAMsasyAsthno niyamo nAsti nAsti pakSAdivajjanAccheSaM yAvanmAMsamasthi ca labhyate tAvadeva caturvvizatipalamiti dazamUlyAdimAMsAsthyantaM SaT zarAvamaSTacakhAriMzaccharAvamite jale patvA dvAdazazarAvAvazeSe kArya ghRtAt triguNe samakSIre ghRtaprasthaM pacet / svalpamAyUraghRtam // 91 // For Private and Personal Use Only jaladroNe eva pacet / jaladroNo hi yata kAthArthaM ghRtaprasthAt pAdAvazeSatvam samacaturguNo bhavati / kiJca dazamUlAdInAm UnacatvAriMzatpalena mayUreNa ca catuHSaSTipale kvAthye droNamAnaM jalaM deyam / kiMvA dazamUlAdInAM mayUreNa ca militvA yAvat kvAthyaM bhavati taccaturguNajalamutsargaparibhASayaiva deyam / madhurairiti jIvanIyagaNoktairdazabhiH / jIvanIyAni madhuratvaprakarSAdiha madhurazabdenocyate // 88-11 //
Page #1120
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26 adhyAyaH] 3344 26za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / etenaiva kaSAyeNa ghRtaprasthaM vipaacyet| caturgaNena payasA kalkairebhizca kaarssikaiH|| jiivntiitriphlaamedaa-mRdvokrcipruusskaiH| smaacvikaabhaargii-kaashmriikrkttaayH|| aatmguptaamhaamedaa-taalkhjuurmstkaiH| mRNAlavisakhajUra-madhukaizca sjiirkaiH|| shtaavriividaariikssu-vRhtiisaarivaayugaiH| mUrvAzvadaMSTraSabhaka-zRGgATakakazerukaiH // raasnaasthiraataamlkii-suukssmailaashtthiipausskraiH| punarnavAtugAkSorI-kAkolIdhanvayAsakaiH // mdhukaakssodd'vaadaam-mujaataabhissukairpi| dravyairebhiryathAlAbhaM pUrvakalpenasAdhitam // pAne nasya tathAbhyaGge vastau caitat pradApayet / zirorogeSu sarveSu kAse zvAse ca daarunne|| gnggaadhrH-etenaivetyaadi| jIvantyAdInAM pratyekaM yathAlAbhaM kArSikaiH kalkairyathAlAbhe kalkasya nyUnAdhikyamAne dossaabhaavH| tAlakhajUrayormastakaM tathA khajU rasya phlm| AkSoH karparAlaH, AkharoTa iti loke / vAdAmazca loke tannAmnA prasiddha ev| muJjAta uttaradeze kandavizeSaH / abhiSukaH phlvishessH| ebhiryathAlAbhaM dravyaiH kArSikaiH kalkaiH etenaiva dazamUlyAdimayUrAntakAthena catuguNena payasA tu samena kSIraM snehasamaM mtmityukteH| athavA caturguNena payaseti dazamUlyAdimayarAntakAthena triguNeneti ghRtapasya cakrapANiH-etenaiveti dazamUlAdimayUrakkAthena ythokkvidhaankRten| dvitIyakhajUrazabdena khajUraphalaM gRhyate / bhanoDavAtAmAdIni auttrpthikaani| pUrvayomoktanAthavidhAnaM yadyapye. 420 For Private and Personal Use Only
Page #1121
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3350 caraka saMhitA 1 manyA pRSThagrahe zoSe kharabhede tathAditai / yonyasRkzukradoSeSu zastaM bandhyAsutapradam // mahAmAyUramityetat ghRtamAtreyapUjitam // 62 // (catuHprayoga mevedamagnivezaprakAzitam / ) [timamyacikitsitam For Private and Personal Use Only mahAmAyUraghRtam // prAkhubhiH kukkuTahasaiH zaraizcApi hi buddhimAn / kalpenAnena vipacet sarpirUddha gadApaham // 63 // paitte ghRtaM payaH sekAH zItA lepAH sanAvanAH / jIvanIyAni sarpI Si pAnAnnaJcApi pittanut // candanozIrayaSTyAhna- balAvyAghranakhotpalaiH / cIrapiSTaiH pradehaH syAt zrutairvA pariSecanam // vipAcayet / iti pUvvakalpena sAdhitaM ghRtametat pAnAdau prayojayet / mahAmAyUraM ghRtam // 92 // gaGgAdharaH- AkhubhirityAdi / kalpenAnena mAyUra mahAmAyUraghRtasAdhanakalpena / AkhubhiH kukkaTaH zAkaitha pakSAdivarmA sAsthibhidazamUlyAdibhiH saha kAthena triguNena samakSIreNa madhukaiH kArSikaH kalkai ghRtamasthaM pacediti / AkhughRtam / jIvantyAdibhiH kalkaiH kArSikaizcatuguNena payasA caturguNena ca pittAdivajrjitA khusahita dazamUlyAdikAthena ghRtaprasthaM pacediti / mahAkhughRtam / evaM kukkuTaghRtaM mahAkukkuTaghRtaM haMsaghRtaM mahAhaMsaghRtaM zazaka ghRtaM mahAzazikaghRtaJca pacet / iti vAtaja zirorogacikitsA / / 93 / / gaGgAdharaH- atha pittaja ziroroga cikitsAmAha- paittaM ghRtamityAdi / paiseM ziroroge ghRtaM sekAH zItA lepAzca zItA nAvanazca zItam / jIvanIyAni sarpI Si picanut pAnAnnaJca / zItapradehamAha - candanetyAdi / kSIrapiSTaizcanda nAdibhipaH zirasi / bhRtairvA jale kAthavidhinA pakvaizcandanAdibhiH kathitaiH tenaiva kaSAyeNatyAdinA siddham, tathApi punaH pUrvakalkeneti vaccanena yathAlAbhamiti ca padena yathAlAmaM karaNIyatvaM darzayati // 92 // cakrapANiH --bhatra mayUrasthAne mUSakAdIn darzayannAha - AsvabhirityAdinA / AkhanA mayUrA
Page #1122
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26 adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / 1 tvakpatrazarkarA kalkaH supiSTastaNDulAmbunA / kAryyo'vapIr3aH sarpizca nasyaM tasyAnu paittike // yaSTyAhnacandanAnantA-kSIrasiddhaM hitaM ghRtam / nAvanaM zarkarAdrAcA-madhukaizcApi pittaje // 64 // kaphaje sveditaM nasya - dhUmapradhamanAdibhiH zuddhaM pralepapAnAnnaiH kaphaghnaiH samupAcaret // 65 // purANasarpiSaH pAnaistIkSNairvastibhireva ca / kaphAnilodbhave dAhaH zeSayo raktamokSaNam // eraNDanalada cauma-guggulvagurucandanaiH / dhUmavatiM pibed gandhairakuSThatagaraistathA // 66 // sannipAtodbhave kAryAsannipAtaharI kriyA 1 3351 krimije cApi karttavyaM tIkSNaM mUrddhavirecanam // 67 // zirasaH pariSecanam / zItanAvanamAha / tvakpatretyAdi / taNDulAmbu piSTaM -lagAdikaM pohalI kRtyAvapIDya nAsApuTe nasyaM deyam / tasyAnu pazcAt sarpizca nasyaM deyamityekayogaH / yathAhRtyAdi / ghRtAt pAdikaM yaSTaprAdAdyanantAntaM kalkaM datvA catugu Ne kSIre siddhaM ghRtaM nAvanaM hitam / zarkarAdibhizca nAvanaM hitamiti kecit / taiH kalkaiH siddhaM ghRtaM nAvanamityapare / iti pacanazirorogacikitsA / / 94 // gaGgAdharaH- atha kaphajazirorogacikitsA mAha- kaphaja ityAdi / kaphaje ziroroge prathamaM svedenopapannaM tato nasyAdibhiH zuddhaM kaphaghneH pralepAdibhiH smupaacret| tathA purANasarpiHpAnaistathA tIkSNairvastibhiH samupAcaret / kaphAnilodbhave ziroroge dAhaH / zeSayoH sacipAtakrimijayo raktamokSaNamiti sUtram / dhUmamAha / eraNDetyAdi / akuSThatagarairgandhapekSayA alpamAnenApyatrai kenApi sAdhanaM karttavyam / zRtairvA ityatra kSIravataiH / trafice bhavapaicer pazcAt sarpiSA nasyaM deyam // 93-95 // sapizva For Private and Personal Use Only pANiH- kaphAniloGgave dAha iAyata kaphonave anilonave ca / suzrutavacanAt kalAzaGkhadeze dAhaH karttavyaH / uktaM hi suzrute- 'zirorogAdhimanthaprabhRtiSu kalATapradeze dahedana
Page #1123
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3352 crk-sNhitaa| timIyacikissitam tvgdntiivyaaghrkrj-vidd'gnvmaalikaaH| apAmArgaphalaM vIjaM nktmaalshiriissyoH| tavako'zmantako bilvaM haridrA hiDa yuuthikaa| phaNijjhakazca taistailamavImUtre cturgunne| siddhaM syAnnAvanaM cUrNaJcaiSAM pradhamanaM bhavet // 18 // phalaM zigru karAbhyAM savyoSaM caavpiidd'kH| kaSAyaH svarasaH kSArazcUrNa kalko'vapIr3akaH / zuktatiktakaTukSaudra-kaSAyaiH kavalagrahaH // 16 // dhUmaH pradhamanaM shuddhirdhshchrdnlkne| bhojyazca mukharogeSu yathAsvaM doSanuddhitam // 10 // dravyaruktAM varti dhUmaM pibet / sannipAte sannipAtaharI kriyA ca kaaryo| krimije ziroroge tIkSNaM zirovirecanaM kAryam // 95-97 // - gnggaadhrH-khgityaadi| khaka guDalaka / vyAghrakarajo vyaaghrnkhH| navamAlikA nvmllikaa| naktamAlazirISayorvIjam / kSavako haacikaa| azmAntaka amla. lottkH| phaNijjhakaH prnnaasbhedH| khagAdibhiretaiH kalkaiH pAdikazcaturguNe meSImUtre siddhaM tailaM nAvanaM bhavedevameSAM khagAdInAM cUrNa pradhamanaM dvimukhanalikAcchidre kSiptA nAsApuTe dadyAt phutkAreNa // 98 // . gnggaadhrH-phlmityaadi| zigra karaJjAbhyAM phalaM savyoSaM gRhIkhA jalena piSTvA'vapIr3ako deyH| tathA teSAM zigra phalAdInAM kaSAyaH kharasaH kSArazvarNaJca kalkazcAvapIr3o deyH| kavalagrahazca zuklAdibhiH kArya iti sajhepeNa zirorogacikitsitamuktam // 99 // gaGgAdharaH-atha mukharogacikitsitamAha-dhUma ityaadi| adhHshuddhivirecnm| yathAsvaM doSanubhojyazca mukharogeSu hitam // 10 // bhakuSThatagarariti aguvaa'digndhaiH| kuSThatagaravajanacAsa mstulunggnaavvrjnaarthm| ukA zAlAkye-'na tu kuSThaM nAghayato dhUmavarti pryojyet| mastulaga prakarSaNa tasmAt saM naiva yojayet // iti zirorogacikitsA // 96-99 // For Private and Personal Use Only
Page #1124
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH cikitsitsthaanm| yavakSAraM pippalIJca sadAjhaitvaga rasAJjanam / pAThAM tejovatI pathyAM samabhAgAni cUrNayet // sakSaudra dhArayedetat mukharogeSu buddhimAn / sodhumAdhavamAdhvIkaiH zreSTho'yaM kavalagrahaH // tejohAmabhayAM mUrkhA samajhA kaTukI dhanam / pAThAM rasAJjanaM lodhra dAz2a kuSThazca cUrNayet / dantAnAM gharSaNaM rakta-srAvakaNDUrujApaham // pnyckolktaaliish-ptrailaamrictvcH| palAzamuSkakakSAra-yavakSArAzca cuurnnitaaH|| gur3e purANe dviguNe kathite gur3ikAH kRtaaH| karkandhumAtrAH saptAhaM sthitA muSkakabhasmani / kaNTharogeSu sarveSu dhAryAH syuramRtopamAH // 101 // gRhadhUmo yavakSAraH pAThA vyoSaM rasAJjanam / tejohA triphalA lodhra citrakaJceti cUrNitam // sakSaudra dhArayedetad galarogavinAzanam / kANakaM (r) nAma taccUrNa dantAsyagalaroganut // 102 // gnggaadhrH-yvkssaarmityaadi| yavakSArAdikaM samabhAgena cUrNIkRtya kSaudreNa golayitvA mugve dhArayet / sIdhuprabhRtibhiH kavaDagrahaH shresstthH| tejohAdikaM pUrNayikhA dantaveSTebhyo raktasrAvakaNDUrujApahaM tena dantAnAM ghrssnnm| pnyckoletyaadi| palAzAdInAM kSArAH paJcakolAdInAM cUrNAda dviguNe purANagur3e kathite pakve gur3ikAH karkandhumAtrAH kRtAH muSkakasya bhasmani saptAha sthitAstataH paraM savvaMSu kaNTharogeSu dhAryAH syuH||101|| gnggaadhrH-gRhetyaadi| gRhadhUmAdikaM samaM sarva cUrNitaM kukhA kSaudreNAlojya mukhe dhaaryediti| kANakaM carNam // 202 // .. cakrapANiH-zuddhiradhaH iti virecnm| vAsvigiti daaaastvm| rujApahamiti * kAlakamiti bahuSu prantheSu pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #1125
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3354 crk-sNhitaa| [vimarmIyacikitsitam manaHzilA yavakSAro haritAlaM ssaindhvm|| dArcItvaka ceti taccUrNa mAnikeNa samAyutam // mUrcchitaM ghRtamaNDena kaNTharogeSu dhArayet / mukharogeSu ca zreSThaM pItakaM nAma kIrtitam // 103 // mRdvIkA kaTukA vyoSaM dArcItvaka triphalA ghnm| pAThA rasAJjanaM mUrdhvA tejobA ceti cUrNitam // kSaudrayuktaM vidhAtavyaM galaroge bhissjitm| .. yogAstvete trayaH proktA vaatpittkphaaphaaH||104|| kttukaativissaapaatthaa-daarumustklinggkaaH| . gomUtrakathitAH peyAH knntthrogvinaashnaaH|| kharasaH kathito dAA ghanIbhUto rskriyaa| sakSaudrA mukharogAsga-doSanADIvraNApahA // 105 // gnggaadhrH-mnHshiletyaadi| manaHzilAdidAjhekhagantaM cUrNayitA mAkSikeNAloDya ghRtamaNDena bhUrcchitaM mahitaM kapTharogeSu dhaaryediti| pItakaM cUrNam // 103 // "gnggaadhrH-mudriiketyaadi| mRdvIkAdikaM samAMzaM cUrNa mitrA saudrayuktaM galaroge dhaarym| yogAstu ya ete trayaH kANaka-pItaka-mRdvIkAdicUrNAste bAtapittakaphApahAH proktAH // 104 // ... gaGgAdharaH-kaTuketyAdi / kaTukAdayaH SaT gomUtre kathitAH peyA eka eSa yogH| svarasa ityaadi| dAAH svarasaH kathita eva punaH paktvA ghanIkRto rasa kriyA nAma bhavati / sA rasakriyA sakSodrA mukharogAdyapahA // 105 // rogapIDAharam / paJcakoleNyAdau cUrNasamudAyAt guDo dviguNaH / kadhUimAvA ityaSTamASakamAnAH / kecit rodhrasthAne lohaM ptthti| tathoktaM hi suzrute-'pAThAM rasAJjanaM vyoSaM tejohAnikalAvikam / gRhadhUmayavakSAraM zastaM cUrNantu kaalkmiti| vAtapittakaphApahA iti pratyekam / kAlakapItakamRddhIkAdayatrayo yogaastridosshraaH| rasakriyeti dhanImUta rasasya saMjJA // 101-105 // For Private and Personal Use Only
Page #1126
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26 adhyAyaH cikitsitsthaanm| 3355 tAluzoSe satRSNasya sapirottarabhaktikam / nAvanaM madhurAH snigdhAH zotAzcaiva rasA hitAH // 106 // mukhapAke sirAkarma ziraHkAyavirecanam / mUtratailaghRtakSIra-kSaudrazca kavalagrahAH // sakSaudrapAThAmRdvokA triphalAjAtipallavAH / kaSAyatitakkAthAzca zItAH syurmakhadhAvanAH // 107 // tulAM khadirasArasya dvitulaamrimedsH| prakSAlya jarjarIkRtya caturdoNe'mbhasaH pacet // droNazeSaM kaSAyazca paktvA bhUyaH pcecchnaiH| tatastasmin ghanIbhUte cUrNIkRtyAkSabhAgikam // gaGgAdharaH-tAluzoSa ityaadi| auttarabhaktikaM sapiH pIlA bhaktaM bhuJjIta / evaM nAvanaM hitam / madhurasrigdhazItA mAMsarasA bhojane hitaaH||106 // gaGgAdharaH-mukhapAka ityaadi| sirAkarma siraavedhH| zirovirecanam, kAyavirecanazca dvividhaM vamanaM virecnshc| gomUtrAdInAmekaikena kavaDagrahazca mukhapAke kaaryH| sakSaudretyAdi / jAtyAH pallyAH pAgadayaH kathitA madhuyuktA mukhadhAvanAH syustathA kaSAyatiktadravyANAM kAthAzca zItA mukhadhAvanAH suH|| 107 // - gnggaaprH-tulaamityaadi| khadirasArasya zvetakhadirasArasya tulAM na tu kacolasya / arimedaso viTkha dirasya sArasya dvitulaam| tisrastulAstriSu droNeSu ambhasaH paktavyAH syuH 'tulAdravye jaladroga' ityuktastatrAha catudroNe'mbhasaH pcediti| droNazeSaM taM kaSAyaM pUtvA bhUyaH zanaiH pcet| ghanIbhUte tasmin cakrapANiH-tAluzoSa ityAdau satRSNasyetipadena tRSNAyuktasya tAluzoSa auttarabhaktikamapi sarpiHpAnaM na nissedhyti| tAluzope ca tRSNAmUrchAparItAzca garbhiNyastAluzoSiNa ityAdinA yadyapi snehapAnaM niSiddham, vathApoha auttarabhaktikaM sarpizca vizeSavidhAnAt krttvymev| sirAkammati sirAnyadhanam / tacca suzrutavacanAt tAluni jihvAyAJca karttavyam // 106 / 107 // cakrapANiH-tulAmityAdinA khdiraadiguttikaamaah| dvigulAmarimedaso viTakhadirasya khadira For Private and Personal Use Only
Page #1127
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3356 caraka saMhitA | candanaM padmakozIraM maJjiSThAdhAtakIghanam / prapauNDarIkaM yaSTvA tvagelApadmakezaram // lAkSArasAJjanaM mAMsI- triphalAlodhabAlakam / rajanyau phalinomelAM samaGgAM kaTphalaM vacAm // yavAsAgurupattaGga- gairikAanamAvapet / lavaGgajAtIka kola - jAtIkoSAn palonmitAn // karpUrakur3avaJcApi cipet zIte'vatArite / tatastu gur3ikAH kAryyAH zuSkAzcAsyena dhArayet // tailaJcAnena kalkena kaSAyeNa ca sAdhayet / dantAnAM cAlanadhvaMsa-sauSiryya krimiroganut // mukhAsyapAka daurgandhya - jADyArocakanAzanam / strAvopalepapaicchilya-vaisvaryyagalazoSanut // dantAsyagalarogeSu savrvveSvetat parAyaNam / khadirAdigur3ikeyaM tailaJca khadirAdikam // 108 // khadirAdigur3ikA khadirAditailaJca / kAtha candanAdikamakSamAtraM cUrNayitvAvapet / tato'vatArya sthApayet zIte sati lavaGgAdInAM pratyekaM palaM cUrNa kapUrasya kur3avaM punarAvapet / tato gur3ikA kAryyAH zuSkAzvAsyena dhArayediti / khadiragur3ikA / tailaJcetyAdi / anena candanAdyaJjanAntena kalkena pAdikena / khadiraviTkhadirayoH sArasya kaSAyeNa catugu Nena tailaJca sAdhayediti kazcidAha / parimANamapi khadirasArasya tulA viTkhadirasArasya dvituleti pUrvoktaM tulAtrayaM caturdroNajale kAthayet pAdazeSe tasmin kAthe caturguNe talAr3hakam, candanAdInAmaJjanAntAnAmakSamAtra pratyekaM kalkaM dattvA pacet, lavaGgAdInAM palamAtraM karpUrasya kur3avamAnazca pUte zIte tatra kalka ityAha / iti khadiratalam / anayorguNAnAha dantAsyetyAdi // 108 // sArasya tu tulA vibhaktA eva / pattaGgaM raktacandanam / lavaGgAdInAm bhava palamAnatvam / dantAsyagadarogA pRthaka zAlAkyoktA jJeyAH / parAyaNamiti paramayanaM zreSTha bheSajamiti yAvat / iti mukharogacikitsA // 108 // For Private and Personal Use Only [mmiyacakitsitam
Page #1128
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zaza adhyAyaH cikitsitasthAnam / arucau kavalagrAhAH dhUmAH smukhdhaavnaaH| manojJamannapAnazca harSaNAzvAsanAni ca // kuSThasauvarcalAjAjI-zarkarAmaricaM viDam / dhAtrA lApadmakozIra-pippalIcandanotpalam // lodhra tejovatI pathyA aSaNaM syvaagrjm| AdADimaniryAsazcAjAjIzarkarAyutaH // satailamAkSikA ete catvAraH kvlgrhaaH| caturo'rocakAn hanyurvAtAdokajasarvajAn // 106 // kAvyajAjImaricaM drAkSAvRkSAmladADimam / sauvalaM guruH kSaudra sarvArocakanAzanam // 110 // vastiH samIraNe pitta vireko vamanaM kphe| kuryAda hRdyAnukUlAni harSaNaJca manonaje // 111 // gnggaadhrH-athaarucicikitsitmaah-arucaavityaadi| kavaDagrahAdayaH kAryyA manokSazcAnapAnaM kaarym| kusstthetyaadi| kuSThAdibir3Anta ekA kvlyhaa| dhAtrayAdAtpalAnto'paraH / lodhraadiyvaagrjaantstRtiiyH| aaiikssddimniryaasaadishkeraantshcturthH| caturveva tailamAkSike deye bhvtH| catura iti yathAyaM vAtAgharocakAn // 109 // gnggaadhrH-kaarciityaadi| kAracI kRSNajIrakamajAjI jIrakam / vRkSAla tintiIkam / kSaudrAntAni sarvANi samAni // 11 // maadhrH-vstirityaadi| manonajerocake hRdyAnyanukUlAni kammANi (ityarocakacikitsA) // 111 / / cakrapANiH-bharocakacikitsAmAha-kuSTha tyaadinaa| arddha zlokoktAzcatvAro yogAH vAtapittakaphasanipAtajeSu bharocakeSu kramAta jJeyAH // 109-111 // 421 For Private and Personal Use Only
Page #1129
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3358 crk-sNhitaa| [trimarmIyacikitsitam sIpyuparibhaktAni svrbhede'nilaatmke| catuSprayogaistaistaizca blaaraanaamRtaahvyaiH|| barhitittiridakSANAM paJcamUlIzRtAn rasAn / mAyarakSIrasapirvA pibat SaNameva vaa| paittike tu virekaH syAt payazca madhuraiH zRtam / sarpiguDo ghRtaM tiktaM jIvanoyaM vRSasya vA // kaphaje kharabhede tu tIkSNaM mUrddhavirecanam / vireko vamanaM dhUmo yavAnnakaTusevanam // bhArgIvacAbhayAvyoSa-kSAramAkSikacitrakAn / lihyAt pippalIpathye vA tIkSNaM madya pibacca saH // raktaje kharabhede tu saMskRtA jAgalA rsaaH| drAkSAvidArIkSurasAH skssaudrghRtshrkraaH|| gaGgAdharaH-mukharogavizeSakhAt svrbhedrogcikitsitmaah-siipiityaadi| anilAtmake svarabhede uparibhaktAni sI Si tathA balArAsnAmRtAhayastaistaiH kAthacUrNalehakavaDagrahazcatuHprayoga rupaacrediti| bhiityaadi| paJcamUlIkAthabhRtAn bahiprabhRtInAM mAMsarasAn pibet / mAyUrasarpiH kSIrasarpivA pibedathavA RSaNaM pibet / paittika ityaadi| mdhurairmdhurvrgH| sarpigur3a ityaadi| sarpiguH ksstrogcikitsitoktH| tiktaM ghRtaM jIvanIyaM ghRtaM vRSasya ghRtam / kaphaja ityAdi / yavAnnakaTusevanaM yavAnnasevanaM kadravyasevanazca / bhaargiityaadi| bhAAdicitrakAntaM cUrNIkRtya madhunA lihyAt / athavA pippalIpathye cUrNIkRtya pibet| tIkSNaM vA madya pibet / raktaja ityaadi| saMskRtAH ghRte sambhRSTA jAGgalA rasAH evaM drAkSAdikharasAH pratyekaM kSaudraghRtazarkarA cakrapANiH-sI yuparibhaktAnItyAdinA svarabhedacikitsAmAha / vAtAdisvarabhedalakSaNaM yadyapIha noktam, tathApi rAjayakSmacikitsottameva boddhavyam / yadyapi tatra cikitsoktA, tathApi iha svarabhedasyAdhikRtatvAt punarapyucyate / catuSprayogairiti abhyngggnndduusslehmstupryogaiH| balArAsnAmRtAyaiH cAtavyAdhau vkssymaannaiH| jIvanIyaghRtaM vAtarakte vkssymaannm| bRSaghRtaM raktapittacikitsoktam / For Private and Personal Use Only
Page #1130
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26 adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / yaccoktaM dayakAsanna' tacca savvaM cikitsitam / raktajakharabhedanaM sirAvyadhanameva ca // sannipAte hitAH sarvvAH kriyA na tu sirAvyadhaH / ityuktaM svarabhedasya samAsena cikitsitam // 112 // atha vakSye samAsena karNarogacikit sitam / karNazUle tu vAtaghnI hitA pInasavat kriyA / pradehAH pUraNa nasyaM pAke khAve vraNa kriyA / bhojyAni ca yathAdoSaM dadyAt snehAMzca pUraNAn // 113 // bAlamUlakazuNThAnAM cAro hiGga sanAgaram / zatapuSpA vacA kuSThaM dAru zigru rasAJjanam || sauvarcalaM yavacAraH svarjjikodbhidasaindhavam / bhUrjjagranthirvir3a mustaM madhuzuktaM caturguNam // yuktAH / yacca kSayakAsanamuktaM tat savva raktajasvarabhedaghnaM tathA sirAvyadhanamapi / sannipAte svarabhede sarvvAH kriyAH kAryyA, na tu sirAvyadhaH kAryya iti / ( svarabheda cikitsA ) // 112 // gaGgAdharaH - iti mukharogacikit sitamuktavA karNarogacikitsAmAhakarNazUla ityAdi / vAtapInase yA vAtaghnI kriyoktA sA karNazUle hitA / pradehAdinasyAntazca vAtaghnaM hitam / karNasya pAke srAve ca vraNavat kriyA kAya / yathAdoSaM bhojyAni ca dadyAt karNapUraNAn snehAMzca dadyAt // 113 // gaGgAdharaH- pUraNasnehamAha - bAletyAdi / bAlamUlakaM zuSkIkRtya dagdhvA kSAraH kAyryaH si ca hiGa ca nAgarazca / svarjikAkSAra audbhidaM lavaNamutkArikA LavaNam / mustAntaH kalkaH madhuzuktaM madhupradhAnaM zuktaM caturguNam, madhuzuktaM raktaje svarabhede ca iti ratanna svarabhedana cikit sitamiti sambandhaH / iti svarabhedacikitsA // 112 // 1 cakrapANiH - bAlamUlakazuNThItyala kSAravat tailam / madhuzuktaM caturguNamiti madhupradhAnaM zuktaM caturguNam / zukaJca zucau bhANDe dravanAgaradhAnyayuktaM trirAtasthaM tat zukamucyate / For Private and Personal Use Only 3356
Page #1131
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3360 crk-sNhitaa| trimarmIyacikisitam mAtuluGgarasazcaiva kadalyA rasa eva c| tailamebhirvipaktavyaM karNazalaharaM param // vAdhiyyaM karNanAdazca pUyastrAvazca daarunnH| pUraNAdasya tailasya krimayaH kaamaashritaaH|| kSiNapraNAzaM gacchanti kRSNAtreyasya zAsanAt / kSAratailamidaM zreSThaM mukhadantAmayApaham // 114 // hiGgatumburuzuNThIbhiH sAdhyaM tailantu sArSapam / karNazUle pradhAnantu pUraNa hitamucyate // 115 // devdaaruvcaashunntthii-shtaahaakusstthsaindhvH| tailaM siddhaM vastamUtre karNazUlanivAraNam // 116 // varATakAn samAhRtya dagdhvA mRdbhAjane shubhe| tadbhasma strAvayitvA tu gandhatailaM vipAcayet // yathA-"jambIrANAM phalarasaH prasthaikaH kur3avonmitam / mAkSikaM tatra dAtavyaM palekA pippalI mtaa| etadekIkRtaM sarca madhubhANDe vinikSipet / dhAnyarAzI sthitaM mAsaM madhuzuktaM tducyte||" mAtuluGgarasazca tailAcaturguNaH kadalyAH kandasya rasazca tailAcaturguNaH, ebhistailaM vipaktavyam / kSAratalam // 114 // gaGgAdharA-hiGgi tyaadi| hiGgAditrayaM kalkazcaturguNaJca jalam // 115 // gnggaadhrH-devdaarcityaadi| devadArvAdisaindhavAntaH kalkazcaturguNe vastramUtre siddhaM tailam / / 116 // gnggaadhrH-vraattkaanityaadi| mRdbhAjane sthApayitA varATakAn badhvA teSAM bhasma catuNe jale SaDguNe vA ekaviMzativArAn srAvayitA catuguNe mAtuluGgakadalIrasau tailsmau| yaccoktaM jatUkaNa:-'madhunaH zuktagrahaNenava gRhItatvAt zuklA mUlakAtAhAdvidhAravacAcaturlavaNakuSThadArurasAjananAgarazobhAjanahiGgudhanabhUjaH mAsulAvalIrasa basugu maiH zukrtastailaM vipakka bAdhiryazUlajantunnam // 113-116 // . For Private and Personal Use Only
Page #1132
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH 3361 cikitsitasthAnam / tat tailaM bhiSajA yojyaM vidhinA krnnpuurnne| rasAJjanasya zuNThayAzca kalkAbhyAM karNazUlanut // 117 // mukhakarNAkSirogeSu yathoktaM pInase vidhim / kuryAda bhiSak samIkSyAdau doSakAlabalAbalam // 118 // utpannamAtre taruNa netraroge viDAlakaH / kAryo daahopdehaashru-shophraagnivaarnnH|| nAgaraM saindhavaM sarpirmaNDena ca rskriyaa| nighRSTaM vAtaje tadvanmadhusaindhavagairikam // tathA sAvarakaM lodhra ghRtabhRSTaM viDAlakam / kAryA harItako tadvat ghRtabhRSTA rujApahA / / 116 // tasmin kSArajale gandhatailaM gAndhiH kRtaM puSpavAsitaM tailaM rasAJjanazuNThayoH kalkAbhyAM vipAcayet / gandhatailam // 117 // gnggaadhrH-mugvetyaadi| pInase yathoktaM yasya doSasya yo vidhiruktastaM vidhiM mukhAdirogeSu doSakAlabalAbalamAdau samIkSya bhiSak kuryAt / iti karNarogacikitsA // 118 // gaGgAdharaH-iti karNarogacikitsitamuktvA kramikalAdakSirogacikitsitamAha-utpannamAtra ityaadi| viDAlakaH "zAlAkyAGgo'kSNohilepo viddaalksNshH"| naagrmityaadi| nAgaracUpa yAvat tAvacca saindhavaM yAvatA sapimeNDena dravIbhUya nighRSyate tAvatA nighRSTa rasakriyA vAtaje netraroge viDAlakaM dadyAdeSaM madhu ca saindhavaJca gairikaJca nighRSTaM rasakriyA netre vir3AlakaM dadyAt / tathA sAvarakaM paTTikAkhyaM zvetalodhra ghRtabhRSTaM viDAlakaM dadyAt / tathA harItakI ghRte bhRSTA kAryA viDAlakaM dadyAt // 119 // cakrapANiH-varATakAnityata tadbhasmeti varATakadAhabhasma gaalyet| gandhatailamiti sugandhadravyakallayuktaM tailam, kiMvA gandhadvyAdhivAsitaM tailam // 117 // 118 // iti karNarogacikitsA / cakrapANiH-utpannamAtre ityAdinA nevrogcikitsitmaah| viDAlaka: nekhabahilepaH zAlAkye ucyte| nighRSTamityAdau tadvaditi rskriyaavdityrthH| harItatvAt harItakIghRtayuko For Private and Personal Use Only
Page #1133
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 3362 caraka saMhitA | paittike candanAnantA - maJjiSThAbhirviGgAlakaH / I kAH padmakaSTaprAha-mAMsIkAlIyakaistathA // rocanAmustalavaNa - gairikaizca rasakriyA / kaphe kAryyastathA caudra priyaGgaH samanaHzilA // sannipAte tu savvaiH syAd vahiraNoH pralepanam / prakSAlya spRzatA kAyyaM samyaGa netrAJjanaM trAhAt // 120 // prayotanaM mArutaje kvAtho bilvAdibhirhitam | koSNaH sairaNDavRhatI- tarkArImadhuzibhiH // drAkSAdAvasamaJjiSTha- lAcAdvimadhukotpalaiH / kAthaH sazarkaraH zItaH pUraNa raktapittanut // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [vimammaya cikitsitam gaGgAdharaH- atha paitte netraroga Aha- paittike ityAdi / jalana piSTAbhivandanAdibhirvir3AlakaH paittike'kSigege kAryyaH / tathA padmakAdibhirvir3AlakaH kAryyaH / tathA rocanAdibhistu rasakriyA kAya / draveNa ghRSTvA paktvA ghanIkRtA rasakriyocyate / atha kaphaje'kSiroge vAha - kapha ityAdi / priyaGgamanaHzile dve same madhunA piSTvA viDAlakaH kAyyaH / sannipAte tu netraroge. sarvvatAdipratyekadoSoktairmilitairakSNovahiH pralepanaM syAt / prakSAlyetyAdi / evaM vahirAlepanaM dattvA grahAt paraM prakSAlya cakSuSI samyak spRzatA netrAJjanaM kAryyam // 120 // gaGgAdharaH- tadaJjanamAha - AzcyotanamityAdi / mArutaje sairaNDAdibhi - vilvAdibhiH paJcamUlaiH kRtaH kAthaH koSNa AzcyotanaM cakSuH pUraNaM hitam / takArI jayantI / drAkSetyAdi / drAkSAdibhiH kRtaH kAthaH sazakaraH zItazcakSuSoH For Private and Personal Use Only viDAlakaH / sannipAte tu savairiti pratyekamuktaviDAlakadravyaiH pralepanaM kAryamityarthaH / nevAanaM zrAdityata prAyo'kSirogANAM trAheNa pAkAt vAhAdityuktam / pAkalakSaNaM tantrAntareprazastavatA cAkSNoH saMrambhAzruprazAntatA / mandavedanatA kaNDUH pakkAkSigadalakSaNam // 119 // 120 //
Page #1134
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3363 26za adhyAyaH cikitsitsthaanm| nAgaratriphalAnimba-vAsAlodharasaH kphe| koSNamAzcyotanaM mizrebheSajaH sAnnipAtike // 121 // vRhatyeraNDamUlatvak ziyomUlaM sasaindhavam / ajAkSIreNa piSTA syAd vartirvAtAdiroganut // sumanaHkSArakaM zaGkha triphalAM madhukaM balAm / pittaraktApahA vattiH piSThA divyena vAriNA // saindhavaM triphalA vyoSaM zaGkhanAbhiH smudrjH| phenaH zaileyakaM soM vartiH zleSmAkSiroganut // amRtAhvA visaM bilvaM paTolaM chAgalaM zakRt / prapauNDarIkaM yaSTADhU dArvI kaalaanusaarivaa|| sudhautaM jarjarIkRtya hRtvA cAIpalAMzikAn / karSazca zuklamaricAjAtIpuSpAt navAt palam / cUrNa kRtvA tridoSatI vati STiprasAdanI // 122 // pUraNamAzcyotanaM raktapittanut / dvimadhukam anUpaja (jalajaM) sthljnyc| naagretyaadi| nAgarAdInAM rasaH kAthaH koSNaM kaphe AzcyotanaM cakSuSoH pUraNamiti / sAnnipAtike'kSiroge mizrarebhiH pratyekadopoktabhaiSajairAzcyotanaM kaaym||121 .. gaGgAdharaH-aJjanamAha-vRhatItyAdi / hatyeraNDazina NAM mUlakhacaH saindhavaJca ajAkSIreNa piSTvA vatiH kAryA vAtAkSiroganud bhvtynyjnen| sumana ityaadi| sumanA mAlatI tasyAH kSAraM zaGkha shngkhnaabhiH| sumanaHkSArakAdIni divyavAriNA piSTvA vartiH kAryA pittrktaakssirogaaphaa| saindhvmityaadi| samudrajaH phenaH samudraphenaH zaileyakaM zailajaM so dhUnakaH, ebhirvatiH kAryA zleSmAkSiroganudaJjanena / amRtetyaadi| amRtAhA gur3aco visaM mRNAlaM chAgalaM zakRt chAgapurISaM kAlAnusArivA anntmuulm| sarvaM sudhotaM kRtA ckrpaanniH-aaicyotnmkssisekH| sumanasaH kSAraM jaatiisumnHkssaarH| zvetamaricaM * zlaza piSTvA tu bhiSajA vartiH kAryA prytntH| prayoktavyA vidoSanI vartiSTiprasAdanI // iti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #1135
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3364 crk-sNhitaa| [trimaucikitsitama zaGkhavidru mavaidUrya-lohatAmraptavAsthibhiH / srotojazvetamaricairtiH sa niroganut // zANArddha maricAda dvau ca pippalyarNavaphenayoH / zANAI sandhavAcchANa kRtvA sauvIrakAJjanAt // viSTaM susUkSma citrAyAM cUrNAJjanamidaM zubham / kAcakaNDUkaphAtAnAM manAnAJca vizodhanam // vastamUtre trAhaM sthApyaM vir3acUrNa subhAvitam / cUrNAJjanaM hi taimiyaM-krimipillamalApaham // sauvIramaJjanaM tulyaM tApyo dhaaturmnHshilaa| cakSuSyA madhukaM loha-maNayaH pauSpamaJjanam // saindhavaM zaukarI daMSTrA kaNTakaM cAJjanaM zubham / timirAdiSu cUrNa vA vattiyamanuttamA // jarjarIkRtya kuTTayilA pratyekamarddha palAMzikAn halA zuklamaricAt zobhAJjanavIjAt kaSaizca halA navAt nUtanAjAtipuSpAt palaM hRlA cUrNa kRtA vartiH kAr2yAM tridoSanI // 122 // gaGgAdharA-zaGkha tyaadi| zaGkhaH prasiddhaH shngkhnaabhiH| loharajastAmrarajazcAtisUkSma plavo bhekastasyAsthi / srotojo rasAJjanaM zvetamaricaM zobhAJjanavIjam / zANAddhe mityaadi| maricAcchANArddha pippalIsamudraphenayodvau zANI militayoH pratyekamekazANaH, saindhavAcchANArddha sauvIrAJjanAcchANaM halA citrAyAM nakSatre susUkSmaM sarva piSTamidaM cUrNAJjanaM shubhm| cuurnnaanyjnm| bstmuutrityaadi| viDlavaNacUrNa chAgamUtre ahaM sthApyaM subhAvitaM taccUrNAJjana taimiAghapaham / cuurnnaanyjnm| sauviirmityaadi| sauvIraM suvIrA yamunA tatra jAtamaJjanaM tApyaM svarNamAkSikaM dhAtuH madhukaM lohamaNayaH ayaskAntamaNaya pauSpamaJjanaM puSpakAzIzam, ete sanca ckssssyaa| saindhavamityAdi / zobhAJjanavIjaM puSpaM puSpAJjanaM plava pakSivizeSaH dvau ca pippalyarNavaphenau dhANAvityo / zikSAyAm For Private and Personal Use Only
Page #1136
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 23za adhyAyaH] . .. 26za adhyAyaH ] . cikitsitsthaanm| 3365 katakasya phalaM zaGkhaH sandhavaM vASaNa sitaa| pheno rasAJjanaM kSaudra viDaGgAni manaHzilA // kukkuTANDakapAlAni vartireSA vyapohati / timiraM paTalaM kAcaM malaJcAzu sukhAvatI // 123 // mukhAvatI vrtiH| triphalA kukkuTANDatvak kAzIzamayaso rjH| nIlotpalaM vir3agAni phenazca saritAM pteH|| Ajena payasA piSTA bhAvayet taamrbhaajne| saptarAtraM sthitaM bhUyaH piSTA kSIreNa vartayet // eSA dRSTipradA vatirandhasyAbhinnacakSuSaH / netrAJjanena vidhinA bhiSajA saMprayojitA // 124 // dRSTimadA vtiH| vadane kRSNasarpasya nihitaM mAsamaJjanam / tatastasmAt samuddhRtya suzuSkaM cUrNayed budhH|| zaukarI daMSTrA zUkarasya dNssttraa| kaNTakaM zAlmalyAH, timirAdiSu etarucUrNa zubhamaJjanamevaJceSAM vrtiruttmmnyjnm| ktksyetyaadi| katakaM jalazodhanaphalaM nimmelIti loke| zaGkhaH shngkhnaabhiH| phenaH smudrphenH| katakaphalAdIni jalena piSTA vattiH kaaryaa| sukhAvatI vartiH // 123 // gnggaadhrH-triphletyaadi| kAzIzaM dhAtukAzIzaM saritAM pateH phenaH samudra. phenH| Ajenaiva payasA saptarAtraM tAmrabhAjane bhaavyet| bhUyazcAjena kSIreNa piSTvA vrtyet| dRSTipradA vartiH // 124 // gaGgAdharaH-vadana ityaadi| kRSNasapasya vadane rasAJjanaM mAsamekaM nihitaM lni For Private and Personal Use Only
Page #1137
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3366 crk-sNhitaa| [timIyacikissitam sumanaHkSArakaiH zuSkaira zaiH saindhavena ca / etannetrAJjanaM kArya timiranamanuttamam // pippalyaH kiMzukaraso vasA sarpasya saindhavam / ghRtaJca jINaM sarvAti-roganI syAdrasakriyA // zastA sarvAkSirogeSu kAcArbudamaleSu ca / dhAtrIrasAjanakSaudra-sarpirbhistu rskriyaa| pittaraktAtirogano taimiya'paTalApahA // 125 // khAlitye palite balyAM harilomni ca sAdhitum / tailenasyaiH zirovakta-pradehaizcApyupAcaret // 126 // siddhaM vidArigandhAdyarjIvanIyairathApi vaa| nasyaM syAdaNutailaM vA khAlityapalitApaham // sthaapyet| tato mAsAdUrddha samuddhRtya suzuSkaM cUrNayet / tasya rasAJjanacUrNasyAGagermAlatIpuSpasya kSAraH saindhavena cAddhAMzena mizritapetannetrAJjanaM kaarym| pippalya ityaadi| palAzasya mUlachedodbhavo rasaH sapesya vasA snehaH jIrNa purANaM ghRtaM sarcamekIkRtya ghRSTaM rasa kriyAnAma netrAJjanam / dhaatriityaadi| dhAyA AmalakyA rasastatra rasAJjanakSaudrasapI Si dattvA ghRSTaM rasa kriyAnAma netrAJjanam / iti netrarogacikitsA // 125 // gaGgAdharaH iti netrarogacikitsitamuktvA khAlityAdicikitsitamAha / khAlitye palite balyAM ilathacarmaNi harilomni ca sAdhitu khAli, tyAdisAdhanArtha tailAdibhistaM taM puruSamupAcaret / / 126 // gaGgAdharaH-tatrAdau tailmaah-siddhmityaadi| vidArigandhAdibhiH zAla. pAdimiH paJcamUlaH kalkaizcaturguNajale siddhaM tailamathavA jIvanIyairdazabhiH kalkaizcaturguNajale siddhaM tailaM tasyAzItIyoktamaNutailaM vA khAlityapalitApahaM iti milaanksste| tApyo dhAtuH taapiindiibhvH| cakSuSyA vanakulasthikA / pauSpamaJcana pusspaajnm| abhinayakSaSa iti bhabhinnapAkasya // 121-25 // iti netrogcikitsaa| jayAzi:-khAlisye ityAdinA khAlityAdicikitsitamAha / harillognIti kapilalomni / - For Private and Personal Use Only
Page #1138
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH] cikitsitsthaanm| lAkSAkAlArasAloha-varAbhRGgarajorasAt / * prasthastu kur3avastailAt yssttaahvp(ph)lklkitH|| siddhaH zilAsame pAtra meSazRGgAdiSu sthitH| .. nasyaM syAda bhiSajA samyag yojitaM palitApaham // 127 // bhiSajA kSIrapiSTau vA dugdhikaakrviirko| utpAvya palite deyau tAvubhau palitApahI // 12 // kSIrAt samArkavarasAt dviprasthaM madhukotpale / vipacet tailakur3avaM tannasyaM palitApaham // 126 // AdityavandhamUlAni kRSNasaroyakasya ca / surasasya ca patrANi patraM kRSNazaNasya ca // mArkavaH kAkamAcI ca madhukaM devadAru ca / pRthaga dazapalAMzAni pippalI triphalAJjanam // nasyaM bhvti| laaksstyaadi| lAkSA ca kAlArasA zihakarasaH lohamaguru varA triphalA bhRaaraajrsH| eSAM pratyekaM rasaprasthaH tailAt kur3avaH yaSTAhasya pa(pha)laM pAdikaH klkH| paktvA siddhastattelakur3avaH zilAsame dRr3he pAce meSamahiSazRGgAdiSu vA sthitH| tat talaM khAlityAdiSu nasyaM syAt // 12 // gnggaadhrH-bhissjetyaadi| athavA dugdhikAkaravIrau kSIrapiTho palitaM zuklakezaM samutpATaya tasmin palite pralepo deyau // 128 // gnggaadhrH-kssiiraadityaadi| kSIrasya prasthaM mArkavasya bhArAjasva rasaprasthamiti dvipasthaM yaSTImadhunIlotpalazca dve kalke pAdike tailakur3avaM vipakendra tat tailaM palitApahaM nasyam // 129 // gddaadhrH-aadityetyaadi| Adityavandha sUryabhaktA tasyA mULa kRSNasairIyakasya nIlajhiNThImUlaM surasasya kRSNasyaiva kRSNatulasIpatrANi kRSNapuSpazaNasya ca ptrm| mArkavaH bhRnggraajH| pRthageSAM daza daza plaani| zilAsame pAtre iti bhaimamaye paatre| AdityavallyA mUlAnIti AdityavazI sUrvamA * kSIrAta sahacarAt bhRGgarAjAcca surasAt rasAt iti pAlantaram / For Private and Personal Use Only
Page #1139
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3368 crk-sNhitaa| trimarmIyacikitsitam prapauNDarIkaM maJjiSThA lodhra kRSNAgurutpalam / AmrAsthi karDamaH kRSNo mRNAlaM raktacandanam // nIlI bhallAtakAsthIni kAzIzaM mdyntikaa| somarAjyasanaH zastraM kRSNau piNDItacitrako / (r) puSkarA nakAzmaryANyAmrajambUphalAni ca / pRthak paJcapalairbhAgaH supiSTairAr3hakaM pacet // vaibhItakasya tailasya dhAtrIrasacaturgaNam / kuryAdAdityapAkaM vA yAvacchuSko bhavedrasaH // lauhapAtre tataH pUtaM saMzuddhamupayojayet / pAne nastaHkriyAyAJca ziro'bhyaGge tathaiva ca // etaccanyuSyamAyuSyaM zirasaH sarvaroganut / mahAnIlamiti khyAtaM palitanamanuttamam // 130 // mhaaniiltailm| pippalyAdInAM pRthaka paJca plaani| piSTaretaH kalkavabhotakasya talasyADhakaM SoDazazarAvaM taccatuguNaM dhAtrIrasaM lauhapAtra pacet / athavA yAvat tadrasaH zuSkaH sthAt tAvadAdityakiraNe lohapAtra sthApayikhA AdityapAkaM kuryAt, tataH pUtaM vastrapUtaM tailaM saMzuddhaM kevalamupayojayet paanaadissu| atrAJjanaM rasAJjanaM kRSNAguru ca niilotplshc| AmrAsthimadhyaM kRSNavarNaH kaImaH pngkH| nIlI nIlinIpatraM bhallAtakasyAsthIni kAzIzaM hirAkas iti loke| madayantikA mllikaa| asanaH piitshaalH| kRSNaH piNDIto madanaphalaM kRSNazva citrakaH / puSkara pApuSpaM AmrajambUphalAni caamaani| iti mahAnIlatailam // 130 // sarIpaka kRSNA jhissttii| somarAjI / zastraM kRSNaM loham / kRSNapiNDitacilakAviti kRssnnmdnkRssnncitrko| AdityapAkamiti AdityarazmisambandhAdeva pakvam / ava bhAgairiti bahuvacanAt pRthAbhAge. siddhe'pi pRthagitipadaM siddhasyApi viphalApRthagabhAgasya dyotanArtha karaka. bhUyasvAt // 126-130 // * puSpAgyarju nakAzmorityanyaH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #1140
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 3366 prpaunnddriikmdhuk-pippliicndnotplaiH| kASikaistailakar3avo dvigunnaamlkiirsH|| siddhaH sa pratimarSaH syAt srvshiirssgdaaphH| palitano vizeSeNa kRSNAtrayeNa bhASitaH // 131 // kSIraM piyAlaM yaSTayA jIvakAyo gaNastilAH / kRSNA (r) vaktapralepaH sa tvaci romvlohitH|| tilAH sAmalakAzcaiva kiJjalko madhukaM madhu / raJjayed bRhayeccaitat kezAn mUrkhapralepanAt // pacet saindhavayuktAmlairayazcUrNa sataNDulam / tenAliptaM ziraH zuddhamasnigdhamuSitaM nizi // tat prAtastriphalAdhautaM syAt kRssnnsnigdhmuuiijm| ayazcUrNo'mlapiSTazca rAgaH satriphalo vrH|| 132 // gnggaadhrH-prpaunnddriiketyaadi| prapauNDarIkAdibhiH pratyekaM kASikaiH kalkaH // 131 // gnggaadhrH-kssiirmityaadi| jIvakAdyo gaNo jiivniiydshkH| kRSNAstilAH sa eSa vktprlepH| tilA ityaadi| kRSNAstilA AmalakaphalAni kialkaH pagrasya madhukaM madhu caitat sarvaM piSTvA mUddhi pralepanAt kezAn raJjayet bhyecc| pcedityaadi| saindhavaM cAmladravaJcAyasazcUrNazca taNDulazca pacet / amladravyadravaM pAkopayuktaM deym| prlepyogymvtaa-m| tena pralepena asnigdhaM rUkSaM tailAdivajitaM zira AliptaM nizi coSitaM prAtaHkAle triphalAkAyena dhautaM tatra kRSNaM snigdhazca mUrddhajaM syAt / ayazcarma ityaadi| amladravadravyapiSTa evAyasazcUrNatriphalAsahitaH pralepaH varo rAga uttamaH kezaraJjanamiti // 132 // cakrapANiH-sAmalakA ityAdiyogAH keshrnyjkaaH| pacet saindhavetyAdau saindhavAyacUrNa. * vakta pralepaH syAt harilomanivAraNaH iti tathA yaSTayAhnatilakialka-kSaudramAmalakAni ca iti ca pAThAntaraM kacida dRshyte| For Private and Personal Use Only
Page #1141
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3370 crk-sNhitaa| [trimarmIyacikitsitam kuryAccheSeSu rogeSu kriyAM khAM svAcikitsitAt / zeSaSpAdau ca nirdiSTA siddhau cAnyA pravakSyate // 133 // _ . tatra shlokaaH| vAtapittakaphA naNAM vstihRnmuurddhsNshryaaH| tasmAt tatsthAnasAmIpyAt harttavyA vmnaadibhiH|| adhyAtmaloko vAtAdaurloko vAtaravIndubhiH / pIDyate dhAryate cANi vikRtAvikRtastathA // virUddharapi na tvete guNainanti parasparam / doSAH sahajasAtmyatvAda ghoraM viSamahIniva // 134 // gnggaadhrH-upsNhrti| kuryaadityaadi| zeSeSu rogeSu khAt cikitsitAt svAM kriyAM kuryAt / zeSeSu rogeSvAdau khalvitaH pUrva kriyA nirdiSTA, siddhau siddhisthAne cAnyA kriyA pravakSyate iti // 133 // gaGgAdharaH- zlokA ityaadi| vaatetyaadi| nRNAM vastyAdisaMzrayA vAtAdayastadvastyAdisthAnasAmIpyAd vmnaadibhirhrttvyaa| adhyaatmetyaadi| adhyAtmaloka AtmAnamadhikRtya loka ekaikaH prANI vAtAdya vikRtAvikRtaiH pIDyate dhAryate ca tathA, yathA vAtaravIndubhirvikRtAvikRtarayaM vAyo lokaH pIvyate dhAryate c| nanu tarhi zArIrA vAtAdayo vikRtimApannA vAtaravIndava iva lokaM prANinaM pIr3ayantu avikRtAstu dhArayantu, te hi parasparaM viruddhaguNAH parasparaM kathaM na pIr3ayantItyAzaGkAyAmavikRtA vikRtAca doSA yathA na pIr3ayanti vAtaravIndava iva tathA ucyte| viruddhrityaadi| taNDulAnAM samatvaM siddhmiti| zeSeSu rogeSviti zvAsakAsajvararaktapittazoSeSu piinsopdrvtthoktessu| bheSeSu rogeSvityAdau zeSazabdanirdezena bhnukttrimrmjroggrhnnm| Adau nirdiSTA iti sAmAnyAdihaiva simarmajarogAdiSTA cikitsA jnyyaa| siddhau vAnyA pravakSyate iti simarmajAyAM siddhau vakSyate // 13-133 // cakrapANiH- uktAnuktacikitsArthamAha-vAtapittakaphA ityAdiSu vamanAdInAM karmaNAM madhye yasya karmaNaH samIpadoSaharaNasAmarthya bhavati, tena pharmaNA hrttvyeti| vAtAdInAmeva vikRtAvikRtAnAM dehpiidd'ktvmaah-adhyaatmetyaadi| adhyaatmlokshcetnlokH| loka iti jagat / ava dRSTAnte industhAnIyaH zleSmA ravisthAnIyaM pittam, vikRtaiH pocyate avikRtairdhAryate iti vyvsthaa| doSANAM yasya guNavirodhAt sambhUya kAryakaraNe yathA virodho na bhavati tdaahvirudairpiiti| parasparaviruddhairapi yathA zleSmaNaH snehapaicchilyagauravAdInAM vAtaguNai raukSkSa. For Private and Personal Use Only
Page #1142
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 3371 ete vAtapittakaphA viruddhairapi guNairdoSA avikRtAH zarIradhAtUna na pIr3ayanto dhArayanti tatra parasparaM nopghnnti| kasmAt ? sahajasAtmyakhAt sahajatayA saatmykhaat| yAvanto bhAvAH zarIre jAyamAne sahakatra jAyante kecit tulyaguNAH kecid viruddhaguNAH sarca eva te sAtmyA AtmanA shkiibhaavmaapnaaH| zarIrArambhe hyArambhakA virodhiguNairvirodhamAvahanto yo yasya yAvad hAsaM kartuM zaktastAvad hAsaM kurvanneva zArIratattadavasturUpeNa niSpadyate sahAtmIbhAvazcApadyate virodhazca naavhtiiti| sthitikAle nidAnavizeSaiH prakupitAstu zarIradhAtUna dUSayanta eva pIr3ayanti na parasparamupananti sahajasAtmAkhAnmaraNakAle tu nanta eva pIr3ayantIti / adhyAtmalokasthitikAle ghAtAdayo viruddhairapi guNadoSA akupitAH parasparaM nopghaatkaaH| sahajasAtmyavAt zarIradhAtudhArakatayA savikRtabhUtaprakRtirUpeNa zarIreNa sahajAtA ecaikAtmIbhAvAt zArIradhAvapIr3akalam / parasparaM nopanantIti parasparopaghAtakakhAbhAvastu sAdhyate tatra hetuH sahajasAtmyalAditi / sahajasAtmyavaJca jAyamAnAnAM zarIradhAtudhArakatayA doSA doSAnuzayiprakRtirUpeNa zarIreNa sahajAtatayA khAtmanA sahekIbhUtattvaM na khaghAtakasamato na sAdhyAviziSTakham / na hyanupadhAtakasamavAdhakatvaM shjsaatmysnycaavaadhkkhmiti| yathA ghoraM viSamahIn nophnti| yathA ca zarIreNa sahajAtatayA viSamahInAM sAtmyaM tathA vAtAdayo dahena saha jAtatayA sAtmyAstasmAt parasparaM nopanantIti / nidAnavizeSaistu prakupitA vAtAdayaH jvarAdiSu vyAdhiSu rasaraktAdIn dUSayanta eva jvarAdinA pANinaH piidd'ynti| vizoSayeTa vastigataM sazukraM mUtraM sapittaM pavanaH karpha vaa| yadA tadAzmayyupajAyate viti mUtrapittAdivizoSaNena dUSayanneva vAyuH azmayupajananena pIr3ayati na hanti sthitikAle asAdhyatAyAM maraNakAle hanti c| tathA c| sahajalAt sAtmyavAccetyevaM na hetudvayam / rasaraktAdayo hi yathA sahajAstathA vAtAdayo'pi sahajA yathA ca vAtAdayaH sAtmyAH parasparaM tathA vAtAderapi rasaraktAdayaH sAtmyA iti rasaraktAdurapaghAtakatvaM vAtAyanupaghAtakatvaM nopapadyata iti| tatra dRssttaantH| ghormityaadi| yathA ghoraM viSamahIn na hanti sahajasAtmyakhAt / viSaM hi zarIre jAyamAne lAghavAdibhiH viparItAnAJca parasparopaghAtakatvaM yada dRSTaM tadiha doSasaMsarga na bhvti| kuto na mantIti ? Aha-sahajasAtmyatvAditi / svAbhAvikasAtmyabhAvo'nupaghAtakatvam / ayaJca svabhAvaH karmajanyo vA bhavatu ubhayathApyacintya ev| nAna yuktibAdhA bhavati tena parasparaguNopaghAta For Private and Personal Use Only
Page #1143
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 3372 caraka saMhitA | bhavati cAtra / trimarmmajAnAM rogANAM nidAnAkRtibheSajam / vistareNa pRthag diSTaM trimamyacikitsitam // 135 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte'prApte dRr3habalapratisaMskRte cikitsitasthAne mammIyacikitsitaM nAma SaDR viMzo'dhyAyaH // 26 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [trimamaya cikitsitam tairevAGgaH saha jAyate prANaharamapyanyeSAM sahajatayA sarpasya sAtmyaM mahAtmanekI - bhUtaM tathA vAtAdayastasmAt svAsthyAvasthAviSayamidamuktaM na tu kupitAvastha vAtAdiviSaya iti // 134 // gaGgAdharaH - adhyAyArthamAha - bhavati cAtra / trimajAnAmityAdi // 135 // agnivezakRte tantre carakapratisaMskRte / aprApte tu dRr3habala-pratisaMskRta eva ca / cikitsate tramamye SaD viMze'dhyAya eva ca / vaidyagaGgAdhara kRte jalpakalpatarau punaH / cikitsitasthAnajalpe SaSThaskandhe cikitsite / trimamayajalpo nAma zAkheyaM SaDUviMzikA // 26 // zAlAkyAGgaM samAptam / vyabhicAraH candrikAkRtaH suzrute prapaJcitaH sa na bhavati / viruddhasyApyanupaghAte dRSTAntamAhaghoraM viSamahIniva // 134 // cakrapANiH - simamajAnAmiti saMgraho vyaktaH // 135 // For Private and Personal Use Only iti mahAmahopAdhyAya caraka caturAnana- zrImaccakrapANidattaviracitAyAmAyuvvadadIpikAyAM carakatAtparyaTIkAyAM cikitsitasthAnavyAkhyAyAM simammIyacikitsitaM nAma par3a viMzo'dhyAyaH // 26 //
Page #1144
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sptviNsho'dhyaayH| athAta UrustambhacikitsitaM vyAkhyAsyAmaH, iti ha smAha bhgvaanaatreyH||1|| zriyA paramayA brAhmA parayA ca tpHshriyaa| ahInapUrva candrArkAdibhyo merumivAcalam // dhIdhRtismRtivijJAna-jJAnakIrtikSamAlayam / agnivezo guruM kAle saMzayaM paripRSTavAn // bhagavan paJcakarmANi nirdiSTAni pRthak tvyaa| nirdiSTAnyAmayAnAM hi sarveSAmeva bheSajam // .. doSajo'styAmayaH kazcida yasyaitAni bhiSagvara / na syuH zaktAni zamane sAdhyasya kriyayA stH|| astyUrustambha ityukto guruNA tasya kAraNam / saliGgabheSajaM bhUyaH pRSTastenAbravoda guruH // 2 // gnggaadhrH-athoddissttaanukrmaaduurustmbhcikitsitmaah-athetyaadi| san pUrvavada vyAkhyeyam // 1 // gnggaadhrH-shriyetyaadi| ahInapUrva pUrva candrArkAdibhyo na hInaM merumacalamiva dhIdhRtyAdyAlayaM gurumAtreyaM kAle'gnivezaH saMzayaM pRSTavAn / bhgvbhityaadi| he bhagavan khayA pRthak paJcakarmANi nirdiSTAni savvaSAmAmayAnAM phANi nirdissshni| bheSajazca nirdiSTam / kazciddoSa nasvAmayo'sti yasya sAdhyasya sato vartamAnasyAmayasya zamane khalvetAni karmANi na shktaani| he bhiSagavara ! bhagaghatA guruNA bhavatA'styUrustambha ityukto'STodarIye eka cakrapANiH-trimarmIyAnapi bahUn rogAn paJcakamrmasAdhyAn dRSTvA paJcakarmasAdhye ahastambhe jAtasmaraNa AcAryaH arustambhacikitsitamAha, bhavati hi virodhadarzanAt tavirodhasmaraNam / mahInamiti sarvadA yuktm| samastAnIti militaani| doSaja itipadaM mAnasAgantu. nirAsArtham / tannirAsastu tayoH panakammAviSayatayA prsiddhsvaat| tathA doSajasyApyasAdhyasya 423 For Private and Personal Use Only
Page #1145
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3374 crk-sNhitaa| [jarustambhacikitsitam snigdhoSNaguruzItAni jIrNAjINe * smshntH| drvshusskddhikssiir-praamyaanuupaudkaamissaiH|| piSTAnyapakkamadyAti-divAkhapnaprajAgaraiH / laanaadhyshnaayaas-bhyvegvidhaarnnaiH|| snehAccAmaM citaM koSThe vAtAdIn medasA sh| ruddhA sugauravAdUrU yAtyadhogaiH siraadibhiH|| pUrayet sathijakoru doSo medoblotkttH| avidheyaparispandaM janayatyalpavikramam // 3 // mahAsarasi gambhIre pUNe'mbu stimitaM ythaa| tiSThati sthiramakSobhyaM tadvadUrugataH kphH|| urustambha ityuktastasyorustambhasya kAraNaM saliGgabheSajaM bhUyaH pRSTo'gnivezena gururAtreyo'bravIt // 2 // __gaGgAdharaH-tatra kAraNamAha-snigdhetyAdi / snigdhAzanAdivegavidhAraNAnta. hetubhiH snehAca citamAmamapakvaM koSThe medasA saha vAtAdIn ruddhAdhogaH sirAdibhiH sugauravAdUrU yaati| tato medobalotkaTho doSaH sathijaboru pUsyet / tajjaGghAdikamavidheyaparispandaM vidhAtumazakyaH parispando yasya tadalpavikramaJca janayati // 3 // gaGgAdharaH-yathA pUrNa jalamahAsarasi gambhIre stimitaM sadambu tisstthti| sAdhane pakarmANi na samarthAni, tannirAsArthamAha- sAdhyasya sataH iti sambandhaH / bhUyo Ustambhasya sAcAdIni pRSTo guruH // 1 // 2 // cakrapANiH-jIrNAjIrNaH pramRtajIrNaH stokazeSAjIrNa iti| Ama citamiti rasazeSarUpam / koSThe vAtAdIn medasA saheti medAsahitamAmaM vAtAdInAM rodhakaM jJeyam / AmaJca tidoSasahitameva zirAdibhiH urU yaati| doSo medobalotkaTa iti doSaH aamsNrudvaataadiH| yadA doSo mahotkaTa iti pAThaH, badAmasya vizeSaNam / tadvigraheNaiva yadyapi jorvorgrahaNaM prAptaM samApi samorabhidhAnaM vizeSeNa taapuurnnopdrshnaarthm| avidheyaparispandamiti asvAdhInendriyam / sampavikramAm iti vAtenAlpakriyam akriyaM vA karotItyarthaH // 3 // cakrapANiH-mahAsarasItyAdi dRSTAntena urustambhArambhakapradhAnasya kaphasya prabalatAmAha / * jANojI riti kacit pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #1146
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 27za adhyAyaH * ] cikitsitasthAnam / gauravAyAsasaGkoca -dAharuksuptikampanaiH / satodabhedasphuraNairyuktA dehaM nihantyasUn // 4 // guruH zleSmA samedasko vAtapitte'bhibhUya tu / stambhayet sthairyazaityAbhyAmUrustambhastato mataH // 5 // prApaM tasya nidrAti-dhyAnaM stimitatA jvaraH / lomaharSo'rucizchardirjaGovvaH sadanaM tathA // vAtazaGkibhirajJAnAt tasya syAt snehanAt punaH / pAdayoH sadanaM suptiH kRcchrAduddharaNaM tathA // 6 // sa punama ravA tadvadUrugataH kaphaH sthiramasaMkSobhyaM yathA syAt tathA tiSThati / dibhirdehaM yuktatvAssUna nihanti // 4 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir gaGgAdharaH- kasmAddUrustambha ucyate gururityAdi / samedasko guruH zleSmA vAtapitta abhibhUya ca sthairyazaityAbhyAmUrU yasmAt stambhayet tata Urustambho mataH / vAtapitte'bhibhUyeti pragRhyasya na prakRtibhAvo'pavAdaviSaye'pyutsargAbhinivezAt / / 5 / / gaGgAdharaH- tasya pUrva rUpamAha - prAgrapamityAdi / jaGghAntraH sdnmvsaad'| ityevaM pUrvvarUpe khalUrustambhapUrvvarUpatayA jJAnAbhAvAt vAtavyAdhirayamityevamAzaGkibhistasya narasya snehakriyAkaraNAt tu pAdayoH sadanAdi syAt // 6 // * 3375 yadyapi rustambhasya vidoSajanitatvamihoktaM tathA sUtasthAne'pi ekorustambhaH sidoSAn ityanenoktastathApi kaphaprAdhAnyAdatra kapha evopadiSTaH / ataevAgre UruzleSmetyAdinA Urustambhazabdanirukti utpAdasAmagrIcAha // 4 // cakrapANiH - sthaiyryazaityAbhyAmityanena stambhanakriyAmAha / tathAca syaiyryazaityayoH kaphaguNayoH stambhanakaraNe kAraNatAM darzayati / Urustambhe snehaprayogajaM doSamAha - vAtazaGkabhirityAdi / vAtazaGkA cAsmin suptisaGkocAdinA vAtasamAnaliGgadarzanAd bhavati / asya saMsnehena doSAH kRcchAdaraNamityantokAH // 5 // 6 // uruileSmameti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #1147
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 3376 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir caraka saMhitA | jaGghoruglAniratyarthaM zazvaccAnAhavedanA / padaJca vyathate nyastaM zItasparzaM na vetti ca // saMsthAne pIne gatyAM cAlane cApyanIzvaraH / anyaneyau hi saMbhagnAvarU pAdau ca manyate // 7 // yadA dAhArttitodAtta vepanaH puruSo bhavet / UrustambhastadA hanyAt sAdhayedanyathA navam // 8 // tasya na snehanaM kAryyaM na vastirna virecanam / na caiva vamanaM yasmAt tannibodhata kAraNam // vRddhaye zleSmaNo nityaM snehanaM vastikarmma ca / tatsthasyoddharaNe caiva na samartha virecanam // [ Urustambha cikitsitam gaGgAdharaH- rUpamAha - jaGgo ruglAnirityAdi / anyaneyau saMbhAvivorU pAdau ca sa manyate // 7 // gaGgAdharaH - asAdhyalakSaNamAha - yadetyAdi / anyathA dAhAdyabhAve sAdhayed, yadi navaH syAditi sAdhyalakSaNam // 8 // gaGgAdharaH- tasyetyAdi / tasyorustambhinaH snehanAdikaM yasmAnna kAryya tatkAraNamAha-vRddhaya ityAdi / snehanaM vastikarma ca zleSmaNo vRddhaye nityamavyabhicAri, tasmAnna snehanaM vastikarma ca kAryyaM syAt / evaM tatsthasya khalUrusthasya zleSmaNa uddharaNe virecanaM na samarthaM tasmAnna virecanaM kAyryam / For Private and Personal Use Only cakrapANiH - joruglAnirityAdi tu lakSaNaM bhinnasAmagrIkaM mate, anye tu doSaprayogakRtaM. asAdhyakakSaNametadAhuH // 7 // 8 // cakrapANi: - samprati snehavastyAdikapratiSedhopapattimAha - tasyetyAdi / snehasya doSo yadyapi pUrva uktaH, tathApIdAnIM yathA doSakArakaM snehanaM bhavati tathA pratipAdyate / zirovirecanajJAsa sabdhaithaivAsambhAvyamAnatvAdeva nopanyastamiti jJeyam / snehanamiti snehanaM vastikammaM ca zleSmabudi karatvAna yuktam / kiMvA vastikarmmavizeSaNaM snehanamiti padam / tenAnuvAsanamiti labhyate / nistu virecanazabdenaiva zodhanAbhidhAyinA gRhIta eva, ataeva UrustambhadoSoddharaNAsamarthAzodhana
Page #1148
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 3377 zleSmasthAnagataH zleSmA pittazca vamanAt sukham / harttamAmAzayasthau ca sayet tAvubhAvapi // pakvAzayasthAH sarve'pi vastibhirmUlanirjayAt / zakyA na tvAmamedobhyAM stabdhA jborusNsthitaaH|| vAtasthAne hi tacchetyAt tayoH stambhAcca tdgtaaH| na zakyAH sukhamuddhata jalaM nimnAdiva sthalAt // tasya saMzamanaM kuryAt kSapaNa zodhanaM tthaa| AdhikyAdAmakaphayoryuktyapenaH sadA bhiSak // 6 // zleSmasthAnagato yaH zleSmA pittazca svasthAnazca yat tad vamanAda hattuM sukha 'bhavati, tasmAdAmAzayasthau tAvubhau pittazleSmANAvapi vamanena srasayet / pakAzayasthAH savva'pi vAtapittakaphA vastibhimalanijjayAt jetuM zakyA bhavanti, na tu jaGkhorusaMsthitA AmamedobhyAM stabdhA jetu shkyaaH| kasmAt ? vAtasthAne hiiti| hi yasmAdasminnUrustambhe tacchatyAda vAtazaityAda vAtasthAne doSAstayorjaGkhovAH stambhAca na sukhaM hattuM zakyA yathA nimnAt sthalAjjalaM hattuM na sukhaM shkymiti| tasmAda vamanaM na kaarymiti| snehanavasti. karma virecanavamanapratiSedhAd yat kAryaM tdaah-tsyetyaadi| kSapaNaM zodhana kSapaNena yacchodhayati tacchodhanaM kuryAt / kasmAt ? AmakaphayorAdhikyAt / kayaM kSapayedityata uktaM yuktyapekSa iti| yuktyA kSapaNazodhanaM kuryAt // 9 // vivaraNe eva niruuho'pyuktH| uktadoSaharaNAsAmarthya vamanavirecananirUhANAM krameNa vivRNvanAhazleSmasthAnagata ityaadi| hatta zakyamiti vibhaktiliGgavipariNAmAd yojniiym| tAvubhau nihttmshkyau| sarve hi vaatpittshlessmaannH| mUlaniurjayAditipadaM vamanamityanena tathA vastistyinena yojyam / mUlanirjayAditi muulcchedaat| vamanAdInAM sAdhyaM viSayaM darzayitvA asAdhyaM vissymaah-shkyetyaadi| tathA medasaH stabdhatvena vamanAdInAM jorasthAne'samarthatvaM zeyam / arastambhadoSasya vamanAdInAmasAmarthya hetvantaramAha-vAtasthAna iti| jaGghorurUpe vaatsthaane| tacchatyAditi vaatshaityaat| cikitsaamaah-tsyetyaadi| tasyorustambhasya zamanaM kartavyaM na shodhnmityrthH| kSapaNaM zodhanam AmakaphayoH kuryyAditi yojnaa| tata kSapaNaM zoSaNaM dravabhAgavizoSaNam // 9 // For Private and Personal Use Only
Page #1149
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 3378 www.kobatirth.org caraka saMhitA / rUkSopacAraM sa yadA yavazyAmAkakodravAn / zAkairalavaNairdadyAt jalatailopasAdhitaiH // suniSagaNaka nimbArka- vetrAragbadhapallavaiH / vAyasIvAstukaistiktairabhyazca kulakAdibhiH // 10 // cArAriSTaprayogaizca harItakyAstathaiva ca / madhUdakasya pippalyA corustambhavinAzanam // 11 // samaGgA zAlmalIbilvaM madhunA saha nA pibet / tathA zrIveSTakodIcya devadArunatAnyapi // candanaM dhAtakI kuSThaM tAlIzaM naladaM tathA / mustaM harItakI lodha' padmakaM tiktarohiNI // devadAru haridra dro vacA kaTukarohiNI / pippalIpippalImUlaM saralaM devadAru ca // cavyaM citrakamUlaJca devadAru harItakI / saccaudrAnarddhazlokoktAn kalkAnUrugrahApahAn // 12 // - * Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir gaGgAdharaH- yuktyA kiM kuryyAt tadAha - rUkSopacAraM kuryyAditi pUrveNAnvayaH / sa yadAnnaM kAGkSati tadA yavAdyannAni jalatalasAdhitaH zAkairdadyAt / zAkAnyAha / suniSaNNaketyAdi / kulakAdibhiranyaistiktaH paTolapatrAdibhistiktaH / jalatailopasAdhitairiti yojanA // 10 // gaGgAdharaH- kSArAriSTayoH prayogerharItakyAdiprayogazca UrustambhavinAzanaM syAt // 11 // gaGgAdharaH - saMzamanAnAha / samaGgetyAdi / arddhazlokoktAnugrahApahAn [ Urustambhacikitsitam cakrapANiH - vAyasI kAkamAcI / kulakaM kAravellakam / zAlmalaM zAlmalI / zrIveSTakalatA / etAni madhunA pibediti sambandhaH / mustetyAdikAH paJca yogAH arddhazlokokkA uru grahApahAH // 10 - 12 For Private and Personal Use Only itaHparaM "bhallAtakaM samUlAca pippalIM paJca tAn pibet" ityadhikaH pAThaH cakrasammataH /
Page #1150
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27za adhyAyaH] 27za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 3376 zAGgeSTAM madanaM dantIM vatsakasya phalaM vacAm / bhallAtakaM samUlAJca pippaloM kathitAn pibet // mUvomAragabadhaM pAThAM karajaM kulakaM tthaa| pibet tulyaM madhuyutaM cUrNa vA vAriNAplutam / / sataudra dadhimaNDai; UrustambhavinAzanam / mUrkhAmativiSAM kuSThaM citrakaM kaTurohiNIm // pUrvavada gugagulumUtre rAtristhitamathApi vaa| varNakSIrImAtaviSAM mustaM tejovatIM vacAm // surAtAM kaTukaM kuSThaM pAThAM kaTukarohiNIm / lehayenmadhunA cUrNa sakSaudra vA jalaplutam // phabI vyAghranakhaM hema pibeda vA madhusaMyutam / triphalAM pippalI mustaM cavyaM kaTukarohiNom / lihyAd vA madhunA cUrNamUrustambhAdito naraH // 13 // sasa kalkAn madhunA saha pivediti / punaH sakSaudrANIti dvitIyAdiyogeSu madhunivRttibhrAntinirAsArtham // 12 // gnggaadhrH-shaassttiaamityaadi| zAISTAdIn paktvA kathitAn tAn pibet / muurvaamityaadi| mULadInAM cUrNa madhunA pibeda vAriNAplutaM vA pibet / skssaudrmityaadi| mUrkhAdikaTurohiNyantAnAM cUrNa sakSaudraM pibeda dadhimaNDai pivediti puurvennaanvyH| puurvvdityaadi| gomUtre rAtristhitaM divAzuSkamityevaM saptAha pUrvavabhAvitaM gugagulamathavA sakSaudraM dadhimaNDairvA pivediti puurvnnaanvyH| svrnnkssiiriimityaadi| svarNakSIryAdInAM cUrNa madhunA lehayedathavA jalAplutaM sakSaudraM pibet / phliimityaadi| phalI priyngguH| hema nAgakezaram, phalI. prabhRtitrayaM cUrNayikhA madhuyutaM pivet / triphalAdInAM cUrNazca madhunA lihyAt // 13 cakrapANiH-zASTiA guJjA,svAdukaNTakaM viktm| pUrvavaditi pUrveNa sambadhvate / gugguluna mutre uSitaM pivediti yojym| jalAnvitaM pibediti shessH| phalI nygrodhH| hema nAgakezaram // 13 // For Private and Personal Use Only
Page #1151
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3380 crk-sNhitaa| [arustambhacikitsitam apatarpaNatazca syAd doSaH santarpayet tu tam / yuktyA jAGgalajairmAsaiH purANaizcaiva shaalibhiH|| rUkSaNAda vaatkopshcennidraanaashaartipuurvkH| snehasvedakramastatra kAryo vAtAmayApahaH // 14 // pIlupI payasyA ca rAsnA gokSurakaM vcaa| saralAgurupAThAzca tailamebhirvipAcayet // sakSaudra prasRtaM tasmAdaJjaliJcApi nA pibet / apatarpaNato raukSyAdUrustambhI vimucyate // 15 // kuSThazrIveSTakodIcyaM saralaM dAru kezaram / ajagandhAzvagandhA ca tailaM taiH sArSapaM pacet // sakSaudra mAtrayA taccApyUrustambhAditaH pibet / raukSyAnmukta UrustambhAt tatazca sa vimucyate // 16 // gaGgAdharaH-nanvevamAmaJca kaphazca yadi tahi kimapatarpayedenamityata aahaptpenntshcetyaadi| doSaH syAdurustambhadoSasya duSTiH syAdapatarpaNatastasmAda yuktyA santarpayet / kairityata Aha-yuktyetyAdi / ruukssnnaadityaadi| anyairevameva rUkSopacAraiyadi nidrAnAzAdipUrvako vAtakopaH syAt, tadA tatra snehasvedakramo vAtAmayoktaH kAryaH // 14 // - gaGgAdharaH-tatra snehkrmmaah-piilupiityaadi| pIlupI mULa, payasyA kssiirvidaarii| pAThAntaiH kalkaizcaturguNajale tailaM vipAcayet / tattailaM sakSaudraM prasRtaM paladvayaM koSThApekSayAJjaliM kur3avaM vA piyet // 15 // gnggaadhrH-kusstthetyaadi| ajagandhA ymaanii| kuSThAdibhiH kalkaiH sArSapaM. tailaM caturguNajale pcet| taccApi tailaM mAtrayA sakSaudraM pibet // 16 // dhakrapANiH-AvasthikaM krmmaah-aptrpnnetyaadinaa| rUkSaNAdityAdinA snehavidhAna. mAvasthikam, tena sAmAnyenAtra vihitasnehaniSedhena samaM na virodhi, asya virodhApavAdatvAt // 14 // cakrapANiH--pIlupI moraTaH, rAmrAbheda itynye| saumiti paadikkssaudrm| ajagandhA For Private and Personal Use Only
Page #1152
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27 adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 3381 dve pale saindhavAt paJca zuNThayA granthikacitrakAt / dvedva bhallAtakAsthAni viMzatidve tthaaddh'ke|| pAranAlAt pacet prasthaM tailasyaitairapatyadam / gRdhrasyUrugrahArtho'rti-sarvavAtavikAranut // 17 // palAbhyAM pippliimuul-naagraadssttkttrH| tailaprasthaH samo dadhnA gRdhrasyurugrahApahaH // 18 // aSTakadaraM tlm| ityAbhyantaramudiSTamUrustambhasya bheSajam / zleSmaNaH kSapaNanvanyad vAhya zRNu cikitsitam // 16 // valmIkamRttikA mUlaM karaJjAt saphalatvacam / iSTakAnAM tatazcUrNaiH kuryAt utsAdanaM bhRzam // gaGgAdharaH-dve pale ityaadi| saindhavAd dve pale zuNThyAH paJca palAni dve dve pale grnthikcitrkaat| bhallAtakAsthIni viMzatirAkRtimAnAnatu viMzatiH plaani| tathA AranAlAd dve Ar3hake, taistailasya prasthaM pacet / ityapatyadaM tailaM pRdhrasyAdinut // 17 // .. aptydtailm| . gnggaadhrH-plaabhyaamityaadi| pippalImUlapalaM nAgarapalamiti palAbhyAM kalkAbhyAmaSTaguNakaTTaraistailamastho danA samaH pakaH gRdhrsyaayphH| danaH saMsArakasyaiva takra kadaramucyate // 18 // aSTakadaratalam / . gnggaadhrH-itiityaadi| anyacca zleSmaNaH kSapaNaM vAhya cikisitaM bhRnn||19|| ..... gaGgAdharaH-valmIketyAdi / vlmiikmRttikaa| karaJjAt saphalakhacaM muulm| ajmodaa| bhallAtakAsthIni viMzatiriti abhidhaanen| palAbhyAmiti pippalisamudAyAt palAbhyAm / aSTakaTara iti tailAdaSTaguNaH kaTaraH / kaTaraM takram // 15-19 // . . 424 For Private and Personal Use Only
Page #1153
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 3382 caraka saMhitA / mUlaivApyazvagandhAyA mUlararkasya vA bhiSak / picumaIsya vA mUlairathavA devadAruNaH // caudrasarSapavalmIka - mRttikAsaMyutairbhiSak / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ rustambhacikitsitam // 20 gADhamutsAdanaM kuryyAt Urustam dantIdravantIsuratA - sarpapekSApi buddhimAn / tarkArIvizvasurasa-zima vatsaka nisvajaiH // patramUlaphalaistoyaM zrutamuSNaJca secanam / piSTantu sarvapaM mUtre'dhyuSitaM syAt pralepanam // vatsakaH surasaH kuSTha N gandhA tumburuzi kau / hiMsrArkamUlavalmIka- mRttikAH sakuTherakAH // dadhi saindhavasaMyuktaM kAryyametaiH pralepanam / UrustambhavinAzAya bhiSajA jAnatA kramam // 21 // zyonAkaM khadiraM nimvaM hatyo saralAzanau / zobhAanakatakarI-zradaMSTrAsurasAkam // For Private and Personal Use Only donoM valmIka cikAdISTakAntacUrNairutsAdanaM kuryyAt / mUlairityAdi / mUlaM pratyekaM kSaudrAdisaMyuktaM gAmutsAdanaM kuryyAt / calArI yogAH // 20 // gaGgAdharaH- dantItyAdi / dantyAdibhiH pralepanam / tatrabhRtibhiva pralepanam / eSAM patrAdibhiH mRtamuSNaM toyaM secnm| piSTanvityAdi / gomUtre'dhyuSitaM sarpapaM piTvA pralepanam / vatsaka ityAdi / gandhAmA hiMsrAkayormUlaM vatsakAdikuTherakAntaM dadhnA piSTvA saindhavayukaM bhalepa kAryyam // 21 // gaGgAdharaH- zyonAkamityAdi / surasaH zvetaparNAzaH arjakaH kRSNapurNAsa, cakrapANiH - pikuma nimbaH / iksI dantomedaH / tarkArI antI / ga
Page #1154
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir yA cikilitasmAnam / agnimanthakarau ca jale nikAyya secayeta / pralepo mUtrapiSTapAtharustambha nivAraNaH // 22 // kaphavayArtha vyAyAma kenaM zakye cotsRjet / sthAyAmavet kAlaM zarkasasikatAstathA // pratAsyela pratiloto nadoM zItajamA sikAm / sarazca vimalaM zItaM sthisto punaHpunaH // tathA vizuSka'sya kaphe zAntimUrugraho vrajet // 23 // yat syAt kaphaprazamanaM na ca mArutakopanam / tat sarva sarvadA kAryamUrustambhasya bheSajam / zarIraM valamAmica kAyyaiSA rakSatA kriyA // 24 // zyonAkAdikarajAntAni jale nikAthya secayet / gomUtra piSTvA taiH pralepo deyaH // 22 // gnggaadhrH-kphetyaadi| kaphakSayArthamenamUrustambhinaM zakyeSu vyAyAmeSu cotsRjet niyojyet| vyaayaammaah| sthAnAnIti svasthAnAda gachanAkAmet / tathA zarkarAsikatA AkrAmet / nadI pratisrotaH prtaaryet| sa zca pratArayet / tayA kurvataH karphe vizuSka urugrahaH zAnti vrajet / / 23 / / gAdhara-yada syaadityaadi| ityanuktameSajasaMgrahavacanam / zarIramiti / zarIrAdIni rakSatA rogiNA tveSA kriyA kaayog|24|| pakA iha praayaaH| kuTherakaH prnnaasH| zakyeSu volu shkyessu| asa jalaprataraNaM kathamasya zleSmakSayakaraM bhavati, yasmAjalasambandhamAtreNa zleSmavRdireva praaptaa| ucyate-alena vahinirgacchadapmaNaH nirudasyAntaHpravezAra zleSmasAtabhedanaM bhavati, tathA prataraNakriyayA zleSmA vicchidyate ; samAnAbhimatA kriyA bhana yogyatvAt kriyata eva, ukaM hi-bhavet kadAcit kAryeSu viruddhAbhimatA kriyA' iti // 19-24 // * kasyamiti vA paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #1155
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3384 ghrk-sNhitaa| (arustambhacikitsitam tatra shlokH| hetuprAyU paliGgAni kAyogyatvakAraNam / bheSajaM dvividhaJcoktamUrustambhacikitsite // 25 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte prApta dRr3habalapratisaMskRte cikitsitasthAne UrustambhacikitsitaM nAma * saptaviMzo'dhyAyaH // 27 // - gaGgAdharaH-tatra zloka iti| hekhityAdinAdhyAyArthasaMgrahaH // 25 // agnivezakRte tantre crkmtisNskRte| amApte tu dRr3habala-pratisaMskRta eva c| urusbhambhacikitsite saptaviMze'dhyAye punH| vaidyagaGgAdharakRte jalpakalpatarau punH| cikitsitasthAnajalpe SaSThaskandhe cikitsite| Urustambhasya jalpAkhyA zAkheyaM saptaviMzikA // 27 // cakrapANiH-anuktacikitsAparigrahArthamAha-ileSmaNa ityAdi / heturityAdiH saMgrahaH / kA. yogyasva hetuH vRddhaye zleSmaNa ityAdinIko sheyH| dvividhamiti AntaraM baahyc| bheSajamiti auSadham // 25 // iti mahAmahopAdhyAyadharakacaturAnana-zrImazcakrapANidattaviracitAyAmAyuvvadadIpikAyAM gharakatAtparyaTIkAyAM cikitUsitasthAnavyAkhyAyAM arustambhacikitUsitaM nAma saptaviMzo'dhyAyaH // 27 // For Private and Personal Use Only
Page #1156
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir aSTAviMzo'dhyAyaH / athAto vAtavyAdhicikitsitaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhgvaanaatreyH||1|| vAyurAyurbalaM vAyurvAyurdhAtA zaroriNAm / vAyurvizvamidaM savvaM prabhurvAyuH prkiirtitH|| avyAhatagatiryasya sthAnasthaH prakRtau sthitaH / vAyuH syAt so'dhikaM jIvet vItarogaH samAH zatam // 2 // gaGgAdharaH-athoddiSTakramAd vAtarogacikittisatamAha-athAta ityaadi| sarca pUrvavada vyAkhyeyam // 1 // gaGgAdharaH-vAyurityAdi / vaayuraayuhetukhaadaayuH| vAyurdhAtA dehdhaarnnkrtaa| idaM sarca vizvaM jagat dhAraNAda vaayuH| kathamAyuvAyurityata aah-avyaahtetyaadi| yasyAvyAhatagatimadAdirvAyuH syAt, so'dhikaM samAH zataM jIvediti // 2 // cakrapANi:-UrustambhabheSaje virUkSaNAda vAtaprakopo bhavatIti sambandhAdUrustambhAnantaraM vaatvyaadhicikitsivmaarbhyte| vAta eva gyAdhiriti, pakSa vikRtazca vAtaH saGgikAGgarUpatAmApanaH vividhapIDAkaratvAd vaatvyaadhirucyte| yadA vAtAda vyAdhiriti pakSakhadA vAtAda doSadRSyasaMmUrchanavizeSarUpatvAt saGgikAGgarUpo vyaadhirvaatvyaadhirucyte| jvarAdayastu yadyapi vAtAdutpadyante tathApi te doSAntareNApi vAtaM vinA bhavantIti kRtvA nAtra zAsta baatvyaadhishbdenocynte| ye'pi cAkha kaphapittAvRtatvAda vAtAda vikArAH vyAdhitvena vaktavyAH te'tipradhAnaM pAtaM vinA na bhavantIti kRtvA vaatvyaadhiruupaaH| evaM yathA vAtikAca vyAdhayaH pRthakacikitsayocyante tathA pittajAH kaphajAzca cikirasyantAmiti na vAcyam / yataH pittakaphakRtAnAM vyAdhInAM na tathA prAdhAnyaM yathA vaatjaanaam| tena gatajAnAmeva pRthak cikitsocyte| kaphapittajAnAntu anAviSkRtAnAM vamanavirecanAdikaphapittacikitsava yuktati zeyam // 1 // __ cakrapANiH-vAyorvikAraM vApayitu tassvabhAvajJAnaM vinA vikRtivijJAnasyApArthakyAt svabhAvameva taavdaah-vaayurityaadi| yadyapi zarIrendriyasattvAtmasaMyogamAyustathApi tAdRzasaMyogapradhAnasvAda ghAyurapi prkRtirucyte| evaM zarIrAdhAratayA vAyureva blm| hetusvaM darzayasAha, avyAhatagatiH aprityktsvmaargH| sthAnastha iti na vimaargH| prakRtI sthita iti mmiinnvRddhH| vItaroga iti nirogaH // 2 // For Private and Personal Use Only
Page #1157
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 3386 caraka saMhitA | prANodAnasamAnAkhya-udyAnApAnaiH sa paJcadhA / dehaM tantrayate samyak sthAneSvavyAhatazcaran // 3 // sthAnaM prANasya zIrSoraH- kaNThajihvAsyanAsikAH / SThovana cavathUdgAra - zvAsAhArAdi karmma ca // udAnasya punaH sthAnaM nAbhyuraH kaNTha eva ca / vAkpravRttiH prayatnojjabalavarNAdi karma ca // svedadoSAmbuvAhIni srotAMsi samadhiSThitaH / antaragnezca pArzvasthaH samAno'gnibalapradaH // dehaM vyApnoti sarvvantu vyAnaH zIghragatirnR NAm / gatiprasAraNAkSepa nimeSAdikriyaH sadA // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ vAtavyAdhicikitsitam gaGgAdharaH - kathaM vAyurbalazca dhAtA ca taducyate / prANetyAdi / prANAtithibhedaiH paJcadhA sa vAyu tantrayate niyamayati svasvasthAneSu caratravyAhata eva : niyamayati // 3 // gaGgAdharaH-- prANAdInAM sthAnAdInyAha - sthAnamityAdi / zIrSAdayaH prANasya sthAnam / tasya yena yena karmmaNA tantraNaM tadAha-SThIvanetyAdi / udAnasya sthAnakarmANyAha - udAnasyetyAdi / nAbhyAdInyudAnasya sthAnAni / kAka pravRttyAdikaM karma ca / samAnasya sthAnakarmmaNI Aha-svedetyAdi / svedAdivAhIna strotAMsi samadhiSThitaH samAnaH antaragnerjATharAgneH pArzvastha agnibalapradaH / vyAnasthAnakarmmaNI Aha - dehamityAdi / sarvvaM dehaM vyAmotIti vyAna For Private and Personal Use Only cakrapANiH - prANodAnetyAdinA vyavahArArthaM saMjJopadarzana pUrvakaM prANAdInAM sthAnaM kArma cAha - dehaM tantrayate ityAdi / sthAneSviti vakSyamANAtmIyasthAneSu / AhArAdItyasa AdigrahaNAdavavidhA raNaniHsaraNAdIni gRhyante / prANodAmayo dyapi samAnamuraHsthAnaM tathApi karmabhedAda bheda eva / yathaiva ekagRhasthitamAlAkAra kumbhakArayoH / prayatanaM prayatA UrmaH balavarNaniSpAdana mucyate / svedadoSAmbuvAhInItyAdau svedavAhIni tathAmbuvAhIni ca khotAMsi vimAne pRthagevAni jJeyAni / kSeSavahAni ca strotAMsi sarvvazarIrAcyeka va hi - ' vAtapittazleSmaNAM punaH sarvvazarIracarANAM strotAMsi bhayana bhUtAni' / gatasyAdau bhani
Page #1158
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 28mA adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / 3387 vRSaNau vastimeDhaca nAbhyUrU vaGkSaNI gudam / apAnasthAnamantrasthaH shukrmuutrshkriyH|| sUjatyArttavagauM ca yuktAH sthAnasthitAzca te| khakarma kurvate deho dhAryate tairnaamyH|| vimAsthA hyayuktA vA rogaiH khsthaankrmjaiH|| zarIraM pIr3ayantyete prANAnAzu haranti vA // 4 // saGagrAmapyativRttAnAM tajjAnAM hi prdhaantH| azItirnakhabhedAdyA rogAH sUtre nidarzitAH // shiighrgtiH| nRNAM gatyAdikriyAkRt / apAnasya sthAnakarmaNI Aha-vRSaNAvityAdi / vRSaNAdigudAntamapAnasya sthAnam, antrasthazcApAnaH zukrAdipravartana kriyAkRt / Artavagabhau ca sRjti| (paJcAnAM karmANyAha ) te prANAdayaH sthAlasthitA yukAzca samayogayuktAH svakarmA kuvete anAmayo dehazca tairdhaaryte| vimArgasthA ityaadi| hi yasmAda vimArgasthAstvete prANAdayo'yuktA ayogAtiyogamidhyAyogayuktA vA svasthAnakarmajai rogaH zarIraM pIr3ayanti prANAn yAMca-inti // 4 // gaGgAdharaH-ke rogaiH pIr3ayanti kathaM vA prANAn harantItyata aahsvaamityaadi| tajjAnAM rogANAM sayAmativRttAnAmasA yAnAM madhye bhAjanaprasAraNAdInAna grahaNam / anvastha iti bstyaadigtH| sRjatIti niHsArayatIti yAvat / AtadhagauM ca sRjatIti smbndhH| etAni karmANi yAdRzAH kurvanti tadAhayuktA iti adhyaapnaaH| sthAnasthitA iti ythoktsthaansthitaaH| yasmAdevammUtAH ato deho dhaaryte| vAtAnAM vaiguNyaM karmAha-vimArgasthA ityaadi| svasthAnakarmajaMriti yasya vAyoryat sthAnamuktaM tHsthaangtaiH| tathA TIvanAdi yavAyoH karma uktaM tajaizca rogaiH zarIraM piidd'ynti| prANAn vAtarogeNa haranti ca / atra vAyoreva bhUripradhAnarogakarta tayA bhinnacikitsAprayogatayA pacabhedA uktAH, na pittakaphayoH antipryojntvaat| tathAhi tanmAntare pittamapi pAcakarAkasAdhakAlocakabhrAjakabhedAt pnycvidhmuktm| teSAJca yathAkrama jaTharAmAzayahRdayaSTitvaka sthaanmuktm| tathA zleSmApi avalambaka-kledaka-bodhaka-tarpakazleSakabhedAt paJcavidhaH / teSAma sthAnAni yathAkramaM hRdayAmAzaya jihvA-ziraH-sandhayaH / karmANi - yathAkramamavalambanAsakledanarasabodhanAkSitarpaNazleSaNAni pRthguktaani| prakRtavAtamyAdhi For Private and Personal Use Only
Page #1159
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3388 crk-sNhitaa| bAtamyAdhicikitsitam tAnucyamAnAn paryAyaiH sahetUpakramAn shRnnu| kevalaM vAyumuddizya sthAnabhedAt tathAvRtam // 5 // ruukssshiitaalpldhvnn-vyvaayaatiprjaagraiH| viSamAdupacArAttu doSAsasravaNAdati // lknnvnaatydhv-vyaayaamaativicessttitaiH| dhAtUnAM saMkSayAcintA-zokarogAtikarSaNAt // vegasandhAraNAdAmAdabhighAtAdabhojanAt / mAbAdhAd gajoSTrAzva-zIghrayAnApataMsanAt // dehe srotAMsi riktAni pUrayitvA'nilo blii| karoti vividhAn vyAdhIn sarvAGgakAGgasaMzrayAn // 6 // pradhAnato'zItiyA'dhayo nakhabhedAdyAH sUtrasthAne mahArogAdhyAye nidrshitaaH| tAnazIrti vAtajAn paryAyaH sahetUpakramAnucyamAnAn shRnnu| kevalaM vAyumuddizya sthAnabhedAt zRNu tathA cAhataM vAyu zRNu // 5 // gaGgAdharaH-teSAM vAtarogANAM hetumAha-rUkSetyAdi / rUkSAdyannam / vissmaadsmygupcaaraat| doSANAM vamanAdinA'tisravaNAdajazvAbhighAtAdinAti sravaNAt / laGghanAbhojanayoratra bhedo laGghanamabhojanabhinnacatuHprakArasaMzuddhanAdi, utpatanaM vaa| rUkSAnnAdizIghrayAnApataMsanAntebhyo hetubhyo balI balavAnanilo riktAni zunyAni srotAMsi pUrayikhA saGgikAGgasaMzrayAn vividhAn vyAdhIn karoti // 6 // kathanAyaiva saMkhyA niddshH| azItirityAdi sUtre iti mhaarogaadhyaaye| paryAyairiti sNjnyaantrai|| kathaM punaste'zItirnakhabhedAcA upadiSTAH ? ucyante-kevalaM vAyumuddizya kecit uktAstathA cAvRkSa bAtamuddizya kecit uktAH // 3-5 // cakrapANiH- rUkSetyAdinA samprati nidaanmaah| viSamAipacArAditi upacAravarUpyAt / doSAmugityAdau doSazabdena purISamapi gRhyte| avataMsanaM gajAdibhyaH ptnm| kiMvA bhavataMsanaM dhAtUnAM karSaNam / riktAnIti srotAMsi snehaadigunnshuunyaaniityrthH||6|| For Private and Personal Use Only
Page #1160
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 28za adhyAyaH] cikitsatasthAnam / 3386 avyaktaM lakSaNaM teSAM pUrvarUpamiti smRtam / AtmarUpantu tad vyaktamapAyo laghutA punH||7|| saGkocaH parvaNAM stambho bhedo'sthipaNAmapi / lomaharSaH pralApazca paannipaadshirogrhH|| khAjApADalyakubjatvaM shosso'nggaanaamnidrtaa| garbhazukrarajonAzaH spandanaM gAtrasuptatA // zironAsAkSijatrUNAM grovAyAzcApi huNDanam / bhedastodo'tirAkSepo mohazcAyAsa eva ca // evaMvidhAni rUpANi karoti kupito'nilaH / hetusthAnavizeSAJca bhaveTu rogavizeSakRt // 8 // gaGgAdharaH-avyaktetyAdi / teSAM vividhAnAM vyAdhInAM yad yat svaskhalakSaNaM tadevAvyaktaM yadA, tadA pUrvarUpaM tasya vyAstaditi smRtam / AtmarUpantu khalu tasya tasya vyAdheH svaskhalakSaNantu tavyaktameveti tato bhedH| apAyastu teSAM laghutA yadA tadA sheyH| lakSaNaM vakSyate // 7 // ___ gaGgAdharaH-vividhAn yAn vyAdhIn karoti tAnAha-saGkoca ityaadi| parvaNAM sngkocH| ziraHprabhRtInAM huNDanaM vaikRtm| tatra vikRtivizeSaH pUrva mhaarogaadhyaaye'bhihitH| ziroruk ca zirograhazabdenoktakhAdiha zirohuNDanaM kezabhUmisphuTanaJca zaGkhabhedazca llaattbhedshceti| nAsAhuNDanaM ghraannnaashH| akssihunnddnmkssishulmkssivyudaasshc| jatruhuNDanaM vakSogharSazca vakSauparodhazca vakSastodazca / grIvAhuNDanaM grIvAstambhazca manyAstambhazca / anuktAnAm cakrapANiH-avyaktaM lakSaNamityAdinA puurvruupmaah| apAyeti vAyozcapalatvena vAtavyAdhInAm apagatatvamiva / laghutA ca zarIrasya / na sarvathA vAtaliGgAbhAvo yena prakRtaliGgAni santyeva / athavA vAtaliGgAnAM laghutA // 7 // cakrapANiH-kupitAnAM kaarymaah| huNDanaM ziraHprabhRtInAm antHprveshH| anye tu kezamUmisphuTanaM zaGkhalalATabhedazca ityaahuH| nAsAhuNDanaM ghraannnaashH| akSihuNDanamakSivyudAsaH / manuhuNDanaM vakSa-uparodhaH / grIvAhuNDanaM griivaastmbhH| uktaM hi-vyAdhayaste tadAtve tu liGgAnISTAni 425 For Private and Personal Use Only
Page #1161
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3360 caraka saMhitA | tatra koSThAzrite duSTa nigraho mUtravaccasoH / bradhnahRdrogagulmArzaH pArzvazUlaJca mArute // sarvAGgakupite vAte gAtrasphuraNabhaJjane / vedanAbhiH parItazca sphuTantIvAsya sandhayaH // graho vimRtravAtAnAM zUlAdhmAnAzmazarkarAH / jorutrikapAtpRSTha - rogazothau gude sthite // ruk pArzvodarahRnnAbhestRNodvAra visUcikAH / kAsaH kaNThAsyazoSazca zvAsazcAmAzayasthite // pakvAzayastho'ntrakUjaM zUlATopau karoti ca / kucchamUtrapurISatvamAnAhaM trikavedanAm // zrotrAdiSvindriyavadhaM kuryyAt kruddhaH samIraNaH // tvacA sphuTitA suptA kRzA kRSNA ca tudyate / C tanyate sarAgA ca parvvaruka vaggate'nile // rujastItrAH sasantApA vaivayaM kRzatA'ruciH / gAtre cArUSi bhuktasya stambhazcAsRggate'nile // [ vAtavyAdhicikitsitam upasaMhArArthamAha - evaM vidhAnItyAdi / hetuvizeSAt sthAnavizeSAcca roga vizeSakRt kupito'nilo bhavati / tadvizeSo'ta Urddha vakSyate // 8 // 1 gaGgAdharaH- tatra sthAnavizeSe rogAnAha - tatretyAdi / koSThAzrite duSTe mArute mUtranigrahAdi / sarvvAGgakupite gAtrasphuraNAdi / gude sthite vAte viSmUtrAdigrahAdi / AmAzayasthite vAte pAzrugAdi / pakAzayastho vAto'ntrakUjanAdi karoti / zrotrAdiSu sthitaH kruddhaH samIraNa indriyavadhaM kuryyAt / khagagate'nile tvakSAdi syAt / asRggate'nile rujastItrA ityAdayaH syuH / For Private and Personal Use Only nAmayA iti / hetvityAdi vAtavyAdhivizeSa hetusthAna vizeSaH / uktaM hi - prakupitAstu prakopaNavizeSAn dUSya vizeSAn dUSayanti // 8 // cakrapANiH sarvAGgakupite iti kRtsrdehkupite| guDhe ityuttaragude / bhAtanyane vistArayate /
Page #1162
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 28 adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / gurvvaGgaM tudyate stabdhaM daNDamuSTihataM yathA / saruk stimita - * -matyarthaM mAMsamedogate'nile // bhedo'sthiparvvaNAM sandhi-zUlaM mAMsabalakSayaH / asvapnaH santatA ruk ca majjAsthikupite'nile // cipraM muJcati badhnAti zukra garbhamathApi vA / vikRtiM janayeccApi zukrasthaH kupito'nilaH // vAhyAbhyantaramAyAmaM khallI kubjatvameva ca / sarvvAkAGgarogAMzca kuryyAt snAyugato'nilaH // zarIraM mandaruka zothaM zuSyati spandate tathA / suptAstanvyo mahatyo vA sirA vAte sirAgate / vAtapUrNahatisparzaH zothaH sandhigate'nile / prasAraNAkuJcanayoH sandhivRttizca vedanA // ityuktaM sthAnabhedena vAyorlakSaNameva ca // 6 // 3361 mAMsamedogate'nile gurvvaGgamityAdayaH syuH / majjAsthikupite'nile asthiparvvabhedAdayaH syuH / kupitaH zukrastho'nilaH kSipa zukratyAgAdIn janayet / snAyugato'nilaH bAhyAyAmAdIn kuryyAt / sirAgate vAte mandarugAdi zarIraM syAt sirAH suptAdayaH syuH / sandhigate'nile vAtapUrNa dRtisparzazothAdayaH syuH // 9 // For Private and Personal Use Only bhuktasya stambha iti bhuktastambhaH, bhuktavato gAvastambho bhavatIti / gurvvaGgamityAdinA mAMsamedogatalakSaNam / tathA bhedo'sthiparvvaNAmityAdi asthimajjagayoH samAnaM lakSaNam / samAne'pi lakSaNe vividhAzitapItIyoktaviziSTadhAtulakSaNairvizeSa unneyaH / santati sAnubandhA / kSipraM mukhati banAtIti vyavAyakAle kSipraM muJcati vA ciraM dhArayate / vikRtimityAdinA vikArayuktaM garbhaM janayati / vAhyetyAdinA snAyugatavAtalakSaNatvenoktAni bahirAyA mAdIni agre vaktavyAni / gatatray svaeet kubjatvaM savaikAGgatvaM kuryyAt / snAyugata iti snAyugato'nila ityanena snAyugatAnilajanyAbuktau / iha ca sirAgatavAtajanyatvenoktau tenobhayavacanAt etAvAyAmau zirAsnAyugata vAtajanyAveva bhavataH / uktaM hi anyatra - mahAheturbalI vAyuH zirAH svAyavaH kaNDarAH * zramitamiti pAThAntaram /
Page #1163
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra Acharya Shrik Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir www.kobatirth.org 3362 crk-sNhitaa| vAtavyAdhicikitsitam ativRddhaH zarIrArddhamekaM vAyuH prapadyate / yadA tadopazoSyAmRk bAhupAdazca jAnu ca // tasmin saGkocayatyUddha mukhaM jihma karoti ca / vakrIkaroti nAsAcU-lalATAkSihanUstathA // tadA vakra bajatyAsye'bhojanaM vakranAsikam / stabdhaM netraM kathayataH kSavathuzca nigRhyte|| donA jihvA samuciptA'phalA cha sajjati cAsya vAk / dantAzcalanti badhyete zravaNe bhidyate svrH|| pAdahastAkSijaddoru-zaGkhazravaNagaNDaruk / addhe tasmin mukhA vA kevale syAt tadarditam // 10 // gaGgAdharaH-athArditalakSaNamAha-atiTaddha ityaadi| ativRddho vAyuH zarIrArddham athavaikaM kevalaM zarIraM yadA prapadyate, tadA'mRgAdikamupazoSya tasmin zarIrAr3heM ( Uddha ) kevale vA zarIre Uddha sngkocyti| mukhaJca jihma kuTilaM kroti| nAsAdikaM vkriikroti| hariti zasantaM padam / tadA khalvAsye vakraM vrajati sati kuTilIbhUte sati abhojanaM bhojane zaktihInaM vakranAsika kathayataH stabdha netraM bhavati / jihvA samukSiptA dInA cAphalA ca syAt / tato'sya vAka sjjti| dantAzcalanti zravaNe ca badhyete svarazca bhidyte| pAdAdiSu ruga bhvti| addha tasmiJcharIre mukhAddha vA kevale kRtsne mukhe vA ruka syAta tadatiM nAma vaatrogH| iti // 10 // zirAH manyApRSThAzritA vAhyAH saMzovyAyAmayeDha vhiriti| mandarukazophamiti mandarajaM mndshophnyc| suptA iti niHspndaaH||9|| cakrapANiH-idAnImatibalAn bAtavikArAnabhidhAtumudyato'hitamAha-ativRddha ityaadi| atigrahaNena vAyorbalavattvam / ugrkupittvmaah-ekmiti| vAma dakSiNaM vA saGkocayati / abhojanamiti na samaM mukhena khAdati kintu vkvaikdeshen| doneti agambhIrA, jioti kuTilA, samutkSipteti niHsaaritaa| bAdhyete zravaNau yadyapi ekapAzriyo vikAro'yaM tathApi prabhAvAt karNayorbAdhA bhvti| kevala iti ajhai ev| nanu yadi dehAvyApitvaM ahitasya tadAhitena aGgeina ca ko bhedaH ? bramaH-ahi te'vegitayA savvakAlaM vedanA na bhavati, a tu * abaleti paatthaantrm| For Private and Personal Use Only
Page #1164
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 28za adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 3363 manye saMzritya vAto'ntayadA nAr3IH prpdyte| manyAstambhaM tadA kuryAdantarAyAmasaMjJakam // antarAyamyate grIvA manyA ca stabhyate bhRzam / dantAnAM daMzanaM lAlA pRSThAkSepaH shirogrhH|| jRmbhA vadanasaGgazcApyantarAyAmalakSaNam / ityuktastvantarAyAmaH--------- -~----vahirAyAma ucyate // 11 // 12 // pRSThamanyAzritA vAhyAH zoSayitvA sirA blii| tataH kuryAddhanustambhaM vahirAyAmasaMjJakam // cApavannAmyamAnasya pRSThato nIyate shirH| ura utkSipyate manye stabdhe grIvA ca mRdyte|| gaGgAdharaH-athAntarAyAmalakSaNamAha--manye ityaadi| kupito vAto yadA dve manye saMzrityAntanAMDIH prapadyate, tadAntarAyAmasaMzakaM manyAstambha kuryaat| tatrAntaH kroDdeze grIvA Ayamyate AyatA syAt, manyA ca bhRzaM stabhyate, dantAnAJca daMzanaM lAlA ca syAt, pRSThAkSepaH pRSThe deze vakaM syAt vadanasaMGgo mukhacAlanAkSamatA // 11 / 12 // gnggaadhrH-bhiraayaammaah-pRsstthetyaadi| pRSThaM manyAzcAzritA vAhyA yAH sirAstA balI vAtaH zoSayikhA vahirAyAmasaMzakaM hanustambhaM kuryAt / cApavat dhanurvat nAmyamAnasya pRSThataH ziro nIyate / uro vakSa utkSipyate Urddha kSipyate vyAptyA sarvadeva bhavati / uktaM hi-'svasthaH syAdahitAdyAno muhurvegAgame gate' iti / kiMvA yathoktaviziSTatvAdahitaH, aGgitu naitAni sarvANi bhavanti // 10 // cakrapANi:-manye ityAdi antraayaammaah| antaH yadA nAr3IH prapadyate manyAsambaddhA eva zirAH yadi antaH prapadyata ityrthH| antarAyAmasaMjJitamiti evaMvidho manyAstambhaH antarAyAma ucyte| aparastu manyAstambho vakSyamANabahirAyAma iti vktvyH| tantAntare tu manyAstambhaH AyAmayoH puurvruuptvenoktH| antaH Ayamyata iti antaH AkRSyate // 11 // 12 // cakrapANiH-pRSThamanyAzritA iti pRsstthaanugtmnyaasmbndhaaH| vAhyA iti zirAvizeSaNam / bAhyAzca zirAH pRSThagatA ev| kecit tu pRSThamanyAzritA iti vAtavizeSaNaM paThanti / pRSThato nIyata iti pRSThaM prati maakRssyte| jAtavega iti ativegaH // 13 // For Private and Personal Use Only
Page #1165
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3364 crk-sNhitaa| vAtavyAdhicikissitama dantAnAM daMzanaM jRmbhA lAlAsrAvazca vAggrahaH / jAtavego nihantyeSa vakalyaM vA prayacchati // 13 // hanumUle sthito bandhAt usayatyanilo hanU / vivRtAsyatvamathavA kuyyot saMvRtamAnanam // hanugrahazca saMstabhya hanU saMvRtavaktatAm // 14 // (r) muhurmahuzcAkSipati gAtrAeyAkSepako'nilaH / pANipAdau ca saMzopya sasirAH snaayuknnddraaH|| pANipAdaziraHpRSTha-zroNIH stabhnAti maarutH| daNDavat stabdhagAtrasya daNDakaH so'nupakramaH // 15 // manye dve stabdhe syAtAM grIvA ca mRdhate / dantadaMzanAdi syaat| eSa jAtavega eva nihanti naram, narasya vaikalyaM vA prayacchati / vahirAyAmaH // 13 // gaGgAdharaH-hanustambhamAha-hanumUlasthito'nilo hanubandhAt dve hanU srsyti| tato vivRtAsyatAM kuryyAdathavA saMvRtamAnanaM kuryaat| hanU saMstabhya saMsRtavaktatAM hanugrahazca kuryAditi // 14 // gaGgAdharaH-AkSepakamAha--muhurmu hurityaadi| yo'nilo gAtrANi muhumma hurAkSipati gajArUDhasyeva gAtrANi cAlayati so'nila AkSepakaH / tasyAvasthAvizeSaM dnnddkmaah-paanniityaadi| pANI pAdau ca saMzoSya sasirAH snAyukaNDarAzca saMzoSya mArutaH pANipAdAdIni stabhnAti / daNDavaditi daNDavat stabdhagAtrasya daNDako nAma sa AkSepako'nupakramo'sAdhyaH // 15 // cakrapANiH-hanustambhasaGkocayolakSaNaM hanumUle sthita ityaadi| nasayatIti vivartayati / vivRtAsyatvamathavAzabdena, saMvRtavaktatAM paakssikiinycaapeksste| saMstabhyeti nizcalaM kRtvA saMvRtamukhatAM karoti / etad dvayamapi hanustambhe eva // 14 // cakrapANiH-muhurityAdi AkSepalakSaNam , pANipAdaJca saMzodhyetyAdi AkSepakasamprApti * hanumUla sthito vAyuH karoti bhukssttdm| ityadhika pAThaH kvacid dRshyte| For Private and Personal Use Only
Page #1166
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 28za adhyAthaH] cikitsitasthAnam / 3365 khasthaH syAdarditAdInAM muhaveMge gate'gate / pIDyate por3anaistaistairbhiSagetAn vivajjayet // 16 // hatvaikaM mArutaH padaM dakSiNaM vAmameva vaa| karoti ceSTAviratiM rujaM vAstambhameva ca // gRhItvAddhaM zarIrasya sirAH snAyUvizoSya c| pAdaM saGkocayatyekaM hastaM vA todazalakRt // ekAGgarogaM taM vidyAt pavanAt kuzalo bhiSak / sarvAGgarogaM tadvacca sarvadehAnuge'nile // 17 // sphikpUrvA kaTipRSThoru-jAnujaGghApadaM kramAt / gRdhrasI stambharuktodai hrAti spandate muhuH // gaGgAdharaH-arditAdInAmetadantAnAM muhurvage gate'tIte sati svastha ApAtataH syAt / agate vege pIDyate // 16 // gnggaadhrH-htvetyaadi| kupito mAruta eka dakSiNaM vAmaM vA pakSaM havA ceSTAviratiprabhRtiM kroti| iti pkssbdhH| gRhItvetyAdi / vAyuH zarIrasyAddha gRhIlA sirAsnAyUvi zoSya todazUlakRt san pAdamekamekaM hastaM vA saGkocayati, tamekAGgarogaM vidyaat| saGgiM zarIrasya gRhIlA sirAsnAya. vizoSya todazalakRd vAyuH pAdau hastau vA saGkocayati taM sarvAGgagaM rogaM vidyAditi // 17 // ___ gnggaadhrH-sphigityaadi| sphikapUrvA gRdhrasI pUrva sphicaM stambha ruktodara hIkhA kramAt kayAdIni stambharukatodehAti suhuzca spandate, sA kthnm| pANipAdazira ityAdi daNDakalakSaNam / ahitAdInAM daNDakAntAnAM samAna rUpamAhasvasthaH syaadityaadi| ahitahanustambhAdiSu muhurmuhurvegitvaM dRzyate, tadahitAntargatameva jJayam // 15 // 16 // cakrapANiH-hatvaikamityAdi pkssbdhlkssnnm| gRhItvAmityAdi ekAGgalakSaNam / sarvAGga sarbadehajamiti srvaangglkssnnm| sphikapUrvotyAdi prathamaM sphika stambharuktodai hAti, pazcAt For Private and Personal Use Only
Page #1167
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3366 crk-sNhitaa| vAtavyAdhicikitsitam vAtAda vAtakaphAt tndraa-gaurvaarockaanvitaa| khallI tu pAdajaGoru-karamUlAvamoTano (nAt ) // 18 // sthAnanAmAnurUpaH svairliGgaH zeSAn vinidizet / saveSSeteSu saMsarga pittAdArupalakSayet // 16 // vAyordhAtukSayAt kopo mArgasyAvaraNena c| vAtapittakaphA dehe sarvasroto'nugAminaH // vAyureva hi sUkSmatvAd vAyostatrApyudIraNaH / kupitasto samudbhUya tatra tatrAkSipan gadAn / karotyAvRtamArgatvAt rasAdoMzcopazoSayet // 20 // gRdhrasI vAtAt kevlaat| vAtakaphAt tu tndraadiyuktaa| iti gRdhrasIlakSaNam / khlliityaadi| pAdamUlAdhavamoTinI khallItyucyate // 18 // ___ gaGgAdharaH-sthAnanAmAnurUpaiH svailiGgaH zeSAn uktAditAdibhyo'nyAn vAtarogAn vinirdizet / iti // 19 // gaGgAdharaH-atha vaayoraavrnnjrogaanaah-vaayorityaadi| dhAtukSayAna vAyoH kope mArgasya vAyorAvaraNena ca kopo bhavati, vAtapittakaphA dehe sarvasroto'nugAmino hetavaH syuH| kathaM tahiM vAyoH kope vAtAdayaH sarva sroto'nugAminaH syurityata Aha-vAyureva hiityaadi| hi yasmAdeko vAyuraparasya vAyordhAtukSayAt mAgovaraNena ko sUkSmalAdudIraNaH prerkH| to kaTipRSThorujAnujaGkhApadaM gRhNAti, sA gRdhrasI vaataat| vAtakaphAt sA pUrvoktalakSaNA satI tandra tyabhidheyA bhavati / evaM gRdhrasIdvayaM yad dve gRdhrasyau vAtAt vAtakaphAd dve ityanenokte api vivRte bhavataH // 17 // 14 // __cakrapANiH-anuktAnAM parigrahArthamAha-sthAnanAme yaadi| zeSAn anurUpailiGgaH bhedazUlAdibhiH nihizediti jJeyam / kecit sthAnAnAmanurUpairiti ptthnti| tala nakhabhedasthAnAnurUpazca liGga nakhasphuTanarUpaM bhvti| evaM cAparavAtavikAreSvapi mahArogokteSu sthAnAnurUpaM liGgamanusatavyam / vAtasya pittAdisaMsarga jnyaapynnaah-srvessvityaadi| pittAca riti pittkphrkaadibhiH| athAvRtasya vAyoH kathaM kupitatvaM bhavati, bhavatu mArgarodhAt vaatkopH| bhAvarakega tu pittena kaphena vAtakopanasya kathaM sambhavo bhvtiityaah-vaatpittetyaadi| tRtIyamelake vAyoH prAdhAnyamAha-- suukssmtvaaditi| sUkSmamArgAnusAritayA prerktvaat| tasmAt For Private and Personal Use Only
Page #1168
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 28 adhyAyaH ] cikitsitasthAnam | liGgaM pittAvRte dAhastRSNA zUlaM bhramaH kramaH / kaTumlalavaNoSNaizca vidAhaH zotakA mitA || zaityagauravazUlAni kaTAdupazayo'dhikam / laGghanAyAsarukSoSNa kAmatA ca kaphAvRte // raktAvRte sadAhArttistvaGmAMsAntarayobhraMzam / bhavet sarAgaH zvayathurjAyante maNDalAni ca // kaThinAzca vivarNAzca piDakAH zvayathustathA / harSaH pipIlikAnAJca saMsAra iva mAMsage // calaH snigdho mRduH zItaH zopho'GgeSvarucistathA / zrAvyavAta iti jJeyaH sa kRcchro medasAvRtaH // pittakaphau samuddhaya tatra tatra mAga AkSipan gadAn karoti / AvRtamAgekhAd rasAdIMzcopazoSayediti // 20 // 1 1 gaGgAdharaH - yena yenAvRtaH san yad yalliGgaM karoti tadAha / liGgamityAdi / pittAvRte vAyau liGgaM dAhAdi / tatra kaTAdibhiH sevite vidAhaH zItakAmitA ca syAt / zaityetyAdi / kaphATate vAya gatyAdIni syuH kaTAdupazayo'dhikaM bhavati / laGghanAdikAmatA ca syAt / raktAta ityAdi / raktAdRte vAyau khaGamAMsayorantare bhRzaM sadAhArttiH sarAgaH zvayathubhavet / maNDalAni ca jAyante masAdidhAtugatavAtakAyryANyAha - kaThinA ityAdi / mAMsage vAyo kaThinapir3akAdi syAt / pipIlikAnAM saMsAraH saMsaraNamiva harSaH syAt / cala ityAdi / medasAvRto vAtazcala ityAdilakSaNa ADhyavAta iti jJeyaH, sa kRcchratriSvani doSeSu vAyureva uktanyAyena pradhAnam, ataH kupitaH pittakaphau samudIrya tAbhyAmAvRtamArgo'pi takha tatra pradeze gadAn karoti / tathA rasAdIMzca tatra tatra kSipan saMzoSayet // 19 // 20 // cakrapANiH - AvaraNakRtaM vAtakopaM darzayitvA bhAvaraNavizeSakRtaM liGgamAha - pittAvRta ityAdi / kaTTA pazaya iti kaSNAdikaphaviparItairupazayaH / adhikamiti / mAMsage iti mAMsAvRte / mAMsagatasya raktAdigatasya ca vAtasya lakSaNamucyate / AnyavAta iti AyurvedasaMjJA medasA AvRta 426 For Private and Personal Use Only 3367
Page #1169
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3368 crk-sNhitaa| vAtavyAdhicikitsitam sparzamasthyAvRte tUSNaM pIr3anaJcAbhinandati / saMbhajyate sIdati ca sUcIbhiriva tudyate // majjAvRte vinamati jRmbhate pricessttte| zUlaJca pIDyamAne ca pANibhyAM labhate sukham // zukrAvego'tivego vA niSphalatvaJca shukrge| bhukte kutau rujA jINe zAmyantyannAvRte'nile // mUtrApravRttirAdhmAnaM vastau muutraavRte'nile| varcaso'tivibandho'dhaH sve sthAne parikUntati // bajatyAzu jarAM sneho bhukte cAnahyate nrH| cirAt pIr3itamannena duHkhaM zuSkaM zakRt sRjet // . zroNivaGkSaNapRSTheSu rugavilomazca maarutH| asvasthaM hRdayaJcaiva varcasA tvAvRte'nile // 21 // sAdhyaH / sprshmityaadi| asthATate vAte sparzantUSNamabhinandati pIr3anazcAbhinandati saMbhajyate'Ggamiti shessH| majjAta ityaadi| majjATate vAyo naro vinmtiityaadi| zulaJca syAt / tatra pANibhyAM pIDyamAne dehe sukhaM labhate / zukrAvega ityaadi| zukrage vAyau zukrasyAvego'tivego vA niSphalalaJca garbha jananaphalarahitatvaM syAt / bhukta ityaadi| annATate'nile bhukte'nne kukSau rujA jINa'nne shaamynti| muutretyaadi| mUtrAvRte'nile. mUtrasyAprattirvasto cAdhmAnaM syaat| varca ityaadi| varcasAdRte'nile varcaso'dho'tivibandhaH sve sthAne vibandhasthAne prikRntti| bhukte'nne satyAzu sneho jarAmAzu vrajati bhukte'nne cAnAne purISam / annena pIr3itaM zuSkaM zakRt narazcirAda duHkhaM yathA syAttathA sRjet| zroNyAdiSu ruk mArutazca vilomo naanulomH| hRdayazcAsvasthamiti // 21 // vAtasya / svasthAna iti pkaashye| parikRntati parikartikAM janayati / sAdhyAsAdhyavibhAgA iti For Private and Personal Use Only
Page #1170
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 28za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 3366 gAtrazleSo hanustambhaH kuzcanaM kubjatAditam / sandhicyutiH pakSabadhaH pAGgatyaM khudd'vaattaa|| stambhanaM cATyavAtazca rogA majAsthigAzca ye| ete sthAnasya gAmbhIryyAt yatnAt sidhyanti vA na vA // navAn balavatastvetAn sAdhayennirupadravAn // 22 // kriyAmataHparaM siddhAM vAtarogApahAM zRNa / kevalaM nirupastambhamAdau sneharupAcaret / vAyuM sapirvasAtaila-majapAnairnaraM ttH|| snehakrAntaM samAzvAsya payobhiH snehayet punH| yUSairyAmyAmbujAnUpa-rasairvA snehsNyutaiH|| gnggaadhrH-gaatretyaadi| gAtrazleSAdayo vAtarogA ye ta ete sthAnagAmbhIryAt yatnAt sidhyanti vA na vaa| navAMstu khalvetAn gAtrazleSAdIna nirupadravAn balavato narasya sAdhayet // 22 // - gaGgAdharaH-ityanyAtavAtarogAnuktvA teSAM cikitsitaM vktumucyte| kriyAmata ityAdi / kevalamityAdi / kevalaM vAyu nirupastambhaM stambhahInamAdau sarpirAdibhiH sneharupAcaret / sapirAdipAnaH snehaklAntaM naraM tataH samAzcAsya payobhiH punaH snehyet| snehasaMyutaiyU pairathavA snehasaMyutAmyAdimAMsarasaiH sa kaccha ityaadi| atra kubjatvapaGgutvAdayo yadyapi sAkSAnna prapaJcitAstathApi vizeSadoSeNaiva salakSaNaM jnyeym| khaNDavAtatA gulphavAtatA kiMvA snnipaatvaatH| majAsthigA iti majAsthigatavAtajanyA ityrthH| sthAnasya gAmbhIryAditi gmbhiirsthaanaashrittvaat| anye tu gaambhiiryytvmaahuH| vaidyastu nAvazyaM sarvata avyAhatajJAno bhvti| tena saMzayAbhidhAnamiti jnyeym| navAnAmapyeSAM nirupadravatayA saadhytaamaah-nvaanityaadi| upadravAzcAta zRGgamAhitayAnuktA api sAmAnyopalakSaNayuktA eva kecit gadA vijJa yaaH| vivA adhyAyazeSa hRdrogavidradhItyAdinA vakSyamANA upadvA jJeyAH // 21 // 22 // cakrapANi:-avasaraprAptAM kriyAmAha-kriyAmata ityaadi| kevalamityAdau kevalamiti asaM sRSTam / nirupstmbhmitynaavRtm| kaiH snehaiH kathaJcopAcaredityAha-sarvisAtailamajapAnariti / snehapAnAmantaraM karttavyamAha-naraM tataH snehklaantmityaadi| snehapAnodvignaM samA For Private and Personal Use Only
Page #1171
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3400 crk-sNhitaa| vAtavyAdhicikitsitam kRzarApAyasaiH sAmla-lavaNaiH sAnuvAsanaiH / nAvanastarpaNazcAnyaiH susnigdhaM svedayet tu tam // khabhyaktaM snehasaMyukta ddiiprstrsngkrH| tathAnyavividhairyogaryathAyogamupAcaret // 23 // snehAktaM khinnamagantu vakra stabdhamathApi vaa| zanairnamayitaM zakyaM yatheSTaM zuSkadAruvat // hrsstodrugaayaas-shothstmbhgrhaadyH| khinnasyAzu prazAmyanti mAIvaJcopajAyate // snehazva dhAtUna saMzuSkAn puSNAtyAzu prayojitaH / balamagnibalaM puSTiM prANAMzcApyativarddhayet // asaMskRtaM punaH snehaiH svedaizcApyupapAdayet / tathA snehamRdau koSThe na tiSThantyanilAmayAH // 24 // kuzarAdibhizca snehayet / tataH susnigdhaM taM svabhyaktaM snehena nAhIsvedAdibhiH snehasaMyuktaiH svedayet / tathA yathAyogaM vividhairanyairyogezvopAcaret // 23 // ___ gaGgAdharaH-evaM snehapUrvasvedaphalamAha-snehAktamityAdi / snehAktaM khima vakaM vA stabdhaM vA zanairyatheSTaM yathAbhimataM namayitu zakyaM syAt zuSkadAruvat / harSAdayazca svinnasyAzu prazAmyanti mAIvaJca jaayte| snehazca prayojitaH zuSkAn dhAtUnAzu puSNAti / balAdikaM varddhayet / snedaiH svedaizcApyasaMskRtaM naraM punaH snehaH svedezvopapAdayet / tathA sati snehamRdau koSThe sati anilAmayA na tiSThanti // 24 // zvAsyeti vizrAmya snehayediti trpnnaiH| pAna.ratyatra yAvadityAdi anuvrtte| bhanthairiti kuttiimuumisvedaadibhiH| yathAyogamiti sarvathA snehapUrvakasvedam // 23 // cakrapANiH-snehapUrvakasvedaguNamAha-snehAI svinnmityaadi| svedAdhyAye snehapUrvaprayuktana svedenetyukto'pi ayaM snehapUrvaka: svedaguNaH punaH prkrnnaagttvaaducyte| Azuprayojita ityasa puSNAtItyanena sambadhyate / anilAmayAH na tiSThanti na sthAyino bhavantItyarthaH // 24 // .. For Private and Personal Use Only
Page #1172
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 28za adhyAyaH ] 28za adhyAyaH ] cikitsitsthaanm| 3401 yadyanena sadoSatvAt karmaNA na prazAmyati / mRdubhiH snehasaMyuktabheSajaistaM vizodhayet // 25 // ghRtaM titvakasiddhaM vA sAtalAsiddhameva vaa| payasyaraNDatailaM vA pibed doSaharaM zivam // snigdhAmlalavaNoSNAdArAhArairhi mlshcitH| sroto badhnAti taM ruddhA tasmAt tamanulomayet // 26 // durbalo yo virecyaH syAt taM nirUhairupAcaret / pAcanairdIpanIyairvA bhojanaistadayutairnaram // gaGgAdharaH- diityaadi| anena niruktena karmaNA yadi sadoSakhAdavaziSTadoSavattvAda vAtAmayo na prazAmyati, tadA snehayuktaima dubhirbheSajaistaM vizodhayet virecanena // 25 // gnggaadhrH-snehmRduvirecnmaah-ghRtmityaadi| tilvakaM lodhaM tatsiddhaM ghRtamathavA sAtalayA saptalayA siddhaM ghRtam athavA payasyeraNDatailaM doSaharaM pibet| etena yat syAt tdaah-snigdhetyaadi| hi yasmAt snigdhAcAhAraizcito malastaM malaM ruddhA sroto badhnAti tasmAt taM malamanulomayed virecanenAneneti // 26 // ___ gaGgAdharaH-avirecyasya vidhimAha-durbala ityaadi| yo hi virecyo durbalastathA yazcAvirecyastaM niruuhairupaacret| athavA pAcanAdibhiryutai cakrapANiH-yayanena sdosstvaadityaadi| ava kevalo vA nirupastambhaH vAyuH cikitsytvenaadhikRtH| sa doSamupapannaH karmaNA na prazAmyati, tenoktasya karmaNo'pi talAzuddhiH malajanakatvAt / vakSyati hi snigdhAmlalavaNoSNAdya rahArairhi malazcataH' iti, kiMvA sadoSatvAdityanena uttarakAlInaM vAyoH sNshmnmucyte| asaMsRSTatvaJca yaduktaM tadupakramArambhakAle jJeyam / sadoSatvaJca snehaprayogeNAnupazaye jnyeym| saMzodhanakaraNe ca hetuH zamanamevottarakAlInaM kuto bhavatItyAhasnigdhetyAdi // 25 // 26 // cakrapANiH-durbalo yo'virecya iti durbalatvaprakarSaNa avirecya ityrthH| atyarthadurbalatAyAM vidhimAha-pAcanairdIpanIyairiti / yathA pAcanaiH tathA dIpanaiH, tathA anAsthApyAstvatisnigdha ityAdau api dubalaH ptthitH| pAranaM kiJcidIpanaM yathA paTolam, dIpanaM kiJcit pAcanaM yathA triphalA, ukaM hi suzrate-'viphalA kphpittaan-mehkusstthvinaashinii| cakSaNyA. dIpanI ceti| tathA For Private and Personal Use Only
Page #1173
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [vAtavyAdhicikitsitam 3402 caraka sNhitaa| vAtavyAdhicikitsitam saMzuddhasyosthite cAgnau snehasvedo punrhito| khAdvamlalavaNaH snigdhairAhAraiH satataM punaH / / nAvanaImapAnazca sarvAnevopapAdayet / iti sAmAnyataH proktaM vAtarogacikitsitam // 27 // vizeSatastu koSThasthe vAte kSIraM (r) pibennaraH / pAcanIyairasaiyaktairanyairvA pAcayenmalAn // gudapakvAzayasthe tu kammodAvarttanuddhitam / AmAzayasthe zuddhasya yathAdoSaharI kriyA // sarvAGgakupite'bhyaGgo vastayaH saanuvaasnaaH| svedAbhyagAvagAhAzca hRdya cAnnaM tvagAzrite // zItAH pradehA raktasthe vireko raktamokSaNam / vireko mAMsamedaHsthe nirUhAH zamanAni ca // bhojnaistN naramupAcaret / sNshuddhsyetyaadi| evaM saMzuddhasya vAtarogiNo'nau cotthite punaH snehasvedau hitau svAdvamlAdyAhArai vanadhUmapAnastataH punaH sa sarvAneva vaatrogaanuppaadyet| iti sAmAnyato vAtarogacikitsitamuktam // 27 // ___ gaGgAdharaH-vizeSata aah-vishesstsvityaadi| vizeSataH koSThagate vAte naraH kSIraM pibet / pAcanIyarasairyuktairvAnyairmalAn paacyet| gudatyAdi / gudasthe pakAzayasthe c| AmAzayasye zuddhasya virecanena dopaharI kriyaa| srvaanggkupite'bhynggaadyH| khagAzrite vAte svedaadyH| zItA ityaadi| pAcanairityasya dIpanairiti vizeSaNaM kRtm| bhojyairvA tadyutairiti pAcanadIpanasaMyuktairbhojyaiH / utthite cAgnau iti dIpte vahnau // 27 // cakrapANiH-sthAnavizeSeNa kriyAvizeSamAha-vizeSatastvityAdinA adho nAbheH zasyate cAvapIr3aka itynten| kSAraM yavakSAraM kiMvA kSAramiti grahaNyAdinirdiSTaM dIpanakSAram / ... * bhAramiti cakrasammataH paatth| For Private and Personal Use Only
Page #1174
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 28 adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 3403 vAhyAbhyantarataH sneharasthimajjagataM jayet / harSo'napAnaM zukrasthe balazukrakaraM hitam // vibaddhamArga dRSTrA ca zukra dadyAda virecanam / viriktapratibhuktasya pUrvoktAM kArayet kriyAm // 28 // garbhe zuSke tu vAtena bAlAnAJcApi zuSyatAm / sitAmadhukakAzmayyai hitamutthApane pyH|| hRdi prakupite siddhamaMzumatyA payo hitam / matsyAn nAbhipradezasthe siddhAn bilvshlaattubhiH|| vAyunA veSTAmAne tu gAne syAdupanAhanam / tailaM saGkacite'bhyaGgo mASasaindhavasAdhitam // raktasthe shiitprdehaadyH| mAMsabhedaHsthe virekaadyH| vAhyAbhyantarataH snehaH abhyaGgapAnarasthimajjagataM vAtaM jayet / harSa ityaadi| zukrasthe vAte harSaH strIbhirAlApAdinA balakaraM zukrakaramanapAnaM hitm| vivaddhamArga zukra dRSTvA virecanaM dadyAt / viriktasya pratibhuktasya pUrvoktAM harSabalazukrakarAna pAnakriyAM kArayet // 28 // gaGgAdharaH-vAtena garbhe zuSke zuSyatAM bAlAnAzca zuSkagabhazuSyadbAlAnAmutthApane poSaNe sitAdibhiyuktaM payo hitm| hRdiityaadi| hRdi prakupite vAte'zumatyA zAlapA siddhaM payo hitam / nAbhipradezasthe bilvazalATubhiH siddhAn matsyAn ddyaat| vAyunA veSTayamAne gAtre upanAhanaM syAt / udAvarttanut karma vimarmIye taM tailazItajvaranAzanoktamityAdinoktaM jnyeym| svedetyAdi tvggtaanilcikitsitm| harSoM manoharSaNam / virecanAnantaraM pratibhojinaH viriktapratibhuktasya / pUrvoktAmiti zukrajananaharSiNI kriyaam| garbha iti sitAdibhiH siddhaM payo hitam / aMzumatI shaalprnnii| matsyA iti nAbhipradeze kupite vAte bilvazalATubhiH siddhA deyAH / nAbhipradeze vAtasya kopo'nukto'pi tatrabhavazUlAdibhiriva jnyeym| vaiSTayamAna iti avmottymaane| For Private and Personal Use Only
Page #1175
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vAtavyAdhicikitsita 3404 crk-sNhitaa| vAtavyAdhicikitsita bAhuzISaMgate nasyaM paannycauttrbhktikm|| vastikarma tvadho nAbheH zasyate cAvapIr3akaH // 26 // adite nAvanaM mUddhi tailaM tarpaNameva c|| naadd'iisvedopnaahaashcaapyaanuuppishithitaaH|| svedanaM snehasaMyukta pakSAghAte virecanam / antarA kaNDarAGgalyoH zirovastyagnikarma ca // gRdhrasISu prayuJjota khallyAM tUSNopanAhanam / pAyasaiH kRzaraizcaiva zastaistailaghRtAnvitaiH // 30 // vyAditAsye hanu khinnamaGgaSThAbhyAM prapIr3ayet / pradezinIbhyAM connAmya civukonnamanaM hitam // saGkacite vAte mASasaindhavasAdhitaM tlmbhynggH| bAhuzISagate vAte nasyam auttarabhaktika snehapAnazca / nAbheradho vAte vastikarma zasyate'capIDazca // 29 // gaGgAdharaH-adite vAte nAvanaM nasyaM mUddhi tailaM trpnnshc| nAr3ItyAdi / adite vAte nAr3IsvedAdaya AnUpapizita hitaaH| evaM pakSAghAte snehasaMyuktaM svedanaM virecnshc| gRdhrasISu kaNDarAkulyorantarA zirovastiranikamme ca yathAyogyaM prayuJjIta / khallyAntUSNopanAhanaM tailaghRtAnvitaiH pAyasaiH kuzaraH zastaiH prayuJjIta // 30 // gaGgAdharaH-vyAditAsya ityaadi| vyAditAsye hanustambhe khinnaM hanu pradezinIbhyAmaGgulIbhyAM civukamunnAmya prapIr3ayet / ityevaM cikotramanaM upanAhanaJca vAtaharadravyaireva krtvym| nasye pAne ca uktabhASasaindhavasAdhitameva tailm| bhasa ca mASasya kAthaH saindhavasya kalkaH / 28 // 29 // cakrapANi:-arditAdicikitsAmAha-ahita ityaadi| tarpaNamityAdi nAvanavizeSaNam / antarAkaNDarAGgulyoriti kaNDarAGgulyormadhye sirAvyadhanaM krttvym| gRdhrasISviti bahuvacanaM vyAdhimedasayA gditm| dhyAttAnanamiti vivRtaasym| pradezinI bhnggusstthaantraanggulii| For Private and Personal Use Only
Page #1176
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 28 adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 3405 srastaM svaM gamayet sthAna tathA khinnazca nAmayet / pratyekaM sthAnadUSyAdi-kriyAM sarvatra kArayet // 31 // srpistailvsaamj-paanaabhynyjnvstyH| svedaH snigdho nivAtaJca sthAna prAvaraNAni ca // rasAH payAMsi bhojyAni khAdvamlalavaNAni c| bRhaNaM yacca tat sarva prazastaM vAtarogiNAm // 32 // balAyAH paJcamUlasya dazamUlasya vA rse| ajazIrSAmbujAnUpa-kravyAdapizitaiH samam // sAdhayitvA rasAn snigdhAn dadhyamlavyoSasaMskRtAn / bhojayed vAtarogAttaM taiya'ktalavaNainaram // etairevopanAhAMzca pizitaiH saMprakalpayet / ghRtatailayutaiH sAmlaiH khinnakSuNNairanasthibhiH // 33 // hitm| sstmityaadi| sastamaGgaM khinna svaM sthAnaM gamayet Urddha gataM tathA khinnaM nAmayet / prtyekmityaadi| sarvatra vAtaroge pratyekaM sthAnadRSyAdikriyAM kArayet // 31 // gaGgAdharaH-evaM spiraadictuHsnehpaanaadyH| svedaadyH| svAdamlAdibhojanAni // 32 // gaGgAdharaH-balAyA ityaadi| balAyA rase paJcamUlasya mahato rase vA dazamUlasya rase vA chAgazIrSa sAdhayikhA rasaM kRlAmbujapizitaM vA tasmiM stasmin rase rasaM sAdhayikhA AnUpamAMsaM vA tasmiMstasmin rase paktvA rasaM sAdhayikhA kravyAdamAMsaM vA tasmiMstasmin rase patvA rasaM sAdhayitA dadhyamalavyoSaM dattvA vAtarogAta tena tena rasena vyaktalavaNena bhojayet / etairevAjazIrSAdipizitairanasthibhiH khinnakSaNNaH khinnaM kRtA peSitaiH anukvishesscikitsaagrhnnaarthmaah-prtyekmityaadi| sthAnaM pkvaashyaadi| dUSyaM rasarakAdi / bhAvigrahaNAt AvaraNagrahaNam / sthAnadUSyApekSaH kriyAvizeSastu koSThastha ityanenaivoktaH // 30 // 31 // cakrapANiH-sarva vikArazamanaM cikitsitamAha-sarpistailamityAdi // 32 // 427 For Private and Personal Use Only
Page #1177
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3406 crk-sNhitaa| [vAtavyAdhicikitsitam patrotvAthapayastala-droNyaH syuravagAhane / khabhyaktAnAM prazasyante sekAzcAnilarogiNAm // 34 // AnUpaudakamAMsAni dazamUlaM zatAvarIm / kulatthAna badarAn mASAn tilAn rAnAbalAyavAn // vasAdadhyAranAlAmlaiH saha kumbhyAM vipAcayet / nADosvedaM prayuJjota piSTaizcApyupanAhanam // taizca siddhaM ghRtaM talamabhyaGgaM pAnameva ca // 35 // musta kuSThaM tilAH kievaM surAlavaNaM natam / dadhikSIracatuHsnehaH zasta syAdupanAhanam // 36 // utkaarikaaveshvaar-kssiirmaaptilaudnaiH| ernnddviijgodhuum-yvkolsthiraadibhiH|| . sAmlairamlakAJjikAdiyuktaighR tatailayuktaizyopanAhAn klpyet| bahuvacanAt pratyekazcAjazIrSAdInAM pizitairupanAhAH kAryA iti // 33 // gnggaadhrH-ptrotkaathetyaadi| vAtaharaprasAraNyAdipatrANAmutkAthA avagAhane shstaaH| payaso droNI tailadroNI cAvagAhane shstaa| tathA vAtaharasnehenA bhyaktagAtrANAM sekA vAtaharadravyakAthaM dhArayA secayet // 34 // . .. gnggaadhrH-aanuupetyaadi| AnUpamAMsAdIni yavAntAni vasAdibhiH dravaiH saha kumbhImadhye tanmukharodhena pcet| tena nAr3IsvedaM prayuJjIta / athavA piSTaistaizca tathA patvA upanAhaM pryunyjiit| evaM tairAnpamAMsAdiyavAntaH pAdikaH kalkairdadhyAranAlAmlaizcataguNaiH snehakhAda vasayA samayA siddhaM ghRtaM talAzcAbhyahaM pAnazca prayuJjIta // 35 // gnggaadhrH-mustmityaadi| mustAdikaM dadhyAdibhiH piSTvA upanAhanaM zastaM syAt // 36 // ___gaadhrH-utkaariketyaadi| vAtarogiNAM sarujaM gAtramutkArikA. For Private and Personal Use Only
Page #1178
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 28 madhyAyaH ] . cikitsitsthaanm| 3407 sasnehaH sarujaM gAtramAlipya bahalaM. bhiSak / eraNDapatrarbadhnIyAt rAtrau kalyaM vimokSayet // kSIrAmbunA tataH siktaM punazcaivopanAhitam / muJced rAtrau divA baddhaM camabhista salomabhiH // 37 // phalAnAM tailayononAmamlapiSTAn suzItalAn / pradehAnupanAhAMzca gndhrvaathrairpi| kuzarApAyasaizcaiva kArayet snehsNyutH|| 38 // rUvazuddhAnilA nAmataH snehAn prvkssyti| vividhAn vividhavyAdhi-prazamAyAmRtopamAn // 39 // droNe'mbhasaH paced bhAgAn dazamUlacatuSpalAn / yavakolakulatthAnAM bhAgaiHprasthonmitaH saha // dibhirbahalaM dhanamAlipya raatraavernnddptrairbdhiiyaat| kalyaM prAtarvimokSayet / utkArikayA yavAdikRtayA sasnehayA bahalAlepa eko'paro vezavAreNa sasnehena, tRtIyaH kSIramApatilaudanaiH sasnehaH, caturtha eraNDAdibhiH saH sasnehai riti| evaM prAtabandhamokSaNaM kRtvA kSorAmbunA siktaM dhotaM kRkhA punardivA tathaiva bahalamAlipya salomabhizcamma bhirbadhnIyAdevaM divAbaddhaM rAtrau muJcet // 37 // ... gnggaadhrH-phlaanaamityaadi| tailayonInAM tilasarSapAtasItyAdInAM phalAni piSTvA suzItAn pradehAnupalepAMzca kaaryet| vAtaharairgandherelAdibhiH snehasaMyutairapi pradehAnupalepAMzca kaaryet| kazarayA snehayutayA'thavA pAyasaiH snehasaMyutaiH pradehAnupalepAMzca kArayediti // 38 // ... gnggaadhrH-ruukssetyaadi| ye zuddhavAtarogArtA rUkSAsteSAM snehAna pravakSyati // 39 // gaGgAdharaH-droNe'mbhasa ityaadi| dazamUlasya pratyekaM catuSpalAn bhAgAna 4. cakrapANiH-balAyA ityAdau balA pRthkshbdH| balAdInAM rasAH sAdhanadravyANi / bhajazIrSAdayazcatvAraH saadhyaaH| evaM dvAdaza rasA bhavanti / kalyamiti prabhAte // 33-37 // cakrapANi:-phalAnAM tailayonInAmiti tilAra syAdInAm / pradehAnupanAhAMzcetyasa pradehaH sapanAhApekSayA tanule.paH / gndhairitygurvaagt| rukSetyAdau zuddhAnilAttAH kevalavAtapIDitAH 339 For Private and Personal Use Only
Page #1179
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir . crk-sNhitaa| vAnavyAdhicikitsitam pAdazeSarasaiH piSTairjIvanIyaiH sshrkrH| tathA kaashmykhjjr-draakssaabdrphlgubhiH|| sakSIraiH sarpiSaH prasthaH siddhaH kevlvaatnut| niratyayaH prayoktavyaH pAnAbhyaJjanavastiSu // 40 // citrakaM nAgaraM rAnAM pauSkaraM pippalIM zaTIm / piSTA vipAcayet sarpirvAtarogaharaM param // 41 // balAvilvabhRte kSIre ghRtamaNDa vipaacyet| tasya zuktiH prakucco vA nasya zIrSagate'nile // 42 // grAmyAnUpodakAnAJca bhitvAsthIni pacejale / ta snehaM dazamUlasya kaSAyeNa punaH pacet // jiivkrssbhkaasphotaa-vidaariikpikcchubhiH| vAtaghnairjIvanIyaizca kalkaikSiIrabhAgikam // yavAdInAM pratyeka prasthonmitarbhAgaH sahAmbhaso droNe pacet / pAdazeSe rase jIvanIyaiH sazarkaraiH piSTaH kalkaiH pAdikaiH sarpiSaH prasthaH siddha eko yogH| tathA dazamUlAdikAthe kAzmaryAdibhiH kalkaiH pAdikaiH samakSIraiH sarpiSaH prasthaH siddho dvitiiyyogH| kazcit tu tathA kAzmaryAdibhiH kalkaiH sakSIrezcaturguNakSIraiH siddho ghRtaprastha iti vyAcaSTe // 40 // gnggaadhrH-citrkmityaadi| citrakAdikaH kalkaH pAdikazcaturguNaM jalam // 41 // gaGgAdharaH-baletyAdi / balAvilvAbhyAmaSTaguNaM kSIraM caturguNajale pakvaM zeSa kSIraM caturguNaM ghRtamaNDamakalkaM paacyet| tasya zuktirarddhapalaM prakucaH palaM vA nasyam // 42 // gnggaadhrH-graamyetyaadi| grAmyAdInAM jantUnAmasthIni bhittvA jale pacet tataH sthApayet, atha sthirajalopari sneha uttiSThati taM majjasnehaM dikSIra .: cakrapANiH-ghRtamaNDaH ghRtasyoparitano bhAgaH / zuktirarDapalam // 40-42 // For Private and Personal Use Only
Page #1180
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 28za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 3406 tat siddhaM nAvanAbhyaGgAt tathA pAnAnuvAsanAt / sirApAsthikoSThasthaM praNudatyAzu mArutam // ye syuH prakSoNamajAnaH kSINazukrojasazca ye| balapuSTikaraM teSAmetat syAdamRtopamam // 43 // (r) prasthaH syAt triphalAyAstu kulatthakur3avadvayam / kRSNagandhAtvagADhakyoH pRthaka paJcapalaM bhavet // rAnAcitrakayoddhe 2 dazamUlaM palonmitam / jaladroNe pacet pAda-zeSe prasthonmitaM pRthak // surAranAladadhyamla-sauvIrakatuSodakam / koladADimavRkSAmla-rasAMstailaM ghRtaM vasAm // majjAnazca payazcaiva jIvanIyapalAni SaT / kalkAn dattvA mahAsnehaM samyagenaM vipaacyet|| . bhAgika dazamUlasya kaSAyeNa caturguNana jIvakAdibhiH kalkaiH pcedityekyogH| vAtaghnavargIvanIyadazabhizca kalkaiH pAdika DhiguNakSIraM dviguNajalaM ( dazamUlasya kaSAyam ) pacet / evaM siddhaM tanmajjasnehadvayaM nAvanAditaH sirAdisthaM mArutaM mnnudti| ye syurityAdi / etad vakSyamANamataHparam // 43 // gaGgAdharaH-tadAha-prasthaH syaadityaadi| kRSNagandhA zobhAJjanastasya baka cAdakI ca tayoH pRthak pnycplm| rAsnAyA dve pale citrakasya dve ple| dazamUlaM pratyekaM plm| sarvaM jaladroNe pacat / pAdazeSe tatra kAthe tathA murAdInAmaSTAnAM pRthak prasthonmitaM dravaM talAdisnehacatuSTayasya pratyeka cakrapANiH-tadvasiti blaabisvtkssiirsiddhaa| culakI shishumaarH| pratyapreti / marUpAneviti nasyeSu pAneSu yojyet| kRSNagandhAtvaka shobhaanyjntvk| mahAsnehamiti * tadvat sidA vasA nk-mtsypuurmculuukjaaH| pratyamA vidhinAnena nasyapAneSu zasyate // ityadhika pAThaH kacit / For Private and Personal Use Only
Page #1181
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 3410 [ vAtavyAdhicikitsitam zirAmajAsthi vAte sarvvAkAGgarogiSu / vepanAkSepazUleSu tadabhyaGgaM pradApayet // 44 // 45 // samUlapatrAM nirguNDI pIr3ayitvA rasena tu / tena siddhaM samaM tailaM nAr3IkuSThAnilArttiSu // hitaM pAmApacInAntu pAnAbhyaJjanapUraNam / kArpAsAsthiphalotthAnAM rase siddhaJca vAtanut // 46 // mUlakasvarase cIra-same sthApyaM trAhaM dadhi / tasyAmlasya tribhiH prasthaistailaprasthaM vipAcayet // yaSTyAhnazarkarArAstrA- lavaNAdra kanAgaraiH / supiSTaiH palikaiH pAnAt tadabhyaGgAcca vAtanut // 47 // paJcamUlIkaSAyeNa piNyAkaM bahuvArSikam / paktatvAmbhasi rase tasmiMstailaprasthaM vipAcayet // caraka saMhitA 1 - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prasthonmataM payazca prasthonmitaM jIvanIyadazAnAM pratyekaM SaT palAni kalkAn davA mahAsnehaM pacediti // 44 // 45 // mahAsnehaH / gaGgAdharaH- samUletyAdi / samUlapatra nirguNDIrasena caturguNena samaM sArddha telaM siddhaM na tu samAnAMzam / kArpAsetyAdi / kArpAsasyAsthisahita phalAni ku yitvotthitAnAM kalkAnAM pIr3anena jAte rase caturguNe siddhaM talaM vAtanut ||46 // gaGgAdharaH- mUlaketyAdi / kSIrasame mUlakasvara se dadhi dattvA tra sthApyam, tasya jAtasyAmlasya danastribhiH prasthaistailaprasthaM yaSTprAhvAdibhiH pratyekaM palikaiH kalkairvipAcayet, tatailaM pAnAbhyaGgAbhyAM vAtanut // 47 // gaGgAdharaH- pazcamUlItyAdi / paJcamUlIkAthe samAne bahuvArSika tilacatuH snehaH / tena siddhaM tailamityatra samamiti nirguNDIrasasamam / nADIvraNaH apacI ca hanvasthikakSAdidezabhavA // 44-46 // cakrapANi: - mUlakasvarasa ityAdau mUlakasvarase samakSIre dadhi sthApyam / tasyAmyasyeti mUlakarasAyamlatAM gatasya / anna ca khibhiH prasthairiti vacanAt mUlakarasAdInAM pratyekaM prastha... mAnatvam / uktaM hi jatUkaNa - 'vipacet dadhimUlaka rasapayasA' ityAdi // 47 // cakrapANi: - sUrakiSAyeNetyAdau mUlIkaSAyaM tathA piNyAma kathitaM jalana pRthakateyamiti For Private and Personal Use Only
Page #1182
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 28za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 3411 payasASTaguNenaitat sarvavAtavikAranut / saMsRSTe zleSmaNA caitat vAte zastaM vizeSataH // 48 // yavakolakulatthAnAM zreyasyAH zuSkamUlakAt / bilvAJcAJjalimekakaM dravairamlairvipAcayet // tena tailaM kaSAyeNa phalAmlaiH kaTabhistathA piSTaiH siddhaM mahAvAtarAteM zIte prayojayet // 4 // sarvavAtavikArANAM tailAnyanyAnyataH shRnnu| catuHprayogANyAyuSya-vAnyanyatamAni ca / rajaHzukrapradoSanAnyapatyajananAni ca / niratyayAni siddhAni sarvvadoSaharANi ca // 50 // sahAcaratulAyAstu rase tailADhakaM pacet / mUlakalkAd dazapalaM payo dattvA caturgaNam // siddhe'smin zarkarAcUrNAdaSTAdazapalaM bhiSak / vinoya dAruNeSvetad vAtavyAdhiSu yojayet // 51 // piNyAkaM jale catuguNe paktvA sAvayikhA tasmin rase bhAgAnuktau samAne tailaprasthamaSTaguNena payasA vipAcayet, etat tailaM sarvavAtanut // 48 // . gnggaadhrH-yvetyaadi| yavAdInAM pratyekamaJjalimekaM kur3avaM dravaramlaH kAjikairaSTaguNaircipAcayet / pAdAvazeSeNa tena kaSAyeNa caturguNena tintiDyAdiphalAmlakaTutrayakalkaiH siddhaM tailaM mahAvAtairAta zIte prayojayet // 49 // - gaGgAdharaH-sarvatyAdi / catuHprayogANi pAnAbhyaGgAnuvAsananasyaprayogANi tailAnyanyAni zRNu // 50 // gnggaadhrH-shaacretyaadi| sahAcarasya jhiNyAstulAM jaladroNe pattvA pAdazeSe rase talADhakaM caturguNaM payo dattvA sahAcarasyaiva mUlakalka dazapalaM dattvA pacet / siddhe taile pUte zakarAyA aSTAdazapalaM prakSipya sthApyam // 51 // keciTa vadanti / paJcamUlIkaSAyeNaiva jalasya pUrNamAnatvAt zAstraparibhASayA patrakAko deya ityucyte| For Private and Personal Use Only
Page #1183
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3412 crk-sNhitaa| vAtavyAdhicikirisatam zvadaMSTrAkharasaprasthau dvau samau payasA sh| SaTpalaM zRGgaverasya gur3asyASTapalantathA // tailaprasthaM vipakvaM tairdadyAt srvaanilaarttissu| joNe taile ca dugdhena peyAkalpaH prazasyate // 52 // balAzata guDUcyAzca pAdaM rAsnASTabhAgikam / jalADhakazate paktavA dazabhAgasthite rse|| dadhimastvikSuni-sa-zuktastalADhakaM samaiH / pacet sAjapayo'rdA zaiH kalkarebhiH palonmitaH // zaTIsaraladArvelA-maJjiSThAgurucandanaH / pdmkaativissaamust-suupyprnniihrennubhiH|| yaSTAsurasavyAghra-nakharSabhakajIvakaiH / plaashrskstuurii-nlikaajaatikosskaiH|| pRkaakungkmshailey-jaatiikttuphlaambubhiH| tvakcandanailAkarpUra-turuSkazrInivAsakaiH // gaGgAdharaH-zvadaMSTra tyAdi / zvadaMSTrAyAH svarasasya dvau prasthau payasA saha samo tena payaso'pi dvau prasthau zRGgaverasya zuNThyAH SaTpalaM guDasyASTapalaM kalkaM dattvA taistailaprasthaM paka pAtu dadyAt / jINaM taile payasA peyAkalpaH prazasyate // 52 // gnggaadhrH-bletyaadi| balAyAH zataM palAni tasya pAdaM guDacyAH paJca. viNshtiplaani| rAsnAyA aSTamo bhAgo gurucyAstena rAsnAyA sADhe dvAdazapalam (balAyAH zataM palAnAM guDUcyAH pAdaM tena catuHzatapalaM guDUcyAH / rAsnAyA aSTamo bhAgo guDUcyAstena rAsnA paJcAzatpalamiti kacit pAThaH) ekIkRtya jalADhakazate Sor3azazatazarAvajale paktvA dazabhAgakamAge sthite SaSTAttarazatazarAve rase dadhyAdibhiH samaH pratyekaM telasamaiH ajApayoddhAMzasahitairaSTazarAvAnvitaiH palonmitairebhiH zaTyAdibhirnAgakezarAntaH kalkaistalAdakaM pacediti / sUpyaparNI mASaparNI mudgaparNI ca / palAzarasaH palAzavRkSaniryAsaH / jAtIkaToH phalaM jAtiphalaM kaTaphalaM ltaakstuurii| ambu bAlakaM turuSkA For Private and Personal Use Only
Page #1184
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 18 adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 3413 lavaganatakakola-kuSThagandhapriyaGgabhiH / sthaunneytgrdhyaam-vcaamdnksvaiH|| sanAgakezaraiH siddhe ddyaacaatraavtaarite| patrakalkaM tataH pUtaM vidhinA tat prayojayet // kAsaM zvAsaM varaM mUrchA-chardigulmAn kSataM kSayam / mohazoSAvapasmAramalakSmozca vinAzayet // balAtailamidaM zreSThaM vAtavyAdhivinAzanam / agnivezAya guruNA kRSNAtreyeNa bhASitam // 53 // balAtailam / amRtAyAstulAH paJca droNeSvaSTakhapAM pacet / pAdazeSe samakSIraM tailasyA dakaM pacet // elAmAMsInatozIra-sArivAkuSThacandanaH / zatapuSpAbalAmedA-mahAmedarddhijIvakaiH // kaakoliikssiirkaakolii-shraavnnytiblaankhaiH| mahAzrAvaNijIvanto-vidArIkapikacchubhiH // shiddkkssniryaasH| gandhapriyaGguH / eSu kalkeSu madhye tUttamasugandhidravyANi kastUrIjAtIkoSakuGku majAtiphalaka' ralavaGgAni pAkakAle tailamadhye na dattvA taile siddhe pUte'vatArite coSNa eva samyak piSTA cUrNIkRtya patrakalka pryojyet| "pake pUte coSNa eva samyaga yat pripessitm| dIyate gandhavRddhArtha patrakalkaM taducyate // " iti // 53 // ___ blaatailm| gaGgAdharaH-amRtAyA ityaadi| amRtAyA guDUcyAH paJca tulAH apAmaSTasu droNeSu pacet / pAdazeSe kAthe tailasyA DhakamaSTazarAvaM kSIrazcASTazarAvaM tatra gandhazAstraM ca cUrNasvarasapuSpANAM siddhayaH zIte bhavatArite dIyante gndhvRddhyrthm| palakalkamiti tena karpUrAdipatakalakaH avatArite'pi deyaH // 48-53 // 428 For Private and Personal Use Only
Page #1185
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 3414 www.kobatirth.org caraka saMhitA / bacAgokSurakairaNDa-zastrAkAlAsahAcaraiH / zatAvarItAmalakI - karkaTAkhyAhareNubhiH // vIrAsahalarSabhaka - tridazAha zva kArSikaiH / maJjiSThAyAstrikarSeNa madhukASTapalena ca // kalkaistat kSINavIryyAgni- balasaMmUDhacetasA / unmAdAratyapasmArairAttIMzca prakRtiM nayet // vAtavyAdhiharaM zreSThaM tailAgrAma mRtAhvayam / kRSNatrayeNa guruNA bhASitaM vaidyapUjitam // 54 // amRtAtalam / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 21 [ vAtavyAdhicikitsitam rAstrAsahasranayU he tailadroNaM vipAcayet / gandhaimavataH piSThairelA dezcAnilArttinut // 55 // elAdi tridazAhAntaiH kArSikarmaJjiSThAyAstrikarSeNa madhukasya cApalena taiH kalkaH pacet / atra zrAvaNI muNDerI mahAzrAvaNI raktamuNDerI kAlA kAlAnusArivA / sahA nIlajhiNTI elA punaH sUkSmailA tridazAho devadAru // 54 // amRtAtailam / gaGgAdharaH - rAsnetyAdi / rAsnAyAH sahasrapalasya dazadroNe jale pAkAt pAdAvazeSe ni he amRtAta loktairelAI mavataizca zvetavacAgandhaizca tailadroNaM vipAcayet / tadanilArttinut / / 55 / / rAsnAtailam / cakrapANiH - amRtAyA ityAdau zrAvaNI bRhanmuNDI, kAlA sArivA, tridazAhnaH devadAru // 54 // cakrapANiH1:- rAsnAsahasrapalasya nithyU hai / haimavatairiti himAlayabhUtaiH / eNlAderiti amRtAdyatailokkaiH elAmAMsInatetyAdinoktaiH // 55 // vIrAMzala ki mustatva- pasarpabha kabAlakaH / sahelAkuGka maspRkkA- vidazAhazca kASikaiH // iSTi pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #1186
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir daza adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / eSa kalpastu balAyAH prasAraNyazvandhayoH / kvAthakalkapayobhirvA balAdInAM pacet pRthak // 56 // ____ rAsnAditalam / mUlakasvarasaM kSIraM tailaM dadhyamlakAlikam / tulyaM vipAcayet klkairblaacitrksaindhvaiH|| pipplytivissaaraasnaa-cvikaagurucitrkaiH| bhllaatkvcaakusstth-shvdNssttraavishvbhessjaiH|| puSkarAhvazaTIbilva-zatAhvAnatadArubhiH / tat siddhaM potamatyugrAn hanti vAtAtmakAn gadAn // 57 // ........... mUlakAdyatelam / gaGgAdharaH-eSa ityaadi| eSa rAsnAtailakalpa evaM balAyAH gorakSataNDulAyAH prasAraNyA ashvgndhaayaac| tdythaa| valAyAH sahasrapalaM dazadroNajale paktvA pAdAvazaSe niyyU'he haimavatairgandhairamRtAtailoktarelAdAH kalkaH pAdikaistailadroNaM vipAcayediti blaatailm| tathA prasAraNyAH sahasrapalaM daza droNe jale paktvA pAdazeSe niyyU he haimavatairgandhairamRtAtailoktarelAdAH pAdikai. stailadroNaM pacediti prsaarnniitailm| tathAzvagandhAyAH sahasrapalaM dazadroNe jale paktvA pAdazeSe niyahe haimavatairgandhairamRtAtailoktarelAdyapAdikaistailadroNaM vipAcayediti azvagandhAtailam / kaathetyaadi| balAdInAM balAprasAraNyazvagandhAnAM pratyekaM kAthazcaturguNaH pAdabhAgaH kalkaH samakSIraM tailaM pacediti / balAtelaprasAraNItalAzvagandhAtailAni // 56 // - gnggaadhrH-muulketyaadi| mUlakasvarasaJca kSIramamladadhi cAmlakAJjikaJca tailaJca tulyaM balAdibhirdAvantaiH kalkaiH pAdikairvipAcayet / citrakadvayaM zveta. raktabhedAdiha graahym| tat siddha tailaM pItam // 57 // mUlakAditailam / cakrapANiH-eSa kalpa ityanantarotteSu balAdiSvapi vaktavyaH // 56 / 57 // For Private and Personal Use Only
Page #1187
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3416 crk-sNhitaa| vAtamyAdhicikissitam vRSamUlaguDUcyozca dvizatasya zatasya tu|| citrakAt sAzvagandhAcca kAthe tailADhakaM pacet // .. sakSIraM vAyunA bhagne dadyAt jarjarita tthaa| prAktailAvApasiddhazca bhavedetad guNottaram // 58 // raasnaashiriissyssttaahv-shunntthiishcraamRtaaH| zyoNAkaM dArukaM mAMsI-hayagandhAtrikaNTakAH // eSAM dazapalAn bhAgAn kaSAyamupakalpayet / tatastena kaSAyeNa sarvagandhaizca kArSikaiH // dadhyAranAlamASAmla-mUlakecarasaiH shubhaiH| pRthak prasthonmitaH sAI tailaprasthaM vipAcayet // prIhapArzvagrahazvAsa-kAsamArutakopanut / rAsnAtailamiti khyAtaM punarvasunidarzitam // 56 // raanaatailm| gnggaadhrH-vRssmuuletyaadi| vRSamUlasya zatapalaM guDUcyAH zatapalamiti dvizatasya citrakAt zatapalasyAzvagandhAyAH zatapalasya ca kAthe ekakeMdroNajaLe paMkhA Sor3azaSodazazarAvAvazeSe tailADhakaM samakSIramakallaM pcet| vRSa. mUlAditailam / etattailaM pAka tailasya balAcitrakasaindhavAdinatadAbvantaH kalkai siddhazca guNottaraM syAdakalkAdasmAditi // 58 // sakalkaSamUlAditalam / gnggaadhrH-raasnetyaadi| rAsnAdInAM trikaNTakAntAnAmekAdazAnAM pratyeka dazapalamaSTaguNe jale paktvA pAdazeSe kAthe dadhyAdInAM pratyekaM prasthamitaiH saha kArSikaiH sarvagandhestailaprasthaM vipAcayet // 59 // rAsnAtailam / cakrapANiH-vRSamUletyAdau azvagandhAcitrakAbhyAM militAbhyAM kaathe| prAk tailAt 'nopasiddha miti mUlakasvarasetyAiyattatalena samaM siddhm| dviguNottaramiti pAThe vRSamUlAdikAthasidAt bahAra dviguNaM zreSTham // 5 // For Private and Personal Use Only
Page #1188
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 28za bhadhyAyaH 28za adhyaayaa| cikitsitasthAnam / 3417 yavakolakulatthAnAM matsyAnAM zigru bilvayoH / rasena mUlakAnAzca tailaM dadhipayo'nvitam // sAdhayitvA bhiSaka dadyAt sarvavAtAmayApaham / lasunakharase siddhaM tailamebhizca vAtanut // talAnyetAnAtusnAtAmaGgAnAM pAyayeta c| pItvAnyatamameteSAM bandhyApi janayet sutam // 60 // yacca zItajvare tailamagurbAdyamudAhRtam / anekazatazastacca siddhaM syAda vAtaroganut // vakSyante yAni tailAni vAtazoNitike'pi ca / tAni tAni ca zAntyarthaM siddhikAmaH prayojayet // 61 // nAsti tailAt paraM kiJcidauSadhaM mArutApaham / vyavAyyuSNagurusnehAt saMskArAd balavattaram // gaNairvAtaharaistasmAcchatazo'tha shsrshH| siddhaM kSiprataraM hanti sUkSmamArgasthitAn gadAn // 62 // gaadhrH-yvetyaadi| yavAdInAM pratyeka rasena tailasamena tailaM sAdhayitA bhiSak dadyAt / ebhiya vAdirasailasunasvarasa ca tailaM siddhaM vAtanut / talAnyetAnIti balAtailAdIni // 60 // - gaGgAdharaH-yaccetyAdi / jvaracikitsite proktamagurvAditalamanekazatazaH bahuzatavAraM pattyA siddhaM vAtaroganut syaat| vAtazoNitike vAtaraktacikitsite yAni tailAni vakSyante tAni tAni ca tailAni vAtarogANAM zAntyartha prayojayet // 61 // ___ gaGgAdharaH- stiityaadi| vAtaharairgaNe drdaaldibhiH| zatazaH zatazatavArAn pakvaM sahasrazaH sahasrasahasravArAna pakam // 62 // cakrapANiH-sarvagandheriti balAtailoktaH srvgndhaiH| sAI shitm| mUlakatailAgyamiti saMzayA, athavA rAsnAdInAM mUlenaiva kvAthasAdhanena sAdhitam / lazunasvaraMsa ityAdI emizceti yavAdikAH anntroktH| anekazaH zata zazca tenaiva vidhAnena sAdhitam // 59-62 // For Private and Personal Use Only
Page #1189
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3418 crk-sNhitaa| vAtavyAdhicikissitam kriyA sAdhAraNI saGgha saMsRSTA cApi zasyate / vAtapittAdibhiH srotaHkhAvRteSu vizeSataH // pittAvRte vizeSeNa zotAmuSNAM tathA kriyAm / vyatyAsAt kArayet sarpirjIvanIyaJca zasyate // dhanvamAMsaM yavAH zAliryApanAH kSIravastayaH / virekaH kSIrapAnazca paJcamUlIbalAbhRtam // madhuyaSTobalAtaila-ghRtakSIrazca secanam / paJcamUlIkaSAyeNa kuryAda vA zItavAriNA // kaphAvRte yavAnnAni jAGgalA mRgpkssinnH| svedA nirUhAstIkSNazca vamanaM savirecanam // purANasarpistailaJca tilasarSapaja hitm| / saMsRSTe kaphapittAbhyAM pittamAdau vinirjayet // 63 // gnggaadhrH-kriyetyaadi| sAdhAraNavAtoktA kriyA tathA saMsRSTA cApi yA kriyA sA vAtAdyATateSu srotaHsu vizeSataH shsyte| pittAvRta ityaadi| vyatyAsAdAvarakadoSaviparyAsAt kriyAmAttavAte kaaryet| jIvanIyaM sarpizcAstavAte zasyate / dhanvamAMsAdikam, yApanA vastayaH kSIravastayazca vakSyante siddhissu| paJcamUlI svalpA vaatpitthrkhaat| madhuyaSTI yaSTImadhukAthena balAtailena ghRtena kSIreNa ca secanaM paJcamUlyAH svalpAyAH kaSAyeNa zItavAriNA vA secanaM pittAhate kuryaaditi| kaphAta ityaadi| tilasaSepa tailaM tilatailaM sArSa patailaJca na tu mishritm| saMsRSTa ityaadi| kaphapittAbhyAmAte vAte khAdo pittaM nirjayet / / 63 // cakrapANiH-samprati doSAntarAdisaMsRSTavAtacikitsAmAha-kriyA saadhaarnniityaadi| sAdhAraNIti yA vAte sA saMsargiNI ca pittAdau samAnA, na kevalaM saMsRSTavAyo sAdhAraNI kintu vAtapittAdibhirAvRte'pi sAdhAraNI krtvyaa| kecit tu vAtapittAdibhiriti paThanti / pAThaH sugmH| viziSTasUtitA kriyAmAha-pittAvRte ityaadi| vyatyAsAditi parivartanena zItAM kRtvoSNAM uSNAca kRtvA zItAM kuryaadityrthH| yApanAH vastayaH siddhau vkssymaannaaH| pittamAdau viniyet iti vanena kaphApekSayA pittasyAzukAritayA pittajayamevopadizati // 3 // For Private and Personal Use Only
Page #1190
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 28 adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 3416 AmAzayagataM matvA karpha vamanamAdizeta / pakvAzaye virekantu pitte sarvatrage tathA // svedairviSyanditaH zleSmA yadA pkvaashysthitH| pittaM vA darzayalliGga vastibhisto vinihareta // zleSmaNAnugataM vaatmussnnairgomuutrsNyutH| nirUhaiH pittasaMskRSTaM nihareta kssiirsNyutH|| madhurauSadhasiddhaizca tailaistamanuvAsayet / / zirogate tu sakaphe dhUmanasyAdi kArayet // hRte pitte kaphe ca syaadurHsroto'nugo'nilH| saveSAM syAta kriyA tatra kAryA kevlvaatikii|| kArayet raktasaMskRSTa vAtazoNitikI kriyAm / pramehavAtamedonImAmavAte prayojayet // -- gnggaadhrH-aamaashyetyaadi| kaphamAmAzayagataM malA vamanamAdizet / pakAzaya ityaadi| sarvatrage pitte virekmaadishet| svedrityaadi| svedaiviSyandito dravIbhUtaH zleSmA yadA pakAzayasthitaH syAta pittaM vA svaliGgaM darzayet tadA to pittakapho vastibhirviniharet / shlessmnnetyaadi| zleSmAnugataM vAtamuSNaruSNadravyakRtanirUhairgomUtrayutainiharet / pittasaMsRSTaM vAtaM madhuroSadhasiddhaiH kSIrasaMyutai niruuhainihret| tailezca madhurauSadhasiddhastaM pittasaMsRSTaM vaatmnuvaasyet| zirogate khityAdi / sakaphe vAte / hRta ityaadi| hRte pitte ca kapha ca yaduAraHsroto'nugo'nilaH syAt tadA sarveSAM vAtAnAM kevalavAtikI kriyA kaaryaa| kaaryedityaadi| raktasaMsRSTe vAte vAtaraktakriyAm, AmavAte cakrapANiH-AmAzayagataM matvA kaphamiti vAtAnubandhikaphasyaiva cikitsaa| pakvAzaye virekantvityatra kapha itynuvrtte| sarvataga iti anyasthAnagate'pi pitta / yadyapi doSAntarasthAne gate tadoSapradhAnameva karma vamanaM vastirvokta tathApyanena virecanamiti yaugikaM tata darzayati / sApha iti sakaphe vaate| sroto'sRgiti kecit paThanti / tathAca sUkSmasroto'nuga iti kecit paThanti, sUkSmasroto'nugata ityrthH| pramehavAtamedonIti pramehannI vAtaghnI medoniic| For Private and Personal Use Only
Page #1191
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3420 crk-sNhitaa| vAtavyAdhicikitsitama svedAbhyaGgarasakSIra-snehA mAMsAvRte hitaaH| mahAsneho'sthimajjasthe pUrvavatasAvRte // annAvRte tadullekhaH pAcanaM dIpanaM lghu|| mUtralAni ca mUtrasthe svedAH sottrvstyH|| eraNDatalaM varcaHsthe vastiH snehAzca bhedinH| svasthAnastho balI doSaH prAk taM svairauSadhairjayet // pramehaghnIM vAtaghnI medoghnI kriyAM pryojyet| AmavAtalakSaNazcAnyatroktam / -"viruddhAhAraceSTasya mandAgnenizcalasya c| snigdhaM bhuktavato hyannaM vyAyAma kurctstthaa| vAyunA prerito hyAmaH zleSmasthAnaM prdhaavti| tenAtyartha vidagdho'sau dhamanIH prtipdyte| vAtapittakaphairbhUyo dUSitaH so'najo rasaH / srotAMsyabhiSyandayati naanaavo'tipicchilH| vyAdhInAmAzrayo hyeSa aamsNsho'tidaarunnH| yugapat kupitaavntstriksndhiprveshko| stabdhazca kurute gAtramAmavAtaH sa ucyte| aGgamaddo'rucistRSNA cAlasyaM gauravaM jvaraH / apAkaH zUnatAGgAnAmAmavAtasya lkssnnm| sa kaSTaH sarvarogANAM yadA prakupito bhavet / hastapAdazirogulpha-trikajAnUrusandhiSu / karoti sarujaM zothaM yatra doSaH prapadyate / sa dezo rujyate'tyartha cyAviddha iva vRshcikaiH| janayet so'gnidaurbalyaM prasekArucigauravam / utsAhahAni vairasyaM dAhazca bahumUtratAm / kukSau kaThinatAM zUlaM tathA nidraavipryym| tRchadi mramamUzci hRdaya viddvibddhtaam| jADyAtrakUjamAnAhaM kaSTAMzcAnyAnupadravAn / pittAt sadAharAgazca sazUlaM pavanAnugam / stimitaM gurukaNDazca kaphaduSTa tamAdizet / ekadoSAnugaH sAdhyo dvidoSo yApya ucyte| sarcadehacaraH zothaH sa kaSTaH saanipaatikH||" svedaityaadi| mAMsATate vAte svedAdayo hitaaH| asthimajjasthe vAte mahAsneha ukta eva hitH| retasADhate vAte pUvameva zukrasye yadayaduktaM taddhitam / annATata ityaadi| tasyAnasyollekho vamanam / mUtralAni muutrkaariinni| ernnddetyaadi| eraNDatailaM bhedino virecakA vastisnehAH / mahAsneha iti catuHsnehaH avaivoktH| pUrvavad tasAvRta iti zukrastha vAte yA kriyA pUrvamukkA sA renasAvRte'pi vAte kaaryaa| ullekha iti ullekhanaM vmnm| mUtalAnIti mUtravarecanikAni / svasthAnetyAdi svasthAnastho yasmAt sthAnopabahaNAda balI doSo bhavati tasmAt svarauSadhairjayet / For Private and Personal Use Only
Page #1192
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 28 adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 3421 vamanairvA virekairvA vastibhiH zamanena vaa| isyuktamAvRte vAta pittAdibhiryathAyatham // 64 // mArutAnAzca paJcAnAmanyo'nyAvaraNaM shRnnu| liGga vyAsasamAsAbhyAmucyamAnaM mayAnagha // 65 // prANo vRNotyudAnAdona prANaM vRNvanti te'pi ca / udAnAdyAstathAnyo'nyaM sarva eva yathAkramam // viMzativaraNAnyetAnyulbaNAnAM parasparam / mArutAnAzca paJcAnAM tAni samyak pratayet // 66 // svasthAnastha ityAdi / doSo yadi svasthAne tiSThan balavAn bhavati tadA taM prAka svairoSadhairjayet / kairityata aah| vamanaiH karpha svasthAnasthaM balinaM jayet / virekaH pittaM vastibhirvAyu zamanena vA taM taM jayet // 64 // gaGgAdharaH-atha vAyorvAyvAvaraNaM yaduktaM tllkssnnmaah-maarutaanaanycetyaadi| vyAsasamAsAbhyAM vistarasaMkSepAbhyAm // 65 // gnggaadhrH-tvythaa| prANa ityaadi| udAnAdIn shessaaNshcturH| te ca cakhAraH prANaM vRNvanti / evamudAnAdyAzcakhAraH / udAnaH zeSAn catura AvRNoti udAnazca zeSA aattnnvnti| samAnaH zeSAMzcatura AvRNoti samAnaJca zeSA aavnnvnti| vyAnaH zeSAnAvRNoti vyAnaJca zeSA aannvnti| apAnaH zeSAnAvRNoti apAnazca zeSA AraNvantIti saGgha poktiH| viMzativaraNAnyAbaraNAnyetAni ulSaNadoSANAM parasparaM bhavanti // 66 // katamaiH svairaussdhairityaah-vmrityaadi| zamaneneti kaphAdizamanenaiva / zamanaJca zodhanAnantaraM zodhanArha vA jJeyam // 64 // cakrapANi:-mArutAnAm anyo'nyaavrnnmaah-maarutaanaamityaadi| yadyapi ceha vAyoramUtatvaM vAtakalAkalIye proktam, tathApIdamamUrttatvamagnivAcakaM na tvvyvprtissedhkm| tena vAyoH vAyu prati aavrnnmuppnnmev| dRSTA ca vAyunA vAyvantareNa apaghAtena vAtakuNDalikA vahirapanItena tena vAtAdInAM parasparamAvaraNamupapannameva / prANo vRNotyudAnAdInityAdinA viNshtyaaghrnnaanyuktaani| prANo vRNotyudAnAdInityanena catvAryAvaraNAni, prANaM vRNvanti te'pi cetyanena 429 For Private and Personal Use Only
Page #1193
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Acharya Shri k [vAtavyAdhicikitsitama 3422 crk-sNhitaa| sarvendriyANAM zUnyatvaM jJAtvA smRtibalakSayam / vyAne prANAvRte liGgaM karma tatroddha jatrukam // svedo'tyarthaM lomaharSastvagdoSaH suptgaatrtaa| prANe vyAnAvRte tatra snehayuktaM virecanam // prANAvRte samAne syurjgdgdmuuktaaH| catuHprayogAH zasyante snehAstatra sayApanAH // samAnenAvRte prANe grhnniipaavvednaa| zUne cAmAzaye tatra dopanaM sarpiriSyate // zirograhaH pratizyAyo nishvaasocchaassNgrhH| hRdrogo mukhazoSazcApyudAne praannsNvRte| tatroI bhAgikaM karma kAvyamAzvAsanaM tathA // gnggaadhrH-svvndriyaannaamityaadi| prANAyate vyAne sarvendriyANAM zUnyatvaM smRtibalakSayaJca jJAkhA tatroddha jatrukaM karma kuryaat| sveda ityAdi / vyAnATate prANe svedAdayaH syuH| tatra snehayuktaM virecanaM kAyyam / prANAhate ityaadi| samAne prANATate jar3AdayaH syuH| tatra snehAH pAnAbhyaGgAnuvAsananasyeSu cakhAraH prayogAH syuH| yApanA vastizca / samAnena ityaadi| mANe samAnenAte grahaNyAdayaH syuH| AmAzye 2ne sphIte tatra dIpana sarvihitam / zirograha ityaadi| prANa saMkRte udAne ziromahAdayaH rayuH / ctvaari| udAnAyAstathAnyo'nyamityanena dvaadshaavrnnaanyucynte| takhodAnena vyAnAdInAM sayANAmAvaraNamiti trINi, tathA vyAnAdya zcodAnAvaraNe trINi, tathA byAnena samAnApAnAvaraNau dvau, samAnApAnAbhyAM dhyAnAvaraNau ca dvau, pariziSTayozcAnyo'nyAvaraNe dve, evaM dvAdazAvaraNAni pUrvASTakayuktAni vizatirbhavanti / ulbaNAnAmiti vRddhAnAm, kiMvA ulbaNAnAmiti AviSkRtatamAnAM militAnAmeteSAM dvivayAdisaMsargAt bahuvidhamAvaraNaM bhavatIti darzayati / zirograha ityAdinA bhaSTAvAvaraNAni prAyo bhaaviini| anuktshessopgrhnnaarthmaah| urddha bhAgikaM karmeti upayukta For Private and Personal Use Only
Page #1194
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3423 28za adhyAyaH ] . cikitsitasthAnam / kamrmojobalavarNAnAM nAzo mRtyurathApi ca / udAnenAvRte prANe taM zanaiH shiitvaarinnaa| siJcedAzvAsayeccainaM sukhnycaivoppaadyet|| UgenAvRte'pAne chardi zvAsAdayo gdaaH| syurvAte tatra vastyAdibhojyaJcaivAnulomanam // moho'lpAgniratIsAra uurddhge'paansNvRte| vAte syurvamanaM tatra dIpanaM grAhi cAzanam // chardAdhmAnamudAvoM gulmArtiH prikrtikaa| liGga vyAnAvRte'pAne taM snigdhairanulomayet // apAnenAvRte vyAne bhaved viemUtraretasAm / atipravRttistatrApi sarva saMgrahaNaM hitam // muurchaatndraaprlaapo'ngg-saado'nyojoblkssyH| samAnenAvRte'pAne vyAyAmo laghu bhojanam // stabdhatAlpAgnitA svedazceSTAhAnirnimIlanam / udAnenAvRte vyAne tatra pathyaM mitaM laghu // tatrauddha bhAgikaM karma tathAzvAsanaJca kaarym| kmmetyaadi| udAnasaMvRta prANe karmAdInAM nAzaH, athavA mRtyuzca syaat| taM zanaiH zotavAriNA sinycedityaadi| Uddha genetyaadi| Urddhagena praannen| moha ityaadi| apAnena saMhate Urddhage prANe vAte mohAdayaH syuH| tatra vamanAdi kaarym| chrdiityaadi| vyAnAdRte'pAne chAdayaH syuH| taM snigdhairanulomayet / apaanenetyaadi| apAnenATate vyAne viDAyatipravRttiH / tatra sarca saMgrahaNaM karma kaaryym| mU tyaadi| apAne samAnenATate mUrchAdayaH syuH| tatra vyAyAmo laghu bhojanaM kaarym| stbdhtetyaadi| udAnenATate vyAne stabdhatAdayaH syuH| tatra laghu ca parimitazca pathyaM kAryam / For Private and Personal Use Only
Page #1195
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 3424 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir caraka saMhitA | paJcAnyo'nyAvRtAnevaM vAtAn budhyeta lakSaNaiH / eSAM svakarmaNAM hAnivRddhirvAvaraNe matA // 67 // yathAsthUlaM samuddiSTametadAvara pRthak / svaliGgabheSajaM samyak zRNu me buddhivRddhaye // 68 // sthAnAnyavekSya vAtAnAM vRddhiM hAniJca karmaNAm / dvAdazAvaraNAnyanyAnyupalakSya bhiSagjitam // kuryyAdabhyaJjanasneha - nasyapAnAdi sarvvazaH / uSNaM kramamanuSNaJca vyatyAsAdavacArayet // udAne yojayedUrddha mapAne cAnulomanam / samAnaM zamayeccaiva tridhA vyAnaJca yojayet // [ vAtavyAdhicikitsitam For Private and Personal Use Only anuktAnupasaMharati / paJcetyAdi / evamanena prakAreNa lakSaNairanyonyAvRtAn paJca vAtAn budhyeta / tatra lakSaNAnyAha - eSAmityAdi / eSAM prANAdInAmapareNAvaraNena / svakarmmaNAmAvRtasya karmaNAM hAniH syAdAvaraNasya karmaNAM vRddhirmatA // 67 // 68 // gaGgAdharaH - sthAnAnItyAdi / vAtAnAM prANAdInAM sthAnAnyavekSya karmmaNAM vRddhiJca hAniJcAvekSyAnyAni dvAdazAvaraNAnyupalakSya abhyaJjanAdi bhiSagjitaM kuryyAt / uSNAnuSNakramazca vyatyAsAdavacArayet / udAna ityAdi / udAne vATate Urddha bheSajaM yojayet / apAne vATate'nulomanaM yojayet / snehapAnanasyAdikam / AzvAsayediti sthirIkArayet / UrddhagenAvRte prANena / anutAvaraNarUpamAha - eSAM svakarmaNAmityAdi / asa AvAyryANAM balIyAvaraNAta svakarmahAnirbhavati, Avarakasya tu svakarmma vRddhirbhavati yadAvaraNana AvAyryaH prakupito na bhavati tadA svakarmaNAM vRddhirbhavatIti vyavasthA / anye tu AvaraNIyasya svakarmmavRddhirbhavatIti vyavasthAmAhuH // 65- 68 // I cakrapANiH - anuktAvaraNalakSaNajhAnopAyamAha - sthAnAnyavekSyeti / karmavRddhayA vyAkhyAtaM pUrvavat / sthAnAnyavekSyetyanena vAtAnAM sthAnagatavikAreNa ca vAtavikRtijhatavyeti darzayati / uSNaM kramamanuSNacetyatra uSNa eva kramo vAte yujyate, tathApi sthAnApekSayA raktAdidUSyaM kramavipayasya kAraNaM jJeyam / vikRtavAtAnAM prakRtisthApanamAha - udAne yojayedUrda mityAdi / etacca svamArgayojanaM vAtAnAM yathoktavamanAdikriyAyogavidhAnena karttavyam / samAnaM zamayediti
Page #1196
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 28za adhyAyaH cikitsitsthaanm| 3425 prANo rakSyazcatubhyo'pi sthAne hyasya sthitidhavam / svasthAnaM gamayedevaM vRtAnetAn vimArgagAn // 66 // mUrchA dAho bhramaH zUlaM vidAhaH shiitkaamitaa| chaInazca vidagdhasya prANe pittsmaavRte|| SThIvanaM cavathUgAro nizvAsocchrAsasaMgrahaH / prANe kaphAvRte rUpANyarucihireva ca // mUrchAyani ca rUpANi dAho nAbhyurasoH klmH| UrddhabhraMzazca zvAsazcApyudAne pittsNvRte|| zrAvRte zleSmaNodAne vaivaNyaM vAkavaragrahaH / daurbalyaM gurugAtratvamarucizcopajAyate // atisvedastRSA dAho mUrchAyo'ratireva c| pittAvRte samAne syurupatApastathoSmaNaH // asvedo vahnimAnyaJca romaharSastathaiva ca / kaphAvRte samAne syurgaatraannaanycaatishiittaa|| AvRtaM samAnantu zamayet, evamAvRtaM vyAnamUrdhAnulomazamanastridhA yojayet / AvRtaH prANa tubhyauM rkssyH| asya hi sthAne svasthAne dhra vaM sthitiH kaaryo| evaM vRtAnetAn vimAgegAn svasthAnaM gamayet // 69 // .. gaGgAdharaH-prANAdInAM pratyekaM pittAdyAvaraNamAha-mUrcha tyaadi| pittasamAte prANe mUrchAdayaH syuH| sstthiivnmityaadi| kaphATate prANe SThIvanAdayaH syuH| muucrchtyaadi| udAne pittasaMTate mUrchAdyAni pUrvoktAni mUrchA. daahbhrmaadiini| Ata ityaadi| udAne zleSmaNATate vaivAdayaH syuH / atisveda ityaadi| samAna pittAmRte'tisvedAdayaH syuH| asveda ityaadi| dehamadhyaM kuryAdityarthaH / vidhA vyAnantu yojayediti UI madho madhye tridhA yojayet / prANo rakSyaH sthAne evaM pAlanIyaH / catubhyaM ityanena itarebhyaHkuto'yaM vizeSarakSaNIya ityAha-sthAne tvasya sthitidhaM veti| asya prANasya sthAne ceti samyagavasthAne sati sthiti vanarUpA dhruvA // 69 // cakrapANiH-prANAdInAM pittena kaphena tathA pittakaphAbhyAM cAvaraNalakSaNAnyAha-mUrchA dAho For Private and Personal Use Only
Page #1197
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org caraka saMhitA | - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3426 vyAne pittAvRte tu syAda dAhaH sarvAGgagaH kramaH / gAtravikSepa saGgazca santApazca savedanaH // gurutA sarvvagAtrANAM parvvasandhyasthijA rujA / vyAne kaphAvRte liGgaM gatisaGgastathA rujaH // hAridramUtravaccastvaM tApazca gudazephasoH / liGgaM pittAvRte'pAne rajasazcAbhivarttanam // bhinnAmazleSma saMsRSTa- guruvarcaH pravarttanam / zleSmaNA saMvRte'pAne kaphamehasya cAgamaH / lakSaNAnAntu mizratvaM pittasya ca kaphasya ca / upalakSya bhiSag vidvAn mizramAvaraNaM vadet // 70 // yada yasya vAyornirdiSTaM sthAnaM tatretarau sthitau 1 doSau bahuvidhAn vyAdhIn darzayetAM yathAnijam // [ vAtavyAdhicikitsitam ka. phAvRte samAne'svedAdayaH syuH / vyAna ityAdi / pittAvRte vyAne dAhAdayaH syuH / sarvvAGgagaH klamaH klAntizca / gurutetyAdi / vyAne kaphAvRte sarvvagAtragurutAdayaH syuH / hAridretyAdi / apAne pittAvRte hAridramUtravAdayaH syuH / bhinnAmetyAdi / apAne zleSmaNA saMvRte bhinAmazleSmasaMsRSTaguruvacce:pravarttanAdIni syuH / lakSaNAnAmityAdi / pittakaphATate prANAdau pittasya kaphasya ca lakSaNAnAM mizratvamupalakSya mizramAvaraNaM kaphapittAvaraNaM vadet // 70 // gaGgAdharaH- yad yasyetyAdi / yasya prANAdervAyoryat sthAnaM pUrvaM nirdiSTa tatra vAyo: sthAne sthitAvita pittakaphau doSau bahuvidhAna vyAdhIna darzayetAM For Private and Personal Use Only zrama ityAdi / mUrcchAdyAni dAha ityAdinA prAguktAni ileSmANaM zoSayeyuH / asa pittenAvRte samAne abhyura janAbhAvAduSNopaghAto jJeyaH / gAtravikSepasaGgazca gAtavikSepaNoparamaH / mizramAvaraNamiti kaphapittamAvaraNam // 70 //
Page #1198
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 28za adhyAyaH ] cikitsitasthAnam | zrAvRtaM zleSma pittAbhyAM prANaJcodAnameva ca / garIyastvena pazyanti bhiSajaH zAstracakSuSaH // vizeSAjjovitaM prANe udAne saMzritaM balam / syAt tayoH por3anAt hAnirAyupazca balasya ca // 71 // savveM'pi te parijJAtAH parisaMvatsarAstathA / upekSaNAdasAdhyAH syuratha vA durupakramAt // 72 // hRdrogo vidradhiH lIhA gulmo'tisAra eva ca / bhavantyupadravAsteSAmAvRtAnAmupekSaNAt // tasmAdAvaraNaM vaidyaH pavanasyopalakSayet / paJcAtmakasya vAtena pittena zleSmaNApi vA // bhiSagjitaistataH samyagupalakSya samAcaret / anabhiSyandibhiH snigdhaiH srotasAM zuddhikArakaiH // 73 // yathAnijaM yathAsvam / AvRtamityAdi / zleSma pittAbhyAmAnRtaM prANaJcodAnaJca sarveSvAvRteSu vAyuSu garIyastvena pazyanti / kasmAdityatastadAha - vizeSAdityAdi / yato vizeSAt prANe saMzritaM jIvitamAyuH, udAne saMzritaM balaM syAt / tayoH prANodAnayoH pittakaphAbhyAM pIr3anAdAyuSo valasya ca hAniH syAt / / 71 / / gaGgAdharaH- sarvve'pItyAdi / te sarvva'pi prANAdaya AtA aparijJAtAH sarvvatobhAvenAzatAstathA parisaMvatsarA abdAtItAH upekSaNAccAsAdhyAH syuH / atha durupakramAt duSTacikitsayArambhAdasAdhyAH syuH // 72 // 'gaGgAdharaH- hRdroga ityAdi / pittAdyAvRtAnAM prANAdInAmupekSaNAt hRdrogAdaya upadravA bhavanti / tasmAt vaidyaH pavanasya paJcAtmakasya prANAderAvaraNaM vAtena cakrapANi: - yathAnijAniti yathAtmIyAn / garIyastvenetyadhikatvena / etadgarIyasle hetumAha - vizeSAdityAdi / saMzritamityadhInam / parijJeyA iti yAthAtathyena jJAtavyAH / samyagjJAtA api upekSaNAt yAthAtathyena jJAtA api parisaMvatsarAt tatheti parisaMvatsarA upekSaNIyAH syuriti yojyam / hRdroga ityAdinA upadravAnyAha / paJcAtmakasyeti prANAdibhedena pavasvarUpasya // 71-73 // For Private and Personal Use Only 3427
Page #1199
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3428 crk-sNhitaa| vAtavyAdhicikitsitam kaphapittAviruddhaM yad yacca vAtAnulomanam / sarvasthAnAvRte'pyAzu tat kAya mArute hitam / yApanA vastayaH prAyo madhurAH saanuvaasnaaH| prasamokSya balAdhikyaM mRdu vA srasanaM hitam // rasAyanAnAM sarveSAmupayogaH prshsyte| zailasya jatuno'tyarthaM payasA guggulostathA // lehaM vA bhArgavaproktamabhyaset kSIrabhuG naraH / abhayAmalakIyoktAnekAdaza mitAzanaH // 74 // apAnenAvRte savvaM dopanayAhi bheSajam / vAtAnulomanaM yacca pakvAzayavizodhanam // iti saMkSepataH proktamAvRtAnAM cikitsitam / prANAdInAM bhiSaka kuryAt vitayaM vayameva tat // 75 // svetareNa pittena kaphena coplkssyet| upalakSya tataH paraM bhiSagajitaignabhipyanyAdibhiH samyak samAcaret // 7 // gaGgAdharaH-aparaJca bhissgjitmaah-kphetyaadi| kaphapittayoraviruddhaM yat yacca vAtAnulomanaM tat sarvasthAnATate mArute hitamAzu kaarym| yApanA vastayo vakSyante siddhiSu madhurA vastayaH sAnuvAsanA anuvaasnshc| evaM balAdhikyaM prasamIkSya mRdu srasanaM virecanaM vA hitm| savveSAM rasAyanAnAM prayogaH prazasyate zilAjatunaH prayogazcAtyarthaM payasA gugagulo pryogH| tathA bhArgavamoktaM lehaM cyavanaprAzaM kssiirbhunro'bhysyet| evamabhayAmalakIyoktAna ekAdaza rasAyanayogAn mitAzano'bhyaset / / 74 // gnggaadhrH-apaanenetyaadi| apAnenATate prANAdau sarva dIpanAdi bheSajaM yacca vAtAnulomanaM pakAzayazodhanaM tadabhyaset / upasaMharati-iti cakrapANiH-prasamIkSyetyAdau balAdhikye sati nasanaM mRdu krttvymitybhipraayH| asyartha prazasyata iti smbndhH| lehaM vA bhArgavaproktamiti cyavanaprAzam, cyavano hi bhArgava ucyte| uktaM hi bhAyumvadasamutthAne-"bhArgavazcayavanaH kAmI vRddhaH san vikRtiM gtH|" iti // 74 // For Private and Personal Use Only
Page #1200
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 28za anyAH cikitsitasthAnam / pittAvRte tu pittghnairmaarutsyaanulomnaiH| kaphAvRte kaphaghnezca bhiSak kuryAt pratikriyAm // 76 // loke vAyavarkasomAnAM duvijJayA yathA gtiH| tathA zarIre vAtasya pittasyApi kaphasya ca // kSayaM vRddhiM samatvaJca tathaivAvaraNaM bhiSak / vijJAya pavanAdInAM na pramuhyati karmasu // 77 // tatra shloko| pazcAtmanaH sthAnavazAccharIre sthAnAni karmANi ca dehdhaatoH| prakopahetuH kupitazca rogAn sthAneSu cAnyeSu vRto'vRtazca // saMkSepata ityaadi| AvRtAnAM prANAdInAM cikitsitaM yat saMkSepata iti moktam, bhiSak svayameva tad vitaLa vistareNa cikitsitaM kuryAt // 5 // * gnggaadhrH-pittetyaadi| pittAhate pittaghnairmArutasyAnulomanairityevaM zeSa (kaphADhate kaphaghnarmArutAnulomanaizca pratikriyAM ) kuryAt / / 76 // gaGgAdharaH-loka ityaadi| yathA bhUlokAdiloke vAyavarkasomAnAM gatiH durvizve yA, tathA zarIre vAtapittakaphAnAM gatirdu vize yaa| kssymityaadi| pavanAdInAM kSayaM dRddhiM samavaJca tathaivAvaraNaM vijJAya bhiSak karmasu cikitsAkriyAsu na pramuhyatIti // 77 // cakrapANiH-vAtasyAnulomanazcikitsitaM kuryAditi niyojanIyam / vAtAdInAM durvijJeyatA raTAntena darzayati loka ityaa.d| kSayamityAdau AvaraNamapi kSayavRddhisamatvaM nirdiSTameva, tathApi AvaraNasya vizeSalakSaNacikitsArtha pRthagabhidhAnam / karmasviti cikitsAsu // 75-77 // cakrapANiH-pazcAtmana ityAdisaMgrahe paJcAtmanaH sthAnavazAt iti cchedH| dehadhAtoriti 430 For Private and Personal Use Only
Page #1201
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| bAtamyAdhicikitsitam vANIzvaraH prANabhRtAM karoti kriyA ca teSAM nikhilA niruktaa| tAM dezasAtmyabilAnyavekSya prayojayecchAstramatAnusArI // 78 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte'prApta hadabalapratisaMskRte cikitsitasthAne vAtarogacikitsitaM nAma aSTAviMzo'dhyAyaH // 28 // gaGgAdharaH-tatra shlokaaviti| paJcAtmana ityaadi| pazcAtmanaH pvnsy| vANIzvaraH praannH| samApayati-anItyAdi // 78 // anivezakRte tantre crkprtisNskRte| aprApte tu dRr3habala-pratisaMskRta eva c| aSTAviMze'dhyAya etdvaatrogcikitsite| vaidyagaGgAdharakRte jalpakalpatarau punaH / cikitsitasthAnajalpe SaSThaskandhe cikita site / vAtarogika jalpAkhyA zAkhASTAviMzikA matA // 28 // dehadhArakarUpasyAvikRtasya vaayorityrthH| uktacikitsAkaraNApekSaNIyaM saMgraheNAha tAmityAdi / dezAdhapekSayA sUlasthAne vivRtA dezAdibhedena prakaraNatayA vistAritA prapaJcitA // 7 // iti mahAmahopAdhyAyacarakacaturAnama-zrImaccakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM gharakatAtparyaTIkAyAM cikitsitasthAnavyAkhyAyAM vAtavyAdhicikitsitaM nAmASTAviMzo'dhyAyaH // 28 // For Private and Personal Use Only
Page #1202
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uuntriNsho'dhyaayH| athAto vAtaraktacikitsitaM vyAkhyAsyAmaH, iti ha smAha bhgvaanaatreyH||1|| hutAgnihotramAsInamRSimadhye punarvasum / pRSTavAn gurumekApramagnivezo'gnivarcasam // agnimArutatulyasya sNsrgsyaanilaasRjoH| hetulakSaNabhaiSajyAnyathAsmai gururabravIt // 2 // lavaNAmlakaTukSAra-nigdhoSNAjorNabhojanaH / kinnazuSkAmbujAnUpa-mAMsapiNyAkamUlakaH // kulsthmaassnisspaav-shaakaadipllekssubhiH| ddhyaarnaalsauviir-shukttkrsuraasrvH|| - gaGgAdharaH-athodiSTakramAda vAtaraktacikitsitamAha-athAta ityAdi / sarca pUrvavad vyAkhyeyam // 1 // gnggaadhr:-hutaagnihotrmityaadi| anilAsRjoH saMsargasya vAtaraktasya, ayetyevaM pRSTavate'sma agnivezAya // 2 // gnggaadhrH-lvnnaamletyaadi| klinnaM vA zuSkaM vAmbujAdimAMsam / palalaM pakrapANiH-vAtavyAdhicikitsitAnantaraM vaatrktcikitsitmucyte| vAtaraktAbhyAM janito myAdhiH vAtaraktaM kiMvA vAta eva avasthAntaraprAptaM vaatrktm| agnimArutatulyasyetyanena vAtaraktasya durnivAratvaM shiighrkaaritvcaah| lavaNetyAdinA hetumAha / prAyazaH sukumArANAmityanena sukumAradhArIre lavaNAdihetusevayA zIghraM dRSTavAtazoNitaM sambhavatIti darzayati / saMsRSTamana surUna bhujate teSAM saMsRSTAnnasukhabhojinAm / asa lavaNAni yadyapi vAtazoNitahetutayoktAni tathApi zoNitaiSTikAraNam etat prAdhAnyAt jJeyam / vAtadRSTikAraNantu kapAyetyAdinoktam, tara saNAdi For Private and Personal Use Only
Page #1203
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 3432 caraka saMhitA | 31 viruddhAdhyazanakodha - divAsvapnaprajAgaraiH prAyazaH sukumArANAM mithyAhAravihAriNAm / acaMkramaNazIlAnAM kupyate vAtazoNitam // abhighAtAdazuddhAcca praduSTaM zoNite nRNAm / kaSAyakaTutiktAnAM rUkSANAmatibhojanAt // hayoSTrakharayAnAmbu- krIDAplavanalaGghanaiH / uSNe cAtyadhvagamanAd vyavAyAd veganigrahAt // vAyuvivRddho vRddhena raktenAvaritaH pathi / kRtsnaM saMdUSayed raktaM tajjJa yaM vAtazoNitam // khuDDa' vAtabalAsAkhyamADhyavAtaJca nAmabhiH // 3 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ vAtaracikitsitam tilakalkaH / sukumArA mRdudehAvayavAsteSAM mithyAhArAdInAm / abhighAtAdityAdi / abhighAtAzuddhibhyAM nRNAM rakte duSTe kaSAyAdInAmatibhojanAt hayAnAdibhirvivRddho vAyu ddhena raktena pathi vAtasya gamanasrotasi AvaritaH san kRtsnaM raktaM sandUpayet / tad vAtazoNitaM jJeyam / tacca khuDAdikaM nAmabhirucyate // 3 // For Private and Personal Use Only bhasa camilitaM sat vAtazoNitotpAdakaM bhavati / yata tu kupyate vAtazoNitamiti anena lakNAdInAM ghAtazoNitakAraNatvamuktam, tad vAtazoNitajanakazoNita duSTikAraNAt jJeyam / azuddheti zuddhi kALe'saMzodhanAt / kecidabhighAtAda azuddhayA cetisthAne adhunA vAtavaipamyamiti panti / azuddha ceti cakAreNa lavaNAdiSu prajAgarairityantaM zoNitaduSTikAraNaM samuccinoti / zoNitavAtasya vicchiya hetuvargapAThena dvayorapyata svatantraM prakopaM darzayati / uSNeca janitAt SamyAt / vAyurityAdinA samprAptimAha-vAyuH krudhyati smetasi iti ma svahetorvAyuH punaH zoNitAdyAvaraNavizeSeNa kruddhaH / vyavahArArthaM tantrAntaraprasiddhasaMjJAbhedAna pyAha- khuDamityAdi / khur3adezaprApta khuDaH / vAtastrAvaraNena balamasya yasmin tat bhoSika miti vAtabalAzam / khaDazabdena sandhirucyate / vAtasyAvaspena AyAnAM prAyo bhagakIvi zakaraH // 1---3 //
Page #1204
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 29 adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / tasya sthAnaM karau pAdAvaga lyaH sarvvasandhayaH / kRtvAda hastapAdeSu mUlaM dehaM vidhAvati // saukSmyAt sarvvasaratvAcca pavanasyAssRjastathA / tad dravatvAt saratvAcca dehaM gacchet sirAyaNaH // parvvasvabhihataM kra ddhaM vakratvAdavatiSThate / sthitaM pittAdisaMsRSTaM tAstAH sRjati vedanAH // karoti duHkhaM teSveva tasmAt prAyeNa sandhiSu / bhavanti vedanAstAstA atyarthaM duHsahA nRNAm // 4 // svedo'tyarthaM na vA kASyaM sparzAjJatvaM cate'tiruk / sandhizaithilyamAlasyaM sadanaM pikonamaH // For Private and Personal Use Only 3433 jAnujaGghorukaTIsa - hastapAdAGgasandhiSu / nistodaH sphuraNaM bhedo gurutvaM suptireva ca // karADUH sandhiSu rug bhUtvA bhUtvA nazyati cAsakRt / vaivarAya maNDalotpattirvAtA pUrvalakSaNam // 5 // 1 gaGgAdharaH - tasyetyAdi / tasya sthAnaM karapAdAGgulIsa dhayaH / tatra hastapAdeSvAdI mUlaM kRtvA tad vAtazoNitaM pavanasyAssRjazca saukSmyAdito dekheM vidhAvati / tacca vAtazoNitaM dravatvAt saratvAcca sirAyaNaidehaM gacchet / parvvasu kruddhaM tadraktamabhihataM vakratvAdavatiSThate / tatra sthitaM pittAdisaMsRSTaM tAstAH pittajA vedanAH sRjati / karoti prAyeNa tatra sandhiSu duHkhaM karoti // 4 // gaGgAdharaH - pUrvvarupamAha - sveda ityAdi / svedo'tyarthaM na vA svedaH / cakrapANiH - bAtazoNitasya vaizeSikaM sthAnamAha / tasya sthAnamityAdi / anenaiva bhaGgulInAM grahaNa prApte aGgulInAM bahuparvvatayA vizeSAdhiSThAnatvopadarzanArthaM punarabhi dhAnancha / mUlamAsthAyeti AspadaM kRtvA / tatra hetumAha - saukSmyAdityAdi / sUkSma mArgAnusAritvAt / bAlazoNitasya dehaM sarpataH vizeSeNa pasthAnam / zirAya nairiti zirArUpairmArgeH / vakrasvAditi pAM natvAt / pittAdisaMsRSTamiti pittena kaphena ca hetvantarayuktena vAyunA yuktam / dizaH sandhivasthAnAt / sveda ityAdinA pUrvarUpamAha / svedo'tyarthaM na veti ca yadyapi kucha pUrvarUpe tasmA sathAnyasamAna bhUri sambandhAt anyatarapUrvvarUpatve nizcayaH // 4 // 5 //
Page #1205
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 3434 caraka saMhitA | uttAnamatha gambhIraM dvividhaM tat pracacyate / tvaGmAMsAzrayamuttAnaM gambhIrantvantarAzrayam // kaNDUdAharujAyAma-todasphuraNakuJcanaiH / anvitA zyAvaraktA tvak vA tAmrA tathocyate // gambhIre zvayathuH stabdhaH kaThino'tha bhRzArttimAn / zyAvastAmro'thavA dAha todasphuraNapAkavAn // rugvidAhAnvito'bhIkSNaM vAyuH sandhyasthimajjasu / chindanniva caratyantaM vakrIkuvvaizca vegavAn // karoti khajaM paGgaM vA zarIre sarvvatazcaran / savvai ritu vijJeyaM vAtAsRgubhayAzrayam // 6 // kArNya zarIrasya / yadi kutracit kSataM bhavati tadA tatrAtirug bhavati / sandhiSu rugbhUlA bhUlA nazyati // 5 // gaGgAdharaH- uttAnamityAdi / lagAdyAzritamuttAnaM gambhIrantu medomajjA - dyantarAzrayam / tatrottAne lakSaNamAha- kaNDUdAhetyAdi / vAhe uttAne vAtarakta va kaNDrAdibhiranvitA zyAvaraktA ca bhavati tathA tAmravarNA cocyate / gambhIra ityAdi / gambhIre vAtarakte yaH zvayathuH sa stabdhAdiH syAt / vAyustu sandhiSu cAsthiSu majjasu ca chindanniva carati / vegavAnantaM karapAdAGgulIprabhRtya vakrIkurvvan khaJjaM pAhalyaM vA sarvvatazcaran karoti / sabairityAdi / kaNDAdetadantaH sarvvaruibhayAzrayaM uttAnagambhIrAzrayaM vAtATaka vizeyam // 6 cakrapANiH - avagADhAnavagADhacikitsAbhedArthamAha - uttAnamityAdi / antarAzrayamiti vahamAMsavyatiriktagambhIradhAtvAzrayam / sarvairliGgeriti / uttaravargAbhyuktairmilitvA bhayaca tRtIyaH prakAraH, vAhyAbhyantaraprakAro veti kRtvA rogasaMgrahe dvividhaM vAtazoNitamuktam / uttAnamaMgADhamityeke bhASante / tat tu na samyak, kasmAt 1 ku.SThavaduttAnaM bhUtvA kAlAntareNa avagADhaM bhavatItyanena bhadvaividhyaM siddham / tadA AcAryayoH paramAtmayoH suzrutAgnivezayoH ekasyApi aprAmAnyaM na saGgatamati kRtvA avirodhamata vyAkhyAsyAmaH / tathAhi suzrutenoktam / dvividhaM bAtazoNitasAnamavagAcetyeke bhASante tat tu na samyak / taddhi kuSThavaduttAnIbhUtvA kAlAntareNAvagADhIbhavati tasmA dvividham / uttAnaM vAtazoNitaM kuSThavad gambhIraM bhavatItyucyate / na tu sarvvameva uttAnaM bhUtvA gambhIraM bhaktIti pratijJAyate / tena yo ca te uttAnamevAvatiSThate taM prati subhuta 1 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only [ vAtaraktacikitsitam
Page #1206
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - 29za adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / tatra vAto'dhiko vA syAd raktaM pittaM kapho'pi vA / saMsRSTaizca samastaizca yacca tacchRNu lacaNaiH // 7 // vizeSataH sirAyAmastodasphuraNabhedanam / zothasya kASyaM raudayaJca zyAvatAvRddhihAnayaH // dhamanyaGgalisandhInAM saGkoco'Ggagraho'tiruk / kuJcanastambhane zota- pradveSazcAnilottare // rakta zotho'tiruka todastAmrazcimicimAyate / snigdharUkSaH zamaM naiti kaNDusvedAnvito bhRzam // vidAho vedanA mUrcchA svedastRSNA mado bhramaH / rAgaH pAkazca bhedazca zoSazvoktAni paittike // staimityaM gauravaM svedaH suptirmandA ca ruk kaphe / hetulakSaNasaMsargAd vadeda indra tridoSajam // 8 // For Private and Personal Use Only 3435 'gaGgAdharaH- tatretyAdi / tatrobhayAzraye saMsRSTaizva samastaizca vAto'dhikaH syAt pittaJca raktazca kaphazcAdhiko bhavati tallakSaNaM zRNu // 7 // gaGgAdharaH- vizeSata ityAdi / anilottare vAtarakte sirAyAmaH sirANAM dedhyaM todAdIni ca / rakta ityAdi / rakte raktAdhike vAtarakte yaH zothaH so'tiruka todaH ityAdi syAt / vidAha ityAdi / paittike pittAdhike vAtarakte vidAhAdayaH syuH / staimityamityAdi / kaphe kaphAdhike vAtarakte stai mityAdi syAt / hetulakSaNadvandvasarvvANAM saMsargAd dvandva vAtaraktaM tridoSajazca vadet // 8 // vacanaM bAdhakam / carake tu uttAnamevAvatiSThate iti naivoktam / kintu prathamotpattau kiJcidutAnamut padyate kiJcit tu gambhIramiti, tena na virodhazvarakasuzrutayoH // 6 // cakrapANiH - tava vAte'dhike ityAdau pittavRddhiH zroNitavRddhiH kaphavRddhijJayA / saMsRSTariti dvivimelakaiH samastairiti caturmilitaiH / zirAyAmetyAdinA vAtAdupalbaNAnAM caturNa lakSaNamAha / bhAyAmo vistaraNam, zyAvatA zyAvavarNatvam / zvayathurityAdinA udviktaraktasya vizeSaNam / dvandvaM sidoSajamityata adhikazoNitAnubandho'pi gRhItavyaH / tena vAtAdicatuSTayamelakajam api vAtazoNitaM jJayam / ata eva dvitisarvAdhikabhedAt dvividhvasyApi vAtazoNitasya pUrNaTIkAkRJiH
Page #1207
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 3436 caraka saMhitA / / ekadoSAnugaM sAdhyaM navaM yApyaM dvidoSajam / tridoSajamasAdhyaM syAda yasya ca syurupadravAH // 6 // asvapnArocakazvAsa-mAMsakothazirograhAH mUrcchAyamadarukatRSNA-jvara mohapravepakAH // hikkApAGgalyavIsarpa- pAkatodabhramalamAH / alIkatA sphoTA dAhamarmmagrahArbudAH // 10 // etairupadra taM vajjyaM mohenaikena vApi yat / saMprasrAvi vivarNaJca stabdhamarvvadacca yat // varjayeccaiva saGkoca - karamindriyatApanam / akRtsnopadravaM yApyaM sAdhyaM syAnnirupadravam // 11 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ vAnarata cikitsitam gaGgAdharaH - eketyAdi / ekadoSAnugaM navaM vAtaraktaM sAdhyam, dvidoSajaM yApyam, tridoSajamasAdhyaM syAt, yasya ca vAtAdyadhikasyApi upadravAH syustadapyasAdhya syAt // 9 // gaGgAdharaH - upadravAnAha - asvapnetyAdi / asvamAdyanvu dAntA upadravA bhavanti // 10 // gaGgAdharaH - etairityAdi / etaiH samastairupadravairupadra taM vAtaraktaM va na tvekaikena bahubhirvopadratam / tatraikena mohenopadrataM yat tadapi vajjyam / mAMsakhAviprabhRtikaM yacca tadapi vivarjayet / saGkocakaramindriyatApanaM yaca tadapi varjayet / nanvanekopadravayuktaM kiM sAdhyamityata Aha-akRtsnetyAdi / ekAdya For Private and Personal Use Only paJcacatvAriMzadbhedA uktAH / karaNAdIni tu prakaraNAntareNa SaTtriMzadvibhramuktam / ukkaM hi"vAvottaraM pravRddhAsRk paJcaviMzavidhaM matam / pittAt paTaviMzadvidhaM yogAt kaphAd dazeti / ete bhedAH anatiprayojanatvAnna vivRtA // 7 // 8 // cakrapANiH - sAdhyAdivibhAgamAha - eka doSAnugamityAdi / yasya ca syurupadravA iti sAdhyatvenoktasyApi vakSyamANopadravayogAdasAdhyatA / vidoSasya asAdhyatve'pi yad vakSyakhi "khajenamathitA peyA vAtarakte vidoSaje" iti, tat asaMpUrNalakSaNatridoSajAbhiprAyeNa / mUrcchA iva mUrcchA pAzulyaM pazutA / mohena keneti itaropadravANAM melakairasAdhyatvam, mohastu eka eva asAdhyatAkara ityarthaH / ye tu mehena ke neti paThanti te mehena vAtazoNitasya viruddhopakramatayA mehayogenAsAdhyavAs
Page #1208
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3292 adhyAyaH- cikitsitsthaanm| 3437 raktamArga nihantyAzu zAkhAsandhiSu maarutH| nivizyAnyo'nyamAvAdhya vedanAbhiharedasUn // tatra muJcedasRk zRGga-sUcyalAvujalaukasA / pracchanairvA sirAbhirvA yathAdoSaM yathAbalam // rugdAhatodarAgAdisaka srAvyaM jlauksaa| zRraistu vai cimicimA kaNDUrug dUyanAt haret // .. dezAda dezaM vrajat srAvyaM sirAbhiH pracchanena vaa| aGgaglAnau tu na srAvyaM rUkSe vAtottare ca yat // gambhIraM zvayathaM stambhaM kampaM snAyusirAmayAn ch| . glAnizcApi sasaGkocAM kuryAda vAyuramRkkSayAt // . kRtsnenopadraveNopadrataM vAtarakta yApyaM nirupadravantvekadoSAnugaM sAdhya syAt // 11 // gaGgAdharaH-atra sAdhye kriyaathmaah-rktetyaadi| vAtarakte mArutaH zAkhAsandhiSu nivizya raktamArgamAzu nihanti tato raktazca mArutazcAnyo'nyamAvAdhya vedanAbhirasUn hret| tatrAsaka shRnggaadibhimushct| ythaadossmaahrugityaadi| rUgAdiyuktAda vAtaraktAdasaka jalokasA mushct| cimicimAdiyuktAt bhavaret / dezAda dezaM vrajana vAtarakte'sUk sirAbhiH pracchanena vA sraavym| ayogymaah-anggglaanaavityaadi| aGgaglAnyAdau kasmAna srAvyamityata aahgmbhiirmityaadi| aglAnau rukSe vAtottare ca vAyuH (snAyusirAmukhAt ) bhAhuH / vAtazoNitasya hi prAyeNa madhurazItopakramaH, tadviparItastu mehasyeti viruddhopkrmtaa| vivarNamiti viparItavarNam, vivarNasvamata tu vAtAnuSaGgopadravaH // 9-11 // cakrapANiH-vAtazoNitasya raktaharaNArthai ruupmaah-rktmaargmityaadi| rakasya mArga mAruto nihanti, zAkhAsandhiSu nivizya raktanirodhAd anyo'nyamAvAdhya raktena vAtaM vAtena ca raktaM bhAvAdhya vedanAbhiH haredasUniti yojyam / ata evAha / bhana vAtazoNite asRka vimuncediti bhAvaH / asUmokSaNena bhAvarakavyapagamAt vAyurapi prasanno bhavati tatazca vyaadhyuprmH| dezAda dezaM aMjaditi prsrnnsholm| sAvanAhe zoNite'pi bhatisrAvaNAd dossmaah-gmbhiirmityaadi| * snAyusirAmayAta tathA snAyusirAmukhAditi vA pAThaH kacit / 431 For Private and Personal Use Only
Page #1209
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir '3438 crk-sNhitaa| vAtaraktacikitsitam khAnAdIn vAtarogAMzca mRtyuzcAtyavasecanAt / kuryAt tasmAt pramANana snigdhAdraktaM viniharet // 12 // virecya snehayitvAdI snehyuktairvirecnaiH|| rUtairvA mRdubhiH zastamasakUTu vastikarma ca // . sekAbhyaGgapradehAnna-snehAH praayo'vidaahinH| vAtarakta prazasyante vizeSantu nibodha me // 13 // baahymaalepnaabhyngg-prissekopnaahnH| virekAsthApanasneha-pAnaigambhIramAcaret // 14 // srpistailvsaamj-paanaabhynyjnvstibhiH| sukhoSNairupanAhaizca vAtottaramupAcaret / / virecanaighRtakSIra-pAnaH sekaiH savastibhiH / zItairnipiNaizcApi raktapittottaraM jayet // asUkSayAt gambhIrazvayathuprabhRtIna kuryAt / atyavasecanAttu sarbasminneva vAtarakta khAjavAdIn kuryAt / tasmAt snigdhAna vAtaraktipuruSAt pramANena raktaM viniharet // 12 // gaGgAdharaH-atha kriyaantrmaah-virecyetyaadi| Ado snehayilA vAtaraktinaM snehayuktavirecanai rUrvA mRdubhirvirecana virecyAsakRda vastikarma zastam, sekAdayazca vAtarakta prazasyante, tato vizeSantu nibodheti // 13 // gnggaadhrH-vishessmaah-vaahymityaadi| AlepanAdurapanAhAntairvAhyamuttAnamupAcaret / virekAdibhirgambhIramupAcaret // 14 // . . .. gaGgAdharaH-tatra vAtAdivizeSe vishessmaah-srpirityaadi| sapirAdibhiH pAtottaramuttAnamupAcaret / virecanAdibhistu raktottaraM pittottarazcotcAnaM khAjavAdIniti khAjayapAGgulyakubjatvAdIn kuryAditi cchedH| pramANeneti. avikArita mssyaaH|| 12 // cakrapANiH-virecanavidhAnamAha / snehayukta rupaiveti vikalpadvayam / snehayuktavirecanam ISatra nigdhaviSayama, rUkSastu virecanaM atisnigdhvissym| mRdubhirityanena vAtakSobhabhayAd ata tIkSNavirecanaM niSedhayati / vastikammati anuvaasnniruuhruupm| prAyo'vidAhina iti mitarAm For Private and Personal Use Only
Page #1210
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 29za adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / vanaM mRdu nAtyarthaM snehaseau vilaGghanam / koSNA lepAzca zasyantai vAtarakta kaphottare // kaphavAtottare zItaiH pralipte vAtazoNite / vidAhazopharukkarADU - vivRddhiH stambhanAdaM bhavet // raktapittottare @ dAhaH nadovadAraNaM bhavet / uSNaistasmAd bhiSak doSa- balaM buddhA caret kriyAm // 15 // divAsvapnaM sasantApaM vyAyAmaM maithunaM tathA / kaTUSNagurvvabhiSyandi lavaNAmlaJca varjayet // 16 // purANyavagodhUma - nIvArAH zAliSaSTikAH / bhojanArthe rasArthantu viSkirapratudA hitAH // AdRkyazcaraNakA muddA masUrAH samukuSTakAH / yUSArthe bahutapiSkAH prazastA vAtazoNitai // suniSaraNa kavetrAgra - kAkamAcIzatAvarIm / vAstukopodikAzAkaM zAkaM sauvarcalaM tathA // jayet / vamanamityAdi / kaphottare uttAne vAtarakte vamanAdayaH zasyante / dvandvajakriyAmAha - kaphavAtottara ityAdi / kaphavAtottare uttAne zItaiH pralipte stambhanAd vidAhAdivRddhiH syAt / pittaraktottare tUSNairlipte dAhAdikaM bhavet / tasmAda doSabaLaM buddhA kriyAM caret / / 15 / / gaGgAdharaH- vajrjyAnyAha - divetyAdi / vAtarakte divAsvamAdikaM vajjayet // 16 gaGgAdharaH -- pathyAnyAha - purANetyAdi / purANayavAdayo bhojanArthaM viSkirAdayo mAMsarasArtham / yUSArthe bahusarpiSkA ADhakyAdayaH zastAH / zAkantu avidAhinaH / vizeSamiti viziSTacikitsitam / vAhyamityuktvA kaphottare vAtottare ca zItapralepadIrghamAha- kaphavAtottara ityAdi / zItalepena vidAho'la uSNarodhAd bhavatIti jJeyam / pittottare ratottare ca uSNaiH pralepairdoSamAha - raktapittottara ityAdi / doSabalaM baddhA anuguNAmeva kriyAmAcaret, vAtakaphottare uSNA raktapittottare zItA mizra va mizrA // 13-16 // * vAtapittare iti kacit pAThaH / For Private and Personal Use Only 3436
Page #1211
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3440 crk-sNhitaa| vAtarakkacikitsitam ghRtamAMsarase bhRSTaM zAkasAtmyAya dApayet / vyaJjanArthe tathA gavyaM mAhiSAjaM payo hitam // iti saMkSepataH proktaM vAtaraktacikitsitam / etadeva punaH savvaM vyAsataH saMpravakSyate // 17 // zrAvaNokSIrakAkolI-jovakarSabhakaiH smH|| siddhaM samadhukaiH sarpiH sakSoraM vAtaraktanut // 18 // balAmatibalA medAmAtmaguptAM zatAvarIm / kAkoloM kSIrakAkolI rAnAM mRdvIzca peSayet // ghRtaM caturgaNakSIraM taiH siddhaM vaatrktnut| ... hRtpANDarogavIsarpa-kAmalAjvaranAzanam // 16 // trAyantikA tAmalakI dvikAkolI shtaavrii| kazerukA kaSAyeNa kalkairebhiH paceda ghRtam // dattvA parUSakadrAkSA-kAzmayyekSurasAn samAn / pRthak vidAryAH svarasaM tathA kSIraM caturgaNam // sunissnnnnkaadishaakm| lavaNaM sauvrclm| ghRtetyaadi| zAkasAtmyAya suniSaNNakAdInAM zAkaM ghRtamAMsarase bhRSTaM vyaJjanAthaM dApayet / tathA gavyaM mAhiSamAjazca payo hitmiti| itItyAdi spaSTam // 17 // gaGgAdharaH-vyAsata Aha-zrAvaNItyAdi / zrAvaNI munndderii| zrAvaNyAdimadhukAntaiH kalkaizcaturguNakSIre siddhaM sarpiH sarvavAtaraktanut // 18 // gnggaadhrH-blaamityaadi| balAdi-mRdvIkAntaH klkH||19|| gaGgAdharaH-trAyantiketyAdi / trAyantI trAyamANA tAmalako bhuumyaamlkii| bAyantikAdInAM SaNNAM ghRtasamena kaSAyeNa ebhiH SabhidhR tapAdikaH kalkaizca pANiH-sauvarcalamiti sUryAvartazAkam / vyaJjanArthamiti bhojanasAdhanatayA / Aja payaityAdi upkrmH| etadeveti saMkSiptaprayogakathanaM prapaJcena prapaJcati // 17 // cakrapANiH-zrAvaNI munnddii| caturguNakSIramityanena dravAntarabhAvAt caturguNakSIrameva ghRtAda bhvti| sAyantItyAdau kalkairebhirityanena pRthak vidAryyantAnAM kalakatvam, kazerukAkaSAyaH / paruSasvarasAdInAM pratyekaM ghRtasamAnatve vidArIrasyApi tathA vacanAt samatvam / mana anura For Private and Personal Use Only
Page #1212
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 29za adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / etat prAyogikaM sarpiH pArUSakamiti smRtam / vAtara ke cate cINe vIsarpe pettike jvare // 20 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir paJcamUle varSAbhUmeraDaM sapunarnavam / mudgaparNomahAmedA- mApaparNIzatAvaroH // zaGkhapuSpImavAkpuSpIM rAsnAmatibalAM balAm / pRthak dvipalikAn kRtvA jaladroNe vipAcayet // pAdazeSaM samaM cIraM dhAtrIcchAgalAn rasAn / ghRtAdakena saMyojya zanaimR dvagninA pacet // kalkaM dattvA ca mede dve kAzmaryyaphalamutpalam / tvakkSIrIM pippalIM drAcAM padmavIjaM punarnavAm // nAgaraM kSIrakAkoloM padmakaM vRhatIdvayam / vIrAM zRGgATakaM bhavyamurumAlaM nikoThakam // kharjUrAcoGgavAdAma-muJjatAbhiSukaM tathA / etena tAda ke siddhe caudra N zote pradApayet // 3441 pArUpakaM ghRtam / ghRtaM parUSakAdInAM rasa pratyekaM ghRtasamaM dattvA vidAryyAH svarasaM ghRtAccatugu NaM tathA kSIraM caturguNaM dattvA pacet / prAyogikaM nityaM prayogAya sampadyate // 20 // pArUSakaM ghRtam / For Private and Personal Use Only gaGgAdharaH- dve paJcamUle ityAdi / punarnavAdvayam / avAkapuSpI zatapuSpA / dvipaJcamUlAdInAM pratyekaM dvipalaM nIlA jaladroNe vipaacyet| pAdazeSaM taM kAryaM Sor3azazarAvaM kSIrazca Sor3azazarAvaM dhAtrIrasaM Sor3azazarAcamikSurasaM Sor3azazarAvaM chAgamAMsarasaM Sor3azazarAvaM ghRtAr3hakena ghRtasya Sor3azazarAveNa saha saMyojya "rasaiH parUSakakrAzmaryyakakazerukIvidArIdrAkSekSUNAM catuSke payasi dvikAkolItAmalakItAyantIzatAvarIH piDA pibet ghRtaM prayogeNa tad vAtAstrajit sarpiH parUSakaM nAmeti // 18 - 20 // cakrapANiH- - paJcamUla ityAdau varSAbhUH zvetapunarnavA, avAkpuSpI adhaHpuSpIti khyAtA !
Page #1213
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3442 crk-sNhitaa| vAtarakkacikitsitam samyaka siddhaJca vijJAya suguptaM sannidhApayet / kRtarakSAvidhaM tacca prAzayadakSasammitam // pANDurogaM varaM hikAM kharabhedaM bhagandaram / pAvazUlaM kSayaM kAsaM plIhAnaM vAtazoNitam // sarvAGgakAGgarogAMzca mUtrasaGgaca nAzayet / balavarNakaraM dhanyaM balIpalitanAzanam / jIvanIyamidaM sarpivRSyaM bandhyAsutapradam / agnivezAya guruNA kRSNAtreyeNa bhASitam // 21 // jIvanIyaM ghRtm| drAkSAmadhukatoyAbhyAM siddhaM vA sasitopalam / ghRtaM pibet tathA kSIre guDUcIkharase zRtam // 22 // ... jIvakarSabhako medAmRSyaproktAM zatAvarIm / . madhukaM madhuparNAzca kAkolIdvayameva ca // mudgamASAkhyapaNyoM ca dazamUlaM punarnavAm / balAmRtAvidArIzca saashvgndhaashmbhedkaaH|| . medAdvayAdikaM kalka pAdikaM dattvA mRdvagninA zanaiH pcet| akSasamaM tada ghRtaM prAzayet / vIrAM kAkolI bhavyAdikaM dezavizeSe svanAmaprasiddham // 21 // jIvanIyaM ghRtam / gnggaadhrH-draakssetyaadi| drAkSAmadhukakAthe caturguNe'kalkaM ghRtaM paktvA pAdikAM sitopalA prakSipyAloDya ghRtaM pibet / tathA kSIre caturguNe zRtaM sasitopalaM, guDacIsvarase caturguNe zRtaM ghRtaM sasitopalaM pAdikAM zarkarI prakSipya pibet // 22 // * gaGgAdharaH-jIvaketyAdi / RSyaproktA shukshimbii| madhuparNI gur3a, cI amRtA gha gur3a cI tasmAda bhAgadvayam / jIvakAdInAM kalkaM jIvakAdInAM kaSAyatra bhIrAdInAM snehsmtvm| suguptamiti vAtAyasparzanIyaM yathA bhavati tathA vidhAya.prAzapediti / bromesyAdau sa sitopalamiti prakSiptazarkaram // 21 // 22 // For Private and Personal Use Only
Page #1214
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2zAnanyAyaH cikitsitasthAnam / kuryAt kalkaM kaSAyaJca tAbhyAM tailaM ghRtaM pacet / lAbhatazca vasAmaja dhanvapratudavaiSkiram // caturguNena payasA tat siddhaM vAtazoNitam / sarvadehAzritaM hanti vyAdhIn ghorAMzca vAtajAn // 23 // sthirAM zvadaMSTrAM vRhatI sArivAzca zatAvarom / kAzmarImAtmaguptAzca vRzcIraM vai bale tathA // eSAM kAthe catuHkhIre pRthak tailaM pRthag ghRtam / medA zatAvarI yaSTI jIvakarSabhako balA // (r) paktA mAtrA tataH kssiir-trigunnaadhyrddhshrkraa| khajena mathitA peyA vAtarakta tridoSaje // 24 // kuryAt tAbhyAM pAdikakalka-caturguNakaSAyAbhyAM tailaM ghRtazceti dvayamekIkRtya catugu Nena payasA pacet / lAbhatastu dhanvAdivasAmaja ca tatra dattvA ( samaM catuHsnehaM caturguNena kSIreNa tAbhyAM pAdikakalkacaturguNakaSAyAbhyAM) pacet // 23 // gnggaadhrH-sthiraamityaadi| sthirAdInAM kAthe tailasamAne ghRtasame caturguNe kSIre tailaM ghRtaM. vA medAdikalkena paktvA sthApyam, tato mAtrA yAvatI pAtu yogyA sA kSIratriguNA triguNadugdhayutA -sAkaguNazarkarAsahitA khaz2ena mathitA peyA, evaM pratidinaM peyaa| yadyapi tridoSamasAdhyamuktaM tathApi cAbalabadvAtarakte tridoSaje'pi yApanArthamuktam // 24 // .. pANiH-RSyaproktA atibalA kAlA maJjiSTA madhuparNI viktm| dhanvapratudavaiSkiramiti ghasAmajavizeSaNam // 23 // . cakrapANiH-sthirAmityAdau catuHkSIra iti caturguNa kssiirm| pRthak tailaM pRthag ghRtamityanena saMmizrapAkaM niSedhayati / zrIratiguNA sArbabhAgA zakarA yasyAM mAtAyAM sA viguNAdhyaIzarkarA / pAlo hastaH manyAno vA // 24 // * medAzavAvarIyaSTI-jIvantIjIvakarSabhairiti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #1215
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3414 crk-sNhitaa| vAtaraktacikisitama tailaM yaH zarkarAzca pAyayed vA sumUrchitAm / sarpistailavasAcaudramizritaM vA pibet pyH|| aMzumatyA zRtaH prasthaH payasaH sasitopalaH / pAne prazasyate tadvat pippalInAgaraiH zRtaH // balAzatAvarIrAnA-dazamUlaiH sapIlubhiH / zyAmairaNDasthirAbhirvA vAtArtighnaM zRtaM pyH|| dhAroSNaM mUtrayuktaM vA kSIraM doSAnulomanam / pibeda vA satrivRccaNaM pittarakte'nilAtmake // 25 // kSIreNairaNDatailaM vA prayogeNa naraH pibet / bahudoSo virekArtha jINe kSIrodanAzanaH // kaSAyamamRtAnAM vA ghRtabhRSTaM pibennrH| kSIrAnupAnaM trivRtA-cUrNa drAkSArasena vA // 26 // gnggaadhrH-tailmityaadi| tailaM payaH zarkarAM yuktyA khajena sumUcchi tAM kulA paayyet| sarpirAdibhiH saha payaH khajena mizritaM kRkhA vA pibet / aNshumtyetyaadi| aMzumatI zAlaparNI payaso'STamAMzA jalaM catuHprasthaM payasaH prasthaH paktvA payo'vaziSTa pAdikAM sitopalAM dattvA pivet| tadvat pippalI. nAgaraH zRtaM sasitopalaM payaH pibet / baletyAdi / balAdibhiraSTamAMzazcaturguNajale zRtaM payaH zyAmAdibhiraSTamAMzazcaturguNajale zRtaM payo vAtArtighnam / dhaaretyaadi| dhAroSNaM kSIraM gomUtrayuktaM doSAnulomanaM pittaratte'dhike vAtarakte'nilAtmake ca pibet, athavA dhAroSNaM kSIraM triccUrNa yuktaM doSAnulomanaM pibet // 25 // gaGgAdharaH-kSIreNetyAdi / eraNDatailaM kSIreNa prayogeNa nityaM pibet / jINe kssiirodnmshniiyaat| amRtAnAM guDU cInAM kaSAyaM ghRtabhRSTaM kSIrAnupAnaM pibet, athavA drAkSArasena trivRtAcUrNa piveda virekArthamityanuvartate // 26 // cakrapANiH-azumatI shaalprnnii| sasitopala iti shrkraadviplm| iyazca bhIramAlA uttamAgnIn prati / dhAroSNamiti dohakAlameva dhaaryti| agniyogAdinA uSNIkRtaM mUsanA bhIrasamam, sanivRzcUrNa dhAroSNaM kSIramiti smbndhH| prayogeNetyabhyAsena // 25 // 26 // For Private and Personal Use Only
Page #1216
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 29za adhyAyaH cikitsitsthaanm| 3445 . kAzmayyaM trivRtAM drAkSAM triphalAM saparUSakAm / zRtAM pibeda virekArthe lavaNakSaudrasaMyutAm // triphalAyAH kaSAyaM vA pibet kSaudreNa saMyutam / dhAtrIharidrAmustAnAM kaSAyaM vA kaphAdhikaH // 27 // yogaizca kalpanirdiSTairasakRt taM virecayet / mRdubhiH snehasaMyuktAtvA vAyumanAvRtam // nirhareTu vA malaM tasya saghRtaiH kSIravastibhiH / na hi vastisamaM kizcida vAtaraktacikitsitam // 28 // vastivaGkSaNapAvoru-pAsthijaTharArtiSu / udAvarte ca zasyante nirUhA saanuvaasnaaH|| dadyAccamAni tailAni vastikammaNi buddhimAn / nasyAbhyaJjanaseke ca dAhazUlaharANi ca // 26 // madhupAH (r) palazataM kaSAye paadshessite| tailAdakaM samanoraM pacet kalkaH palonmitaH / / gAdharaH-kAzmayye mityaadi| kAzmayryaphalAdikAM kAthayikhA saindhavakSaudre prakSipya virekArtha pibet / triphalAyA ityaadi| triphalAkaSAyaM kSaudrayuktaM picet / kaphAdhiko vAtaraktI dhAtrIprabhRtInAM kaSAyaM vA pivet // 27 // __ gnggaadhrH-yogairityaadi| kalpasthAne niddiSTavirecanayogaima dubhiH snehasaMyuktarasakRta taM naraM virecyet| nirha redityaadi| tasya vA malaM sghRtkssorvstibhinihret| hi yasmAda vastisamaM vAtarakacikitsitaM nAsti // 28 // gaGgAdharaH-vastItyAdi / vastyAdiSvattiSu udAvarte ca nirUhA anuvAsanazca shsynte| ddyaadityaadi| imAni vakSyamANAni tailAni vastikammaNi anuvAsane dadyAt / nasyAdau ca dAhAdiharANi tAni syuH // 29 // gaGgAdharaH-madhuparNA ityaadi| madhuparNI guDUcI zatapale jaladroNaH / cakrapANi:-kSIrapradhAno vastiH bhiirvstiH| madhuyaSTayA ityAdau madhukatulAyAM jaladroNaM * madhuyadhyA iti cakrataH paatthH| 432 For Private and Personal Use Only
Page #1217
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [vAtaraktacikitsitam 3446 crk-sNhitaa| shtpusspaavriimuurkhaa-pysyaagurucndnH| sthirAhaMsapadImAMsI-dvimedAmadhuparNibhiH // kaakoliikssiirkaakolii-taamlkuuddhipdmkaiH| jovkrssbhjiivntii-tvptrnkhbaalkH|| prapauNDarokamaJjiSThA-sArivendrIvitunnakaiH / cattuHprayogAt taddhanti tailaM mArutazoNitam // sopadravaM sAgazUlaM sarvagAtrAnugaM tthaa| vAtApittadAhArti-jvaraghnaM balavarNakRt // 30 // madhukasya zataM drAkSA khajarANi parUSakam / madhUkodanapAkyau ca prasthaM mujAtakasya ca // kAzmADhakamityetaccatuoNe pcedpaam| zeSe'STabhAge pUte ca tasmiMstailADhakaM pacet // tathAmalakakAzmarya-vidArIkSurasaiH smH| catudroNena payasA kalka dattvA vipAcitam // .. zatapuSpAdInAM pratyekaM palaM klkH| vitunnakastAmalakIprabhedaH bhAgadvayaM vaa| catuHprayogAdiha proktavastikarmanasyAbhyaJjanasekaiH prayogAt // 30 // - madhupAditailam / gnggaadhrH-mdhuksyetyaadi| yaSTImadhupalazataM drAkSAdInAM pratyekaM prsthH| kAzmayyasya gambhArIphalasyAkaM caturdoNe jale pcet| aSTabhAge zeSe dvAtriMzaccharAve tailADhakaM Sor3azazarAvaM AmalakarasaM kAzmarIphalarasaM vidArI dattvA tailAdakaM pacet / varI shtaavrii| haMsapadI svnaamkhyaataa| visunnakaM dhAnyakam / catuHprayogAditi pAnAbhyaGgavastinasyaprayogAt // 27-30 // cakrapANiH-madhukasya zatamiti zatadhA pAkena madhukapalazatAt simityrthH| For Private and Personal Use Only
Page #1218
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 29 adhyAyaH] 3447 cikitsitasthAnam / kadambAmalakAdor3a-padmavIjakazerukam / zRGgATakaM zRGgavaraM lavaNaM pippalI sitAm // jIvanIyaJca saMsiddhaM caudraprasthena saMsRjet / nasyAbhyAnapAneSu vastau cApi niyojayet // vAtavyAdhiSu sarveSu manyAstambhe hnugrhe| sarvAGgakAGgavAte ca kSatakSINe kSatajvare // sukumArakamityetat vAtAsAmayanAzanam / sthiravarNakaraM tailamArogyabalapuSTidam // 31 // sukumArakartalam / guDUcI madhukaM hukhAM paJcamUlIM punarnavAm / rAnAmeraNDamUlaJca jIvanIyAni lAbhataH // palAnAM zatakairbhAgairbalApaJcazataM tthaa| kolabilvayavAn mASAn kulatthAMzcAdakonmitAn // kAzmaryANAM suzuSkANAM droNaM droNazate'mbhasi / . sAdhayejarjaraM dhotaM catudroNaJca zeSayet // rasamikSurasaM tailasamaM dattvA catuNena payasA kadambAdika kalkaM dattvA pacet / pakve pUte zIte kSaudraprasthaM prakSipya mishryet| nasyAbhyaJjanapAneSu vastau ceti catuHprayoge viniyojayet / odanapAkI nIlajhiNTI // 31 // sukumArakatalam / gaadhrH-gudduuciimityaadi| isvAM paJcamUlI zAlapAdipaJcamUlI gur3acyAdInAM jIvanIyAntAnAM pratyekaM palazataM balAyAH paJcazatapalaM kolAdInAM pratyekamAdakaM kAzmayyaphalAnAM suzuSkANAM droNaM dvAtriMzaccharAvaM sarcamekatra droNazate'mbhasi catuHSaSTizatazarAve'mbhasi sAdhayet catuoNaM zeSaM kuryAt / For Private and Personal Use Only
Page #1219
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3448 crk-sNhitaa| [vAtaraktacikitsitama tailadroNa pacet tena dattvA paJcaguNaM pyH| piSTA tripalikAMzcaiva candanozIrakezarAn // patrailAgurukuSThAni tagaraM mdhuyssttikaam| maJjiSThASTapalaJcaiva tat siddhaM sArvayogikam // vAtarakta kSatakSINe bhArAteM kSINaretasi / vepanotkSiptabhagnAnAM saGgikArogiNAm // yonidoSamapasmAramunmAdaM viSamajvaram / hanyAt puMsavanaJcaitat tailAgrAmamRtAhvayam / / 32 // amRtAkhyaM tailm| pdmvetspssttaa-phenilaapnkotplaiH| pRthak pnycplaidrbh-blaakiNshukcndnaiH| jale zRtaiH pacet taila-prasthaM sauvIrasammitam / lodhrkaaliiykoshiir-jiivkrssbhkeshraiH|| tena catudroNakAthena tailadroNaM paJcaguNaM paJcadroNaM payo dattvA candanAdInAM madhuyaSTikAntAnAM pratyekaM tripalaM piSTvA maJjiSThASTapalazca kalkaM dattvA pacet / siddhametat tailaM sArvayaugikaM pAnAbhyaJjanAdiSu sarveSu yaugikm| vAtarakta ityAdau zritamityUhyam // 32 // amRtAkhyaM tailam / gaGgAdharaH-potyAdi / padma' puSpaM vetso'shokH| phenilAH kolaM pAka padmakASThaM darbha uluyA kazcit kushmuulmaah| padmAdInAM candanAntAnAM pRthaka pazcapaleraSTaguNe jale zRtaiH pAdazeSestai laprasthaM sauvIrAmlasya ca prasthaM lodhrAdInAM guDUcyAdInAM pratyeka shtpltvm| kolAdInAM prtyekmaadkmaantvm| kAzmANAmiti gmbhaariiphlaanaam| sArvayaugikamini pAnAdicatuHprayoge yaugiktvm| pusavanamiti pusUtikArakam // 31 // 32 // cakrapANiH- panavetasaityAdau phenilA upodikaa| sauvIrasammitamiti snehasamaM sauvIskam / For Private and Personal Use Only
Page #1220
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 29za adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / madayantIlatA patra - padmakezarapadmakaiH / prapauNDarIka kAzmarthya-mAMsImedApriyaGgabhiH // kuma masya palArddhena maJjiSThAyAH palena ca / mahApadmamidaM talaM vAtAsTikajvaranAzanam // 33 // mahApadmatailam | padmakozIrayaSTaprAha-rajanIkkAthasAdhitam 1 syAt piSTaiH sarjjamaJjiSThA - vorAkAko licandanaiH // khaDDAkapadmakamidaM tailaM vAtAtradAhanut / For Private and Personal Use Only 3446 yeNAgnivezAya bhASitaM hitakAmyayA // 34 // khuDDAkapajhatailam / * madhuparyAH palaM piSTrA tailaprasthaM caturgaNe / cIre sAdhyaM zatakRtvastadevaM madhukAcchate // kucha mAntAnAM pratyeka palArddhena maJjiSThAyAH palena ca pacet / tatra kucha mapalArddha patrakakaM dadyAditi yuktiH // 33 // mahApadmatelam / gaGgAdharaH- padmaketyAdi / mahApadma lAdanantaramidaM khaDDAkapadmakasaMgalA diha padmakazabdena padmapuSpameva na tu padmakASThaM mahApadma prathamaM padmazabdopAdAnAt padmasaMjJA kRtA tata iha padmazabdena veti sAmAnye sati khuDDAkavizeSaNaM na tu padmakazabdena padmakASThagrahaNe saMjJAhetu padmasAmAnyaM bhavati, khaDakavizeSaNaJcAnarthakaM syAt na ca madhye nirdiSTena padmakazabdena saMjJAkaraNavyavahAra AcAryANAmiti padmapuSpozIrAdInAM kAthe caturguNe sarjAdibhiH pAdikaiH kalkaiH sAdhitaM khuDDAkapadmamidaM tailaM vAtAtradAhanut syAt // 34 // khuDDAkapAlam / gaGgAdharaH- madhuparNyA ityAdi / madhuparNI guDUcI tasyAH palaM piSTvA kalka dattvA caturguNe kSIre tailaprasthaM sAdhyamityevaM zatakRtvaH sAdhayitvA zatavAralodhAdibhiH kArSikaiH / kuGkamaJca dvikArSikam / khuDDAkapadmamiha alpapadmakasaMjJA vaidyavyavahArArthA // 33 // 34 // cakrapANiH - zatena yaSTimadhukAdityAdau yaSTimadhupalazataM dazaguNena kSIreNa sAdhyam / taile * zatena yaSTimadhukAt sAdhyaM dazaguNaM payaH / tasmiMstaile caturdroNe madhukasya palena tu / siddhaM madhuka kAzmarthya - rasairvA vAtaraktanut // iti cakra sammato'dhikaH pAThaH /
Page #1221
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org caraka saMhitA | * Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3450 [ vAtarakta cikitsitama siddhaM deyaM viSonmAda - vAtAstrazvAsakA sanut / hRtpANDurogavIsarpa - kAmalAdAhanAzanam // 35 // zatapAkamadhuparNItalam / balAkaSAyakalkAbhyAM tailaM cIrasamaM pacet / sahasraM zatavAraM vA vAtAsRgvAtaroganut // rasAyanamidaM zra eSTha mindriyANAM prasAdanam / jIvanaM vRMhaNaM svayyaM zukrAsRgdoSanut param // 36 // sahasrapArka zatapArka balAtailam / gur3a cIkkAthadugdhAbhyAM tailaM drAkSArasena vA / siddhaM madhuka kAzmarthya - rasairvA vAtaraktanut // 37 // gur3a cyAdIni tailAni / zrAranAlA r3hake tailaM pAdaM sarjarasaM ghRtam / prabhUte khajite toye jvaradAhArttinut param // 38 // pAkAduttaraM madhukAt zate madhukasya palazataM jaladroNe paktvA pAdazeSakAthe tadevaM siddhaM viSAdinud deyam / / 35 / / zatapAkamadhuparNItailam / gaGgAdharaH - baletyAdi / balAkaSAyakalkAbhyAM balAyAzcaturguNakaSAyeNa balAyA eva kalkena pAdikena kSIrasamaM tailaM pacet / sahasra vArAna zatavAraM vA // 36 // sahasrapAkazatapAke balAtaile / gaGgAdharaH- guDUcItyAdi / gur3a cyAH kAthena caturguNena tailasamena dugdhena siddhamakalkamekaM tailam / drAkSArasena vA caturguNenAkalkaM siddhamaparaM tailam / madhuka kAzmarthya yormilitayo rasaiH kAyaizcaturguNaiH siddhamakalkaM tRtIyaM tailam ||37 guDUcyAdIni tailAni / gaGgAdharaH- AranAletyAdi / AranAlasyAdukaM tatpAdaM tailaM sarjarasazca tailasamaM ghRtaJca tailasamamiti trayaM tasminnAranAle paktvAvatArya tasya yathAcaturdroNe sthitaM tadeva madhukAcchatamiti zatadhApAkena madhukapalazatAt siddhamityarthaH / anema ca madhukalazavasAdhanopadezena zatakRtva iti zabdasya vipulavAzcitAM niSedhayati // 35 // cakrapANiH -- balAkaSAyetyAdinokta zatasahasrapA ke atyambupAkAt snehakSayaM pazyantaH zataguNana saha guNena vA draveNa ekadaiva pArka vyAkhyAnayanti / kintu vAghatI snehamAtrA bhana For Private and Personal Use Only
Page #1222
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 29 adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / 3451 samadhUcchiSTamAJjiSThaM sasarjarasasArivam / piNDatailaM tadabhyaGgAt vAtaraktarujApaham // 36 // piNDatailam / dazamUlazRtaM kSIraM sadyaH zUlanivAraNam / pariSeko'nilaprAye tadvat koSNena srpissaa|| sneharmadhurasiddharvA caturbhiH pariSecayet / stambhAkSepaNazUlAtte koSNairdAhe tu shiitlaiH|| tadvada gavyAvikacchAgaiH kSIraistailavimizritaH / nikkAthairjIvanIyAnAM paJcamUlasya vA bhiSak // yogyaM kiJcit tailaM toye prabhUte khajite mandhanadaNDena mathite sati tallepanaM jvarAdinut syAt // 38 // gaGgAdharaH-samadhUcchiSTetyAdi / tailaM prasthonmitaM madhUcchiSTAdicatuSkaM kalka pAdikaM dattvA catuguNe jale paktvA vastrapUtaM kuryAt tat piNDatailam // 39 // pinnddtailm| gnggaadhrH-dshmuuletyaadi| dazamUlamaSTamAMza kSIrAjjalaM catuguNaM pattyA kSIrAvazeSaM, tena pariSekaH praayaanile| tadvat koSNena sarpiSA'nilapAye prisskH| sneha rityaadi| madhuragaNadravyaiH siddhezcaturbhiH snehaH stambhAkSepaNa. zulArsa koSNaH pariSecayet / dAhe tu taiH zItalaiH prissecyediti| tdvdityaadi| talavimizritairgavyAdikSIraH koSNena stambhAdiSu pariSecayeda dAhe tu shiitlaiH| patamyA yA pAkApekSayA niHzeSA bhvti| kSIrazcAta snehavarddhakamasti tena yathAzrutameva bhAcAryavacanaM pramANamiti pazyAmaH, kiJca pratyAsanne eva pAke rudravat snehakalkohamanamana krtvym| tena snehApekSayaiva bhvti| guDUcItyAdau dravAt pAdikasneha iti nyAyAt prasthaM tailasya bhvti| khajitamiti mathitam // 36-38 // cakrapANiH-samadhUcchiSTetyAdau madhUcchiSTAdIni kalakaH jalaca dravaM deym| piNDasalabhASayAtra vastApUtameva etat tailaM karttavyam / atra taile eva sarjarasasthAne macchiSTAdInAM prakSepAt tat tailaM abhyaGge ucyata iti jatUkarNadacanAilIyate, ukta hi-kAlikasarjarasataM khajitaM bahumA jalena dAhahitam / vikasAnantAsikthakasarjarasairyukaM abhyaJjanamiti // 39 // For Private and Personal Use Only
Page #1223
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Achan www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3452 crk-sNhitaa| (vAtaraktacikitsitam drAkSakSurasamadyAni dadhimastvamlakAdhikam / sekArtha taNDulakSaudra-zarkarAmbu ca zasyate // 40 // kumudotpalapatrAdairmaNihAraiH scndnaiH| zItatoyAnugairdAhe prokSaNaM sparzanaM hitam / / candrapAdAmbusaMsikte kssaumpdmdlcchde| zayane pulinasparza zotamArutavIjite / candanA stanakarAH priyA nAryaH priyNvdaaH| sparzazItAH sukhasparzA nanti dAhaM rujaM klamam // 41 // sarAge saruje dAhe raktaM visrAvya lepayet / madhukAzvatthatvaGa maaNso-voroddmbrshaadvlaiH|| jalajairyavacUNairvA syssttyaahvpyoghRtaiH| sarpiSA jIvanIyarvA piSTaileMpo'rtidAhanut // jovanIyAnAM nikAthaiH paJcamUlasya vA mahato nikAyaistadvat stambhAdau koSNairdAhe tu zItalabhiSaka pariSecayet / drAkSetyAdi / drAkSArasAdikaM sekArtha pRthaka pRthak zasyate'nilamAye // 40 // gnggaadhrH-kumudtyaadi| vAtarakta dAhe zItatoyAnugaH zItatoyasiktaH kumudAdibhiH sacandanaH prokSaNaM sparzanaJca hitm| cndretyaadi| pulinasparza pulinadeze vistArite zayane zayyAyAM candrapAdena candrakiraNenAmbunA vA sikte kSomavastracchade padmadalacchade vA vyajanakRtazItamArutavIjise zayAnasya candanAI stanakarAH priyAH priyaMvadAH sparzazItA nAryaH mukhasparzA dAhAdikaM ghnanti // 41 // gaGgAdharaH-sarAga ityaadi| sarAgAdau vAtarakta raktaM visrAvya madhurAdibhiH lepyet| vIrA kaakolii| zAdvalaH nvnnsthaanmRttikaa| jljairityaadi| yaSTayAhapayoghRtasahita lajaH pnaadipusspairyvrvaa| jIvanIyaiH cakrapANiH-madhurasidvaiH snehairiti jiivniiysiddhsnehaiH| taNDuletyAdau pratyekaM tribhiragbuzabdaH sambadhyate / zItatoyAnugairiti shiittoysiktaiH| candrapAdAmbusaMsikta iti -tuSArajala For Private and Personal Use Only
Page #1224
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 29 adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / elApiyAlamadhuka- visaM mUlaJca vetasAt / jena payasA piSTrA pralepo dAharAganut // prapauNDarIkamaJjiSThA - dArjImadhukacandanaiH / sitopalaira kAsaktu-masUrozIra padmakaiH // lepo rugdAhavIsarpa - rukzophavinivAraNaH / pittaraktottare svete lepAn vAtottare zRNu // 42 // vAtaghnaiH sAdhitaH snigdhaH satIramudgapAyasaiH / tilasarSapa piNDairvApyupanAhA rujApahAH // caudakaprasahAnUpa-vezavArAH susaMskRtAH / jIvanIyauSadhasneha yuktAH syurupanAhane // stambhatodarugAyAsa - zophAGgagrahanAzanAH / jIvanIyauSadhasnehA sapayaskA vasApi vA // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ghRtaM sahacarAnmUlaM jIvantI chAgalaM payaH / lepaH piSTAstilAstadvat bhRSTAH payasi nivRtAH // 2453 piSTaiH sarpiSA yuktairvA lepaH / eletyAdi / mUlazca vetasAdityazokasya mUlaM betasavRkSasya mUlaM vA / prapauNDarIketyAdi / erakA zaramUlam, ruk sAdhAraNarujA, vIsapeMsya ruk / pittetyAdi / sarAga ityAdibhiruktAstvete pralepA zeyAH / vAtottare tu lepAn zRNu // 42 // gaGgAdharaH- vAtaghnairityAdi / vAtaghnerbhadradArvvAdibhiH sAdhitaH snigdha upanAhastathA sakSIramudgapAyasairupanAhaH tilasarva papiNDarvApyupanAhaH ityete tUpanAhA rujApahAH / audaketyAdi / audakAdimAMsavezavArAH susaMskRtAH jIvanIyauSadhadazakena ghRtAdisnehena ca yuktA upanAhanaM syuH / jIvanIyetyAdi / daza jIvanIyauSadhAni snehAzca tailAdayaH sapayaskA vasA vA upanAhane For Private and Personal Use Only - miktiH / pulinaM nadItaTaH / pulinasparzena zIte zayane / payasi nirvRtA iti kSIre nirvApitA / 433
Page #1225
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 3454 caraka saMhitA | 1 kSIrapiSTamumAlepameraNDasya phalAni ca / kuryAcchUlanivRttyarthaM zatAhnAM vAdhike'nile // 43 // samUlAgracchadairaNDa-kAthe dviprAsthikaM pRthak / ghRtaM tailaM vasA majjA cAnUpamRgapakSiNAm // kalkArthe jIvanIyAni gavyaM cIramathAjakam / haridrotpalakuSThailA - zatAhvAzvahanacchadAn // bilvamAtrAn pRthak puSpaM kAkubhaJcApi sAdhayet / madhUcchiSTapalAnyaSTau dattvA zIte'vatArite // zUlenaivArditAGgAnAM lepaH sandhigate'nile / ghAtara ke srute. bhagne khajje kuSThe ca zasyate // 44 // zophagauravaNDAdArya cAsmin kaphottare / mUtranAra surApakka - ghRtamabhyaJjane hitam // padmakaM tvak samadhukaM zArivA ceti ghRtam / siddhaM samadhuzuktaM syAt sekAbhyaGgaH kaphottare // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only [ vAtarakta cikitsitam syuH / ghRtamityAdi / sahacarAt jhiNyA mUlam / ghRtAdibhirlepa ekaH / tadavat / bhRSTAstilAH payasi payasi kSiptA tA nivrvApitAH piSTA lepastavat / kSIrapiSTamityAdi / adhike'nile vAtarakte kssiirpissttmum| leSaM kuryyAt / eraNDasya phalAni ca kSIrapiSTAni lepaM kuryyAt / zatAhnAM vA kSIrapiSTAM lepaM kuryyAt // 43 // gaGgAdharaH- samUletyAdi / eraNDasya samUlAgracchadasya kAthe caturguNe dvimAsthikaM ghRtaM tailaM vA AnUpamRgapakSiNAM vasA majjA vA tatra kalakArtha jIvanIyAni daza haridrAdIn kAkubhaM puSpaM pRthak pratyekaM bilvamAtrAn palamAtrAna gavyakSIraM snehasamamAjakaM kSIrazca snehasamamekatra sAdhayet / siddhaM tat pUtvAvatArite azIte uSNa eva madhUcchiSTasya aSTau palAni dattvA tena lepaH zasyate // 44 // gaGgAdharaH - atha kaphottare vidhimAha - zophetyAdi / zophAdiyukte kaphottare
Page #1226
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 29za maNyAyaH] cikitsitasthAnam / 3455 kSIraM tailaM gavAM mUtraM ghRtaJca kaTukaiH zRtam / pariSeke prazaMsanti vAtarakta kaphAdhike // 45 // lepaH srsspnimbaark-hiNsraakssortilhitH| zreSThaH saktughRtakSIra-kapitthatvagabhireva ca // 46 // gRhadhUmo vacA kuSThaM zatAhA rajanIdvayam / pralepaH zUlanuTu vAta-rakta vAtakaphottare // madhuziyohitaM tadvada vIjaM dhAnyAmlapeSitam / muhattaM liptamamlaizca siJceda vAtakaphottare // triphalAvyoSapatrailA-tvakSorIcitrakaM vacA / viGga pippalImUlaM lomazAM vRSakatvacam // RddhiM lAgalikAM cavyaM samabhAgAni cUrNayet / kalkailipvAksoM pAtrI madhyAhe bhakSayet ttH|| varjayed dadhizuktAni kSAraM vairodhikAni ca / . vAtAle sarvadoSe'pi hitaM zUlAdi te param // 47 // 'smin vaatrkte| kssiirmityaadi| kaTukaistrikaTukAdibhiH zRtaM kSIrAdevakaika pariSeke prazaMsanti // 45 // gaGgAdharaH-lepa ityaadi| sarvapAdibhilapaH kaphAdhike vAtarakta hitH| sAsuprabhRtibhirlepazca zreSThaH // 46 // gnggaadhrH-gRhetyaadi| vAtakaphottare gRhdhuumaadiplepH| madhuziyo risyaadi| raktazobhAJjanasya vIjaM dhAnyAmlapeSitaM tadvad kAtakaphAdhike hitam / etena muhUrta lipsamamlaiH kAJjikAdibhiH siJcet / triphletyaadi| bakSIrI vNshlocnaa| lomazA jttaamaaNsii| triphalAdIni cavyAntAni samabhAgAni cUrNayet jalena peSayet / taiH kalkairAyasIM lauhamayI pAtrI prAtarlipsA madhyAhe tAn kalkAn bhakSayedevaM pratidinaM kuryAt, dadhyAdika vana yetH||47||. ... . . ... . For Private and Personal Use Only
Page #1227
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra Achar www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3456 crk-sNhitaa| vAnaraktacikitsitam tagaraM tvak zatAhalA mustaM kuSThaM hareNukA / dAruvyAghanakhaJcAmla-piSTaM vAtakaphAstranut // buddhA sthAnavizeSAMzca doSANAzca balAbalam / cikitsitamidaM kuryAhApohavikalpavit // 48 // kupite mArgasaMrodhAnmedaso vA kaphasya vaa| ativRddhe'nile nAdau zastaM snehanavRhaNam // vyAyAmazodhanAriSTa-mUtrapAnavirecanaiH / takrAbhayAprayogaizca kSapayet kaphamedasI // 46 // bodhivRkSakaSAyantu prapibenmadhunA sh| vAtaraktaM jayatyAzu tridoSamapi dAruNam // puraannyvgodhuum-mdhvrissttsuraasvaiH| zilAjatuprayogaizca guggulormAkSikasya ca // gnggaadhrH-tgrmityaadi| tagarAdivyAghranakhAntamamlapiSTaM vAyasI pAtrauM prAtarlipta madhyAhe bhakSayediti prkrnnaat| anuktamupasaMhattu maahbuddhtyaadi| Uhastakau'poho vitarkaH // 48 // gaGgAdharaH-kupita ityaadi| medasaH kaphasya vA mArgasaMrodhAt kupite. 'nile'tiddhe vAtarakta Adau snehanahaNaM na zastam, tatra kaphamedasI vyAyAmA. dibhiH kSapayet // 49 // gnggaadhrH-aprshvaah-bodhiityaadi| bodhivRkSo'zvatthastasya kArya madhu prakSipya pibet / puraannetyaadi| gugaguloH prayogairmAkSikasya ca prayogaH / umA atsii| agacchadAnIti varuNapatrANi / amlairiti kaamikaadibhiH| bur3he tyAdi avasthAkara yamAha-uhApoha vikalpaviditi pUrvoktacikitsitasya UhApohavikalpajJaH // 40-48 // . .. cakrapANiH-kupita ityaadi| medasaH kaphasya vA ativRkSyA kRtAt mArgasaMrodhAta kupite'nile Adau snehana tathA bRhaNa na zaratamiti skaaraarthH| atra snehanavRhaniSedhe sati kartavya For Private and Personal Use Only
Page #1228
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 29za bhadhyAyaH cikitsitsthaanm| 3457 pazcAda vAte kriyAM kuryAda vaatrktprsaadniim| gambhIraraktamAkAntaM syAcceda vA tad vivarjayet // 50 // raktapittAdhike tvAmAt pAkamAzu niyacchati / bhinnaM cyavati vA rakta vidagdhaM pUyameva ca // tayozcikitsAM vraNavat bhedazodhanadAraNaiH cha / kuryyAdupadravANAJca kriyAM khAM khAM cikitsayA // 51 // tatra shlokaaH| hetuH sthAnAni mUlaJca yasmAt prAyeNa sndhissu| kupyati prAk ca tadrUpaM dvividhasya ca rakSaNam // pRthag bhinnasya liGgazca dossaadhikymupdrvaaH| sAdhyaM yApyamasAdhyazca kriyA sAdhyasya cAkhilA // kaphamedasoH kSapaNe sati pazcAd vAte vAtaraktaprasAdanI kriyAM kuryAt / gambhIretyAdi / vAtaraktaM gambhIraraktaM cedAkrAntaM syAt tadA taM vivarjayet // 50 .. gnggaadhrH-rktetyaadi| raktapittAdhike tu AmAdapakalAdAzu pAkaM niycchti| paka bhinnaM vAtaraktaM raktaM vA cyvti| tacca vidagdhaM parva sat pUyameva ca cyvti| tayorAmaM raktacyAvakaM vidagdhaM pUyacyAvakamityetayo. zcikitsAM vraNavada bhedazodhanadAraNaH kuryaat| upadravANAzcAsvamArocakAdInAM cikitsayA khAM khAM kriyAM kuryAditi // 51 // maah-vyaayaametyaadi| etakriyottarakAlInaM kartavyamAha-pazcAvAta ityaadi| kaphamedovRta eva nirjitakaphamedasi vAte vAtaraktaprasAdanI kriyA kAryyA, bhatraivoktA snehpryogaadikaa| vAtavikArasvAt vAtavyAdhikitsita jnyet| etacca vAtena gambhIra eva vAtarakta prAyo bhavati iti varzayitu gambhIra iti kRtam / gambhIrAnugate hi vAtarakta rakta bahulamAkAntaM rakasya hi rakAdhArA tvaka sthAnaM tena ranAvasecanamAcarediti // 49 / 50 // cakrapANiH-raktasyAvasthika vidhimaah-rkt.tyaadi| raktavRddhayA pittavRddhayA ceti rakapittAtivRdayA pAkaM niyacchati vAtaraktamiti zeSaH / tayorityAdi / vRddhapittavRddharatakRtapAkayoH vAtarakkayocikitsAmatidizamAha vydhetyaadi| upadravacikitsAmAha-kuryAdityAdi // 59 // * vyazodhanavAraNairiti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #1229
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vAtarapharikitsitama 3458 crk-sNhitaa| vAtaraktasya nirdiSTA smaasvyaaststthaa| maharSiNAgnivezAya tathaivAvasthikI kriyA // 52 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte'prApte dRr3habalapratisaMskRte cikitsitasthAne vAtaraktacikitsitaM nAma ekonatriMzo'dhyAyaH // 26 // gaGgAdharaH-adhyAyArtha mupasaMhartumAha-tatra zlokA iti| hetusthAnAnI tyaadi| iti // 52 // agnivezakRte tantre crkaatisNskRt| aprApte tu dRr3habala pratisaMskRta eva ca / SaSThe cikisitasthAna ekonatriMza eva ca / vAtaraktacikitsite badhyAye punareva tu / vaidyagaGgAdharakRte jalpakalpatarau punH| cikitsitasthAnajalpe SaSThaskandhe cikitsite| vAtazoNitajalpAkhyA . zAkhaikonatriMzI matA // 29 // cakrapANiH-hetusthAnAnItyAdi / doSAdhikyamupadravAH sAdhyaM yApyamasAdhyanceti ananukrameNa saMgrahaM karoti upadvANAM stokAstokabhAvitvena sAdhyatvAsAdhyatvayApyavakhyApanAram // 52 // iti mahAmahopAdhyAya-caraka caturAnana-zrImacakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikA gharakatAtparyaTIkAyAM cikitasitasthAnavyAkhyAyAM vAtaraktacikitsitaM nAma janatriMzo'dhyAyaH // 29 // - For Private and Personal Use Only
Page #1230
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir triNsho'dhyaayH| athAto yonivyApacikitsitaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhgvaanaatreyH||1|| tiirthdivyaussdhimtshcitrdhaatushilaavtH| puNye himavataH pAveM surasiddharSisevite // viharantaM tapoyogAt tattvajJAnArthadarzinam / kRSNAtreyaM jitAtmAnamagnivezo'nupRSTavAn // bhagavan yadapatyAnAM mUlaM nAUH paraM nRNAm / tavighAto gadaizcAsAM kriyate yonimAzritaiH // tasmAt teSAM samutpattimutpannAnAJca lakSaNam / sauSadhaM zrotumicchAmi prjaanugrhkaamyyaa| iti ziSyeNa pRSTastu provaacrssivro'trijH||2|| gaGgAdharaH-athoddiSTAnukramAd yonivyApadikacikitsitamAha-athAta ityAdi / sarvaM pUrvavada vyAkhyeyam // 1 // gnggaadhrH-tiirthtyaadi| tIrthAni divyoSadhayazca tadavato himavataH parvatarAjasya citradhAtuzilAvataH pAzva pupye murAdisevite viharantaM kRSNAtreyaM gurumamivezo'nupRSTavAn / yat pRSTavAMratadAha / bhgvnityaadi| nRNAmapatyAnAM paraM mUlaM kAraNaM nAryA yad bhavati tadvighAtastvAsAM nArINAM yonimAzritagaMdaiH kriyate tasmAt teSAM yonyAzritAnAM gadAnAmutpattyAdikaM shrotumicchaami| itiityaadi| iti ziSyeNAnivezena pRSTo'trijaH punarvasuH provAca // 2 // pANiH-vAtaraktacikitsAnantaraM pArizeSyAt vAtakRtatvAcca yonibyApazcikitsitajhudhyate / ukta hi-"na hi vAtAhate yoni rINAM saMpraduSyatIti / " divyAni tIrthAni gAdIni digyAzcauSadhyo brahmA suvarcalendrIprabhRtayaH yasmin sa divytiirthossdhiH| citadhAtuH nAnAvarNadhAtuH / satyajJAnena arthAn draSTuzIlaM yasya taM tattvajJAnArthadarzinam / mUlamiti kAraNam / tadvighAto gomibyaapnkaarnnvidhaavH| teSAmiti yonigadAnAm, samutpattiriti utpattiH kAraNe kAryopa For Private and Personal Use Only
Page #1231
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3460 crk-sNhitaa| yoniNyApacikissitam viMzatiApado yonenirdiSTA rogsNgrh| mithyAcAreNa tAH strINAM praduSTanAtavena ca / jAyantai vojadoSAcca daivAcca zRNu tAH pRthak // 3 // vAtalAhAraceSTAyA vAtalAyAH smiirnnH| vivRddho yonimAzritya yonestodaM savedanam // stambhaM pipolikAstRptimiva karkazatAM tthaa| karoti suptimAyAsaM vAtajAMzcAparAn gadAn / sA syAt sazabdaruka phena-tanurUvArttavAnilAt // 4 // vyApallavaNakaTumla-kSArAdaH pittajA bhavet / dAhapAkajvaroSNA" niilpiitsitaarttvaa| bhRzoSNakuNapatrAvA yoniH syAt pittadUSitA // 5 // gnggaadhrH-tythaa| viNshtirityaadi| rogsNgrhe'ssttodriiye'dhyaaye| tA yonivyApadaH strINAM mithyAcAreNa praduSTenArttavena ca jAyante vIjadoSAca jAyante daivAcca diSTAjjAyante tAH pRthaka viMzatiM zRNa // 3 // . gnggaadhrH-vaatletyaadi| vAtalAyAH janmaprabhRtivAtolvaNaprakRtikAyA naaryaaH| pipIlikAnAM sRptiM sarpaNamiva ArttavapravRttikAle sazabdaM saruka ca * yathA syAt tathA saphenaM tanu cAghanaM rUkSazcAtavaM sA yoniH sRjediti / sazabdAcArttavA sA yoniH syAt // 4 // - gnggaadhrH-vyaapdityaadi| lavaNAdInAmatisevanAt pittajA yoneyApada bhavet / tasya lkssnnmaah-daahetyaadi| sA pittadUrSitA pittajavyApadayutA yonirdAhAdyAta nIlAdyArttavA bhRzoSNAdisrAvA syAt // 5 // caaraat| rogasaMgraha iti assttodriiye| mithyAcAreNa asamyagAcaraNena / pradRSTenAttaiveneti vAtAdidRSTArtavena yonivyApad bhvti| vIjadoSAditi viijaatvdossaat| devAditi akarmavazAt / eteSAJca yathAyogyatayA kAraNatvam agre vakSyamANakAraNatvabhedena yonibyApatsu upapAditameva, devantu sarvatraiva sAdhAraNakAraNam // 1-3 // cakrapANiH-vAdalAyA iti vizeSeNa vAtalayonivyApadutpAdopadarzanArtham / pipIlikAsRptimiti pipIlikA parisarpaNAkArA vednaa| sazabdaruphenatanurumArttaveti evambhUtArtavA bhavati, For Private and Personal Use Only
Page #1232
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1 mayAH cikitsitasthAnam / kapho'bhiSyandibhirvRddho yoniJceda dUSayet striyaaH| sa kuryAt picchilAM zItAM kaNDUprastAmavedanAm / pANDuvarNA tathA pANDu-picchilArttavavAhinom // 6 // samAzritya (r) rasAn sarvAn dUyitvA trayo mlaaH| yonigarbhAzayasthAH svaiyoni yuJjanti lakSaNaiH / sA bhaveda dAhazalArtA shuklpicchilvaahinii||7|| pittaraktakarairnAryA rakkaM pittena dRSitam / atipravartate yonyAM labdhe garbha'pi saasRjaa|| yonigarbhAzayasthaM cet pittaM dUSayedamRk / sArajaskA matA kArya vaivarNyajananI bhRzam // 8 // gaGgAdharaH-kapha ityaadi| pANDukhamAlavasya phaphakRtazvetamizritatna raktavarNasya // 6 // gnggaadhrH-smaashrityetyaadi| yo malAH sarvAn rasAn zArIrAn davaSilA yonigarbhAzayasthAH svairvAtAdiliGgayauniM yunyjnti| tataH sA gonidAharulArtA zuklapicchiladravavAhinI syAt // 7 // ___ gnggaadhrH-pittetyaadi| pittrktkraittraivyaiH| sAsRjA garbhe labdhe'pi sAtavA bhavati / ityeSA raklayoniH / yonItyAdi / yonigarbhAzayayorubhayoH sthitaM duSTaM pittancedAtavaM dUSayet tadA sA yonirarajaskA matA dehakAryAdijananI / / sena yAtikarUpA yoniNyApat / evameva paittikailaiSmikasAnnipAtikayonigyApadAmapi vaiktika kaphajasAnipAtikadoSaprabhavatvaM vrnnynti| raktayoniriha asUkadarasaMjJayA cikitsAprastAva vktvyaa| maivam, ye tu etadvayApadAM pradaraM bhinnameva manyante teSAmala virodhH| iti adarajikirasArtha prakaraNAntaram 'bhanAdhyAye ptthipynti| samanantyA iti pathyApathyamelakenopa. panAmasAdi bhakSayansyAH // 4-7 // cakrapANiH-raktapittakarairisyAdau garbha labdhe'pi rakkamatipravasate tenAsyA garbho bhavati / sA sapanA skAyoniH ityrthH| ye tu sAlajA iti paThanti te yasyAM labdhe'pi garne bhannamatimapAta sA sazaratana tyA anajA bhavatIti vdnti| yonau garbha vidhatIti yonigAzayasthA sA arajasketi anaarsvaa||8|| *samAzritya ityasa samabhansyAH tathA garbhe'pi sAsRjA ityatra vIje'pi sA'prajAti sampAThaH 434 For Private and Personal Use Only
Page #1233
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Achat www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| [yonigyApacikitsitam yonyAmadhAvanAt kaNDUrjAtAH kurvanti jantavaH / sA syAdacaraNA kaNDA tayAtinarakAkSiNI // 6 // ativyavAyAt pavanaH zothasuptirujaH striyaaH| yonau karoti kupitaH sA cAticaraNA matA // 10 // maithunAdatibAlAyAH pRSThakaTUbaruvaGkSaNam / rujayan dUSayed yoni vAyuH prAkcaraNA hi sA // 11 // garbhiNyAH zleSmalAbhyAsAcchardinizvAsanigrahAt / vAyurvRddhaH karpha yonimupanoya pradUSayet // pANDaM satodamAkhAvaM zvetaM stravati vA kapham / kaphavAtAmayavyAptA sA syAd yonirupaplutA // 12 // pittalAyA nRsaMvAse kSavathanAradhAraNAt / pittasammUrchito vAyuyoni dUSayati striyaaH|| gnggaadhrH-yonirityaadi| adhAvanAda yonyAM jantavo jAtAH kaNDU kurvanti / tayA kaNDA sA yoniratinarakAGkSiNI syAdato nAnA sA syaadcrnnaa||9|| gnggaadhrH-ativyvaayaadityaadi| ativyavAyAt sA yoniraticaraNA mtaa||10|| - gnggaadhrH-mthunaadityaadi| atibAlAyA maithunAt sA yoniH prAkcaraNA nAma // 11 // gaGgAdharaH-garbhiNyA ityaadi| upaplutA nAma yoniH||12|| gnggaadhrH-pittletyaadi| pittalAyA nAryA yAM yoni nRsaMvAse cakrapANiH-bhacaraNA kaNDA tayeti kRmijnityoniknndd'aa| vyavAyasyAticaraNena vyApat bhtivrnnaa| rujayan iti duHkhayan / ucitamyavAyakAlAt prAk vyavAyAcaraNAt prAkacaraNA ucyte| garbhiNyA ityAdau AsrAvamiti zleSmAnilamAtrAvam / kaphavAtAmayaH upapamA upaplutA ityucyate // 9-12 // cakrapANiH-nRsaMvAse iti ramaNjanasAnnidhye sarvataH vAtApattavikArotpamasvAt priplutaa| For Private and Personal Use Only
Page #1234
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 30 adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 3463 zUnA sparzAsahA sArttirnIlapItamasRk sravet / zroNivaGkSaNapRSThAti-jvarArtAyAH pariplutA // 13 // vegodAvartanAda yonimAvarttayati maarutH| sA rugArtA rajaH kRcchra NodAvRttya vimuJcati // Artave yA vimukta tu tatkSaNaM labhate sukham / rajaso gamanAI jJayodAvartinI budhaiH // 14 // akAle vAhamAnAyA garbhaNa pihito'nilaH / kaNikAM janayed yonau zleSmaraktana muurchitH|| . raktamArgavirodhinyA tayA krnnikyaanvitaa| sA yoniH sarvabhiSajA nAmataH karNino matA // 15 // raukSyAda vAyuryadA garbha jAtaM jAtaM vinaashyet| duSTazoNitajaM nAUH putrannI nAma sA matA // 16 // sambhoge kSavadgAradhAraNAt pittasaMmUrchito'nilo dUSayati sA yoniH pariplutA nAma // 13 // gnggaadhrH-vegetyaadi| vegAnAmudAvartanAdadho vegadhAraNAt / udAvRttya Urddha mArutenAvRttya baddham / ityevaM prakAreNa rajasa arddha gamanAdudAvartinI nAma yoniH // 14 // gaGgAdharaH-akAla ityaadi| akAle vAhamAnAyAH alpakAle garbha vahantyA gabhaNa pihito'nilH| kaNikAM padmakarNikAmiva cakrikAm, sA kaNinI nAma yoniH||15|| gnggaadhrH-rokssyaadityaadi| putraghnI nAma sA yoniH||16|| yonimudAvarttayate iti yonimudAvarttavRttAM kroti| vikAreNa rajasaH Urddha gamanAt udAvartinIti acyte| vAhamAnAyA ityAdi aprAptagarbhaniSkramaNakAle pravAhaNaM kurvntyaaH| karNikAmiti maNikAkAraM pranthim // 13-15 // / cakrapANiH-raukSyAditi skSaguNotkarSAt, duSTazoNitajamiti vacanAdiha vAyunA dRSTirapi jiyate iti drshyti| ana ca yathApi sAmAnyenaiva garbhavinAza uktaH, sthApi putrasva prAdhAnyAta For Private and Personal Use Only
Page #1235
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3464 crk-sNhitaa| yonivyAyavikimi vyavAyamatitRptAyA bhjntyaastvnnpiidd'itH| vAyurmithyAsthitAGgAyA yonisrotasi saMsthitaH // yonemakhaM vakrayati saasthimaaNsaanilaartibhiH|| bhRzAtimaithanAsaktA yonirantamukhI matA // 17 // garbhasthAyAH striyA rokSyAda vAyuyoMniM pradUSayet / mAtRdoSAdaNudvArAM kuryAt sUcImukhI tu sA // 18 // vyavAyakAle rundhantyA vegAn prakupito'nilaH / kuryAda viemUtrasaGgArtA zoSaM yonimukhasya ca // Sar3ahAt saptarAbAda vA zukra garbhAzayaM gatam / .. sarujaM nIrujaM vApi yA sravet sA tu vAminI // 16 // gaGgAdharaH-vyavAyamityAdi / bhojanenAtisaptAyA nAryA vyavAyaM bhajantyA mithyAsthitAGgAyA annapIr3ito vaayuH| sA yonirantarmukho matA // 17 // gaGgAdharaH-garbhasthAyA ityaadi| yasyA duhitA garbhasthA tasyA mAtRdoSAra rukSAcAhAravihArAda yonyArambhakavIjabhAgasya rokSyAda vAyurgabhenirmAtA vAyuH yoni pradUSayet, aNudvArAM sUkSmadvArAM tasyA duhituyauniM kuryaat| sA yoniH sucImukhI nAma matA // 18 // gnggaadhrH-vyvaayetyaadi| yA nArI vyavAyakAle samupasthitAn vegAn vibhUtrANAM ruNaddhi, tasyA anilaH kupitaH san tAM viSmUtrasaGgArtA kuryAt / yonimukhasya ca zoSaM kuryyAditi zuSkA nAma yoniH| pdd'haadityaadi| yo yoniH Sar3ahAt saptarAbAda vA garbhAzayagataM zukraM sarujaM nIrujaM vA saceta sA yonirvAminI nAma // 19 // pusmIti vyapadezo jnyeyH| vyavAyamitatRptAyA ityAdau atitRptAyAH syacArya bhaja mithyAsthitAGgAyAH mithyAsthitAGgatvena vakratayA antaH mukhnynmbhipretm| garbhasthAyA gayA baukSyAditi rUkSaguNAt / mAtRdoSAditi mAtuH garbhakAle vAtaprakopaheturUpAcArAt // 4 // pANiH-zoSaM yonimukhasretyanena yonimukhazoSAt zuSka yonimjnyaa| pahAdikAlika For Private and Personal Use Only
Page #1236
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3 manAyA] cikitsitasthAnam / 3465 vojadoSAt tu grbhsth-maarutophtaashyaa| RtudveSizyastanI yA SaNDo syAdanupakramA // 20 // viSamaduHkhazayyAti-maithunAt kupito'nilH| garbhAzayasya yonyAzca mukhaM viSTambhayet striyaaH| asaMvRtamukho sAtiH sphenaartvvaahinii| mAMsotsannA mahAyoniH parvavataNazUlinI // 21 // ityetairlakSaNaiH proktA viMzatiyonijA gdaaH| na zukra dhArayatyebhirdoSonirupadru taa|| tasmAd garbha na gRhNAti strI gacchatyAmayAn bahUn / gulmArza pradarAdIMzca vAtAyai zcAtipIr3anam // 22 // .. gajAdharaH-cIjetyAdi / yA nArI janmakAle vIjadoSAda garbhasthamArutena garbhAzayArambhakavAyunA upahatagarbhAzayA jAtA sA RtudveSiNI cAstanI ca bhavati, tasyAH sA yoniH SaNDI, sA punaranupakramA na sAdhyA // 20 // / mhaadhrH-vissmetyaadi| kupito'nilaH garbhAzayasya yonyAzca muvaM viSTambhavet stambhayet vikRtameva vartate, sA vikRtA nAma khalu asaMvRtamukho mahAyoni ma ca // 21 // gaGgAdharaH-ityete rityaadi| ebhirdoSairupadrutA yonina zukra dhArayati / tsmaadityaadi| gulmAze pradarAdIMzceti gulmArzasI ukta pradaraM vakSyate // 22 // zubhamanAt vAminIti ucyte| mArutopahatAzayeti maarunophtgrbhaashyaa| vIjadoSAditi sAmAnyavacanenApi bhAvarUpavIjadoSa evAna jJeyaH, grbhaashyopghaatkrtvaat| uktaM hi-pakSa masA: zoNitaM garbhAzayavIjabhAgaM prakopamApadyate tadA vandhyAM jnyti| viSamamiti kiyA sipa viSamaM yathA bhavati tathA maithunaadityrthH| viSTambhayediti vistaaryet| mAMsorasanneti satsamamAMsA // 19-21 // .., sAki-doSairyonirupaba tetyanena doSazabdena yonidUSakA yathokkA gadA ucyante / ukta ni-romA hi doSazAdaM lbhnte| tasmAditi / yonyupadravAn pradarAdIn ityata yonimbApo maahuH| tena yoniNyApadamAve pradaradoSotpAdaM varSayanti, ye tu yonimnabhinetra For Private and Personal Use Only
Page #1237
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3466 crk-sNhitaa| yonibyApacikitsitama AsAM Sor3aza yAstvantyA Ado dve pittdossje| pariplutA vAminI ca vAtapittAtmike mte| karNinyupaplute vAta-kaphAt zeSAstu vaatjaaH| .. dehaM vAtAdayastAsAM svairliGgaH pIr3ayanti hi // 23 // snehanasvedavastyAdi vAtajAsvanilApaham / kArayed raktapittana zItaM pittakRtAsu ca // zleSmajAsu tu rUkSoSNaM karma kuryyAda vickssnnH| sannipAte vimizrantu saMsRSTAsu ca kArayet // 24 // snigdhavinnAM tathA yoni duHsthitAM sthApayet punH| pANinA nAmayejihmAM saMvRtAM varddhayet punH|| gnggaadhrH-aasaamityaadi| AsAM viMzatApadAM madhye pittaraktakararityAdibhiruktA yAsvantyAH Sor3azayonivyApadastAsAmAdena dve sAsUjA cArajaskA ceti dve pittje| zeSAstu caturdaza vaatjaaH| deha mityAdi / hi yasmAt tAsAM deha vAtAdayaH pIr3ayanti, tasmAd vAtajAmu yonivyApatra anilApahaM snehanAdi kaaryet| pittakRtAsu raktapittana zItaM kArayet / zleSmajAsu tu rUkSoSNaM karma kuryyAt / sannipAte vimizraM tisRSaktaM karma vizeSeNa mizrIkRtya kuryAt / saMsRSTAsu pariplutAvAminyotipittoktaM viminaM kArayet / karNinyupaplatayorvAtakaphoktaM vimizraM kArayet // 23 // 24 // .. gaGgAdharaH-vizeSeNa kamme caah-snigdhetyaadi| snigdhakhinnAM khA duHsthitAM yoni sthApayet punaH susthitAM kuyyot, jihmA kuTilAM yoniM pANinA pradaramicchanti teSAmantra virodho naastyev| samprati AyavyApacatuSTayaM tyaktvA zeSaSoDsagyApatsu vAtAdiliGgaM cikitsAjJAnArthaM doSavibhAgaM drshynnaah-aasaamityaad| bhAvera de iti rktyonyrjske| dehaM vAtAdaya iti tAsAM vAtAdivibhAgena uktayonicyApadAM vAtAvayo behamiti svailiGgaH pIr3ayanti tena vAtAvahitatvaM vAsAmupapannam iti bhaavH| anye tu dehazora nAta yonisthAnamevocyata ityAhuH // 22 // 23 // cakrapANiH-liGgAnantaraM cikitsAmAha- snehnetyaadi| snehanAdInAm anilApahatatve side'pi anilApahamiti vizeSeNa anilApahavyakRtasnehanAdipratipAdanArtham / saMsaTAmu iti dvndvjaasu| haarnprkaarmaah| mihinAmiti saanuvrtte| ziAmiti mAra, For Private and Personal Use Only
Page #1238
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 30za adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / pravezayeniHsRtAJca vivRtAM parivattayet / yoniH sthAnApavRttA hi zalyabhUtA matA striyAH // sarvvA vyApannayonintu karmmabhirvamanAdibhiH / mRdubhiH paJcabhirnArIM snigdha svinnAmupAcaret / sarvvataH suvizuddhAyAH zeSaM karmma vidhIyate // 25 // vAtavyAdhiharaM karmma vAtArttAnAM sadA hitam / modakAnUpajairmAsaiH cIraiH satilataNDulaiH // savAtanauSadhairnAr3I kumbhIsvedamupAcaret / prAktAM lavaNatailena sAzmaprastarasaGkaraiH / svinnAmuSNAmbusiktAGgIM vAtaghnairbhojayed rasaiH // 26 // balAdroikkA ghRtatailADhakaM pacet / sthirApayasyAjIvantI - vIrarSabhakajIvakaiH // For Private and Personal Use Only 3467 saralA yathA syAt tathA nAmayet, saMvRtAM yoniM punaH pANinA varddhayed vivRtAM kArayet, niHsRtAJca yoniM pANinA pravezayet vivRtAM yoniM mahAyo naM parivatrttayet saMvRNuyAt / sthAnAdapasTatya vRttA yoniH zalyabhUtA / sarvvAmityAdi / sarvvameva vyApannayoniM nArIM snigdhasvinAM mRdubhiH paJcabhirvamanAdibhi rupAcaret / sarvvata ityAdi / sarvvata UddhodhaH prabhRtitaH / zeSaM karmma yat tada vidhIyate // 25 // gaGgAdharaH- tad yathA vAtetyAdi / vAtArttAnAM vAtayonivyApannAnAm / audaketyAdi / audakAdimAMsarathavA satilataNDulaiH kSIrarathavA savAtaghnoSadhaiH kSIranAdIsvedaM kumbhIsvedaM vA upAcaret / AktAmityAdi / saindhavalavaNatailena militenAktAmabhyaktAM nArIM prastarasvedana saGkarasvedena vA vinAmuSNAmbunA siktAGgIM vAtaghneM meM sarasaMrbhojayet // 26 // vivRtAmiti vivRttamukhAM parivarttayediti parito varttanena saMvRtAM kuryyAt / paJcabhiritipadaM sakalakarmmaNAM mRdutayA karttavyopadarzanArtham / asa ca vamanAdInAM sarvvadehopakArakatayA yonigatarogaharaNe'pi sAmarthya bhavatyeveti jJeyam / zeSaM karmeti vakSyamANam // 24-26 // / cakrapANiH - balAdroNadvayetyAdau balAdroNadvayasya kAtha iti balAyAH droNadvayapramANakkA
Page #1239
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| yoninyAyavikilita zrAvaNIpippalImUla-pIlumASAkhyaparNibhiH / zarkarAkSIrakAkolI-kAkanAsAbhireva ca // piSTaizcaturguNadhIre siddhaM peyaM yathAvalam / vAtapittakRtAn rogAn hatvA garbha dadAti tat // 27 // balAtalam / kAzmayaMtriphalAdrAkSA-kAsamaIparUSakaH / punrnvaadvirjnii-shuknaasaashaacraiH|| zatAvaryA gur3a cyAzca prasthamakSasame tAt / siddhaM pibeda vAtayoni-doSana garbhadaM param // 28 kAzmaryAdighRtam / pippalIH kiMzukAjAjI-vRSakaM saindhavaM vcaam| yavakSArAjamode ca zarkarAM citrakantathA // piSTA prasannayAloDya ghRtabhRSTAni dApayet / yonipArzartihRdaroga-gulmAzoMvinivRttaye // 26 // gnggaadhrH-bletyaadi| balAyA droNadvayakAthe balAyAzcatuHSaSTizarAvamaSTadroNe jale paktvA pAdazeSe droNadvaye kAthe talADhakaM SoDazazarAvamitaM telaM sthirAdibhiH kAkanAsAntaH kalkaistailapAdikaizcatuguNakSIre siddhaM pakcaM tailaM yathAvalaM peyam / sthirA zAlaparNI payasyA kSIravidArI vIrA kAkolo zrAvaNI muNDerI mASAkhyaparNI maassprnnii| kAkanAsA kAuyA ThuToti loke // 27 // blaatailm| ___ gnggaadhrH-kaashmyytyaadi| kAzmaryAdigur3acyantairakSasamaH kalkai tAt prasthaM caturguNajale siddhaM pibet // 28 // kaashmryaadighRtm| iti vA ubhayathApi droNadvayamAna eva kAyo bhavati / payasthA arkapuSpI, mudgapIlumASAkhyaH parNAzabdaH prtyekmbhismbdhyte| tala pIlupI moraTA, kecit muulmaahuH| prasannA mAnAmA uparitano For Private and Personal Use Only
Page #1240
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 30za adhyAyaH cikitsitasthAnam / 3469 vRSakaM mAtuluGgasya mUlAni madayantikAm / pibet salavaNairmadauH pippalIkuzcike tathA // rAsnAzvadaMSTrAvRSakaiH zRtaM zUle pibet payaH / gur3a cItriphalAdantI-kAthaizca pariSecayet // saindhavaM tagaraM kuSThaM vRhatI devadAru ca / samAMzaiH sAdhitaM kalkaistailaM dhAyya rujApaham // 30 // gudduuciimaaltoraasnaa-blaamdhukcitrkaiH| nidigdhikAmahAdAru-yUthikAbhizca kArSikaiH // tailaprasthaM gavAM mUtre kSIre ca dviguNe pacet / vAtA nAzca yonInAM sekAbhyaGgapicukriyAH // 31 // vAtAAyAH picaM dadyAt yonau ca praNayet ttH| hiMsrAkalkantu vAtArtA koSyamabhyajya dhArayet / paJcavalkasya pittArtA zyAmAdInAM kaphAturA // gnggaadhrH-pippliirityaadi| pippalyAdIni piSTvA prasannyAloDya Alor3anayogyayA dhRte sambhRSTAni pAtu dApayet // 29 // gaadhrH-vRsskmityaadi| kRSakAdikaM salavaNaimedaiH piSTvA piSat / madayantikA mllikaa| tathA pippalImupakuzcikAca piSTvA salaMkzamaidAH pibet| raasnetyaadi| rAsnAdibhiraSTabhAgikaizcaturguNajale zRtaM payaH pibet / muha cyAdikAthaizca secyet| saindhvmityaadi| saindhavAdibhiH samAMzaH kalka sAdhitaM tailaM picunA yonau dhAryam // 30 // .. gaadhrH-gudduuciityaadi| gur3acyAdibhithikAntaH kalkaiH kArSikaiH mayAM mane dviguNe kSIre ca dviguNe tailaprasthaM pacet / tena sekAdikriyA // 31 // gAdharaH-vAtA yA ityaadi| yonimabhyajya hiMsAkalkaM koNaM yonau dhaaryet| pnycetyaadi| AmrAdInAM pazcAnAM valkasya kalkaM pittAcarcA, bhaagH| zUla iti yonishuule| talaM dhArayamiti picchilAyAM yonau dhAya'm / yonau ca 435 For Private and Personal Use Only
Page #1241
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3470 crk-sNhitaa| [yonigyApacikitsitam pittalAnAntu yonInAM sekaabhynggpicukriyaaH| zItAH pittaharAH kAryAH snehanAtha ghRtAni c| pittanauSadhasiddhAni kAryANi bhiSajA tathA // 32 // zatAvarImUlatulAzcatasraH saMprapIr3ayet / rasena kSIratulyena pacet tena ghRtAr3hakam // jIvanIyaH zatAvar2yA mRdvIkAbhiH parUSakaiH / piSTaiH piyAlaizcAkSAMzaiyiSTimadhukaibhiSak // siddhazote ca madhunaH pippalyAzca palASTakam dattvA dazapalazcAtra sitAyAstadvimizritam // brAhmaNAn prAzayet pUrva lihyAt pANitalaM tthaa| yonyasmRkazukradoSaghnaM vRSyaM puMsavanazca tat // kSatakSayaM raktapittaM zvAsaM kAsaM halomakam / kAmalAM vAtaraktazca visapaM hRcchirograham / / zyAmA anantamUlaM zyAmAdInAM kalka kaphAturA yonau dhArayet / pittalAnA mityaadi| pittaharAH zItAH sekAdayaH kriyAH kAryAH, snehanA ghRtAni kAryANi pittanauSadhasiddhAni // 32 // - gnggaadhrH-shtaavriityaadi| zatAvA mUlasya catasrastulAH pazcAzaccharAvaM piSTvA prapIr3aye yAvAMstadraso bhavati, tena rasena kSIratulyena ghRtAdakaM jIvanIyAdibhirdiyaSTimadhukAntarakSAMzaiH kalkaiH pacet / pakve pUte zIte ca sati madhuno'STapalaM pippalyAzcASTapalaM sitAyA dazapalazca dattvA vimizritaM tat praNayediti yonau uttaravastinA pravezayet / zyAmAdInAmiti rogabhiSajitIye jhyAmAzivRtA. caturAletyAdinoktAnAm // 27-32 // cakrapANi:-zatAvarImUlatulA ityAdau bhAI zatAvarImUlapIr3anena yAvada raso bhavati For Private and Personal Use Only
Page #1242
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir jyAyaH] cikitsitasthAnam / 3471 unmAdAratyapasmArAn vAtapittAtmakAn jyet| zatAvarIghRtamidaM kRSNAtrayeNa pUjitam // 33 // zatAvarIghRtam / evameva kssiirsrpirjiivniiyopsaadhitm| garbhadaM pittalAnAJca rogANAM syAda bhiSagajitam // yonyAH zleSmapraduSTAyA vartiH saMzodhano hitaa| vArAhe bahuzaH pitte bhAvitairlaktakaiH kRtA // bhAvitaM payasArkeNa yavacUrNa sasaindhavam / vartiH kRtA muhardhA- tataH secyA sukhAmbunA // pippalImaricarmASaiH zatAhAkuSThasaindhavaiH / vartistulyA pradezinyA dhAryA yonivizodhinI // 34 // pUrva brAhmaNAn prAzayet bhojyet| brAhmaNabhojanAduttaraM tada ghRtaM pANitalaM lihyAt // 33 // shtaavriighRtm| gnggaadhrH-evmevetyaadi| evamanena prakAreNa kSIraghRtaM kSIrotthaM sarpi. rjIvanIyadazakakalkasAdhitaM garbhadamityAdi syaat| yonyA ityaadi| saMzodhanI vartihitA yA yA tAM tAmAha-vArAha ityAdi / vArAhe pitte bahuzo bhAvitairalaktakaiH kRtA valiyonau dattA hitetynvyH| bhaavitmityaadi| sasaindhavaM yavacUrNamArkeNa payasA bhAvitaM vartiH kRtA muhuryonau dhAryA na tu cirakAlam, tataH sukhAmbunA yoniH secyaa| pippalItyAdi / pippalyAdIni piSvA jalena vartiH pradezinyAGalyA tulyA kAryA, kRtA sA yonau dhAr2yA yonizodhinI // 34 // tena samaM kSIraM ghRtaM vakSyamANakalkaiH pAcanIyam / dviyaSTimadhukairiti dvibhAgamadhuyaSTikaiH, kiMvA jalasthalayaSTimadhukadvayayuktaH // 33 // pANi:-evamevetyAdau zatAvarIcatuHzatapalarasasamenetyarthaH / kSIrosthitaM sarpiH jIvanIyAnyasa ksk| payasArkasyeti arkkssiirenn| secyeti prissinycniiyaa| pradezinItulyA pradezinyAlIsamAnapariNAhena daivyaNa ca // 34 // For Private and Personal Use Only
Page #1243
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| [ yonibyApazcikitsitam 3472 uDambarazalATUnAM droNamavadroNasaMyutam / sapaJcavalkakunaka-mAlatInimbapallavam / / nizAM sthApya jale tasmiMstailaprasthaM vipAcayet / lAkSAdhavapalAzatvaka- niryAsaH zAlmalena ca // piSTaiH siddhantu tattaila-picuryonau rujApahaH / sazarkaraH kaSAyaizca zItaiH kurcIta secanam // picchilA vivRtA kAla-duSTA yonizca daarunnaa| saptAhAt sidhyati kSipramapatyazcApi vindati // 35 // uDambarasya dugdhena SaTkRtvo bhAvitAt tilAt / tailaM kAthena tAsveva siddhaM dhAya'Jca pUrvavat // 36 // - gaGgAdharaH-ur3a mbaretyAdi / yazor3a mbarasyAmaphalAni droNasammitAni anaH droNasaMyutaM paJcavalkalakunakAdipatraM milikhA droNam, sarca droNadvayaM kuTTayikhA apAM droNe nizAM saMsthApya rasaM niSpIDya gAlayet, tena rasena lAkSAdhavakhaniyAsapalAzabaGa niryAsazAlmala niryAsaH piSTaH kalkaiH siddhaM tailaM yat tatailapicuH tattailArdIkRtatUlakapatrI yonI dhAr2yA, tataH para uDU mbarAdInAM nimbapallavAntAnAM kaSAyaiH zItaiH sazarkaraiyaunisecanaM kurviit| tasyAzI picchiletyAdi // 35 // - gaGgAdharaH-ur3a mbrsyetyaadi| uDambarasya dugdhena kSIreNa tilAn SaTakalo bhaavyet| bhAvitAt tattilAt pIr3itAdutpannaM tailaM tasyaivoDambarasya khakkAthena caturguNena siddhalaM pUrvavat picunA dhAryam, tata uDu mbarakaSAyeNa sazarkareNa yonisecanaM kurvIta / tasya picchilAdyAzIH pUrvavat // 36 // .... - cakrapANi:-udumbarazalATUnAmityAdau paJcavalkAdisahitAnAM droNaM samabhAgaM dravyamAnaM gRhiitm| nisaiiriti palAzasyaiva niryaasaiH| lAkSA ca palAzavyatirekeNa bhavatIti zekam / sazarkaraH kaSAriti udumbaashlaattaadikRtkssaayrevetyrthH| kATaSTA ciraaissttaa| upanA For Private and Personal Use Only
Page #1244
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 30 adhyAyaH] cikitsitasthAnam / dhAtakyAmalakIpatra-srotojamadhukotpalaiH / jambvAmramadhyakAzIza-lodhrakaTaphalatindukaiH // sauraassttrikaadaaddimtvguddmbrshlaattubhiH| akSamAtrairajAmUtra kSIre ca dvigura pacet // talaprasthaM picaM dadyAt yonau ca praNayet ttH| kaTIpRSThatrikAbhyaGga snehavastizca dApayet // picchilA srAviNo yoniviplutopaplutA tthaa|| uttAnA connatA zUnA sidhyet sasphoTazUlinI // 37 // kriirdhvnimbaark-rennu(vennu)kossaamrjaambvaiH| jiginIviSamUlAnAM kvAthairmAdhvIkasodhubhiH // saMyuktairdhAvanaM mizreyonisrAvanivAraNam / kuryAt satakragomUtra-zuktairvA triphlaarsaiH|| pippalyayorajaHpathyA-prayogA madhunA hitaaH| zleSmalAyAM kaTuprAyAH samUtrA vastayo hitaaH|| * gaGgAdharaH-dhAtakItyAdi / dhAtakyAmalakyoH patram / srotojaH shngkhnaabhiH| jambcAmrayorasthimadhyaM majjA / sorASTrikI mRt / dADimaphalavaka ur3a mbarasyApakAni phalAni / akSamAtrairetaiH kalkairajAmUtre dviguNe kSIre cAjAyA eva dvimuNe tailapasthaM pacet / tena yonau picu dadyAt, tataH praNayet jalena secayet / tataH kaTyAyabhyahaM dApayet / snehavastizca dApayet / picchiletyAdirAzIH // 37 // gnggaadhrH-kriiretyaadi| karIro marujo drmvishessH| koSAmraH oDiAmra iti loke| jikinI mnyjisstthaa| karIrAdInAM pratyekakAthairjiGginIekamUlAnAM kAthairmAdhvIkasIdhubhiH saMyuktarmiraiyaunidhAvanaM kuryAt yonisrAka nivAraNam / triphalArasaH satakragomUtrazuktairvA yonerdhAvanaM kuryAt / pippliisvaadi| madhunA pippalIprayogo madhunA mAritapuTitalauharajaHprayogo madhunA madheneti udumbrkssiirenn| kvAthena tasyaiveti udumbarasya kvaathen| saurASTrikA aparamRttikA / ajAmUtre bhore ceti ajAkSIre pratyekaM dvigunne| uttAnerayunnatA // 35-37 // For Private and Personal Use Only
Page #1245
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3474 crk-sNhitaa| yonibyApacikitsitam pitte samadhurakSIrA vAte tailaamlsNyutaaH| sannipAtasamutthAyAH karma sAdhAraNaM matam // 38 // raktayonyAmasmRgvaNairanubandhaM samIkSya ca / tataH kuryyAda yathAdoSaM raktasthApanamauSadham // tilacUrNa dadhi ghRtaM phANitaM zaukaro vsaa| kSaudreNa saMyutapeyaM vAtAsmRgdaranAzanam // varAhasya raso medhyaH skaulttho'nilaadhike| zarkarAkSaudrayaSTAhva-nAgarairvA yutaM dadhi // payasyotpalazAlUkaM visakAlIyakAmbudam / sapayaHzarkarAkSaudramekazo'sRgdare pibet // 39 // pathyAcUNaprayoga ityete prayogA yonisrAve hitaaH| zleSmalAyAM yonau kaTuprAyAH samUtravastayazca hitaaH| pitte samadhurakSIrA vastayo hitAH, vAte tailAmlasaMyutA vastayo hitaaH| sannipAtasamutthAyAH sAdhAraNaM triSu doSeSaktaM karma hitaM matam // 38 // - gaGgAdharaH-raktayonyAmityAdi / raktayonyAM vAtAdivarNarasRka samIkSyAnubandhaM samIkSya ca yathAdoSaM raktasthApanamauSadhaM jAtisUtrIyoktaM kuryyAt / tila. tyaadi| tilacUrNAdikaM kSaudreNa saMyutaM peyaM vAtAmRgadaranAzanam / raktayonireva prdrmucyte| zaukarI vasA varAhasya vsaa| vraahsyetyaadi| kulattharasasahitavarAhamAMsaraso'nilAdhike, tathA zarkarAdiyutaM dadhi cAnilAdhike prdre| pysyetyaadi| payasyA kssiirvidaarii| payasyAdInAmekaikaM sapayaHzarkarAkSaudramanilAdhike'sRgdare pibet // 39 // cakrapANiH-karIro marudra mH| koSAmraH svanAmakhyAtaH / jiGginI prasiddhA / karma sAdhAraNa vAsAdijayonidoSoka militaM tridoSajAyAM karttavyam / raktayonyAmityAdi asUgavaNaranubandha vIkSyeti amRgavarNavizeSaiH doSAnubandhaM parIkSya // 38 // 39 // For Private and Personal Use Only
Page #1246
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 30za adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / 3475 pAThA jambvAmrayormadhyaM zilodbhadaM rasAJjanam / ambaSThA zAlmalIveSTaM samaGgA vatsakavacam // vAhIkAtiviSe lodhra bilvaM mustaM sagairikam / kaTaGga madhukaM zuNThI mRdvIkA raktacandanam // kaTphalaM vatsakAnantA-dhAtakomadhukArjanam / puSyeNoddhRtya tulyAni zladaNacUrNAni kArayet / tAni kSaudraNa saMyujya pibet taNDulavAriNA // azaHsu cAtisAreSu raktaM yccopveshyte| doSAgantukRtA ye ca bAlAnAM tAMzca nAzayet // yonidoSaM rajodoSaM zvetaM nIlaM samItakam / strINAM zyAvAruNaM yacca prasahyApi nivartayet / cUrNa puSyAnugaM nAma hitamAtreyapUjitam // 40 // puSyAnuga cuurnnm| taNDulIyakamUlantu sakSaudra tnnddulaambunaa| rasAJjanazca lAnAJca chAgena payasA pibet // gnggaadhrH-paatthetyaadi| pAThA cAmbaSThA ceti dviruktalAda bhAgadvayam / vADIkaM hi / kaTuGgaM zyonAkaH / vatsakamindrayavaH / pAThAdIni tulyAnyuddhatya puSyeNa zlakSNacUrNAni kaaryet| kazcidAha puSyeNoddhRtya yadA tadA cUrNAni kaaryediti| tAni kSaudreNa mrakSayikhA taNDulodakena pivediti / zeSamAzIriti // 4 // puSyAnuga cUrNam / ... gaGgAdharaH-taNDulIyaketyAdi / taNDulIyo'lpamAriSaH, sa cAtra rakto grAhyaH / tasya mUlaM sakSaudraM taNDulAmbunA pivedathavA rasAJjanaJcAthavA lAkSAM chAgena cakrapANiH-pAThetyAdau ambaSTA paatthaabhedH| anye tu pAThAbhAgadvayagrahaNArtha punaH ambaSThetipadaM varNayanti / ukta hi-"ghRte tele ca yoge ca yad dravyaM punrucyte| bhAgato dviguNaM tadi prahaNIyaM manISibhiH" iti| zAlmaloveSTanaM zAlmalIveSTaH / bAhrIkamiti kuGkamam / puSyeNeti puSyanakSatre sty| nIlaM zvetaM sapItakamiti rajodoSavizeSaNam // 40 // For Private and Personal Use Only
Page #1247
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3476 crk-sNhitaa| yonibyApazcikitsitam patrakalkau ghRtabhRSTau raajaadnkpitthyoH| pittAnilaharau pitte sarvathaivAtrapittajit // madhukaM triphalA lodhra mustaM saurASTrikA madhu / madaunimbagur3a cyau vA kaphaje'mRgdare pibet // virecanaM mahAtiktaM pittaje'sRgdare hitam / hitaM garbhaparisrAve yaccoktaM tacca kArayet // 41 // kaashm>kuttjkvaath-siddhmuttrvstinaa| raktayonyarajaskAnAM putraghnyAzca hitaM ghRtam // 42 // mRgAjAvivarAhAssRg ddhymlkssaudrsrpissaa| arajaskA pibet siddhaM jIvanIyaiH payo'pi vA // 43 // payasA pivet / ptretyaadi| rAjAdanasya patrakalko ghRtabhRSTaH kapitthasya vA patrakalko ghRtabhRSTaH pittaanilhrH| pitte'sRndare sarvathA raktapittAdhikAroktamauSadhaM vidhIyate / madhukamityAdi / kaphaje'sRgdare madhukAdi-madhvantaM madaiyaH pivet| nimbagur3acyo vA cUrNIkRtau madevaH pibet / virecanamityAdi / mahAtiktaM ghRtaM garbhaparisrAve jAtisUtrIyoktaM yacca tacca pittaje kArayet // 41 // gaGgAdharaH-kAzmayyatyAdi / kAzmayaM gambhArIphalaM tasya kuTajasya mili. tasya kAthe caturguNe'kalka siddhaM ghRtamuttaravastinA raktayonyAdau hitam // 42 // gaGgAdharaH-mRgetyAdi / mRgAdyanyatamasyAsak dadhyamlAyanyatamenArajaskA pibet / athavA jIvanIyakalkasiddhaM payaH pibet // 43 // cakrapANiH-virecanamityAdau virecanameva vivRtAdi pibet| tathA mahAtitakaM ghRtaM kuSTokta nivedisi yojyam / garbhaparisrAve yaccoktamiti jAtisUtrIye garbhacikitsitaM yaduktaM tat kArayet / / mRgAjAvItyAdau mRgAdImAmasUka dadhyamlaphalasarpiSA pibediti yojym| amlakSauda sarpiti vA paatthH||41-43 // For Private and Personal Use Only
Page #1248
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1.30za adhyAyaH cikitsitasthAnam / karNinyacANAzuSka-yoniprAkcaraNAsu c|| kamacAte ca dAtavyaM tailamuttaravastinA // gopitte matsyapitte vA kSaumaM trisaptabhAvitam / madhunA kiNvacUrNa vA dadyAdacaraNApaham // srotasAM zodhanaM kleda-zothakaNDUharaJca tat // 44 // vAtaghnaH zatapAkaizca tailaH prAgaticAriNo / AsthApyA cAnuvAsyA vA svedyA caanilsuudnaiH| snehadravyaistathAhArarupanAhaizca yuktitaH // zatAhAyavagodhUma-kiNvakuSThapriyaGgubhiH / balAkhuparNikAsnehaiH saMyAvA dhAraNe matAH // 45 // vAminyupaplutAnAJca snehasvedAdikaH krmH| kAryyastataH snehapicustataH santarpaNaM bhavet // 46 // gaadhrH-knniniityaadi| karNinyAdiSUttaravastinA tailaM dAtavyam / gopitta ityaadi| trisapteti ekaviMzativAraM bhAvitaM kSaumavastracelaM kSamA masinA tasya valkalakRtaM vastraM kSaumaM yonau dadyAt / kiNvaM madyaki cUrNayitA madhunA mizrIkRtya yonau dadyAt // 44 // . maGgAdharaH-vAtaghna rityaadi| prAgaticAriNI prAkcaraNA yoniratiyaramA cAyonirvAtaghnairvAtaromoktastailaiH zatapAkaizca tailairAsthApyA cAnuvAsyA c| anilasUdanaizca snehadravyaH svedyAstathAnilamUdanarAhAraiH snehadravyaktita uphnAhazca smehdrvyrupcaa| zatAha tyAdi / zatAhAdInAM saMyAvAH kalphaprakSitAlaktakapatrANi yonau dhAraNe mtaaH||45|| ... gaadhrH-vaaminiityaadi| snehasvedAdika iti Adipadena vire cAdikaM gRhyate // 46 // cakrapANiH-tailamuttaravassinesyasa jIvanIyasiddhaM tailm| gopitta ityAdi dayAdacaraNApahaH miti| saMyAka utkaarikaa| dhAraNe smRta iti dhAraNakAraka ityarthaH // 44-46 // 436 For Private and Personal Use Only
Page #1249
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 243 caraka sNhitaa| yonicyApazcikitsitam zallakIjiGginIjambU-dhavatvapaJcavalkalaiH / kaSAyaiH sAdhitaH sneha-picuH syAda viplutApahaH // 47 // karNinyAM vartikA kusstth-pipplyrkaagrsaindhvaiH| vastamUtrakRtA dhAryA sarvazca zleSmanuddhitam // 48 // travRtaH snehanaM svedo grAmyAnUpaudakA rsaaH| dazamUlIpayovastizcodAva nilArtiSu // 46 // pravRtenAnuvAsyaiva vstiruttrsNjnykH| etadeva mahAyonyAM svastAyAJca vidhIyate // varAhakukkuTavasA ghRtaM madhurakaiH zRtam / saMpravezya mahAyoni badhnIyAt kSaumalaktakaiH // prasuptAM sarpiSAbhyajya kSIravinnAM pravezayet / bannIyAda vezavArasya pinnddenaamuutrkaaltH|| gnggaadhrH-shllkiityaadi| zallakI vRkssvishessH| niGginI mnyjisstthaa| jmbuudhvyosvk| AmrAdipaJcavalkalaizca kAthaizcaturguNarakalkasAdhitatailAdi. snehpicurviplutaaphH||47|| gnggaadhrH-krnninyaamityaadi| karNinyAM yonau kuSThAdi saindhavAntarvastamUtrapiSTaH kRtA vattikA yonau dhAryA / sarvazca zleSmanut karma hitam // 48 // . gaGgAdharaH-traivata ityaadi| udAvartAyAmanilArtiSu tritaapryogH| graamyaadimaaNsrsaaH| dazamUlI gavyaM pyH| tenetyaadi| traivatena tailenaanuvaasyaa| mahAyonyAmuttaravastividhIyate / etadeva srastAyAM yonau vidhIyate / vraahetyaadi| varAhakukkuTayorvasA ca ghRtaJceti yamakaM madhurakairjIvanIyaH kalkaiH zrutaM prakSayikhA mahAyoni saMpravezya taghRtAktaiH kSomAlaktakairbadhnIyAt / prmuptaamityaadi| pramuptAM yoni sarpiSAbhyajya kSIrakhinnAM pravezayet / tato vezabArasya piNDena banIyAt / AmUtrakAlato mUtravegakAlaparyantam, mUtravege muJcet / cakrapANiH-vRtaM snehanamiti sarpistailavasAsnehanam / etadeveti vRtameva anuvAsanavatiH For Private and Personal Use Only
Page #1250
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 30za adhyAyaH ] cikitsitsthaanm| 3479 yacca vAtavikArANAM kammoktaM taca kArayet / sarvavyApatsu matimAn mahAyonyAM vizeSataH // na hi vAtAhate yonirnArINAM sNprdussyti| zamayitvA tamanyasya kuryAda doSasya bheSajam // 50 // rohItakAnmUlakalkaM pANDare'sRgdare pibet / jalenAmalakIvIja-kalkaM vA sasitAmadhum // madhunAmalakaM cUrNa rasaM vA lehayecca tAm / nyagrodhasya kaSAyeNa lodhrakalkaM tathA pibet // prAsrAve kSaumapaTTa vA bhAvitaM tena dhArayet / zlakSNatvakacUrNapiSTaM vA dhArayenmadhunA kRtam // yonyA snehAktayA lodhra-priyaGgamadhukasya vaa| dhAryA madhayutA vatiH kaSAyANAzca srvshH|| ycctyaadi| sarvayonivyApatsu kasmAda vAtavikAroktaM kamma kuryAt ? tata Aha-na hiityaadi| taM vAtamAdo zamayikhAnyasya doSasya bheSajaM kuyAt // 49 / 50 // gnggaadhrH-rohiitketyaadi| pANDare zvetavaNa / jaleneti pUvaNAnvayaH / sasitAmadhumAmalakIkalkaM pibet / mdhunetyaadi| pANDare'sandare Amalakasya cUrNa rasaM vA madhunA lehayet nyagrodhasya kaSAyeNa vA lodhrakalka lehayet / AsrAva ityaadi| AsrAve yonestena nyagrodhakaSAyeNa lodhrakalkena vA bhAvitaM kSaumapaTTa yonau dhArayet / nyagrodhasya lodhrasya vA zlakSNaM khacUrNa khapiSTaM vA madhunA dravIkRtaM kSaumapaTTa yonau dhArayet / yonyetyAdi / lodhrAdInAM piSTAnAM madhuyutA kRtA vatiH snehAktayA yonyA dhaaryo| teSAM lodhrAdInAM kapAyANAca uttaravastizca / bhAmUtrakAlata iti bhUtakAlaparyantaM bandhanaM kuryAt / sarvavyApatsu vAtacikitsAkaraNe hetumAha-na hi vAtAhata ityAdi // 47-50 // pakrapANiH- pANDure pradara iti shvetprdre| bhAvitaM teneti nyagrobhasvakaSAyeNa bhAvitam / For Private and Personal Use Only
Page #1251
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 180 caraka sNhitaa| yonibyApazcikirikatama srAvacchedArthamabhyaktAM dhUpayed vA ghRtplutaiH| saralAguggulupavaiH satailakaTumatsyakaiH // kAzIzaM triphalA kAkSI samajhAmrAsthi dhaatkii| pacchilye kSaudrasaMyuktazcU! vaizadyakArakaH // plaashsrjjmbRtvk-smjhaamocdhaatkii| sapicchilA pariklinnA stambhanaH kalka iSyate // stabdhAnAM karkazAnAJca kAyaM mAIvakArakam / dhArayed vezavAraM vA kRzarAM pAyasaM tathA // durgandhAnAM kaSAyaH syAt tovaraH kalka eva ca / coM vA sarvagandhAnAM pUtigandhApakarSaNaH // 51 // evaM yoniSu zuddhAsu garbha vindanti yossitH| aduSTe prAkRte vIje (r) garbhAvakramaNe sati // athavA kaSAyarasadravyANAM sarvazo vartisekAdibhiH pryogH| sraavetyaadi| yoneH khAvasya chedArtha srAviNI yoni snehAbhyaktAM satailakaTumatsyakastailapoSThImatsyAbhyAM sahitaH saralAgugaguluyavaiH pissttaicuuNtplutedhuupyet| kaashiishmityaadi| yoneH paicchilye kAzIzAdInAM cUNe: kSaudrasaMyuto yonau deyH| kAkSI aadd'kiimuulm| plaashetyaadi| moca aamkdlii| eSAM kalkaH sapicchilAdi. stmbhnH| stbdhaanaamityaadi| mAdevakArakaM kiJcidAha vezavAraM vA kulAsaM vA pAyasaM vA yonau dhaaryet| durgndhaanaamityaadi| durgandhAnAM yonIma kaSAyo rasa eva yatra yatra dravye tattad dravyasya cUrNastuvarIkalka ADhakIkalAcUrNo vA sarvagandhAnAM dravyANAM cUrNo vA puutigndhaapkrssnnH||51||. gnggaadhrH-evmityaadi| ekmanena prakAreNa yoniSu zuddhA yoSito garbha vindanti, kathaM vindanti ? prAkRte'duSTe khalvavikRte vIje retasi sike sati garbhAvakramaNe ca paralokAt jIvAvakramaNe garbhAzayapraveze sti| yadi vIja sahajaguNasammanne zukrazoNitIje aduSTe sati garbha yoSitaH vindnti| jIvopakramaNaM pUrvapreritAt suyogAda bhavati / yasmAt puruSasya zukramapyanna kAraNam, vasmAt zukrasyApi parApUrNimA * jIvopakramaNe iti cAtaH paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #1252
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsitasthAnam / 34 paJcakarmavizuddhasya puruSasyApi cendriyam / parIkSya varNadoSANAM duSTighnastamupAcaret // 52 // bhavati caatr| saliGgA vyApado yoneH snidaancikitsitaaH| uktA vistarataH samyaG muninA tatvadarzinA // 53 // punarevAgnivezastu papraccha bhiSajAM varam / AtrayamupasaGgamya zukradoSAstvayAnagha // rogAdhyAye samudiSTAstvaSTau puNsaamshesstH| teSAM hetuM pRthak zreSTha duSTAduSTasya cAkRtim // cikitsitazca kAnyena klaivyaM yacca caturvidham / upadraveSu yonInAM pradaro yazca kiirtitH|| duSTaM syAt tarhi kiM kattavyamityata ucyte| paJcetyAdi / puruSasyApi cendriya zukraM varNaH parIkSya yaddoSavarNa zukraM syAt tadA tasya puruSasya paJcabhiH karmabhiH vizuddhasya teSAM doSANAM duSTina bhaiSajaistaM puruSamupAcaret / iti| yonivyApa. cikitsitArthamAha-bhavati cAtreti // 52 // gaGgAdharaH-saliGgA ityaadi| muninA punrvsunaa| iti yonidhyaapddhikaarH||53|| gaGgAdharaH-athAtra garbhagrahaNaprasaGgAt puruSasya retodossmaah-punrevetyaadi| rogAdhyAye'STodarIye aSTau retodoSA iti uddezyapunarnirdezaH kRtH| aSTau retodoSA iti "tanu zuSkaM phenilamazvetaM pUtyapicchilamanyadhAtUpahitamavasAdi ceti' cikitsAmAva-paJcakarmetyAdi / doSANAM vAtAdInAM varNaryadi duSTaM bhavati, tadA vAtAdivarNayogAt mAyaniharebhaiSaja upAcaredityarthaH // 51 // 52 // pANi:-anAntare punarevetyAdinanthaM zukradoSAdilakSaNacikitsAvidhAyakaM keSit manti, tAnye anyAyyaM vdnti| upapattiJca varNayanti yat zukrAdidoSAH vAjIkaraNe va visitA; baca zArIre eva pratipAditam, pradarazcaiveha yonidhyApazcikirisate iti the For Private and Personal Use Only
Page #1253
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3482 crk-sNhitaa| yonibyApazcikitsitam teSAM nidAnaM liGgaJca cikitsAJcaiva tatvataH / samAsabyAsabhedena brUhi no bhiSajAM vara // 54 // tasmai zuzrUSamANAya provAca munipunggvH| vIjaM yasmAd vyavAyeSu harSayonisamutthitam / zukra pauruSamityuktaM tasmAd vakSyAmi tacchRNu // 55 // yathA viijmkaalaambu-krimikottaagniduussitm|| na virohati saMduSTaM tathA zukra zarIriNAm // 56 // ativyavAyAd vyAyAmAdasAtmyAnAzca sevanAt / akAle vApyayono vA maithunaM na ca gacchataH // rUkSatiktakaSAyAti-lavaNAmloSaNasevanAt / nArINAmarasajJatvAt saraNAjarayA tathA // sAmaSTau zukradoSA azeSatastvayA smuddissttaaH| teSAM zukradoSANAM pRthaka hekhAdIni, tathA caturvidhaM klaivyaM yaca tatraivAdhyAye cakhAri klaivyAnItyuddazyanirdezaH kRtazcakhAri klaivyAnIti vIjopaghAtAt dhvajabhaGgAt jarAyAH shukrkssyaaccti| yaduktaM teSAM nidAnAdoni ya iha yonivyApadAmupadraveSu yaH pradara ukta. steSAM nidAnAdIni tattvataH samAsavyAsAbhyAM brahIti amivezaH pprcch||54|| gaGgAdharaH-tasmA ityaadi| yasmAddhetoH pauruSaM zukra harSayonisamutthitaM haSAt kAmodrekAt yonitaH zukrasyAkarataH samutthitaM vyavAyeSu vIjamityuktaM tasmAt tad vakSyAmi khazca shRnn||55|| - gnggaadhrH-ythetyaadi| dhAnyAdInAM vIjaM yathA khalvakAlavarSAdibhirdUSitaM na virohati, tathA zarIriNAM duSTaM zukraM na virohati // 56 // gaGgAdharaH-tasya duSTikAraNAni cAha-ativyavAyAdityAdi / asAtmyAnAM sevanAt / akAle maithunaM gacchataH ayonau vA maithunaM gcchtH| mathunaM na ca tu paThanti te pUrvoktasaMkSapasya viratarAbhidhAnAditi vrnnynti| evamasyArthasya vivADhe'pi kAzmIrAdidezAnumatatvAt kiJcit vyAkaraNaM kurma ev| zukraguNopavarNane hetumAha-vIja ysmaadityaadi| yasmAda vIjabhUtaM garbhasya zukraM tasmAd vkssyaami| vyavAyeSu harSayoniH tasmAisthitaM pauruSamiti purusscivm| zukreNaiva hi puruSa ucyte| mathunaM na ca gacchata iti For Private and Personal Use Only
Page #1254
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cA 30za adhyAyaH] cikitsitsthaanm| 3483 cintAzokAdavisambhAcchastrakSArAgnivibhramAt / bhayAt krodhAdatIsArAda vyAdhibhiH karSitasya ca // vegAghAtAt kSatAccApi dhAtUnAM saMpradUSaNAt / doSAH pRthak samastA vA prApya retovahAH siraaH| zukra sandUSayantyAzu tada vakSyAmi vibhAgataH // 57 / / phenilaM tanu rUkSazca vivarNa pUti picchilam / anyadhAtUpasaMsRSTamavasAdi tathASTamam // 58 // phenilaM tanu rUkSazca kRcchNAlpaJca mArutAt / bhavatyupahataM zukra na tad garbhAya kalpate // sanIlamathavA pItamatyuSNaM pUtigandhi vaa| dahalliGga viniryAti zukra pittena dUSitam // zleSmaNA ruddhamAgentu bhavatyatyarthapicchilam // gacchetaH pu saH, nArINAM rasavAbhAvAt saraNAt gmnaat| jarayA hetunaa| avisambhAt prakAzasthAnAt / pRthagadoSAH retovahAH sirAH prApya zukra sandUSayanti // 57 // gnggaadhrH-phenilmityaadi| rUkSamiti yacchuSkamuktaM tat / vivarNamityazvetamuktaM yat tat / / 58 // gaGgAdharaH-teSu dossniymmaah-phenilmityaadi| kRcchaNAlpamavasAdi nAma, cakhAyyatAni vAtAd bhvnti| vAtopahataM tattacchakaM na garbhAya klpte| sniilmityaadi| sanIlamathavA pItamityevaM vivarNa yacchukaM viniryAti atyuSNaM pUtigandhi vA yacchukaM liGgaM dahada viniryAti tat pittena dUSitaM zukraM bhvti| zleSmaNetyAdinA picchilasya lakSaNam / citmaithunkaale| maithunAgamanaM zukravegapratIghAtAdeva darzayati-avinambhAditi avizvAsAt / balyAmIti dRSTaM zukra vakSyAmi // 53-57 // For Private and Personal Use Only
Page #1255
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3484 crk-sNhitaa| yonicyApazcikitsika strINAmatyarthagamanAdabhighAtAt kSatAdapi / zukra pravartate jantoH prAyeNa rudhirAnvayam // vegasandhAraNAcchukra vAyunA vihate pathi / kRcchraNa yAti prathitamavasAdi tathASTamam // iti doSAH samAkhyAtAH zukrasyASTau salakSaNAH // 56 // snigdhaM ghanaM picchilaJca madhuraJcAvidAhi c| retaH zuddhaM vijAnIyAt zuddhasphaTikasannibham // 60 // vAjIkaraNayogaistairupayogaiH sukharhitam / rktpitthraiyogaionivyaapdikaistthaa| duSTaM bhaved yadA zukra tadA tat samupAcaret // 61 // ghRtaM yajovanIyoktaM cyavanaprAza eva ca / girijasya prayogazca retodoSAn vyapohati // vAtAnvite hitAH zukra niruhAH saanuvaasnaaH|| strINAmityAdinA'nyadhAtUpasaMsRSTalakSaNam / kRcchaNAlpaJca mArutAditi yaduktaM tdaah-vegetyaadi| viNmUtrazukrAdivegasandhAraNAt kupitena vAyunA zukrasaraNapathe vihate sati zukra grathitaM bhavat kRcchaNa niryAti tadaksAdi zukramaSTamamityaSTau zukrasya doSAH salakSaNAH smaakhyaataaH||59 // gaGgAdhara-zuddhantu zukramAha-zuddhantu zukraM snigdhaM ghanamISat picchilamatyarthapicchilasya doSatayokteH, apicchilasya shussktvenokteH| zuddhasphaTikasannibhantu svAbhAvikavarNamiti // 6 // - gaGgAdharaH-eSAM cikitstmaah-vaajiityaadi| yadA zukramaSTaSidha. doSeNa duSTaM bhavet, tadA tacchukra vAjIkaraNAdiprayogairupAcaret // 61 // - gnggaadhrH-ghRtmityaadi| jIvanIyanAmnoktaM ghRtam, mirijasya shilaajtunH| vAtAnvita ityaadi| vAtAnvite phenilatanurUkSAvasAdizukre cakrapANiH-rudhirAnvayamiti rudhirayuktam / zukrAbhidhAnaprasaGgAt vizuddhazukravaNamAha snigdhamityAdi // 58-61 // For Private and Personal Use Only
Page #1256
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 30 adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 3465 brAhmAmAmalakoyaJca paitte zastaM virecanam / mAgadhyamRtalauhAnAM triphalAyA rasAyanam // kaphodbhavaM zukradoSaM hanyAd bhallAtakasya c| anyadhAtUpasaMspRSTaM zukra vIkSya bhiSak kriyAm // yathAdoSaM prayuJjota doSadhAtubhiSagajitam / sarpiHpayorasAH zAli-yavagodhUmaSaSTikAH // prazastAH zukradoSeSu vastikarma vishesstH| ityaSTazukradoSANAM muninoktaM cikitsitam // 62 // retodoSodbhavaM klaivyaM yasmAcchuddhaizva sidhyati / ato vakSyAmi te samyagagniveza yathAyatham // vIjadhvajopaghAtAbhyAM jarayA zukrasaMkSayAt / klaivyaM sampadyate tasya zRNu sAmAnyalakSaNam // 63 // brAhmA rasAyanamuktam, abhayAmalakIyaJca rsaaynm| paitte zukre vivaNa pUtigandhiAna virecanaM zastam / maagdhiityaadi| mAgadhyAH pippalyA rasAyanaM pippalIvarddhamAnam amRtalauhamamRtasAralauhaM tantrAntaroktaM triphalArasAyanazca / kphetyaadi| bhallAtakasya rasAyanamuktaM kaphodbhavamatyarthapicchilaM hanyAt / anyetyaadi| anyadhAtUpasaMsRSTaM vAtAdiduSTaM bhavati tatra vAtAdilakSaNaM zukra vIkSya yathAdoSaM snigdhoSNasnigdhazItarUkSoSNAdikAM kriyAM prayuJjIta, yathAdoSaM yathAdhAtu bhiSagajitaJca yojyam / sapirityAdi / rasA mAMsAnAm // 62 // gaGgAdharaH-iti zukradoSaliGgAdikamuktvA klavyAnAha-retodoSetyAdi / yasmAdretodoSodbhavaM klavyaM zuddhayA virecanAdinaiva zudhyati, ato yathAyathaM klevyaM te vkssyaami| viijetyaadi| vIjopaghAtAdaSTavidhazukradoSAda eka klaivyam, dhvajopaghAtAt ziznopaghAtAda dvitIyam, tRtIyaM jarayA vArdhakyena, zukrakSayAcaturtham, tasya caturvidhaklaivyasya sAmAnyalakSaNaM zRNu // 3 // cakrapANiH-mAgadhyamRtetyAdau mAgadhI pipplii| amRtlauhmmRtsaarlauhm| bhallAtaka 437 For Private and Personal Use Only
Page #1257
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3486 crk-sNhitaa| [yonibyApacikitsitam saGkalpapravaNo nityaM priyAM vazyAmapi striym| na yAti liGgazaithilyAt kadAcid yAti vA yadi // zvAsArttaH khinnagAtrazca moghsngklpcessttitH| mlAnaziznazca nirvIryyaH syAdetat klaivyalakSaNam // sAmAnyalakSaNaM hotad vistareNa pravakSyate // 64 // zItarUkSAlpasaMkliSTa-viSamAsAtmyabhojanAt / zokacintAbhayatrAsAt strINAzcAtiniSevaNAt // abhicArAdavilambhAda rasAdonAJca saMkSayAt / vAtAdInAJca vaiSamyAda viruddhAdhyazanAt zramAt // nArINAmarasajJatvAt pnyckrmaapcaartH| vIjopaghAtAd bhavati pANDuvarNaH sudurblH|| gnggaadhrH-sngklpetyaadi| saGkalpaH satataM maithunaviSayepsA manasaH kamma pravalaM yasya / tAdRzo'pi cAmanokAmapriyAmavazyAM striyaM naro na yAti / tatra striyamapi priyAM vazyAM manozAM liGgazaithilyAt na yAti, yadi kadAcid yAti tadA vyavAyazramAt zvAsAtaH khinnagAtrazca san moghasaGkalpaceSTitaH syAdretaHsekAbhAvena saGkalpazceSTitazca mogho vyarthaH syAditi mlAnaziznazca san nirvIryo niHzaktiH syAdetat klaibyasya sAmAnyalakSaNaM bhASitam, vistareNa pratyekena punaH zRNu lakSaNamiha vakSyate // 64 // gaayrH-shiitetyaadi| zItarUkSANAmalpasaMkliSTAnAM viSamANAmasAtmyAnAzca bhojnaat| avisrambhaH prakAzabhAvaH, rahasye hi haudmo bhavati / viruddhAzanAdadhyazanAt pUrva dinAhArAjoNe bhojnaaditi| shrmaadtishrmaaditi| vIjopaghAtAdetebhyo hetubhyo vIjasya zukrasyopaghAtAt klaivyaM bhavati tatra pANDasyeti rasAyanamiti anuvrtte| zudaivaveti etaiH shuddhH| saGkalpetyAdau liGgazaithilyAditi liGgApagamAt / moghe saGkalpaceSTite yasya sH| tathA vAyoH kSayAt bIjakSayAnupapatteH, For Private and Personal Use Only
Page #1258
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 30 adhyAyaH . tA cikitsitasthAnam / 3487 alpaprANo'lpaharSazca pramadAsu bhvennrH| hRtpaannddukaamlaarog-tmkshrmpiidd'itH|| chardapratIsArazUlAtaH kaasjvrnipiidditH| vIjopaghAtajaM klaivyaM dhvajabhaGgakRtaM zRNu // 65 // atyamlalavaNakSAra-viruddhAsAmyabhojanAt / atyambupAnAda viSamAt piSTAnnagurubhojanAt // dadhikSIrAnUpamAMsa-sevanAda vyAdhikarSaNAt / kanyAnAM gamanAcApi ayonigamanAdapi // dorgharonnI cha cirotsRSTAM tathaiva ca rajaskhalAm / durgandhAM duSTayonizca tathaiva ca parinu tAm // IdRzIM pramadAM mohAd yo gacchet kAmaharSitaH / catuSpadAbhigamanAcchephasazcAbhighAtataH // adhAvanAda vA meDhasya zastradantanakhakSatAt / kASThaprahAraniSpeSAt zUkAnAJcAtisevanAt / retasazca pratIghAtAda dhvajabhaGgaH pravarttate // 66 // varNAdiH puruSaH syAt, pramadAsu gamane'lpaprANo'lpaharSaH drogAdipIDitaH chAyAtaH kAsAdipIr3itazca bhavatIti vIjopaghAtajaM klaivyamuktam / atha dhvajabhAkRtaM klaivyaM zRNu // 65 // gnggaadhrH-atymletyaadi| viSamAt / piSTAnnAdibhojanAta / kanyAnAmiti bAlikAnAM kSudrayonimukhAnAm / ayoniH paayvaadiH| dIrghAdholomnIm / cirotsRSTAM bahukAlatyaktamaithunAM durgandhayoniM doSaduSTayoni parisra tayonim / catuSpadaH pshuH| zephaso'bhighAto hstaadibhiH| adhAvanAdadhautAt / medasya zastrAdibhiH ksstaat| dantakSataM kAmamattAbhiranurAgAt mer3he smbhvti| kASThasya vAtAdInAca saMkSayAdityana prAkRtavAtAdikSayeNaiva zukrAnutpAdo jnyeyH| zUkAnAJcAtisevanAditi ativRddhArtha kRtaprayogAt // 62-66 // *dIrgharogAmiti paatthaantrm| For Private and Personal Use Only
Page #1259
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| yonivyApacikitsitam zvayathurvedanA meddhuu-raagshcaivopjaayte| skoTAstotrAzca jAyante liGgapAko bhavatyati // mAMsavRddhirbhaveccAsya vraNAH kSipraM bhavantyapi / pulAkodakasaGkAzaH zyAvaH zyAvAruNastathA // valayokurute cApi kaThinazca parigrahaH / jvarastRSNA bhramo mUrchA chrdishcaapyupjaayte|| raktaM kRSNaM sraveccApi nolamAvilalohitam / agnineva ca dagdhasya tIbro dAhaH pravartate // vastau vRSaNayorvApi sevanyAM vaGkSaNeSu ca / kadAcit picchilo vApi pANDuH strAvazca jAyate // mahAraniSpeSaNAnAm, zUkasya jalazukasya ziznaddhikAmenAtisevanAt / retasaH zukrasya pravarttamAnasya pratighAtAt dhvajabhaGga upadaMzo nAma rogaH prvrtte| suzrute huApadaMza evAyaM nAnA roga uktH| tadyathA"tatrAtimaithunAda brahmacaryAda vA tathA brahmacAriNI cirodasRSTAM raMjaskhalA dIrgharomAM kake zaromAM saGkINeromAM nigUDharomAmalpadvArAM mahAdvArAmapriyAmakAmAmacaukSasalilaprakSAlitayonimakSAlitayoni yonirogopasRSTAM svabhAvato vA duSTayoni viyoni vA nArImatyarthamupasevamAnasya tathA karajadazanaviSazUkanipAtanAdarda nAda hastAbhighAtAcatuSpadIgamanAdacaukSasalilaprakSAlanAdava pIr3anAt zukramUvegavidhAraNAnmaithunAnte vApyaprakSAlanAdibhidabhAgasya prakupitA doSAH kSate'kSate vA zvayathumupajanayanti tamupadaMzamityAcakSate" iti // 66 // + : gaGgAdharaH-atha dhvajabhaGgaprattau yathA syAt tadAha-zvayathurityAdi / vayathuH kSate'kSate vA mer3he zvayathurvedanA medarAgazca jaayte| tIvrAH sphoTA liGgapAkA bhvti| pulAkodakasaGkAzastucchadhAnyajalavacchayAvavo'thavA pAvAruNavarNaH parigrahaH sphItadezaH zizne valayIkurute kaThinazca bhavati / jvraadishvopjaayte| pakaH zopho raktAdivarNa srAvaM savet / agninA dampasyAjasya yathA tIvro dAhastathA vastyAdiSu tIvo dAhaH prvttete| kadAcit picchilaH pANDazca For Private and Personal Use Only
Page #1260
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 30za adhyAyaH ] . cikitsitasthAnam / 3486 zvayathurjAyate mandaH stimito'lpprisrvH| cirAdupaiti vA pAkaM zIghra vAtha pramucyate // jAyante krimayazcApi kliyate pUtigandhi c| vizIryate maNizvAsya mer3hamuSkamathApi vaa| dhvajabhaGgakRtaM klaivyamityetat samudAhRtam / etaM paJcavidhaM kecit dhvajabhaGga pracakSate // 67 // klaivyaM jarAsambhavaM hi pravakSyAmyatha tcchRnnu| jaghanyamadhyapravaraM vayastrividhamucyate // sAvaH syAt / kadAcicca zayathurmandaH syAt stimitazvAlpaparisravazca syAt / cirAda vApyacirAda vA pAkamupaiti atha pramucyate cikitsyaarogymaapdyte| upekSayA tu krimayo jAyante, klidyate ca mer3ha pUtigandhi ca syAdathAsya so medasya maNirapradezo yo vikazati sa ca vizIryate mer3ha sarvaM vizIryate muSkaM vA yadA vizIryate tadAyaM dhvajabhaGgo yastatkRtaM klaivyaM sutarAM bhavati medamaNisaGgime dmusskaabhaavaaditi| etmityaadi| etaM dhvajabhaGgamupadaMza kecit paJcavidhaM prcksste| bhinnAdhikArAdiha noktametenAnumatameva / taduktaM sushrute| "sa paJcavidha stribhidoSaH pRthaka samastairasRjA caikH| tatra vAtike pAruSyaM saparipuTanaM stabdhamer3hatA paruSazophatA vividhAzca vaatvednaaH| paicike jvaraH zvayathuH pakoDambarasaGkAzastIvadAhaH kSiprapAkaH pittavedanazca / ilaiSmike zvayathuH kaNDUmAn kaThinaH snigdhaH zleSmavedanazca / sarvaje sabailiGgadarzanamavadaraNaM zephasaH krimiprAdurbhAvo maraNaJca / raktaje kRSNasphoTamAdurbhAvo. pratyarthamasamavRttiH pittaliGgAnyatyartha jvaradAhau zoSazca yApyazcaiva kdaacit|" iti // 6 // 2. gaGgAdharaH-dhva nabhaGgakRtaklavyamuktvA jarAjaklaivyamAha-klevyamityAdi / jarAsambhavaM hi klaivyaM pravakSyAmi tat shRnnu| prANinAM vayastrividhaM jaghanyamadhya .... cakrapANiH-tatra zvayathurvedanA mer3ha iti vAtena, sphoTAzceti pittena, mAMsAdivRddhiriti baphena, jvarastRSNetyAdi raktena, bhagnineveti sannipAtena / etat paJcavidhaM kecit dhvajabhaGgaM vadanti / tathoktana vAtapittakapharakasatripAtabhedena paJcavidhatvamityarthaH // 17 // For Private and Personal Use Only
Page #1261
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org caraka saMhitA | - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3460 atha pravayasAM zukra prAyazaH coyate nRNAm / rasAdonAM saMcayAcca tathaivAvRSyasevanAt // balavIyye ndriyANAJca krameNaiva paricayAt / paricINAdAyuSazcApyanAhArAcchramAt kramAt // jarAsambhavajaM klaivyamityetairhetubhirnRNAm / jAyate tena sa citra' kSINadhAtuH sudurbalaH // vivaraNa durbalo dInaH sa kSipra N vyAdhimRcchati / etajjarAsambhavaM hi caturthaM kSayajaM zRNu // 68 // atIva cintanAccaiva zokAt krodhAd bhayAt tathA / Ipyata kaNThAmadodra gAn sadA vizati yo naraH // kuzo vA sevate rUkSamannapAnaM tathaiauSadham / durvvalaprakRtizcaivApyanAhAro bhavedu yadi || [ yonivyApa cikitsitam pravaramiti / tatra jaghanye bAlye Sor3azAbdaparyantamanudbhUtazukraH pumAn / madhye SaSTivarSaparyantamudbhUtazukraH / tato'nantaraM yathA syAt tadAha / athetyAdi 1 mavayasAM vArDa kyArambhAvadhikrameNa zukraM naNAM kSIyate svayamevAvasthA svabhAvAt / prAyazaHpadena vAjIkaraNasevinAM vyavacchedaH / tadAha rasAdInAM saMkSayAditi tadavasthAsvabhAvAt / avRSyasevanAcca / krameNa balAdInAM parikSayAt / AyuSazca parikSINAt / kAlasvabhAvAdAhArAlpatvAdikhAt / zramAt / kramAt / jarAsambhavaM klaivyametatubhirjAyate iti / klaibye jAte sa pumAn tena klaivyena kSINadhAvA di kSipraM syAt / kSimazca vyAdhimRcchatIti jarAsambhavaM klaivyamuktam / kSayajaM caturtha klaivyaM zRNu // 68 // gaGgAdharaH- atIvetyAdi atIva cintanAdibhyo hetubhyo yadA mAnava foresNThAdIn vizati, athavA kRzo naro rUkSAnapAnauSadhaM sevate, athavA For Private and Personal Use Only cakrapANiH - vRSyAdisevinAM na kSIyate zukramiti darzayati / pravayasAM zukrakSaye hetumAharasAdInAmityAdi / ete ca rasakSayAdayo hetavaH bAdhakasvabhAvAdeva bhavanti / jaghanyetyAdau prAyazaH kSIyate iti vacanAt pravayasAmapi zuddhasArANAm // 68 //
Page #1262
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 10 adhyAyaH cikitsitasthAnam / 3461 asAtmyabhojano yo hi hRdaye yo vyvsthitH| rasaH pradhAnadhAturhi kSIyetAzu tato nRNAm // . raktAdayazca kSIyante kSIyante dehinsttH| zukrAvasAnAstebhyo'pi zukra dhAma para matam // cetaso vAtiharSeNa vyavAyaM sevate'ti yH| tasyAzu kSoyate zukra tataH prApnoti saMkSayam // ghoraM vyAdhimavApnoti maraNaM vA samRcchati / zukra tasmAdavizeSaNa rkssymaarogymicchtaa| etannidAnaliGgAbhyAmuktaM klaivyaM caturvidham // 66 // kecit klaivye tvasAdhye dve dhvajabhagakSayodbhave / vadanti zephasazchedAda vRSaNotpATanena ca // durbalaprakRtiH pumAn yadyanAhAro bhavet, yo'sAtmyabhojanaH, tasya tasya yaH pradhAnadhAtuha daye vyavasthito rasaH sa kssiiyet| tato raktAdayazca zukrA. vasAnAH zukrAntAH Sar3adhAtavaH kSIyante tato narazcAzu kssiiyeteti| tebhyo rasAdibhyaH paraM dhAma zukraM matam / anulomakSayamuktvA prtilomkssymaah-cetsovetyaadi| athavA cetaso'tihaSaNa vyavAyaM yo'tisevate, tasya zukramAzu kSIyate sa pumAMstataH zukrakSayAt saMkSayamApnoti, ghoraM vyAdhi maraNaM vA smRcchti| tataH kSayaja klaivyaM sutarAM bhavatIti / tasmAda vizeSeNa zukramArogya micchatA rakSyamiti / upasaMharati etadityAdi / etanidAnaliGgAbhyAM catuvidha klevyamuktaM bhavati / / 69 // gaGgAdharaH kecidityaadi| kecinmunayaH klavye dve dhvajabhodbhavaM kSayodabhavaJceti dve asAdhye vdnti| meDhAbhAvAnitarAmasAdhyaM dhvajabhaGgakRtaM klevya. miti / prsnggaadaagntuklNvymaah| zephasazchedAt kleyaM syAd vRSaNotpATanAt cakrapANiH-kecidityAdau dhvajabhaGgamayoddhave vkssymaannvishessbhnggkssyojhve| bhedamuda For Private and Personal Use Only
Page #1263
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3462 crk-sNhitaa| yonivyApacikissitam mAtApitrorvIjadoSAdazubhaizcAkRtAtmanaH / garbhasthasya yadA doSAH prApya retovahAH siraaH| zoSayantyAzu tannAzAda retshcaapyuphnyte||. tatra sampUrNasarvAGgaH sa bhavatyapumAn pumAn / ete tvasAdhyA vyAkhyAtAH sannipAtasamucchyAt // 7 // cikitsitamatazcorddha samAsavyAsataH zRNu // zukradoSeSu nirdiSTaM bheSajaM yanmayAnagha / klaivyopazAntaye kuryAt kSINakSayahitazca yat / vastayaH kSIrasarpizca vRSyayogAzca ye mtaaH| rasAyanaprayogAzca sarvAnetAn prayojayet / samIkSya dehadoSAgni-balaM bheSajakAlavit // 71 // vyavAyahetujaM klaivyaM yacca dhAtuviparyayAt / daivavyapAzrayaM tatra bheSajaM saMprayojayet // klaivyaM syaat| krmjmaah-maatetyaadi| mAtApitrorvIjadoSAd akRtasukRtakAtmano'zubhaiH pUrvakarmabhirgarbhasthasya jIvasya garbhArambhakA doSA yadA retovahAH sirAH prApya zoSayanti, tadA tasirAnAzAdratazcApyupahanyate / tatra sa cumAn sarvasampUrNAGgaH sannapumAna svahIna eva bhvti| ete sarve klIvA asAdhyAH sannipAtasamucchayAt / iti klaivyamuktam // 7 // gnggaadhrH-cikitsitmityaadi| cikitsitamata U masya shRnnu| shukrdossetyaadi| pUrva ycchukrdossessu| kssiinnksstyoryddhitm| vRSyayogA vaajiikrnne||71|| gaGgAdharaH- vyavAyetyAdi / vyavAyahetujaM kSayajaM klevym| bhAvayati vRssnnotpaattnenetynten| maataapinorityaadinocyte| sa pumAn strIpuruSavyApArakaraNAsamarthatvAt apumAn bhavati / vyavAyahetujamitipadaM vIjadoSotpannasahajanyudAsArtham / For Private and Personal Use Only
Page #1264
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org te 30 adhyAyaH ] cikitsitasthAnam 1 samAsenaitaduddiSTaM bheSajaM kavyazAntaye / vistareNa pravakSyAmi vyAnAM bheSajaM punaH // 72 // susnigdha svinnagAtrasya snehayuktaM virecanam / annAzanaM tataH kuryyAdathavAsthApanaM punaH // pradadyAnmatimAn vaidyastatastamanuvAsayet / palAzairaNDamustAdyaH pazcAdAsthApayet tataH // vAjIkaraNAyogAzca pUrva ye samudAhRtAH / bhiSajA te prayojyAH syuH klaivye vIjopaghAtaje // 73 // dhvajabhaGgakRtaM klaivyaM jJAtvA tasyAcaret kriyAm / pradehAn pariSekAMzca kuryyAda vA raktamokSaNam // snehapAnaJca kurvIta sasnehaJca virecanam / vraNavacca kriyAH sarvAstataH kuryyAd vicakSaNaH // 74 // jarAsambhavaje klaibye dakSayaje cApi kArayet / snehasvedopapannasya sasnehaM zodhanaM hitam // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3463 susnigdhetyAdi / snehayuktaM virecanaM kuryyAdityanvayaH / tato'nnAzanaM kuryyAdathavAsthApanaM dadyAt tatastamanuvAsayet / anuvAsanAnantaraM punaH palAzAdibhirAsthApayet / tato vAjIkaraNayogA vAjIkaraNoktAH // 72 // 73 // gaGgAdharaH - vIjopaghAtajaklai vyacikitsitamuktavA dhvajabhaGgakRtasya cikitsAmAha - dhvajetyAdi / dhvajabhaGge mAge dhvajavinAzAt klaibyaM zAkhA tasya kriyAmAcaret / dhvajavinAze tvasAdhyatvAt / pradehAdikAM kriyAM vraNazodhanaropaNAdikAm // 74 // gaGgAdharaH - atha jarAsambhavaklai vyacikitsAmAha - jaretyAdi / sasneha For Private and Personal Use Only hetuvipayAditi doSavaiSamyAt / devavyapAzrayaizcetyA dinA abhicArAdijaklai vyacikitsAM te / abhicArAdijala klaizyaM devavyapAzrayacikitsAbhidhAnAdeva svIkarttavyam // 69-72 // cakrapANiH - palAzairaNDamustAya riti / tana eraNDapalAdi eraNDamUlaviphalAdigranthe 438
Page #1265
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir AM 3464 crk-sNhitaa| yonibyApacikitsitam kSIrasarpivRSyayogA vastayazcaiva yaapnaaH| .. rasAvanaprayogAzca tyorbhessjmucyte| vistareNaitadudiSTaM klaivyAnAM bheSajaM param // 75 // - klvycikitsaa| yaH pUrvamuktaH pradaraH zRNa hetvAdibhiH pRthak / yAtyartha sevate nArI lavaNAmlagurUNi ca // kaTUnyatha vidAhIni snigdhAni pizitAni c| grAmyaudakAni medhyAni kuzarAM pAyasaM dapi // zuktamatsyasurAdIni bhajantyAH kupito'nilaH / raktaM pramANamutkramya garbhAzayagatAH siraaH|| rajovahAH samAzritya raktamAdAya tdrjH| tasmAd vivarddhayatyAzu rasabhAvAd vimAnatA // zodharma na tu rUkSam / kssiiretyaadi| kSIrAdutthitaM sarpiH kSIrasapinavanItam, yApanA vastayo vakSyante siddhiSu / tayoriti jarAsambhavakla vykssyjklvyyoH||75|| .. gaGgAdharaH-iti klavyacikitsitamuktvA pradarapraznottaramAha-gaH pUrva mityaadi| yAtyartha mityaadi| yA nArI lavaNAdInyatyartha sevale tAni bhajantyAstasyA nAAH kupito'nilaH pramANaM svaparimANasthaM raktamArtava matakramya udgata kulA garbhAzayagatA rajovahAH sirAH samAzritya tadraz2oraktaH mAdAya vivarddhayatyAzu tasmAdrasabhAvAda vimAnatA bhavati, svamAnAda vivRddhamAnatA vakSyamANA mustAdayaH siddhau vkssymaannaaH| ghastidvaye'pyana bahuvacanaM vyaktisabhAvApekSayA heyam // 73-75 // cakrapANiH-yaH pUrvamuktaH pradara ityAdau upadravarUpatayA pUrdhvamuktaH pradara iti vadanti / kintu rahayonicikitsite asgadarasaMjJayaiva rakkayonisAmAnyAzca nirdiSTadoSabhedena - tatraiva rakayonirasagdararUpA vyAkRtA, teneha punaH asRgdaralakSaNAbhidhAnaM pUrvaTIkAkRtAmapi samAnam / the yetyAdigranthaM paThanti te tasyaivAyaM prabhedaH prapaJco vA kriyata iti varNayanti / vayantu mUripustakeSu For Private and Personal Use Only
Page #1266
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 30za adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / tasmAdasRgdaraM prAhuretat tantravizAradAH // rajaH pradIryyate yasmAt pradarastena kathyate // 76 // sAmAnyataH samuddiSTaM kAraNaM liGgameva ca // caturvvidhaM vyAsatastu vAtAdeH sannipAtataH / ataH paraM pravacyAmi hetvAkRtibhiSagjitam // 77 // rUvAdibhirmArutastu raktamAdAya pUrvavat / kupitaH pradaraM kuryyAt lacaNaM tasya me zRNu // 78 // tanu phenilarUcaJca zyAvamAruNameva ca / kiMzukodakasaGkAzaM sarujaM vAtha nIrujam // kaTIvaGkSaNahRtpArzva - pRSThazroNiSu mArutaH / vedanAM kurute tItrAmetad vAtAtmakaM viduH // 76 // amloSNalavaNacAraiH pittaM prakupitaM yadA / pUrvavat pradaraM kuryyAt paittikaM liGgataH zRNu // 80 // For Private and Personal Use Only 3465 bhavati / tasmAdetadAyurvedatantravizAradA asRgdaraM prAhuH / yasmAdrajo raktaM pradIryyate tena pradaraca kathyate // 76 // gaGgAdharaH- sAmAnyata ityAdi / vyAsatastu caturvvidhaM pRthagvAtAdeH sanipAtatazca / teSAM hetvAdikamataH paraM pravakSyAmi / tad yathA - rUkSetyAdi / AdinA vAyoH prakopaNAni yAni / / 77 / 78 // gaGgAdhara - tanvityAdi / tanvAdirUpamArttavaM mArutaH kurute / kaTayAdiSu tIvra vedanAzca kurute // 79 // gaGgAdharaH- amloSNetyAdi / pUrvavat - raktaM pramANamutkramyetyAduktirUpam // 80 // pAThadarzanAdasya vyAkhyAnaM kurmaH / garbhAzayagatA iti garbhAzayasambaddhAH / asRgdurazabdavyutpattimAha- kupito'nila iti / raktaM pramANamutkramya iti raktaM pramANAdhikaM kRtvA rakramAdAya jo yasmAd vivarddhayati vRddhena raktena yojayitvA rajo vivarddhayati yasmAt tasmAda 0 sRjo melabarUpatvAda bhayaM vyAdhirasundara ityucyate / pradIryyate iti vistAra prati
Page #1267
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 3466 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir caraka saMhitA | sanIlamathavA kRSNamatyuSNaM pItakaM tathA / nitAntaraktaM sravati muhurmuhurathArttimat // rAgadAhatRSAmoha jvarabhramasamAyutam / zrasRgdaraM paittikaM tat zlaSmikantu pravakSyate // 81 // gurvAdibhirhetubhizca pUrvvavat kupitaH kaphaH / pradaraM kurute tasya lakSaNaM tattvataH zRNu // 82 // picchilaM pANDuvarNaJca guru snigdhaJca zItalam / svavatyak zleSmalaJca tathA mandarujAkaram // chardA rocaka hRllAsa-zvAsakAsa samAyutam / triliGgasaMyutaM vidyAnnaikAvasthamasRgdaram // 83 // 84 // nArI tvatiparikliSTA yadA prakSINazoNitA sarvvahetu samAcArAdativRddhastadAnilaH // raktamArgeNa sRjati pratyanIkabalaM kapham / durgandhaM picchilaM zItaM vidagdhaH pittatejasA / 1 [ yonivyApacikitsitama gaGgAdharaH- sanIla mityAdi / nitAntaM nirantaram // 81 // gaGgAdharaH - gurvvAdibhirityAdi AdinA zeSakAraNAni dravAdIni / atrApi pUvvavaditi raktaM pramANamutkramyetyAduktam / picchila mityAdinA liGgam / zleSmalaM zleSmayuktamAttvam / triliGgetyAdi / naikAvasthaM nAnArUpatayAvatiSThate // 82-84 // gaGgAdharaH- nArItyAdinA tasya lakSaNam / sacca hetUnAM vAtAdInAM savvaSAM hetUnAM samAcArA ativRddho'nilaH pratyanIkavalaM balahAnikaraM karpha raktamAgaNa sRjati / kaphaM punardugaindhAdirUpam / pittatejasA vidadhaH For Private and Personal Use Only amRk pradIryate yasminniti asRgadara ityeSA niruktirapyasa boddhavyA / naikApamiti jJAnAvastham // 76-84 //
Page #1268
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 30 adhyAyaH ]] cikitsitasthAnam 3467 vasAmedazca yAvaddhi tamupAdAya vegavAn / sRjatyArttavamArgeNa sarpirmajavasopamam // zazvat sravatyathAstrAvaM tRSNAdAhajvarAnvitam / kSINaraktAM durbalAzca tAmasAdhyAM vivarjayet // 85 // mAsAniSpicchadAhArti paJcarAtrAnuvandhi c| naivAtibahulAtyalpamArttavaM zuddhamAdizet // guJjAphalasavarNazca yada vAlaktakasannibham / indragopakasaGkAzamArttavaM zuddhamAdizet // 86 // vAtADhyAnAJca yonInAM yaduktamiha bheSajam / caturNA pradarANAJca tat savvaM kArayed bhiSak / raktAtisAriNAM yacca tathA lohitapittinAm / raktArzasAJca yat proktaM bheSajaM tacca kArayet // 87 // prdrcikitsaa| sa vegavAnanilaH yAvad vasA medazca tAvat tamupAdAya sarpirmajavasopamam ArtavamAgaNa raktakSaraNapathena sRjati / athAstrAvaM zazvat sravati tRSAdhanvitamiti sanipAtapradaralakSaNam / tsyaasaadhytaamaah-kssiinnetyaadi| kSINaraktAM kSINArttayAM dubailAzca tAM sannipAtapradaravatI nArImasAdhyAM vivarjayet // 85 // gnggaadhrH-shuddhaattaivlkssnnmaah-maasaadityaadi| yadAttavaM mAsAt pravarttate niSpicchadAhArti picchadAhArtibhyo nirgataM paJcarAtramanubadhnAti prakAzarUpeNAlpazaH, naivAtibahulaM nAtyalpaM tadAtavaM shuddhmaadishet| lakSaNAntarazca guJja tyaadi| indragopakaH kITavizeSo rktvrnnH||86|| gaGgAdharaH-atha prdrbhessjmaah-vaataavyaanaamityaadi| yonivyApatsu vAtadRSitayonInAM yaduktamihAdhyAye bheSajaM taccaturNAmeva pradarANAM sarca kaaryet| rktaatisaarinnaamityaadi| spssttm| iti pradaracikitsita. suktam // 87 // cakrapANiH-prasaGgAlakSaNamAha- naariityaadi| paJcarAvAnuvandhIti parAtamanubanAtIti For Private and Personal Use Only
Page #1269
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3468 crk-sNhitaa| yonivyApazcikitsitam dhAtrIstanastanyasampaduktA vistarataH puraa| stanyasaananaJcava stanyasya ca vizodhanam // vAtAdiduSTaliGgaJca kSINasya ca cikitsitam / tat sarvamuktaM ye tvaSTau kSIradoSAH prakIrtitAH / vAtAdiSveva tAn vidyaacchaastrckssubhissgvrH| trividhAstu yataH ziSyAstato vakSyAmi vistaram // 8 // ajIrNAsAtmyaviSama-viruddhAtyarthabhojanAt / lavaNAmlakaTukSAra-praklinnAnAJca sevanAt // manaHzarIrasantApAdasvapnAnnizi cintanAt / prAptavegapratIghAtAdaprAptodIraNena ca // paramAnnaM guDaghRtaM matsyaJca kuzarAM ddhi| .. . abhiSyandIni mAMsAni grAmyAnUpaudakAni ca // . gaGgAdharaH-atha stnydosscikitsitmaah-dhaatriityaadi| purA jaatisuutriiye| ye khaSTau kSIradoSAH prakIrtitA aSTodarIye aSTau kSIradoSA ityuddezaM kulA punarnirdezaH kRtH| aSTau kSIradoSA iti vaivarNya vaigandhyaM vairasyaM paicchilyaM phenasaGghAto raukSyaM gauravamatisnehazceti tAnaSTau doSAn vAtAdiSveva doSeSu zAstracakSabhiSagvaro vidyAt / madhyamo'varazca bhiSaka tathA veditu na shkroti| ziSyA hi trividhAstato madhyamAvaraziSyaprabodhanArtha vAtAdidoSakrameNa nimtaraM vakSyAmi // 88 // gnggaadhrH-tdythaa-ajiirnnetyaadi| nizi avmaat| amAptavegAnAM pNcraataanubndhii| dvAdazarAvakAlasya kiM na nirdezaH ? dvAdazarAtaparyantaM garbhAzayasthasyAtavasya pravRttiriti jnyeym| gulAphalasavarNamityAdinA varNabhedazvArttave prakRtibhedAdeva bhavati // 85-87 // cakrapANiH-samprati pradaracikitsAmabhidhAya strIrogAbhidhAnaprasaGgAda aparamapi strIrogaM stanyadoSamabhiSi surAha-dhAtrI stnstnyetyaadi| trividhAstu yato ziSyA tato vakSyAmIti sividhabhedeSu ziSyeSu mandabuddhiziSyANAM sukhapratipattyartham // 88 // For Private and Personal Use Only
Page #1270
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 30 adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 346 bhuktvA bhuktvA divAsvapnAt madyasyAti ca sevnaat| abhicArAdanAyAsAda vyAdhibhiH karSaNena ca // doSAH kSIrAzrayAH prApya sirAH stanyaM pradUSya c|| kuyyuraSTavidhaM bhUyo doSatastannibodha me // 8 // vairasyaM phenasaGghAto raukssynycetynilaatmke| pittAda vaivarNyadaurgandhye snehapaicchilyagauravam // kaphAda bhavati raukSyAdAranilaH svaiH prakopaNaiH / kaddhaH vIrAzrayaH prApya rasaM stanyaM pradUSayet // virasaM vAtasaMsRSTaM kuzo bhavati tat piban / na cAsya vadate dAraM kRcchreNa ca vivarddhate // tathaiva pAyuH kupitaH stanyamantarviloDayan / karoti phenasaGghAtaM tataH kRcchrAt pravarddhate // tena kSAmakharo bAlo bddhviraamuutrmaarutH| vAtikaM zIrSaroga vA ponasa vA sa gacchati // pUrvavat kupitaH stanye snehaM shossyte'nilH| . rUdaM tat pibato raukSyATu balahAsazca jaayte||10 udoraNena prernnen| kuzarA tilklkH| paramAnAdIni bhuktvA bhuktvA divAkhamAt / doSA vAtAdayaH kSIrAzrayAH stanyavahAH sirAH prApya stanyaM pradUSya cASTavidhaM doSaM vevAdikaM kuyyustada bhUyo doSato vAtAdito nibodha // 89 gnggaadhrH-vairsymityaadi| anilAtmake vAtadUSite stanye vairasyAditrayaM bhvti| pittAt stanye vavarya dogendhyazca dve bhvtH| kaphAt stanye snehoditrayaM bhvti| tad yathA syAt tdaah-rokssyaayorityaadi| tat piban zizuH kRzo bhvti| na cAsya zizoH kSIraM vadate kucchaNa zarIramasya vivrtte| tathavetyAdinA phensngghaatsmpraaptiH| tatastatpAnAt zizuH kRcchaNa vivarddhate ityaadi| pUrvavadityAdinA rokssysmmaaptiH| svaH For Private and Personal Use Only
Page #1271
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| yonibyApazcikitsitama pittamuSNAdibhiH kruddhaM stanyAzrayamabhiplutam / karoti stanyavaivaNyaM nIlapItAsitAdikam // vivarNagAtraH khinnaH syAt tRSNAlubhinnaviT zizuH / nityamuSNazarorazca nAbhinandati taM stanam // pUrvavat kupite pitte daurgandhyaM kSIramRcchati / pAgaDAmayastat pibataH kAmalA vA bhvecchishoH||1|| kuddho gurvAdibhiH zleSmA kSIrAzrayagataH striyaaH| snehAnvitaM vA tat kSIramatisnigdhaM karoti saH // chaInaH klezanastena lAlAlurjAyate shishuH| nityopadigdhaiH srotobhirnidraakkrmsmnvitH| zvAsakAsaparItazca prsektmkaanvitH|| abhibhUya kaphaH stanyaM picchilaM kurute ydaa| lAlAluH zUnavaktAkSo jar3aH syAt tat piban shishuH|| prakopaNaiH kruddho'nilaH kSIrAzrayaH san stanye snehaM zoSayate, tato rUkSaM stanya syAt, tat pivato vAlasya balahAsazca jaayte| iti trayaH stanyadoSA vaatjaaH||9|| - gaGgAdharaH-pittajau dvaavaah-pittmityaadi| uSNAdibhiH svaH prakopaNe kaddha pittaM stanyAzraye vaNemabhiplutaM kumcet stanyavaivarNya karoti nIlAdi ruupm| tat piran zizurvivarNagAtra ityAdiH syAt / pUrvavadityAdi / pUrvavaduSNAdibhiH svaiH prakopaNaiH Rddha pitte kSIramRcchati sati stanye dorgandhyaM syaat| tat pivataH zizoH pANDAmayaH kAmalA vA syAt // 91 // .. gaGgAdharaH-iti pittadoSau dvAyuktvA kaphadoSAMstrInAha-Rddha ityAdi / gurvAdibhiH svaH prakopaNaiH kra ddhaH zleSmA striyAH kSIrAzrayastanagataH san tat kSIraM snehAnvitamatisnigdhaM vA kroti| tat piban zizuzcharddhana ityAdiH syAt / abhibhuuyetyaadi| svaH prakopaNaiH kruddhaH kaphaH stanyamabhiyabhU For Private and Personal Use Only
Page #1272
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 30 adhyAyaH 30 adhyAyaH] cikitsitasthAnam / kaphaH kSIrAzayagato gurutvAt kSIragauravam / kuryAt snehAnvitaM potaM tadbhAvAt kapharogavAn / anyAMzca vividhAn rogAn kuryAt kSIrasamAzritAn // 2 // kSIre vAtAdibhirduSTe sambhavanti ydaatmkaaH| tatrAdau kSIrazuddhArtha dhAtroM snehopapAditAm / saMsvedya vidhivada vaidyo vamanenopapAdayet // 13 // vcaapriyngguyssttaa-kphvtsksrsspaiH| kalkainimbapaTolAnAM kAthaiH salavaNairvamet // samyagvAntAM yathAnyAyaM kRtasaMsarjanAM ttH| doSakAlabalApekSI snehayitvA virecayet // trivRtAmabhayAM vApi triphlaarssNyutaam|| pAyayenmadhusaMyuktAM virekArtha bhissgvrH|| picchilaM kurute| tat piban zizuAlAlurityAdiH syaat| kapha ityaadi| guvAdibhiH kruddhaH kaphaH kSIrAzrayastanagataH san guruvAt kSIrasya gauravaM kuryaat| snehAnvitaM tat guru kSoraM pItaM zizunA tadagurubhAvAt tasya zizoH kapharogA jAyante ye tajjAnanyAMzca vividhAn kSIrasamAzritAn rogAn kuryAt // 92 // ... gaGgAdhara-ityaSTau vAtAdibhedena doSAnuktvaiSAM cikitsAmAha-kSIra ityaadi| yadAtmakA vavAdiyadayadarUpA doSAH sambhavanti / tatrAdau kSIrazuddhArtha snehopapAditAM dhAtrI saMsvedya vamanenopapAdayet // 93 // gnggaadhrH-ccetyaadi| snigdhA khinnA sA dhAtrI vacAdikalkaiyuktaiH nimbAdikAH salavaNairvamet, tatra vacAdiSu kaphaH shlessmaatkH| samyagavAntAM yathAnyAyaM kRtasaMsarjanAM kRtapeyAdikramAhArAM punaH - snehayitnA doSAdhapekSI baMdyo virecayet / virecnyogmaah-tritaamityaadi| trivatA 439 For Private and Personal Use Only
Page #1273
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra ww.kobairthong www.kobatirth.org Acharya Shri Ka Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3502 crk-sNhitaa| yonibyApacikitsitam samyag viriktAM matimAn kRtasaMsajjanAM punH| tato doSAvazeSaghnairannapAnarupAcaret // 64 // zAlayaH SaSTikA vApi zyAmAkA bhojane hitaaH| priyaGgavaH koradUSA yavA veNuyavAstathA // vaMzavetrakalAyAzca zAkArthe snehsNskRtaaH| mugAn masUrAn yUSArthe kulatthAMzca prakalpayet // 15 // nimbavetrAgakulaka-vArtAkAmalakaiH zRtAn / savyoSasaindhavAn yUSAn dApayet stanyazodhanAn // zazAn kapiJjalAneNAn saMskRtAMzca pradApayet // zAGgeSTAsaptapaNatvak-vastagandhAzRtaM jalam / dApayet stanyazuddhArthamathavA rohiNIzRtam // 66 // 'triphalArasasaMyutAM madhusaMyuktAM pAyayeda, athavA abhayAM triphalArasasaMyutI madhusaMyuktAM paayyet| viriktAM kRtasaMsarjanAM tAM dhAtrauM punastato doSazeSanarannapAnarupAcaret // 94 // gaGgAdharaH-annArthamAha-zAlaya ityAdi / priyaGgaco dhAnyavizeSAH / vaMzAdayo'pi zAkANe snehasaMskRtAH, vaMzo vaMzakarIraH, vetraM vetrAgram, yaSAtha mudrAdIn kalpayet // 95 // gnggaadhrH-yuusssNskaarmaah-nimbetyaadi| kulakaM paTolapatram / nimbA. dibhiH kathitaH kalkairvA zRtAn savyoSasaindhavAn yUSAn dApayet / shshaanityaadi| zazAdIMzca saMskRtAn rasAn kRkhA pradApayet / pAnArthamAha / zArGgaSTetyAdi / zASTA kAkajaGghA / vastagandhA ajmodaa| rohiNI kaTarohiNI // 96 // For Private and Personal Use Only
Page #1274
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 30 adhyAya:] 30 adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 3503 amRtAsaptaparNatvaka-kAthaJcaiva sanAgaram / kirAtatiktakakAthaM zlokapAderitAn pibet // trInetAn stanyazuddhArthamiti sAmAnyabheSajam / kIrtitaM stanyadoSANAM pRthaganyannibodha me // 17 // pAyayed dvirasakSIrA draakssaamdhukshaarivaaH| zlakSNapiSTAM payasyAJca samAloDya sukhaambunaa| stanyasaMzodhanArthantu dhAtrontu pAyayed bhiSak // 8 // paJcakolakulatthaizca piSTairAlepayet stnau| zuSkau prakSAlya nirdahyAt tathA stanyaM vizudhyati // 6 // phenasAtavat kSIraM yasyAstAM pAyayet striyam / pAThAnAgarazAGgeSTA-mUrvAH piSTA sukhAmbunA // aJjanaM nAgaraM daaru-bilvmuulpriynggvH| stanayoH pUrvavat kAyya lepanaM kSIrazodhanam // gnggaadhrH-amRtetyaadi| zlokasyAsya pAdatrayeNa trIn yogAn pibet / amRtA saptaparNavaka kalkIkRtya jalena peyaa| ityekH| sanAgaraM tayoH kAyazca pibediti dvitiiyH| kirAtatiktakAthaM pibediti tRtIyaH // 97 // gaGgAdharaH-iti sAmAnyabheSajaM stanyadoSasya pRthaganyat shRnnu| pAyayedityAdi / dvirasakSIrA dviguNajalakSIrA drAkSAmadhukasArivAH pattvA zeSaM kSIraM pAyayet / dviguNajalakSIramaSTAMzadrAkSAdikalkaM paktvA pAyayet / shlkssnnetyaadi| payasyAM kSIrakAkolIM zlakSNapiSTAM mukhAmbunA samAloDya pAyayet // 98 // gaGgAdharaH-paJcetyAdi / paJcakolakulatthaiH piSTairjalenAlipya stanau zuSko punaH prakSAlya niduHhyAniHzeSeNa dugdhaM gAlayediti // 99 // gnggaadhrH-phenetyaadi| yasyAH striyAH phenasaGghAtavat kSIraM tAM pAThAdikAna piSTvA mukhAmbunA pAyayet / zAGgaSTA kaakjngghaa| anyjnmityaadi| aJjanaM rasAJjanaM priyaGgaco dhaanyvishessaaH| pUrvavat stanau lipsA zuSko nirduvAt / pakrapANiH- kAthamcaiva sanAmaram ityakSa nAgarakRta eva kAtho jJeyaH // 89-99 // For Private and Personal Use Only
Page #1275
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3504 crk-sNhitaa| yonibyApacikitsitam kirAtatiktakaM zuNThI sAmRtA kAthayed bhiSak / taM kvAthaM pAyayeda dhAtrIM stanyadoSanibarhaNam // stanau cAlepayet pissttairyvgodhuumsrsspaiH| DirekAzritIyoktaroSadhaH stanyazodhanaH // 10 // rUkSakSIrA pibet kSIraM tairvA siddhaM ghRtaM pibet / pUrvavajIvakAdyaJca paJcamUlaJca lepanam // zlakSNaM piSTA jalenaiva lepanaM bhiSajA striyaaH| stanayoH saMvidhAtavyaM sukhoSNaM stanyazodhanam // 101 // yssttiimdhukmRdviikaa-pysyaasindhuvaarikaa| zItAmbunA pibet kalkaM kSIravaivarNyanAzanam / drAkSAmadhukakalkena stanau cAsyAH pralepayet / prakSAlya vAriNA caiva nirdahyAt to punaHpunaH // 102 // viSANikAjazRGgayau ca triphalAM rajanoM vacAm / pibet kSIrAmbunA piSTrA kSIradorgandhAnAzanam // kirAtetyAdi / kirAtatiktakAdInAM kAthaM kRtA taM pAyayet / stnaavityaadi| yavAdibhizca piSTaH stanAvAlepayedityeko yogH| SaDviretyAdi / SaDvirekazatAzritIyoktaiH stanyavizodhanadezabhiH // 100 / / - gaGgAdharaH-rUkSetyAdi / zRtaM kSIra rUkSakSIrA strI pibet / taiH siddhaM ghRtaM vA pibet / puuccvdityaadi| jIvakA dazakaM paJcamUlaJca vRhat pUvavadAlepanaM sukhoSNaM stanayoH kRtA zuSkIbhAve prakSAlya nidohanaM vidhAtavyamiti // 10 // --gnggaadhrH-yssttiityaadi| payasyA kSIrakAkolI, sindhuvArikA nirgunnddii| eSAM kalka zItAmbanA pibet / drAkSetyAdi / asyA vivarNakSIrAyA dhAtrAH drAkSAkalkena stanau lipsA zuSko vAriNA prakSAlya niduHhyAdevaM punHpunH||102|| - gnggaadhrH-vissaanniketyaadi| viSANikAdikaM kSIrAmbanA militena piSTvA pivet| ajazRGgI dvidhA viSANI cAjazRGgI ca tasmAda bhAgadvayam / For Private and Personal Use Only
Page #1276
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3.za bhadhyAyaH cikitsitsthaanm| 3505 lihyAda vApyabhayAcUrNa savyoSaM mAkSikaplutam / coradorgandhAnAzArtha dhAtrI pathyAzino tathA // sArivozIramaJjiSThA-zleSmAtervA scndnaiH| patrAmbucandanozauraiH stanau cAsyAH pralepayet // 103 // snigdhakSorA dAru mustaM pAThAM piSTA sukhaamnaa| pItvA sasandhavaM kSiprakSorazuddhimavApnuyAt // 104 // pAyayet picchilatIrAM zAGgeSTAmabhayAM vacAm / mustanAgarapAThAzca pItAH stanyavizodhanAH // takAriSTaM pibaccApi arzasAM yannidarzitam / vidArIbilvamadhukaiH stanau cAsyAH pralepayet // 105 // traaymaannaamRtaanimb-pttoltriphlaakRtm| gurukSIrA pibedetat stnydossvishuddhye| pibeda vA pippalImUla-cavyacitrakanAgaram / / balAnAgarazAGgeSTA-mUrvAbhilepayet stnau| * pRzniparNIpayasyAbhyAM stanau cAsyAH pralepayet // 106 // likhAda vetyAdi / spaSTArtham / sArivetyAdi / asyA durgandhikSIrAyAH stanau sacandanaiH sArivAdibhiH prlepyet| athavA sacandanaiH patrAdibhivoM stano pralepayet // 103 // gaGgAdharaH-snigdhetyAdi / sasaindhavaM dA dikaM sukhAmbunA piSTvA pIlA snigdhakSIrA nArI kSIrazuddhimavApnuyAt // 104 // gnggaadhrH-paayyedityaadi| zAGgeSThA kAkajaGghA, zAGgaSThAmabhayAM vA varcA vA paayyet| mustAdikAH piitaaH| takrAriSTaM vApyaunirdiSTaM pibet picchilakSIrA naarii| vidArIprabhRtibhiH piSTairasyAH picchilakSIrAyAH stanau pralepayet // 105 // .. gnggaadhrH-traaymaannetyaadi| gurukSIrA nArI trAyamANAdibhRtaM kArya pibet / pibeTa vetyaadi| pippalImUlAdi nAgarAntaM kathitaM pibeda vaa| For Private and Personal Use Only
Page #1277
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3506 crk-sNhitaa| yonibyApazcikitsitama aSTAvete kSIradoSA hetulkssnnbhessjaiH| nirdiSTAH kSIradoSotthAstatroktAH kecidaamyaaH|| 107 // doSadRSyA malAzcaiva mahatAM ye tthaamyaaH| ta eva savveM bAlAnAM mAtrA tvalpatarA mtaa|| nivRttirvamanAdInAM mRdutvaM prtntrtaa| vAkceSTayozca sAmathyaM vIkSya bAleSu zAstravit // bheSajaM cAlpamAtrantu yathAvyAdhi pryojyet| madhurANi kaSAyANi kSIravanti mRdani ca // 108 // balAdibhiH stanau lepyt| pRshniprnniityaadi| pRznipAdibhyAM dvAbhyAmasyAH gurukSIrAyAH stanau pralepayediti // 106 // __gaGgAdharaH-aSTAvityAdinA kssiirdosshetukhaadupsNhaarH| prasaGgAda bAlasya. cikitsAmAha-nirdiSTA ityaadi| tatra kSIradoSotthA ye kecidAmayA nirdiSTAstathA mahatAM yuvavRddhAnAM ye doSadRSyA AmayAzca nirdiSTAsta eva sarve rogA te ca yogA bAlAnAM vidhIyante tatra mAtrA khalpatarA mtaa| yathAvayo bAlakAnAM mAtrA vidheyaa| nivRttirityAdi / tatra vamanAdInAM saMzodhanAnAM bAleSu nivRttiH, kasmAt ? yato mRdutvaM paratantratA ca bAlAnAmiti / vAgityAdi / vAkaceSTayo sAmarthya vIkSya bAleSu yathAvyAdhi bheSajamalpamAtra pryojyet| madhurANi kaSAyANi kSIravanti mRdUni ca prayojayet // 107 / 108 // cakrapANiH-pUrvavat jIvakAdyamityata jIvakAdya jiivniiym| evaM duSTakSIre utpanna vAtavikArAgAM rUpaM darzayitvA yathAkarttavyaM bheSajamAha / doSA vaataadyH| dUSyANi ratAdIni / malAH muutrsvedaadyH| ete doSAdayo mahatAmiva bAlAnAmapi bhavanti / kintu teSAM doSAdInAM mAvA tu alpatarA iti vizeSaH / tena doSAdimAkhApekSayA bheSajamAvApyalpA bhavatIti bhAvaH / nivRttirvmnaadiinaamityaadi| dvividhA bAlA bhavanti svatantravRttayaH paratantavRttayazca / vasa paratantravatAM bAlAnAM vamanAdInAM nivRttiH karadhyA, vAkaceSTayozca bAlakasya sAmarthya vokSya svatantrANAM vamanAdInAM mRdutvaM zAstravid vaidyaH pryojyet| tathA saMzamanamapi bheSajam apamAnaM yathAvyAdhi pryojyet| kiMvA bAleSu mRDatAM paratantratAzca vIkSya kmanAdInAM nivRttirvi dhaavsyaa| vAvaceSTaya zca bAheSu sAmarthya vIkSya saMzamanaM bheSajamalpamAtaM yathAsyAdhi For Private and Personal Use Only
Page #1278
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 204 adhyAyaH ] cikitsitasthAnam | zratyarthasnigdharUkSoSNamamlaM kaTu vipAki ca / guru cauSadhapAnAnnametadu bAleSu gahitam // 106 // samAsAt sarvvarogANAmetad bAleSu bheSajam / nirdiSTaM zAstravida vaidyaH pravibhajya prayojayet // 110 // stanyadoSavAlarogau / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only 3507 bhavanti cAtra / iti sarvvavikArANAmuktametaccikit sitam / sthAnametaddhi tantrasya rahasyaM paramucyate // zrasmin saptadazAdhyAyAH kalpAH siddhaya eva ca / nAsAdyante'gnivezasya tantre carakasaMskRtai // tAnetAn kApilabaliH zeSAn dRDhabalo'karot / tantrasyAsya mahArthasya pUraNArthaM yathAtatham // 111 // 112 // gaGgAdharaH- varjyAnyAha - atyathatyAdi / atyatha snigdhAdikaM bAlaSu garhitam / samAsAdityAdi / spaSTam / / 109 - 112 // stanyadoSa bAlarogau / gaGgAdhara - upasaMharati- bhavanti cAtretyAdi / itItyAdi / ityetaccikitsitaM sthAnaM sarvvavikArANAmuktam / etasya tantrasya punaretat paraM rahasyamucyate / kiM rahasyamityata Aha-asminnityAdi / asmiMzcikitsitasthAne zeSAH saptadazAdhyAyAH kalpA dvAdazAdhyAyAH siddhayazca dvAdazAdhyAyA nAsAdyante carakaprati - saMskRte'gnivezatantre'dhunA na prApyante, kevalAgnivezatantre tu prApyante / tAn agnivaizatantroktAn etAnadhyAyAn cikitsitasthAne saptadazAdhyAyAn zeSAn kApilabaliH kapilabalasyApatyaM dRr3habalo'karot pratisaMskRtAnakarot / / 111 / 112 / / - prayojayediti yojanIyam / madhurANItyAdinA bAleSu karttavyaM bheSajamAha / atyarthamityAdi / - bAleSu niSiddhabheSajamAha / zAstravida baidyaH pravivicya nirdiSTaM prayojayediti // 100-110 // cakrapANiH sarvavikArANAM cikitsAsthAnoktam upasaMgRhNAti / sarvvavikArANAmiti vacanena anuktAnAmapi vikArANAmetat cikitsAvIjasUkhamiti darzayati / rahasyapadena na kasmaicit pApiSThAya prakAzanIyamiti dyotayati / samprati dRr3habalaH svakIyasthAnaviSayaM darzayannAhaasminnityAdi / saptadazAdhyAyA iti cikitsAsthAne saptadazAdhyAyAnte yakSma cikitsitAntAn aSTau adhyAyAn tathA atIsArAvasarpa dvitraNIyamadAtmayoktAn pariziSTa saMskArasya dRSTvA atizaya - sampAdakatvAdAtmano nirdiSTaviSayameva darzaya zAha- samvasyAsyetyAdi // 111 // 112 //
Page #1279
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3508 crk-sNhitaa| yonivyApazcikitsitam rogA ye'pyatra nodiSTA bahutvAnnAmarUpataH / teSAmapyetadeva syAd doSAdon vIkSya bheSajam // doSadRSyanidAnAnAM viparItaM hitaM dhruvam / uktAnuktAn gadAn sarvAn samyag yuktaM niyacchati / / dezakAlapramANAnAM sAtmyAsAtmyasya caiva hi / samyagayogo'nyathA heoSAM pathyamapyanyathA bhavet // 113 // gaGgAdharaH-anuktAnAM bheSajamAha-rogA ityaadi| teSAM rogANAM doSAdiviparItaM hitaM dravyaM samyagayuktamuktAnuktAna niyacchati / tathA dezAdInAM sAtmyAsAtmyasya ca samyagyogo'pyuktAnuktAn vikArAn niyacchati / anyathA samyagayuktaM pathyamapyanyathA'pathyaM bhavet // 113 / / cakrapANiH-samprati uktAnukarogacikitsAtidezArthamAha-rogA ye'pyanetyAdi / tazcikitsAsthAnAta bheSajaM tadeva hi bheSajaM nAmarUpAdinA vizeSeNAyuktAnAM sAmAnyatazca vAtAdijanyatayA doSAnapekSya tathAyuktaM sat bheSajaM bhvtiityrthH| doSAdIniti doSa nidAnAni apre vakSyamANAni, kiMvA doSabheSajadezakAlazarIrasattvaprakRtivayAMsi sUtrasthAnoktAni / atha kathametaTa bheSajam anuktAnAM gadAnAM bheSajaM bhvtiityaah-dossdRssyetyaadi| doSA vAtAdayaH, dUSyANi rakAdIni, nidAnAni rUkSAdIni, eSAM viparItaM bheSajaM hitamiti / tataH samyaga yukaM sat utAnuktagadAna dhruvaM niycchti| uktAni nAmarUpAdIni, anuktAni nAmarUpAdivizeSeNa bhanukA ye taani| etena yadaiva doSAdiviparItatayA pratipAditaM bheSaja tadeva anukkAnAM gadAnAM boSAdisamatvaM buddhA bheSajaM yojyamiti jJeyam / yadyapi ca nidAnaviparItaM bheSajaM tadoSaviparItenaMSa grahItupAyaMte, yato nidAneSu doSaprakopaH kriyate, tasya ca doSAda viparItaM yat yathArUkSanidAnavRddha vAyau rUkSasya viparItA snehAH sa nidAnaviparIta eva, tathApi doSasyaiva vaiparItyena bheSajaprayogopa. darzanArtha nidAnaviparItopAdAmamiha yathAyathaM saMyojanIyam / atha doSAdiviparItaM samyagayogena yad gadAna niyacchatIyuktaM tato thena samyagyogena kAlagRhItapakSasavyapakSasamyagayogenaiva kRtam / tameva samyagayogamAha-dezakAletyAdi / yeSAntu dezAdyapekSayA yogAnAmudAharaNAni AcAryeNaiva dattAni AsyAdAmAzayasthAnityAdinA khidoSaJca bahvapItyantena / tatreha dezaH AturasyavoktaH bhuumiH| idAnIM tadoSAdibhistava asyauSadhakAlo dvidhH| pramANamauSadhasya nividhama alpaM bahu samakSa / samaJca dvividhaM deshshriiryoH| asAtmyaM uktsaamyvipriitm| samyagayogo yathAvat prayogaH / viparyaye dossmaah| anyathA hevAM pathyamapi anyathA bhavet / eSAM doSAdInA........ bheSajaM doSAdiviparItamapi anyatheti apathyaM bhavati / yAni cAparANi balasattvAdIni dazavighadoSAdhantara. gatAni nehokAni tAni doSAdiSyanvarbhavanIyAni // 13 // For Private and Personal Use Only
Page #1280
--------------------------------------------------------------------------
________________ Acharya Shri ka Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir www.kobatirth.org yA 30 adhyAyaH / cikitsitasthAnam / 3506 AsyAdAmAzayasthAMzca rogAn nastaH zirogatAn / gudAt pakkAzayasthAMzca hantyAzu dravamauSadham // zarIrAvayavottheSu visarpapiDakAdiSu / / yathAdoSaM * pradehAdi zamanaM syAd vizeSataH // 114 // dinAturauSadhavyAdhi-jIrNaliGgavavekSaNam / kAlaM vidyAda dinAvekSaM pUrvAhna vamanaM yathA // rogyavekSA yathA prAtarniranno balabAn pibet / bheSajaM laghupathyAdAyaktamayAt tu durblH|| bhaiSajAkAlo bhuktAdau madhye pazcAnmuhammahuH / sAmud bhaktasaMyuktaM grAse grAsAntare daza // gaadhrH-aasyaadityaadi| AsyAdAsyamArabhyAmAzayasthAn rogAn tathA nastaH nAsikAmArabhya zirogatAn rogAnevaM gudamArabhya pakAzayasthAMzca rogAn dravamauSadhamAzu hanti / zarIretyAdi / spaSTam // 114 // ___ gnggaadhrH-dinetyaadi| cikitsAkriyAvidhau dinAdyavekSaNaM kAlaM Sar3a vidhaM vidyaat| tatra dinAvekSaM kAlaM pUrvAhna yathA vamanaM vidyAt / rogyvekssetyaadi| rogyavekSA yathA balavAn rogI prAtareva niranna auSadhaM pibet| durbalo rogI laghupathyAdaiAyuktaM bheSajaM pibediti / auSadhAvekSaNaM kAlamAha-bhaiSajyakAla ityaadi| eko bhuktAdau bhaiSajyakAlaH, dvitIyo cakrapANiH-bhata udAharaNamAha-AsyAdityAdi / bhAsyAdityAdau tRtIyAsthAne pnycmii| tena bhAsyena dattamauSadhaM dhamanAdAmAzayasthAn gadAnAzutarAnihanti / evaM nAsikayA dattamauSadhaM zirogatAn nihnti| gudena dattamauSadhaM pakkAzayasthAn nihanti / samyagayoge dezApekSAmAhazarIrAvayaveSvityAdi / yathAdezamiti vyAdhedaze / pradehAdIti pradehapariSekopanAhanAdi dezasAmarthyakAlamapekSya deyamiti // 114 // cakrapANiH-sodAharaNaM kaalvibhaagpuurvkmaah-dinaaturesyaadi| tatra dinApekSAdikAlAn kamAidAharati / dinApekSaH rogyapekSeti rogiNo vizeSeNa balavatvamabalavatvaJcApekSya bhavatItyarthaH / auSadhamupayujyApi upekSaNam abhujAnaH auSadham / bhaiSajyakAlA isyAdi / atra bhuktAdAvisyanena * yathAdezamityanyaH paatthH| 440 For Private and Personal Use Only
Page #1281
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3510 crk-sNhitaa| [yonidhyApacikitsitam apAne viguNe pUrva samAne mdhybhojnm| vyAne tu prAtarAzAdhamudAne bhojanottaram // vAyo prANe praTuSTe tu mAse praasaantrissyte| zvAsakAsapipAsAsu tvavacArya muhurmuhuH|| bhuktamadhyam, tRtIyo bhuktAt pazcAt / caturthoM muhummuhuH| paJcamaH sAmud sampuTakaM dvayorAhArayormadhye kAle / SaSTho bhaktasaMyuktam / saptamo graase| aSTamo praasaantre| prAtanirannaM pathyAdiyuktamiti dvau kAlau puurvmuktau| taviSayamAha-apAna ityaadi| apAne vAyo viguNe pUrva prAgabhaktAd bhaiSajyaM sevyam / samAne viguNe madhyabhojanaM bhojnmdhykaale| vyAne viguNe bhAtaHkAle AzAdhamauSadhamAzyamAdA lehaMta peym| udAne viguNe bhojanottaram auSadhamAdham / prANe vAyo praduSTe tu grAse grAsAntaH pratigrAsamadhye / kAladvayamucyate / yathA prAtarniSiddhaM tathA prAtarbhojana tathA pazcAdisyanema ca kAladvayaM prAtarbhojamottaram aparastu sAyaM bhojanottaram / kAlaca madhyabhuktantu yadaI bhuktavA upayujyate pazcAt punara bhujyate / muhurbhukaM nAma yad bhojanasamaye pratikSaNaM yojyam / sAmudga nAma yadazasya bhAdAvante ca samudravat bhAcaraNaM tat saamudgmbhidhiiyte| bhuktamiti padaM bhuktAdAvityAdibhiH pratyeka smbdhyte| sambhuktaM nAma yadannena saMyogAmizritaM bhujyte| prAsAntare tu bhuktaM nAma yat prAsAdanubhujyate ; anye tu prAsamAsAntare iti paThanti eka bheSajakAlaM atibhuktamiti / ......... kAlAntaramabhidhAya dezoSadhakAlapUraNaM kurvanti ataeva vAyau prANe duSTe tu mAse mAsAntare iSyata iti vacanena bhAcAryeNa eka eva kAla uktH| sa prAsasya prAsAntaramadhye yadauSadhaM tat praasaantrmucyte| bhuktabhuktasya........ upekSya prAsamapekSya bhojanamiti bodhanAt gRhItakAlaH par3a vidhH| evaM vyavasthite apAne viguNe ityAdi punarvyAkriyate / ete ca kAlAH yadyapi rogavizeSaviSayatayA vihitAH, tathApi bheSajasyaivAmI anapAnAdividheyasya kAlA bhavanti / apAnavaiguNyAdayastu gavAH iha bhessjvishesstyopdrshnaarthm| yadauSadhaM tasya pUrvam arthAt pUrvakAla ityAdi artho boddhvyH| thastu jyAdhyapekSaH kAlaH sa byAdhyavasthArUpa iha vaktavya iti vishessH| auSadhamityAdinA auSadhaM saMskRtamanupayujyate, bhalaghu laghu vA tat sambhuktazabdena ucyte| ye tu prAse prAsAntara iti paThanti tena prAse grAsAntare ca bhaiSajyopayogena kaaldvymaahuH| saMyutamiti sambhojyamityasyaiva vizeSaNaM varNayanti / For Private and Personal Use Only
Page #1282
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 30za adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / sAmudra hikkine deyaM laghunAnnena saMyutam / saMbhojyaJcaSadhaM bhojyairvicitrairarucau hitam // jvare peyAH kaSAyAzca cIraM sarpirvirecanam / par3a par3a deyaM kAlaM vIkSyAmayasya ca // vegamau laghutA vizuddhirjIrNalacaNam / tadA bheSajamAdeyaM syAd doSavadato'nyathA // cayAdayazca doSANAM vajyaM sevyaJca yatra yat / RtAvavedaya tat karmma sarvvaM pUrvvamudAhRtam // 115 // 3511 zvAsAdiSu muhurmuhuravacAryyam / hikinaH sAmudra' deyaM laghunAnnena saMyutam / bhaktasaMyuktaM vicitrairbhojyaH sahauSadhaM bhojyamaruco hitam / iti daza kAlA auSadhAvekSaNA bhavanti / atha vyAdhyavekSaNaM kAlamAha-jvara ityAdi / jvare prathamaM laGghanaM laGghanAnantaraM peyA prathame Sar3ahe prathamadinAvadhi saptAhe, tato'STama divAvadhi Sar3ahe kaSAyAstatazcaturdazadinAvadhipar3adde kSIraM tato viMzadinAvadhipar3ahe sarpistataH par3a viMzadinAvadhiSar3ahe virecanamiti / evamAmayasya kAlaM vIkSya ca peyAdikakramaH / pUrvvAparakAle'pi / atha jIrNaliGgAvekSaNaM kAlamAha - kSudityAdi / kSudhA tathA vegasya malamUtrayormokSaH zarIrodarayolaMghutA udgArazuddhizva jIrNelakSaNamiti / jIrNalakSaNe bheSajaM sevyamanyathA bheSajaM doSavat syAditi / atha RlavekSaNaM kAlamAha - cayAdaya ityAdi / doSANAM yatrau yasya cayaprakopaprazamAH pUrvvaM te moktAH sUtrasthAne, yatra Rtau yad vayaM yacca sevyaM tat sa pUrva tasyAzitIye udAhRtam, tadavekSya kam kAyryam // 115 // For Private and Personal Use Only bhuktamiti tu padaM sarvvAnakAle'pi yojanIyaM bheSajavizeSaNamiti vyAkhyAnayanti / auSadhApekSaM kAlamabhidhAya vyAdhyapekSaM kAlamAha-jvara ityAdi / utsargavidhinA jvarAT Arabhya Sar3ha yathAkramaM deyamiti ucyate / Sar3ahAdikrame peyAdidAnaM na virodhamAvahati / sAmAnyavidhirvizeSavidhiM na bAdhate takSya sarvvatraiva manunIyatvAt / kSudAdibhiH lakSaNadaH sambadhyate // 145 //
Page #1283
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3512 crk-sNhitaa| (yonicyApacikissitam upakramANAM karaNa(1)pratiSedhe ca kAraNam / vyAkhyAtamabalAnAM savikalpAnAmavekSaNe // 116 // muhammahuzca rogANAmavasthA Aturasya ca / avekSamANastu bhiSaka cikitsAsu na muhyati // 117 ityevaM SaDvidhaM kAlamanavekSya bhiSagajitam / prayuktamahitAya syAcchasyasyAkAlavarSavat // 118 // vyAdhInAmRtvahorAtra-vayasAM bhojanasya c| vizeSo bhidyate yastu kAlAvekSaH sa ucyate // 119 // vasante zleSmajA rogAH zaratkAle tu pittjaaH| varSAsu vAtikAzcaiva prAyaH prAdurbhavanti hi // gnggaadhrH-upkrmaannaamityaadi| yasyopakramasya yatra yatra (karaNasyApratiSedhastatra ) karaNapratiSedhe kAraNaM vyAkhyAtaM ssdd'pkrmnniiye| abalAnAM savikalpAnAmavekSaNe pUrva vyAkhyAtamiti // 116 / / gaGgAdharaH-evaM sati muhurmu huzca rogANAmAturasya cAvasthAmavekSamANo vadyazcikitsAyAM na muhyati // 117 // gaGgAdharaH-iti ssttkaalaavekssnnpryojnmaah-ityevmityaadi| ityevaM Sad kAlamanavekSyAnAlocya bhiSagajitaM prayuktamahitAya syAt, zasyasyAkAlavarSavat // 18 // gaGgAdharaH-kaH punaH kAlAvekSa ityata aah-vyaadhiinaamityaadi| vyAdhInAM vAtAdijAtAnAM yo'pRAtUnAM vizeSo bhidyate yazcAharvizeSo bhidyate yazca rAtrivizeSo bhidyate yazca vayaso vizeSo bhidyate yazca bhojanasya vizeSo bhidyate, sa sa vizeSaH kAlAvekSaH kAlAvekSaNamucyate // 119 // gaGgAdharaH-tadyathA-vasanta ityaadi| santAdiSu zleSmarogAdayaH For Private and Personal Use Only
Page #1284
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 30 adhyAyaH cikitsitasthAnam / 3513 nizAnte divasAnte ca varddhantai vAtajA gadAH / prAtaH kSapAdau kaphajAstayormadhye tu pittajAH // vayo'ntamadhyaprathame vaatpittkphaamyaaH| balavanto bhavantyeva svabhAvAda vayaso nRNAm // jIrNAnta vAtajA rogA jIryamANe tu pittjaaH| zleSmajA bhuktamAtre tu labhante prAyazo balam // 120 // nAlpaM hantyauSadhaM vyAdhi yathApo'lpA mahAnalam / doSavaccAtimAtraM syAt zasyasyAtyudakaM yathA // saMpradhAr2yA balaM tasmAdAmayasyauSadhasya ca / navAtibahulAtyalpaM bhaiSajyaJcAvacArayet // 121 // syuriti vyAdhInAmuktaM vishessaavekssnnm| nizAnta ityaadi| nizAnte divasAnte ca vAtajA gadA varddhante tathA prAtaH pUrvAhna kSapAdau rAtrerAdau kaphajA gadA varddhante tayornizAmadhye dinamadhye ca pittajA gadA vrddhnte| ityahorAtrA. vekSaNaM vyaadhiinaam| vayo'nta ityaadi| vayaso'nte vAtajA gadA balavanto bhavanti madhye pittajAH prathame kphjaaH| iti vyo'vekssnnaa| jIrNAnta ityaadi| jIrNAnte bhojanasya vAtajA rogA varddhante bhojane jIryamANe pittajAH bhuktamAtre tu zleSmajAH prAyazo balaM lbhnte| iti vayobhojanAvekSaNaM vyAdhInAmiti // 120 // gaGgAdharaH-mAtrAvadoSadhaprayoga eva kAryo na khatimAtrAlpamAtrAbhyAm, kasmAdityata aah-naalpmityaadi| alpamAtramauSadhaM vyAdhi na hanti yathAlpA Apo na mahAnalaM nanti / tayatimAtraM vyAdhi kiM hantItyata AhaatimAtramauSadhazca doSavat syAd yathAtyudakaM zasyasya doSavat / tasmAt Aturasya balaM sampradhA-mayasya balaM sampradhArya auSadhasya ca balaM sampadhArya navAtibahulaM nAtyalpaM yathA syAt tathA bhaiSajyamavacArayet // 121 // For Private and Personal Use Only
Page #1285
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3514 crk-sNhitaa| [yonivyApacikitsitam aucityAda yasya yat sAtmyaM dezasya puruSasya c| apathyamapi naikAntAt santyajya labhate sukham // vAhIkAH zADbalAzcInAH zunIkA yavanAH shkaaH| maaNsgodhuummaadhviik-shrtrvaishvaanrocitaaH|| matsyasAtmyAstathA prAcyAH kSIrasAtmyAzca saindhavAH / azmakAvantikAnAntu tailAmlaM sAtmyamucyate // kandamUlaphalaM sAtmyaM vidyAnmalayavAsinAm / sAtmyaM dakSiNataH peyA maNDazcottarapazcime / madhyadeze bhavet sAtmyaM yavagodhUmagorasAH // sAtmyaM hyAzu balaM dhatte nAtidoSaJca vahvapi / yogairevaM cikitsan hi dezAdyajJo'parAdhyati // teSAM tatsAtmyayuktAzca kyo'vsthaayutaastthaa| AyurbalazarIrAdi-bhedA hi bahavo matAH // 122 // - gaGgAdharaH-apathyasyApi sAtmasyAvarjanamAha-aucityAdityAdi / yasya janasya dezasyaucityAda yada dravyaM sAtmyaM puruSasya prakRtyaucityAca yasya yat sAtmyaM tadupasthitarogeSvapathyamapi naikAntAt tyajet / aikAntAt santyajya na mukhaM lbhte| tatra dezaucityAt sAtmyamAha-vAhIkA ityaadi| vADIkAdayaH dezaucityAt maaNsaaduprcitaaH| prAcyA mtsysaatmyaaH| saindhavAH kssiirsaatmyaaH| azmakA AvantikAzca tailaamlsaatmyaaH| malayavAsinaH kndmuulphlsaatmyaaH| peyAsAtmyAH daakssinnaatyaaH| udIcyAH pAzcAtyAca mnnddsaatmyaaH| madhyadezavAsino yvgodhuumgorssaatmyaaH| teSAM tatsAtmya. yuktAstathA vayo'vasthAyutAzca Ayurbala zarIrAdibhedA bahavo matA iti // 122 // . cakrapANiH- uktaprayogaireva cikitsAM kurvANo doSamAha-yogairevamityAdi / dezAdItyanena prazAprajJAnAt dezAdiviguNacikitsAkArakaM puruSaM kssyti| aparAdhyatIti mesitaM saabhyti| zAma inAdizabdena bayobahAdInAM prhm| kyopae rIraprakRtirUvAnAM 2. 13 For Private and Personal Use Only
Page #1286
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 30 adhyAyaH 30za adhyAyaH] cikitsitasthAnam / 3515 tathAntaHsandhimArgANAM doSANAM gUDhacAriNAm / bhavet kadAcit kutrApi viruddhAbhimatA kriyA // pittamantargataM gUr3ha svedsekopnaahnaiH| nIyate vahiruSNahi tathoSNaM zamayanti te|| vAhagaH zItaizca sekAdAruSmAntayoM hi piidd'itH| so'NugUr3ha karpha hanti zItaH zotaistathA vrajet // zlakSNapiSTo ghano lepazcandanasyApi dAhakRt / tvagagatasyoSmaNo rodhAda dAhahRt tvanyathAguroH // chardinI makSikAviSThA makSikA bahu vAmayet / dravyeSu ca vidagdheSu vaM teSu ca vikriyA // gaGgAdharaH-iti dezasAtmyAnAM mAMsAdInAmapathyAnAmapi naikAntaH parihAraH kAyya iti darzayikhA aprmaah-tthetyaadi| tathAntargatAnAM doSANAM sandhigatAnAM doSANAM gUDhacAriNAzca doSAgAM kadAcit kutrApi roge viruddhA kriyApyabhimatA bhavet / tdythaa-pittmityaadi| antargataM gUr3hamuSNaM pittamuSNaH svedAdibhirva hirnIyate / tathA svedAdayaH pittamuSNaM shmynti| vaayrityaadi| zIrvAtaH sekAdibhiyo'ntaruSmA pIr3itaH, so'ntaruSmA aNa sUkSma gUDhaM karpha hnti| tathA zItaiH zItaH kapho zamaM vrajet / tad ythaa| shlkssnnetyaadi| candanasya dAhaharasya zItasya zlakSNapiSTo ghano lepo dAhakRt / kasmAt ? khagagatasyoSmaNo rodhaat| evamato'nyathA aguroruSNasyApi dAhakarasya lakSNapiSTo'ghanastanulepo dAhahRt / evamaGgavizeSe'pi kamme vizeSaH syAt / tdythaa| chtyaadi| makSikAviSThA chadino, makSikA tu bahu vAmayet / prahaNaM pasmAt tat vyoblshriiraadi| yadi vAyuH sarvAtmanA kupyati, tadA tasya vAyoH yad viparItaM tailaM tat krttvym| yadAnu zItena vAyurvRddhaH tadA sarvAtmanA vAtaviparItaM tailamutsRjya yadeva zItavAtasyahitaM tasyevaMguNasya zaitya prazamAya hetuviparItamuSNaM bheSaja kartavyam, coktaM 'pItenoSNakRtAn rogAn zamayanti bhiSagavidaH' ityaadi| iha tu For Private and Personal Use Only
Page #1287
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3516 crk-sNhitaa| yonibyApazcikitsitam etasmAdauSadhAdIni parIkSya daza tattvataH / kuryyAcikitsitaM prAjJo na yogaireva kevalam // 123 // nivRtto'pi punAdhiH svalpenAyAti hetunaa| kSINe mArgIkRte doSe zeSaH sUkSma ivAnalaH // tasmAt tamanubadhnoyAt pryogennaanpaayinaa| dADhAtha prAkprayuktasya siddhasyApyauSadhasya tu // 124 // kaThinAdUnabhAvAcca doSo'ntaHkupito mahAn / pathyamRdvalpatAM nIto mRdurdoSakaro bhavet // pathyamapyaznatastasmAd yo vyaadhirupjaayte| jJAtvaivaM vRddhimabhyAsamathavAnyasya kArayet // sAtatyAt svAdvabhAvAcca pathyaM dvaSyatvamAgatam / kalpanAvidhibhistaistaiH priyatvaM gamayet punaH // tathA sati dravyeSu vidagdheSu teSu caivaM vikriyA vipriitkriyaa| etasmAddheto. rauSadhAdIni daza prAguktAni vimAne tattvataH parIkSya prAzacikitsitaM kuryyA, na kevalaM yogairiti // 123 // gaGgAdharaH-nivRtta ityaadi| nivRtto vyAdhiH svalpenApi hetunA punraayaati| nivRtto rogaH kasmAt punarAyAti ttraah| doSe mArgIkRte sati kSINe'pi zeSo varttate sUkSmo'nala iv| tasmAt taM nivRttadoSaM pumAMsam anapAyinA prayogeNAnubanIyAciramupAcaret / kimarthamityata Aha-dAArtha mAmayuktasya siddhasyauSadhasya yenauSadhena vyaadhinivRtto'bhuut| tasya siddherdAArthamanapAyinA prayogeNAnubannIyAt ciramAcaret / / 124 // .. gnggaadhrH-ktthinetyaadi| kaThinAdUnabhAvAca antaHkupito mahAn doSo hi pathya dvalpatAM nIto mRdurapi doSakaro bhvet| tasmAt pathyamapyaznato janasya yo vyAdhirupajAyate, tasyaivaM vRddhiM jhAkhAnyasya pathyasyAbhyAsaM kArayet / tatra pathyadveSe karttavyamAha- saattyaadityaadi| pathyaM satataprayogAt yadi doSAdInAM vyastasamastAnAM grahaNAt dopadUSyasamudAyAtmA byAdhirapi labhyate, sena vyAdhi For Private and Personal Use Only
Page #1288
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 30za adhyAyaH ] cikitsitasthAnam / manaso vAnukUlatvAt tuSTirurjA rucibalam / sukhopabhogatA ca syAd vyAdhezcAto balakSayaH // laulyAd doSacayAd vyAdhi- vaidhamrmyAda vApi yA'ruciH / tAsu pathyopacAraH syAd yogenAdya vikalpayet // 125 // bhavanti cAtra zlokAH / viMzatirvyApado yonernidAnaM liGgameva ca / cikitsA cApi nirdiSTA ziSyANAM hitakAmyayA // zukradoSAstathA cASTau nidAnAkRtibheSajaH / klevyAnyuktAni catvAri catvAraH pradAstathA // taiSAM nidAnaM liGgaJca bhaiSajyaJcaiva kIrttitam / cIradoSAstathA cASTau doSAkRtibhiSagjitaiH // retaso rajasazcaiva kIrttitaM zuddhilacaNam / uktAnuktacikitsA ca samyagyogastathaiva hi // dezAdiguNayogAzca kAlaH SaD vidha eva ca / deze deze ca yat sAtmyaM yathA vaidyo'parAdhyati // 3517 dveSyatvaM svAdukhAbhAvAca yadi dveSyatkhamAgacchet tadA taistaH svAdukaraH kalpanAvidhibhiH punastadeva dveSyatvagataM pathyaM priyatvaM gamayet nayet / kimarthamityata Aha-manasa ityAdi / manaso vAnukUlalAdUrjA tuSTizca balazca sukhopabhogatA ca syAt / ato vyAdhezca balakSayaH syAt / laulyAdityAdi / manaso laulyAcAJcalyAt doSakSayAdapi vyAdhiH syAt, vaidhamrmyAda vApi yA ruci syAt, tAsu pathyoSacAraH syAt / yogenAdaM khAdaM vikalpayediti / / 125 / / For Private and Personal Use Only viparItamapi bheSajama viruddham / viparItaM bheSajamucyate na viparItaguNamAtram, tena viparyastArthakAriNAmapi bheSajAnAM grahaNaM bhavati / yattu samAnameva kSINAnAM doSANAM dhAtUnAM vA bheSajaM 441
Page #1289
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3518 ___ crk-sNhitaa| yonivyApaJcikitsitam cikitsA cApi nirdiSTA doSANAM gUDhacAriNAm / yonivyApadike'dhyAye punarvasunidarzitA // yastu samyaG na jAnAti zAstra zAstrArthameva c| na kuryAt sa kriyAM citramacakSariva citrakRt // 126 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte'prApte dRr3habalapratisaMskRte cikitsitasthAne yonivyApacikitsitaM nAma triMzo'dhyAyaH // 30 // gaGgAdharaH-adhyAyArthamupasaMharati-bhavanti caatretyaadi| viNshtirityaadi| spaSTArthAH zlokA ete // 126 // gaGgAdharaH-adhyAyaM smaapyti-agniityaadi| agnivezakRte tantre crkprtisNskRte| aprApte tu dRr3habala-pratisaMskRta eva c| yonibyApadike triMze'dhyAye caiva cikitsite| vaidyagaGgAdharakRte jalpakalpatarau punH| cikitsitasthAnajalpe SaSThaskandhe cikitsite| yonivyApadikAdhyAya-jalpAkhyA triNshyudiiritaa| iti cikitsitasthAnaM SaSThaM samAptam, jalpazca tasya samApta iti // 30 // bhavati tad doSAdikSa yasya vyAdhivRddhijanakatvAt tadviparItameva bhvet| tatra.....iti krtvyaa| kintu tatkSayastena kSaye doSAdisamAnameva viparItamiti na kazcid doSaH // 116-.126 // iti mahAmahopAdhyAya-carakacaturAnana-zrImaccakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM gharakatAtparyyaTIkAyAM cikitsitasthAnavyAkhyAyAM yonivyApacikitsitaM nAma triMzo'dhyAyaH // 30 // triMzadadhyAye zlokasaMkhyA 5461 // samAptamidaM SaSThaM cikitsitasthAnam // // zrIH // For Private and Personal Use Only
Page #1290
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir carakasaMhitA klpsthaanm| prthmo'dhyaayH| athAto madanakalpaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhgvaanaatreyH||1|| gaGgAdharaH-atha sthAnoddezakramAt cikitsitasthAnAnantaraM kalpasthAnaM vyaakhyaatvym| tatrAdhyAyoddezAnukramAt prathamaM madanaphalakalpamAha-athAta ityaadi| sarva pUrvavada vyAkhyeyam // 1 // cakrapANiH-cikitsitasthAne tu tatra tatra vihitavamanavirecanayoH prayogAn vistareNAbhidhAtu cikitsaadhikRtyogsthaanruupklpsthaanmucyte| yadyapi cikitsAyAM vasterapi pratipAditasvAt vasyabhidhAyakaM sidristhAnamapi cikitsAGgatayAbhidhAtavyam, tathApi paJcakarmaNAmautsargikapravRttau vamanavirecanapUrvikaiva vastikarmapravRttirbhavatIti kRtvA vamanavirecanAbhidhAyakaM kalpasthAnameva vstybhidhaayksiddhisthaanaadpre'bhidhiiyte| vamanavirecanAnAM kalpastiSThatyasminniti kalpasthAnam ; kalpAbhidhAne'pi virecanasyautsargikapravRttau vamanapUrcikaiva pravRttirbhavatIti virecanAt vamanasya pUrghatvAt vamanakalpA evAme'bhidhAtavyAH; vamanakalpeSvapi vamanadravyazreSThatvAnmadanaphalasyaivAdau kalpo'bhidhIyate, zreSThatvaJca madanaphalasya, "vamanadravyANAM madanaphalAni zreSThatamAnyAcakSate'napAyitvAt" ityanenA'trava vakSyati // 1 // For Private and Personal Use Only
Page #1291
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [madanakalpa: 3520 crk-sNhitaa| atha khalu vamanavirecanArtha madanaphalAditrivRtAdInAM vamanavirecanadravyANAM mukhopabhogyatamaiH sahAnyaivyairvividhaistadyogAnAM kriyAvidheH sukhopAyasya samyagupakalpanArtha kalpasthAnamakhilenopadeyAmo'gniveza // 2 // gaGgAdharaH-kalpasthAnopadeze prayojanamAha-atha khlvityaadi| prathamA. dhyAye dIrghajIvitIye mUlinyastisraH zaNapuSpIvimvIhemavatyaH phaligyazcASTau dhAmAge vekSvAkujImRtakRtavedhanamadanakuTajatrapuSahastiparNinyo vamanArtha dravyApyuktAH, tathA virecanArtha mUlinya ekAdaza hastidantIzyAmAtridadhoguDAsaptalA. pratyakazreNIgavAkSIviSANikA'jagandhAdravantIkSIriNyaH phalinyazca daza zakinIvidvividhaklItaka-prakIryodakIryAntaHkoTarapuSpI- hastiparNI- kampillakAragavadhA uktAsteSu madhye madanaphalAdInAM vamanadravyANAM trivRtAdImAM virecanadravyANAM kriyAvidhau sukhakaravAt Sar3a virecanazatAzritIyoktAnAM SaNNAM zatAnAM yogAnAM mukhopabhogyatamairanyairvividhaivyaiH saha yogena samyagupakalpanArtha kalpasthAnamakhilenopadekSyAmo na khitareSAM dhamanavirecanamUlinIphalinIdravyANAM samyagupakalpanArtha tathAvidhamukhavamanavirecanakaralAbhAvAditi // 2 // cakrapANiH-kalpArthaM darzayazAha-atha khalvityAdi |-athshbdH prAkprastute ; khaluzabdaH prakAzane ; vamanavirecanA miti vamananimittaM virecananimittaca ; vamanavirecanadravyANAmiti madanaphalAditivRdAdInAm, anyairiti surAsauvIrakAdeyaH kovidArAdiprakAraizca, bhanyairisyasya vizeSaNam-'sukhopabhogyatamaH' iti ; asa sukhAyopabhogo yeSAM te sukhopabhogAH ; tena tadAsva. sukha upabhogo yeSAM te sukhopabhogAH ; tathAhi tadAtvasukhopabhogAnAM kovidArAdInAM grahaNaM syAt / kalpanArthamiti yadasya kriyayA sambandhamadarzayitvaiva bhavitumakAri, tamAkhyAnapratyayanAyeM vyAkaroti-bhedArtha vibhAgArthamcetyartha iti ; tatra bhedArthamiti vamanavirecanadravyaprayogabhedArtham, te va prayogabhedAH 'triMzatyogazataM madanaphaleSu' ityaadikaaH| vibhAgArthamiti 'ata phalapippInA dvau bhAgau kovidArakaSAyeNa' ityAdivakSyamANadravyavibhAgArtham / upodghAtaM samApya prkRtmaah| taDhayogAnAmiti vamanavirecanadravyaprayogANAm ; kriyAyA itikartavyatAyA vidhiH kriyAvidhiH svarasAdirUpatayA karaNAnIti yAvat ; tasya kriyAvidhervizeSaNam-'sukhopAyasya' iti, sukhArthaH sukho kA upAyo yasya sa sukhopAyastasya ; kriyAvidhaH samyagupakalpanArthamiti samyaga upadezArtham // 2 // For Private and Personal Use Only
Page #1292
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH] kalpasthAnam / 3521 tatra doSaharaNamaIbhAgaM vamanasaMjJakamadhobhAgaM virecanasaMjJakamubhayaM vA zarIramalavirecanAd virecanazabda labhate / tatroSNatIkSNazlakSaNasUkSmavyavAyivikAzInyauSadhAnisvavIryeNa hRdayamupetya dhamanIranusRtya samyagayuktyAnusrotobhyaH kevalaM zarAragataM doSasaGghAtamAgneyatvAd viSyandayanti, taipaNyAda vicchindnti| sa vicchinnaH pariplavaH snehabhAvita kAye snehAkta gaGgAdharaH-nanu kiM vamanaM kizca virecanamityata aah-ttretyaadi| Urddha bhAgaM dopaharaNamiha vamanasaMzakamadhobhAgaM doSaharaNaJceha virecanasaMjJakaM bhvti| vahi Sar3a virecanazatAnIti yaduktaM tat kimadhobhAgaM doSaharaNAnyeva SaT zatAni bhavantItyata Aha-ubhayaM vetyAdi / ubhayaM vamanavirecanaM vA ubhaya bhAgaM vA doSaharaNaM virecanasaMca bhvti| tena vamanavirecanAni SaTzatAnItyabhiprAyeNoktaM Sar3a virecanazatAni bhvntiiti| tarhi zIrSavirecanamapi kiM na virecanamityata Aha-zarIretyAdi / zarIramalavirecanAdiha virecanazabdaM yathA vamanavirecanaM labhate tathA zIrSavirecanAsthApanAdikaM virecanazabda labhate iti ubhayabhAgaM doSaharaNAditi noktvA shriirmletyuktm| madanaphalAdikaM kuto hetorUddha bhAgaM doSaM harati tritAdikanvadhobhAgamityata aahttrossnnetyaadi| uSNAdiguNAnyauSadhAni madanaphalAdIni AgneyavAda viSyandayanti, takSNyAd vicchindnti| sa doSasaGghAtaH vicchinnaH san cakrapANi:-vamanavirecanazabdArtha vibhajate-tatretyAdi / jaI mukhana doSanirharaNaM bhajate isyUda bhAgam, adho gudena doSaniharaNaM bhajata itydhobhaagm| vamanavirecanayorapi kadAcid virecanasaMjJAM SaDvirecanazatAzritIyokAM darzayannAha- ubhympiityaadi| na ca sati vamanavirecanavanirUDe'pi virecanasaMjJAprasaktiH sambhAvanIyA, yataH paGkajazabdavadiyaM virecanasaMjJA vamanavirecanayorapi yogarUDyA vartate / samprati dvayorapi vamanavirecanadravyayoH sAdhAraNoSNatIkSNatvAdiguNayogakRtadoSaviSyandanAdi sAdhAraNakAryadarzanapUrvakamagnivArayAtmakatvAdiviziSTadharmayogAdikRtaM viziSTa kArya vamanavirecanaM drshynnaah-ttossnnetyaadi| uSNamiti uSNavIryam, svavIryeNeti svaprabhAveNa, dhamanIranusRtyeta sakaladehagatadhamanIranusRtya, sakaladehagata. mA yanusaraNa vIryeNa zeyam, na sAkSAt ; AgneyatvAda viSyandayantIti vilInaM kundantIti, For Private and Personal Use Only
Page #1293
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3522 crk-sNhitaa| [ madanakalpaH bhAjanasthamiva kSaudramasajjan pravaNabhAvAdAmAzayamAgamyodAnapraNuno'gnivAyvAtmakatvAdUrddha bhAgaprabhAvAdauSadhasyoddha mubhidyte| salila-pRthivyAtmakatvAdadhAbhAga pranAvAdI dhasyAdhaH pravartate, ubhayatazcobhayaguNatvAditi lakSaNodezaH // 34 // pariplavaH sarvataH plAvitaH saMzca snahabhAvite kAye snehAktabhAjanasthaM sodra yathA na tada bhAjane sajjate tathA asajjan pravaNabhAvAt plAvanakhAdAmAzayamupetya udAnapraNunaH sanna nivAyvAtmakakhAdRddha bhAgapreraNaprabhAvAdauSadhasyoddha mudbhidyte| pravaNeti guplu gatau dhaatuu| santaraNAdigativizeSArtha vAt pravaNaM plvnmityeko'rthH| sliletyaadi| evaM salilapRthivyAtmakalAdadhobhAgapreraNaprabhAvAdauSadhasyAdhaH pravartata iti| pUrva vadoSasaGghAta uSNatIkSNAdiguNevirecanadravyaiH svavIyeNAmAzayamupetya dhamanIranusRtya samyagayuktyA srotobhyo viSyanyate kevlshriirgtH| taipaNyAd vicchidyte| sa vicchinnaH pariplavaH snehabhAvite kAye snehAktabhAjanasthakSaudramivAsajjan pravaNabhAvAdAmAzayamAgamyApAnapraNunna auSadhasya salilapRthivyAtmakakhAdadhobhAgapreraNaprabhAvAdadhaH prvrtte| Uddha jvalanakhAdagneH vicchindanti china kurvanti / pariplava itastato gacchan, asajanniti na kvacidapi saGgaM gacchan, aNupravaNabhAvAditi aNusvAt pravaNabhAvAcca, pravaNatvamiha koSThagamanonmukhatvam, aNutvaJca aNumArgasaJcAritvam, udAnapraNuna iti udAnavAyupreritaH, agnivAyvAtmakatvAditi agnivAyUtkaSavasvAt, UrddhabhAgaprabhAvAditi Uddha bhAgadoSaharatvarUpaprabhAvAt / evaM salilapRthivyAtmakatvamapi vyAkhyeyam / ubhayatazceti Urddha madhazca kSipyata ityarthaH, ubhayaguNatvAditi agnivAravAtmakatvAt salilapRthivyAtmakatvAdUdhiobhAgaprabhAvAccetyarthaH / iti lakSaNoddeza iti anantaragranthena vamanavirecanatadravyasvarUpAbhidhAnaM kRtamityarthaH / atra ca prakaraNe sAmAnyenaiva vamanavirecanadravyANAM "AmneyatvAd viSyandayanti" ityanenAgneyatvaM pratipAditam, punazca vizeSeNa 'agnivArayAtmakasvAda' iti padena vamanadravyasyAnyAtmakaravaM pratipAdyate, tena, sAmAnye vizeSe ca vamanadravyANAmAgneya svapratipAdanAt prakRSTamAgneyatvaM bhavati, virecanadravyANAntu sAmAnyoktAgneyatvasambandhAt vizeSaguNa. kayana prastAve ca salilapRthivyAtmakatvAbhidhAnAt vamanadravyApekSayApakRSTamAgneyatvaM bhavati, tathAhi suzrate'pi vamanavirecanayorapyAgneyatvam, "laghutvasUkSmatIkSNoSNavikAzitvavirecanam / vamanaJca hareda doSAn prakRtyA kRtamanyathA" ityanena, yaccAnocyate-vamanaM yadi UrddhabhAgaharatvaprabhAvAdUrddha yati, tadA'gnivAyvAtmakatvAditi hetuvarNanaM na yujyate, yataH, yat sopapatti kAryam, na tat prabhAvakRtamiti vyapadizyate, uktaM hi-"prabhAvo'cintya ucyate" iti, tantra ; For Private and Personal Use Only
Page #1294
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH kalpasthAnam / 3523 tatra phalajomUtakekSvAkudhAmArgavakuTajakRtaveghanAnAma,zyAmAtrivRccaturagula-tilvaka-mahAvRkSasaptalA-zaGkhinIdantIdravantonA nAnAvidhadezakAlasambhava-khAdurasavoryavipAkaprabhAvagrahaNAnAm, dehadoSaprakRtivayobalAgnibhuktisAtmyarogAvasthAdInAM nAnAtmakatvAcca vicitragandhavarNarasasparzAnAmupabhogasukhArthamapariplavanabAda vAyoragnivAyvAtmakadravyeNa vmnm| nimnagalasvabhAvAt salilasya guruvAt pRthivyAH salilapRthivyAtmakena dravyeNa virecanaM bhavati / ubhytshcobhygunnvaaditi| yad dravyamagnivAyusalilapRthivyAtmakaM tadurbhAdhogamanaprabhAvAdubhayatobhAgaharaM tena doSasaGghAta ubhayatazca prvttete| iti vamanavirecanalakSaNoddazaH saMkSepeNa vacanamiti // 4 // gnggaadhrH-ttretyaadi| tatra vamanavirecanadravyeSu madhye madanaphalAdInAM paNNAM vamanadravyANAM zyAmAdInAM navAnAM virecanadravyANAM nAnAvidhadezAdisambhavAt svAdvAdigrahaNAnAMdehAdinAnAlAca vicitragandhAdInAmupabhogasukhArtham yataH prabhAvasyaiveha vamanakArye vAvagnyAtmakaguNatayA vAyvanyAtmakatvaM heturupadRzyate, na tu vAyavanyAtmakatvaM svatantro vamanahetuH, tathAhi sati yadanyadapi vAyvagnyAtmakam UrddhabhAgadoSa. haratbaprabhAvarahitam, tadapi vamanakaraM syAt, yathA kaTukarase dravye tat syAt, tasmAt prabhAvaguNatayaiva hetuvarNanam, evaM virecanadravye'pi pUrvapakSasiddhAntAvanusartavyau // 3 // 4 // cakrapANiH-samprati kalpasthAnasya baktavyatayA Sar3a virecanaprayogazatAnyanatisaMkSepavistaraprayogopadarzanapUrvakaM pratijAnIte-tatra phaletyAdinA 'SaDavirecanayogazatAni vyAkhyAsyAmaH" ityanena / tatra kRtavedhanAntAnAM vicchedapAThe vamanaprayogaprayojyatvam, zyAmAdInAM virecanaprayogaprayojyatvaJca darzayati, asaMva vamane virecane kaikeSAntu punarvastUnAM madanaphalAdInAM zyAmAdInAJca bahavaH prayogA abhidhIyante, na punarekaikameva dravyaM vamanakAraka virecanakArakam , svalpasaMkhyAprayogeNa grahaNasukhatA vamanavirecanayogasya bhavati, kAryaJca sidhyatItyAzaGkayAha-nAnAvidhe. tyaadi| yAvadrogAvasthAdinAnAprabhAvavattvAceti / asyArthaH-yasmAnnAnAvidhadezakAlasambhavAH nAnAvidhAsvAdAH nAnAvidhavIryAH nAnAvidhavipAkAH nAnAvidhaprabhAvadha madanaphalAdikAH moSadhyaH, tathA tatsaMskArakAH kovidArAdikA oSadhya upalabhyante, puruSAzca dehadoSaprakRtivayobalAgnibhaktisAramyarogAvasthAbhinnA nAnAvidhA dRzyante, tena naikadravyaM sarvasmin dehadoSAdau For Private and Personal Use Only
Page #1295
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3524 crk-sNhitaa| [madanakarUpaH saMkhyeyopayogAnAmapi ca satAM dravyANAM vikarUpamArgopadarzanArtha Sar3a virecanayogazatAni vyAkhyAsyAmaH // 5 // tAni tu dravyANi dezakAlaguNabhojanasamyagavIryabalAdhAnAt kriyAsamarthatamAni bhavanti // 6 // trividhaH khalu dezo jAGgalo'nUpaH sAdhAraNazceti tatra jAgAla: parsAkAzabhUyiSThaH, tarubhirapi kadarakhadirAzanAzvakarNaaparisaddhezyopayogAnAmapi ca satAM vikalpamArgApadarzanArtha SaDU virecanayogazatAni vyAkhyAsyAmo vistareNa vakSyAmaH, SaDvirecanazatAzritIye yasya yasya madanaphalAderyAvanto yAvanto yogA uktA na khanyeSAm / kasmAt ? tAni tu dravyANi dezakAlAdivalAdhAnAt kriyAsamarthAni bhvnti| naivamanyAni kriyAsamarthAni syuH // 5 // 6 // gaGgAdharaH-tatra dezamAha-trividha ityAdi / tatra jAGgala iti / parsAkAza. bhUyiSThaH pari sarvato dikSu AkAzabhUyiSTho yo dezastarubhirapi ca yaugikaM sarvatra kAle vA prApyate sarvatra deze vA ; tasmAI hadoSAdinA bhedavati puruSe bahUnyeva drayANi bahubhizva prayogairupakalpitAni yathAyogyatayA yathAprApti ca prayoktu zakyante ; ato bahUnAmeva madanAdidravyANAM bahuprakAraprayogANAmupanyAso yukta iti bhaavH| grahaNAipalambhanAt, deho nAnA sthUlakRzAdibhedena ; bhaktiricchA, avasthAzabdeneha rogAvasthaiva grAhyA ; Adizandeneha sasvAhArayohaNam ; bhuurivirecnpryogopdrshnpryojnaantrmpyaah-vicitretyaadi| nAnAvidhagandhavarNarasatayAnupayoge tatkAlamuttarakAlaJca sukhAnuvAdArthaca tyrthH| atha prabhedAnmadamaphalAdInAM SaTaprayogazatAni bhavanti ; yena nAdhikyaM prayogANAmabhidhIyata ityaashngkyaahbhsNkhyeyetyaadi| vikalpamArgopadarzanArthamiti, adhikaprayogakalpanArthamabhidhIyate, etat SaTaprayogazatopadarzanaM kartavyAdhika prayogakalpanAmArgopadarzakam ; tena pare'pyatra prayogAH kalpanIyAH, granthe niHzeSaprayogAnabhidhAnaM prayogANAmasaMkhyeyatvenAzakyatvAdeva ; anativistaraSaTprayogazatAbhidhAnaM, mandabuddhisamyavahArArthamiti bhAvaH ; uktaM hyanyakSa-"etAvanto hyalpabuddhInAM vyavahArAya buddhimatAca svAlakSaNyAnumAnayutti kuzalAnAmanukkArthajJAnAya" iti // 5 // cakrapANiH-samprati vamanavirecanadravyANAM dezAdisampasyA guNotkarSa drshynnaahtaaniityaadi| dezAdibhizcaturbhiH 'sampat'zabdaH pratyekamabhisambadhyate ; bhAjanaM bheSajasya sthAnam ; vIryasya balaM vIryodhikatvameva / dezAdi samyaka vyAkurvanAha-tatra vividha ityaadi| tasa For Private and Personal Use Only
Page #1296
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH] klpsthaanm| dhavatinizazallakIzAlasomabalkabadarItindukAzvatthavaTAmalakovanagahanaH anekazamIkakubhaziMzapAprAyaH sthirazuSkapavanabalavidhUyamAnapranRtyattaruNaviTapaH pratatamRgatRSNAkUpopagUDhastanukharaparuSasikatAzarkarAbahulaH lAvatittiricakorAnupracitabhUmibhAgo vAtapittabahulaH sthirakaThinamanuSyaprAyo jnyyH||7|| . athAnUpo hintAlatamAlanArikelakadalovanagahanaH saritsamudraparyyantaprAyaH zizirapavanabahulo vaz2ulavanavAnIropazobhitatIrAbhiH saridbhipagatabhUmibhAgaH akSitidharanikuJjopazobhito mandapavanAnuvIjitakSitiruhagahano'nekavanarAjIpuSpitavanagahanabhUmibhAgaH snigdhatarupratAnopagUDho haMsacakravAkabalAkAnandImukhapuNDarIkakAdambamadgukoyaSTibhRharAjazatapatramattakokilAnunAdita taruNaviTapaH sukumArapuruSaH pavanakaphaprAyo jnyyH||8|| anayoreva dvayodezayorvIrudavanaspativAnaspatyazakunimRgagaNayutaH sthirasukumArabalasaMhananopapannaH sAdhAraNaguNayuktapuruSaH sAdhAraNo jnyyH||4|| kadarAdibhirvanagahano nivir3avanaH / anekazamIkSAdimAyaH / sthirAzca zuSkAca pavanavidhyamAnAzca pranRtyanta iva taruviTapA yatra sH| pratatamRgatRSNAkUpagUDhastatra deze tanukharAdisikatAzarAbahulo lAvAdipracito bhUmibhAgaH / vAtapittabahulaH sthirAdimanuSyapAyo jAlo dezo zeyaH // 7 // gnggaadhrH-athetyaadi| hintAlAdivanagahanaH, akSitidharaH parcatahIno nikuJjopazobhitaH, haMsAdhanunAditataruNaviTapaH, sakumAraH mRdukomalazarIrAdiH puruSo yatra / pavanakaphamAyo deza AnUpa ucyate // 8 // ___ gaGgAdharaH-anayorityAdi / anayoreva dvayorjAGgalAnUpayodezayoyeM vIrudhAdayastai yu tH| sthirAdibhAvopapannAH sAdhAraNaguNayuktAH puruSA yatra sa sAdhAraNo dezo zeyaH // 9 // kecijAGgalAdidezalakSaNapanthaM na paThanti, tat tu janapadodhvaMsanIye paThitamiti kRtvehAnArSa vdnti| 442 For Private and Personal Use Only
Page #1297
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3526 crk-sNhitaa| [madanakalpaH tatra deze jAGgale sAdhAraNe vA yathAkAlaM zizirAtapapavanasalilasevite zucau pradakSiNe zmazAnacaityadevAyatanAgArasabhAzvabhraromavalmIkoSaravirahita kuzarohiSAstIrNa snigdhakRSNamadhuramRttike suvarNavarNamRttike vA mRdAvaphAlakRSTa'nupahate'nyairbalavattaramarauSadhAni jAtAni prazasyante // 10 // tatra yAni kAlajAni paryAgatasampUrNapramANarasavIryagandhAni kAlAtapAgnisalilapavanajantubhiranupahata-gandharasasparzavarNa-prabhAvANi pratyayANi *, teSAM zAkhApalAzamaciraprarUr3ha varSAvasantayoAhya grISme mUlAni zizire vA zIrNaprarUr3hapAnAM zaradi tvakandakSIrANi hemantai sArANi parNapuSpaphalamiti / gnggaadhrH-ttretyaadi| teSu madhye jAGgale sAdhAraNe vA deze yathAkAlaM zizirAdisevite zucau pradakSiNe'nukUle zmazAnAdivirahite kuzAdyAstIrNa. snigdhAdimRttike suvarNavarNamRttike vA mRdAvaphAlakRSTe'nyairbalavattara, mairanupahate sthAne jAtAnyoSadhAni prazasyante // 10 // gnggaadhrH-ttretyaadi| tatra yAni kAlajAni yAni paryAgatasampUNa. pramANAdIni teSAM zAkhApalAzamaciramarUDhaM varSAvasantayoAhya grISme mUlAni zizire vA zIrNaprarUDhaparNAnAM muulaani| zaradi lgaadiini| hepante vaistu janapadoddhvaMsanIyajAGgalAdilakSaNaM na paThyate, tairakha paThanIya evAyaM granthaH / yathAkAlamiti pathAkAlaM zizirAdibhiH sevite deze, zmazAnAdibhiH pratyekaM virahitazabdaH sambadhyate, sabhA janamelakasthAnam, na phAlena kRSTa ityaphAlakRSTa // 6-10 // cakrapANiH-tatra yAni kAlajAtAnItyanenava kaalsmpducyte| kAlajAtAnIti strakAlabhUtAni / upAgatasampUrNa ityAdinA pratyaprANi ityantena gunnsmpducyte| pratyaprANIti sampUrNaguNatayA niSpANAni, teSAM zAkhApalAmityAdinA kAlasampadamuktAM prapaJcayati, zAkhAgrahaNenaiva svagAdInAmapi grahaNam / zIrNaprarUr3haparNAnAmiticchedaH / grISme mUlAni zizire ceti kathanena yAnyAgneyAni teSAM mUlAni grISme, yAni saumyAni teSAM mUlAni zizire grAhyANIti vyavasthA sUcayati, ukta * itaHparam 'udIcyAM dizi sthitAni' ityadhikaH pATho bahuSu grantheSu dRzyate / For Private and Personal Use Only
Page #1298
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH] kalpasthAnam / 3527 maGgalAcArakalyANavRttaH zuciH zuklavAsAH saMpUjya devatAmagnimazvinau gobrAhmaNAMzca kRtopavAsaH prAGmukha udaGmukho vA gRhnniiyaat| gRhItvA cAnurUpaguNavadbhAjane saMsthApyAgAreSu prAguttaradvAreSu nivAtapravAtaikadezeSu nityapuSpopahArabalikarmavatkhagnisalilopasvedadhUmarajomUSakacatuSpadAmanabhigamanIyAni khavacchannAni sikye ca khAsajya sthApayet / . tAni ca ythaadossmupyunyjiit| surAsauvIrakatuSodakamereyamedakadhAnyAmbuphalAmbudadhyAdibhirvAte, mRdvIkAmalakamadhukaparUSakaphalaphANitakSIrAdibhizca pitte, zleSmaNi tu madhumUtrakaSAyAdibhibhavitAnyAlor3itAni cetyuddeshH| taM vistareNa dravyadoSadehasAtmyAdIn pravibhajya vyAkhyAsyAmaH // 11 // sArANi parNapuSpaphalaJceti / maGgaletyAdi / maGgalAcArakalyANavRttAdiH pumAn tattavazAkhApalAzAdIni gRhNIyAt / gRhItvetyAdi / yada dravyaM yadguNaM tadguNAnu. rUpaguNavadbhAjane prAgudagadvAreSu nivAtapravAtaikadezeSu nityapuSpopahArAdimatsyAgAreSu saMsthApyAgnyAdInAmanabhigamanIyAni suSTha avacchannAni tAni dravyANi sikye suSTha Asajya sthApayet / taaniityaadi| tAni yathoktazAkhApalAzAdIni dravyANi yathAdoSaM surAdibhirbhAvitAnyAlor3itAni vAte upayuJjIta, mRdvIkAdibhiH pitte, madhumUtrAdibhiH zleSmaNi ityuddezaH sNkssepvcnm| taM prayoga vistareNa // 11 // mAnyata-"saumyAnyauSadhAni saumyeSu AdadIta, AgneyAnyAgneyeSu" iti| bhessjgrhnnvidhaanmaah-mnggletyaadi| bhaajnsmpdmaah-anuruupetyaadi| anurUpaguNavaJcAjanasthamiti anurUpaguNavattA ca bhAjanasya bhessjsmaangunntyaiv| svabacchannAnoti samyak pihitAni / saMkSepega madanaphalAdInAM vAtAdibhedena bhAvanAlor3anadravyANyAha-tAni ca yathAdoSaM prayuJjIte. syaadi| dhAnyAmla kaaliikm| phalAmla daaddimrsaadi| zleSmaNItyAdau kaSAyazabdena shlessmhrdrvykvaatho'bhipretH| uddeza iti saMkSepAbhidhAnamiti / dravyadehRdoSasAmyAdInityakSa bhAdizabdena prakRtibalAdInAM grahaNam // 11 // For Private and Personal Use Only
Page #1299
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 3528 [ madanakalpaH caraka saMhitA | vamanadravyANAM madanaphalAni zreSThatamAnyAcacate 'napAyitvAt, tAni vasantagrISma yorantareSu puSyAzvayugbhyAM mRgazIrSeNa vA gRhNIyAt maitre muhUrtte, karaNe ca yAni pakvAnyaharitAni pANDUnyakrimINyakRzAlpahakhAlpapUtAni pragRhya kuzapuTe bar3A gomayenAnulipya yavatuSamASazAlinI hikulatthamudgaparNAnAmanyatamenAcchAdya cASTarAtraM nidadhyAt / zrata UrddhvaM mRdubhUtAni madhviSTagandhAnyuddhRtya zoSayet, zuSkANAM phalAnAM pippalIruddharet / tAsAM ghRtamadhudadhipalalavimRditAnAM punaH zuSkANAM tAsAM navaM kalasaM pramRjya bAlukArajaskamA kaNThaM pUrayitvA svavacchannaM svanuguptaM sikye svAsajya sthApayet // 12 // atha chardanIyaM dvAhaM nAhaM vA snehasvedopapannaM zvazchardi - gaGgAdharaH- tatrAdau zreSThatvAnmadanaphalakalpamAha - vamanetyAdi / azvayugazvinI, maitre muhUrtta zubhamuhurtta karaNe ca yAni madanaphalAni pakkAnItyevamAdIni tAni pragRhya kuzapuTe bar3A gomayenAnulipya yavAdyanyatamenAcchAdya ca nidadhyAdaSTarAtram / ata Urddha maSTarAtrAta paraM mRdubhUtAni madhuvadiSTagandhAni uddhRtya zoSayet / zuSkANAM teSAM madanaphalAnAM pippalIH kaNA uddharet / tAsAM madanaphalapippalInAM ghRtAdimRditAnAM punaH zuSkANAM tAsAM madanaphalapippalInAM navaM kalarsa pramRjyAkaNThaM bAlukArajaska pUrayilA suSThu cAvacchannaM suniguptaM sikye svAsajya sthApayet / pUraNArtha yoge SaSThI tAsAmiti karaNArthe // 12 // gaGgAdharaH--atha vamanakaraNaprakAramAha - athetyAdi / dvAhaM haM vA snehacakrapANiH - camanadravyANAmityAdinA madanaphalasya prAdhAnyopadarzanapUrvakaM prayogavidhimAha / payitvAditi vamanadravyAntarApekSayA'lpavyApattikatvAt / antara iti madhye, sa ca grISmabasantayorantarvarttikatipaya dinAnyeva madhyo jJeyaH / azvayuk azvimI / maile muhUrtta iti zivabhujagamitrAdInAM madhye mitradevatAka eva maine muhUrtte / phalAnAmiti rAzInAm; madhuvadiSTagandhoM yeSa tAni yAni madhviSTagandhAni bhavanti, tAni brAhmANoti darzayati / phalapippalIriti madanaphalamadhyagatAni pippalI saMsthAni vIjAni / pUrNa tAsAmiti pUraNArthazabdayogAt karaNe SaSThI / svanuguptamiti kRtarakSAvidhAnam // 12 // cakrapANiH - dvayahaM haM vA snehasvedopapannamityanena abhyaGga kriyamANe snehasahacaritazvedopa Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only
Page #1300
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH] klpsthaanm| 3526 tavyamiti prAmyAnUpodakamAMsarasakSIradadhitilamASataNDulapalalazAkAdibhiH samutklezitazleSmANaM vyuSitaM jIrNAhAraM pUrvAhna kRtahomabalimaGgalaprAyazcittaM nirannamanatisnigdhaM yavAgvA ghRtamAtrAJca potavantam, tAsAM phalapippalInAmanta khamuSTiM yAvad vA sAdhumanyeta jarjarIkRtya yaSTimadhukaSAyeNa kovidArakavaMdAranIpavidulavimbIzaNapuSpI-sadApuSpIpratyakapuSpokaSAyANAmanyatamena vA rAtrimuSitavimRditaM madhusaindhavasaMyuktaM sukhoSNaM kRtvA pUrNa zarAvaM mantreNAbhimantrayet / kriyayA snigdhaM tataH svedena svinnaM chaI nIyamAturaM zvaH parasminnahani chaddayitavya. miti kuvA pUrva dine grAmyAdimAMsarasalIrAdi palalaM mAMsa bhakSayikhA samut klezitazleSmANaM vyuSitaM rAtrau kRtavAsaM jIrNAhAraM prAtaHkAle kRtahomAdikaM nirannamanatisnigdhaM taM janaM yavAgvA ghRtamAtrAM pItavantam, tAsAM pUrva sthApitAnAM madanaphalapippalInAmanta khamuSTiparimitamathavA yAvanmAtreNa samyagavamanaM bhavatIti manyeta tAvanmAnaM jarjarIkRtya zlakSNaM piSTvA yaSTimadhukaSAyeNa kovidArAdInAm anyatamena kaSAyeNa vA rAtrimuSitaM prAtarvimRditaM ghRtamadhusaMyuktaM sukhoSNaM kRtA pAdanaM dvahaM yaha vA vidhIyate, "sAhAvaraM saptadinaM parantu snigdho naraH svedayitavya iSTaH" ityanena tathAprayujyamAnasnehasya saptarAtraM trirAtraM vA prakarSa ucyate iti na virodhaH / etaccAbhyaGgasvedasahitasnehasvedakaraNaM pAnasnehAntadivasamArabhya kriyate, tena snehapAnavizrAmadinena samaM tadantapUraNamabhyaGgasnehasahitasvedaprayogasya bhavati ; snehapAnAcca yada vizrAmadinam, 'ekAhAt paratastadvad bhuttavA pracchaInaM pibet' ityanenoktam, tthaivehaapi| kaphotklezakAribhojanamAhachaI yitvymityaadinaa| zva iti prsminnhni| vyuSitamiti rAtimatikAntam / niranamiti pakSacchedaH / anatisnigdhamityAdinA vamanadina evaM ghRtamAtrAyuktayavAgUpAnapUrvakaM vamanamanatisnigdhapuruSaviSayaM vrte| anye tu pUrvadina evAnatisnigdhasya ghRtamAtrAM pItavata eva yavAgvAH pAnamAhuH-"snigdhavinAya vamanaM dattaM samyak pravarttate ; athApareya : pUrvAhna sAdhAraNe kAle vamanadravyakaSAyakalacUrNasnehAnAmanyatamasya" ityAdi suzru tokteH / antarnakhamuSTimiti antarIkRtanakhamuSTiparimANam , yAvad vA sAdhu manyeta ityanena mAtAyAH bldossaadibhedenaasthirtvmityaah| yaSTImadhukasya kovidArAdiSu vicchedapATha uttaraprayogeSu kovidArAdeyaSTImadhuvirahitasya grahaNArthaH, kovidAraH svanAmakhyAtaH, sa zaradi puSpati / kavvaMdArastu kAcanAraH, sa vasante puSpati / nIpaH kadambA, vilo vetsH| zaNapuSpI ghaNTAravA, sadApuSpI arkapuSpikA, pratyakapuSpI apaamaargH| For Private and Personal Use Only
Page #1301
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3530 crk-sNhitaa| [ madanakalpaH oM brahmadakSAvirudrendra-bhUcandrArkAnilAnalAH / RSayaH sauSadhagrAmA bhUtasaGghAzca pAntu te // rasAyanamivarSINAM devAnAmamRtaM ythaa| sudhevottamanAgAnAM bhaiSajyamidamastu te|| ityevamabhimantA bhiSagudaGmukhaH prAGmukhaM paayyet| zleSmajvaragulmapratizyAyAta vizeSeNa punaHpunaH A pittAgamAt, tena sAdhu vamatIti // 13 // hInavegantu pippalyAmalakavacAsarSapakalkalavaNoSNodakaiH punaHpunaH pravartayedA pittadarzanAditi / eSa srvcchiiniiyyogvidhiH| sarveSu madhusaindhavaM kaphavilayanacchedanArtha vamaneSu viddhyaat| na coSNavirodho madhunazchaInayogayuktasyApakkapratyAgamanAd doSaniharaNAcceti // 14 // pUrNa zarAvaM mantreNa vkssymaannenaatraivaabhimntryet| mtrmaah-omityaadi| brakSadakSAdhItyAdi astu te ityantena mantreNAbhimantrA prAGamukhamAturamudaGamukho vaidyaH pAyayet tat pUrNa zarAvamauSadham / zleSmajvarAdyA vizeSeNa puna:punarA pittAgamanAt / tena sAdhu vamatIti // 13 // __ gaGgAdharaH-yadi tenauSadhenAlpavegaH syAt ttraah-hiinetyaadi| pItavamanauSadhaM puruSaM hInavegaM pippalyAdimizritoSNajalaiH pItaiH pItaH punaHpunarA pittadarzanAt prvrtyet| ityeSa srvcchiiniiyyogvidhiH| sarveSu vamaneSa yogeSa kaphasya vilayanAtha chedArthazca madhusaindhavaM viddhyaat| nanu madhu rAtimuSitaM paryuSitamiti zRtakaSAyAt kaSAyAntaropadarzanaM pakSAntaram, kiMvA kaSAyapAna evaM shiitkssaayvidhaanmihocyte| pUrNa zarAvamiti maGgalArtha pUrNakumbhavat / punaHpunariti yAvat pittAgamanaM na bhavati, tAvat punaHpunaH kaSAyaM pibedityarthaH , anyatrApyuktam-"pittAntamiSTa' vamanaM virekAdam" ityAdi // 13 // ckrpaanni:-vmnaa'yogkaarkhiinvegprvRttiprtikaaraarthmaah-hiinvegmityaadi| yadyapi zoSNatvAd vamanayogeSu madhusaindhavayogo na bhavati, tathApi sarveSu' iti padaM bAhulyArthyam, vamanArthakaSAye uSNe madhu prakSepavirodhitvAna yujyate, ukta hi-"maNamuSNAmavA" ityaadi| eka For Private and Personal Use Only
Page #1302
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 1ma adhyAyaH ] kalpasthAnam / 3531 phalapippalInAM dvau bhAgau ko vidArAdikaSAyeNa triH saptakRtvo bhAvayet , tena rasena tRtIyaM bhAgaM pippalIH piSTrA harotakobhivibhItakairAmalakairvA tulyA varttayet / tAsAmekAM dve vA pUrvoktAnAmeva kaSAyANAmanyatamasyAJjalimAtreNa vimRdya balavacchre SmaprasekagranthijvarodarAdiSu pAyayediti samAnaM pUrveNa // 15 // * Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir to viruddhaM kathamihoSNavamanayoge vidadhyAdityata Aha-na cetyAdi / na coSNa virodho'tra madhunaH kasmAt ? charda nayogayuktasya madhunaH khalu jATharAgninA pakasyaiva pratyAgamanAd doSanirharaNAcceti / atha par3a virecanazatAzritIye yaduktam - " trayastriMzada yogazataM praNItaM phaleviti tanmadanaphaleSu trayastriMzadadhikazatayogA uddiSTAsteSu yaSTimadhukovidArAdInAM navAnAM kaSAyayogena madanaphalasya nava yogA ime proktAH // 14 // gaGgAdharaH - athAparAnaSTau yogAnAha - phalapippalInAmityAdi / uktarUpANAM madanaphala pippalInAM dvau bhAgau pUrvoktakovidArAdInAmaSTAnAM kaSAyeNa triHsaptakula ekaviMzatiM vArAn bhAvayet / tatastenASTavidhakaSAyeSu yena bhAvitaM bhAgadvayaM tenaiva kaSAyeNa tadbhinnamaparamekaM bhAgaM gRhNIyAt, taM tRtIyabhAgaM madanaphalaM piSTvA militatribhAgA madanaphalapippalII rIta kI vibhIta kAmalakaistulyAH tulyamAnAH varttayet / vAzabdaH pUrvoktanavayogApekSayA na tu harItakyAdivikalpaH, aSTayogAdhikyAt / karSamAtrAM tAsAmekAM dve vA varttike pUrvoktAnAM kovidArAdInAmaSTAnAmanyatamene kaike nAja limAtreNa vimRdya balavacchaSmAdiSu mAzaGkA samAdhAnamAha-na coSNavirodho madhuna ityAdi / avipakapratyAgamanAdityanena pacyamAnaM madhu uSNayuktaM virudhyeteti darzayati / doSAbhiharaNAce tyAdi, madhu uSNaviruddhamapi vamanayoga iSyate, tasya doSaniharaNAdeva na virobo bhavatIti darzayati evaM vastiyoge 'pi madhuna virodho varNanIyaH / etena yaSTImadhvAdinavadravyakRtarnavabhiH kaSAyairnava yogAH // 14 // cakrapANiH - phalapippalInAM dvau bhAgAvityAdau phalapippalInAM bhAgavayaM karttavyam, taba bhAgadvayaM SaDguNena kovidArAdikaSAyeNa kSAraparisrAvaNavidhivadekaviMzativArAn parisrAvaNIyam, kovidArAdInAJcASTAnAmaSTau kaSAyAH pRthakaparisrAvaNe prayoktavyAH, yena kaSAyeNa ca paritrAjya phalapippalI bhAgadvayaM harItakyAdimAsA tRtIyabhAgaphalapippalIkalkasya kriyate, tenaiva kaSAyeNa mAvAyogAH, evamaSTau harItakyAdimAtrayA nirdiSTAH phalapippalIyogA bhavanti / mAtrAvikalpazca trAvayediti cakrasvIkRtaH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #1303
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [madanakalpaH 3532 crk-sNhitaa| ___ phalapippalIkSIraM tena vA kSIrayavAgUmadhobhAge raktapitte hRdAhe ca (r) tRSitasya vA ddhyuttrm| kapha ItamakamukhaprasekeSu tat pUrNazarAvama, tasya payasaH zItasya santAlikAJjaliM pitte prakupite urakaNThahRdaye ca tadanu kaphodigdhe iti samAnaM pUrveNa / phalapippalIzrRtakSIrAt navanItamutpannaM phalAdikalkakaSAyasiddhaM kaphAbhibhUtAni vizuSkadehazca mAtrayA pAyayediti samAnaM pUrveNa // 16 // pAyayediti pUrveNa samAnamAzIbhirityaSTau yogAH kovidArAvaSTakaSAyaiH pAnAditi vartiSvaSTau // 15 // gnggaadhrH-phletyaadi| madanaphalasya pippalIkSIraM pAyayediti puurvennaanvyH| madanaphalapippalIsiddhaM kSIramadhoge raktapitte paayyet| athavA tena kSIreNa siddhAM yavAgU hRddAhe ca pAyayet / tena kSIreNa jAtamuttarakAlaM dadhi vRSitasya dadyAditi trayo yogaaH| kaphetyAdi / pUrNa zarAvaM tat kSIraM kaphacchaIitamakazvAsamukhamasekeSu pAyayediti kSIre'ntarbhAvAnnAdhikam / tasya madanaphala. pippalIsiddhakSIrasya zItasya santAlikAyAH kSIraseti khyAtAyA aJjaliM pitte prakupite pAyayet / pUvvaNAzIrvacanena smaanm| phletyaadi| madanaphalapippalIkalkasiddhaM kSIraM mathilotpAditaM navanItaM madanaphalamadhukakovidArAdInAM doSabalAdivikalpakRto jnyeyH| samAnaM pUrveNeti pUrvayogavadiha snehasvedAbhimantraNAdividhAna krtvymityrthH| evamanyatrApi pUrvavacchabdArtho jnyyH|| 15 // pANiH-phalapippalyA bhIrapAkavidhinA sAdhitaM kSIraM phalapippalIkSAram, bhayameko yogH| teneti phalapippalIsAdhitakSIreNa, tajjasyeti phalapippalIkSIrajAtasya dnnH| uttarakamiti saram, santAnikA kssiiropristhstyaaniibhaagH| phalAdIni phalajImUtakekSvAkudhAmArgavakuTajakRtavedhamAni SaTa, ete kSIrayogacatuSTayena ghRtayogena ca samaM paJca yogA adhyAyasaMgrahe vktvyaaH||16|| * tajjasya vA dAna uttarakam iti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #1304
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir maabhyAya: kalpasthAnam / 3533 .. phalapippalInAM yaSTAdikaSAyeNa triHsaptakRtvaH paribhAvitena puSparajaHprakAzena cUrNena vRhatsarasi saJjAtaM vRhatsaroruhaM sAyA avcuurnnyet| tada rAtrivyuSitaM prabhAte punaravacUrNitamuddhRtya haridrAphazarAkSorayavAgUnAmanyatamAM saindhavaphANitayuktAmAkaNThamApotavantamAghrApayet sukumAramukliSTakaphapittamauSadhoSiNam iti samAnaM pUrveNa // 17 // ___phalapippalInAM bhallAtakavidhistaM svarasaM pattayA saphANitam mA tantulIbhAvAt lehaM daapyet| zuSka vA cUrNIkRtaM jImUtakAdikaSAyeNa pitte kaphasthAnagate pAyayediti samAnaM pUrveNa / phalapippalocUrNAni pUrvavat kovidArAdInAM SaNNAm kalkaM pAdikaM dattvA teSAM caturguNe kaSAye siddhaM kaphAbhibhUtAnyAdi mAtrayA pAyayediti pUrveNa samAnamAziSA / iti payomukhe paJca yogAH // 16 // gaadhrH-phletyaadi| madanaphalapippalInAM cUrNena puSparajaHprakAzena puSpareNasamamUkSmarUpeNa yaSTyAdikaSAyega yaSTImadhukakovidArAdInAM navAnAM kaSAyeNa triHsaptakRta ekaviMzativArAn paribhAvitena vRhatsarovarajAtahatpadmapuSpaM sAyAhna mrakSayitvAdhivAsayet / rAtrivyuSitaM tat padmapuSpaM prabhAte punastenaiva phalapippalIcUrNanAvacUrNitaM mrakSitamuddhatya haridrAM kazarAM kSIrayavAgU vA saindhavaphANitayuktAM kaNThapayyentaM pItavantaM sukumArAdikamAghrApayet / samAnaM puurvennaashisseti| eko yogo preye||17|| gnggaadhraa-phletyaadi| bhallAtakatailasrAvavidhinA madanaphalapippalInAM kharasaM saphANitam A tantulIbhAvAt paktvA lehaM dApayet / ityeko yogo lehe| shusskmityaadi| madanaphalapippalIjAtaM zuSkaM cUrNIkRtaM jImUtAdInAM ghoSakAdInAM kaSAyeNa pitte pAyayediti eko yogshcuunne| atha vartikriyAmu cakrapANiH-phalapippalInAM phalAdikaSAyeNetyAdinA ekaM preyayogamAha / puSparajaprakAzamiti puSpadhUlisAzam / haridrAbhidhAnakRzaraH haridrAkRzaraH / bhallAtakavibhinna tamiti rasAyanoktabhahAtakasnehaprahaNavidhAnena parinu saM svarasaM peyam / phANitayogo'yamekaH / tadAtapazuSkatyA . dinA cUrNayogo'pyekaH // 17 // . cakrapANiH-phalapippalIcUrNAnItyAdau phalAdipaTakaSAyabhedena kRtatvAt SaT vartiprayogAjJeyAH; 443 For Private and Personal Use Only
Page #1305
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3534 crk-sNhitaa| [madanakalpa: anyatamakaSAyabhAvitAni vartikriyAH kovidArAdikaSAyopasarjanAH peyA iti samAnaM pUrveNa // 18 // phalapippalInAmAragbadhavRkSakuTajasvAdukaNTakapAThApATalizAGgeSTAmULa-saptaparNanaktamAla-picumaIpaTolasuSavIgur3a cIsomavalkadIpikApippalIpippalImUlahastipippalIcitrakazRGgaverANA - manyatamasya kaSAyeNa siddho leha iti samAnaM pUrveNa // 16 // phlpipplo-saatlaahrennukaashtpusspaakustumburutgrkusstthtvkcorkmruvkaaguruguggulvelbaaluk-shriivessttk-pripelvmaaNsoshleyssddyogaanaah-phlpippliicuurnnaaniityaadi| pUrvavat phalAni saMsthApitAni yAni teSAM madanaphalAnAM pippalyAzcUrNAni kovidArAdInAM SaNNAM kovidArakarbudAranIpavidulavimbIzaNapuSpINAmekatamasya kaSAyeNa bhAvitAni vartIH karSamAtrAH kuryAditi vartikriyAstAsAmekAM dve vA pItavatA madanaphala. kovidArAdikaSAyANAmanyatamamupasajjanaM kuryAditi vartikriyAH phalAdikaSAyopasajjenAH peyA iti samAnaM pUvaNa puuccoktaashissaa| iti vartikriyAsu yogAH ptt||18|| gaGgAdharaH-atha lehe viMzatiM yogaanaah-phlpippliityaadi| AragabadhavRkSo raajvRkssH| svAdukaNTako vaikakRtaH, Vichi iti loke| zAGgeSThA kAkajaGghA guJjAmUlaM vA / saptapaNeH / suSavI kAravelvaH / somavalkaH zvetakhadiraH / dIpikA yamAnImUlam / eSAM viMzateranyatamasya kaSAyeNa madanaphalapippalInAM cUrNasya lehaH kArya iti lehe viNshtiryogaaH||19|| gaGgAdharaH-atha modake viNshtimaah-phlpippliityaadi| sAtalA carma. kaSA, khak gur3akhaka, corakazcorahulIti, piDazAkaH, maruvakaH piNDItakA madana vartikriyAyAM caturguNena kvAra na zalAkAkAravartiH karttavyA, atrApi ca tathA lehAdau ca sAmAnyoktene madhuprakSepo yuktaH, taccai ke madhunaH paakvirodhaanaanumnynte| phalapippalInAmAragbadhetyAdinA bhAragabadhAdiviMzatidravyakvAthabhedena kRtatvAda viMzatilahA jnyeyaaH| vRkSakaH kuTajaH, svAdukaNTako vikRtaH, zAGgeSTA guJjA, suSavI kAravellakam, dvIpikA hinA, kaSTakArItyanye // 18 // 19 // cakrapANiH-phalapippalISvityAdinotkArikA modakAzca pratyekaM viMzatiH / corako gandha. For Private and Personal Use Only
Page #1306
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH] kalpasthAnam / 3535 sthoNeyasaralapArAvatAMjhAzokarohiNInAM viMzateranyatamasya kaSAyeNa sAdhayitvA, utkArikA utkArikAkalpena modakA vA modakakalpena yathAdoSavibhakti prayojyA iti samAnaM pUrveNa / phalapippalIkharasakaSAyabhAvitAni tilataNDulapiSTAni tvakaSAyopasarjanAni zaSkulIkalpena zakulyaH pUpakalpena pUpA iti samAnaM pUrveNa / etenaiva kalpena surasasumukhakuTherakagaNDIrakAnAm // 20 // vRkSa eva / paripelavaH kavattamustakam / pArAvatAMghrilatApuTakI / azokarohiNo kttukii| eSAM viMzateranyatamasya kaSAyeNa madanaphalapipalIcUrNa paktvA utkArikAkalpenotkArikA kAryA, pAla iti loke / modakakalpena modakA vA kAryA yathAdoSavibhAgaM prayojyA iti pUrvaNoktAziSA samAnamiti / viMzatiyogA modake, viNshtirutkaarikaayaamiti| atha Sor3aza zaSkulIyogAnAha-phaletyAdi / madanaphalapippalInAM kharasAkhyakaSAyeNa bhAvitAni tilataNDalapiSTAni khakaSAyopasajjenAni guDalakaSAyeNa piSTAni zaSkulIkalpena taNDulapiSTakakoTarAbhyantare pUrayikhA zaSkulyaH kAryA ityekaH shsskuliiyogH| pUpakalpena pUpA iti| tAnyeva tilataNDulapiSTAni kaSAyopasarjanAni pUpakalpena mudmASavattu lakalAyapiSTakasahitamizritAni kukhA pUSA vaTakAH kAv ityekaH puupyogH| aparAn paJcadaza paJcadaza zaSkulIpUpayogAnAha-etena vetyaadi| etenaiva zaSkulIkalpena pUpakalpena surasAdInAM caturNA militvaikaM kaSAyaM kArayet / tena kaSAyeNa bhAvitAni madanaphalakaSAyabhAvitAni tilataNDulapiSTAni surasAdInAM kaSAyeNa puna vitAni zaSkulIkalpena zakulyaH kAryAH pUpakalpena pUpAH kAryA ityekaH zaSkulIyogaH ekazca pUpayogaH // 20 // danyaM svanAmakhyAtam, paripelavaM kavartamustakam, sthauNeyako anthiparNakam, pArAvatapadI jyotiSmatI, azokarohiNI azokasadRzapalAzalatA, ktturohinniitynye| kecidatra sthauNeyaka parityajyA'pAkIpAdyA viMzatiM pUrayanti, apAkIpAdI svanAmakhyAtA / utkArikAkalpeneti suudshaastroktotkaarikaavidhaanen| phalapippalIsvarasetyAdinA zaSkulokalpenetyAdinA etenaiva ca kalpenetyAdinA ca sumukhAdipaJcadazadravyakaSAyeNa pRthak zaSkulyapUpayoH karaNAt paJcadaza yogA bhavanti ; evaM militvA zakulIpUpayoH pRthak Sor3aza yogA bhavanti // 20 // For Private and Personal Use Only
Page #1307
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 6536 www.kobatirth.org caraka saMhitA | tAlazAlaparNAsacavaka kAlakaguana kabhUstRNazAkakAsamardabhRGgarAjAnAM poTecubAlikA kAla kaNTaka kA rADera kAraNAmanyatamasya kaSAyeSu kArayediti samAnaM pUrveNa / 7 yathAvat SAr3avarAgalehamoda ko kArikAtarpaNapAnakamAMsarasayUSamadyAni madanaphalapAcitAni tenopasaMsRjya yathAdoSarogavibhakti dadyAt, taiH sAdhu vamatIti // 21 // bhavanti cAtra / madanaH karahATazca rAThaH piNDItakaH phalam / * Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zvasanazceti paryyAyairucyate tasya kalpanA // 22 // gaGgAdharaH- aparAn catuddaza yogAnAha - tAletyAdi / tAlAdInAM caturddazAnAmanyatamasya kaSAye ca zaSkulIH pUpAMzca kArayet / kAlakaH kAlazAka' / zAkaH zAkavRkSaH svanAmakhyAtaH / poTaH poTagalo nala iti prasiddhaH / kAla- kaNTako DAuka iti khyAtaH / iti caturdaza zaSkulIyogAH pUpayogAzceti Sor3aza : Sor3aza yogAH zaSkulIpUpayoH / atha SAr3avAdIn daza yoganAha - yathetyAdi / yathAvat SAr3avAdInAM yada yathA kriyate tat tathaiva madanaphalapippalokapAyapAcitaM tenaiva madanaphalakaSAyeNopasaMsRjya yathAdoSarogavibhAgaM dadyAt, teMH sAdhu vamati / SAr3avaM madanaphalakaSAyeNa pAcitaM dadyAt / rAgazca madanaphala kaSAyapAcitaM dadyAt / lehazcAmlakRtaM madanaphalakaSAyapAcitaM dadyAt / modakaM madanaphalakaSAyapAcitaM dadyAt / utkArikAM tikSurAdikRtAM madanaphalapAcitAM dadyAt / tarpaNaM dravAlor3itasaktakakRtaM madanaphalakaSAyapAcitaM dadyAt / pAnakaM zarkarodakAdikaM madanaphalakaSAyapAcitaM dadyAt / mAMsarasaM madanaphalakaSAyapAcitaM dadyAt / yUSaM madanaphalakaSAyapAcitaM dadyAt / madyaM madanaphalakaSAyapAcitaM dadyAditi daza yogA ityete trayastriMzaduttarazataM madanaphalasya yogA vyAkhyAtAH / / 21 // gaGgAdharaH - bhavanti cAtra / madana ityAdi paryyAyaH / tasya kalpanA / cakrapANiH - poTA ikSugandhA, dANDerakA gundrAkhyagurumaH, nalo vA / tathA vadaraSAr3avetyAdinA daza yogAH / vadarakRtaSAr3avo vadarapAdayaH // 21 // cakrapANiH -- madanasya vyavahArArtha paryAyAnAha, madanaH karahATa ityAdi / tasma kalpaneti vadaraSAr3ava iti cakradhRtaH pAThaH / For Private and Personal Use Only [ madamakalpaH
Page #1308
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH klpsthaanm| 3537 nava yogAH kaSAyeSu vartivaSTau pyomukhe| paJcaiko preye'tha lehe cUrNe vartikriyAsu SaT // viMzativizatileha-modakotkArikAsu c| zaSkulIpUpayozcoktA yogAH Sor3aza Sor3aza // dazAnye SAr3avAdeSu trayastriMzadidaM shtm| yogAnAM vidhivad dRSTaM phalakalpe maharSiNA // 23 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte kalpasthAne __madanakalpo nAma prathamo'dhyAyaH // 1 // kaSAyeSu yaSTImadhukakovidArAdInAM kaSAyeSu nava yogaaH| vartiSu punaraSTa yogaa| payomukhe kSIramabhRtau paJca yogaaH| praye caiko lehe caikazcUNa caikH| SaT ca yogA varci kriyAsu / leha viMzatirmodake viMzatirutkArikAyAM viNshtiH| zaSkulyAM Sor3aza pUpe Sor3aza pAr3avAdiSu dazasu dazeti trayastriMzaduttaraM zataM yogA madanaphalasyeti // 22 // 23 // gaGgAdharaH-adhyAyaM smaapyti-agniityaadi| agnivezakRte tantre crkaatisNskRte| aprApte tu dRr3habala-pratisaMskRta eva ca / .. kalpasthAne phalakalpe prathame'dhyAya eva c| vaidyagaGgAdharakRte jalpa kalpatarau punH| kalpasthAne saptame tu skandhe'dhyAya ihaadime| phalakalpe jalpAbhidhA khAdyA zAkhA prakAzitA // 1 // ya evammUtaH poyAkhyAtaH, tasyeyaM kapanA / asya ca paryAyAbhidhAnaM bhUriprayogeSu vihitasvenAbhyahitatvAja zeyam / evamanyatrApi paryAyAbhidhAne prayojanaM varNanIyam / madanayogasya navAdisaMzyotkarSanirAsArtha sukhasmaraNArthaca saMgraheNAha-nava yogA ityAdi / asya dhArthoM yathAsthAne gyAitaH // 22 // 23 // iti mahAmahopAdhyAyacarakacaturAnanazrImacakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM gharakatAspayaMTIkAyAM kalpasthAnavyAkhyAyAM madanakalpo nAma prthmo'dhyaayH||1|| For Private and Personal Use Only
Page #1309
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dvitiiyo'dhyaayH| athAto jImUtakalpaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // kalpaM jImUtakasyemaM phalapuSpAzrayaM shRnnu| kharAgarI ca veNI ca tathA syAd devatAr3akaH // jImUtakaM tridoSaghnaM yathAkhauSadhakalpitam / prayoktavyaM jvarazvAsa-hikAkoThAmayeSu ca 7 // 2 // yathoktaguNayuktAnAM jomUtAnAM yathAvidhi / payaH puSpeSu nirvRttaM phale peyaM zRtaM pyH|| gaGgAdharaH-athAdhyAyoddezakramAjomUtakalpamAha-ayAta ityaadi| SaDvirecanazatAzritIye yaduktam-"ekonacatvAriMzajomUtakeSu yogAH" iti tadekonacavAriMzadayogamudAhattu mimaM jImUtakalpaM vyaakhyaasyaamH| na tu dIrghaJjIvitIye phalinISu vamane jImUtasya phalamuktaM tatphalamAtrasya yogAnudAhattu miti // 9 // __ gaGgAdharaH-tadeva vynkti| klpmityaadi| imaM jImUtasya kalpaM phalapuSpAzrayaM zRNu na kevalaM phlaashrymiti| tajjomUtaM kharAgarI veNI devatAr3aka iti pryaayairuktm| yathAkhauSadhakalpitaM tridoSana miti jvarAdiSu prayoktavyamiti // R gnggaadhrH-ythetyaadi| tAn yogaanaah| yathoktaguNayuktAnAM jomUtAnAM ghoSakANAM puSpeSu yathAvidhi payaHpAkavidhinA nirvRttaM siddhaM payaH peyamityekaH / cakrapANiH-madanakalpAnantaramanapAyitvAdevevAkAdidravyaprAdhAnyAt jImUtakasya, jImUta. klpo'bhidhiiyte| evaM yathAyathamanapAyitvaprakarSaH, tathA pUrvanivezanaM jJeyam / tato'vasaranyAye. nAdhyAyasambandho'travokto jnyyH| madanaphalasya snehasvedAdipUrvakatvavadihApi kramo'tidezAdule tvyH| phalapuSpANAmiti vacanena jImUtasya pavanAlAdiSu vamanaprayora niSedhati / garAgarI cetyAdi paryAyakathanam / jImUtaH potghosskH| vidoSaghnamiti yathAsvaM vAtaharAdidravyayuktam, tathA vAtAdiharadravyakalpitaJca sat tridoSanna bhavati / hikAdya niti Adyazabdena kAzAdInA. mAmayAnAM hikArogagatadoSajanyAnAM grahaNam // 1 // 2 // cakrapANi:-yathoktavidhAnagrahaNagRhItAnAM payaH puSpa ityeko yogaH, nivRtta ityAdi dvitIyo * hilAdevaSviti cakrataH paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #1310
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zya adhyAyaH] kalpasthAnam / 3536 lomane (r) kSIrasantAnaM ddhyuttrmlomne| zRte payasi dadhyamlaM jAtaM haritapANDare + // jIrNAnAJca suzuSkANAM nyastAnAM bhAjane shucau| cUrNasya payasA zuktiM vAtapittAditaH pibet // 3 // Asutya ca surAmaNDe mRditvA prasRtaM pibet / kaphajeDarocake kAse pANDuroge sayakSamaNi // dve vApothyAthavA trINi guDUcyA madhukasya vaa| kovidArAdikAnAM vA nimbasya kuTajasya vaa|| yathoktaguNayuktAnAM jImUtAnAM phale yathAvidhi bhRtaM paraH peyaM vabhanArtha miti prakaraNAt, iti dvitoyo yogH| lomana iti doSANAmanulomabhAve kSIrasantAnaM jImUtaphalazRtasya kSIrasya santAnaM ghanIkRtaM kSIraseti loke peyam, iti tRtiiyH| alomane doSANAM pratilomabhAve dadhyuttaraM kSorasantAnaM peyam, pIlA tUttaraM dadhi peyam, iti caturthaH / jomUtAnAM phalaiH zRta payasi jAtamamlaM dadhi haritapANDare dehe sati peyaM vamanArthamiti pnycmH| jIrNAnAM pakAnAM muzuSkANAM jImUtaphalAnAM zucau bhAjane nyastAnAM cUrNasya zuktiM palArddha payasA yuktAM vAtapittAditaH pibet, iti SaSThaH / ityete yogAH SaT kSore vyAkhyAtAH // 3 gnggaadhrH-aasutyetyaadi| madirAmaNDe jImUtasya phalAnyAmutyAsavaM kRlA mRdikhA prasRtamAsavaM pibet kapha naarockaadissu| ityeko madirAmaNDa yogH| athApare dvAdaza yogAH / jImUtasya dve phale athavA trINi phalAnyApothya yogaH, nivRtta ityutpannamAtre phale, tatra kSIraM sAdhayitvA tena kSIreNa peyA saadhniiyaa| romane ityAdi tRtIyaH, romaza iti upagataromni phale, atrApi romazaphalasAdhitakSIrAt santAnikA sheyaa| dadhyuttaramityAdikazcaturtho yogaH, atrApyupagataromAvasthaphalasAdhitakSIrasammUtadadhisaraM jJeyam / caite payasItyAdi paJcamaH / dadhyamlamityamlAvasthaM dadhi jAtam / haritapANDuka iti haritapANDavasthAprApte jiimuutkphle| jorNAnAmityAdikaH SaSThaH kSIrayogaH / ete yogAH kSIrasambandhena vidhIyamAnatvAdakSIrAkArA api kSIraprayogatvenaiva saMgrahe 'SaT kSore' ityanena saMgrahItavyAH // 3 // cakrapANi:-AsutyetyAdi madirAyoga eka ucyte| Asutyeti nizAparyuSitaM kRvA, yoge pakkajImUtakaphalamevAdhikRtam, tathA uttarayogeSvapi pavameva phalamadhikRtaM jheyam, "phalaM * romaze iti cakrataH paatthH| + haritapANDuke iti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #1311
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 3540 caraka-saMhitA / kaSAyeSvAsutaM pUtvA tenaiva vidhinA pibet // athavAragvadhAdInAM saptAnAM pUrvvavat pibet // ekaikazaH kaSAyeNa zleSmapittajvarAditaH / varttayaH phalavaccASTau kolamAtrAstu tA matAH // 4 // jIvakarSabhakekSaNAM zatAvaryyA rasena vA / pittazleSmajvare dadyAda vAtapittajvare tathA // 5 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only [ jImUtakalpaH kuhayitvA guDUcyAdInAM dvAdazAnAmanyatamasya kapAye sthApayed yAvadAsutaM syAt, tatpUlA tenaiva kaSAyeNa yuktaM vidhinA mRdikhA vamanArtha pivet| kovidArakaba dAranIpaviduravimbIzaNapuSpIsadApuSpIpratyakapuSpI ityaSTau kovidArAdayaH prAguktAH / tatra kovidAro raktakAJcanAlaH / kabu dAraH zvetakAJcanAlaH / nIpaH kadambaH / vidulo jalavetasaH / vimbI oSThopamAphalam / zaNapuSpI ghaNTAravA / sadApuSpI raktArkaH / pratyakapuSpI apAmArgaH / iti dvAdaza yogAH / athArambadhAdiSu sapta yogAnAha - athetyAdi / AragvadhAdInAM saptAnAmArambadhavRkSakuTajasvAdukaNTakapAThA pATalAzAGgeSThAmUrvvANAM pUrvavadeSAmekaikazaH kaSAye dve vA trINi jImUtaphalAni kuTTayitvA sthApayet, taca kAle svAsutaM pUjA tenaiva kaSAyeNa yuktaM mRdikhApivediti / varttiSu cASTau yogAnAha - varttaya ityAdi / madanaphalavadaSTau jImUtaphalavattayo'STau kRtAH kolamAtrA matAH / tadyathAkovidArAdInAmaSTAnAmanyatamasya kaSAyeNa jImUtaphalAnAM dvau bhAgau triHsaptakRtvo bhAvayet / tena kaSAyeNa punarjImUtaphalasyAparamabhAvitaM tRtIyaM bhAgaM piSTrA harItakIvibhItakAmalakaistulyAM sarvvaM bhAvitaM piSTaca jomUtaphalaM varttiM kolamAtrAM kuryyAt iti / aSTau varttayaH // 4 // gaGgAdharaH- jIvakAdiSu caturo yogAnAha - jIvakarSabhaketyAdi / jImUtasya paryyAgataM grAhyam" ityautsargikavacanAt / dve cetyAdinA dvAdazakaSAyabhedAt dvAdazayogA ucyante ; tenaiva vidhinesi madanakalpokena sAdhanavidhinA / athavetyAdau AragbadhAdisatadravyakaSAyamedAt sapta yogA bhavanti / bhAragbadhAdayaH - AragbadhavRkSaka svAdukaNTakakarahATapATa lizAGgaSTAmUSvantAH pUrvAdhyAgokAH / "mAzAH syuH" ityAdinA aSTau mAvAyogAnAha / phalavaditi madanaphale yathA aSTau mAtrAyogA utAH, tathA ihApi karttavyAH, vizeSatastu etAH kolamAsAH kartavyAH, na tu phalavadaharItakyAdipramANAH karttavyA ityarthaH // 4 // 1
Page #1312
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zya adhyAyaH] klpsthaanm| 3541 tathA jomUtakakSIrAt samutpannaM paced ghRtam / phalAdonAM kaSAyeNa zreSThantu vamanaM smRtam // 6 // tatra shloko| SaT kSIre madirAmaNDe eko dvAdaza caapre| sapta cAragbadhAdInAM kaSAye'STau ca vartiSu // jIvakAdiSu catvAro ghRtaJcaika prakIrtitam / kalpe jImUtakAnAJca triMzaddhayogA navAdhikAH // 7 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte kalpasthAne __ jImUtakalpo nAma dvitiiyo'dhyaayH||2|| phalaM kalkIkRtya jIvakAdInAM caturNAmanyatamasya rasena vamanArtha pittazleSma. jvarAdau dadyAt / iti jIvakAdiSu cakhAro yogAH // 5 // gaGgAdharaH-tathetyAdinA ghRtmaah| jImUtakaphalaiH siddha kSIraM mathilA samutpannaM navanItaM ghRtaM phalAdInAM madanaphalakovidArAdonAM yathAyogaM kaSAyeNa caturguNena pacet / ityekyogH| ityekonacatvAriMzadyogA jomUtasya vyAkhyAtA upasaMhiyante // 6 // gaGgAdharaH-tatra zlokAviti / kSore Sar3a yogAH madirAmaNDe tvekaH apare dvAdaza sapta cAragvadhAdibhiH vartiSvaSTau jIvakAdiSu cakhAra eka ghRtamiti jImUtakalpe'smin navAdhikAstriMzadayogA vyAkhyAtA iti // 7 // gaGgAdharaH-adhyAyaM smaapyti-agniityaadi| agnivezakate tantre crkprtisNskRte| amApte tu dRdabala-pratisaMskRta eva ca / kalpasthAne tu jImUta-kalpe'dhyAye dvitiiyke| vaidyagaGgAdharakRta jalpakalpa- . tarau punH| kalpasthAne saptame'smin skandhe'dhyAye dvitiiyke| . jImRtakalpajalpAkhyA zAkhA dvitIyakaritA // 2 // cakrapANiH-jIvaketyAdinA caturo yogAH paansaadhnkssaaybhedaat| tathetyAdinA ghRtayoga. mekmaah| SaTkSIra ityAdinA saMgrahArtho vyAkRta eva yathAsthAnam // 5-7 // iti mahAmahopAdhyAyazcarakacaturAnana-zrImacakrapANidasaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM gharakatAtparyaTIkAyAM kalpasthAnanyAkhyAyAM jImUtakakalpo nAma dvitiiyo'dhyaayH||2|| 444 For Private and Personal Use Only
Page #1313
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir tRtIyo'dhyAyaH / athAta ikSvAkukalpaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // siddhaM vakSyAmyatheAku-kalpaM yeSAJca zasyate / paJcacatvAriMzaduktA yogA asmin maharSiNA // 2 // lambA'tha kaTukAlAvUstumbI piNDaphalA tathA / icAkuH phalinI caiva procyate'syAstu kalpanA // kAsazvAsaka phacchaddi -tRrttikaphakarSite / pratAmyati nare caiva vamanArthantu seSyate // 3 // apuSpAyAH prabAlAnAM muSTiM prAdezasammitam / cIraprasthe zrutaM deyaM pittodrike kaphajvare // 4 // gaGgAdharaH - uddezAnukramAdikSA kukalpamAha - athAta ityAdi / pUrvvavat sambaM vyAkhyeyam // 1 // gaGgAdharaH - siddhamityAdi / lambA kaTukAlAvastumbI piNDaphalA phalinI 'pekSA kuzceti payyAyerikSAkuH procyate'syAH kalpanA ca paJcacatvAriMzadikSAkuviti yaduktaM sA procyate / kAsAdikarSite pratAmyati nare ca vamanArtha sevAriSyate / / 2 / 3 / / gaGgAdharaH- apuSpAyA ityAdi / apuSpAyA ikSAkAH prabAlA navInA agrabhAgA ye teSAM prAdezasammitaM vitastimAtraM tadagrabhAgaM muSTiM palapramANaM kSIraprasthe mRtaM deyamiti / zeSamAzIrityeko yogaH // 4 // cakrapANiH -- uktAdhyAyasambandhAdikSvAkukalpo'bhidhIyate / teSAJca zasyate ikSvAkukalpaH, bAm vakSyAmIti yojyam / lambetyAdi paryyAyakathanam / tadiSyate iti ikSvAku kalpanamiSyate // 1-3 // cakrapANiH- apuSpasyetyAdinA ekaH kSIrayogaH / apuSpasyeti bhanutpannapuSpasya / muSTi prAdezasammitamiti pradezinyA mUlaparyantakRta muSTiparimANam evaJca nAla muSTiH palavacanaH / kSIraprasthe yathokamAna mikSvAkumavApya caturguNapAnIyaM dacvA kSIraM sAdhanIyam // 4 // For Private and Personal Use Only
Page #1314
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH klpsthaanm| 3513 puSpAdiSu ca catvAraH kSIre jImUtake ythaa| yogA haritapANDUnAM surAmaNDena pnycmH||5|| phalakharasabhAgazca triguNakSIrasAdhitam / ura sthite kaphe dadyAt svarabhede sapInase // 6 // jINe sadyodhRte kSIre prakSipet tu tathA dadhi * / jAtaM syAt kaphaje kAse zvAse chardAzca zasyate // 7 // mastunA vA phalAnmadhyaM paannddukusstthvissaaditH| tena takra vipakvaM vA sakSaudralabaNaM pibet // 8 // .. gnggaadhr:-pusspaadissvityaadi| jImUtake yathA puSpAdiSu cakhAro yogaastkssvaakaampi| kSIre ikSvAkupuSpaM paktyA paiyamityekaH / tathA kSIrezRtamikSvAkuphalaM peyamiti dvitiiyH| ikSvAkuphale kSIraM paktvA kSIrasantAnaM kSIraseti khyAtaM pIlottaraM dadhi peyamiti tRtIyaH / ikSvAkuphale zRte kSIre jAtamamlaM dadhi caturthaH / iti haritapANDUnAM vamanAtha cakhAro yogA iti / ikSvAkuphalaM surAmaNDe Amulya prakSipya sthApayikhA kAle pakvaM jAtarasamAsavaM kRtA mRdikhA pramRtaM piveda kaphajArucyAdiSviti paJcamo jImUtavat / iti SaT saha pUrveNa // 5 // . gnggaadhrH-phletyaadi| ikSAkuphalasya svarasasya ekabhAgaM triguNakSIre sAdhitaM vamanAthaM dadyAt // 6 // .. gaGgAdharaH-jIrNa ityaadi| gorAhAre jINa prAtaHkAle sadyodhRte tatkSaNaM dhRte kSIre dhAroSNe triguNe ikSAkuphalasvarasabhAgamekaM prakSipet tathA jAtaM vadhi syaat| kaphajakAsAdo dadyAt ityssttmH||7|| .... pahAdharaH-mastunetyAdi / ikSvAkuphalAt tanmadhyasthaM zasyaM dadhimastunA pakvaM cakrapANiH-puSpAdiSvityAdinA caturaH kssiiryogaanaah| jImUtake yathA "payaH puSpe'sya niyaMta phale peyA pyskRtaa| romaze bhorasantAnaM dadhyuttaramaromaze" ityanenoktam, tathehApi somavatuSTayaM karaNIyam / haritetyAdinA surAyogamAha / haritapADUnAmikSvAkuphalAnAM surAmaNDa jImUlakavada yogaH kartavyaH / jImUtakavidhAnAtidezena "Asutya vA surAmaNDe mRditvA prasRtaM pibeta" iti manyotavidhAnamihApi bhvti| phalasvarasetyAdinA SaSThaH kssiiryogo'bhidhiiyte| triguNakSIrasAbhitamiti viguNena kSIreNa sAdhitam, tacca caturguNena toyena saadhniiym| phalazabdena ikssvaakuphlmucyte| jIrNa ityAdinA saptamaH kssiiryogH| madhyovRte ityuktamadhye / * jIrNa madhyoddhRte dhIraM prakSipet tada yadA dRdhi| iti cakrasammataH paatthH| - - For Private and Personal Use Only
Page #1315
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ikSvAkukalpaH 3544 crk-sNhitaa| ajAkSIreNa vIjAni bhAvayet pAyayeta c| viSagulmodaragranthi-gaNDeSu zlopadeSu ca // 6 // tumbAH phalarasaiH zuSkaiH sapuSpairavacUrNitam / chaIyenmAlyamAghrAya gandhaM samyak cha sukhocitH||10|| bhakSayet phalamadhyaM vA gur3ena palalena vaa| ikSvAkuphalatailaM vA siddhaM vA pUrvavad ghRtam // 11 // pibet / athavA tenekSvAkuphalamadhyena zasyena pakvaM takraM sakSaudralavaNaM pibediti dvAviti dsh| iti surAmasvAdiSu tryH||8|| . gnggaadhrH-ajetyaadi| ikSvAkutrIjAnyajAdugdhena cUrNayilA bhAvayet, bhAvitAni tAni tenAjAkSIreNava pAyayeta ca viSAdiSu / ityeka ityekAdaza / iti payasyaSTau // 9 // gaGgAdharaH-tumbyA ityaadi| ikSvAkAH saha puSpaH phalasvarasaM zuSkIkRtya taizcUNairavacarNitaM mAlyaM puSpamAlyaM gandhamAghrAya sukhocito janazchaIyet / ityeko preyayogaH // 10 // gnggaadhrH-bhkssyedityaadi| ikSvAkuphalamadhyaM gur3ena bhkssyet| palalena vA tavikSvAkuphalamadhyaM bhakSayet, mAMsena pttvetyrthH| ikSvAkuphalavIjAnAM tailaM pibet / evaM pUrvavat jImUtaghRtavat ghRtaM siddhaM pibet / tdythaa| ikSvAkuphalaiH pakvaM kSIraM mathitA yaduddhataM navanItaM tadaghRtaM phalAdInAM madanaphalamadhuka kovidArAdInAM kaSAyeNa catuguNena pibet / tada vamanArtha zreSThamiti / gur3apalalatailaghRtayogAzcakhAra iti Sor3aza // 11 // majAkSIreNetyAdinA'STamaH kssiiryogH| tena takramityAdinA tkryogH| teneti tumbIphalamadhyena // 5-8 // cakrapANiH-tumcyA ityAdinA preyyogmaah| gandhasampatsukhocita iti gandhasampat saugandhavatvam, tayA gandhasampadA sukhamucitamabhyastaM yena sH| avacUrNitamikSvAkuphalarasa. bhAvitaM mAlyAghrAyaivaM vamatyanabhyastadurgandha iti bhaavH| bhakSayedityAdinA vamanayogamekamAha / phlmdhymikssvaakuphlmdhym| ikSvAkuphalakaka sAdhitaM tailamikSvAkuphala tailam, ayameka evaM tailyogH| pUrvavaditi jImUtakavata, sena "tathA jImUtakakSIrAt" ityAdinoktavidhAnena jImUtakasthAne ikSvAkuphalaM datveha ghRtaM sAdhanIyam // 9-11 // * samyaka sukhocita ityakSa gandhasampatsukhocita iti cakravataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #1316
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya abhyAyaH kalpasthAnam / 3545 paJcAzadazavRddhAni phalinInAM yathottaram / pibad vimRdya vIjAni kaSAye svAsutaM pRthak // 12 // yaSTAhakovidArAdArmaSTimanta khaM pibet / kaSAyaiH kovidArAdAvarttayaH phalavat smRtAH // 13 // vilbamUlakaSAyaNa tumbIvIjAJjaliM pacet / ghRtasyApi trayo bhAgAstrayastrikaTukasya ca // gaadhrH-pshcaashdityaadi| phalinInAmikSvAkUNAM vIjAni daza piSTvA vimRdha pibedityekH| evaM yathottaraM dazaddhatA vimRdya pibet / tena viMzati vIjAni pivediti dvitIyaH, triMzadavIjAni pivediti tRtIyaH, catvAriMzadavInAni pibediti caturthaH, pazcAzadavInAni pibediti pnycmH| iti bartamAne pazca / AsavakriyAyAmekaH / kaSAye vamanopagAnAM kaSAye suSTha AsavaM kRkhA pivediti pRthagyogA varddhamAnAsavakriyAsu SaT / iti dvaaviNshtiH||12|| gnggaadhrH-yssttyaahtyaadi| ikSvAkucIjAnAmanta khaM muSTimAnaM yaSTayAhakovidArAdanaMvabhiH kaSAyaiH piSTvA pivediti madhukAdiSu kaSAyeSvanye nava yogA ityekatriMzat / kovidArAdAraSTabhiH kaSAyaizca madanaphalavadaSTau vartayaH smRtaaH| tdythaa| ikSvAkuvIjavarNAni kovidArAdInAmaSTAnAmanyatamakaSAyeNa karSamAtrA vartayaH kAryo madanaphalakovidArAdInAM kaSAyamupamRdya vartIkRtAH peyA ityaSTau varttaya iti ekonacatvAriMzat // 13 // gnggaadhrH-vilvmuuletyaadi| tumbIvIjAnAmaJjaliM kur3avaM cUrNIkRtaM tadbhAgApekSayA ghRtasya trayo bhAgAH kur3avatrayaM militatrikaTukasya ca trayo bhAgA cakrapANiH-paJcAzadisyAdinA SaDvarddhamAnakayogAnAha / paJcAzadArabhya dazakena pRdAnIzvAkuvIjAni zataM pUrNyam, tena SaD yogA bhvnti| tena yathAsaMkhyamadanaphalAdInAM SaNNAM kaSAye sutAH santo vimRditAH paatvyaaH| anye tu dazavIjAdArabhya paJcAzatvIjaparyantaM doSAcapekSayA pAtamyam, satra madanAdikaSAyabhedAdeva yogabheda ityAhuH // 2 // cakrapANiH-yaSTayAhatyAdinA navakaSAyayogAnAha / tara yaSTyAhnamekam / kovidArAdayo For Private and Personal Use Only
Page #1317
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ikSvAkukalpa 3546 caraka sNhitaa| sadhRto vIjabhAgazca pissttaanshikaaNstthaa| mahAjAlinijImUta-kRtavedhanavatsakAn // taM lehaM sAdhayeda dA ghttttyenmRduvhinaa| yAvat syAt tantumat toye patitantu na zIyyate // taM lihyAt mAtrayA lehaM pramathyAzca pibedanu / kalpa eSo'gnimanthAdau catuSke pRthagucyate // 14 // zaktubhirvA pibenmanthaM tumbIsvarasabhAvitaiH / kaphaje tu vare zvAse knntthrogessvrocke|| ghRtatulyA mahAjAlinyAdIMzcaturaH vIjabhAgAdarddhAMzikAn pratyekamarddhakur3avAn piSTAn yazca saghRto vIjabhAga ikSvAkukur3avastaM caikIkRtya vilyamUlakaSAyeNa pce| lehaM sAdhayenmRduhinA dA ca ghaTTayet yAvat tantumad syAda toye kSiptantu na zIryate c| tatrAsanapAke trikaTa kacUrNa prakSipedityevaM siddhaM taM lehaM mAtrayA lihyaat| tadanu pramathyAM dIpanapAcanayogaM pibet / ityeko lehaH, eSa eva kalpo'gnimanthAdau catuSke'gnimanthazyonAkagAmbhArIpATalAnAM mUlakaSAye pRthagucyate / iti paJca lehaaH| iti catuzcatvAriMzat // 14 // madanakalpoktA aSTau / kaSAyairisyAdinA madanaphalasadRzavidhA aSTau mAtAlakSitAH prayogA cyante / vizvetyAdinA eko lehH| tathA kalpa ityAdinA catvAro lehA ante draSTavyAH, evaM patra lehAH / aJjaliH plctussttyH| atra ca "tatazca kur3avaM yAvat toyamaSTaguNaM bhavet" iti vacanAt vizvamUlakaSAyasyASTAvakSalayo deyAH, tatazcaturbhAgAvazeSeNa kur3avadvayam, phApitAzta ikssursH| 'caturthaH phANitasya ca etasya sthAne, 'trayastrikaTu kasya ca' iti pdnti| saghRto ghRtasyeko bhaagH| adrIzikAniti ekabhAgArddhamAnAn pratyekaM mahAjAlinyAdIn / mahAjAlinI piitkossaavkii| kRtavedhano ghoSakabhedaH, jyosniketi khyaatH| yAvat syAt tantumahityAdinA lehpaaklkssnnmaah| etacca lakSaNaM lehAntareSvapi yojanIyaM jJeyam / nIra te = vistIryate / pramathyAJca pibedanviti atIsAracikitsite "pippalI nAgaraM dhAnyam" ityAdi nokAmathyAnAM madhye anyatamapramathyAkRtaM kaSAyaM pibedityrthH| 'pramathyAca' ityata dekhina 'manthazcApi' ptthnti| agnimanthAdAviti pratyekamagnimanthazyonAkapATalAgAmbhArImUla caturtha phAmUlakathanaprastAve rasAyane kathitam // 13 // 14 // For Private and Personal Use Only
Page #1318
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 3ya adhyAyaH ] kalpasthAnam / gulme mehe praseke ca kalpaM mAMsarase pibet / naraH sAdhu vamatyevaM na ca daurbalyamaznute // 15 // tatra zlokAH / payasyaSTau surAmaNDa-mastutakeSu ca trayaH / yaM sapalalaM talaM varddhamAnAsaveSu SaT // ghRtamekaM kaSAyeSu navAnye madhukAdiSu / aSTau varttikriyA lehAH paJca pakkarasastathA // yogA icAkukarUpe'smin catvAriMzacca paJca ca / uktA maharSiNA samyak prajAnAM hitakAmyayA // 16 // ityagnivezakRtai tantre carakapratisaMskRte kalpasthAne ikSvAkukalpo nAma tRtIyo'dhyAyaH // 3 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir gaGgAdharaH - zaktubhirityAdi / pakarasatumbIkharasena bhAvitaH zaktabhimantha pivedavetyeka iti paJcacatvAriMzad yogA ikSvAkuSu / etanmandhasya segabhede prayogamAha -kaphaje khityAdi / mAMsarase kalpamimamikSAkukaM pibet / vyAdhibhede pAnAnnAtiriktam || 15 // gaGgAdharaH- atra saMgraha zlokAH / tatra zlokA iti / pakarasa iti mantha ityarthaH // 16 gaGgAdharaH- adhyAya samApayati--agnItyAdi / phaLeSviti cakradhutaH pAThaH / 3547 agnivezakRte tantraM carakapratisaMskRte / amApte tu dRr3habala - pratisaMskRta eva ca / kalpasthAne kilekSvAku-kalpe'dhyAye tRtIyake / vaidyagaGgAdharakRte jalpakalpatarau punaH / kalpasthAne saptame tu skandhe'dhyAye tRtIyake / ikSvAkukalpajalpAkhyA zAkhA tRtIyikA matA // 3 // cakrapANiH - zaktubhirityAdineko manthayogaH / gulme jvare ityAdinA rasaikayogamAha / eka mikSvAkuvIja kalkam / payasyaSTAvityAdisaMgrahArtho vyAkRta eva / ava phaleSviti madanaphalAdiviti / ghRtaM yadyapi varddhamAnapUrvapaThitam, tathApi chando'nurodhAdiha pazcAt paThitam // 15/16 iti mahAmahopAdhyAya carakacaturAnanazrImaccakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM caraka tAtparyaTIkAyAM kalpasthAnavyAkhyAyAM ikSvAkukalpo nAma tRtIyo'dhyAyaH // 3 // For Private and Personal Use Only
Page #1319
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - cturtho'dhyaayH| athAto dhAmArgavakalpaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhgvaanaatreyH||1|| karkoTakI koThaphalA mahAjAlinireva c| dhAmArgavazca paryAyairAjakoSAtakI tathA // gare gulmodare kAse vAtazleSmAmaye sthite| kaphe ca kaNThavaktasthe kaphasaJcayajeSu ca // rogeSveSu prayojyaH syAt sthirAzca guravazca ye| puSpaM phalaM prabAlazca vidhinA tasya saMharet // 2 // prabAlasvarasaM zuSkaM kRtvA ca gur3ikAH pRthak / / kovidArAdibhiH peyAH kaSAyairmadhukasya ca // 3 // gaGgAdharaH-athoddezakramAt dhAmArgavakalpamAha-athAta ityAdi / dhAmArgavaH piitghosskH| prAguktadhAmArgavaH SaSTidhAyogayukta iti taddhAmAgabakalpe SaSTiM yogAn vyAkhyAsyAma iti| sarvaM pUrvavat // 1 // gnggaadhrH-krkottkiityaadi| karkoTakItyAdibhiH paryAyairdhAmArgava ucyate / gare ityaadi| sagarAdiSu prayojyaH syAt, ye ca guravaH sthirAzca rogAsteSvapi prayojyaH syAt / pryogaanaah-pusspmityaadi| zucyAdividhinA tasya dhAmArga vasya kAle puSpaM phalaM prabAlAnagrabhAgAn saMharet // 2 // gaGgAdharaH-tatra prabAlAnAM svarasaM zuSkIkRtya gur3ikAH karSamANAH kRkhA kovidArAdInAmaSTAnAmanyatamasya kaSAyairmadhukasya ca kaSAyaiH peyaaH| iti pallave nava yogaaH||3|| ckrpaanni:-uktsmbddhdhaamaargvklpo'bhidhiiyte| takSa karkoTakItyAdinA paryAyakathanam / dhAmArgavaH piitghosskH| sthirAzca guravazca ya ityatra gadA iti shessH| vidhineti bheSajamahaNoktana vidhinA // 1 // 2 // cakrapANi:-prabAletyAdinA nava yogaanaah| prabAlasya svarasaH / bhatra kecidAhuH--kavAyaH gur3ikAkaraNaM pAnazca jJeyamiti // 3 // For Private and Personal Use Only
Page #1320
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra '4 adhyAyaH ] www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kalpasthAnam / puSpAdibhiH kSIrayogAzcatvAraH paJcamI surA / pUrvvavajIrNazuSkANAmataH kalpaM pracakSate // 4 // madhukasya kaSAyeNa vIjaM kaNToddhRtaM phalam / sagur3a vyuSitaM rAtrau kovidArAdibhistathA // dAda gulmodarAntebhyo ye cApyanye kaphAmayAH / dadyAdannena vA yuktaM hRdrogazAntaye // 5 // caNairvApyutpalAdIni bhAvitAni prabhUtazaH / rasacIrayavAgvAdi - tRpto ghAtvA vamet sukham // 6 // 1 gaGgAdharaH - puSpAdibhiriti / dhAmAgaMvasya puSpavRtaM kSIraM phalamRtaM kSIraM prabAlamRtaM kSoraM tRtIyaM tathA dhAmArgavapallave siddhaM kSIraM ghanIbhUtaM santAnaM kSIrasantAnaM caturthe miti cakhAro yogAH paJcamI surA pUrvavajjo zuSkANAm / tadyathA - surAmaNDe jIrNa pakvaM zuSkaM dhAmArga vaphalAdikaM bhAjane sthApayet, kAlajAtarasamAsavaM kRtvA mRditvA pAyayediti paJcamaH surAsavaH / pUrvavaditi jIrNa zuSkaM dhAmArgavasya puSpaJca phalaJca prabAlAMca kalkIkRtya surApaNDe sthApayediti kalkaistribhirekaH surAkalpaH // 4 // gaGgAdharaH- madhukasyetyAdi / dhAmArgavasya phalaM vIjaM kaNTakAduddhRtaM sagur3e madhukasya kaSAyeNa rAtrau vyuSitaM gulmAdyAttabhyo dadyAt / evaM kovidArAdibhiH pRthagaSTabhiH kaSAyeM sagur3e kaNToddhataM phalaM bIjaM rAtrau vyuSitaM dadyAt / iti kaSAye nava yogAH / athAnne svekamAha - dadyAdityAdi / dhAmArgavasya pha cUrNIkRsyAnnena saMyuktaM dadyAdityekaH // 5 // gaGgAdharaH - ghaye svekamAha- cUrNavatyAdi / utpalapuSpa padmapuSpAdIni 3546 cakrapANiH - puSpAdiSvityAdinA jImUtakakalpavidhAnena nirdiSTAzcatvAraH kSIraprayogAH, paJcamana surAgo'tidizyate / te ca 'payaH puSpe'sya' ityAdinoktA jJeyAH / pUrvavaditi pUjvaNa sambadhyate / jIrNazuSkANAmityAdinA nava kaSAyayogAnAha / tathA jAtyA ityAdinA ekAdaza kaSAyayogAn vakSyati / evaM viMzatikaSAyayogAH saMgrahavakSyamANA pUrayante // 4 // For Private and Personal Use Only krapANiH-- vIjakanToddhRtaM phalamityatra ca pUrvanipAtAniyama AhitAgnyAdipUjrvanipAtavad bodhyaH / evambhUtaJca phalaM kaSAyeNa saguDena vyuSitaM rAtrau vyuSitaM karttavyam / DakaM hi java dhamAkA - "dhAmArgava jorNazuSkakalamadhyeSu sagur3oSitAH / kovidArAdikaSAyA nava" iti / foreseerat ani hitameva / teneha gulmaviSayatayA vamamopadarzanaM na virodhi / dayA 445
Page #1321
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3550 crk-sNhitaa| [bhAmArgavakalpaH cIkRtasya vattiM vA kRtvA vadarasammitAm / vinIyAJjalimAtre tu pibeda go'zvazakRdrase // pRSatAkuragAvi-gajoSTrAzvatarasya c| zvadaMSTrAkharakhar3a gAnAmevaM peyA zakUdrase // 7 // jIvakarSabhako vIrAmAtmaguptAM zatAvarIm / kAkolI zrAvaNI medAM mahAmedAM madhUlikAm // ekaikazo'bhisaJcUrya saha dhAmArgaveNa tu| zarkarAmadhusaMyuktA lehA hRddAhakAsinAm // dhAmArgavaphalacarNaH prabhUtazo bahuzo bhAvitAni vAsitAni mAMsarasAdibhi tyA vRpto ghAnA mukhaM vamedityeko yogo ye||6|| __gaGgAdharaH-zakadrase dvau daza caah-cuurnniikRtsyetyaadi| dhAmArgavasya phalavIja cUrNIkRtya jalena varti kolasammitAM kRtvA'JjalimAtre gozakadrase'zvazakudrase'JjalimAtre vA vinIya pivediti zakadrase dvau yogau| atha daza caah-pRsstetyaadi| pRSato hrinnH| RkSo bhallUkaH / kurnggcitrhrinnH| avimssH| azvataraH khvrH| zvadaMSTrA kSudravyAghra vishessH| kharo giibhH| khar3ago gnnddaarH| evaM pUrvavaccUrNIkRtya jalena varti kukhA dhAmArgava vIjaM pRSatAdInAM pRthaka dazAnAM zakadrase'JjalimAtre vinIya pibediti zakadrase'pare daza yogaaH| iti dvAdaza // 7 // gaGgAdharaH-daza lehaanaah-jiivketyaadi| jIvakAdInAmekakaM dhAmArgava dityAdinA eko'hayoga ucyte| anne ra dhAmArgavasya saMyogena bhoreNa yogH| cUrNarityAdinA ye ekyogmaah| utpalAdInAnAsa bhedo'vivkssitH| utpalasyaika eva meM yathogaH / asa bhAdizabdena saugandhikapamAdInAM grahaNam / pramUtazaicUrNairbhAvitAnIti jJeyam // 5 // 6 // cakrapANiH-cUrNIkRtasyetyAdinA go'zvazakRdrasa iti dvau yogau tathA pRSatesyAdivazayogA iti dvAdazazakRdrasayogasambandhAda dvAdaza zakRyogA udhynte| pRSato vicilithrinnH| RSyo nIlANDA, kurnggshcnyclgtiH| azvataro vegsrH| zvadaMSTakSaturdaSTo mRgavizeSaH // 7 // cakrapANiH-jIvaketyAdinA daza lehaanaah| madhUlikA markaTa iti khyaataa| ata leheSa bhAmA bAditaramyacUrNasya smaantvm| madhuzarkarayozca tAvatI mAnA, yAvatyA leharavApatti For Private and Personal Use Only
Page #1322
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4 madhyAyaH] klpsthaanm| sukhodakAnupAnAH syuH pittoSNasahita kphe| dhAnyatumburuyUSeNa kalkaH sarvaviSApahaH // 8 // jAtyAH saumanasAyinyAH rajanyAzcorakasya c| vRzcikasya mahAkSudra-sahAhaimavatasya ca // vimbyAH punarnavAyA vA kAsamaI sya vA pRthak / eka dhAmArgavaM vai vA kaSAyaH parimRdya tu // tacchRtakSIraja sarpiH sAdhitaM vA phalAdibhiH / ghRtaM manovikAreSu zreSThaM vamanamuttamam // 6 // tatra shloko| pallave nava catvAraH kSIra ekaH suraasve| kAthe navaiko'nne preye daza dvau ca zakRdase // phalena sahAtisaJcaye zarkarAmadhubhyAM daza lehAH sukhodakAnupAnAH kaasinaam| iti dsh| trIn klkaanaah-dhaanyetyaadi| dhAnyakAthena dhAmArgavaphalakalkaH tumburukAthena mudgAdiyUSeNa ceti trayaH kalkAH // 8 // __ gaGgAdharaH-atha ghRte daza yogAnAha-jAtyA ityaadi| saumanasAyinyA jAtyA iti maaltyaaH| mAlatyAdInAmekaikasya kaSAyeNa dhAmArgavasya phalameka dve vA parimRdya kSIraM pcet| tat kSIraM mathitA yat sarpiruttiSThet tat sarpirmadanaphalAdibhirapAmArgataNDaloyoktaH kalkaiH sAdhitaM syAt, tadaghRtaM manovikAreSu zreSThamiti ghRte daza yogA iti dhAmAgevaH ssssttidhaayogyuktH||9|| gaGgAdhararA-tadAha-tatra zlokAviti / nava yogAH dhAmAgevasya pllve| cabAra kssiire| ekaH muraasve| kaSAyanevabhinava yogaaH| eko'nne yogH| bhvti| pitomasahite kaphe iti ugratoSmaguNena pittena yukta kphe| anye tu pittomazamdena pittomaNA kRtaM ughrmaahuH| dhAnyetyAdinA ekklkyogmaah| dhAnyatumburukkAtha eva bhAnya. umburuyuupH| uktaM hi jatUkaNe-dhAnyatugrurasena kahako viSanut" iti // 8 // cakrapANiH-jAtyA ityAdinA ekaadshkssaayyogaanaah| jAtI campakajAtI, anye pUthikA saumanasAyinIti vadanti / vRdhiraH shvetpunrnvaa| mahAsahA bhunasahA mudramANapanyo / For Private and Personal Use Only
Page #1323
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 22 crk-sNhitaa| bhAmAgaMbakalpaH daza lehAstrayaH kalkA daza caiva ghRta tthaa| kalpe dhAmArgavasyoktAH SaSTiyogA maharSiNA // 10 // ityagnivezakRtai tantre carakapratisaMskRta kalpasthAne dhAmAgeva kalpo nAma cturtho'dhyaayH||4|| eko ghrye| tathA zakudrase daza ca dvau ca / daza lehaaH| kalkAstrayo yogaaH| ghRte ca daza yogA iti // 10 // amivezakRte tantre crkprtisNskRte| aprApte tu dRr3havala-pratisaMskRta eva ca / kalpasthAne dhAmArgava-kalpe'dhyAye turiiyke| vaidyagaGgAdharakRte jalpakalpatarau punH| kalpasthAne saptame tu skandhe'dhyAye turiiyke| dhAmArgavakalpajalpa __zAkhA turyA smaapitaa| haimavatI vdhaa| tacchutamityAdinA ekaM ghRtyogmaah| pallave navesyAdisaMgraheNa vyutkramasaMgrahAbhidhAnaM chndo'nurodhaat| daza dvAviti dvAdazetyarthaH // 9 // 10 // iti mahAmahopAdhyAyacarakacaturAnanazrImacakrapANivattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM carakasAtpaNyaTIkAyAM kalpasthAnavyAkhyAyAM dhAmArgavakalpo nAma cturtho'dhyaayH||4|| * palave mava caravAraH kSIra ekA suraasve| pAye viMzatiH kAlo daza dvau ca shhdse| bhara ekastayA zreye vaza lehAstathA ghRtm| kalpe dhAmArgaksyoktAH pariyogA maharSiNA / itikArI sNgrhaaloko| For Private and Personal Use Only
Page #1324
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pnycmo'dhyaayH| athAto vatsakakalpaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // atha vatsakanAmAni bhedaM striipNsyostthaa| kalpaJcAsya pravakSyAmi vistareNa yathAtatham // 2 // vatsakaH kuTajaH zako vRkSako girimallikA / vIjAnIndrayavAstasya tathocyante klinggkaaH|| vRhatphalaH zvetapuSpaH snigdhapatraH pumAn bhavet / zyAmA cAruNapuSpI strI phlvRntaistthaannubhiH|| raktapittakaphanastu sukumaaressvntyyH| hRdrogajvaravAtAsRk-visarpAdiSu zasyate // 3 // kAle phalAni saMgRhya tayoH zuSkANi saMkSipet / teSAmanta khaM muSTiM jarjarIkRtya bhAvayet // gaGgAdhara-athoddezAnukramAt vatsakakalpamAha-athAta ityaadi| SaD: virecanazatAzritIye yadudiSTam -kuTajastvaSTAdazadhA yogametIti, tadaSTAdaza yogAn kuTajasya vyAkhyAsyAma iti zeSaM pUrvavat // 1 // . gnggaadhr-athetyaadi| vatsakasya strIpubheda nAmAni cAha-vatsaka ityaadi| tasya vIjAnIndrayavAH klinggkaashcocynte| strIpubhedamAhavRhatphala ityAdiH pumaan| zyAmetyAdiH strI, phalazca dvantazca sUkSma tsyaaH| tasya guNamAha-raktapittetyAdi // 2 // 3 // gaGgAdharaH-kAla ityaadi| tayoH striipusyorvtskyoH| teSAM zuSkANAM cakrapANiH-yathoktasambandhAd vatsakakalAbhidhAnam / vatsakanAmAni vyavahArA) sIpuruSamevAha-atha varasaketyAdi / anna vassAstrIpuruSabhedena guNabhedaH prayogabhedo vA na pratipAdita, tathApi strIrUpavatsake'ruNapuSpA'NuphalasvAdiviziSTalakSaNayukte'pyavizeSeNobhAbhyAmevAmayaniti svAdisvetadarthamubhayorapi samAnaguNatA jnyaatvyaa| kAla iti ucita kaale| phalAnIti paka For Private and Personal Use Only
Page #1325
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3554 crk-sNhitaa| [vasakakalpaH madhukasya kaSAyeNa kovidaaraadibhistthaa| nizi sthitaM vimRdAtat lavaNakSaudrasaMyutam // pibet taduvamanaM zreSThaM pittazleSmanibarhaNam // 4 // aSTAhaM payasArkeNa teSAM cUrNAni bhAvayet / jIvakasya kaSAyeNa tataH pANitalaM pibet // phalajImUtakedAku-jIvantInAM pRthak pRthak // 5 // sarSapANAM madhUkAnAM lavaNasyAmbunA punH| kuzaraNAthavA yuktaM pradadyAda vamanaM bhiSag // 6 // vatsakaphalAnAmantanakhaM muSTiM jarjarIkRtya kuTTayitA madhukasya kaSAyeNa kovidArAdInAmaSTAnAmanyatamena kaSAyeNa ca bhAvayet / nizi sthitaM tatra tatra kAthe nizi sthitametadvatsakavIjaM muSTimitaM lavaNakSaudrasaMyutaM pibet / iti navasu kaSAyeSu nava yogaaH||4|| _ gnggaadhrH-assttaahmityaadi| ArkeNa payasA'STAhaM teSAM vatsakavInAnAM cUNoni bhAvayet, tatastasya pANitalaM karSa jIvakasya kaSAyeNa pibet / ityek| phletyaadi| jIvantyantAnAM caturNAmanyatamaikaikakaSAyeNa tadAkaipayobhiraSTAhabhAvitavatsakavIjacUrNAni pANitalaM pibediti cabAra iti cUrNe pazca yogaaH||5|| gaGgAdharaH-sarSapANAmityAdi / sarSapANAmambunA vatsakavIjakalkaM dadyAt, athavA madhUkAnAmambunA pradadyAt athavA lavaNasyAmbunA pradadyAditi salile trayo yogaaH| athavA kazareNa tilakalkena yuktaM vatsakavIjakalkaM pradadhAditi kuzare tveko yoga ityaSTAdaza yogAH vatsakakalpe moktA iti // 6 // shusspaanni| teSAmantarmakhamityAdinA kaSAyaiva yogaanaah| kSausaindhavayogo yapi sambavamaneSveva sAmAmyena vihitaH, tathApIha lavaNacaudasaMyutamitivacamAitkarSoM lapaNIzvavayorabhidhIyate // 1-4 // cakrapANi:- bhaSTAhamityAdinA paJca cUrNayogAmAha // 6 // For Private and Personal Use Only
Page #1326
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5ma adhyAyaH kalpasthAnam / 3555 tatra shlokH| kaSAye nava cUrNe ca paJcoktAH salile tryH| kuzare'STAdaza proktA yogAH kalpe tu vatsake // 7 // ityagnivezakate tantre carakapratisaMskRte kalpasthAne vatsakakalpo nAma pnycmo'dhyaayH||5|| gaGgAdharaH-tatra shlokH| kaSAye navetyAdi / spaSTam / agnivezakRte tatre crkprtisNskRte| amApte tu dRr3havala-pratisaMskRta eva c| kalpasthAne vatsakasya kalpe'dhyAye tu pshcme| vaidyagaGgAdharakRte jalpakalpatarau punH| kalpasthAne saptame tu skandhe'dhyAye ca pazcame / vatsakakalpajalpAkhyA zAkheyaM pazcamI matA // 5 // pANiH-kRzareNetyAdinA kRzarayoga ucyate, ana ca indrayavacUrNamadhikRtatvAdevocyate / kaSAyairisyAdisaMgrahazyoko vyAkhyAtArtha eva // 7 // iti mahAmahopAdhyAyacarakacaturAnanazrImaJcakrapANidattaviracitApAmAyurvedaDopikAyAM gharakatAtparyaTIkAyAM kalpasthAnavyAkhyAyAM vatsakakalpo nAma paJcamo'dhyAyaH // 5 // For Private and Personal Use Only
Page #1327
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ssssttho'dhyaayH| athAtaH kRtavedhanakalpaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhgvaanaatreyH||1|| atha nAmAni vakSyAmi kalpaJca kRtvedhne| kher3aH koSAtakI jAlI mRdaGgaphalameva ca / / atyartha kaTutIkSNoSNaM gAr3heSviSTaM gadeSu ca / kuSThapANDAmayaploha-zophagulmagarAdiSu // 2 // kSIrAdi kusumAdonAM surA caiteSu pUrvavat / suzuSkANAntu vojAnAmekaM dvau vA yathAbalam / kaSAyairmadhukAdInAM navabhiH phalavat pibet // 3 // gaGgAdharaH-athoddezAnukramAt kRtevedhanakalpamAha-athAta ityaadi| SaDvirecana zatAzritIye yaduddiSTam kRtavedhanaM SaSTidhA bhAti yogayuktamiti, tasya kalpaM vyaakhyaasyaamH| zeSaM pUrvavat // 1 // gaGgAdharaH-atha naamaaniityaadi| kSer3a ityAdinA naamaani| laTApuTakIti loke| tasya gunnmaah-atyrthmityaadi| atyartha kaTukaM tiktam // 2 // gaGgAdharaH-tasya yogaanaah-kssiiraadiityaadi| kRtavedhanasya kusumAdInAM kusumaphalaprabAlAnAM kssiiraadipuurvvcctvaarH| tada yathA-kRtavedhanasya puSpeNa kSIraM paktvA pibedathavA phalena kSIraM pattyA pivedathavAgrapallavena kSIraM pattvA pibedathavA kRtavedhanaphale kSIraM pattyA ghanIkRtaM kSIrasantAnaM pivediti kSIre cakhAro yogaaH| surAsave ckH| murAmaNDe kRtavedhanasya phalakalkaM prakSipya bhAjane sthApayeda yAvadAsutaM syAt, tato vimRdya pAyayedityeka iti paJca yogaa| bhushusskaannaamityaadi| kRtavedhanavIjamekaM dve vA zuSkIkRtya cUrNayitrA cakrapANiH-vamanakalpapArizeSyAt kRtvedhnklpo'bhidhiiyte| gAr3he biti atyayaMgAdeSa kusstthaadissu| kSIrAdItyAdinA zrIrayogA udhynte| kSIrayogacatuSTayaM madirAyogakSa jImUtaka. klpvidhaanaatideshenaah| kSIrAdizabdena zrIrakRtapeyAkSIrasantAnikAdadhyuttarAgAM grahaNam / ete ca saMgrahe'kSIrarUpA api kSIravikAratayA kSIrazabdenaiva gRhItAH kSIre dvau dvau iti vacanena / kusumAdInAmiti kRtavedhanasya, puSpAdInAM "payaH puSpe'sya nirvRtta phale peyA pyskRtaaH| lomaze kSIrasantAnaM vadhyuttaramalomaze" iti jImUtakavidhAnoktAnAm / surA caiteSu pUrvavaditi yathA jomUtakAlpavidhAnena bhIrAdayaH kartavyAH, tathA zrIrAdayaH surA ca krsmyaaH| suzuSkANAm For Private and Personal Use Only
Page #1328
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kAthayitvA sAvaM tasya yUlA nehaM nizApayet // kRtavedhanakaramAzaM phalAdhyaddhAzasaMyuktam / pRthagAragvadhAdonAM trayodazabhirAsutam // 4 // * shaalmliimuulvRntaant-picchaabhirdshbhistthaa| 'vartakaH phalavat SaT syuH phalAdInAM ghRtaM tathA // 5 // pathAva madhukAdInAM mavAnAM navamiH kaSAyarmadanaphalavas pibet / zaMti namakAye // 3 // -gAkara tathA kAthe trayodaza mAha-kAyiketyAdi / tasya bhavanasya kAryamitApUlA pumA patmA lehaM miyApayet kAsyen / taskRtaveSamaphalasya pAyalyAvarddhamaddhAMzAdhikatulyAMzastema yuktaM kRttavedhanasya kalkaM lipyA mizravilA nivAsas / yAvammitaM phalakara kAvyivAyUlA leDaM kuryAt, tadapekSya sADaoNzaharavegAsapUrNasaMyutaM taM lehaM nivApayet / saM lehamAragavAdImA AragabadhIyoktAnAmAragabadhAdinimbAntAnAM trayodazAmAM satyekakA makSiNa mANane svAmayeda nyAvadAsutaM syAt, tataH pibediti trayodaza kaathaasve| iti mUrmavabhiH saha kAthe dvaaviNshtiyogaaH||4|| gjaadhrH--shaalmliityaadi| zAlmalyA mUlavRntAdInAM dazAnAM dinabhiH piNabhiH kaSitAbhimUlaphalapuSpalaksArapatrakaNTakamajaveSTakaTatAkai hasyAdinA bhava pAma bogAlAha / 'malavaditi madanaphalaM prathA yaSTImadhukAvibhiH sIbate, salA etadapi paatvymityrthH| etApAyayogeSu zemavibhipradhyAyakaM lohaM paThanti-vikSA rasaM tasya pUtvA lehaM nidhApayet" ityAdi, tacca saGgatArtham / uktaJca jatUkaNe-"atra jIrNavojAnAM madanaphalavat kamAyalehA malsi magha" iti // 1-3 // cakrapANi-pRthagityAdinA sayo vaza kaSAyayogAmAha / evaM dvAviMzatiH kaSAyayogA bhavanti / bhAragabadhAkyatrayodaza madanakarUpe 'bhAragalbhavRkSaketyAdinA guDUjyantenoktA zeyAH // 4 // cakrapANiH-zAlmalIsyAdinA daza picchAyogAnAha / zAlmalI mUlamAdi yeSa te zAmalo. muulaaH| zAlmalyAdayo 'vimAnapaThitA daza-zAmalIzAmalakAbhadraparyelApalyU podikohAla. mAmalImUlacUrNAnAmiti sAdhutaH paatthH| 446 For Private and Personal Use Only
Page #1329
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3558 crk-sNhitaa| [kRtavedhanakalapaH koSAtakAni paJcAzat kovidArarasaH pacet / taM kaSAyaM phalAdInAM kalkaileMheM punaH pacet // kheDasya tatra bhAgaH syAccheSANyaddhIzikAni ca / kaSAyaH kovidArAdaiAraSTAbhistaM pRthak pibet // 6 // kAbhistaM lehamAsutaM pibediti daza picchaayogaaH| vartikriyAH Sar3Ahavatteya iti| madanaphalavarttivat SaT kRtavedhanaphalAnAM varttayaH syuH / tadayathA-kRtavedhanaphalAdInAM carNAni kovidArAdInAM SaNNAM kovidArakarbudAranIpavidulavimdhIzaNapuSpINAmanyatamakaSAyeNa pattyA vartIH kuryAt / tA vartikriyA madanaphalamadhukakovidArAdInAM kaSAyopasarjanAH peyAH vartIH pIlA madanAdikaSAyamanupibet saha piveda veti| SaT vrtikriyaa| atha ghRtnycaikmaah| phalAdInAM ghRtaM tatheti tathA madanaphalAdisiddhaM ghRtaM zeyam / tadyathA-phalAdInAM madanaphalAdInAmapAmArgataNDulIyoktAnAM madanaM madhukamityAdInAM kaSAye caturguNe kRtavedhanaphalakalkasiddhakSIrotthaM ghRtaM pacedityeko ghRtyogH||5|| gaGgAdharaH-atha lehe'ssttaavaah-kossaatkaaniityaadi| koSAtakIphalAni kRtavedhanasya phalAni paJcAzadagur3akAni kovidArarasaiH pacet / taM kaSAyaM phalAdInAM madanaphalayaSTImadhunimbajImRtakRtavedhanapippalIkuTajaphalekSvAkvelA. dhAmArgavANAmapAmArgataNDulIyoktAnAM kalkaiH koSAtakIpaJcAzatphalamAnA da zaiH saha yuktaM punaleha pacet / tadAha-kSeDasya koSAtakyAH paJcAzadeka eva bhAgaH zeSANi madanaphalAdIni pratyekaM tdddheshaaniiti| taM lehaM kovi dArAdInAmaSTAnAmanyatamaikakAthe pibedityaSTau lehaaH||6|| . dhanvanarAjAdanopacitAgopyantAH, etairyogAH pUya'nte, eSAM cUrNAnAM picchAbhiyuktyA kRtasvenaiva yogA da jnyeyaaH| zAlmalakaH zAlmalIbhedaH rohatako vA, bhadraparNI bhAdAlI, elAparNI nAgabalA mahine tyanye / rAjAdanaH kSIrikA / upacitrA dntii| gopI shaarivaa| vartikriyAH SaT phalavaditi 'phalapippalInAM ghUrNAni pUrvavat' ityanena granthena yA vartikriyA uktA madanakalpe, tadvada ihApi kRtavedhanacUrNAnAM SaT vartikriyAH krtvyaaH| phalAdInAM ghRtaM tathA ityanena kRtavedhanasAdhitakSIrAisthitaM navanItaM phalAdikaSAyeNa sAdhanIyaM madanaphalaghRttavadityarthaH // 5 // ckrpaanniH-kossaatkaaniityaadi| avaiva kAthapAdikakalke kartavye kSveDasya pUrNo bhAgo deyaH / For Private and Personal Use Only
Page #1330
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir va abhyAyaH] kalpasthAnam / 3556 kaSAyeSu phalAdInAmAnUpaM pizitaM pRthak / koSAtakyA samaM paktvA rasaM salavaNaM pibet // phalAdipippalItulyaM tadavanmAMsarasaM pibet| DkAsI pibet siddhaM mizramikSurasena ca // 7 // 8 // tatra shloko| kSIre dvau surAkA kAthe dvaaviNshtistthaa| daza picchA ghR pakaM SaT ca vartikriyAH zubhAH // gaGgAdharaH-mAMse sapta yogaanaah-kssaayessvityaadi| phalAdInAmapAmArgataNDulIyoktAnAM madanAdInAM dhAmArgavAntAnAM dazAnAM pRthak kapAyAn kalA teSAM militAnAM kaSAye AnUpamAMsaM varAhAdimAMsa koSAtakyAH phalaM samAMza paktvA rasaM salavaNaM pivedityeko yogo maaNsrse| madanAdInAM ssdd'praanaahphlaadiityaadi| madanaphalAdipippalyantAnAmekaikasya tulyaM koSAtakIphala taTavannAMsarasaM tayoH kAtheSu SaTsu pakamAnUpamAMsarasaM salavaNaM pivediti saha pUvaNa spt| ikSurase caikmaah-kssedd'mityaadi| kSeI kRtavedhanaphalaM madana. phalAdiSaTkAthasiddhamikSurasena mizraM pivedityekH| iti kRtavedhanayogAH SaSTirupasaMhiyante // 7 / 8 // gaGgAdharaH-tatra zlokAviti / kSIre dvau dvau catvAraH kRtavedhanasya yogAH, surAsave tvekaH, kAthe nava ca trayodaza ceti dvAviMzatiH, picchAyAM daza, phalAdInAva pratyekaM veDAdaIbhAgikatvam / kaSAyeSvityAdinA sapta maaNsyogaanaah| samamiti kozAtakItulyaM maaNsm| atra pivadityanena SaNmAsarasAH, phalAdItyanena cakaH / "phalAdipippalItulyaM tavat' ityanena phalAdibhiH samaM mAMsam / tadvaditi vacanAt kozAtakyAH kaSAyeNa sAdhanIyam // 6 // For Private and Personal Use Only
Page #1331
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobairthong www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Acharya Shri Ka caraka saMhitA [kRta lehe'STau sapta mAMse ca yoga ichurale prh| kRtavedhanakalpe'smin paSTiomA prakortitAH .. ityagnivezakate tantro caskapratisaMskRtakalparakAne . kRtavanakAlyo nAma SaSTho'dhyAyaH // 6 // vartikAkriyAH SaTa, ghRte caikA, aSTau lehAH, sapta mAMsarase, eka ikssurse| iti SaSTioMgA ime // 9 // gaGgAdharaH-adhyAcaM smaapyti-atyaadi| agnivezakRte tanne carakAtisaMskRte / aApte tu dRcala-pratisaMskRta eva c| kalpasthAne kRtavedha-kalpe'dhyAye tu sssstthke| vadyagaGgAdharakRte jalpakalpatarau punH| kalpasthAne saptame tu skandhe'dhyAya ca sssstthke| kRtavedhamakalpasya jalpazAkhA tu SaSThikA // 6 // iti vamanayogAH paJcapaJcAzaduttarazatatryamiti // 355 / / paalpaanniH-shvedksiimaah-veddetyaadi| siddhamiti. ikSurasaina mizritaM RtasAdhitaM. pibedityarthaH // 8 // 9 // iti mahAmahopAdhyAyacarakacaturAnanazrImacakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM gharakatAtparyaTokAyAM kalpasthAnavyAkhyAyAM kRtavedhanakalpoM nAma ssssttho'dhyaayH||6|| For Private and Personal Use Only
Page #1332
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir saptamo'dhyAyaH / athAtaH zyAmAtrivRtkalpaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // virecanaM trimUlaM zreSThamAhurmanISiNaH / tasyAH saMjJAH guNAH karmma bhedaH kalpazca vakSyate // 2 // tribhaNDI trivRtA caiva zyAmmA kUTaraNA tathA / sarvvAnubhUtiH subA zabdaH paryAyavAcakaiH // kaSAyamadhurA rUkSA vipAke kaTukA smRtA / kapha pittaprazamanI rauMdayAccAnila kopinI // sedAnImoSadhairya kA vAtapittakaphApahai / kalye vaizeSyamAsAdya sarvarogaharA bhavet // 3 // gaGgAdharaH- athoDe zakramAccheSAn par3a virecanazateSu paJcacatvAriMzaduttarazatadvayayogAn vyAkhyAtu zyAmAtritoH kalpamAha - athAta ityAdi / paru virecanazatAzritIye yaduddiSTam - zyAmA triyogazataM praNItaM dazApare cAtra. bhavanti yogAH' iti, tAn dazottarazatayogAn zyAmAyAvitAyAzca samAnAn vyAkhyAsyAma iti / zeSaM savvaM pUrvavat // 1 // dharaH- virecanamityAdi / tasyAstrivRtAyAH saMjJAmAha - tribhaNDItyAdi |tribhnnddyaadibhiH paryyAyavAcakaH zabda stridRducyate / guNAnAha / kaSAyetyAdi kArdizamanama nilakopanaJca karma svaabhaavikm| sedAnImityAdinA cakrapANiH - vamanArthakalpAnantaraM virecanakalpeSu vaktavyeSu trivRtAyA virecanadravyeSu sukhaviredhanatayA pravAnatvAt sivRtkalpa evAbhidhIyate / trivRto bheda eva ca zyAmA / tena zvAmAyAsiddhatA yatha- kalpaH / yadyapi cAhaNamUlaiva vivRdavotkRSTA vaktavyA, tathApyadhyAyasaMjJAyAM zyAmA bhadau- pAThenAzupahantRtayA iyAmAyAM prakarSa darzayati / ye cAla yogA vaktavyAH, te rupayA yAmayA vA ubhAbhyAM vA doSazarIrAdibalAbalamapekSya karttavyAH / virecana ityAdI vivRttazab-mamamukAyA aruNamUlAyAzca sAmAnyena mUlaM gRhyate // 1 // 2 // piyayatvena vAcakaH ptyvivaackH| sekAmImityAdi / vAtapita For Private and Personal Use Only
Page #1333
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3562 crk-sNhitaa| [ zyAmAsivRtkalpA mUlantu dvividhaM tasyAH zyAmazcAruNameva c| tayomukhyataraM viddhi mUlaM yadaruNaprabham / sukumAre zizau vRddhe mRdukoSThe ca taddhitam // mohayedAzukAritvAcchayAmA kaNThaM kSiNotyapi / taipaNyAt karSati hRtkaNThamAzu doSaM haratyapi / zasyate bahudoSANAM krUrakoSThAzca ye nraaH||4|| guNavatyAM tayobhUmo jAtaM mUlaM samuddharet / upoSya prayataH zukle zuklavAsAH smaahitH|| yogajaM krm| raukSyAcAnilakopinI prasiddhA satyapi sA privRtA khalvidAnI cikitsAkAle vAtAdyapaDheroSadhaiH saha kalpe vaizeSyamAsAdya sarvarogaharA bhavediti // 2 // 3 // gnggaadhrH-muulmityaadi| tasyAstritAyA dvividhaM mUlaM zyAmazcAruNazca / tatra zyAmamUlA tritA zyAmA, aruNamUlA trivRtA trivRta vehocyte| tayoraruNa. pramaM mUlaM mukhyataraM sukumArAdiSu hitm| zyAmA yA zyAmamUlA trivat sAzukArikhAt kaNThaM kSiNoti, sekSNyAt hatkaNThaM karSati, doSamapyAzu harati / bahu. doSAdInAM nRNAM zasyate ceti // 4 // gnggaadhrH-tyorupyogmaah-gunnvtyaamityaadi| jAlasAdhAraNadeze guNavatyAM kRSNamRttikAyAM suvarNamRttikAyAM vA bhUmAvanUSarAyAM zmazAnAdivarjitAyAM jAtaM mUlaM smuddhret| upoSya prayataH san zuklavAsAH samAhitaH pahauSadhaprayogeNa vAtahantRtvamavidyamAnaM bhvti| kaphapittahantRtvaM vidyamAnamadhikaM bhavatIti zeyam / kalpe vaizeyamiti klpnaavishessm| sarvarogahareti vyastasamastasarvadoSAradharoga. harA yA // 3 // cakrapANi:-trivRtayo damAha-mUlantu dvivimityaadi| mukhyataramiti virecanakriyAyAmevAvyApattikarasvAt zreSThataram / sukumArAH zizavazva yadyapi avirecanIyA uktAH, tathApi teSAM - vidhIyamAnaM virecanaM hitamiti jnyeym| mohayedityAdinA zyAmamUlAyA guNakarmaNI vrate, kSiNotIti dhAtukSayaM kuryAt // 4 // cakrapANiH- yadyapi madanakalpa eva guNavamijAtatvAdi sAmAnyena bheSajAnAmukameva tathApi gambhIrAnugatatvAdivizeSasya sAnu tasyehAmidhAne sati sAkSAt sat vizipayare - For Private and Personal Use Only
Page #1334
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mamadhyAyaH / klpsthaanm| 3563 . gambhIrAnugataM zlakSNaM na tiryag vistRtaJca yat / tad vipAToddhared garbha tvacaM zuSkAM nidhApayet // 5 // nigdhakhinno virecyastu peyamAtro gataH sukham / anamAtraM tayoH piNDaM vinIyAmlena nA pibet // go'vyajAmahiSImUtra-sauvIrakatuSodakaiH / prasannayA triphalayA zRtayA ca pRthaka pRthak // 6 // ekaikaM saindhavAdInAM dvAdazAnAM sanAgaram / trivRttiguNasaMyuktaM zarkarAmbuyutaM pibet // 7 // sanneva pumAn zuklapakSe smuddhret| kIdRzaM mUlamuddharediti tdaah-gmbhiiretyaadi| tasyA yanmUlaM gambhIramRttikAyAmanugataM zlakSgama karkazaM yana tiryaga visRtaM tnmuulmuddhret| garbha vipATaya coddharenmadhyaM kASThaM, khacaM zuSkA nidhApayet // 5 // ___ gaGgAdharaH-virecanakramamAha-snigdhe tyaadi| snigdhasvinaH pumAn yo virecyaH sa peyamAtraH sukhaM gataH syAt / yathA pibetu tadAha-akSetyAdi / tayoH zyAmAtritayorakSamAtraM piNDaM vinIya peSayilA kalkIkRtyAmlena golayitA nA pumAn pibet / ityeko'mlena / aparAnaSTAvAha-go'vyajetyAdi / tadakSamAtra tayoH piNDaM gomUtrega pivedathavA meSImUtreNa pibedathavA chAgImUtreNa pibedathavA mahiSImUtreNa pivedathavA sauvIrakeNa pibedathavA tuSodakena pivedathavA prasannayA pivedathavA bhRtayA triphalayA pivedityaSTau yogaaH| iti amlAdibhireko'Tau ceti nava // 6 // gAdharaH-atha saindhavAdibhirdaza ca dvau caah| saMndhavAdInAM dIrghajIvi. tIyoktAnAM dvAdazAnAM saindhavaviDodbhidasAmudralavaNAnAM catuNI tadanantaroktA guNavasyAmityAdi / zukla iti shuklpksse| gambhIrAnugatamiti dUrAt praviSTam / uddhared garbhamiti mUlasyAsthi uddharet / nidhApayediti yathoktabhaiSajya sthApanavidhAnena sthApayet // 5 // cakrapANiH-peyAmAnoSita iti pUrvadine peyAmAtrAhAratayA ussitH| yadyapi cAnyatra virecampUrva dineSu tathaivAhAro niyamitaH-snehavadvamuSNaJca khayaha mAMsarasaudanam' ityanena, tathApi sivirecanaprayoge pUrvadine vizeSavidhAnAt peyAdAnaM jnyeym| kimceyameva tavacanAt snigdhoSNamAsarasasAdhitA ca kriyamANA pUrvoktasnehavadroSNamAMsarasaudanaviruddhA bhavati / akSamAtamityAdinA navabhiramlAdibhivyairnava yogaanaah| tayoriti zyAmAnivRtaruNamivRtayoH / For Private and Personal Use Only
Page #1335
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-mhilaa| [iyAmAsika pippalI piSpalImUlaM maricaM hstipipplii| saralaM kilimaM hiGgu bhArgI tejovatI tathA / mustaM haimavatI pathyA citrako rajanI bcaa| varNakSIryajamodA ca zRGgaveraJca taiH pRthak // ekaikAddhAMzasaMyuktaM pibaddha gomUtrasaMyutam // 8 // madhukAdhIMzasaMyuktaM zarkarAmbuyutaM pibet / jIvakarSabhako medAM zrAvaNI karkaTAyAm / mASaparNI mudraparNI mahatIM zrAvaNoM tathA // sAmaSTAnAM mUtrApAmanyatamamekaikaM nAgaracUrNasaMyuktaM vikalkarikhamuNaH saindha bAdibhyastena saMyuktaM zarkarAmbuyutaM pibediti dvAdaza yogAH // 7 // gAdharaH-gomUtre'STAdaza caah-pippliityaadi| tritAmUlaspA za. saMyukaM nippalyAdInAmaSTAdazAnAmekaikaM gomUtrasaMyutaM mit / kilimaM ikikimo devadAru / tejovatI cvii| tathA haimavatI avetavacA, sanmA sahitarA mAlA sarNakSIrI khnaamkhyaataa| ajamodA yamAnImUlaM mUlinIpUtanAt / ityahAdaza gosUtre // 8 // bhAgadharaH-atha yaSTImadhuyogena dvaavaah-mdhukelyaadi| miThatAcUna madhukacUrNAda dviguNamiti madhukAzasaMyutaM zarkarodakena piye| isakeko yaSTA, dvitIyastu jiivkaadissuucyte| yaH paJcadazaH sa eko madhukayogama yoga iti dvau tyssttiimdhuken| jiivkretyaadi| jIvakAdityasyAntAMzcaturdaza / temAnaka triccUrNasamaM vidhinA virecanakrameNa pivediti / tatra zrAvaNI,raka etayozca militayoH pratyeka prayogAdi prAgeva pratipAditam / amleneti kAkSikena / ekaikamityAdilA saindhavAdibhirdAdaza yogaanaah| saindhavAdayazca dvAdaza rogabhiSagajitIye lavapAskandhoktA ksseyaaH| samAgaramiti nAgarasahitaM sat pratyekaM saindhavAdInAM cUrga dviguNasiddhasAmukta pAtamyam // 6 // jyakrapANiH-pippalItyAdinA pippalyAdivyabhedena mUSTAvaza yogaanaah| madhukatyAknika pryogH| apaca saMgrahokayoH yaSTayA dvau ityamayorekataraH / jIvanetyAdinA casuzAyogAn gAthA For Private and Personal Use Only
Page #1336
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7mai adhyAyaH / kalpasthAnam / kAkolI kSIrakAkolI kSudrAM chinnaruhAM tthaa| kSIrazuklAM payasyAzca yaSTAhvAM vidhinA pibet / vAtapittahitAnyetAnyanyAni ca kaphAnile // kSIramAMsekSukAzmarya-drAkSApIlurasaiH pRthak / sarpiSA vA tayozcUrNamabhayA zikaM pibet // lihyAda vA kSaudrasarpibhyAM saMyuktaM sasitopalam / ajagandhAtugAkSIrI-vidArIzarkarAtrivRt // cUrNitaM kSaudrasarpibhyAM loDhA sAdhu viricyate / sannipAtajvarastambha-dAhatRSNAdito naraH // 6-11 // muNDIrI / mahatI zrAvaNI shvetmunndderii| kSIrazuklA kSIravidArI, payasyA taditaravidArI, bhUmikuSmANDadvamiti yAvat / iti jIvakAdau yaSTImadhukavaja cturdsh| yaSTayAhAM triccUrNasamAM vidhinA pibediti yaSTayA dvitiiyyogH| iti ssodd'sh| atha kSorAdau sapta yogAnAha-anyAni ca kaphAnile iti / kssiiretyaadi| tayoH imAmAruNamUlayozcUrNa addhAMzaharItakIcUrNayuktaM kSIramAMsAdirasaiH SabhiH pratyekaiH saha pibet / tathA sarpiSA saha abhayADIMzayuktaM tayozcUrNa pibediti kSIrAdau spt| atha lehe'ssttaavaah| lihyaadityaadi| tayoH zyAmAruNayostriTanmUlayozcUrNa samazarkaraM kSaudrasapibhyoM libAdityekaH / ajgndhetyaadi| ajagandhA yamAnImUlam mUlinISUktavAn / tugAkSIrI vaMzalocanA, vidArI bhUmikuSmANDe, sanca samAnAMzaM mizrayitA kSaudrasapiA leha iti dvitIyaH // 9-11 // yssyaamityekaacaah| bhayaJca saMgrahokkayoH yaSTayA dvau iti dvyornytrH| bhudhA kokilAkSaH / kSIrazuklA kssiirvidaarii| pysyaa'rkpusspii| bhoretyAdinA kSIrAdau sapta yogaamaah| pIlu bhauttarapathikaM phalam // 8-10 // cakrapANiH-lihyAda vA madhvityAdinA aSTau lehaanaah| lihyAd vetyAdinA prathamo lehaH / 447 For Private and Personal Use Only
Page #1337
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3566 crk-sNhitaa| sAmAtivRtkalpaH zyAmAtrivRtkaSAyeNa kalkena ca sazakaram / sAdhayed vidhivallehaM lihyAt pANitalaM ttH||12|| sakSaudrAM zarkarAM pattavA kuryAt mRdbhAjanena c| dadyAcchIte trivRccUrNaM tvakpatramaricaiH sh| dadyAt tanmAtrayA lehamIzvarANAM virecanam // 13 // rasAn kaur3avikAnikSu-drAkSApoluparUSakAn / sitopalApalaM kSaudrAt kur3avArddhazca pAcayet // taM lehaM yojayecchItaM trivRccUNena zAstravit / etadutsannapittAnAmIzvarANAM virecanam // 14 // zarkarAmodakAn vasi gur3ikA mAMsapUpakAn / anena vidhinA kuryAt paittikAnAM virecanam // 15 // . gaGgAdharaH-zyAmetyAdi / zyAmAtrivRtayoranyatarasyAH kaSAyeNa kalkena ca samazarkareNa lehaM sAdhayet pktvaa| iti tRtIyalehaH // 12 // gnggaadhrH-skssaudraamityaadi| trivRccarNasamAM jalena dravIkRtAM zarkarAM pattvA lehaM kuryAt, zIte sati bagAdibhikhibhirmilitaiH samaM tricUrNa sakSaudraM sama. kSaudraM dadyAt / taM lehamIzvarANAM rAjJAM mAtrayA dadyAt / iti caturthaH // 13 // gnggaadhrH-rsaanityaadi| ikSuprabhRtInAM rasAn pratyekaM kauvikAn pRthaka pRthagekaikaM rasaM kur3avaM sitopalAyAH palaM sarca lehavat pAcayet, zItIbhUte kSaudrAta kur3avArddha davA kRtaM taM lehaM mAtrayA trikRccUNana yojayet / itIkSurasAdiSu caturyu canAro lehA iti| ityaSTau lehe // 14 // gaGgAdharaH-sitayApi ca caturo yogAnAha-zarkaretyAdi / anena vidhinA bhajagandhA ityAdinA dvitIyaH / bhajagandhA ajAmodA / iyAmAsivRdityAdinA tRtIyo lehaH / aba pArkarAmavRSAMcyA samAbhyAM kAthapAdikAbhyAM lehAH krtvyaaH| sakSaudAmityAdinA caturthaH / mata kSaudrapAkSyogamahimnA nivRca rNamAlA pAdikaM tvakpatAdInAM saugandhamAnaprayojanatvAt / aba tu 'IzvarANAM virecanamiti baccanena sukumArasvAdasnigdhaviSayatAmasya drshyti| IzvarA hi prAyeNa khukumArAH snigdhAzca bhavanti / kauDavikAnisyAdiH pnycmH| ata nivRcca rNamani iISTamAna prakSepanyAyAt lehAt pAdikaM karttavyam / utsamapittAnAmanudbhUtapittAnAm / zarkaretyAdinA sitA. For Private and Personal Use Only
Page #1338
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma abhyAyaH kalpasthAnam / 3567 pippaloM nAgaraM kSAraM zyAmAtrivRtayA saha / lehayet madhunA sAddhaM zlaiSmikANAM virecanam // 16 // maatulunggaabhyaadhaatrii-shriiprnniikoldaaddimaat| kharasAn bharjitAM taile sAdhayet tatra cAvapet // sahakArAt kapitthAcca madhyamamlaJca yat phalam / pUrvavada bahalIbhUte trivRccUrNa samAvapet // tvapatrakezaralAnAM cUrNazca mdhumaatryaa| leho'yaM kaphapUrNAnAmIzvarANAM virecanam // pAnakAni rasAn yUSAn modakAn rAgaSAr3avAn / anena vidhinA kuyyoda virekArtha kaphAdhike / pUrvoktalahavidhinA zakarAmodakAdIna patte kuryAditi / zakarAM triccUrNasamAM paktvA modakAdIn kuryAdityekaH // 15 // . gnggaadhrH-pippliimityaadi| pippalyAdibhistribhiH samayA trivRtayA saha . mizrIkRtya sarvasamazakarayA modakAdIn kRkhA kaphe madhunA lehayedityekaH // 16 // - gnggaadhrH-maatulnetyaadi| mAtuluGgAdInAM svarasAn zakarayA samAn sAdhayet pacet / tatra ca lehIbhUte taile bhajjitAM tritAM Avapet prakSipet / adhikArAda itpekaH zlaiSmikANAmeva / sahakArAt phalamadhyaM kapitthAt phalamadhyaM yat phalamamlaM vadaratintiDikAdikaM tasya tasya madhyaM tadekasamAM zarkarAca patvA ghanIbhUte talabhajjitaM triccUrNa khagAdonAM cUrNazca militaM trivRccUrNasamaM tatra smaavpet| modakAdIn kRlA madhumAtrayA lehH| ityeka iti ckhaarH| pAnakAnItyAdi / anena vakSyamANena vidhinA pAnakAdIn kuryyAt / yogAzcaturo atidezAnuguNyAt lehAnAM madhya evAha / asa vAdayo'pi zarkarAkRtA eva jnyeyaaH| anena vidhineti ikSvAdirasasaMskAreNa nivRcca rNayogena ca / pippaloM nAgaramityAdinA SaSTho lehaH / madhyamityamlapitthasya madhya bhAgam / amlanca : yat maatulunggaadi| pUrvavaditiH kauDavikAm (kauDavikAMzAna ) mAtuluGgAdirasAnAM darzayati / pAnakAnItyAdinAtidezAnuguNyAta paaskaadipaayogaanaah| rAgapradhAnaH pAdayo raagpaaddvH| anena vibhineti pUrvale hokvidhinaa| For Private and Personal Use Only
Page #1339
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3568 crk-sNhitaa| zyAmAnivRtkarUyA bhRGgalAbhyAM samaM nItaM trivRtAyAH sazarkaram / cUrNa phalarasanaudra-saktabhistapaNaM pibet // vAtapittakaphottheSu rogeSvalagAgnikeSu c| nareSu sukumAreSa nirapAyaM virecanam // 17 / 18 // zarkarA triphalA zyAmA trivRnmAgAMdhakA madhu / modakaH sannipAtoddha-raktapittajvarApahaH // 16 // trivRdabhAgAstrayaH proktAstistrazca triphlaatvcH| viDaGganArapippalyaH samAstistrazca cUrNitAH // tada yathA-bhRGgalAbhyAmityAdi / bhRGgagur3alA / elA sthuulaa| tAbhyAM dvAbhyAM samaM tritAyAzcUrNa sazakaraM trayANAM samA shkeraa| phalAnAmamlAnAM tintihIkolAmrabadarAdInAmanyatamaM rasaM yathAyogyaM kSaudrazca yathAyogyaM yavAdisaktukaJca yathAyogyamAlADya tarpaNaM pAnakaM pibt| loke prasiddha vidhinA rasAna yUSAMzca vidhAya pibet / tad yathA-yathA eka mAMsaM pAkAhejale paktvAddhazeSe pUta tAsman pUrvoktabhRGgAdIni dattvA rasaM svacchamadhyaghanAnyatarma sAdhayitA zItIkRtya kSodraM dattvA pibet| evaM mudgAdividalaM ca dezaguNe toye paktvA dravIbhUte vidale'rddhazeSa bhRGgAdIni pUrvoktAni tathA parimitAni yathAI dattvA paktvA yUSaH kAryAH, zIte bhUta kSaudraM dattvA pibeta tena bhuJjIta kaa| evaM modakAn bhRGgAdikSaudrAntadravyaH kuyyAt / tathA rAgAn SAr3avAMzca kuryAt. iti // 17 // 18 // gnggaadhrH-shrkretyaadi| triphalA zyAmA'ruNA ca trivRtA mAgadhikA pipplii| teSAM cUrNa samam, sabveto dviguNA shrkraa| madhunA modakaH kArya, ityekaH // 19 // gaGgAdharaH tridityaadi| triccUrNasya trayo bhAgAtriphalAnAM phala bastisravibhAgAnvitAH viDamAdikAstisrazca tribhAgAnvitAzcUrNitAH bhUlAbhyAmityAdinA tarpaNayogaM prathamamevAha / dvitIyastu sarpaNayogo bhaviSyati iti| bhR# gusvak / taizca zarkareti bhRGga laaniiliinivRbhiH| phalaraso dADimarasaH // 11-18 // * mAlAbhyAM samaM nIlaM taistivRt taizca zarkarA / iti cakrabhRtaH paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #1340
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma bhaNyAyA) kalpasthAnam / 3566 lihyAt sapimadhubhyAM vA modakAn vA gur3ena tu| bhakSayet niSparIhArametacchRSThaM virecanam // gulmanohodaraM kAsaM halomakamarocakam / kaphavAtakRtAMzcAnyAn vyAdhonetad vyapohati // 20 // viDaGga pippalomUlaM triphalAdhAnyacitrakAn / maricandrayavAjAjI-pippalohastipippalIH // lavaNAnyajamodAJca cUrNitAn kASikAn pRthak / tilatailatrivRccUrNa-bhAgo caassttplonmito|| dhAtrIphalarasaprasthAn trIn guhArddhatulAM tthaa| paktvA mRdragninA khAdeda badaroDambaropamAn / gur3An kRtvA na cAtra syAd vihArAhArayantraNA // mandAmitvaM jvaraM mUrchA mUtrakRcchramarocakam / akhapnaM gAtrazUlaJca kAsaM zvAsa bhramaM kSayam // kuSThArzaHkAmalAmeha-gulmodarabhagandaram / grahaNIpANDurogAMzca hanyuH paMsavanAzca te / kalyANakA iti khyAtAH savRtuSu yaugikAH // 21 // klyaannkgudd'kH| madhusarpiA lihyAt, teSAM dviguNena gur3ena modakAn kRtA vA madhusapiyoM lihyAt / ityekaH // 20 // . gnggaadhrH-vikretyaadi| ajamodA yamAnI tasyA mUlaM vimAdIn yamAnyantAn pratyekaM kASikAn tilatailamaSTapalaM triccUrNamaSTapalaM dhAtrIphalAnAM rasasya prasthatrayaM dvAdazazarAvaM purANaguDasyAdatulAM tena dhAtrIrasena golayitA cakrapANiH-zarkaretyAdimodakaH prthmH| tatra ca 'modake dviguNo gur3aH' iti vacanAt guruzarkarAM cUrNAda dviguNAmicchanti / vivRcchANA ityAdikeneha modakavacanAca yadyapi paThyate yogaH, tathApyasya lehenava grahaNAdayamaSTamo leho bhavati // 19 // 20 // cakrapANiH-viDaGgamityAdinA dvitIyo modaka; // 21 // For Private and Personal Use Only
Page #1341
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3570 crk-sNhitaa| [zyAmAzivRtkarUpaH vyosstvptrmustailaa-viddnggaamlkaabhyaaH| samabhAgA bhiSag dadyAda dviguNazca mukUlakam // trivRto'STaguNaM bhAgaM zarkarAyAzca Sar3a guNam / cUrNitaM gur3ikAH kAryAH kSaudraNa palasammitAH // bhakSayet kalyamutthApya zotaJcAnupibejjalam / mUtrakRcch jvare vamyAM kAse zvAse bhrame kSaye // tApe pANDAmaye'lpAgnau zastA niryntuunnaashinH| .. yogaH sarvaviSANAJca mataH zreSTho virecane // mUtrajAnAJca rogANAM vidhijJa nAvacAritaH // 22 // trivRtpala dviprasRtaM pthyaatvguruvuukyoH| daza tAn modakAn kuryyAdIzvarANAM virecanam // 23 // vastrapUtAM kalA mRdvagninA paktvA ghanIbhUte viDaGgAdIn prakSipyAvatAvya badarAdunapamAna gur3akAn kRkhA khaadediti| kalyANagur3akaH / iti trayaH // 21 // gaGgAdharaH-vyoSetyAdi / laka guDalaka / vyoSAdayo daza samAnAH pratyeka tadekabhAgAda dviguNaM mukUlakaM dantIcUrNa tadekabhAgAdaSTaguNaM bhAgaM tritazcUrNitAyAH tadekabhAgAt SaDguNaM bhAgaM shrkraayaaH| tat sarba cUrNita kSaudraNa palasammitA guDikA kAryAH / AturabalApekSayA karSAdimAnAH kAryAH / iti caturthaH / iti pAnakAdiSu paJca // 22 // - gaGgAdharaH-atha SaTsu RtuSu caturo modkaanaah-tridityaadi| triccUrNasya palaM pathyAtvakacUrNasya prasRtamekaM paladvayam uruvUkasya phalaM prasRtamekamiti pathyAtvagurucU kayomilitvA vismRtam, tAn sanikIkRtya daza modakAna kuryAdityuttamapuruSAbhiprAyeNa, tataH puruSabalAdyapekSayA mAnaM vodhyam / ityekH||23|| sakrapANiH- vyoSetyAdinA tRtIyo modkH| ayaM modaka stanmAntare'bhayAca iti syAtaH / kUlakaM to| sama.kUla kAdInAmekadravyApekSayA dvaguNyaM bhvti| madhu ca tApamAna sAvatA For Private and Personal Use Only
Page #1342
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH kalpasthAnam / 3571 zyAmA trivRddhaimavatI nIlinI hstipipplii| samUlA pippalI mustamajamodA duraalbhaa|| kArSikaM nAgarapalaM gur3asya parlAvaMtiH / cUrNitaM modakAn kuryyAda uDumbaraphalopamAn // hiGgasauvarcalavyoSa-bir3AjAjIyamAnikaiH / vacAjagandhAtriphalA-cavyacitrakadhAnyakaiH / modakAn veSTayeccUrNaistAMstu tumburudaaddimH|| trikavaGa kSaNahRdavasti-kuSThArzalohazUlinAm / hikAkAsArucizvAsa-kaphodAvartinAM hitAH // 24 // trivRtA kauTajaM vIjaM pippalI vizvabheSajam / samRdvIkArasakSaudra varSAsu hi virecanam // 25 // trivRddhadurAlabhAmusta-zakarodIcyacandanam / drAkSAmbunA sayaSTA zItalaM jaladAtyaye // 26 // gaGgAdharaH-zyAmetyAdi / zyAmA trivRt, tathAruNA nit, haimavatI zvetavacA, nIlinImUlam, samUlA pippalIti pippalA pippliimuulshc| eSAM kArSikaM mAnaM nAgaracaNesya plm| guDasya viMzatipalaM paktvA tatra cUrNa prakSipya uDambara. phalopamAna modakAn kuryAt / imAn modakAn hiGgAdibhirvacAdibhiH stumbarudADimairvA cUrNa vessttyet| yamAnikA vanayamAnI anagandhA kSetrayamAnI. mUlam / iti dvitIyaH // 24 // gaGgAdharaH-trivRtetyAdi / trivRtAdInAM cUrNa mRdrIkArasena pattyA modakAn kRkhA madhunA lihyAt / iti varSAsu virecanam / iti tRtIyaH // 25 // . gaGgAdharaH-trida duraalbhetyaadi| tritAdikaM yaSTayAhAntaM pratyeka samaM drAkSAkAthena pattvA modakAn kuryAt / jaladAtyaye zaradi / iti catuthaH / iti cakhAro modkaaH||26|| mopako bhavati / kecidana vyoSAdimilitacUrNAt dantyAdInAM dvaiguNyaM dviguNazabdAnmanyante / vivRdi. (dAma)tyAvinA cturthH| sivRddhaimavatItyAdinA paJcamamodakaH pUryate / veSTayedityavacUrNayet // 22-24 cakrapANiA-zivRtAM kauTajamityAdinA SaDatuvihitAn yogAn rUmANAmapi asate For Private and Personal Use Only
Page #1343
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3572 crk-sNhitaa| yAmAsivRtkalpaH trivRtAM citrakaM pAThAmajAjI saralaM vcaam| varNakSIrIJca hemante cUrNamuSNAmbunA pibet // 27 // trivRtA zarkarAtulyA goSmakAle virecanam / trivRttAyantohavuSAM sAtalAM kaTurohiNom // varNIrozca saJcUyaM gomUtra bhAvayet trAham / eSa sarvattako yogaH snigdhAnAM maladoSanut // 28 // zyAmA trivRddha durAlabhA vatsakaM hstipipplii| nolinI triphalA mustaM kaTukA ca sucUrNitam // sarpimausarasoSNAmba-yuktaM pANitalaM ttH| pibadetat sarvakAlaM rUkSANAmapi zasyate // 26 // aSaNatriphalAhiGga-kArSikaM trivRtApalam / sauvarcalArddhakarSazca palAddhazcAmlavetasAt // taccaNaM zarkarAtulyaM madonAmlena vA pibet / gulmapAoNrttinut siddha jANe cAyAda rasaudanam // 30 // gnggaadhrH-trivRtaamityaadi| tritAdInAM cUNemuSNAmbunA hemante pivet / iti prathamacUrNaH // 27 // gaGgAdharaH-atha caturo yogaanaah-tritetyaadi| tritAcUrNa zaharAdha tulyA uSNena jalena pibet grISme, iti dvitiiyshcuurnnH| trivRttaayntiityaadi| trivRtAdIni saJcUrNya ahaM gomUtraNa bhaavyet| tataH pibadeSa sarvatta ko yogaH / iti tRtIyaH // 28 // gaadhrH-shyaametyaadi| zyAmamUlA cAruNamUlA ca tritaa| zthAmAdi. kaTakAntaM cUrNitaM sapirAdyanyatamena pANitalaM karSa pibet sarvakAlam / iti cturthH||29|| gnggaadhrH-assnnetyaadi| RSaNAdInAM pratyekaM kArSikaM sarvacUrNatulyA isyntenaah| jaladAyathe zaradi / sAtalA dhrmshaa| hemante yadyapi prabalazotavAte virecanaM For Private and Personal Use Only
Page #1344
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 7ma adhyAyaH ] kalpasthAnam / trivRtAM triphalAdantI - sAtalAvyoSasaindhavaiH / kRtvA cUrNantu saptAhaM bhAvyamAmalakIra se / tad yojyaM tarpaNe yUSe pizite rAgayuktiSu // 31 // tulyAmlaM trivRtAkalka siddha gulmaharaM ghRtam // zyAmAtrivRtayormUlaM pacedAmalakaiH saha / jale tena kaSAyeNa paktvA sarpiH pibennaraH // 32 // zyAmAtrivRtkaSAyeNa siddha cIraM pibet tathA / sAdhitaM vA payastAbhyAM sukhaM tena viricyate // 33 // zarkarA / taccarNa madana pivedathavAnyenAmlena dravyeNa pivediti catuthaH / iti pazca cUrNA modakAzca catvAraH / iti nava yogAH SaTsu RtuSu // 30 // gaGgAdharaH- atha tarpaNAdiSu cUrNamAha - trivRtAmityAdi / trivRtAM triphalAdibhiH saha cUrNa kRtvA saptAhamAmalakIrase bhAvyam / tacca cUrNa tarpaNe yUpe pizite rAgayogeSu ca yojyam / iti tarpaNAdiSu caturSu' cUrNamekam, caturddhA yogaH // 31 // gaGgAdharaH - ghRte dvau yogAvAha - tulyAmlamityAdi / ghRtaM pAdikatritA kalkasiddhaM tulyAmladravaM kAJjikAdikaM triguNajalaM paktvA pivet gulmaharamityekaH / zyAmetyAdi / trivRtAyA dvividhamUlaM samAnAmalakaiH sahASTaguNe jale pacet / tena pAdAvazeSeNa caturguNena kaSAyeNa sarpiH patatrApivediti dvitIyaH / iti ghRte dvau yogo // 32 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3573 gaGgAdharaH - kSIre dvAvAha - zyAmetyAdi / zyAmamUlAruNamUlayAM trivRtoraSTaguNe jale pAkAt pAdazeSeNa kapAyeNa catuguNena siddha kSIraM tathA pivet / * miSiddha tathApi vidheyavihitaM virecanameva jJeyam / sarvvatu yogau vasante vasantAdau ca jJeyau / zivRcchayAmetyAdiko'pi sarvvarttako yogaH / brUSaNetyAdicUrNayogo dvitIyaH // 25-30 // cakrapANi: - trivRtAM triphalAmityAdikastarpaNayogaH / evaM sarvvata kayogena samaM dvau tarpaNayogI bhavataH // 31 // cakrapANiH - tulyA mlamityekaM ghRtam, zyAmetyAdi dvitIyam, zyAmAsivRt kaSAyeNetyAdi tRtIyam / sAdhitaM vetyAdikSIrayogamekamAha / ghRtena kSIreNa ca ghRtena kSIreNa vaikena militvA catvAri ghRtakSIrANi bhavanti // 32 // 33 // niyU~ na to kyA siddha' sarpiH pibet tathA / iti pAThAntaram / 448 For Private and Personal Use Only
Page #1345
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3574 crk-sNhitaa| zyAmAkhivRtkalpaH / trivRnmuSTIMstu sanakhAnaSTau droNe'mbhasaH pacet / pAdazeSaM kaSAyaM taM pUtaM gur3atulAyutam // snigdhe sthApyaM ghaTe kssaudr-pippliiphlcitrkaiH|| pralipte vidhinA mAsaM jAtaM tat mAtrayA pibet / grahaNIpANDurogana gulmazvayathunAzanam // surAM vA trivRtApAda-kalkA tatkvAthasaMyutAm // 34 // yavaH zyAmAtrivRtkAtha-khinnaiH kulmaassmmbhsaa| AsutaM Sar3ahaM paNe (r) jAtaM sauvIrakaM pibet // bhRSTAn vA satuSAn zuddhAn yavAMstaccUrNasaMyutAn / ___ AsutAnambhasA tadvat pibejjAtaM tuSodakam // 35 // ityekaH kssiire| tAbhyAM dvAbhyAM trinmUlAbhyAM kalkabhUtAbhyAmaSTAMzikAbhyAM caturguNajalena sAdhitaM vA payaH pibet / tena sukhaM viricyte| iti dvitIyaH kSIre yogaH // 33 // * gaGgAdharaH-atha madara dvaavaah-tridityaadi| trivRtAyAH sanakhAnaSTau muSTInambhaso droNe pacet / pAdazeSa kaSAyaM kRtvA pUkhA gur3atulAM tatra dattvA golayikhA punaH pUtaM kSaudrAdibhiH palipne snigdhe ghRtAdighaTa sthApyaM rakSAvidhinA mAsaM yAvat / tato jAtaM tat mAtrayA pivet pANDAdinAzanamiti tveko madana / aparamAha-surAM vetyaadi| tatkAthasaMyutAM surAM tritAyA aSTamuSTInambhaso droNe paktvA pAdazeSakAthasaMyuktAM tulAmitAM surAM tritAkalkapAdAM sniga bhANDe mAsaM sthApayikhA tataH paraM pibeda vaa| iti dvitIyo madeva // 34 // .. gaGgAdharaH-atha kAJjike dvaavaah-yvairityaadi| zyAmAruNamUlayostrittoH kaSAyeNa svinnaya vairambhasA yathANa kRtaM kulmASaM kAJjikaM paNa yavapaNemadhye Sar3aha bhANDe kulA sthApayet jAtamAsutaM tat sauvIraM pibedityekaH kaajike| aprshcaah-bhRssttaanityaadi| satuSAn yavAn zuddhAn vA yavAn bhRSTAn samAna cakrapANi:-jale droNa ityAdinA prathamA surA, surAM vetyAdinA dvitIyA, evaM dvau surAyogI bhvtH| khivRtpAdayuktaH kalkaH yasyAM sA tathA // 34 // . cakrapANi:-yavarityAdinA sauvIrakatuSodake praah| etau dvau kaakssikyogau| kulmASaH * palla iti cakrataH paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #1346
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH kalpasthAnam / 3575 tathA madanakalpoktAn SAr3avAdIn pRthag daza / trivRccUrNena saMyojya virekArtha prayojayet // 36 // bhavanti caatr| tvakkezarAmrAtakadADimalA-sitopalAmAkSikamAtuluGgaH / madAstathAmlaizca (r) mano'nukUlairyuktAni deyAni virecanAni // 3 // zItAmbunA pItavatazca tasya siJcanmukhaM chardi vighaathetoH| hRyAMzca mRtpuSpaphalaprabAlAnanyAMzca dadyAdupajivaNArtham // 38 // tatra shlokaaH| eko'mlAdibhiraSTau ca daza dvau saindhvaadibhiH| mUtra''STAdaza yaSTA dvau jIvakAdau caturdaza // tricarNasaMyutAn tadavat Sar3ahamambhasA golayikhA bhANDe yavapaNe sthApayet, tadAmutaM tupodakaM pibediti dvitIyaH kAJjike // 35 // gaGgAdharaH-athAnyAn daza ssaadd'vaadiinaah-tthetyaadi| madanakalpoktAn daza SAr3avAdIna trivRccUrNana saMyojya prayojayet / tadyathA-yathAvat SAr3avarAga lehamodakotkArikAta gapAnakamAMsarasayUSamadyAni prasiddhAni trinmUlacUrNena doSAdhanurUpamAtreNa saMyojya prayonayediti SAr3avAdiSu dazasu daza yogaaH| iti trivRtAyA dazottarazataM yogAnAmiti // 36 // ___ gaGgAdharaH-tatra prmaannshlokaanaah-bhvntiityaadi| lagAdibhirmano'nukUla yuktAni sarvANi virecanAni deyAni / virecanaM pItavatastasya mukhaM zItAmbunA ca sinycet| kasmAt 1 chaIi vighAtahetovirecanauSadhAnAM kaTukakhAdiguNena bhAvicchabi nivaarnnhetoH| mRdAdIni sugandhidravyANi upajighraNAthaizca pradadyAt iti // 37 // 38 // gaGgAdharaH-upasaMhArazlokAnAha-tatra zlokA ityaadi| amlAdibhiutsvinnayavapiSTakam / palla iti dhAnyAdirAzau / taccUrNasaMyutAniti trivRccUrNa saMyutAn / tadavaditi SaDaha palle sthitAn // 35 // cakrapANiH-tathetyAdinA SAr3avAdiyogAn dazAha / daza SAr3avAdayo badarapADavalehamodakotkArikAtarpaNazAkamAMsarasayUSamadyAnoti granthena madanakalpoktAH // 36 // cakrapANiH-samprati dazotsaraM yogazatamabhidhAya vAntinirAsArtha kRtyatrayeNa samaM virecanaprayogAnAha-svakke zaretyAdi // 37 // 38 // * anyaizca iti bahuSu grantheSu pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #1347
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3576 crk-sNhitaa| (iyAmAnivRtkalpaH kSIrAdau sapta lehe'STau catvAraH sitayApi ca / pAnakAdiSu paJcaiva SaDato paJca modakAH // catvArazca ghRta kSIre dvau caNe tarpaNAdiSu / dvau madA kAlike dvau ca dazAnye SAr3avAdiSu // zyAmAyAstrivRtAyAzca kalpe'smin samudAhRtam / zataM dazottaraM siddhaM yogAnAM paramarSiNA // 39 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte kalyasthAne zyAmAtrivRtkalpo nAma saptamo'dhyAyaH // 7 // reko'STau ceti nava yogaaH| sandhavAdibhirdaza dvau ceti dvaadsh| mUtre'STAdaza / yaSTImadhunA dvau, pUrva eko jIvakAdiSu zeSa eka iti dvau| jIvakAdiSu caturdaza / kSIrAdau spt| lehe'ssttau| zarkarAmodakAdibhiH saMprayojyAH pippalItyAdayaH shvbaarH| pAnakAdiSu prayojyA bhRGgailAbhyAmityAdayaH pnyc| par3ato tripalamityAdayaH paJca ca canArazceti nava modakAdayoH yogaaH| tarpaNAdiSu caturyu ctvaarH| ghRte dvau, kSIre dvau, madeva dvau, kAJjike dvau, pAr3avAdiSu daza / iti dazottaraM zatamiti // 39 // - gaGgAdharaH-adhyAyaM samApayati agniityaadi| agnivezakRte tantre crkptisNskRte| aprApte tu dRr3habala-pratisaMskRta eva ca / kalpasthAne saptame tu trivRtkalpe tu sptme| adhyAye'tra vaidyagaGgAdhareNa --tu kRte punH| jalpakalpatarau kalpa-sthAne skandhe tu sptme| saptamatritA. kalpAdhyAyajalpAhayA triym| samAptA saptamI zAkhA sphuTavyAkhyAguNAnvitA // 7 // cakrapANiH-eko'mlAdibhirityAdisaMgraho vyktaarthH| yaSTayA dvAviti dvayoH, yaTyAI vidhineti jIvakAdAveko madhuketyAdinA caaprH||39|| iti mahAmahopAdhyAyacaraka caturAnanazrImacakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM carakatAtparyaTIkAyAM kalpasthAnavyAkhyAyAM zyAmAsivRtkalpo nAma saptamo'dhyAyaH // 7 // For Private and Personal Use Only
Page #1348
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir assttmo'dhyaayH| athAtazcaturaGgulakalyaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhgvaanaatreyH|| 1 // Arambadho rAjavRkSaH shmpaakshcturngglH| pragrahaH kRtamAlazca karNikA rogaghAtakaH // 2 // jvarahRdrogavAtAmRgudAva dirogiSu / rAjavRkSo'dhikaH pathyo mRdumadhurazItalaH // bAle vRddha kSatakSINe sukumAre ca maanve| deyo mRdvanapAyitvAda vizeSAccaturaGgalaH // 3 // phalakAle pariNataM phalaM tasya hareda budhH| teSAM guNavatAM bhAraM sikatAsu nidhApayet // saptarAtrAt samuddhRtya zoSayedAtape bhiSak / tato majjAnamuddhRtya zucau bhANDe nidhApayet // 4 // gnggaadhrH-athoddissttaanukrmaaccturnggulklpmaah-athetyaadi| SaD virecanazatAzritIye yaduktam-caturaGgalo dvAdazadhA yogametIti, tad dvAdazayogayuktaM caturaoNlakalpaM vyAkhyAsyAmaH / zeSaM pUrvavat / Aragbadha ityAdayaH pyyaayaaH||22|| gaGgAdharaH-guNakANyAha-jvaretyAdi / phletyaadi| tasya cturaalsy| teSAM guNavatAmavyApanAnAM bhAraM prabhUtaM sikatAmadhyasthaM saptarAtrAt paraM samuddhRtyAtape zoSayet / tato majjAnaM vIjamadhyaM zasyaM samuddhatya zucau bhANDe nidhApayet sthApayet // 3 // 4 // cakrapANiH-zyAmAnivRtkalpAnantaraM mRvirecanatvasAmAnyAt cturngglklpo'bhidhiiyte| vyavahArA paryAyAnAha-bhAragbadha ityaadi| adhikaM pathya iti jvarAdiSa vizeSeNa virecanaprayogo hitH| phalakAla iti ucitaphalakAle / teSAmiti phalAnAm / jAtamiti bhUridravyopalakSaNam / majAnamiti phalamajjAnam // 1-4 // For Private and Personal Use Only
Page #1349
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 3578 caraka saMhitA | drAkSArasena taM dadyAda dAhodAvarttapIr3ite / caturvarSamukhe bAle yAvada dvAdazavArSike // 5 // caturaGgulamajjJastu prasRtaM vAthavAJjalim / surAmaNDena saMyuktamathavA kola sIdhunA / dadhimaNDena vA samyak rasenAmalakasya vA / kRtvA zItakaSAyaM taM pibet sauvIrakeNa vA // 6 // trivRnmajJostathA kalkaM tatkaSAyeNa vA pivat / tathA vilvakaSAyeNa lavaNakSaudrasaMyutam // 7 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ caturaGgulakalpaH gaGgAdharaH- drAkSetyAdi / caturvarSAvadhidvAdazavarSaparyantavayasi bAla dAhAdi - pIr3ite ca puMsi drAkSArasena yutaM taM caturaGgulaphalamajjAnaM dadyAt / ityekaH // 5 // gaGgAdhara - caturaGaletyAdi / caturaGgulamazaH prasRtaM paladvayaM koSThApekSayA aJjaliM vA kur3avaM surAmaNDena saMyuktaM pibeta, athavA kolasya sIdhunA pibet / athavA dadhimastunA pibeta, athavAmalakasya rasena pibet / athavA taM majjAnaM prasRtamaJjaliM vA zItakaSAyaM kRtvA sauvIrakeNa pibediti paJca / iti SaT // 6 // gaGgAdharaH -- tridityAdi / trivRtA caturaGgulamajjA ca / tayoH kalka tayoH kaSAyeNa pivet ityekaH / atha vilvakaSAyeNAha - tatheti / vilvamUlakaSAyeNa caturaGgalamajjAkalkaM lavaNakSaudrasaMyutaM pibet / ityekaH, iti dvau // 7 // For Private and Personal Use Only cakrapANi: - drAkSedhyAdi prathamo yogaH / caturvarSamukhe bAle yAvad dvAdazavArSika ityanenAsya prayogasya caturvarSAdava yAvaduddha dvAdazavarSAdavazyaM virezvanatayopayogikatAM bAlasya niSedhayati // 5 // cakrapANiH-surAmaNDaneti dvitIyaH / korasIdhuneti tRtIyaH / sauvIrakeNa vetyantena yogaprathamaparaM vyakam // 6 // cakrapANiH - trivRto vA kaSAyeNa majjakalkaM tathA pibediti saptamaH / tathetyAdinASTamaH / kaSAyayogadvayaM jatUkarNe'pyuktameva / sivRdu vizvaka pAyAbhyAM rakSaudralavaNau ca dvau iti / lekha pATAntaraM na pramANam ; saMgrahe ca kariSyati kaSAye ca vivRto vilvakasya ca iti // 7 //
Page #1350
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma bhadhyAyaH] kalpasthAnam / 3576 kaSAyeNAthavA tasya trivRccUrNagur3Anvitam / sAdhayitvA zanaileMhaM lehayenmAtrayA naram // 8 // caturaGgulasiddhAda vA kSIrAd yadudiyAda ghRtam / majjakalkena dhAtrINAM rase tat sAdhitaM pibet // tadeva dazamUlasya kulasthAnAM yavasya c| kaSAyaiH sAdhitaM sarpiH kalkaH zyAmAdibhiH pibet // 4 // dantIkAthe'JjaliM majajJaH zampAkasya gur3asya ca / dattvA mAsArddhamAsasthamAsutaM tata prayojayet // 10 // gaGgAdharA-atha lehe tvekamAha-kaSAyeNetyAdi / athavA tasya vilvamUlasya kaSAyeNa trivRccUrNaguDAbhyAM samAnAbhyAmanvitaM caturaGgalamajjakalka zanaileMDa pattavA lehayet, ityekaH // 8 // - gaGgAdharaH-ghRte dvaavaah-cturnggletyaadi| caturaGgulamajajJasvaSTaguNadugdhaM catuguNajale paktvA mathilA yad ghRtamudiyAt, tad ghRtaM caturaGgulamajakalkapAdikaM catuguNe dhAtrINAM rase sAdhitaM pibedityekaM ghRtm| tadevetyAdinA cAparam / tadeva caturaGgulamajjapakakSIrotthaM sarpirdazamUlasya kaSAyeNa kulatthAnAM kaSAyeNa yavasya ca kaSAyeNa militacatuguNena zyAmAdibhitritAdibhiH apAmArgataNDulIyoktaMtritAM triphalAM dantImityAdibhiH kalkaH pAdikaiH sAdhitaM pibediti dvitiiyH| iti ghRte dvau // 9 // gaGgAdharaH-athAriSTe tvekmaah-dntiityaadi| dantImUlakAthe catuguNe caturAlasya mano'JjaliM kur3avaM gusyApyaJjaliM dattvA mAsamarddhamAsaM (1) vA sthApayet / tadAsutaM prayojayedityeka iti dvAdaza // 10 // cakrapANiH- kaSAyeNetyAdiko leho navamaH / caturaGguletyAdinA prathamaM ghRtm| majjJa iti cturnggulmjjH| tadevetyAdinA ca dvitIyaM ghRtm| zyAmAdibhiriti madanakalpapaThitairnavabhiH 'iyAmAsivRdantI' ityAdinA // 8 // 9 // cakrapANiH-dantItyAdinA bhrissttyogmaah| guDasya cAJjalimiti smbndhH| mAsA - For Private and Personal Use Only
Page #1351
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3580 crk-sNhitaa| [caturaGgAlakalpa bhavati caatr| yasya yat pAnamamlaM vA hRdya vAdvathavA kaTu / lavaNaM vA bhavet tena yuktaM dadyAda virecanam // 11 // tatra shloko| drAkSArase surAsIdhvordani caamlkaadrse| sauvIrake'tha trivRtA-vilvAnAca kaSAyakaiH // lehAriSTe ghRte dve ca yogA dvAdaza kIrtitAH / vaturaGgAlakalpe'smin sukumArAH sukhodyaaH|| 12 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte kalpasthAne caturaGgalakalpo naamaassttmo'dhyaayH||8|| gaGgAdharaH-atra pramANamAha-yasyetyAdi / yo ya eSa ukto yogazcaturaDalamajanaH, yasya janasya yat pAnaM yadamlaM vA hRdya syAta, svAdu vA kaTa vA havaM syAt, lavaNaM vA hRdya bhavet, tena yuktaM taM taM yogaM tasmai ddyaat| iti // 11 // gnggaadhrH-upsNhaarmaah-draakssetyaadi| eko yogo draakssaarse| surAsIdhudadhimastAmalakarasasauvIreSu pazca / iti sstt| tritAkaSAye vilva. kaSAye lehe cAriSTe cakaika iti cakhAraH / ghRte dvAviti dvAdaza // 12 // gaGgAdharaH-adhyAyaM samApayati agniityaadi| agnivezakRte tantre crkprtisNskRte| aprApte tu dRr3habala-pratisaMskRta eva c| kalpasthAne saptame'sminnaSTama'dhyAya eva ca / caturaGgulakalpe tu vadyagaGgAdharaNa tu / kRte jalpakalpatarau kalpasthAne tu sptme| skandhe jalpAbhidhA rAja-vRkSakalpasya caassttmii| zAkheyaM pUrNatAyAptA sphuTAyoM sukhvodhnii||8|| mAsasthamiti sArddhamAsastham / yasya yadityAdinA'nukmaparAparasAdhanaM vidhtte| hRdya na hi virecanA yogasya priyatA syaat| pAnamantranceti hRdyamityAdibhiH pratyeka sambadhyate // // 11 // cakrapANiH-drAkSatyAdisaMgraho vyaktaH // 12 // iti mahAmahopAdhyAyacarakacaturAnanazrImaccakrapANidattaviracitAyAmAyurvedaDhIpikAyAM / carakatAtpayyaTIkAyAM kalpasthAnavyAkhyAyAM caturaGgula kalpo nAmASTamo'dhyAyaH // 8 // For Private and Personal Use Only
Page #1352
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nvmo'dhyaayH| athAlastitvakakalpaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // tilvakastu mato lodho vRhatpatrastiroNTakaH / tasya mUlatvacaM zuSkAmantavailkalavarjitAm // cUrNayet tu vidhA kRtvA dvau bhAgau kvAthayed cha bhissk| lodhasyaiva kaSAyeNa tRtIyaM tena bhAvayet // bhAgantu dazamUlasya kaSAye bhAvitaM punH| zuSkaM cUrNa tataH kRtvA snigdhakhinne prayojayet // ddhitkrsuraamnndd-maarbdrsiidhunaa| rasenAmalakAnAM vA tata: pANitalaM pibet // 2 // gaGgAdharaH-athoddiSTakramAta tilvakakalpamAha-athAta ityaadi| Sar3a. virecanazatAzritIye-lodhra vidhau Sor3azayogayuktamiti yaduktam, tallodhrakalpa vyAkhyAsyAma iti / zeSaM pUvve vad // 1 // __ gaGgAdharaH-tilvaka ityaadi| tilvako lodhro vRhatpatrastirINTaka iti pryaayaaH| tasya mUlasya khacamantavelkalabajjeitAM tridhA kRkhA tadekabhAgaM cUrNayet, zeSo dvau bhAgo kAthayet / tena lodhrasya kaSAyeNa tRtIyaM taccarNa bhAgyeta, punardezamUlakaSAyaNa lodhrakaSAyatulyena taccUrNa bhaavyet| tataH zuSka cUrNa kukhA snigdhasvinne nare pANitalaM karSa dadhnA prayojayet takreNa vA murAyaNDamAtreNa vA badarasIdhunA vAmalakIrasena veti paJca yogaaH||2|| cakrapANi:-caturaGgulavat silvakasyAnapAyitvAcaturakulakalpAnantaraM tilvaaklpo'bhidhiiyte| antarvalkalavAjatAmiti tilvakasyAntarvalkalaM kaThinaM bhavati, tadartha tavarjanam / icyotaditi vacanena SaDguNadraSeNaikaviMzatidhArAn ghAvayediti jnyeym| madanaphale evambhUtasyaiva prAvaNasya isstttvaat| bhAvanAvidhizca nirantaraM kRta ev| dadhitakretyAdinA vivaMdityantena paJca yogAH // 1 // 2 // * nyopaditi cAsammataH pAThaH / 449 For Private and Personal Use Only
Page #1353
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3582 crk-sNhitaa| [tisvakAlpaH surAM lodhakaSAyeNa jAtAM pakSasthitAM pibet // meSazRGgAbhayAkRSNA-citrakaiH salilaH shRtaiH| tattulAM sunuyAt tacca jAtaM sauvorakaM ydaa| bhavedaJjalinA tasya lodhrakalkaM pibet tthaa||3|| dantIcitrakayodroNe salilasyAdakaM pRthak / samutkvAthya gur3asyaikAM tulA lodhrasya vAlim / AvApayet paraM pakSAt madyapAnaM virecanam // 4 // tilvakasya kaSAyeNa dazakRtvaH subhAvitAm / / mAtrAM kampillakasyaiva kaSAyeNa punaH pibet // 5 // caturaGgulakalpena leho'nyaH kArya eva c| triphalAyAH kaSAyeNa sspimdhuphaannitH| lodhacUrNayutaH siddho lehaH zreSThaM virecanam // gnggaadhrH-suraamityaadi| lodhrakaSAyeNa samA surAM pakSasthitAM prayojayedityekA muraa| sauvIreNa caikamAha-meSazRGgayAdInAmaSTaguNe jale pakAnAM pAdazeSasya tasya kAthasya tulAM sunuyAt zucI bhANDe sthApayet, tat kAle AsutaM sauvIrakaM yadA bhavati, tadA tasyAJjalinA lodhrasya mUlakhakalka mAtrayA pivedityekaH sauvIrake // 3 // gaGgAdharaH-ariSTe caikmaah-dntiityaadi| salilasya hoNe tyAda pattvA tathA saliladroNe citrakADhakaM paktvA pAdazeSe gur3atulA lodhramUlakhakakur3avaM tatrAvapet pakSa sthApayet / pakSAt paraM tanmadyapAnaM virecanam / ityeka eSo'riSTe // 4 gaGgAdharaH-kampilake cekmaah-tilvksyetyaadi| tilvakamUlakhakakaSAyaNa dazavArAna subhAvitAM tilvakamUlakhacaM punaH kampillakakaSAyeNa dazavArAna subhAvitA mAtrAM pibedityeka kampillakena // 5 // gaGgAdharaH-atha trIn lehaanaah-cturnggletyaadi| eko lehazcaturaGgulacakrapANi:- surAmityAdinA suraayogaavaah| meSazRGgItyAdinA viziSTasauvIrakeNa yoga eka: / kampilakasyetyAdinA kapilakayogamAha / kampillako guNDArocanikA / mAtAmiti tilvakacUrNamAlAm // 3-5 // cakrapANi:-caturaGga latyAdinA prathamo lehH| caturaGga lakarUpenesi kaSAyeNa, athavA tasya For Private and Personal Use Only
Page #1354
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 9ma adhyAyaH klpsthaanm| 3583 tilvakasya kaSAyaNa kalkena ca sshrkrH| saghRtaH sAdhito lehaH sa ca zreSThaM virecanam // 6 // aSTASTau trivRtAdonAM muSToMstu sanakhAn pRthak / droNe'pAM sAdhayet pAda-zeSe prasthaM ghRtAt pacet // piSTaireva hi vilvAMzaH samUtralavaNairbhiSak / pattavA mAtrAM pibet kAle zreSThametad dhirecanam // lodhrakalkena mUtrAmla-lavaNaizca paceda ghRtam / caturaGgAlakalpena sarpiSI dve ca sAdhayet // 7 // kalpena kaaryH| tad ythaa| tilvakamUlakhakaSAyeNa guDAnvitaM tricarNa paktvA lahaM kuryAt mAtrayA taM lihyAdityekaH / triphalAyA ityAdi / triphalAyAH kAthena saMrpizca phANitazca dattvA pattyA pAkazeSe lodhracUrNa prakSepavidhinA datvA lehamavatArayet / zIte madhu dadyAt / ityeko lehH| tilvakasyetyAdi / tilvakamUlakhakakaSAye tattilvakamUlakhakalka samAnazarkarAyuktaM kiJcida ghRtamanurUpaM dattvA pacet, lehIbhUtamavatArayet / tat zreSThaM virecana miti tRtIyo lehH||6|| gaGgAdharaH-ghRtena caturo yogaanaah-assttaassttaavityaadi| apAmArgataNDulIyoktAnAM trivRtAdInAM saptabhyasviTatAtriphalAdantInIlinIsammalAbhyaH pRthagaSTASTausanakhAn muSTIn jaladroNe pAcayet, pAdazeSe kAthe ghRtAt prasthaM tritAdInAM saptabhiH pRthaga vilvAMzamU balavaNena viDlavaNena vilvAMzena sahitaH piSTaH kalkaiH pacet / tasya ghRtasya mAtrAM pibedityekaM ghRtm| lodhretyaadi| ghRtaprasthaM lodhramUlakhakakalkena pAdikena samagomUtramamladravyaM vadarAdi tasya rasaM triguNamiti caturguNe drave pattyAvatArya pUtaM kRtA saindhavamaSTAMzaM prakSippa sthApayediti dvitIyaM ghRtm| apare dve caah-cturngguletyaadi| dve sarpiSI caturAlakalpena ityaadinoktvidhaanen| tena atra tilvamakkAthena gur3AnvidhatrivRcca rNa pattavA lehaH karttavyaH / triphalAyA ityAdinA dvitIyo lehH| tilvakasyetyAdinA tRtiiyH||6|| cakrapANi:-aSTASTAvityAdinA prathamaM ghRtm| sanakhAniti vidymaannkhaan| bhatra vivRdAdigRhItalodhrasya pradhAnatvAt dviguNo bhAgo bhavati / uktaM hi jatUkaNe-trivRdAdidviguNaH kAtha iti / samabhAgatve lodhrasya prayogasya kena vizeSaH syAt / tasmAt yathAnyAkhyAtameva sAdhu / lavaNamapyata palAMzameva / lodhratyAdi dvitIyaM ghRtm| caturaGga letyAdinA ghRtdvymtidishyte| For Private and Personal Use Only
Page #1355
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3584 crk-sNhitaa| [tivakAsa tatra shloko| dadhyAdibhiH paJca surA caikA sauvIrake'pi ca / eko'riSTastathA yoga ekaH kampillakena ca // lehAstrayo ghRtenApi catvAraH smprdrshitaaH| yogAnte lodhramUlAnAM kalyai Sor3aza darzitAH // 8 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte kalpasthAne tilvakakalpo nAma nvmo'dhyaayH|| 6 // saadhyediti| tdythaa| tilvakamUlakhakakalkena pakakSIraM mathikhA ghRtamutthApya tat pAdikaM tilvakamUlakhakallaM dattvAmalakIrase caturguNe pacedityekaM spiH| aparaJcaikaM tadeva tilvakakalka pakakSIrotthaM ghRtaM dazamUlasya kaSAyeNa kulastha kaSAyeNa yavakaSAyeNa milikhA cararguNaH kaSAyaiH, trivRtAdibhistritAtriphalAdantItyAdibhirapAmArgataNDulIyottaH pAdiH pacedityaparaM sapiriti dhRte cakhAro yogaaH||7|| gaGgAdharaH-iti Sor3aza yogAstilvakasya zlokAbhyAmupasaMhiyante tatra zlokAviti / dadhyAdibhiH paJca yogaaH| ekA mug| sauvIre caikH| ariSTa ekH| kampillake tvekaH / lehaastryH| ghRtena cakhAraH / iti SoDaza yogAH / iti // 8 // gaGgAdharaH-adhyAyaM smaapyti-agniityaadi| agnivezakRte tantre carakapratisaMskRte / aprApte tu dRr3habala-pratisaMskRta eva ca / kalpasthAne saptame tu navame'dhyAya eva c| lodhrakalpe vaidyagaGgAdhareNa racite punH| jalpakalpatarau kalpa sthAne skandhe tu sptme| lodhrakalpAdhyAyajalpazAkheyaM navamIritA // 9 // evaM ghRtena ca saravAro yogA bhavanti / caturaGga laghRte ca caturaGga lasiddhAt ityAdinA tathA tadeva dazamUlasya ityAdinA prokta 'ye| tathA ca turaGga la. rupena lodhrAdInAM lodhraghRte bhavataH // 7 // cakrapANi:- paJca dadhyAdibhiAratyAdi saMgraho vyaktaH // 8 // iti mahAmahopAdhyAyacarakacaturAnanazrImacakrapANidatsaviracitAyAmAyudhadadIpikA gharakatAtparyaTIkAyAM kalpasthAnavyAkhyAyAM tisvakAko nAma navamo'dhyAyaH // 9 // For Private and Personal Use Only
Page #1356
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dshmo'dhyaayH| athAtaH sudhAkalpaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // virecanAnAM sarveSAM sudhA tIkSNatamA mtaa| sakhAtaM hi bhinattyAzu doSANAM kaSTavibhramAt // tasmAnnaiSA mRdo koSThe prayoktavyA kadAcana / na doSanicaye cAlpe sati mArgaparikrame // 2 // pANDurogodare gulme kuSThe duussovissaardite| zvayathau madhumehe ca dorSAvabhrAntacetasi // rogairevaMvidhai staM jJAtvA saprANamAturam / prayojayenmahAvRkSaM samyak sa hyvcaaritH|| sayo harati doSANAM mahAntAH saJcayam // 3 // gAdharaH-athoddezakramAta sudhAkalpamAha-athAta ityaadi| SavirecanazavAzritIye yaduktam-mahAvRkSo bhavati viMzatiyogayuktaH iti, taM viMzatiyogaM sudhAkalpaM vyaakhyaasyaamH| zeSaM pUrvavat // 1 // gnggaadhrH--virecnaanaamityaadi| tasmAt tIkSNatamakhAdeSA mRdo koSThe kadAcana na pryoktvyaa| doSanicaye doSasaJcaye'lpe sati mArga parivattye kramaNe cana prayoktavyA // 2 // gaGgAdharaH-prayogAI maah-paannddityaadi| sapANaM sabalaM zAkhA samyagavacakrapANiH-SoDazasaMkhyAbhidhAyakatilvakakalpAnantaraM yathAkramamadhikasaMkhyAprayogAbhidhAnakramAt viNshtiyogaabhidhaayksudhaaklpaa'bhidhiiyte| itazcAnantaramatiriktama khyAbhidhAnakrameNava navatriMzatprayogAbhidhAyakasudhAkalpo'bhidhAmyate / vireznAnAmiti virecanadravyANAm / kaSTavikramAditi khsaadhyvibhrmjnikaa| tasmAditi atitIkSNatvAt kssttvinmtvaac| sati mArgaparikrama iti upakramamAgAntare sati na sudhA prayokavyA, tena gatyantarAsambhava eva sudhA prayoktavyA ityarthaH // 12 // cakrapANiH-pANDurogelyAdau madhuzabdena pramehA evocyante, viziSTastu vAtikamadhumehazcAsAdhya ess| tena taM prati virecanopadezo'narthaka eva syaat| madhumeharabdazca yathA pramehamAna For Private and Personal Use Only
Page #1357
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3586 caraka-saMhitA / dvividhaH sa mato yazca bahubhizcaiva kaNTakaH // sutIkSNaiH kaNTakairalpaiH pravaze bahukaNTakaH / sanAmnA tu gur3A nandI sudhA nistriMzakaH // 4 // tAM vipATyoddharet cIraM zastreNa matimAn bhiSak / dvivarSA vA trivarSA vA zizirAnte vizeSataH // 5 // vilvAdInAM vRhatyAzca kaNTakAyrthyAstathaikazaH / kaSAyeNa samApannaM kRtvAGgAreSu zoSayet // [ sudhAkalpaH cAritaH sadyo mahAntaM doSasaJcayaM harati / tasya prakAramAha - dvividha ityAdi / sa mahAvRkSo vidho mataH / yazca bahubhiH kaNTakairyuktaH sa ekaH / yazca sutIkSNaiH alpaiH kaNTakaryuktaH so'paraH, tatra bahukaNTakaH pravaraH / tasya paryAyamAha-sa ityAdi / nAmnA sa mahAvRkSo gur3A ca nandI ca sudhA ca nistriMzapatrakaH khaDgapatraH / evaM stuhI mahAvRkSa' ityAdi || 3 | 4 || gaGgAdharaH- tAM vipATetyAdi / tAM dvivaSa trivaSIM vA sudhAM vipAThya zastreNa kSIraM samuddharet / vizeSataH zizirAnte vasante // 5 // gaGgAdharaH - tasyA yogAnAha - vilvAdInAmityAdi / vilvAdipaJcamUlAnAM kaSAyeNa samApana samAgataM kRtvAGgArAgninA zoSayet, tato bRhatyAH kaSAyeNa For Private and Personal Use Only eva varttate tat pratipAditameva pramehacikitsite / doSavRddhayA vibhrAntaM ceto yasmin tasmin vibhrAntacetasi unmAde / saprANamiti balavantama // 3 // cakrapANiH - pravaro bahukaNTaka iti anatitIkSNatayAlpakaNTakaH mahAvRkSataH zreSTha ityarthaH / tAviti svalpa kaSTa kaba hukaNTakau mahAvRkSau / yadyapi madanakalpe 'zaradi tvakkandakSIrANi' ityuktaM tathApi sudhAnAmatra zizirAnte kSIramahaNamapavAdarUpaM jJeyam / zizirasya zeSA divasAH zizirAntAH // 4 // 5 // cakrapANi:- vizvAdInAmiti vilvAdipara mUlasya / bhaGgAreSu zoSayediti bhaGgAro paristhita
Page #1358
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 10ma adhyAyaH] kalpasthAnam / 3587 tataH kolasamAM mAtrAM pibet sauvIrakeNa taam| tuSodakeNa kolAnAM rasenAmalakasya c| surayA dadhimaNDena mAtuluGgarasena vA // 6 // sAtalAkAJcanakSIro-zyAmAdantIphalatrikam cha / yathopapatti saptAhaM sudhAkSIreNa bhAvayet / kolamAtrAM ghRtenAtaH pibenmAMsarasena vaa||7|| vASaNaM triphalAM dantI citrakaM trivRtAM tthaa| snukatIrabhAvitAM samyak vidadhyAda gur3apAnake // 8 // tataH kaNTakAryAH kaSAyeNa samApanamagAreNa zoSayediti zuddhiH / tata ityaadi| tataH kolasamAM tasya zodhitasya sudhAkSIrasya mAtrAM koSThabalAdyapekSayA'lpamAtrAzca sauvIreNa pibedathavA tuSodakenAthavA kolAnAM rasenAthavAmalakasya rasenAthavA murayAthavA dadhimaNDenAthavA mAtulaGgarasena saptamena pibet / iti sapta yogaaH||6|| gnggaadhrH-saatlaamityaadi| sAtalAdInAM yathAlAbhamekaM sudhAkSIreNa saptAhaM bhaavyet| tacca aisya kolamAtrAM koSThAdyapekSayAlpamAtrAM vA ghRtena pibedathavA mAMsarasena pivet / iti dvau yogo||7|| gnggaadhrH-Rssnnmityaadi| vASaNAdIni cUrNayitA snukakSIreNa bhaavyet| bhAvitaM tacUrNa gur3apAnake gur3odake yojayediti / pAnake tvekH||8|| pAtasthaM tat sudhAkSIraM vilvAdInAmanyatamasya kaSAyeNa samAnaM zoSaNena kaThinaM kuryAt, stA kolamAnaguTikA, tataH sauvIrakAdInAmanyatamena paatvyaa| evaM sauvIrakAdibhedAt sapta yogA bhvnti| tathAtra vilvAdikaSAyasya bhedena bhedo vivakSitaH // 6 // cakrapANiH-sAtalAmityAdinA vAtasAdhanaghRtamAMsarasabhedAt yogdvymaah| sAtalA carmazA, zyAmAdigrahaNenaiva sAtalAyAmapi labdhAyAM pRthaka sAtalAbhidhAnamekayApi sAtalayA kRtasudhA. yogasya prAdhAnyakhyApanArtham // 7 // cakrapANiH-SaNamityAdinA pAnayogamAha / gur3apAnakamiti guDasaM mRtapAnakam // 8 // * zyAmAdIni kaTutikam iti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #1359
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| trivRtAragbadho dantI satalA zaDinI smaa| nizi sthitaM gavAM mUtre zoSayedAtape bhiSak // saptAhaM bhAvayitvaivaM snukkSIreNAparaM punH| saptAhaM bhAvayecchuSkaM tatastenApi bhAvitam // gandhamAlyaM samAghrAya prAvRtya paTameva c| sukhamAzu viricyante mRdukoSThA narAdhipAH // 6 // zyAmAnivRtkaSAyeNa snukkssiirghRtphaannitaiH| lehaM kRtvA virekArtha lehayenmAtrayA naram // 10 // gnggaadhrH-tritetyaadi| tritAdipaJcakaM samabhAgaM gavAM mUtre nizi sthitaM prAtarAtape zoSayedityevaM saptAhaM bhAvayikhA punaH snuhIkSIreNApara samAhamevaMprakAreNa nizi snukkSIre sthitaM prAtarAta zoSayediti saptAha bhAvitaM punaH saptAhaM tenApi snuhIkSIrabhAvitacUrNena bhAvita gandhapuSpapadmAdimAlyaM zarIre paTaM vastramAvRtya samAdhAyAzu sukha mRdukoSThA narAdhipA viricyante, na tu kruurkosstthaaH| iti preye tveko yogH||9|| gaGgAdharaH-lehe caah-shyaametyaadi| zyAmAruNamUlanivRte dve, tayoH kaSAyeNa snukakSIraM ghRtaM phANitazca yathAhaM melayitA paktvA leha kutA lehayet / iti lehe tvekaH // 10 // pakrapANi:--nivRdityAdinA ghra yyogmaah| gomUtre rajanI kRtveti rajanI vyApya gosUjhe sthaapyitvaa| paTameveti yathoktavidhibhAvitaM paThamAvRtyetyarthaH // 9 // cakrapANiH-3yAmetyAdinA lehayogamAha / mAtrayetyanapAyimAvayA // 10 // For Private and Personal Use Only
Page #1360
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 10ma adhyAya kalpasthAnam / pAyayet tu sudhAnoraM yUpaimAMsAsairvRtaH / bhAvitaM zuSkamatsyaM vA mAMsaM vA bhakSayanaram // 11 // kSIreNAmalakaiH sarpizcaturaGgulavat pibet / surAM vA kArayet kSAre sutaM OM vA pUrvavat pivet // 12 // ___ tatra shloko| sauvIrakAdibhiH sapta sarpimIsarasena vaa| pAnakaM preyaleho ca yogA yuussaadibhistryH|| gnggaadhrH-yuussaadibhistriinaah-paayyedityaadi| koSThAdyapekSayA sudhAkSIraM yUpaH pAyayedathavA mAMsarasaH pAyayedathavA ghRtaiH pAyayediti trayo yogAH / zuSkamatsyamAMsAbhyAM dvaavaah-bhaavitmityaadi| sudhAkSIreNa bhAvitaM zuSkamatsyaM bhakSayedathavA sudhAkSIreNa bhAvitaM zuSkaM mAMsaM bhakSayediti dvau yogo||1|| gaGgAdharaH-atha sapiSI dve caah-kssiirennetyaadi| caturaGgulavat sarpiH pibet / tad ythaa| sudhAkSIreNa paka gokSIraM mathikhoddhataM ghRtaM tat sudhAkSIraM pAdikaM garbhe dattvAmalakIrase caturguNe pacedityekaM sarpiH / aparazca / apAmArga: taNDulIyoktaH zyAmAdibhiH kalkaiH pAdikaidazamUlakapAyeNa kulasthakaSAyeNa yavasya kaSAyeNa milikhA catuguNaiH kaSAyaiH sudhAkSIrapakkagavyakSIrotthaM sarpiH pacedityaparaM sarpiriti dve srpissii| surAmAha-surAM vetyaadi| kSIre iti sudhAkSIre surAmaNDaM prakSipya bhAjane sthApayet, kAle jAtamAsutaM pUrvavat pibe. dityeko yogH| iti mahAvRkSasya viMzatiyogAH samudAhRtA iti // 12 // gaGgAdharaH-tadupasaMharati-tatra shlokaaviti| sauvIrakAdibhiH sapta yogaa| cakrapANiH-pAyayedityAdinA pRthak yuupmaasrsstai-gvymaah| bhAvitAnityAdinA shusskmrsymaaNsyogaavaah| zrIreNetyAdinA ekam / ghRtaM vetyAdinA ekaM vakSyati / AmalakaiaAturanulavaditi vacanAt AmalakarasayuktaM yacaturaGgalaM caturaGga lakalpe 'caturaGgalam' ityAdinoktaM tasya vidhaanmtidishti| surAM vA kArayet kSIra iti snukkSIrabhAvitam ityAdividhibhiH surI kuryaat| ghRtaM vA pUrvavat padhedityatra pUrvavadityanena tillakakalpe'tidezavihitaghRtadvayaM pUrvavat lokalkena ityaadigrnthvihitm| tadvidhireva pratyAsannatvAdatidizyate // 11 // 12 // * ghRtaM vA pUrvavat pacediti cakravataH pAThaH / 450 For Private and Personal Use Only
Page #1361
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [sudhAkalpaH rUAhae crk-sNhitaa| dvau zuSkamatsyamAMsAbhyAM suraikA dve ca srpissii| mahAvRkSasya yogAste viMzatiH samudAhRtAH // 13 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte kalpasthAne sudhAkalpo nAma dazamo'dhyAyaH // 10 // sarpiSaikaH, mAMsarasenakaH, pAnakamekaH, ye caikaH, lehe cakaH, yaSAdibhistrayaH, zuSkamatsyamAMsAbhyAM dvau, dve sarpiSI, ekA sureti viMzatiriti // 13 // gaGgAdharaH-adhyAyaM smaapyti-agniityaadi| ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte / amApte tu dRDhavala-pratisaMskRta eva ca / kalpasthAne saptame tu dazamAdhyAya eva c| sudhAkalpe vaidhagaGgAdhareNa racite punH| jalpakalpatarau kalpa-sthAne skandhe'tra saptame / dazamAdhyAyasnukkalpa-zAraveya dazamI matA // 10 // cakrapANiH-sauvIrakasyAdibhiH saMgraho vyAkRta eva // 13 // iti mahAmahopAdhyAyacarakacaturAnana-zrImaccakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM gharakatAtparyaTIkAyAM kalpasthAnavyAkhyAyAM sudhAkalpo nAma dazamo'dhyAyaH // 10 // For Private and Personal Use Only
Page #1362
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ekaadsho'dhyaayH| athAtaH satalAzaGkhinIkalpaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // saptalA carmasAhvA ca bahuphenarasA ca saa| zaGkhinI tiktalA caiva yavatiktAkSipIr3akaH // tai gulmgrhRdrog-knntthniihodraadissu| vikAzirUkSatIkSNatvAd yojye zleSmAdhikeSu ca // 2 // nAtizuSkaM phalaM grAhya zavinyA nistuSIkRtam / saptalAyAzca mUlAni gRhItvA bhAjane kSipet // 3 // acamAnaM tayoH piNDaM prasannAlavaNAyutam / hRdroge vAtakaphaje gulme caitat prayojayet // piyaalpiilukrkndhuu-*-kossaamraamlkdaaddimH| drAkSApanasakhajjara-badarAmlaparUSakaiH // gaGgAdharaH-adizakramAta saptalAzaGkhanIkalpamAha-athAta ityAdi / Sar3avirecanazatAzritIye yaduktam-ekonacatvAriMzat saptalAzavinyoogAH iti, tat saptalAzaGkhinIkalpamekonacatvAriMzadyogaM vyaakhyaasyaamH| zeSaM pUvvada vyAkhyeyamiti // 1 // gnggaadhrH-sptletyaadi| saptalA cammasAhA bahuphenarasA ceti pyyaayrucyte| zaGkhinI tiktalA yavatiktA cAkSipIr3aka iti ca pyyoyrucyte| te ityAdinA tayoguNakarmaNI aah| te sptlaashvinyau| naatiityaadi| zazinyA nAtizuSkaM phalaM grAhya phalinIpUtakhAt, saptalAyAca mUlAni muuliniissktkhaat| gRholA bhAjane kSipet sthApayet // 2 // 3 // ___ gnggaadhrH-tyoogaanaah-akssetyaadi| tayoH saptalAzakinyorakSamA piNDaM prasannAlavaNAbhyAM yutaM dazAnAM piyAlAdInAmanyatamakaSAyeNa hRdrogAdau cakrapANiH-pUrvAdhyAyoktasambandhAdeva saptalAzaGkhinIkalpo'bhidhIyate / iha cAdhyAye ye yogA abhidhIyante te saptalayA vA zaGkhinyA vA ubhAbhyAM vA sampAyante zyAmAnivRdayogavat // 1 // cakrapANi:-te gulmetyAdi / te saptalAzavinyau // 2 // 3 // cakrapANi:-akSamAnamityAdinA kalkasya prasabAlavaNayuktasya piyAlAdikaSAyeSu Sor3aza yogA kolAnAtaketi cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #1363
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3562 crk-sNhitaa| saptalAzaGkhanIkalpaH maireyadadhimaNDAmlaiH sauvorktussodkaiH| sIdhvA cApyeSa kalkaH syAt sukhaM zodhavirecanam // 4 // tailaM vidArIgandhAdAH payasi kathite pacet / satalAyaDDinIkalke trivRcchaamaaiibhaagike| dadhimaNDena saMnIya siddhaM tat pAyayetaM ca / zaGkhinocUrNabhAgo dvau tilacUrNasya caaprH| harItakIkaSAyeNa tat tailaM pIr3itaM pibet / atasasirSapairaNDa-karaJjaSveSa sNvidhiH||5|| prayojayet / tatra koSAmra odd'iaamrH| amladADimasya kssaaynn| badarAmlamamlabadarasya kapAyeNa / iti kaSAyaidaza yogaaH| maireyeNa dadhimaNDenAmle na kAJjikena sauvIrakeNa tuSodakena sIdhvA cApi saha tayorakSamAtra piNDaM prasannAlavaNAyutaM hRdrogAdiSu prayojayediti sstt| iti Sor3aza yogaaH||4|| gaGgAdharaH-taile ssdd'aah-tlmityaadi| vidArIgandhAdAH zAlapAdibhiH pazcamUlaiH svtntre'bhihitkhaat| paratatroktairnAsmiMstantre vidhAtumarhati kazcit yogH| zAlapAdibhiH kathite paka payasi catuguNe saptalA zaGkhinI caikaikabhAgA, zyAmamUlA tridaruNamUlA trivRt tayomilitayorekabhAga ityevaM caturNA kalke tailapAdike tailaM pacet / tat tailaM dadhimaNDena saha nIlA melayitA paayyet| ityeko yogstaile| shniiityaadi| zaGkhinIcaNesya dvau bhAgo, tilacUrNasyaiko bhaagH| militaM dvayaM pIr3ita pIDanacakraNa pIr3itamAtra sada talaM mAtrayA harItakIkaSAyeNa pivedityprstailyogH| apraaNshcturstailessvaahatsiityaadi| eSa tilatailasaMvidhiratasyAditaileSu / tadyathA / atasItailam / bhavanti / bhasa yadyapi maireyaikSava na kaSAyau, tathApi bahukSAyAntargatatvAt kapAyAveva vktvyau| saMgraha.kaSAyA dazaSaDityanena vyapadiSTA mArAzinyAyAt / SAyazabdena blkssaayo'bhipretH| karkambhUkolabadarazabdena triprakArabadaragrahaNam // 4 // pANi-talamityAdinA prthmtailyogH| tivRcchayAmArddhabhAgika iti saptalAzavinIbalkayoradabhAgena vivRcchayAmAkalako devH| zaGkhinItyAdinA paJca tailayogAnAha, evaM SaTa talayAMgA bhavanti / talaM tat pIDitamiti zaGkhinocUrNa tilacUrNa harItakIkaSAyeNa.sandhAya pIr3ita tat tala pibediti / atasyAdipveSa saMvidhiriti vacanema tilasthAne'tasyAdInAM prayoga viyata // 5 // For Private and Personal Use Only
Page #1364
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11 adhyAyaH ] kalpasthAnam / 3563 zalinosaptalAsiddhAt kSorAt yadudiyAda ghRtam / kalkabhAge tayoreva trivRcchayAmA bhaagike| kSIreNAloDya saMpakvaM pibat tacca virecanam // 6 // dantIdravantIkalpo'yamajazRGgAjagandhayoH / kSIriNInIlinikayostathaiva ca krnyjyoH|| yathA-zaGkhinIcUNasya bhAgadvayamatasIcUNasyaikaM bhAgaM melayikhA pIr3itaM tailaM harItakIkaSAyeNa pivet / tathA sarSapatailam / yathA-zajinIvIjacUrNasya dvau bhAgo sarSapacUrNasyaikaM bhAgaM melayikhA pIr3itaM tailaM mAtrayA harItakIkaSAyeNa pivet / tathA ernnddtailm| yathA-zaGkhinIvIjacUrNasya bhAgadvayameraNDavIjacUrNasyaka bhAga melayikhA pIr3itaM tailaM mAtrayA harItakIkaSAyeNa pivet| tathA gokaraJjavIjatailam / tad yathA-zaGkhinIvIjacUrNasya bhAgadvayaM gokaraJjavIjacUrNasyaikamArga melayitrA pIDitaM tailaM mAtrayA harItakIkaSAyeNa pibediti ckhaarH| iti tele ssddyogaaH||5|| gaGgAdharaH-atha srpissyssttaavaah-shngkhiniityaadi| zaGkhinIsaptalAbhyAM paka kSIraM mathilA yada ghRtaM syAt tad ghRtaM zaGkhinIsaptalayoH kalke tricchAmayoraruNa mUlanivRcchayAmamUlanivRtorarddhabhAgika saptalAzavinyodvau bhAgau militayoH trikRcchayAmayoreka bhAga iti caturNA kalke dhRtapAdike caturguNena kSIreNa saMpakvaM pivedityekaH srpissi||6|| gaadhrH-dntiityaadi| ya eSa zaGkhinIsaptalayoH kSIrotthaghRtasya kalpo'jazRjagandhAdiSu paJcasu vakSyate, so'yameva dantIdravantIkalpaH sapiSi bodhyH| iti prasaGgAduktam / aparAn ghRte yogAnAha-ajazRGgAjagandhayo. rityAdiSu ; yathA-zAlinIsaptalAbhyAM pakakSIrotthaM ghRtaM punastayoreva saptalA. zAhinyoH kalkejazRGgAjagandhAmUlayordvi bhAgakalkAddhAMzakalke saptalAzavinyoH kalkasya dvau bhAgI ajazRGgAjagandhayomilitayorekabhAga iti militacaturNA kalke ghRtapAdike catuguNe kSIre saadhymityekH| aprmaahkssiirinniiniilinikyoriti| zavinIsaptalAbhyAM pakakSIrotthaM ghRtaM, saptalA. zAhinyormilitayoH kalko dvibhAgaH, kSIriNInIlinikayomilitayoH kalka pANiH-zaGginIsaptaletyAdi prathamaM ghRtm| dantIdravantItyAdinA dvidvidravyakalkena sptlaashsiniiklkaardain| api ca paJca ghRtayogA dntiidrvntyaadiyogaat| dravantI dntiibhed| For Private and Personal Use Only
Page #1365
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3594 crk-sNhitaa| saptalAzaGginIkalpaH masUravidalAyAzca pratyakaraNyAstathava ca / dvibhAgAddhAMzakalkena (r) tat sAdhyaJca punaghRtam // saptalAzaGkhanodhAtro-kaSAye cAparaM ghRtam / trivRtkalpena sarpizca trayo lehAzca pUrvavat // 7 // ekabhAgaH, ityacaM dvibhAgAddhAMzika kSIriNInIlinikayoH kalke ghRtAt pAdike catuguNe kSIre sAdhyamiti dvitiiyH| aparamAha-tathaiva ca karaJjayoriti / zazinIsaptalAkalkapakakSIrottha ghRtaM, saptalAzajanyomilitayodvauM bhAgau kalko, gokaraJjanATAkaraJjayomilitayorekabhAgaH, ityevaM zaGkhanIsaptalAdvibhAgAddhAMzike karaJjadvayakalke ghRtAt pAdike caturguNe kSIre sAdhyamiti tRtIyaH / aprshcaahmsuuretyaadi| zAkinIsaptalAkalkapakakSIrotthaM ghRtaM zaGkhinIsaptalayodvau bhAgo kalko masUravidalAyA ekabhAgaH kalka ityevaM zaGkhinIsaptalayovibhAgAddhAMzike masUravidalAkalke ghRtAt pAdike catuguNa kSIre sAdhyamiti cturthH| aparaJcAha-pratyakzreNyAstathaiva ceti| zaGkhinIsaptalAkalkapakakSIrotthaM ghRtaM saptalAzaGkhinyoH kalko militayodvi bhAgaH pratyakzreNyAH kalka ekabhAga ityevaM saptalAzakinyodvi bhAgAddhAMzike pratyakzreNyAH kalke ghRtapAdike caturguNakSIre sAdhyamiti paJcamaH / pratyakzraNI drvntii| pUrveNa saha sstt| aprshcaahsptletyaadi| saptalAdInAM trayANAM kaSAye catuguNe ghRtaM pacedityaparaM saptamaM ghRtm| assttmshcaah-tritklpnetyaadi| tritAkalpenAparaM sapiH pacet / tad ythaa| zajinauM saptalA pAdikI kalkIkRtyAmlaphalAdirase same triguNe ca jale ghRtaM paktvA pivedityaSTamaM ghRtm| ityaSTau yogAH sarpiSi / trayo lehAzca pUrvavaditi trivakalpavat / tadyathA-zaGkhinIsaptalAkaSAyeNa tayoH kalkaM samazakara lehaM pacet, tasya pANitalaM lihyAdityekaH / zarkarAM jale dravIkRtya pacet, tantulIbhUte zaGkhinIsaptalAcUrNa tatsama khapatramaricarNa prakSipet, zIte madhu dattvA taM lehamIzvarANAM virecanaM pibediti dvitiiyH| tRtIyazca yathAikSudrAkSApIluparUSakANAM rasaM pratyekaM kur3avaM sitopalAyAH palaM pattvA ajaGgI vissaannii| kSIriNI dugdhikaa| masUravidalA shyaamltaa| pratyakaparNI mUSikaparNI / vihaGgADAMzakarakeneti dantyAdidvivAdabhAgikena klken| zazinItyAdinA saptamaM ghRtm| * vinAdIzakalkeneti carataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #1366
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11 adhyAyaH kalpasthAnam / 3565 surAkampillake yogAH kAryA lodhavadeva c| dantodravantyoH kalpena sauvorktussodke| ajagandhAjazRGgayozca kAryoM syAtAM virecane // 8 // tatra shloko| kaSAyAdo daza SaT ca SaT taile'STau ca sarpiSi / - paJca madeo trayo lehA yogAH kampillake tathA // tantulIbhUte'vatArita zIte kSaudrAt kur3avArddha dattvA mishryet| taM lehaM zaGkhinIsaptalAcarNena melayitA mAtrayA yojayediti trayo lehAH // 7 // gaGgAdharaH-atha madya paJca yogaanaah-suretyaadi| lodhrakalpe yathA murA tvekaa| tadyathA-surAM saptalAzaGkinIkaSAyeNa tulyAM pakSasthitAM jAtAM pibedityekA suraa| kampillake caikamAha-kampillake lodhravaditi / tanyathA-saptalAzaGkhinIkaSAyeNa dazakRtaH subhAvitAM saptalAzavinIcUrNa mAtrAM kampillakakaSAyeNa punaH pibediti kampillake tveka eva / dantIdravantyo. rityaadi| dantIdravantyorityAdinA cavAri mdyyogaat| dantIdravantIkalpena ajagandhAjazRGgayoH kalkena sauvIrakaJca tuSodakazca kAryamiti ckhaari| tad yathA-ajagandhAyAH kaSAye catugu Ne nistupayavAn daradalitAn samasaptalAzaGkhinIkalkAn prakSipya sthApayediti sauvIrakam / evaM satuSayavAn prakSipya tuSodakaM kaarym| evamajazRGgayAzca kaSAye sauvIraka tuSodakaJca kAryamiti cakhAro mdyyogaaH| pUrvoktasurayA saha paJca madera yogaaH| ityekonacakhAriMzada yogaaH||8|| gaGgAdharaH-etadupasaMhArazlokAvAha-tatra shlokaaviti| kaSAyAdau daze. bhasa tvadhikRtatvAt saptalAzakinyozca dviguNa kaH kssaayo'bhidhiiyte| lodhavaditi loprakalpavaditi / lodhrakalpe yathA vayo lehAH caturaGga lakalpena ityAdinoktAH, tena lodhrasthAne saptalAzaGginIyogaH krttvyH| tathA surAyogaH kampillayogazca lodhavaditi, bhannApi lodhrasthAne saptalAzaGkhinIprakSepaH krttvyH| dantIdravantyorityAdinA saadhnctussttymaah| etat sAdhanacatuSTayaM pUrvasurAyogena samaM paca madya iti vacanena saMgrahagRhItaM sauvIrakAdInAJca madyazabdenAbhidhAnamihAsutatvasAmAnyAjajJeyam / dantIdvantyoH kalpeneti anAgatAvekSaNena dantIdravantIkalpa sauvIrakatuSodake ye vaktavye, tad vidhAnamihApyatidizati / tatra ajagandhAkaSAyeNa sauvIrakasuSodake iti vaktavyam senehApi bhajagandhAkaSAyayuktasaptalAzaGkhinyoH sauvIrakatuSodake kartavye / For Private and Personal Use Only
Page #1367
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3566 crk-sNhitaa| [saptalAzacinIkarakA saptalAzaGkhinIkalpe triMzaduktA navAdhikAH / yogAH siddhAH samastAnAmekazo'pi ca te hitaaH||6|| ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte kalpasthAne saptalA zazinIkalpo nAma ekAdazo'dhyAyaH // 11 // tyaadi| kaSAyAdau daza yogAH / maireyAdau SaT / taile SaT / sarpiSi assttau| madA paJca / lehaastryH| kampillake tvekH| iti navAdhikAstriMzada yogA uktAH // 9 // gaGgAdharaH-adhyAyaM smaapyti-agniityaadi| agnivezakRte tantre carakapratisaMskRte / aprApte tu dRr3habala-pratisaMskRta eva ca / kalpasthAne saptame tadekAdazAdhyAye'tra tu| saptalAzaGkhinIkalpe vaidyagaGgAdhareNa tu / kRte jalpakalpataro kalpasthAne tu saptame / skandhe ekAdazAdhyAya-jalpazAkhA samApitA // 11 // bhaka tathA dantIdvavantyozca kssaayennaajgndhaayaaH| gaur3aH kAryo'jazRGgayA vA rasaiH sukhavirecanaH iyanenoktasya gaur3AriSTasya dantIdravantIkalpoktasya vidhAnamatidizati // 6-8 // pApANi:-kaSAyA ityAdisaMgraho vyAkRtaH // 9 // iti mahAmahopAdhyAyacarakacaturAnanazrImaccakrapANidattaviracitAvAmAyurvedadIpikAyAM gharakatAtparyaTokAyAM kalpasthAnavyAkhyAyAM saptalAzaGkhanIkalpo nAma ekaadsho'dhyaayH|| 11 // For Private and Personal Use Only
Page #1368
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dvaadsho'dhyaayH| athAto dantIdravantIkalpaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhgvaanaatreyH|| 1 // dantyuDumbaraparNI ca nikumbho'tha mukUlakaH / dravantI nAmatazcitrA nyagrodhI mUSikAhvayA // tathA mUSikaparNI cApyupacitrA ca shmbrii| pratyakazreNo sutazreNI dantI raNDA ca kIrtitA // tayormalAni saMgRhya bahalAni sthirANi ca / dantidantaprakANi zyAvatAmrANi buddhimAn // pippalImadhuliptAni svedyenmRtkushaantre| zoSayedAtape'gnyio -8-hatA hoSAM vikAzitA // 2 // gaGgAdharaH-athoddezakramAd dantIdravantIkalpamAha-athAta ityaadi| SaD: virecanazatAzritIye yaduktam-aSTacavAriMzada dantIdravantyoriti, tadaSTacakhAriMzadayogaM dantIdravantIkalpaM vyaakhyaasyaamH| zeSaM pUvavavyAkhyeyamiti // 1 // gaGgAdharaH-tayoH paaymaah-dntiityaadi| dantI coDambaraparNI ca nikumbhazca mukUlakazceti pryaayaidentiinaamaussdhirucyte| dravantInAma cauSadhiH "punadravantI ca citrA ca nyagrodhI ca mUSikA ca mUSikaparNI copacitrA ca zambarI ca pratyakazreNI ca sutazreNI ca dantI ca raNDA ceti pryaayairucyte| tyorityaadi| dantidantaprakArANi hastidantaprakArANi mUlAnItyato nAgadantItyucyate, bahalAni dhanAni, tAni mUlAni pippalIkalkena madhunA mizritena lipsAni kuzarAveSTA mRttikAbhiH liptvA bahinA svedayet / svinnAni jalena dhautAni cakrapANi:-pArizeSyAt dntiidrvntiiklpo'bhidhiiyte| dantIdravantyorapi tayoH pryaayaamaah| sthirANIti sArabhUtAni / bahalAnIti ghntvkaani| hastidantaprakArANIti atyntpuurbopcitaati| zyAvatAmrANIti yathAkrameNa dansyAH zyAvAni dravantyAstAmrANi / mRtkuzAntare iti pippalImadhukakAbhyo parilipya kuzaiH pariveSTaya tato mRdAvalimAni svedayet / bhagnisvedAtapazoSaNaphalamAha-agnyauM hato heyaSAM vikAzitAmiti dantIdravantImUlAnAM * bhAnyakI hato haraSAM vikAzitAmiti cakrasammataH paatthH| 451 For Private and Personal Use Only
Page #1369
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3568 crk-sNhitaa| dantodravantIkalpaH tIkSNoSNAnyAzukArINi vikAzIni gurUNi ca / vilApayanti doSau dvau mArutaM kopayanti ca // 3 // dadhitakrasurAmaNDaiH piNDamakSasamaM tyoH| piyAlakolabadara-polusIdhubhireva ca // pibaddha gulmodarI dorairabhikhinnazca yo nrH| gomRgAjarasaiH pANDu-krimikuSTho bhagandarI // 4 // tayoH kalke kaSAye ca dazamUlarasAyute / visarpAlajIkakSAsu dAhe ca vipaceda ghRtam // kRkhAtape zoSayet / kimarthamityata Aha-eSAM mUlAnAM vikAzitAgnisUya'hatA syAdityartha tathA kuryAca // 2 // __gnggaadhrH-gunnaanaah-tiikssnnetyaadi| doSau dvo pittkpho| mArutaM yat kopayanti tad dravyAntarayogAt sarca rogAn ghnanti // 3 // . gnggaadhrH-yogaanaah-ddhiityaadi| tayordantIdravantyoranyatarasyA mUla. piNDamakSasamaM dadhyAditrayAnyatamena gulmAdiSu pivediti tryH| piyAlAdInAmanyatamena . kAthena sIdhunA vA pibediti pnycetyssttau| gomRgetyaadi| pANDAyAmayI gorasamRgamAMsarasacchAgamAMsarasAnAmanyatamena pibet / gorasaH pyH| iti tryH||4|| gnggaadhrH-tyorityaadi| tayordantIdravantyoranyatarasyA mUlasya kalke ghRtAt pAdike, kaSAye ca tayoghRtAca dviguNe, dazamUlarase ca dviguNe ghRtaM vikAzivAlakSaNaM guNaM svedopazoSaNAbhyAmagnyauM htH| tena nAtidoSANi dantIdravantImUlAni syuriti bhAvaH // 1 // 2 // cakrapANiH-togoSmAnItyAdinA teSAM gunnkthnm| doSau dvAviti pittazleSmANau // 3 // cakrapANiH-dadhItyAdinA sapta bhavyaiH sapta pryogaanaah| zIdhuzabdaH piyAlAdibhizcaturbhi pRSaka smbdhyte| abhikhinna ityAkrAntaH / gomRgAjarasairityatrApi piNDamakSasamaM tayorityanuvartate / asApi gavAdirasaistribhistrayaH prayogA bhavanti // 4 // cakrapANiH-tayorityAdinA lIn snehyogaanaah| anayoH kalkakaSAye ca dazamUlarasa For Private and Personal Use Only
Page #1370
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12za adhyAyaH] klpsthaanm| 3594 tailaM mehe ca gulme ca sodaavrttkphaanile| catuHsnehaM zakRcchukra-vAtasaGgAnilArtiSu // 5 // rase dantyajazRGgayozca gudd'naudrghRtaanvitH| lehaH siddho virekArthe deyaH santApadAhanut (r) / pittajvare vAtatarSe syAt sa evAjagandhayA // mUlaM dantIdravantyozca pcedaamlkiirse| trIstu tasya kaSAyasya bhAgo dvau phANitasya c| tapte sarpiSi taile vA bharjayet tatra cAvapet // vipacet, visarpAdau pibet / evaM prakAreNa tailaM mehAdiSu pacet / tad yathAdantIdravantyormUlasya kalkaH pAdikaH kaSAyo dviguNo dazamUlakaSAyo dviguNaH, tena tailaM pattyA mAtrayA tat tailaM pibet| zakudAdhattiSu catuHsnehaM pattvAnena prakAreNa pibet / tad yathA-ghRtAdicatuHsnehaM samabhAgena prasthaM pratyekamekakazarAvama, dantIdravantyoranyatarasyA mUlasya kalkaH pAdikaH, tatkaSAyazca dviguNaH, dazamUlakaSAyAda dviguNaH / iti snehe traya iti catuddeza // 5 // gaGgAdharaH-atha lehAnAha-rasa ityaadi| dantyajazRyordantyA mUlasya meSazRGgayA mUlasya militayoH kaSAyaM gur3aghRtayuktaM paktvA tantulIbhUtamavatArya zIte tatra kSaudraM dattvA lehaH siddha ityekH| pittetyaadi| pittajvarAdau sa eva leho'jagandhayA kaaryH| tad yathA-ajagandhA yamAnI tasyA mUlaM dantImUlaca jale'STaguNe paktvA rase pAdazeSe kRte tatra guI pAdikaMghRtazca dattvA pacet, lahIbhUtamavatAye zIte madhu dattvA lehaM siddhaM lahayedityaparo lehaH / caturo'paralehAnAha muulmityaadi| AmalakIrase'STaguNa dantIdravantyomUlaM pacet / pAdaziSTasya tasya kaSAyasya trIn bhAgAn phANitasya ca dvau bhAgo melayitA tapte ghRte tale vA turuyabhAgena ghRtaM pacet visaadissu| tailaM puurvvnmehaadissu| catuHsnehastu zakRcchuka vAtasaGgAdiSu // 5 // cakrapANiH-rasa ityAdinA eko lehH| vAtatarSa ityAdinA dvitiiyH| sa evAjagandhayetyanena pUrvokto leha evAjaGgIsthAne'jagandhAdAnaM viziSTaM khyApayati / mUlaM vantItyAdinA * dAhasantApamehanuditi pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #1371
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3600 crk-sNhitaa| dantodravantIkalpaH kalka dantIdravanyozca zyAmAdonAzca bhAgazaH / taM siddhaM pAyayellehaM sukhaM tena viricyate // rase ca dazamUlasya tathA vabhItake rse| harItakIrase caiva lehAnevaM paced bhiSak // 6 // tayovilvasamaM cUrNa tadrasenava bhAvitam / asRSTaviSi vAtottha-gulme cAmlayutaM hitam // 7 // bharjayet / tatra tapte dantaudravantyoH zyAmAdInAmapAmArgataNDalIyoktAnAM trivRtAtriphalAnIlinIsaptalAvacAkampillakagavAkSIkSAriNyudakIryApIlvArambadhadrAkSAnicUlAnAM pazcadazAnAM dantI dravantI cetyeSAM saptadazAnAM kalkaM bhAgazaH pRthaka pRthaka samaM milikhA kAyaphANitAyAH pAdikamAvapet / taM siddha lehaM pAyayediti caikH| rase cetyaadi| dazamUlasya rase'STaguNe dantIdravantyormUla pattapA pAdaziSTasya tasya kaSAyasya bhAgatraye phANitasya bhAgadvaye tapte ghRte tale vA bhajite dantIdravantyoH zyAmAdInAzca pUrvavat kalkamAvapet / taM siddhaM le paayyedityekH| tathA vaibhItake rase'STaguNe dantIdravantyomlaM patvA pAdaziSTasya tasya kaSAyasya bhAgatrayaM phANitasya bhAgadvayaM ghRte taile vA bharjitaM tatra dantIdravantyoH zyAmAdInAJca kalka puurvvdaavpet| taM lehaM siddhaM pAyayet / ityekH| evaM harItakIrase dantIdravantyomU lamaSTaguNe pakvA pAdaziSTasya tasya kaSAyasya bhAgatrayaM phANitasya bhAgadvayaM melayilA ghRte taile vA bhajjitaM tatra dantIdravantyoH zyAmAdInAzca kalkaM puurvvdaavpet| siddhaM taM lehaM pAyayet / ityekH| iti para lehA iti viNshtiH||6|| - gaGgAparaH--tayorityAdi / tayordantIdravantyoma layobilvasamaM palamAtraM cUrNa dantIdravantImUlakAyenava bhAvitamamlayutaM pibet / asRSTaviSi bddhpuriipe| ityekaJcUrNe // 7 // tRtIyo lhH| bhAgaza iti prtyekbhaaggrhnnen| evametadantaiH prayogairAdhaSoDazako bhavet / rase coramAdau evamityanena pUrvota lehatrayamatidizati / tayorityAdivazvasurthaH saboriti dantIdravantIsUhayoH / asRSTa iti vibadre // 6 // For Private and Personal Use Only
Page #1372
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12za adhyAyaH ] kalpasthAnam / pATayitve cukArADaM vA kalkenA lipya cAntarA / svadayitvA tataH khAdet sukhaM tena viricyate // 8 // mUlaM dantIdravantyozca saha mudgarvipAcayet / lAvatittirimAMszva rasAstai syurvirecanAH // 6 // tayorvApi kaSAyeNa yavAgUM jAGgalaM rasama | mApayUSAMzca saMskRtya dadyAt taizca viricyate // 10 // tatkaSAyAt trayo bhAgA dvau sitAyAstathaiva ca / eko godhUmacUNAnAM kAryyA cotkArikA zubhA // 11 // 3601 gaGgAdharaH-- pATayitvetyAdi / ikSukANDaM dvidhA pATayilA tadabhyantare dantI. dravantyomU lakalkena livA punarikSukANDabhAgadvayaM yojayitvA kuzena baddhA mRdAlipyAgninA svedayet tatastadikSukANDaM khAdediti caikaH // 8 // gaGgAdharaH- mUlamityAdi / dantIdravantyormUlaM tatsamudbhaH saha z2alena pacet, sa eko mudgarasaH / lAvamAMsena saha tayomUlaM pacediti cAparo rasa ekaH / tittirimAMsena saha tayormUlaM pacedityaparo rasa ekaH / iti mudrAdirase trayaH // 9 // gaGgAdharaH - tayorvApItyAdi / tayordantIdravantyo mUlasya kaSAyeNa yavAgU paktvA ghRtAdiSu saMskRtya dadyAt, athavA tena kaSAyeNa jAGgalamAMsarasaM pavA saMskRtya dadyAt, athavA tena kaSAyeNa mASayUSAMzca pattvA saMskRtya dadyAt, tairviricyate / iti trayo yogAH // 10 // gaGgAdharaH -- tat kaSAyAdityAdi / tayordantIdravantyo mUlasya kaSAyAt trayaH kalkenAlipya cAntareti dantIdravantIkalkena cakrapANiH - pATayitvetyAdiH paJcamaH / For Private and Personal Use Only pATitekSakANDamadhye Alipya // 8 // cakrapANiH - mUlaM dantotyAdinASTau kRtAkRtarasAnAha / akSa lAvavarttIra kAdayaH - 'lAvavarttIrapa vArttIkaH sakapiJjalaH / cakorazvopacakrazca kukkubhA raktavarttakaH // ' iti aSTAvuktAH / vf pratyekayogAdaSTau rasA bhavanti / tayorvApItyAdinA yavAgUyogaM jAGgalarasayogaM mASayUpayogacAha / evamete dravapUrvvayogarmilitvA dvitIyaH Sor3azako bhavet // 9 // 10 // cakrapANiH- tatkaSAyAdityAdinA kaSAyayogaM modakayogavAha / kaSAyAditi dantodravantI* kAvavarttIrakANAJca iti cakraSTataH pAThaH /
Page #1373
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3602 crk-sNhitaa| [ dantIdravantIvarayA modako vAsya kalpena kAryAstaca virecanam / tayorvApi kaSAyeNa madyamasyopakalpayet // 12 // dantIkaSAyeNAloDya dantotailena sAdhitAn / gur3alAvaNikAn bhakSyAn vividhAn bhakSayennaraH // 13 // dantIdravantImaricaM yamAnomupakuJcikAm / nAgaraM hemadugdhaJca citrakaJceti cUrNitam // saptAhaM bhAvayenmUtre gavAM pANitalaM ttH| pibeda ghRtena cUrNantu viriktazcApi tarpaNam // sarvarogaharaM mukhyaM sarveSvRtuSu yaugikam / cUrNa tadanapAyitvAd bAlavRddheSu pUjitam // durbhaktAjIrNapArti -gulmaplIhodareSu ca / gaNDamAlAstravAte ca pANDuroge ca zasyate // 14 // bhAgAH sitAyA dvau bhAgau godhUmacUrNAnAmeko bhAga ityetat sarcamekIkRtya paktyA utkArikA kaaryaa| ityekaH // 11 // gaGgAdharaH-modaka ityaadi| modako vAsya kalpena kAryyaH / tadyathAtatkaSAyAt trayo bhAgAH sitAyA dvau bhAgau godhUmacUrNasyako bhAgaH, etat savvamekIkRtya paktvA modakaH kArya ityekH| tyorityaadi| tayordantIdravantImUlayoH kaSAyeNa madyamupakalpayet / tad yathA-dantIdravantyomUlaM kuTTayikhA surAmaNDe sthApayet, jAtaM tadAsutaM pibet / ityekaH // 12 // gnggaadhrH-dntiikssaayennetyaadi| dantImUlakapAyeNa mahitAn dantItelena sAdhitAn guhalAvaNikAn gur3alavaNayuktAn pUpapiSTakAdIn bhakSyAMzca vividhAn bhakSayet / ityekaH // 13 // gnggaadhrH-dntiityaadi| yamAnImUlaM hemadugdhaM yshoddmbrm| dantyAdInAM mUlaM carNitaM gavAM mRtre saptAha bhAvayet / tataH pANitalaM karSa ghRtena pibet / . ityekaH // 14 // kaSAyAt / modakakaraNe'pi tatkaSAyAt yo bhAgA ityAdividhAnamanuvartate / tayozcApi kaSAyeNa For Private and Personal Use Only
Page #1374
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12za adhyAyaH kalpasthAnam / 3603 palaM citrakadantyozca harItakyAzca viNshtiH| trivRtpipalikoM dvau gur3asyASTapalena tu // vinIya modakAn kuryAda dazaikaM bhakSayet tu tam / uSNAm ca pibaccAnu dazame dazame'hi vA // ete niSparihArAH syuH sarvaroganibarhaNAH / virecanaM pittakAse pANDuroge ca shsyte| grahaNIpANDurogArzaHkaNDUkoThAnilApahAH // 15 // dantIdvipalaniyU ho draakssaaiiprsthsNyutH| dantIkalkaH samagur3aH zItavArAsutaM pibet / virecanaM mukhyatamaM kAmalApahamuttamam // 16 // zyAmA dantI raso gaur3aH pippalIphalacitrakaiH / lipte'rissttojnlshlessm-krimipaagdddraaphH|| * gnggaadhrH-plmityaadi| citrakasya palaM dantyAH palam, harItakyA AkRti mAnAda viMzatiguDakAH, tritAkarSaH pippalIkarSazca, sarva gur3asyASTapalena kniIya paktvA modakAn daza kuryAt, tata ekaM modakaM taM bhakSayedityekaH // 15 // ... gaadhr-dntiityaadi| dantImUlasya dvipalasyASTaguNe jala paktvA pAdazeSaniyyU ho drAkSAyA arddhaprasthaniyyUhayutaH, dantIkalkasya dvipalasya samagur3aH, tat sarva bhAjane sthApayet, kAle jAtamAsutaM pibedityekaH // 16 // gnggaadhrH-shyaametyaadi| zyAmAtriRtdantImULe gaur3o rasorDAvartita gur3a, pippalImadanaphalacitrakA kalkailipte bhAjane tat sarca sthApayet, mamiti tRtiiyH| dantItyAdinA bhkssyyogshcturthH| dantIdravantImaricamityAdikaH paJcamaH / hemaramA svrnnkssiiro| cUrNantvityantaM pibediti sambandhaH // 14-14 // cakrapANi:-citraketyAdikaH sssstthH| harItakyAzca viNshtirityaakRtimaanen| ayaM yogalamAmtare'gastyamodaka iti khyaatH| dantIdvipaletyAdikaH sptmH| ava dantIdvipaladrAkSA stha For Private and Personal Use Only
Page #1375
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org caraka saMhitA | 1 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3604 [ dantodravantokarUpaH tathA dantIdravantyozca kaSAye sAjagandhayoH / gauDaH kAryyo'jazRGgA vA rasaiH sukhavirecanam // 17 // taccUrNakkAthamASAmbu- kiNvatoyasurodbhavA / madirA kaphagulmAlpa-vahipArzva kaTIgrahe // 18 // ajagandhAkaSAyeNa sauvIrakatuSodake / surAkampillake yogo lobhavacca tayoH smRtaH // 16 // kAle jAta evAriSTa ityekaH / tathetyAdi / ajagandhA yamAnI, tasthA mUlena sahitayordantIdravantImUlayoH kaSAye gaur3o raso'rddhAvarttitagur3a ekIkRtya bhAjane sthApya, kAle jAto'riSTaH kAyya ityekaH / ajabhRGgA veti / ajabhRGgI viSANikA tasyA rasaiH kArtharvA dantIdravantyoH kaSAye gaur3o raso bhAjane sthApyaH, kAle jAto'riSTaH kAryaH / ityekaH // 17 // gaGgAdharaH- taccUrNetyAdi / dantIdravantImUlasya cUrNaH kAthaH mASakalAyakAthaH kiNvasya surakiTTasya toyaM jalaM surA gheti sarvvaM bhAjane sthApyam, kAle jAtA madirA kaphagulmAdiSu hitA / ityekaH // 18 // gaGgAdharaH- ajagandhetyAdi / ajagandhA yamAnI tasyA mUlakaSAyeNa dantIdravantyo lakalaka kuTTitanistuSayavatulyaM melayitA sthApayet, kAle jAta sauvIrakaM syAdityekaH / ajagandhAkaSAyeNa yamAnImUlakaSAyeNa dantIdravantyormUlakalkaM satupakuTTitayavatulyamekIkRtya bhAjane sthApayet, kALa jAtaM tuSodakaM syAdityekaH / suretyAdi / lodhrakalpavacca surAyogaH kampillakayogaH kAyyaiH / tadyathA / tayordantIdravantyoH zuSkaM carNa kRlA surAmaMNDena saMyojya pANitalaM pibediti surAyoga ekaH / atha kampillakayogaH / dantIkvAthaH karttavyaH / dantIkalka mityAdiko'STamaH / zyAmetyAdiko navamaH / gaur3a iti gur3aprakRtikaH / lipta ityasa ghaTa iti zeSaH / tathA dantIdravantyozcetyAdiko dazamaH / tathetyanena pUrvayogoka* pippalyAdighaTAvalepa atidizyate / ajazRGgayA vetyAdika ekAdaza / tathA ajaGgA vA dantIdravansyoH kaSAye gaur3o'riSTaH kAryyaM iti sambandhaH // 15-17 // cakrapANiH - taccUtyAdiko dvAdazaH / ala tayordantIdravantyozcUrNakkAthAbhyAM tathA mASAmbunA kiNvakaraNapUrvakaM yA surA kRtA tatsurojavA maMdirA karttavyeti vAkyArthaH / ajagandhetyAdinA aparaM yogadvayamAha - lodhravacca tayoriti 1 yathA lodhrakalpeSu surAlodhakaSAyeNa ityAdinA For Private and Personal Use Only
Page #1376
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12za adhyAyaH kalpasthAnam / 3605 ns sthaa / dadhyAdiSu trayaH paJca piyAlAdaiAstrayo rsaiH| sneheSu ca trayo lehAH SaT caNe tveka eva ca // ikSAvekastathA mudga-mAMsAnAJca rsaastryH| yavAgbAdau trayazcaika ukta utkArikAvidhau / ekazca modake madya caiksttvaathtailke| cUrNamekaM punazcaiko modakaH paJca cAsave // dravantImUlakaSAyeNa dazakRtaH subhAvitaM dantIdravantImUlasya cUrNa punaH kampillakakaSAyeNa dazakRtaH mubhAvitaM tataH punaH pivedityekH| iti trayazcavAriMzad yogaaH| saptalAzaGkhi nIkalpe pazca yogA uktAH dantIdravantIkalpo. 'ymityaadinaa| tad yathA-dantIdravantIsaMpakAt kSIrAda yadudiyAda ghRtam / tayoreva klkbhaagaavjshRnggaangndhyoH| kSIriNInIlinikayostathaiva ca krnyjyoH| masUravidalAyAzca pratyakzreNyAstathaiva c| dvibhAgArDsa zakalkena kSIreNAloDya sNpcediti| tad yathA-dantIdravantIpakakSIrotthaM ghRtaM tayordantI. dravantImUlayodvau bhAgo ajazRGgA nagandhayoyorekabhAga ityevaM dantodravantyoH dvibhAgA zakalkena caturguNena kSIreNa saMpacedityeko ghRte| tathA tathAvidhakSIrotthaM ghRtaM dantIdravantIkalkasya dvau bhAgau kSoriNImUlanIlinImUlayodvayorekabhAgakalkaM dattvA caturguNe kSore pacet / ityekH| tathA karaJjayoriti, tathA. vidhakSIrotyaM ghRtaM dantIdravantIkalkasya dvau bhAgo gokaraJjanATAkaraJjayodveyorekabhAgaM kalkaM dattvA catuguNe kSIre pacet / ityekH| evaM tathAvidhakSIrotthaM ghRtaM dantIdravantIkalkasya dvo bhAgo, masUravidalAyA eka bhAgaM kalkaM dattvA catuguNe kSIre pacet / ityekaH / evaM tathAvidhakSIrotthaM ghRtaM dantIdravantIkalkasya dvau bhAgo pratyakazreNyA dravantyA mUlaM punarekabhAgaM kalkaM dattvA catuguNe kSIre pacet / ityekaH / iti ghRte paJca yogaaH| iti dantodravantyoraSTacakhAriMzada yogAH // 19 // gaGgAdharaH-tadupasaMhArazlokAH / tatra zlokA ityaadi| dadhyAdiSu trayaH surA proktA, tathA kampillakASAyeNa ityAdinA kampillakayoga uktH| tathA tayorapi dantI. dravansyorlodhrasya sthAne prakSepAt surAyogaH sauvIrakatuSodakavidhAnenaiva kartavya iti tRtIyaH SoDzakaH // 18 // 19 // 452 For Private and Personal Use Only
Page #1377
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3606 crk-sNhitaa| dantIdravantIkalpaH ekaH sauvorake'thaika-yogaH syAt tu tussodke| ekA surA kampillake caikaH paJca ghRte smRtaaH|| dantIdravantIkalpe'smin proktAH ssoddshkaastryH| nAnAvidhAnAM yogAnAM bhuktidoSAmayAn prati // 20 // trizataM paJcapaJcAzada yogAnAM vamane smRtam / dve zate navakAH paJca yogAnAntu virecane // UrdhAnulomabhAgAnAmityuktAni zatAni SaT / prAdhAnyataH samAzritya dravyANi daza paJca ca // yaddhi yena pradhAnena dravyaM smupsRjyte| tatsaMjJako hi saMyogo bhavatIti vinizcayaH // 21 // ityAdi / vyAkhyAtAH pratyekam / asmin dantIdravantIkalpa trayaH SoDazakAH aSTacabAriMzada yogAH proktaaH||20|| gnggaadhrH-trishtmityaadi| asmin kalpasthAne SaTsvadhyAyeSvAdau vamane yogAnAM paJcapaJcAzadadhikaM trizataM smRtm| zeSeSvadhyAyeSu SaTsu virecane yogAnAM dvezate paJcanavakAH paJcacatvAriMzacoktam / uurdhaanulombhaagaanaamiti| SaTzatAni daza paJca ca madanaphalAdIni prAdhAnyataH smaashrityoktaani| nanu vamana virecanayormadanaphalAditritAdivadaparANyapi phalinISaktAni pazcadaza dravyANi teSAM tatra tatra saMyogAt tatkalpaH kathaM nokta ityata Aha-yaddhItyAdi / hi yasmAd yad dravyaM yena pradhAnena samupasRjyate tatpradhAnasaMjJaka eva, tada. pradhAnAnAM saMyogo bhavatIti vinizcayastasmAnna teSAM kalpaH pRthagukta iti // 21 // ___ cakrapANiH-dadhItyadhyAyArthasaMgraho vyakta ev| bhuktidoSAmayAn prati saktAnAM nAnAvidhAnAM yogAnAM vayaH SoDazakAH proktA iti yojnaa| bhuktiricchA // 20 // cakrapANiH-samprati sthaanaarthsNgrhmaah-vishtmityaadinaa| paJcapaJcAzaditi paJcapaJcAzadayogAdhika vizatam / prAdhAnyataH samAzrityeti prAdhAnyena madanaphalAdIni dravantIparyantAni paJcadazadavyANi yogvypdeshtyaashrity| athAta vamanAdiyogeSu dravyAntarANAM surAdInAmapi vidyamAnatvAt kathaM madanaphalAdInAmavayavatvenaivAmI yogA vyapadizyanta ityaah-ydriityaadi| For Private and Personal Use Only
Page #1378
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12 adhyAyaH] kalpasthAnam / 3607 phalAdInAM pradhAnAnAM guNabhUtAH suraadyH| te hi tAnyanuvarttante manujendramivetare // 22 // viruddhavIryyamapyaSAM pradhAnAnAmabAdhakam / samAnavIyyantvadhika kriyAsAmAnyamiSyate // 23 // iSTavarNarasasparza-gandhArtha prati caamym| ato viruddhavIryANAM prayoga iti nizcitam // 24 // gaGgAdharaH-nanu kAni pradhAnAni kAni cApradhAnAni ityata AhaphalAdInAmityAdi / pradhAnAnAM madanaphalAdInAM guNabhUtA apradhAnabhUtAH surAdayaH / kasmAt ? te hiityaadi| hi yasmAt te surAdayo madanaphalAdIni tAnyanu. varttante, yathA manujendra rAjAnamitare manujA anuvartante, iti // 22 // gaGgAdharaH- nu vIryaviruddhAni saMsRjyamAnAni mAnuvarttante ityata aahviruddhtyaadi| eSAM pradhAnAnAM viruddhavIryamapi yadapradhAnaM tat saMsRjyamAnaM na pradhAnAnAM vAdhakaM bhavati / samAnavIya'ntu dravyaM pradhAnena saha saMsRjya mAnamadhikaM kriyAsAmAnyakaraM bhvtiiti||23|| gaGgAdharaH-kasmAt tahi viruddhAnAM prayogaH kriyata ityata aahissttetyaadi| AmayaM prati yayadiSTavarNAdikA guNAstadartha dravyaM prayoktavyaM yadyapi madanAdibhiH surAdibhizca militvava yogAH kriyante, tathApi phalAdInAM prAdhAnyAt phalAdInAM yogA eta iti vyapadezo bhavati, na surAdiyoga iti / guNabhUtA ityprdhaanbhuutaaH| surAdInAmaprAdhAnya eva hetumAha-te hi tAnanuvartanta iti, surAdayo hi madanAdIn vamanavirecana. prakArakA-nuguNatayA pratIghAtena cAnuvartante // 21 // 22 // cakrapANiH-nanu ye tAvadanuguNA madanAdInAM te guNabhUtA bhavantu, viparItA ye dantyAdaya upratayA tathA mAMsarasAdayo hRdyatayA vamanapratikUlA madanAdInAM te kathaM guNabhUtA ityAhaviruddhavIryamapyeSAM prdhaanaanaambaadhkmiti| viruddhavIya guNamUtaM na syAt, tat madanAdInAM kAya prtihnyaat| viruddhasyApi ca kAryApratIghAta avazyaM bAdhakatvameveti bhAvaH / viparItasya kAryAbAdhanarUpaM mahArthatvamabhidhAya tulyavIryasya kaarymaah-adhikmityaadi| tulyavIya saMyukta sati kriyAsAmarthyam adhikaM bhavatItyarthaH // 23 // cakrapANi:-atha tulyavIrya tAvat kriyAsAmadhikyakAraka, tena tatsaMyogo'stu, viruddhavIryasaMyogAstu kimartha kriyanta ityaah-issttetyaadi| iSTavarNatvAdisampacyartham, mato For Private and Personal Use Only
Page #1379
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3608 crk-sNhitaa| dantIvantokasyaH bhUyazcaSAM balAdhAnaM kAyaM khrsbhaavnaiH| subhAvitaM hyalpamapi kArya syAda bahukarmakRt // kharasaistulyavIyairvA tasmAd dravyANi bhAvayet / alpasyApi mahArthatvaM prabhUtasyAlpakarmatAm / kuryAt saMyogavizleSa-kAlasaMskArayuktibhiH // 25 // pradezamAtrametAvad draSTavyamiha ssttshtm| svabuddhauvaM sahasrANi koTIrvA parikalpayet // bahudravyavikalpavAda yogasaMkhyA na vidyate // 26 // bhavati, ato hetoviruddhavIryANAmapi pradhAnena saha prayogaH kriyte| pradhAna hyAmayaM hanti, viruddhavIryantu tadiSTavarNAdikaM karotIti nizcayaH // 24 // gaGgAdharaH-bhAvanA tu yadarthaM tdaah-bhuuyshcetyaadi| eSAM pradhAnApradhAnAnAM balAdhAnaM kAryam, tasmAd bhUyazca svarasabhAvanebalAdhAnaM kArya krttvym| hi yasmAdalpamapi dravyaM tulyavIyaH svarasaiH subhAvitaM balavat sat bahukarmakRt syAt / tasmAd dravyANi bhAvayediti / kasmAdalpadravyaM vIryAdhika bhAvanAbhiH syAt ityata uktm-alpsyaapiityaadi| dravyANAM saMyogavizleSakAlasaMskArayuktibhirdravyAntaramalpasyApi dravyasya mahArthatvaM kuryAt, prabhUtasyApi dravyasyAlpakarmakatvaM kuryAt / eSAmudAharaNamunneyam // 25 // ... gaGgAdharaH-pradezetyAdi / iha virecanAnAM yat SaTzatamudAhRtaM tadetAvatpadezamadanaphalAdeH viruddhavIryANAM prayogaH tathA viruddhAmayaJca prati viruddhavIryANAM prayogo vamanavirecanakartavyAmayavizeSayaugika ityarthaH // 24 // ... cakrapANi:-atha madanaphalAdInAM vIryotkarSAdike vidhimaah-bhuuyshcaissaamityaadi| tulyavIyyavati tulyavIyyaiH svarasaiH kAthai / tulyaatulyviirysNyogaadikaarymaahuu-aapsyaapiityaadi| anAlpamAtrasya samAnavIya'saMyogAt mahArthatvaM bhavati, tathA viruddhavIyaMsaMyomAtU prabhUtamAtrasyAlpakarmatA krttvyaa| iyaJcAlpakarmakatA prabhUtabheSajasya dIptikAraNakoSThavyAptyAdiprayojanAt kriyate, tena na nisspryojnaa| vizleSAdapyalpasya mahArthatvaM viruddhavIryavizleSAt boddhvym| samAdhikavizleSAt tu prabhUtasyAlpakarmatA jnyeyaa| evaM saMskArAdapi samAnAsamAnaguNAt mahArthatvamalpakarmatA vA yuktaa| talAsyAlpakarmatA'nudAharaNIyA // 25 // . cakrapANiH-samprati ukta prayoge SaTzatavIjenAnuktaprayogakalpanaM darzaya naah-prdennetyaadi| For Private and Personal Use Only
Page #1380
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12 madhyAvaH] kalpasthAnam / 3606 tIkSNamadhyamRdUnAJca teSAM zRNuta lakSaNam / sukhaM kSiNa mahAvegamasaktaM yat prvrtte| nAtiglAnikaraM pAyo hRdaye na ca rukakaram // annAzayamanukSiNvat kRtsnaM doSaM nirasyati / virecanaM nirUhaM vA tat tIkSNamiti nirdizet // 27 // jalAgnikoTaraspRSTaM dezakAlaguNAnvitam / ISanmAtrAdhikairyuktaM tulyavIyyaH subhAvitam / snehasvedopapannasya tIkSNatAM yAti bheSajam // 28 // mAtraM na tu kAtsye na drssttvym| evametatprakAreNa dravyANAM virecanAnAM bahUni sahasrANi bahIH koTIrvA svabuddhava bhiSaka priklpyediti| kimarthaM tAvanoktamityata aah-bhudnyetyaadi| dravyANAM bahuvikalpakhAda yogasya saMkhyA na vidyate // 26 // gnggaadhrH-tiikssnnetyaadi| tathApi teSAmasaMkhyeyAnAM tIkSNamadhyamRdUnA lakSaNaM shRnnu| sukhmityaadi| yat tu virecanadravyaM nirUhadravyaM vA kSipra mahAvegamasaktamasahaM sukhaM yat pravartate, nAtiglAnikaraM pAyau hRdaye ca na ca rukakasm, amAzayamAmAzayamanukSiNvat kRtsnaM doSaM nirasyati, tad virecanadravyaM nirUhadravyaM vA tIkSNaM nirdizet // 27 // - gaGgAdharaH kathaM tIkSNaM syAdityata Aha-jaletyAdi / jalAdyasaMsRSTa dezAdiguNAnvitaM ISanmAtrAdhikayuktaM tulyavIyyadravyeH subhAvitaM sat snehasvedopapannasya janasya tIkSNatAM yAti // 28 // pradeza ekdeshH| atha kasmAniHzeSeNa naiva yogA'bhidhIyante ityAha-bahudravyetyAdi / bhAsaGghayatvAnizeSAbhidhAnamiti bhAvaH // 26 // pANi:-atha vamanavirecanAnAM taDapodhAtAcca niruhANAM tIkSNamadhyamRdutAyA lakSaNaM kaarnncaah-tiikssnnetyaadi| sukhamiti duHkhmkurvt| asaktamityapratibaddham / nAtiglAnikaraM pAyAviti virecanasya niruhasya ca, hRdaye na ca rukakaramiti tu vamanasya lakSaNaM jnyeym| anukSiNyaditi piidd'yt| virecanaJca uktaM hi--ubhayaM hi zarIradoSamalavirecanAt virecanazabdaM labhate iti // 27 // . pANi:-alAgnItyAdinA tIkSNarade kaarnnmaah| dezakAlaguNAnktimiti anuguNa: For Private and Personal Use Only
Page #1381
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3610 crk-sNhitaa| dintIdravantIkalpaH kiJcidebhirgaNInaM pUrvoktAtrayA tthaa| snigdhakhinnasya vA samyaka madhyaM bhavati bheSajam // 26 // mandavIya'ntu rUkSasya honamAtrantu bheSajam / atulyavIyyaiH saMyuktaM mRdu syAt mandavegavat // 30 // akRtsnadoSaharaNAdazuddhI te balIyasAm / madhyAvarabalAnAntu prayojye siddhimicchatA // 31 // tIkSNo madhyo mRdurvyAdhiH sarvamadhyAlpalakSaNaH / tIkSNAdIni bhiSaka teSu balApekSI prayojayet // 32 // gnggaadhrH-kinycidityaadi| pUrvoktareva ebhiguNaiH kizcit hInaM tathA mAtrayA kizcit hInaM samyak snigdhavinnasya bheSajaM madhyaM bhavati // 29 // gnggaadhrH-mndetyaadi| rUkSasya janasya mandavIrya mAtrAhInaM bheSajam atulyavIyyaH saMyuktaM mandavegavat mRdu syAt // 30 // gaGgAdharaH-akRtsnadoSaharaNAt te madhyamanda bheSaje balIyasAmazuddhI bhvtH| madhyAvarabalAnAM te madhyamandabhepaje siddhimicchatA bhiSajA prayojye bhavataH // 3 // gaGgAdharaH-vyAdhestIkSNakhAdikamAha-tIkSNa ityaadi| sarvalakSaNo vyAdhiH dezakAlaprAptasyotkRSTaguNavattvam / snehasvedopapanasyeti susnigdhsvinnsy| kiJcidityAdinA madhyasya vamanAdeH kAraNalakSaNe aah| ebhirityanena kSipratvAdi jalAgnikITaspRSTasvAdi prtyvmRshyte| mandavIryamityAdinA mRdUnAM lakSaNaM kAraNaJcAha / mandavegavaditi lakSaNam, zeSa kAraNam // 28-30 // ckrpaanni:-tiikssnnaadishuddhvissyaavcaarnnaarthmaah-akRtsnetyaadi| te madhyAlpazuddhI balIyasA puruSANAM kRtsnadoSaM yasmAna nirharataH tsmaadshuddhii| akRtsnadoSaharaNAditihetuvarNanena yadA balIyaso'lpadoSatayA kRtsnadoSaharaNakArike madhyAlpazuddhI bhavataH, tadA samyakazuddhI eva te suucryaat| madhyetyAdi madhyabale madhyA avarabale tu mRdvI zuddhiH prayojyeti vaakyaarthH| atra prayojyabhASayA asamyakazuddhI api balApekSayA kartavye madhyAvarau prati tayoH samyakazuddhikartavyatvaM bhavatIti darzayati // 31 // cakrapANi:-vyAdhitIkSNatvAdivibhAgena vizuddhau tiikssnntvaadividhaanmaah| tIkSNo madhya ityAdi sarvamadhyAlpalakSaNa iti yathAsaMkhyaM tiikssnnaadivyaadhilkssnnm| savalakSaNastIkSNaH For Private and Personal Use Only
Page #1382
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12za adhyAyaH ] kalpasthAnam / deyantvanirhRte pUrva pote pazcAt punaHpunaH / bheSajaM vamanArthAya prAya yA pittadarzanAt // 33 // balaM traividhya mAladaya doSANAmAturasya ca / punaH pradadyAd bhaiSajyaM sarvvazo vA vivarjayet // 34 // nihatai vApi jIrNe vA doSAnirharaNe tataH / bheSaje'nyat prayuJjIta prArthayan siddhimuttamAm // 35 // tIkSNaH, madhyalakSaNo vyAdhirmedhyaH, alpalakSaNo vyAdhimRduriti / teSu tIkSNAdiSu vyAdhiSu bhiSak tadAturabalamavekSya tokSNAdIni bheSajAni kramAt prayojayet / / 32 / / tad gaGgAdharaH - deyamityAdi / pUrva maniha te doghe vamanabheSajaM deyam, pIte sati bheSajaM pazcAt punaHpunaH vamanArthAya pittadarzanaparyantaM deyamiti / na tu sarvvA mAtrAM pUrva dadyAt // 33 // gaGgAdharaH - balamityAdi / doSANAmAturasya ca trividhaM balamAlakSya punabhaiSajyaM pradadyAda, athavA savvaMzo vivarjayet // 34 // 3611 gaGgAdharaH- nirhRta ityAdi / bheSaje nirhete pItamAtraM vamanena nirgate sati bheSaje jINaM vA doSAniIraNe uttamAM siddhiM prArthayan anyad bheSajaM niharaNabheSajaM prayuJjIta // 35 // madhyalakSaNo madhyaH alpalakSaNAM mRdurvyAdhiH / balApekSItyanena vyAdhestIkSNatvaM yadi balaM mahad bhavati tadaiva tIkSNazodhanaM karttavyamiti darzayati // 32 // cakrapANi: - jamane kriyamANe'vasthAvizeSakarttavyamAha - deyamityAdi / evaM pIte vamane sati bhanihRte doSe sati pazcAt punaH punarvamanArthAyedaM bheSajaM deyam / A pittadarzanAditi yAvat pittaM na dRzyate tAvat punaH punarvamanaM deyam / vamanaM hi pittAntatayA samyag yuktaM bhavati / uktaM hi - 'pittAntamiSTaM vamane virekAdarddhan' iti // 33 // For Private and Personal Use Only cakrapANiH - punaH punabhaiSajya prayogasyApavAdaviSaya muktiviSayaJca dazayannAha - baletyAdi / balavati doSe puruSe'pi punaH prayojyaM bhaiSajyam, hInabale doSe puruSe ca sarvvazo vA bheSajaM zodhanArthaM vivajrjayet, zodhanArthaM na kuryyAdityarthaH / vAzabdena ca madhyamabale puruSe doSe ca na sarvvathA vivajrjanam, ekavAraprayogaM zodhanasya darzayati // 34 // cakrapANiH - nirhata ityAdi / doSanirharaNa iti doSanirharaNakaprayojane bheSaje nirhata iti doSamanihRtyaiva nirgate / jIrNe ceti jIrNa iti yena vamanamadhikRtyaitaducyate tena vamanasya pAkApekSayaMveti / / anyat prayuJjIteti vamanArthabheSajapAnAnantaraM tadahareva dadyAt // 35 //
Page #1383
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org caraka saMhitA | - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3612 apakvaM vamanaM doSaM pacyamAnaM virecanam / nirhared vamanasyAtaH pArka na pratikalpayet // 36 // pIte pratra sane doSAn na nitya jarAM gate / mite cauSadhe dhIraH pAyayedoSadhaM punaH // 37 // dIptAgniM bahudoSaM taM dRr3hasnehaguNaM naram / duHzodhyaM tadahabhuktaM zvobhUte pAyayet punaH // 38 // durvvalo bahudoSazca doSapAkena yo naraH / viricyate rasairbhojyairbhUyastamanusArayet // 36 // [ dantavantaH gaGgAdharaH - apakamityAdi / vamanamauSadhamapaka' sad doSaM niIret / vire - canamoSadhantu pacyamAnaM sad doSaM niIret / ato hetorvamanasya pArka na. pratikalpayet / vamanauSadhe pIte sati doSAnna nihatya jarAM gate'thavA tadauSadhe vamite dhIraH punarvamanauSadhaM pAyayet // 37 // gaGgAdharaH- dIptAgnimityAdi / taM bahudoSaM dIptAgniM dRr3hasnehaguNaM naraM duHzodhyaM zAkhA tadaharbhuktaM doSotkledakaramAhAraM zvaH paradine bhUte punaH vanauSadhaM pAyayet // 38 // gaGgAdharaH- dubrbala ityAdi / durvvala evaM bahudoSazca yo naro doSapAkena bhojyairasairAhAraistaM naramanu pazcAdbhUyo virecayet // 39 // For Private and Personal Use Only cakrapANiH -- apakvaM vamanamityAdinA vaktavye jIrNasadRzatA ca vamanasya kSobhAka tathA pAkonmukhatayAla jJeyA / vamanaprayogeSu ayogapratIkArArthaM bheSajAntaraprayoge karttavye pAkakAlApratIkSaNaM karttavyaM kimityata Aha- pAkaM na pratipAlayediti // 36 // cakrapANiH - vamane AvazyakaM karttavyamabhidhAya viredhane'pyAha-pIte pratra sana ityAdi / mite ghauSadha iti virecanauSadhamAle vamite / punariti tadahareva // 37 // cakrapANiH - virecanastoka haraNe itikarttavyatAmAha- dIptAgnimityAdi / dRr3hasnehalakSaNo guNo dehe yadA nAsti tadAsya bheSajaM na dAtavyaM kintu sneha eva tAvat karttavyaH / asamyaka snigdho hi punarapi kriyamANaM virecanamasamyagyogAyaiva bhavati / duHzuddhamityayogenAvizuddham / zvobhUte kiMvA zrobhUyaH iti pAThaH / doSapAkeneti pakkadoSe'pi baddhatvAt bahudoSazca viricyate / rasairbhojyairityanulomanaiH / atra ca pravRddhadoSe'tiyogabhayAnna punavirecanaprayogamanujAnIte // 38/39 //
Page #1384
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir reza adhyAya / kalpasthAnam / vamanaizca virekaizca vishuddhsyaaprmaanntH| bhojanAntarapAnAbhyAM doSazeSaM zamaM nayet // 40 // . durbalaM zodhitaM pUrvamalpadoSaJca mAnavam / aparijJAtakoSThazca pAyayedauSadhaM mRdu // zreyo mRvasakRt pItamalpabAdhaM niratyayam / na cAtitIkSNaM yat kSipta janayet prANasaMzayam // 41 // durbalo'pi mahAdoSo virecyo bhusho'lpshH| mRdubhirbheSajaidoSA hanyuyeM na vinihtaaH||42|| gnggaadhr-bmrityaadi| vamanavirecanaH apramANato vizuddhasya bhojanAntarapAnAbhyAM zeSa doSaM zamaM nayet // 40 // gnggaadhrH-durblmityaadi| durbalamathavA pUrva zodhitamalpadoSaM tathA yasya koSThaM na parikSAptaM mRdu vA karaM madhyaM vA taM mRduvIryyamauSadhaM pAyayet / kasmAt 1 zreya ityaadi| yasmAnmRdu bheSajamalpabAdhamasakRt pItaM niratyayaM tasmAt zreyaH / yacAtitIkSNaM bheSajaM kSipta prayuktaM sat prANasaMzayaM na janayeta, tadapi shreyH||41|| __ gaGgAdharaH-durbala ityaadi| bahudoSazcet tadA dubrbalo'pi alpamalpaM mRdubhirbheSajabahuzo virecyH| kasmAt ? yasmAd ye doSA na viniha tAste hanyuriti // 42 // cakrapANiH-vamanavirecanAbhyAM kinycicchessiikRtdossprtiikaaraarthmaah-vmnaishcetyaadi| asa bahuvacanaM vegbhutvaapekssyaa| apramANata iti na niHshessenn| tatra bhojanaM pAcanaM yavAnamAdibhojanam / antarapAnaM kssaaypaanm| ye tu pramANata iti paThanti te samyaka zuddhAvapi kozopalepakadoSaprazamanArtha bhojanAnsarapAnaM vyAkhyAnayanti // 40 // ckrpaanniH-mddshodhnoppaadniiymaah-durblmiti| zodhitaM pUrvazodhitasya durbalatayA mRDabheSajaM deyam / tIkSNena hi palabhrazo'tiyogazca syAt / mRduprayogopapattimAha-zreya ityAdi / bhasakRtpItamiti bhasaGkalpItamalpayAdhaM bhvtiityrthH| zreya iti vyApattikaratIkSNApekSayA jJayam / na gatitIkSaNamiti / na cAtitIkSNaM durbalAnAM deyam, yasmAdatitIkSNaM durbalAnAM kSipraM prANasaMzayaM namayet // 41 // 453 For Private and Personal Use Only
Page #1385
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3614 caraka sNhitaa| [dantAyatAkA yasyoddhaM kaphasaMsRSTaM pitta yAtyAnulomikam / vamita kavalaiH zuddha lakti pAyayet tu tam // 43 // vivandhe'lpaM cirAda doSe sravatyuSNaM pibajalam / tenAdhmAnaM tRSA chovibandhazcaiva zAmyati // 14 // bheSajaM doSaruddhazca noDU nAdhaH pravartate / sodamArazca sAlazca svedaM tetrAvacArayet // 45 samyam viriktaM sohAra bheSenaM kSipramuslikhen / alipravRttaM jINe tu sukSItaH stambhavet bhiSak // 46 // gaGgAdharaH ysyetyaadi| yasya punarvirecanarAnulomika pittaM kakasaMmRddhi yAti virecanauSadhenAnulaumikamadhastAda yAti taM kavamitaM zuddha laDita paayyev||43||| ___ gaMgAdharaH vivandha ityaadi| doSe birAdaspaM vibaddhe pati sAta jalaM uSNaM pibet| tenAdhmAnAdika zAmyati // 44 // gaGgAdharaH bheSajamityAdi / doSeNa ruddha bheSajaM yasya nauddha prayatate mApazca pravartate, sauMdvArazca saMzUlazca te nara svadaM tatrAvariyet // 45 // gnggaadhrH-smyNgityaadi| samyaga viriktaM nara sodvAra sadameSajAtAntiM taM tadbheSajamulliravet, anyathAsivirekaH syaaditi| atimattamatikomana, jINaM tu meSaje suzItajalaiH stambhayet // 46 // cakrapANiH-durbale bahudoSe kartavyamAha-- durblo'piityaadi| bahuzopiza iti punapunaH stokmaatryaa| evambhUtamahAdoSanirharaNa hetumAha-doSA hanyuya namanihatA iti // 42 // ___ cakrapANiH-yasyetyAdAvAnulomikaM virecanamauSadhamUda yAti yasya taM pAyaryata, vizcanamauSadhamiti zeSaH / kavalaiH zuddhamiti kavalaiH zodhitamukhakaNTham / teneti jalena pItena // 3-45 // cakrapANiH- atiyogasya kaarykrttvymaah-suviriktsvityaadi| suviriktamiti samdhakapramANena nihatami yrthH| sodgAramiti udgAreNApacyamAnAvasthAbhihitA / etena samyamAviracane mUte'pi yadauSadhaM tiSThati tat tahina evollikhet| tasyApyoSadhaikadezasya apathyamAnIyAM virecanAtiyogaH syAditi darzayati // 16 // For Private and Personal Use Only
Page #1386
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12 . 3615 kadAcit zleSmasyA ruddhaM tiSThatyurasi bheSajam / kSINe zleSmaNi sAyA rAtrI vA mala pravacate // 3 // virUkSAnAhayorjINe viSTabhyoI gate'pi kaa| vAyunA bheSaje tvanyat sasnehaM lavaNaM pibet // 48 // tRNmohabhramamUrchAyAH syuzcenjIyaMti bhessje| pittaghnaM svAdu zItaJca bheSajaM tatra zasyate // 46 // lAlAhallAsaviSTambha-lomaharSAH kphaavRte| bheSajaM tatra tIkSNoSNaM kadAdi kaphanuddhinam // 50 // gnggaadhrH-kdaacidityaadi| yadi kadAcibheSajaM ileSmaNA ruvArami viSThati, tecoSadheta zleSmaNi kSINe sati sAyA vA rAtrI vA nAlaM mAlave // 45 // gmdhrH-viruukssetyaadi| kruikSe jate AnAhe ca jIrNe ca bheSaje vAsanA niSTabhya Uddha gate'pi vA, sasnehalavaNamanyada virecanamoSadhaM vA piteva // 48 // mahAdhara vmohetyaadi| yasya virecanabheSaje jIryati sati jIyeddhi virecayati tadA tRSAdayazcet syuH, tadA pittaghnaM svAdu zItaM bheSajaM tatra prAsyate // 49 // gnggaadhrH-laaletyaadi| yasya pItavirecanauSadhasya lAlAdayaH myustamya kATate tatra zreSaje kadAdi tIkSNAdi bheSajaM hitam // 50 // cakrapANiH kadAcidityAdinA virecanasthAviriktatve hetumAhu / avApyulla khanaM karttavyam, tathApi lepaNA viro, bheSajasya gauravAdibhirupalabhya rAkhiparyantaM bheSajasyAyogapravRttirUpekSaNIyeti krttvymuuhniiyn| pravRti iti doSasahitaM bheSajaM pravartate // 47 // akrapANiH-vijetyAdAvyogAt viSTabhya UrdU gate vA bheSaje anyad virecanaM sasnehalavaNaM pANiH-tRNmotyAdinA pittAvatabheSajaya lakSaNaM cikitasitamyAi / jITI pokhijIni bheSaje tRDAdayo bhavantItyarthaH // 4 // pANi:- kAtyAvinA kAmAvababheSajalya lakSaNaM cikimilAi // 52 . For Private and Personal Use Only
Page #1387
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3616 crk-sNhitaa| dantIdravantIkalpaH susnigdhaM karakoSThazca lakyedaviracitam / tenAsya snehajaH zleSmAsaGgazcaiva prazAmyati // 51 // rUkSabahvanilakara-koSThavyAyAmazIlinAm / dIptAnInAJca bhaiSajyamavirecyaiva joyeti // tebhyo vastiM purA dattvA pazcAd dadyAda virecanam / vastipravartajAn doSAn haret samyag virecanam // 52 // rUvAzanAH kammanityA ye narA dIptapAvakAH / teSAM doSAH kSayaM yAnti karmaNA cAtapAnilaiH / / gnggaadhrH-musnigdhmityaadi| musnigdhamapi pItavirecanabheSajaM krUrakoSTha. khAdaviracitaM lddddyet| tena laGghanenAsya snehajaH zleSmaNa AsaraH prazAmyati // 51 // gaGgAdhara-rUkSatyAdi / rUkSasya bahanilasya karakoSThasya vyAyAmazAlinazca dIptAnInAzca janAnAM virecanabhaSajyamavirecyava jiivyti| tebhya ityaadi| tebhyo rUkSAdibhyaH puruSebhyaH purA vastiM dattvA pazcAda virecanaM dadyAt / kasmAt 1 vastipravartajAn doSAn virecanamauSadhaM rUkSAdInAM samyaga haret // 52 // gaGgAdharaH-rUkSAzanA ityaadi| rUkSAzanAdInAM puruSANAM ye doSAH cakrapANiH-sunigdhamityAdAvavirecitamiti ISada virecitam / snehaja iti snehaprayogajanitaH shlessmaa| saGgo dosssnggH| tena lAnena doSapAkAdeva prabalamopazayaH doSasakopazamazca kriyata ityarthaH // 51 // cakrapANi:-rUkSAdInAM virecanopayoge kramavizeSaM soppttikmaah-ruukssetyaadi| vastiM purA dattvetyA vastizabdena snehvstimicchnti| nirUhastu vAtakopakatayA tathA nirUhAnantaraM virecanasya niSiddhatvAdiha neSyate, ukta hi-nirUhadAnAva pavanAtyayastato naro viriktastu nirUhadAnAt / vivarjayet saptadinAnyavazyaM zuddho nirUheNa' virecanantu iti / kintu vastizabdena nirUhazca gRhyte| nirUhasya yad vAtakartatvamuktaM tadekasyaiva snehavastirahitasyAbhyAsAt / satsagatastu vAtahantRtvam -'vastirvAtaharANAm' itynenaivoktm| nirUhAnantaraM virecnnissedhstvotsrgikH| tena vizeSavidhinA tasyApavAdo yujyata ev| kiMvA iha vastyanantaraM yada vireca vidhIyate, tazca vastidAnAdUddha " saptAhAnantarameva bhaviSyatIti na kazcida virodhH| pravartitamiti pUrva nirgatyonmukhIkRtam // 52 // pakrapANiH-rukSAzanA ityAdinA snehyA api na vyAdhivyatirekeNa zodhanIyA ityAha / For Private and Personal Use Only
Page #1388
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12 adhyAya: klpsthaanm| 3617 viruddhAdhyazanAjIrNAn doSAnapi jayanti / snehyAste mArutAdrakSyA nAvyAdhau tAn virecayet // 53 // evaM jJAtvA vidhIn dhIro dezakAlapramANavit / virecana virecyAya prycchnnaapraadhyti|| nAtisnigdhazarIrAya dadyAta snehvirecnm| snehAt kliSTazarIrAya rUkSaM dadyAda virecanam // 5455 // vibhra zo viSavada yasya samyagyogo yathAmRtam / kAleSvavazyaM peyaJca tasmAt ya |t prayojayet // 56 // sazcIyante kAraNAntareNa, teSAM te doSA nityakammaNAM tena karmaNA kSayaM yAnti AtapAnilazca kSayaM yaanti| viruddhetyAdi / viruddhAzanAdadhyazanAdajIrNAca jAtAn doSAnapi te kAtapAnilA apanayanti / parantu te rUkSAzanAdayaH puruSAH snehyAH snehayitavyAH, kasmAt ? yasmAnmArutAdrakSyA rakSaNIyA ataeva avyAdhau tAn na virecayet // 53 // gnggaadhrH-evmityaadi| evamanena prakAreNa vidhIna virecane zAkhA dezAdivit virecyAya janAya virecanaM prycchnnaapraadhyti| naatiityaadi| atisnigdhazarIrAya snigdhavirecanaM na dadyAt / yadi hyatisnigdhAya snehavirecanaM na dayaM tahi kiM dadyAdata Aha-sneha kliSTazarIrAya rUkSaM virecanaM dadyAt // 54 // 55 / / gaGgAdharaH-vibhraMza ityaadi| yasya virecanasya vibhraMzo'samyagayogo viSavadahitaH, samyagyogo yasya yathAmRtam, kAleSvavazyaM tat peyaM tasmAd yatnAt samyag virecanaM prayonayediti // 56 // karmanityA iti nityaM vyaayaamaadikrmkraaH| virudrAdhyazanAjIrNAn doSAn harantIti viruddhA. zanAdayo doSarUpA na teSAM vikAraM jnyntiityrthH| viruddhAdhyazanAdayazca doSajanakatayA dossshbdenodhynte| nAvyAdhAviti avidyamAnasaMzodhanaikasAdhyavyAdhI na tu tAn vizodhayediti / bhanyavApyukto'yamartha:-'bhanIritAnAM doSANAmIraNaM na prshsyte| uparyupari dRSTAnAmazmanAmiva tAinam // 53 // - cakrapANiH-ukta vidhimupasaMharabAha-evaM jJAtvetyAdi / virecyebhya iti virecanAhabhyaH / vibhraza ityAdau yasyeti sNshodhnsy| nanu yo vametacchodhanaM sat kimanenAcaritenetyAha For Private and Personal Use Only
Page #1389
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir csk-sNhitaa| [dantIdavalAsa bhavati caatr| dravyapramANantu yaduttamasmin madhyeSu tat kosstthbyoblessu| tanmUlamAlabhya bhavet vikalpa steSAM vikalpo'bhyadhikonabhAvaH // 7 // SaDvaMzyastu marIciH spAn pAmarIcyastu sarSapaH / aSTau te sarSapAH rattAsvarADulazcApi tadayam / gaGgAdhara-atra pramANapAi-bhavati caatreti| asminniti asminna zAstre dravyANAM pramANaM parimANaM yaduktaM tat parimANaM madhyeSu koSThAdiSUktam, tanmadhyakoSThAdiviSayaM parimANaM mUlamAlabhya mRduttIkSyakoSThAdiSu vikalo bne| kalyAtateSAM tIkSNamRdukoSThAdInAM vikalpo madhyavikalpAdhikobhAyA, tIkSaNakoSThAviSvadhikapramANabhAvaH, mRdukoSThAdiSu nAnapramANabhAva iti / / 5 / / mahAdharA-vanu parimANaM tAvat kIdRzamitvataH parimANamAha- pmsvityaadi| SaT tu vaMzya ekA marIciH syAt / vaMzI tu tatrAntasevA, masikhalAdiha moktA / tada yathA-'jAlAntaragate bhAno kare vaMzI vilokyate / trisareNukasabhA sA pramANe prathamA tu sA' iti| manusaMhitAyA'jAlagantaramale bhAnau yat sUkSma dRzyate rjH| prathamaM tat mamAgAnAM kisaj pramo. iti| viSNAsaM hinAyAJca-'jAlasthAkamarIcigataM ranalikA saMbakam' iti / tAH SaD vaMzyaH SaT trisareNavaH ekA mriicisNthaa| paNmAstu sapa iti| madhyamasarSapo raktasaSepa ucyate / sarpako hi trividhA-rAjAsamo kAleSvavazya prayojayediti saMzodhanasAdhyavyAdhAvavazyaM peym| tena avasthAvizeSepAsyatayA na lobhavAni parihA pAyatta iti bhAvaH // 54-56 // mANa:- sApani pahevacyodhanasya kacitrakarSAdimAcamukkaM na tat sarvapuruSaviSayam / kintu mahISThAnobaleSu tanmAnaM kSetramiti dynaai-brmyetyaadi| vasUlamAlamoti BRARATHARITmAnakIjaM kRtvaarthviklpaarthmaah| teSAM vikalpyo'bhyabhikonAta bhI bheSajapramANasyAdhikabhAva janabhAvazca vikalpya ityarthaH // 57 // ni-amAyopomAvAn sarvasAmAnyabahAramamANaM visamayabAha-pAca prmaadi| vI muvandhi bhaye sunazI bhUmimA / bhanau te sarvamA makAnapura isyA kA hala For Private and Personal Use Only
Page #1390
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nA] dhAnyamASI bhakdeko dhAnyamASadvavaM yavaH / / aNDakA te tu catvArastAzcatastrazca bhASakaH // hemazca dhAnakezvokto bhavecchAmastu te tryH| zANo dvau drakSaNa vidyAta kokha bedarameva ca / / vidyAda dvau nau karSa suvarNazcArameva / viDAlapadakaJcaiva picaM pAriNatalaM tathA / sa eva tinduko jJaka sa eva kavaDagrahaH / dvau suvoM palAI svAn zuktiraSTamikA tathA / madhyamasapI vRhtspshc| yo gaurasapapa ucyte| tena manurviSNatavirodhI na bhvti| manunA hi-trisareNavo'STau vikSa yA likhyaiko parimANataH / tI rAjisapAstisraste trayo gaurasarSapaH, ityuktam / evaM viSNumA coktam-tadaSTaka lakhyA tatya rAjisapastattvaM gaurasarSapaH, iti / aSTau te madhmapataSaNA raktAH ekstnnddulH| tadadvayaM taNDulaTye dhAnyamApo mApakalAya ekaH svAt / dhAnyamaSidvayako yo iti| manumoktam-siSepAH SaD yavo madhyastriyavasvikRSNalam' iti / viSNumA coktam-'tat paTaka yavastattuyaM kRSNalam' iti / aNDakA te tu cakhAra iti te catvAro yavA ekA annddkaa| to aNDakA tara eko mApakaH / sa ca hemazca dhAnakazceti pyyaayenniicyte| bhavecchAstu hai aya iti IdRzamApakatrayaM zANo bhvet| dezagujAtmakamArakacatuSTayaNa sulyaH, iti| etaccAnyatroktam-'gujAbhidezabhiH prokto bhASako brahmaNA puraa| cabArI maSikAH zaoNNastadvayaM kolsNshitm| vaTakaM brahmacaiva karSastadiguNena tu| akSaH picuH pANitalaM suvrnnkmuttumbrm| viDAlapadaka navaM kizcica kavagraham / tindukaM vinduH kolazca pANirapyabhidhIyate' iti| zANo dvaaviyaadi| dvau zANo draGgaNaM kola baMdara tolakaca paryAyeNa sarSapANAM vishessnnm| tavayaM dhAnyamASa iti taNDuladvayaM dhAnyamASo bhavet / te tu catvAraiti yvctvaarH| anye tu mASAzcatvArazca aNDikA iti vadanti / yo maSikA zANiH / masamAna bhAvArizamaviSAmAna palaM bhvti| tadeva dazaraktimAnena ca catuHSaSTimApApalena mukhya bhavati / yatakavizatidhAndhamApaitAlikA karapyA bhavati / tatava paratimAlA For Private and Personal Use Only
Page #1391
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3620 crk-sNhitaa| dantIdravantIkalyA dve palAH palaM muSTiH prakuJco'tha cturthikaa| vilvaM SoDazikaJcAghra dve pale prasRtaM viduH|| aSTamAnaJca vijJayaM kur3avo dvau ca maanikaa| palaM caturgaNaM vidyAdaJjaliM kur3avaM tathA // catvAraH kur3avAH prasthazcatuH prasthAstathAdakam / ghaTazcoktaH sa eva syAt kIrtitA'STazarAvakaH // pAtrI pAtraM tathA kaMsazcatvAro droNa aaddh'kaaH| sa eva kalasaH khyAto ghaTa unmAnamarmaNam // vidyaat| do draGgaNau tvekaM karSa suvaNamakSa vir3AlapadakaM picaM pANitalaM tindukaM kavaDagrahaM paryAyai vidyAt / iti daza guJjAmASakacatuSTayAtmakazANacatuSTayeNa tulyaH kaSe uktaH / 'manunA tUktaH-'paJcakRSNalako mASaste suvarNastu Sor3aza' iti| viSNasaMhitAyAntu-'kRSNalapaJcako maassstddvaadshkmkssaaddhm| akSAddhameva sacaturmASakaM suvnnH| catuHsuvarNako niSka iti / ihAkSAmiti saMzA, na tu kaSepAyAkSArddham / svasvazAstra vyavahArArtha parimANasya saMzabhedo na virudhyte| suzrute'pi-'paJcaguJjAmito mASako dazaraktikazca yathA bhavati tathava dhAnyamASazimbiphalAbhyAmuktaH,' iti / dvau suvrnnaavityaadi| dvau tu kaSau palArddha syAt sA zuktizcASTamikA ceti pryaayennocyte| da palA? palaM muSTiH prakuzcazcaturthikA vilvaM SoDazikaM cAmra niSkazceti pryaayennocyte| manunoktazca-'palaM suvarNAzcatvAraH palAni dharaNaM daza' iti / dve pale prasRtaM viduriti / paladvayaM prasRtam aSTamAnazceti paayonnocyte| dvau kur3avo mAnikA vize yA zarAvazceti payyAyeNocyate / kA punarucyate kur3ava iti ? palaM catuguNaM catuHpalamaJjali kur3avaM payyoyeNa vidyAt / cakhAraH kur3avA ekaH prsthH| catvAraH prasthA ye tadekamADhakaMsa eva ghttshcoktH| sa evASTazarAvakaH pAtrI pAtraM kaMsazca pryaayennocyte| cakhAra Ar3hakA droNaH kalaso ghaTa unmAnamarmANaJceti pryaayennaabhidhiiyte| catuHSaSTimASakAzcaturviMzatidhAnyamArguNatAH SaTatriMzadadhikapaJcadazazatadhAnyamASA eva bhavanti, tena tulyatA / suzrate'pi tatra dvAdazadhAnyamASAH svarNamASaka te ca catuHSaSThiH palAmati vyavasthApitam, For Private and Personal Use Only
Page #1392
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12 adhyAyo] kalpasthAnam / 3621 droNantu dviguNaM sUrpo vijJa yaH kumbha eva ca / goNI sUrpadvayaM vidyAt khAroM bhAraM tathaiva ca // dvAtriMzaccaiva jAnIyAda vAhaM sUryANi buddhimAn / tulAM zatapalaM vidyAn parimANavizAradaH // 58 // zuSkadravyeSvidaM mAnamevamAdi prakortitam / dviguNaM tad draveSviSTaM sadyazcaivoddhRteSu ca / / 56 // yatra mAnaM tulA proktA palaM vA tat prayojayet / anukta parimANe tu tulA mAnaM prakIrtitam // 60 // droNantu dviguNaM sUpaiH kumbhazveti pAye gocyte| mupadvayaM goNI vidyAt / goNI khArI bhAramiti pyyaayennocyte| dvAtriMzat sUryANi vAhaM jAnIyAt / tulA zatapalaM vidyAditi // 58 // . gaGgAdharaH-zuSkadravyeSvidaM mAnam, draveSu dravyeSu sadya evodbhuteSu khalvATTaiSu tada dviguNaM tanmAnamiSTam // 59 // gaGgAdharaH-yatra tulAzabdena palazabdena ca mAnaM kArya tatraya tanmAna prayojayet, na dviguNaM kaarymiti| atra manunA raupyasya mAnavizeSa uktH| 'kRSNale samadhRte viza yo ruupymaasskH| te Sor3aza syAddharaNaM purANaJcava raajtm| kArSApaNastu vize yastA mrikaH kArSikaH pnnH| dharaNAni daza seyaH zatamAnastu raajtH| catuHsauvaNiko niSko vize yastu prmaanntH| tama catuHSaSTimASakA dvAdazadhAnyamANuNitAH santaH aSTapaSTapadhikasaptazatadhAnyamASA bhavanti, evaM hadabalokamAnAdadaina suzru tapalAdimAnaM bhavati / evaM suzrute'pi paJcaraktikamASo bhavati / davalamA mAgadham. suzru tamAna kAliGgamiti bavatA jatUkarNana SaDguJjako mASaka uktaH // 5 // " cakrapANi:-dviguNaM tad drvessvissttmityaadi| atra yadyapi sAmAnyenaiva dravasya dvaiguNyamuktam, tathApi tantAntaradarzanAt kur3avAdAveva dravasya dvgunnym| uktaM hi-raktikAdiSu mAneSu yAvana kur3avo bhvet| zuSke dravAI yozcaiva tulyaM mAnaM prakIrtitam / jatUkarNe'pyuktam-'dviguNAH kur3avAdayo davANAm' iti / ihApi suniSaNNakacAGgI ghRte 'triMzatpalAni tu prastho vijJeyo dvipalAdhikA' iti vacanena dravadvaiguNyaM pAribhASikaprasthe dRr3habalAcAyaNa raktikAdau vaiguNyaparibhASAvyabhi vArAducyata ityupapAditameva praak| bhAdvaiguNyaJca tasyaiva bhavati yasya yasya danyasya zuSkasya cAsya copayogaH sambhavati / yacca nityamA mevopayujyate, upayujyate tasa 454 For Private and Personal Use Only
Page #1393
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 3622 caraka saMhitA | [ dantIvantIkarUpaH dravapyanukte tu sarvvatra salilaM matam / yatazca pAdanirdezazcaturbhAgastatazca saH // 61 // jalasnehauSadhAnAntu pramANaM yatra neritam / tatra syAdauSadhAt snehaH snehAt toyaM caturgaNam // 62 // palAnAM dve zate sArddhaM prathamaH sAhasaH smRtaH / madhyamaH paJcabhinayaH sahasrantveva cottamaH / iti / atrAnyatroktamapi cAnumatamapratiSedhAt tad yathA-na dvaguNyaM tulAmAne palollekhAgate tathA / raktikAdiSu mAneSu yAvanna kur3avo bhavet / zuSke dravAyozcApi na dvaguNyaM tatheSyate / sarpiHkhaNDagur3a kSaudra-kSIratalAsavAdiSu / aSTau palAni kur3avo nArikele tathava ca / prasthAdimAnamArabhya dravAI dviguNaM smRtam // vAsAnimbapaTola ke takibalA kuSmANDakendIvarI, varSAbhUkuTajAzvagandhasahite dve pUtigandhAmRte / mAMsaM nAgavalA sahAcarapurau hiDAIke nityazaH, grAhyAstatkSaNameva na dviguNitA ye cekSujAtA ghanAH // vAsAkudajakuSmANDa - zataputrI sahAmRtA / prasAraNyazvagandhA ca nAgAkhyA ca balA tathA / nityamArdrAH prayoktavyA na tAsAM dviguNaM bhavet iti / anukte ityAdi / parimANasyAnuktau tulyaM mAnam // 60 // gaGgAdharaH- dravetyAdi / yatra yatra dravadravyakAyaimanuktaM tatra salilaM matam / yatra ca pAdanirdezastatra caturthabhAgakabhAgaH, sa eva pAdaH smRtaH // 61 // gaGgAdhara - snehapAke'nukte dravakalkasnehamAne parimANamAha- jaletyAdi / jaleti dravadravyamAtramupalakSyate / Apadhamiha kalkadravyam / yatra jalAdInAM pramANaM neritaM tatra khalvoSadhAt kalkAccaturguNaH snehaH, snehAccaturguNaM toyamiti dravadravya miti / / 62 / / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir puNyam / uktaM hi anya - 'vAsAkuTajakuSmANDa zatapatIsahAmRtAH / prasAraNyazvagandhA zatapuSpAsahAcarAH / nityamArdrAH prayoktavyA na teSAM dviguNo bhavet' iti / eteSAJca dvaiguNyaM kRtvA mAnasya vAradvayagrahaNaM karttavyamityarthaH // 59-61 // cakrapANi: - 'yatazca pAdanirdezazcaturbhAgastatazca saH" ityasyArtho lokata eva siddhaH / tathApi spaSArthaM punarAbhadhAyate / jalastahIpadhAnAmityAdau auSadhAt snehazcaturguNa hAta kalkAda snehaguNaH / snehAt toyaM catuguNamAMta toyazabdasya dravopalakSaNatvAd drava caturmuyamisyarthaH / yakSa tu viziSTa mAnaM jalAdInAmuktaM tasa tathaiva kattavyaM 'ni ISTa' yat tadeva ' iti vacanAt // 62 // For Private and Personal Use Only
Page #1394
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir eka adhyAyA], kalpasthAnam / 3623 snehapAkastridhA jJa yo mRdurmadhyaH khrstthaa| tulyo kalkena niryAso bheSajAnAM mRduH smRtH|| sampAka iva niAso madhyo davA vimuJcati / zIryamANe tu niryAse vartyamAne kharastathA // 63 // kharo'bhyaGga smRtaH pAko mRdurnastaHkriyAsu ca / madhyapAkastu pAnArthe vastau vApi niyojayet // 64 / / mAnaJca dvividhaM prAhaH kAliGgaM maagdhntthaa| kAliGgAnmAgadhaM zreSThamevaM mAnavido viduH||65|| ..... tatra shloko| kalpArthaH zodhane saMjJA pRthak yat tu pravartate / dezAdInAM phalAdInAM guNA yogazatAni SaT // gaGgAdharaH-snehapAka ityaadi| bheSajAnAM niryAsastulyaH kalkena yaH sa mRduH snhpaakH| zampAkaphalasya madhyastho niryAsa iva snehabheSajAnAM niAso yadA darvI muzcati, tadA madhyaH snehapAkaH syAt / snehaniryAse zIyyemANe vaya'mAna sati kharaH snehapAkaH syAditi // 3 // ... gaGgAdharaH-trayANAM viSayAnAha-khara ityaadi| madhyapAkasya dvau viSayo pAnavastI iti / / 64 // gaGgAdharaH-mAnasya prakArAdInAha-kAliGgaM mAnavAdidharmazAstre suzrute coktam, iha vyavahArArtha yacca mAga, mAnaM suzrutenApyukta tadapi vyavahAre tu mAgadha kAliGgAt zreSThamata iha mAga, mAnamuktamiti // 65 // .:. gaGgAdharaH-atha sthAnArthasaMgrahazlokAnAha-tatra zlokAviti / kalpAtha iha cakrapANiH-snehapAkatraividhyamAha-snehapAka ityaadi| tulye kalkena niryAsa iti prakSiptakalkatulyatAM gate pAkena saJjAte niryAse sati / saMyAva ivetyA saMyAvaH samaghRtagur3hagodhUmakRtapiNDa ucyte| zIryamANa ityAdi kharapAkalakSaNam / zIryamANa iti avasIdati / varyamAna iti aGgulipIDanAvartitAM gacchati // 13 // cakrapANiH-kharapAkAdiviSayamAha-khara ityAdi // 64 // cakrapANiH- kAliGgamityAdika kecidata mAnapratipAdakaM manthaM mAnArtha varNayanti // 65 // cakrapANiH-kalpArtha ityAdi sthAnA sNgrhH| kalpArthaH kalpA) medArtham ityAdinoktaH / For Private and Personal Use Only
Page #1395
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 3624 caraka saMhitA | vikalpaheturnAmAni tIkSNamadhyAtpalacaNam / vidhizvAvasthiko mAnaM snehapAkazca darzitaH // 66 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [dantIdravantIkarUpaH ityagnivezaka tantre carakapratisaMskRte kalpasthAne dantIdravantIkalpo nAma dvAdazo'dhyAyaH // 12 // kalpasthAne prathamAdhyAye darzitaH / zodhanasya virecanasaMjJA / jAGgaladezAdikAlAdInAM guNAH madanaphalAdInAM guNAH pratyadhyAye / madanaphalAdInAM yogAnAM SaT zatAni dvAdazasvadhyAyeSu sveSu svapUktAni / asminnadhyAye vikalpahetvAdIni ceti // 66 // gaGgAdharaH - adhyAyaM samApayati- agnItyAdi / agnivezakRte tantre carakapratisaMskRte / amApte tu dRr3habala-pratisaMskRta eva ca / kalpasthAne saptame'smina dvAdaze'dhyAya eva ca / dIdravantIkalpe'tra vadyagaGgAdhareNa tu / kRte jalpakalpatarau kalpasthAne tu saptame / skandhe'tra dvAdazAdhyAye jalpazAkhA samApitA // 12 // zodhanasaMjJA-ubhayaM vA zarIramalavirecanAdityAdinoktA / phalAdInAM guNA madanaphalAdikalpe evokAH | yogazatAni paDiti 'vizataM paJcapaJcAzat' ityAdinoktam / vikalpa hetuH - 'sukhopabhogAnAmityAdinA manyenAtraivAdhyAye protaH / nAmAni madanaphalAdInAmeva, tAni ca pratyadhyAyamuktAni / tIkSNamadhyArupalakSaNamiti sukhaM miM mahAvegaM ityAdinoktam / vidhizvAvasthikaH 'deyaM hyanigate pUrvvam' ityAdinokaH / zeSaM sugamam // 66 // For Private and Personal Use Only iti mahAmahopAdhyAya caraka surAnana- zrImacha krapANi dattaviracitAyAmAyunyadadIpikAyAM carakatAtparyaTIkAyAM kalpasthAnavyAkhyAyAM dantIdravantI kalpavyAkhyAnAma dvAdazo'dhyAyaH // 12 // kalpasthAnaM samAptam // zlokasaGkhyA 675 // // zrIH //
Page #1396
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org caraka saMhitAH siddhisthAnam / prathamo'dhyAyaH / +++ Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir athAtaH kalpanAsiddhiM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // kA kalpanA paJcasu karmasaktA kramazca kasteSu kRtAkRteSu / liGga tathavAtikRteSu saGkhyA kA kiM guNAH keSu ca kazca vastiH // kiM varjanIyaM pratika kAle kRte kiyAn vA parihArakAlaH / praNIyamAnazca na yAti vastiH kenati zrIghra sucirAcca kena // - gaGgAdharaH- atha sthAnoddezakramAt kalpasthAnAduttara siddhisthAnamAha / tatra adhyAyoddezakramAdAdau kalpanAsiddhimAha- athAta ityAdi / sarvvaM pUrvavad cakrapANiH-- pasthAnAnantaraM pArizeSyAdeva siddhisthAnamabhidhIyate / siddherabhidhAyakaM sthAnaM siddhisthAnam / siddhizabdena ceha vamanAdInAM vamanAdyasamyagyogajanyAnAM vyApadAM bheSajasya sAdhyatArUpA siddhirucyate, evambhUtasiddhikAraNAbhidhAyakatayA caitat siddhisthAnamucyate, kiMvA kAryakAraNayorabhedopacArAt siddhizabdeneha siddhikAraNAnyeva vamanAdIni ucyantaM uktaM hi"samyaka prayogamyaiva karmaNAM vyApatAnAJca sAdhanAni siddhiSU | dekSyAmaH" iti / na caivaM siddhisthAna saMjJAnyutpacyA cikitsAsthAnAdInAmapi siddhisthAnas: jJAprasaktirujAvanIyA, yataH iyaM saMjJA'traiva yogarUDhyA varttate, nAnyasa // 1 // cakrapANi:- siddhisthAnAbhidhAne'pi sakala siddhisthAnApekSaNIyapaJcakarmakalpanAdyabhiprAyaka For Private and Personal Use Only
Page #1397
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3626 crk-sNhitaa| kalpanAsiddhiH sAdhyA gadAH svaiH zamanaizca kecit kasmAt prayuktairna zamaM vrjnti| pracoditaH ziSyavareNa tasmai punarvasustatvavidetadAha // 2 // trAhAvaraM saptadinAt parantu snigdho naraH ravedayitavya uktH| nAtaH paraM snehanamAdinti sAtmyIbhavet saptadinAt paraM hi // 3 // vyAkhyeyam / atrAdau praznAnAha-kA klpnetyaadi| kA kalpanetyAdikA dvAdaza prshnaaH| shissyvrennetygniveshen| paJcasu kammasu kA klpntiprshnsyottrmaahgrhaavrmityaadi| snehAdhyAye prAguktam-mRdukoSThasvirAtreNa snihytycchopsevyaa| snihyati krUrakoSThastu saptarAtreNa mAnava iti grahamavarasnehanakAlaH saptadina zreSThakAlastataH paraM svedayitavya ityuktaM yat-ataH saptAhAt para yat snehanaM nAdizanti tatra kAraNaM saptadinAt paraM snehasevana hi yasmAt sAtmyIbhavet tasmAnAtaH paraM snehanamAdizanti // 1-3 // tayA prAdhAnyAdAdau klpnaasoddhrevojyte| atra 'kA kalpanA' ityAdIna ziSyasya dvAdaza prabhAnabhinivezya tAn yathAkramaM vyAcaSTe prshnaanugunngurubuddhiprkaashaam| yaduktaM bharadvAje"bhapradRSTa na mAvena prsnnenaantraatmnaa| ziSyeNa samyaka pRSTasya gurorbuddhiH prakAzata // " iti / bhanna kA kalpanA karmasu paJcasUktA' iti prathamaH prshnH| 'kramazca kaH' iti dvitIyaH, 'kisA kRtAkRteSu liGgaM tathaivAtikRteSu' iti tRtIyaH, 'saGkhyA kA' iti caturthaH, 'kiMgugo vastiH' iti paJcamaH, 'keSu ca kazca vastiH' iti SaSThaH, 'kiM vajanIyaM pratikarmakAle' iti saptamaH, 'kRte kiyAn vA parihArakAlaH' ityaSTamaH, 'praNIyamAnazca na yAti kena vastiH' iti navamaH, 'kenati zIghram', iti dazamaH, 'sucirAca kenaiti' ityekAdazaH, 'sAdhyAH' ityAdiko dvaadshH| sAdhyA ityAdiprabhasya yadyapyavakAzo nAsti, yato hi nAsAdhyA gadAH proktena yathAsvaM kriyamANena bheSajana prazAmyanti, tathApyasamyagabheSaja eva yathAsvaM bheSajAbhidhAnAdayaM prabho boddhvyH| kalpanApandeneha patrakAGgakalpanocyate, tena paJcakammAGgasnehasvedaprayogamevAha // 2 // ..krapANiH-bahAvaramityAdi prathamapraznasyottaram / yahAvaramiti saraheNa saraha vA vyApya kriyamANasnehanena avaraM yathA bhavatIti vAhAvaraM snigdhH| saptadinamiti saptadinaM vyApya snigdhH| paramiti snehaprakarSakAlAvadhinA saptadinaM vyApya snigdhH| tatazca kAlotkarSAta kriyamANazodhanAGgasnehanapabhe saptadinaM yAvat snigdhaH, kAlAprakarSapakSe tu vAhe snigdhaH saMsvedayisavya ityrthH| akasaptadinasmehanakAlAnatikramaM sopapattikamAha-nAtaH prmityaadi| atA paramiti saptadinAt param / kuto naadishntiityaah-saatmyiibhvedityaadi| saptavinAt parema kriyamANasnehA sArAkSaprayogeNa sAtmyIbhUtatvAna snehanamadhikaM zArIre karotItyarthaH, tena thApAmAsa For Private and Personal Use Only
Page #1398
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma bhaNyAyaH siddhisthaanm| 3627 sneho'nilaM hanti mRdaM karoti dehe malAnAM vinihanti saGgam / snigdhasya sUkSmeSvayaneSa lInaM svedastu doSaM nayati drvtvm||4|| grAmyaudakAnUparasaH samAMsairutklezanIyaH payasA ca vmyH| rasastathA jAGgalajaiH sayUSaiH snigdhaiH kphaavRddhikraivirecyH|| gaGgAdharaH-sneha ityaadi| mRdu dehaM karoti dehe malAnAM saI vinihanti / svedgunnmaah-snigdhsyetyaadi| paJcakAGgasnehasvedaguNAnuktyA pUvakalpa nAyA uttaramuktam // 4 // : gaGgAdharaH-atha paJcasu kramazca ka itiprshnsyottrmaah-graamyetyaadi| yo vamyaH sa graamyaadirsaadibhirutkleshniiyH| yo virecyaH sa jAGgalajarasAdibhiH snigdhaH kaphADhaddhikaraH kaphasya na vRddhikarANi yAni jAGgalajarasAdIni tarutalezasnehaprayogeNa saptadinopayuktena snehanaM na vRttam, sA mAtrA sAtmyImUtava, adhikamAtA yA sAmyatAM na gatA, sA saptarAtrAt paregApi krttvyaiv| vaidyAstu saptarAbAdasnigdhe puruSa kizcit vizrAmaM kRtvA punaradhikamAtrayA snehaM pryunyjte| etacca sapahasnehanaM saptarAtasnehanaJca mRddkrkosstthvissybheden| yaduktam,-'mRdukoSThastrirAtreNa sniptycchopsevyaa| snihyati karakoSThastu saptarAtreNa mAnavaH" iti / nanu yadi karakoSThastu saptarAtreNa snihyatIti vyavasthA, tat kamiha nAtaH paraM sneha namAdizanti' ityanena saptarAta nnaapysnehnmucyte| bramaH-satyam, karakoSThaH maptarAtra va snihyati, paraM krUrakoSThatAmapekSya kRtayA snehamAlayA snihmati, yadA tu hInamAlA prayujyate, tadA saptarAvegApi na snihmti| yaduktaM tanvAntare-"viSaD navarAtreNa snehapAmaM vidhIyate" ityanena saptarAtAdUI mapi snehanaM vihitam, tadAcAryAnabhimatameva, kiMvA, samabADha masAmyabhUtA'dhikamAvAprayogAbhiprAyeNa tad varNanIyam / ava ca saptarAlAI sneha prayogasya niSedhAt, labahAdAka prayogasya vA niSedhAta sadyaH snehaprayogeNekadinenApi snehanamajAnIta iti va vte| madhyakoSTAntaraM prati snehanaprakarSakAlo yadyapi noktaH, tathApi madhyavidhayA paJcadinena madhyakoSThasya snehanaM jnyeym| yat tu kaizcit "mRdukoSTha prati bahAdUI na snehamaM kartavyaM sAtmyIbhAvAditi cArthI labhyate" iti vyAkhyAyate, tanna naH proNAti, yatA sAlyIbhAvaH saptadinAni vyApya nivartyatayaivAcAyyaNoktaH, tena atyalpamAtrAmayuktena snehena mahAt yadi na sniyati mRDakoSThaH, tadA'dhikadinAnyapi tatra snehaH kartavyaH // 3 // pakrapANi:-evaM saMzodhanAGgasnehaphalamAha-sneho'nilaM hntiityaadi| snehapUrvakasveda. phalamAha-snigdhasyetyAdi / sUkSmeSviti sUkSmeSvapi // 4 // pApANiH-sammati snigdhasya vAmanIyasya vamanAnuguNaM virecanIyasya ca virecanAnuguNaM bhojana prathagAha-prAmyauda ketyaadi| rasaistathetyAdinA virecanIyasyAhAra vidhaanm| bhalA pa unake zanIya For Private and Personal Use Only
Page #1399
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3628 [ kalpanAsiddhiH caraka saMhitA | zlaSmottarazyati duHkhaM viricyate mandakaphastu samyak / adhaH kalpe vamanaM hi gacheda virecanaM vRddhakaphe tathorddham // snigdhAya deyaM vamanaM yathoktaM vAntasya peyAdiranukramazca / snigdhasya sukhinnatanoryathAvad virecanaM yogyatamaM prayojyam // nIyaH kasmAdityata Aha- zleSmetyAdi / yataH zleSmottaraH pumAna'duHkhaM sukhaM chardayati tasmAt zleSma karanAmyAdibhirutklezanIyo vamyaH / yato mandakaphaH samyagaduHkhaM sukhaM viricyate tasmAt kaphAvRddhikaraiH snehanIyo virecyo janaH syAditi / tatra kAraNamAha- adha ityAdi / kaphe'lpe vamanamadho niyachet / vRddhakaphe virecanamRddha niyacchet / snigdhAyetyAdi / vAntasya samyagvamitasyAhAre'nukrameNa peyAdiH / snigdha svinnasya virecanaM prayojyaM samyagvirikta peyAdikaM iti yadA sambandho bhavet, tadA utklezanaM pittasyatra jJeyam / kiMvA, utklezanIyaH iti mAnucarsa'ta eva tena kaphAvRddhikarai raseyU paizca bhojanIya iti zeSaH / etad virecanArthaM pratibhojanaM 'sahaM jJeyam, vamanArthantu pratibhojanamekAhameva / uktaM hi - " snehAt praskandanaM jantustrirAzroparataH pibet / snehavada dravamuSNaJca zrahaM bhuktavA rasaudanam / ekAhoparatastadRSad bhuktatrA pracchanaM "pibet" iti / vAmanIyasya zleSmottaratve karttavye virecanIyasya cApakaphatve sampAdya upapattimAha - zleSmottara ityAdi / uktaviparyaye hetumAha- adha ityAdi / kaphe rUpe sati vamanaM 'pItaM vamanamakRtvaivAvo yAti, vRddha kaphe tu virecanaM prayuktamUr3ha" yA'ta vamanAya sampadyata ityarthaH / " snigdhAya dethaM vamanamiti vamanapAna dine'bhyaGgena snigdhAya vamanaM deyamityarthaH / pAnajanita snehastu pUrvamevoktatvAna punarabhidhAna marhati / anye tu upazAntasnehaguNAya iti vadanti / yathoktamiti madana kalpoktavidhinA deyam / vamanAnantaraM karttavyamAha - vAntasyetyAdi / peyAdiH 'peyAM vilepIm" ityAdinA vakSyamANaH / vamanakramamabhidhAya virecanakramamAha - snigdhasyetyAdi / sustinoriti samyakasvinadehasya, ayaJca virecanAGgasnehasvedakamo vamanAnantarabhAvivirecane'pi - peyAdikramottarakAlaM karttavyaH, yaduktam - "vilepyAH kramAgataca naM punareva snehasvedAbhyAmupapAdya virecayet" iti / snehAnantaraJca yat sAhaM virecanArthaM pratibhojanam, tadupakramAbhidhAnAnuSaGga* pratipAditameveti na punariha pratipAdyate / yathAvaditi kalpasthAnoktavidhinA | yogyatamamiti zarIradoSAdyapekSayA yada virezvanaM yaugikaM bhavati, tada deyam // 5 // 1 For Private and Personal Use Only
Page #1400
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mamadhyAyaH 3626 siddhisthAnam / paiyAM vilepImakRtaM kRtaJca yUSaM rasaM tridvisthakazazca / krameNa seveta vizuddhakAyaH pradhAnamadhyAvarazuddhizuddhaH // yathANuramistuNanomayAdavaH sandhudayamANo bhavati krameNa / mahAm sthiraH sarvasahastathaiva zuddhasya peyAdibhirantagniH // 6 // saMskRtamasaMskRtamekazazca krameNa sevet| evaM pradhAnAdimAtrayA zuddhibhyAM shuddhH| peyAdikramasevane hetumAha - ythaannurityaadi| aNuH sUkSmo'gniryathA krameNAlpAlpakASThayogena krameNa vRddhaH san mahAna sthira sarvasahaH syAt, tathA peyAdi krameNAntaraMgniH krameNa raddhaH san mahAna sthiraH savvasahaH syAditi // 5 / 6 // . cakrapANiH-samprati kramazca ka iti prazna tyottaramAha / vamanavirecanottarabhAvipeyAkramamAhapeyo vilepiimityaadi| yavAgUrbahusikathA vilepI viraladvA / uktaM hi-"sikathakaiH rahito maNDaH peyA sikathasamanvitA / yavAgUbahusikthA sthAd vilepI viraladravA" iti| atna akRtayUSaH snehalavaNAghasaMskRtaH, kRtayUSaH snehlvnnaadisNskRtH| evaM rase'pi kRtaakRtvyvsthaa| yaduktaM sUdazAstre-"bhasnehalavaNaM sarcamakRtaM kttkaivinaa| vijJeyaM lavaNasnehakaTukaH saMskRtaM kRtam" iti / sirisyasakAlatrayaM vyApya, dvirityanakAladvayam, ekaza ityekAnnakAlam / etacca cirityAdi pratyekaM peyAdibhiH sambadhyate / etacca khirityAdipakSavayaM pradhAnazuddhizuddhAdyapekSayA yathAkrama jayam / tena pradhAnazuddhizuddha pratyekaM tiH peyAdi karttavyam. tenAnnakAlakhaye peyaa| tataH pareNAsakAlataye vilepI, tataH pareNAnakAlatraye kRtAkRtayUSasahitamannam, tato'pi ca pareNa kRtA. kRtarasenAmamAtraye deyam / evaM dvAdazabhiranakAlervamanadinasAyAhvAt prabhRti saptarAteNa peyAkramaH / bhayameva krama upakalpanIye'pi-"tataH sAyAhne lohitazAlitaNDulAnAm" ityAdinA, yAvat "dvAdaze cAlakAle" itynenoktH| ava tu yUSarasayostu yadyapi kAlavibhAgo na pratipAditaH, tathApi yUSakAlalaye rasa.kAlalaye ca prathama akRtasya uttarakAle ca kRtasya yUSasya, evaM rasatyApi kAla iti vibhAgaH kathanIya iti / evaM dviH peyAkrame tathA ekazazca peyAkrame vibhAgo varNanIya iti| ekakAle tu peyAdikrame yadyapi kRtAkRtayUSarasayoH kAlavibhAgo na prApyate, tathApyekasmioka kAle stokasaMskAreNa yUparasayostatra kRtAkRtatvaM jnyeym| pradhAnazuddhau bhUridoSAgamamanobhAdamnimAndha sambhavati, tena tatra peyAdikramazciraM kriyata iti jJeyam / pradhAnazuddhayAdilakSaNazAne vakSyamANam / peyAdikramasya vizodhanamandIkRtAgnerdIpakatvaM dRSTAntena darzayazAhapayetyAdi // 3 // 155 For Private and Personal Use Only
Page #1401
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3630 crk-sNhitaa| [kalpanAsiddhiH jaghanyamadhyapravareSu vegAzcatvAra iSTA vamane ssddssttau| dazaiva te dvitriguNA vireke prasthastathA dvitricaturguNazca // 7 // pittAntamiSTaM vamanaM tathAI madhaH kaphAntaJca virekmaahuH| vitrIn saviTkAnapanIya vegAn meyaM vireke vamane tu piitm||8|| gaGgAdharaH-camanavirecanayoH pradhAnAdiSu mAtrAmu liGgamAha-jaghanyetyAdi / vamane jaghanye vegAzcatvAro madhye SaT pravare'STo vArA iti| virake tu jaghanye daza vegA madhye dviguNA viMzativArAH pravare triguNAstriMzadvArA iti vagika ekprkaarstrividhH| atha mAnikastrividhaH prakAra ucyate prasthastathA dvitricturgunnshceti| vamane pravarA zuddhiH prastho, madhye tripAtmasthaH, kaniSThe'ddhaprastha ityunneyam / tathA vireke dvitricaturguNaH prastho jadhanyamadhyapravarazuddhiSu / iti mAnikI vidhA shuddhiH| atra prastho'rddhatrayodazapalamuktaM tantrAntare--'vamane ca vireke ca tathA shonnitmokssnne| addhatrayodazapalaM prasthamAhumanISiNaH' iti arddhana hIna trayodazapalaM sArddhadvAdazapalamiti // 7 // ___ gaGgAdharaH-AntikI tridhA shuddhimaah-pittaantmityaadi| vamanamUddha pittAntamiSTam Adau kaphavamanaM tataH pittavamana miti| adhastAt kaphAntaM cakrapANi:--pradhAnazuddhayAdilakSaNaM prAha-jaghanyetyAdi / caturbhivegairyat zodhanaM vamanaM tad jaghanyam, yat tu SaDabhistanmadhyamam, yat tvaSTAbhistat pravaram / vireke jaghanye daza, madhye tu virecane dadviguNA viMzatirityarthaH, pravare tu virecane triguNAM daza siMzadityarthaH / vegasaMkhyAvibhedena jaghanyAdibhedamabhidhAya doSamAnabhedenApi virecanasya jaghanyamadhyapravaratAM ythaakrmmaahprsthstthetyaadi| dviguNaH prastho jaghanye virecane, viguNazca madhyame caturguNastu prvre| bhatra ca prasthazabdena sA yodshplaanyudhynte| uktaM hi tantrAntare,-'vamane ca vireke ca tathA konntmokssnne| sAda khayodazapalaM prasthamAhurmanISiNaH' iti // 7 // cakrapANiH-pittAntamiSTa vamanaM virekAdamiti vireke yanmAnaM jaghanyamadhyapravaravibhAge proktaM yathAkramam, tathA vamane'pi jaghanyamadhyapravaravibhAge tadarda jJayam, parantu yat pittAntatvaM bamanasya, kaphAntatvaM virekasya, tat vividhazuddhAvapyarthAgataM jJayam / yadA caturbhivegaiH prasthamAne doSe gate pittAntatvaM samyagvamanazuddhijalakSaNamupalabhyate tadA jaghanyA zuddhiH, yadA ca vireke dazabhirvagAIprasthamAnadoSagamanena kaphAntatvaM virecanasamyagayogalakSaNamupalabhyate, tadA virecanasya jaghanyA zuddhirbhavati, evaM madhyapravarazuddhAvapi vamane pittAntatvaM virecane ca kaphAntatvaM samyagayogalakSaNaM jnyym| vegasaMkhyA doSamAnAbhidhAnAnantaraM samyakazuddhilaiGgikazuddhaH pittAntasvAdi For Private and Personal Use Only
Page #1402
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH] siddhisthaanm| 3631 kramAt kaphaH pittamathAnilazca yasaprati samyag vamitaH sa dRssttH| hRtpArzvamUddhendriyamArgazuddho tato laghutve'pi ca lakSyamANe // virekmissttmaahuH| tatra mAnakaraNe krmmaah-dvitriinityaadi| virecane dvau vegAvathavA trIn vegAn saviTkAnapanIya vihAya malaM meyam, vamane tu pItamauSadhamapanIya meyam // 8 // gaGgAdharaH-pittAntaM vamanaM kaphAntaM virekamiSTamAhuriti yat tada vivRNoti / krmaadityaadi| vyatikrame tu yasyati so'samyagavamitastatra hRdAdizuddho lakSaNapratipAdanArthamihAbhidhAnam, tena yaducyate-AntikI vaigikI mAnikI laiGgiko ca catuvidhA zuddhirihocyate vamanavirecanayoH, tadasmAkamasammatameva, kintu laiGgikI caikA zuddhiH; tata ca pittAntam' tathA 'kramAt kaphaH' ityAdigranthavakSyamANaJca liGgaM vamane, virecane ca 'kaphAntaJca' tathA 'srotovizuddhIndriya' ityAdigranthavakSyamANaJca liGga jnyeym| yadava doSAgamanakarmaNaH samyagavizuddhiliGgaM lakSyate'ya mAnAJca vegAcca doSAgamanAcoktama, kimidaM vyasta samastaM vetyAdinA''kSiptam, tadanabhyupagamanirastameva / anyeSAntvatra parIhArA vistarabhayAna likhitaaH| jaghanyAdizudvivaividhyazcAta jaghanyamadhyotkRSTadoSaviSayatayA vyavasthApanIyam , jaghanyAdizudvilakSaNe'pi yada vegena jaghanyAdizudvilakSaNatA'bhidhAnam, tat prAyobhAvitayA jJeyam, doSamAnabhedena jaghanyAdimAnabhedaH pAramAthikaH, tena yatra vamane'STAbhigaipristhadoSasnu tirbhavati tatra pravaraiva zuddhiH, yatra vamane Sar3a bhireva vegaiH sArdraprasthadoSasnu tirbhavati tatra madhyaiva zuddhiH, yasa ca caturbhirapi vegairekaprasthadoSatra tiH tatra jaghanyazuddhireva, evaM virecane dAhAya'm / pittapravRttirante yasmin, tat pittAntam, evaM kaphAntamapi vyaakhyeym| tena "kramAt kaphaH pittamathAnilazca" ityanena yat samyakazuddhilakSaNaM vaktavyama, tathA 'prAptizca vipittakaphAnilAnAm' ityanena ca samyagavirecanalakSaNaM yada vaktavyama, tadanena sahA'viruddhaM bhavati, tana ca yadanilAgamanamante vaktavyam, tat pittAntasya kaphAntasya sUcakatayA jJeyama, niHzeSakRte yAzayagate pitta kaphe ca vAyuH kevalaH sti| tena ca kevalavAyusaraNena pittAntatA kaphAntatA ca jAyate / nanu yadi 'kramAta kaphaH' ityAdinaiva anyenA'yamartho'bhihitaH tat kathamiha pittAntaJca vamanaM kaphAntazca virekamAhuriti kRtam 1 bamaH, vegasaMkhyAdoSamAnabhedapratipAdyamAnajaghanyAdizuddhikhaye pittAntatvApanugatipratipAdanAmihAbhidhAnam / evaM tadvamanavirecanasamyagyogalakSaNA'bhidhAne ziSyasya, prabaladoSa'pi puruSe ayogazuddhAveva jaghanyazuddhigatavegamAnodaye sati atha pittAntasvAyanudaye jaghanyazudibhramaH syAt / evmnydpyudaahaarym| vamane ca vireke ca yathA doSa. mApanaM kartavyam, tdaah-dvivaanityaadi| dvivAnityavyavasthitabhASaNena malabhAgasyAmeyatAM darzayati / vamane ca pItamiti vamane pItamauSadhaM varjayitvA zeSo meyaH // 8 // cakrapANiH-samprati "kiJca kRteSu" ityAdipraznasyottaraM ythaakrmmaah-krmaadityaadi| kramAdityanena vacanena yathoktakamalanena kaphAyAgamanaM na samyagyogalakSaNamiti drshyti| yataH For Private and Personal Use Only
Page #1403
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3632 caraka sNhitaa| ( kalpanAsiddhi dudi te sphoTakakoThakaNDU-hRtkhAvizuddhi rugAtratA ca / tRNmohamU nilakopanidrA-balAtihAni mite'ti vidayAt // srotovizuddhIndriyasaMprasAdau ladhutvamUo'gniranAmayatvam / prAptizca vipittakaphAnilAnAM samyag viriktasya bhavet krmenn|| syAt zleSmapittAnilasaMprakopaH svedo'lpavahigurugAtratA syAt / tandrA tathA chardirarocakazca vAtAnulomyaM na ca durvirikta // kaphAstrapittakSayajAnilotthAH suptAGgamaIklamavepanAyAH / nidrAbalAbhAvatamaHpravezAH sonmAdahikAzca virecita'ti // 10 // laghutve ca lakSyamANe samyagvamito dRssttH| duzchahita ityaadi| ayogayuktavamite sphoTakAdayaH syuH| tRNmohAdIni ativamite vidyAt // 9 // ___ gaGgAdharaH-samyagvirekalakSaNamAha-srota ityaadi| UrjA'mirSasakAm jATharo'gniH samyagviriktasya bhvet| vipittakaphAnilAnAM krameNa prAtidha samyagviriktasya lkssnnmiti| syAdityAdi durviriktalakSaNam, na ca vaataanulomymiti| kaphAsra tyaadinaa'tivisktilkssnnm| kaphAdikotthAH suptyaadyH||10|| kaphAdUrddhagataM yadA pittaM bhavati, tadA tu pittAgamane'pi sati na zuddhiH, kintu yadaivAmAzayAdho. bhAgagataM pittaM vamanamAnayati tadaiva zuddhiH, tat pittAnayanaca kaphAnayanAnantarameva mvti| evaM samyakakRtavirecanalakSaNe'pi kramAditipadasyArtho'tra vyaakhyeyH| zchAIta ityAdyayogakRtavamanalakSaNam / tRNmotyAyati kRtavamanaliGgam / atra Adizabdena varNasvarAdigrahaNam / nidrAtihAnizvAsAnilakopakRta va // 9 // cakrapANiH-srotIvizuddhItyAdi samyagaviracanalakSaNam / UrjA'gniriti ptturgniH| anAmayatvamiti virecanajetavyadoSaja nitavikAravyapagamaH / prAtizcetyAdigranthArthaH sthAnAntare vyAkhyAta eva / syAdityAyayogakRtavirekalakSaNam / na ca vAtAnulomyamityarthaH / kaphAna tyAdi virekAtiyogalakSaNam / AyazabdaH kaphAdibhiH pratyekaM sambadhyate // 10 // vasmadihAnirbamane'ti ca svAdisi cakrabhRtaH paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #1404
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma bhadhyAya siddhisthAnam / 3633 saMsRjya bhaktaM navame'hi sarpistaM pAyayeda vApyanuvAsayed vaa| tailAktagAtrAya tato nirUhaM dadyAt trAhAnAtivubhukSitAya // 11 // pratyAgate dhanvarasena bhojyaH samIkSya vA doSabalaM ythaahm| narastato nizyanuvAsanAhoM nAtyazitaH syAdanuvAsanIyaH // 12 // ___ gaGgAdharaH-liGga tathavAtikRteSvityasyottaramuktvA kA saMyA kiM guNAH keSu kazca vstirityessaamuttrmaah-sNsRjyetyaadi| taM samyagavAntaM viriktaM peyAdikramopasaMsRSTamaSTadinaM yAvat tato navame'hni saMsRSTabhaktaM sapiH pAyayat / athvaanuvaasyediti| tataH saMsRSTabhaktasapipItavate'nuvAsitAya vA trAhAt paraM punaratailAktagAtrAya tasma anativubhukSitAyAbhuktavate nirUha dadyAt // 11 // gaGgAdharaH-pratyAgate tannirahe doSabalaM samIkSya yathAha dhanvamAMsarasena cakrapANi-vamanavirecanakalpanAprastAvAgatasamyagyogAdilakSaNabAbhidhAya vstiklpnaamaahsNsRssttbhkmityaadi| saptabhirdinaiH kRtasaMsarjanakramasyASTame bhuktamupayuktasya navame sarpiHpAnamanuvAsanaM vA deym| bhatra vikalpadvaye yadi vamanAnantaraM virecanaM karttavyam, tadA navame'hni sapiHpAnam, atha virecanAnantaraM vastirdayaH, tadAnuvAsanaM navame'hni deyamiti vyavasthA, vamanAnantaraM navamadivasasapi pAnaM pUrve noktam, senedAnI virecanAnantaraM karttavyaM nirUhAGgamanuvAsanasamAnakAlatavA sarpiHpAnamapi darzitama, tena na nirUhAGgatA sarpiHpAnasya kalpanIyA, navamazca divaso'sa sodhanadinamArabhyaiva jJeya / uktaJca jatUkaNe-"zodhanAnantaraM navame'hna snehapAnamanuvAsanaM vA", tathA suzrute'pyuktam-"virecanAt saptarAte gate jAtabalAya c| kRtAnnAyAnuvAsyAya samyagadeyo'nuvAsanaH" iti / upakalpanIye ca yaH peyakramAnantaraM rasasaMsarjanakrama uktaH, sa savvaMkamAvasAne prakRtibhojanagamanArtha kartavyam, na vamanavirecanakarmaparisamAptAveva, teneha kRtarasasaMsargasyaiva navame dine srpiHpaanmnuvaasnoppnnm| yat tu bhadrazaunake-'saMsRSTabhakA sumanAH snehapIto dRddh'aanlH| saMzuddhaH parato mAsAdanuvAsyastato naH" ityuktam , tata ta prAyanavAsanaviSayaM rogavizeSaviSayaM veti naitada viruddhaM bhavati / bahUni cAtra vyAkhyAnAni TIkAkRtAmakirikhaindhavajejaTezvarasemAdInAM snti| anyaistu tadavyAkhyAnAni doSoddhArAdeva nirastAni / balAtagAvAyeti vacanamabhyagrenApi snehaprayogadarzanArtham / svedastvatra paJcakarmapUrvatayA vihito. inuko'pyAyAsyeva / yaduktam-"anupasthitadoSANAM snehasvedopapAdanaiH / paJcakarmANi kurvIta" iti| vayAt yahAdisyanuvAsanadinAdUddha mahAt, tena yathAvakSyamANakrameNa, ekA'hAt khapahAdadhikAda vA snehAda tadahAda vA nirUho deyH| nAtivubhukSitAyetyanena atibubhukSitasya nirUho'tiyogAyogamanAya ca bhavatIti sUcayati / tasa dhanvarasena bhojanaM virecakdagnimAndavabhAvAda balA'pahArakatvAcca yuktmevH| yaduktaM bhoje-"bhA mastakAda: vizuddhasya nikA For Private and Personal Use Only
Page #1405
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 3634 www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir caraka saMhitA | zIte vasante ca divAnuvAsyo rAtrau zarada grISmaghanAgameSu / tAneva doSAn parirakSitA ye snehasya pAnaM prati kIrttitAH prAk // 13 // [ kalpanAsiddhiH sa naro bhojyaH / sa cedanuvAsanArho bhavet tadA tataH paraM nizi nAtyazito'lpa bhuktavAnanuvAsanIyaH syAt // 12 // gaGgAdharaH- tatra keSvitipraznottaramAha - zIta ityAdi / ghanAgamaH prAdRTa ASADha zrAvaNau / snehasya pAnaM prati tAneva doSAn pari ye rakSitA yato yato vihArAhArAdito nivartya rakSayitavyAste prAk snehAdhyAye prakIrttitAH // 13 // rasAdikam / kimarthaM vihitaM bhojya saMsargazca viriktavat / virekaH pAvakaM hanti tadadhiSThAna saMplavAt / na tu vastistathA tasmAt samunnayati pAvakam" dati / nirUha eva doSA'gnibalApekSarasAdinA peyAdinA bhojanaM darzayannAha - samIkSya doSabalaM yathArhamiti / balamityagnibalam / narastata ityAdinA nirUDhasyAnuvAsanamAha / 'nizi' ityanena nirUhAnantaraM taddine kriyamANamanuvAsanaM nizyeva kartavyamiti darzayati, na zIte vasante'pi sadyo nirUdasya rAkhAvevAnuvAsanaM deyaH / anye tu nizItyanena tadahareva nirUDhAya sAyamanuvAsanaM deyamiti darzayati yathAvakSyamANavibhAgena rAkhau divA vA deyamityAhuH | anuvAsanA itivacanena yadi sAmatA mando vA pAvako bhavati, tadA tadaharanuvAsanaM na deyamiti sUcayati / ata eva jatUkarNe dvitIyadivasa evAnuvAsanamuktam" tatastrAnnirUhe vyuSite bhuktavato'nuvAsanam" iti / hArIte'pi - "vyuSTa rajanyAM prasamIkSya tasmAd balAbalaM vApyanuvAsanIyaH" ityuktam / 'sadyo nirUdo'nuvAsyaH syAt' iti ani hijanitavAtakSobhapuruSaviSayam // 11 / 12 // For Private and Personal Use Only 9 cakrapANi: - 'nizi' ityanena yannizAsamIpe'nuvAsanaM vihitam, tadeva kAlabhedena bhikSakAlaM darzayacAha - zIta ityAdi / zItazabdena zizirahemantayorapi grhnnm|| diveti nizA samope divAbhAge, rAtrAvapi ca dinasamIpe rAtrau / doSAn parirakSitAn dRSTvA antaraca doSavarjanena parirakSitA ye snehasya pAne parikIrttitAH snehAdhyAye " zleSmAdhiko divA zIte" ityAdinA pranthena, sa evA'kAlapItasnehadoSA bhavanti / ta eva yathoktakAlaviparyayakRtAnuvAsane'pi samAna* myAyAccaikadezAbhidhAnenAparai kadezAnumAnAcca jJeyAH // 13 //
Page #1406
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH ma adhyAyaH] siddhisthaanm| 3635 pratyAgate cApyanuvAsanIye divA pradeyaM vyuSitAya bhojym| sAyaJca bhojyaM paratastrAhe vA trAhe'nuvAsyo'hani paJcame vA // . dvAhe trAhe vApyatha paJcame vA dadyAnnirUhAdanuvAsanaJca / ekaM tathA trIn kaphaje vikAre pittAtmake pazca ca sapta vApi // vAte navaikAdazavA punarvAvastInayugmAn kuzalo vidadhyAt // 14 // gaGgAdharaH-atha datte tadanuvAsanIye snehe pratyAgate sati nizi vyuSitAya prabhAte divA bhojyaM pradeyaM paratasvAhe vA sAyazca rAtrI bhojyaM deyam / cAhe punaranuvAsyo'thavA pazcare 'hanyanuvAsyaH / evaM dvAhe vA trAhe vA pazcame vA doSamavekSya nirUhaM dattvA nizi cAnuvAsanaM deyam / evaM prakAreNa vastimekaM kaphane vyAyau vidadhyAdayavA trIna vastIn, pittAtmake vikAre pazca vA sapta vA vastIn, vAte vikAre nava vastInathavakAdaza vastIn vidadhyAt, na tu kutrApi yugmAn vastIna vidadhyAt // 14 // cakrapANiH-pratyAgate cetyAdau anuvAsanIya itynuvaasnsnehe| vyuSitAyeti nirvikAraca rAtipuSitAya divA bhojyaM deyam, tathA sAyaJca bhojyaM deyam / anuvAsanAnantaraM punaranuvAsanakAlamAha-pahe vetyaadi| atApi yahapazcAhavyavasthA pUrvavat / ayaJcAnuvAsanakAlo nirUhadina eva dAtavyAnuvAsane prijnyeyH| anye tu paThanti yat parato yahe vA labahe'vAnu vAsyo'hani paJcame vA iti, vyAkhyAnayanti ca-parato rahe vA khayahe'nuvAsyo'hani paJcame veti / atra tu rahe'nuvAsanatiprabalasya vAtasya, anativRddhavAtasya larahe, paJcame tu vRddhakaphapittasyeti vyvsthaa| dvitIyadinAnuvAsanaM hArIte'pyuktam, vacanaM hi-"dRSTAtivRddha pavanasya rUpaM dine dine vastimudAharanti / " suzrute'pyuktam-"nasya bahuvAtasya snehavastiM dine dine| dadyAda vaidyastato'nyeSAmagnyAvAdhabhayAt yahAt" iti / ihApi "rUkSanityastu" ityAdinA "udAnAvRte vAtAgnyAdau dine dine" ityantena rahe dAnaM vidhAsyati, tena 'dvarahe vA baghahe vA' iti pAThaH saadhuH| dvagrahazabdena dhAna dinadvayasambandhamAtamucyate, na pahapUraNam , tena prathamadivasadattAnuvAsanAt prabhRti pUraNena tRtIye divase'nuvAsanaM prApnotIti yaducyate, tanirastam / evaM pahe'pi tRtIyAhasambandha eva vivakSito jJeya iti / samprati doSabhedenAnuvAsananiyamamAha-ekaM tathA triinityaadi| etacca 'saMkhyAH kati' prazbhasyottaram, aparaM saGghayApraznottara-triMzanmatA karma nu' ityAdinA bhaviSyati / kaphapittayozca yadyapyanuvAsanaM na vihitam, tathApi vAtAnugatakaphapittaviSayatayaitad boddhvym| punarvetyanena vAte nava ekAdaza vA kuryAt / ayugmAnityanena dvicatuHSar3Adi. saMkhyayA yugmadAnaca niSedhayati / ayugmadAnaM prabhAvAdevAkhopakArIti maharSivacanAd bodhyam / For Private and Personal Use Only
Page #1407
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2636 caraka shitaa| . ( kalpanAsiddhiH naro viriktastu nirUhadAnaM vivarjayet sptdinaanyvshym| . zuddho nirUheNa virecanazca taddhAsya zanyaM vikRSaccharIram // 15 // gaGgAdharaH-atha kiM varjanIyamityasyottaramAha-nara ityAdi / kiriktastu naraH saptadinaM nirUhadAnaM vivajjayet / tatra doSamAha-zuddha ityAdi / virecanena zuddhazca naro nirUhadAnaM saptadinaM vivarjayet / kimartham ? taddhi hi yasmAt tada viriktasya zUnyaM zarIraM nirUho viSeta, nirUDhasya ca zUnyaM zarIraM virecane vikRSet // 15 // yathA-yugmeSvahaHsu putrakAmau saMvasetAm" iti| upapattizcAtA'tiSasaGgabhItyA na kthitaa''caaryenn| yat su-"zrIna paJca vA tu caturo'tha Sar3a vA" ityAdinA yugmavasti dAnaM vakSyati, tazirUhAGgatayA snehanArthakriyamANAnuvAsanaviSayayugmavastidAnamiti na virodhH| etena yaduktam bhASADhavarmaNA-nirUhakAryakaraNAyAyugmadAnamatasminnoktaM niSiddhapUrvaJca, rogasyAnte kramAdeka tathA trInisyAdIn snehAn prAha" iti, tannirastaM jnyeym| kiJca, 'ayugmAn' ityamena 'punarvA' ityanena ca yatrAnuvRtyAnuvAsanaM deyam, tatrAyugmakaM nirUhAntaritaM krttvymityrthH| tena yathokasaMkhyAtanirUha dattvA yathoktasaGkhyayA sneho deyH| viSamasaMkhyopAdAnantu madhyavidhayApi pahacaturahAdigrAhakaM bhvti| tena uttarakha vakSyamANasamasaMkhyAnuvAsanaM na virAdhi bru vte| jatUkarNa 'tyuktam- "nirUhe nyuSite bhuktavato'nuvAsanaM paraM dvitAye'hani paJcame vA tathaikAdazAhe'pakarSato vizicaturAdi vAtAdiSUcyate" iti // 14 // cakrapANi:-sammati nirUhavirecamayoravazyaparihartavyakAlamAha-naro viriktstvityaadi| avazyamiti vacanAdekAhasAdhye'pi vyAdhau avazyaM saptadinacchedaH kartavya iti drshyti| yadyapi virecanAnantaraM niSiddha eva nirUhaH paJcakarmIyAyAM siddhau tathA nirUdasya virecanaM niSiddham, tathApi tatkAlameva sa nissedhH| tena tricaturAdidine'pi prasaktinirAsArthamidaM vacanam / yat suvirecanAnantaraM navame'hni anuvAsanakAlAduttarakAlameva nirUhavidhAnam, tena arvAgvasterapi na prasaktiH syAdityucyate, tanna ; yadanuvAsanazuddhayapekSasaMsarjanakramasyeyaM vidhaa| yadAvarazuddhayA sabaheva peyAdikramaH samApyate, sadA caturthadine'nuvAsanadAnAt paJcame SaSThe dine nirUhaH prasajyeta, bhatastamirAsArthametadava nm| nirUhAnantarantu saMsarjanakamo nAra yeva, tena tAhaM lapahaM dattvA virecnprsktirsyev| saptAhAdAka saptAhaM yAvat nirUhavirecanavarjane hetumAha-taya. syetyaadi| vikasediti hiMsyAt, zUnyamiti pUrvazodhanazUnyazarIraM punaH zodhanAt hiMsyAditi bhaavH| "A saptAhAd vireko vA tatazcApi nirUhaNam" iti tantrAntare proktam, taca saMsargavizyA kriyamANasaMzodhanakrame jnyeym| akhApi ca saptAhapUraNaM saMsarjanasnehAdInAmanumatavikalpaparihArAd vyAkhyeyam // 15 // * vikaseccharIramiti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #1408
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir meM adhyAyaH siddhisthaanm| 3637 vastirvayaHsthApana Ayuragni-sukhakharojobalavarNamedhA- / sarvArthakArI zizuvRddhayUnAM niratyayaH sarvagadApahazca // vizleSmapittAnilamUtrakarSI dAAvahaH zukrabalapradazca / vizvasthiraM doSacayaM nirasya sarvAn vikArAn shmyenniruuhH| dehe nirUheNa vizuddhamArge saMsnehanaM varNabalapradazca // 16 // na tailadAnAt paramasti kiJcit dravyaM vizeSeNa samIraNAt / snehena raukSyaM laghutAM gurutvAdISNyAcca zaityaM pavanasya htvaa| talaM dadhAtyAzu manaHprasAdaM vIrya balaM varNamathApi puSTim // 17 // gaGgAdharaH-kiMguNo vstiritipshnsyottrmaah-vstirityaadi| Ayu. rAdisarvArthakArItyekaM pdm| vasteH sAmAnyaguNamuktavA vishessmaah-vidd'ityaadi| vizvaka doSaM sthirazca doSam / nirUhadAnAnantaramanuvAsanadAnaguNa. mAha-deha ityaadi| nirUheNa vizuddhamArge dehe saMsnehanamanuvAsanaM varNAdi: pradam // 16 // gaGgAdharaH-tatra snehavizeSamAha-na tldaanaadityaadi| samIraNAHstalAt paraM kizcida dravyaM vizeSeNa nAsti / yathA samIraNArtitalaM vizeSeNa zamayati tthaah-snehenetyaadi| talaM snehena snigdhavaguNena vAtasya rokSyaM cakrapANiH-'kiMguNo vastiH' itiprshnsyottrm-vstiyHsthaapyitetyaadi| ayaJca bhAsthApanaguNaH, anuvAsanasya tu "dehe nirUheNa" ityAdinA anyena guNaM vakSyati / vagaHsthApayatIti ghyHsthaapyitaa| vayaHsthApanaJcAsya srotHshuddhikrtvaat| sarvArthakArIti sthiratvApakarSAdivirudAsyApi bhessjvishessyogaat| zizuvRddhayUnAM niratyaya ityanena vamanavirecanAbhyAmutkarSa acyate, te hi shishuvRddhyonissiddhe| sarvagadApahavaM zamanena jnyeym| savvIn vikArAn zamaye dityanena doSasaMzodhanadvArA savaMgadApahatvamucyate iti na paunruttym| kiMvA sarvAn vikArAniti savisthAna vikArAniti vishessH| deha ityaadinaanuvaasngunnmaah| nirUhega vizuddhamArge iti vacanAnirUhazodhita eva mArge saMsarjadanuvAsanaM yathoktaguNakarta bhavatIti darzayati // 6 // cakrapANiH- tailadAnAdityatra tailazabdena snehopalakSaNena kevid ghRtamapi graahynti| kintu tailamevAta vAtaharapadhAnatayA brUte iti yuktaM pazyAmaH, tathA hyana 'auSNyAcchatyam' iti, auSNyaJca na sarpiSi iti| snehau tu majjavarjitau anuvAsanAdhimUtAvapyapradhAnatvAnnAsa ghRtmnumnyte| paramastItyAdau dravyamiti kAraNam, saca kAraNamanilaprazamanena jnyeym| 'nAnvasanAt For Private and Personal Use Only
Page #1409
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3638 crk-sNhitaa| [ kAnAsiddhiH mUle niSikto hi yathA drumaH syAnIlacchadaH komlpllvaamH| kAle mahAn puSpaphalapradazca tathA naraH syAdanuvAsanena // 18 // (apatyasansAnavivRddhikArI kAle yazasvI bhukiirtimaaNshc|) stabdhAzca ye saGkucitAzca kecit ye paGgavo ye'pi ca bhagnarumAH / yeSAzca zAkhAsu ca vAtarogAH zasto vizeSeNa hi teSu vstiH|| AdhmApite vigrathite purISe zUle ca bhaktAnabhinandane c| evaM prakArAzca bhavanti kukSau ye cAmayAsteSu ca vastiriSTaH // hatlA gurutvAt tasya laghutAM havA auSNyAt tasya zatyaM hatvAzu mana prasAdAdika dadhAti // 17 // gaGgAdharaH-tatra dRSTAntamAha-mUla ityaadi| nIlacchado dramo mUle jalena sikto hi yathA komalapallavAnaH san kAle mahAn bhUlA puSpaphalapradaH syAta, tathA naro'pyanuvAsanena mUle pAyo siktaH san manaHprasAdAdimAn bhUlA khakriyAkaraH syAt // 18 // gaGgAdharaH-ye ca rogA anuvAsanena nazyanti tadAha-stabdhAzcetyAdi / ye narA vAtena stabdhAstathA saGgha citAdayazca yeSAM zAkhAmu raktAdiSu pAta rogAsteSu vizeSeNa vastiranuvAsanavastiH shstH| evamAdhmApitapurIpAdi. kiJcidihAsti karma' iti kecit paThanti / tailakRtyameva sakAraNaM vyAkaroti - snehenetyAdi / tailaJca snehAnuvAsane pakkameva, bhapakasya tu "na cAmaM praNayet snehaM yadabhipyandayed gudam' ityanena nissiddhtvaat| bhanna tailAnilayormelake dravyaprabhAvAt tailameva vAtaM hanti, na vAtaratailam / bhaguravaJca yadyapi haile vAte cAsti, tathApIha prabhAvAcca vAtasUkSmAvayavasambandhakArakaM tailaM snehAdinA vAtaM jyti| tena samAnamapyaNusvamiha viruddhArtha kaaryeveti| talasya yathoktakAryakatrtRtve ghaTAntamAha-mUla ityaadi| 'mUla'dRSTAntena cAnuvAsanena sAkSAt tarpaNIyasya gudasya dehamUlatvaM drshyti| uktaM hi parAzare-"mUlaM gudaM zarIrasya zirAstatra prtisstthitaaH| sarca zarIraM pRSThazca mUrdAnaM pAdamAzritAH" iti| tathAnuvAsanAdapi naro balavIryyAyapeto'patyavAMva syAdisyarthaH // 17 // 18 // cakrapANiH-sAmAnyena nirUhAnuvAsanayoguNamAha- stabdhAzca ya ityaadi| bhagnA iti For Private and Personal Use Only
Page #1410
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma bhadhyAyaH sidristhaanm| 3636 yAzca striyo vAtakRtopasargAta garbha na gRhNanti nRbhiH smetaaH| kSINendriyA ye ca narAH kRzAzva teSAJca vastiH paramaH pradiSTaH // 16 uSNAbhibhUteSu vadanti zItAn zItAbhibhUteSu tathA sukhoSNAn / tatpratyanokoSadhasaMprayuktAn sarvatra vastIn pravibhajya dadyAt // 20 // na vRhaNIyAn vidadhIta vaston vizodhanoyeSu gadeSu vaiyH| kuSThapramehAdiSu medureSu ye cApi kecicca vishodhniiyaaH|| kSINakSatAnAM na vizodhanIyAn na zoSiNAM no bhRzadurbalAnAm / na mUrchitAnAM na vizodhitAnAM yeSAJca doSeSu nibaddhavAyuH // 21 // prakAreSu snehvstirnuvaasnvstirissttH| yaashcetyaadi| nRbhiH pubhiH sametAH saGgatA api yAzca striyo vAtakRtopasargAna garbha gRhanti, ye ca narAH kSINendriyAdayasteSAJca vastiH paramaH pradiSTaH // 19 // gaadhrH-vstiprbhedkrnnmaah-ussnnetyaadi| namatyanIkaruSNAbhibhUtapUSNamasyanIkaH zItAbhibhUteSu zItamatyanIkarauSadhaH prayuktAn pravibhajya vastIn sacetra dadyAt // 20 // gaGgAdharaH-vastiSu nissedhyaanaah-netyaadi| vizodhanIyeSu gadeSu hI yAn vastIna na vidadhIta / tada viTaNoti kuSThetyAdi / kSINetyAdi / vizodhanIyAn vastIna kSINakSatAdInAM na vidadhIta // 21 // dhssttkaayaaH| rugnA iti sndhimuktaaH| bhktaanbhinndne'nshcrocke| vAtakRtopasargA iti vAtakRtopadravAH / kSINendriyA iti atikSINazukAH / asa zuddhavAtAdiSvanuvAsanam, bhaktAnabhinandanaprakAreSu ca nirUha ityAdyarthI'nusaraNIyaH // 19 // cakrapANiH-samprati keSu ca ca vastiriti prshnsyottrm-ussnnaabhimuutessvityaadi| aNNAbhimUte tathA zItAbhibhUta iti vakanye, yena sarvatra iti karoti, tena snigdharUmaguruladhvabhibhUte'pi tadaviparItoSadhasampAdito vastiya iti darzayati // 20 // ckrpaanni:-nityvishodhniiygdaanaah-kusstthprmehaadigvityaadi| bhatra AdizabdenArocakatantrAlIpadAvInAM grahaNam / mereSviti medsvissu| kSINakSatAnAM neti rAjayakSmiprabhRtayo shegaa| vizodhanIyAnityapakarSaNakArakAn / pAca popeSu nibadamAyuriti ye saMzodhanaharaNamANaiva prANAn jahati // 23 // * nibaddhamAyuriti cakravataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #1411
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3640 crk-sNhitaa| kalpanAsidiH zAkhAgatAH koSThagatAzca rogAH mammoI sarvAvayavAgatAzca / ye santi teSAM na tu kazcidanyo vAyoH paraM janmani heturasti // vigamUtrapittAdimalAzayAnAM vikSepasaGghAtakaraH sa yasmAt / tasyAtivRddhasya zamAya nAnyada vastevinA bheSajamasti kinycit| tasmAJcikitsA mitibranti savAM cikitsAmapi vstimeke|| nAbhipradezazca kaTizca gatvA kukiM samAloDya punazca pRSTham / saMsnihya kAyaM zithilAMzca kRtvA doSAn purISa grathitaM vimthy| susaktavegaHsapuroSadoSaH pratyAgato vastiriti prazastaH // 22 // 23 // . gaGgAdharaH-zAkhAgatA ityaadi| ye zAkhAgatAdayo rogAsteSAM janmani paraM hetuyoranyo na kazcidasti / yasmAt sa vaayurvissnnuutraadivikssepsngghaatkrH| ativRddhasya tasya vAyoH zamAya vastevinA kiJcinbheSajaM naasti| tsmaadityaadi| tasmAdeke dhanvantaryAdayazcikitsArddha vastimekamaparaM cikitsArTa saccoM cikitsAM bruvnti| kasmAdevamutkRSTo vastirityata aah-naabhiityaadi| nAbhipradezAdigamanAdipUrvakapratyAgamanaM vasteH prazastatAyAM hetuH|| 22 // 23 // cakrapANiH-vasterbahuviSayAM stutimAcakSANaH 'kiMguNo vastiH' iti praznasyaivottaraM punarAhazAkhAgatA ityAdi / zAkhAkoSThamarmagatA ityanena trividhazAkhAdirogamArgo gRhiitH| marmajazabdena hi madhyamarogamArgAdhayiNAM sandhijAnAmapi sAhacaryAda grahaNam / iha mammAsthisandhayo hi madhyamarogamArga uktH| arddha sarvazabdena ca UdhistiyaMgabhedAdapyuktarogamArgatayagrahaNam / 'avayavAGgaja'zabdena ca prAdezikasaGgibhedAdapyukta grahaNam / vAyoH paramiti vAyoH pareNa kazcit zreSTha iti yAvat / etena yadyapi kaphapitte api rogeSu kAraNe bhavataH, tathApi vAyureva zreSThaH ityucyte| vAyoH zreSThatva eva hetumaah-vissmuutyaadi| pittAdotyasa Avizabdena kaphasya prahaNam, na ca malazabdena kaphasya grhnnm| malazabdena cetaradhAtumalAnAM khamalAdInAJca grhnnm| Azayazabdena malavyatiriktaprasAdAkhyAnAmAzayAnAM dhAtUnAJca grhnnm| vikSepasaMhArakara iti viyogmelkkrH| etena yasmAda vAyureva doSamaladhAtUnAM saMyogavibhAgI karoti, tena doSaSyaviNmalamelakarUpanikhilavyAdhikaraNe vAyureva pradhAnaM bhavatIti bhAvaH / kiMvA, bhAzayazabdaH pratyekaM vir3AdibhiH sambadhyate, sthAnena ca sthAnino sabhyante, vidAdi. saMyogavibhAgenaiva ca sarvavyAdhikaraNaparigraho bhvti| bhavatyevaM vastitiharANAm vastAkcikitsArUpatA tathA srvcikitsaaruuptaa| taka vasteH kRtAkRtalakSaNAni krameNAha naabhiityaadi| vilobyati sNbhobhy| For Private and Personal Use Only
Page #1412
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1mabhadhyAyaH 1ma adhyAyaH siddhisthaanm| 3641 sanAbhidezaM kaTipArzvakukSiM gatvA zakadoSacayaM nirsy| saDidAptavegaH sapuroSadoSaH samyaka sukhenaiti ca yazca vstiH|| prasRSTavigamUtrasamIraNatvaM rucygnivRddhyaashylaaghvaadi| rogopazAntiH prakRtisthatA ca balaM tataH syAt sunirUDhaliGgam // 24 syAt hacchirorugagudakutiliGkavatiH pratizyAyavikartike c| hRllAsakAsArucimUtrasaGgaHzvAso na samyak ca nirUhite syAt // 25 liGgaM yadevAtivirecitasya bhavet tadevAtinirUhitasya // 26 // pratyetyasaktaM sazakucca tailaM rktaadi-ch-buddhiindriysNprsaadH| +khapno'tidRSTilaghutA balaJca sRSTAzca vegAH svanuvAsite syuH||27 - gaGgAdharaH-senyAdi smyniruuddhlkssnnm| yazca praNihito vastiH sanAbhidezaM nAbhidezasahitaM sugvena punareti tat sunirUDhaliGgam // 24 // gnggaadhrH-asmyddhilkssnnmaah-syaaddhdityaadi| vikattikA kattanavat piidd'aa| na samyaGa nirUr3hite asamyaGa nirUr3hite liGgam // 25 // gaGgAdharaH-atinirUDhalakSaNamAha-liGga yadevetyAdi // 26 // gaGgAdharaH-ityatinirUDhalakSaNamuktvA smygnuvaasnlkssnnmaah-prtyetiityaadi| taLa yadanuvAsane datta talaM tat sazakadasaktamalagnaM prtyeti| khanuvAsite samyaganuvAsite // 27 // saMsnehya kAyamiti vIryarUpeNa sArega kAyaM vyaapy| ukta hi-"vIyyaNa vastirAdatte doSA. nApAdamastakAt" iti| snehazabdena ca saaro'bhidhiiyte| yathA-"dehaH snehaparikSayAt" iti| samyagiti nirvshesseg| sukheneti vikaarmkRtvaa| taadaatvikvstissygyoglkssnnmbhidhaayottrkaalbhvbhaavmaah-prsRssttetyaadi| AzayalAghava.nItyata AmayalAghavAnIti pAThe rogopazAntiritmanantaraM vAzabdo jJeyaH, tena rogopazAntiriha nirUhasAdhyavikArANAmupa. zAntiH // 22-24 // cakrapANiH-syAdityAdi vastyayogalakSaNam / na samyak nirUhite isyayogena niruuhite| vasyatiyogalakSaNamatidezenAha-liGgamityAdi / anuvaasnsmygyoglkssnnmaah-prtyetiityaadi| * vakAti iti kacit paatthH| + svapnAnuvRttiriti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #1413
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3642 crk-sNhitaa| [ kalpanAsiddhiH adhaHzarIrodarabAhupRSTha-pAzrveSu ruk rUkSakharazca vrcH| grahazca viNmUtrasamIraNAnAmasamyagetAnyanuvAsite syuH // 28 // hRllAsamohakkamasAdamUrchA vikartikA cAtyanuvAsite syuH // 26 // trIn yasya yAmAnanuvartate hi sneho naraH syAt sa vizuddhadehaH / AzvAgate'nyastu punarvidheyaH sneho na saMsnehayati hyatiSThan // 30 dviHSaNmatAH karmasu vastayo hi kAle tato'ddhena tathA ca yoge| sAnvAsanA dvAdaza vai nirUhA prAk sneha ekaH paratazca paJca // ___ gaGgAdharaH-asamyaganuvAsanalakSaNamAha-adhaHzarIretyAdi / etAni liGgAnyasamyaganuvAsite // 28 // gaGgAdharaH-atyanuvAsanalakSaNamAha-hallAsetyAdi / mUcchantiM bahuvacanAntamekapadam / atyanuvAsite'nuvAsanAtiyoge // 29 // ... . gaGgAdharaH- samyaganuvAsane snehsthitikaalmaah-triinityaadi| yasyAnu. vAsane dattaH snehastrIn yAmAn dAnAdanu vartate tiSThati, triyAmaM sthitA pratyeti, sa naro vizuddhadehaH syAt / AzvAgate snehe punaranuvAsanavastividheyo dyH| kasmAt 1 hi yasmAt sneho'tiSThan na snehayati // 30 // gnggaadhrH-vstisngkhyaamaah-dvisshityaadi| dviHSar3iti dvAdaza vstyH| kampasu cikitsitakarmasu / iti krmvstiH| tathA kAle vastisyatoDhena SaDvastayaH, yoge ca tathA?na SaDa vastayaH syuriti / tada vigoti sAnvAsanA asatAmati saGga vinaa| raktAdayo dhAtavaH / svpnaanuvRttiniNdraanuvRttiH| sRSTA ityabaddhAH / adha isyaaynuvaasnaayoglkssnnm| rUkSakharatA cAta zarIrasyAsnehanAdeva / hallAsAdi asamyagyogalakSaNam // 25-29 // cakrapANiH- ttsnehprtyaagmnkaalmaah-ysyetyaadi| yAmAniti praharAn / sa vizuddha ne iti 'sa' anuvAsanayogaprayogasamyagayogAdanuvAsanavyApattirahita ityrthH| bhAzcAmate iti zIghra prtyaagte| anya stu vidheya iti tadaivAnyaH sneho deyaH / punaH snehadAmopapattimAhasneho na snehayati yatiSThanniti // 30 // pakrapANiH-samprati sngkhyaapnsyottrvishessmaah-triNshdityaadi| karmakAlayogasaMjJA yathAkramaM triMzatSoDazAzvastisamudayeSu jnyeyaa| kArastato'netyasa zabdo na sama-bhakti vacanaH, vena triMzada podazabhAgA bhavanti / sAnvasanA ityAdinA kamtAdInAM nikahAnuvAsana For Private and Personal Use Only
Page #1414
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH] siddhisthaanm| 3643 kAle trayo'nte'ntaritastathaikaH snehA nirUhaiH sahitAzca SaT syuH| yoge nirahAstraya eva deyAH snehAstathA SaT ca praadimdhyaaH||31|| iti| sAnuvAsanA nirUhA dvAdaza kammasu prAk sneha eko nirUhavastiH pUrvamekaH snehavastistato nirUhavastistataH parataH paJca sAnuvAsanA nirUhA iti kammaisu dvAdaza vstyH| tathA ca-eko'nuvAsanavastiH pUrvaM tato nirUhastato'nuvAsanaM tato nirUhastato'nuvAsanaM tato nirUhastato'nuvAsanaM tato nirUhastato'nuvAsanaM tato nirUhastato'nuvAsanaM tato nirUha iti dvAdaza karmasu vstyH| kAle ityaadi| kAle sAnvAsanAtraya iti SaT, tatra prAk sneha eko nirUhAt pUccamekaH snehavastistato nirUhastato'nuvAsanavastistato nirUhastataH snehavastistato nirUha iti SaT sAnuvAsanA nirUhA vastayaH kAle / atha yoge tathADhena sAnuvAsanAH Sar3a, vstyH| tad yathA-traya eva nirUhA deyAstathA parAdimadhyAH snehAzca traya iti SaT / tathA ca-pUccameko'nuvAsanavastistato nirUhastataH snehavastistato nirUhastataH snehavastistato nirUha ityevaM SaTa yoge syuriti| parAdimadhyAstrayaH snehAstrayo nirUhA iti // 31 // vibhaagmaah| ekamanuvAsanaM dattvA dIyanta iti sAnvasanAH, evamanuvAsanena pratyekaM yogAda dvAdaza nirUhAzcaturviMzatirvastayo bhavanti / praagityaarmbhe| parata iti dvAdazanirUhottarakAle / nirUhAnmaritAzca SaT syuriti nirUheNAntarIkRtAH, evaJca dvAdaza vastayaH puurnniiyaaH| pancaiva parAdimadhyA iti paJca snehA ante madhye Ahau ca yeSAM vibhaktAste tathA / ava cAdau snehadvayam, ante ca snehadvayam, nirUhalayamadhye caikamanuvAsanam, evaM paJca snehA bhvnti| ye tu nirUhadina evAnuvA naM vadanti, tanmate AdAveka eva, ante'pi dinAntare ekaH, evaM paJca bhavanti / evaM kamekAlayorapi nirUidina eva dinAntare anuvAsanaM vyAkhyaH / bhava caikasnehAntaritAnAM nirUhadAne vAtakSobho naashngkniiyH| karmAdiSu nirUhA yApanAvastirUpA dIyante, ye snigdhAH eveti kRtvA na vAtakSobhakA bhavanti / ete ca karmAdayo yadyapi zAstrapradezeSu na vyava hayante, tathApi tadvidyavyavahArArArthameveyaM karmAdisaMjJA, yathA mamakamahAmamakatailAdisaMjJA, tena karmAdisaMjJA zAstra vyavahArAdarzanAt karmAdipratipAdako grantho'nArSa iti yaducyate, tanirastam / karmAdisaMjJA ca tantrAntare'pyasti, tathAhi jatUkarNaH,-"vastayastriMzat Sor3azASTau ca kammekAlayogA nirUhA snehAntaritA dvAdaza SaT vayaH ekasnehArambhA paJca ekAntAH" iti / * nizanmatAH karmasu vastayo hi kAlastato'rdaina tatazca yogH| sAnvasanA dvAdaza bai nirUhAH prAk sneha ekaH paratazca paJca // kAle trayo'ntaH puratastathakaH snehA nirUhAntaritAzca SaTa syuH| yoge nirUhAsya eva deyAH snehAstathA paJca parAdimadhyAH // iti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #1415
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 3644 www.kobatirth.org caraka saMhitA / - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ kalpanAsiddhiH tron paJca vAhuzcaturo'tha SaD vA vAtAdhikAnAmanuvAsanIyAn / snehAn pradAyAzu bhiSag vidadhyAt sroto vizuddhArthamato nirUhAn // 32 // vizuddhakAyasya tataH krameNa snigdhantu taiH sveditamuttamAGgam / virecayeda dvitrirathaikazo vA balaM samIkSya trividhaM malAnAm // 33 // For Private and Personal Use Only gaGgAdharaH - zrI nityAdi / vAtAdhikAnAmanuvAsanIyAn snehAn vastIna trInAhurathavA pazcAhurathavA catura AhurathavA paDAhuH / tAn snehAn vastIM bhiSak sroto vizuddhArthaM vidadhyAt / ataH paraM nirUhAn vidadhyAt // 32 // - gaGgAdharaH - atha zirovirecanamAha - vizuddhetyAdi / evaM prakAreNAdau vamanena tato virecanena tato'nantaraM sAnuvAsananirUheNa vizuddhakAyasya tataH hArIte'pi - triMzakaM karma budhA vadanti" ityAyutam / kamrmAdInAM prayogaM kecid vAtAdiSu inti // 31 // cakrapANiH - trIn pancetyAdinA snehanArthamanuvAsanamAha / ata ye vAtAdikAnAmiti paThanti, teSAm Adizabdena pittakaphayorapi grahaNam / bahuvacanantu tadguNasaMvijJAnabahubrIhiNA vAtasya grahaNAd bahutvasaMkhyAyogAdupapannam / yathoktaM kuSThanidAne - "vAtAdiSu praduSTeSu " iti / tathA svagAzrite'pi "vAtAdInAM rasAdInAm" iti bahutvaM nirddiSTam / anye tu - vAtAdhikAnAm iti paThanti / atra caturNAM SaNNAM snehAnAM yugmarUNAmapi dAnamaviruddhameva, etadanuvAsanasya nirUhAGgatayA snehanArthaM kriyamANatvAt / ayugmAdAnantu " vastInayugmAn" ityanena svapradhAnatayAnuvAsanasya vihitamiti bhinnaviSayatayA na virodhaH, yataH snehana prayojanamanuvAsanametena snehe bhUta evA'yugmadAnena nivarttanIyam / kiMvA ayugmA tanvato vyAkhyAnena saMkhdhvocyate / tathAhi - tInU, paca, vInU catura iti sapta, paJca catura iti nava, paJca SaDityekAdaza iti paJca vikalpA iha vidhIyante / tantrAntare snehasya yugmadAnamuktam, yathA- " rUkSasya bahuvAtasya dvau vInU cApyanuvAsanAn / dadyAt snigdharunu jJAtvA tataH pazcAnirUhayet" iti / srotaHzabdena vibaddha zirA'bhihitA // 32 // cakrapANiH - sampratikramAgatazirovirecanasya kalpanAmasamyagayogAtiyogalakSaNaJcAha - vizuddhatyAdi / vizuddhadehasyeti etaca paJcakarmasampAdanIyakartta viSayatvaM zuddhipUrvakatvaJca ziro *
Page #1416
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAya siddhisthAnam / 3645 uraHzirolAghavamindriyANAM srotovizuddhizca bhaveda vizuddhe / galopalepazca zirogurutvaM niSThIvanazcApyatha durvirikta // 34 // ziro'kSizaGkhazravaNArtitodAvatyarthazuddhe timirazca pazyet / syAt tarpaNaM tatra mRdu dravaJca snigdhasya tIkSNantu punarna yoge|| ityAturakhasthavidhiH cha prayoge balAyuSovRddhikRdAmayanaH // 35 // krameNa punaruttamAGga mastaka taH pUrvoktaH snehaH snigdhaM tathA taiH pUrvoktaH svedaH sveditaM malAnAM balaM samIkSya trividhamuttamamadhyamAdhama dvitirekazo vA vArAn virecayet / / 33 // gaGgAdharaH-tasya zirovirecanasya samyagayogalakSaNamAha-uzira ityaadi| vizuddha samyaka zuddhe zirasi / asamyagayogalakSaNamAha-galopalepazcetyAdi // 34 gnggaadhrH-atiyoglkssnnmaah-shiro'kssiityaadi| timirazca pazye dityandhakAraM pazyet / tatrAtiyoge pratikAramAha-syAt tapeNamityAdi / tatrAtiyoge iti zirovirake punaH snigdhasya taM naraM snigdhaM kRtA mRdu dravazca tarpaNaM vidadhyAditi, na tu tIkSNaM tapeNaM vidadhyAditi / itiityaadi| iti khalveSa virecnsyehocyte| anena vamanAdinA zuddhasyApi zirovirecanaikasampAdya puruSe'yaM kramo jnyeyH| snigdhamityaGgazirovastipANyAdi / talasveditamiti hasta tlsveditm| sirithaikaza iti tadinaeva doSANAmutkRSTatvAdi balatraividhyamapekSya yathAyogyatayA yojym| lAghavamindriyANAmiti pArAdInAM svaviSaye pATavam // 33 // 34 // cakrapANiH-timiraca pazyeriti tamovyAta sarva pshyediti| tasyAtiyogAyogayocikitsAnuvaktavyatayA'nuSaGgatAmAha- syAt trpnnmityaadi| mRDa drvmcetymenaatiyogcikitsitm| tIkSNantu punarnayoga iti ayogazirovirecanasyaiva punastIkSaNazirovirecanaM deym| ukta krmpryogmupsNhrti-ityaaturetyaadi| bhAturasvasthasukhaH iti vacanena bhAture AmayasthApa* ityAturasvasthasukha iti cakrataH pAThaH / 457 For Private and Personal Use Only
Page #1417
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3646 crk-sNhitaa| [kalpanAsidiH kAlastu vastyAdiSu yAti yAvAn tAvAn bhaved dviH parihArakAlaH // 36 // atyAsanasthAnavacAMsi pAnaM (r) khapnaM divA maithunvegrodhaan| zItopacArAtapazokaroSAn tyajedakAlAhitabhojanaJca // 37 // baddhe praNIte viSame ca netre mArge tthaakviddibndhe| paJcAnAM karmaNAm Aturasvastha vidhiH AturyavidhiH svAsthAvidhizca prayoge balAdikRdAmayanazca // 35 // gaGgAdharaH-vajjenIyaM kaalmaah-kaalsvityaadi| vastyAdiSu paJcasu karmasu kriyamANeSu yAvAn kAlo yAti, tAvAn kAlo dvidviguNaH parihArasyApathyasevanatyAgasya kaalH||36|| gaGgAdharaH-tyAjyAnAha-atyAsanetyAdi / atizayenAsanaM sthAnaM vacanamityAdi tyajet, akAle bhojanahitabhojanazca tyajediti kRtvaantaadiH||37|| , gaGgAdharaH-praNIyamAnazca na yAti vastiH kenetyasya praznasyottaramAha-baddha ityaadi| viSame bar3e netre praNIte'pi bastine yAti, azaHkaphavivibaDhe mArga hantRtayA, svasthe ca balAyurvRddhikattatayA yathoktapaJcakarmaprayogaH sukhaheturbhavatIti jJeyam / svasthe ca paJcakarmapravRttiH 'mAdhavaH prathame mAsi' ityAdinA sUtrasthAne proktava jnyeyaa||35|| / cakrapANiH-'kRte kiyAn vA parihArakAlaH' itysyottrmaah-kaalritvtyaadi| tAvAn bhaved dviH parihArakAla iti vastyAdiprayoge yAvAn kAlo vyApyate, tatkAladviguNakAlaM yAvat parihAryatvenoktaM pariharttavyam / atra Adizabdena vamanavirecanazirovirecanAnAM grahaNam / vastestvAdI vyutpAdanena prAdhAnyaM darzayati // 36 // cakrapAgi:-kiM varjanIyam' iti praznasyottaram - bhtyaasnetyaadi| AsanamupaviSTAvasthAnam / sthAnamUItayA sthaanm| yAnaM rathAzvAdinA yaanm| eta AviSkRtatamA ihoktAH, tena krodhAticintanAdayo ye'pyupakalpanIyAdau bamanAdiprayoge niSiddhAH, te'pi na sevyA eva / / 37 // cakrapANi:-'praNIyamAnaH' ityAdi praznasyoktam-baddha ityaadi| ne baDhe viSamaM praNIte * yAnamiti cakrataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #1418
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH siddhisthaanm| 3647 na yAti vastina sukhaM nireti doSAvRto'lpo yadi vAlpavIryaH // 38 // prApte tu varNo'nilamUtravege vAte vivRddhe'lpabale gude c| atyuSNatIkSNazca mRdau ca koSThe praNItamAtraH punareti vastiH // 39 // medaHkaphAbhyAmanilo niruddhaH zUlAGgamaIzvayathUn kroti| snehaM niyuJjannabudhastu tasmai saMvarddhayatyeva hi tAn vikArAn // 40 // ca vastina yaati| kena sucirA vastiretItyasyottaramAha / doSADhato vastina sukha nireti cirAca nireti, alpo vAlpavIryo vA vastina sukha nireti cirAca niretIti // 38 // gaGgAdharaH-kenati zIghramityasyottaramAha-prApte vityaadi| vacca-Adivege prApte vAte ca vidRddhe gude cAlpabale mRdau ca koSThe'tyuSNatIkSNo vastiH praNIta. mAtraH punaH zIghrameti // 39 // ___ gaGgAdharaH-meda ityaadi| anilo medaHkaphAbhyAM niruddhaH san zRlAdIn karoti / sAdhyA gadA itysyottrmaah-snehmityaadi| abudho vadyaH yeSAM vikArANAM prazamAya yasya sneha niyuJjan tasya janasya tAn vikArAn sNvddhyti| gudAvayavabaddhatvAt na yAti, tathA na sukhaM niretItyAdinA 'sudhirAJca kena' iti praznasyottaram / na sukhaM niretoti cireNa duHkhaM kuddho vaa''gcchtiityrthH| doSAvRta iti doSeNa baloyasA'varUddhaH / alpa iti apmaanH| alpavIrya iti uSNalavaNAdyabhAvAnmRduvIryaH // 38 // cakrapANiH-prApta cetyanena zIghrAgamanahetumAha / vAte'tivRddha sneho gude vAtena pratihatasvAna yAtyAzayam, tataH shiighrmaagcchti| alpabale gude snehaM dhArayitu na zaknoti puruSaH, alpabalasvaJca gudasya sRvaNIbalIdaurbalyAt // 39 // cakrapANiH-'sAdhyAH' ityAdi praznasyottaram / medAkaphAbhyAmityAdi-medasA kaphena veti medAkaphAbhyAm / mitra zUlAdImirIkSya zudbhavAtAntyA snehaM prayukte, nAvaraNaM jAnAti, For Private and Personal Use Only
Page #1419
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 3648 www.kobatirth.org - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir caraka saMhitA | rogAstathAnye'pi vivaryamANAH paraspareNApi gRhItamArgAH / sandUSitA dhAtubhireva cAnyaiH svabheSajairna prazamaM vrajanti // 41 // sarvvAGga - rogaprazamAya karma - 8 hInAtimAtraM viparItakAlam / mithyopacArAcca na taM vikAraM zAntiM nayet pathyamapi prayuktam // 42 // tathAnye'pi rogAH paraspareNa gRhItamArgAH santo vittaryamANAH syuH / anyardhAtubhizca sandUSitA rogAH svarbheSajaH prazamaM na yAnti // 40 // 41 // gaGgAdharaH - aparaJca - sarvvAGgarogaprazamAya viparItakAlamayathAkAle hInAtimAtra kamme mithyopacArAdayayAthaprayogAt taM taM vikAraM zAnti na nayet, pathyamapi prayukta zAntiM na nayet // 42 // [ kalpanAsiddhiH ata eva abudhaH iti kRtam / anyakhApyuktam - " kupito mArgasaMrodhAnmedaso vA kaphasya vA / ativRddhA nilo nAdat at nehena vRMhaNam" iti / avitarkyamANA iti asamyagjJAyamAnAH, asamyaga gajJAyamAnatva eva hetumAha- paraspareNetyAdi / rogazabdenAtra doSo'bhipretaH / paraspareNa pratibaddhamArgA ato duhA bhavanti, tathA dhAtubhizva raktAdibhizva sandUSitAH sammUrcchitAH santA duiyA bhavanti, avijJAtAzca sva bhaiSajairna prazamaM vrajanti / svarbheSajairiti mArgAvarAjAdikaraNadoSadhAtvantaranirapekSa kairekadoSabheSajaiH / tadvi tathAbhUtAnAM bheSajaM yaugikaM na bhavatyeva, ato'nupazamo yukta eva / evaJca doSANAM parasparAvarodhAn tathA dhAtusammUrcchanavizeSAMzcAvagamyaiva vyAdhau praSavo'nusaraNIyaH // 40 // 41 // cakrapANiH - atha vijJAte'pi bAdhau bhiSajA'samyaka prayogAdibhirvarddhamAne'siddhimAhayAdi / viparItakAlamiti anucita kAlakRtam / mithyopacArAcceti bheSajAnAM tathA'karaNAt / yathA - bheSajasya samyakapariNAme sati bhoktavyam / yad yaugikaM bheSajam, tat samyaka prayuktaM sidhyatIti siddhAntaH // 42 // sarvvaceti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #1420
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH / siddhisthAnam / 3646 tatra shlok| praznAnimAn dvAdaza paJcakarmANyudizya ziSyAya samAhitAya / prajAhitArtha bhagavAn mahAtmA samyag jgaadrssivro'triputrH||43|| ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte siddhisthAne kalpanAsiddhirnAma prthmo'dhyaayH||1|| gaGgAdharaH-iti savvapraznottaraM smaaptm| athopasaMharati-tatra zloka iti / prshnaanimaanityaadi| paJcakarmApyuddizya dvAdaza praznAn samyag jagAda pratyuvAcetyathaH / yadupasagaNopasRSTo dhAturyamarthamAha tadarthavAcI sa eva hi dhAtuH, upasagastu tadyotaka ityupasagAMbhAve'pi tamarthazca sa dhAturAheti siddhaantH| prtijgaadetythH||43|| gaGgAdharaH-adhyAyaM samApayati agniityaadi| agnivezakRte tantre carakapratisaMskRte / aprApte tu dRr3havala-pratisaskRta eva ca / siddhisthAne'STame khAdA klpnaasiddhinaamke| adhyAye'tra jalpakalpa-tarau gaGgAdhareNa tu / kRte skandhe'STame siddhi-sthAne tu prathamasya c| kalpanAsiddhAdhyAyasya zAkhA jlpaabhidheritaa||1|| cakrapANi:-praznAnityAdinAdhyAyArtha sNgRhnnaati| saMgrahazca vyaktaH // 43 // iti mahAmahopAdhyAyacarakacaturAnanazrImaccakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM gharakatAparyaTIkAyAM siddhisthAnacyAkhyAyAM kalpanAsidrivyAkhyA nAma prathamo'dhyAyaH // 1 // For Private and Personal Use Only
Page #1421
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dvitiiyo'dhyaayH| athAtaH paJcakarmIyasiddhi vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // yeSAM yasmAcca karmANi agniveza na kArayet / yeSAJca kArayet tAni tat sarvazca pracakSyate // paJcakarmANi yeSAntu na kuryyAda yena hetunaa| yeSAM yAni ca karmANi tat savvaM saMpracakSyate // 2 // (r) caNDaH sAhasiko bhIruH kRtaghnoM vyagra eva c| sadyanRpatidvaSTA tadviSTaH zokapIr3itaH // gaGgAdharaH-athAdhyAyoddezakramAt paJcakarmIyasiddhimAha-athAta ityaadi| sarca pUrvavad vyAkhyeyam // 1 // gaGgAdharaH-yadihAbhidheyaM tadAha-yeSAM ysmaadityaadi| yasmAt kAraNAda yeSAM sarvANi cikitsitAni karmANi na kArayet yeSAzca yasmAt tAni kArayet tat sarva prckssyte| evaM yeSAM yena hetunA paJcakarmANi na kArayet yeSAM yena hetunA tAni paJcakarmANi kArayet tat sarvazca pracakSyate // 2 // gaGgAdharaH-caNDa ityaadi| caNDAdiH puruSo bhiSavidA vadAna savareva cakrapANiH-kalpanAsiddhau jJAtakopayogasya karmapravRttinivRttiviSayakajijJAsA bhavati, tataH tadupadarzanArthaM pnyckrmiiysiddhirucyte| paJcakarmapravRttinivRttiviSayajJAnArthamadhikRtya kRtA siddhiH paJcakarmIyA siddhiH| yeSAmityAdinA'dhyAyArtha saGkalpya prtiijaaniite| paJca kammANi yeSAM na kAryANItyanena vyastAni samastAni ca yeSAM na kAryANi, tAni pRthaga vakSyante // 12 // cakrapANiH-ataH caNDa ityAdinA sakalapaJcakarmAviSayamAha / yadyapi ca vimAne janapadodaMsanIye rogabhiSagajitIye vA'napavAdapratIkArAdayo'nupakramaNIyatvenoktA eva, tathApIha prakaraNAgatatvAt punrucyte| caNDAdiSu prvRttibhaissjsthaashkytvaanissidhyte| kRtavAdiSu cAdharmavazAdeva bheSajaM na sidhyti| pratyutAzArmikapratikriyayA'dharma eva bhavatIti nivRttiH vidhiiyte| sato rAjAnaM bhiSajaca dveSTIti sadrAjabhiSA dveSTA, kiMvA 'sad' iti rAjJo bhiSajanya * yeSAM yasmAt paJcakarmANyagniveza na kaaryet| yeSAca kArayet tAni tat sarva sNprvkssyte|| iti pAThaH samIcIno'pi jalpakalpataruTIkAnanugatasvAt na gRhIto'smAbhiH / For Private and Personal Use Only
Page #1422
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zya adhyAyaH siddhisthaanm| 3651 yAdRcchiko mumUrSazca vihonaH karaNaizca yH| varI vaidyavidagdhazca zraddhAhInaH sshngkitH|| bhiSajAmavidheyazca nopakramyo bhissgvidaa| etAnupAcaran vaidyo bahUn doSAnavApnuyAt // 3 // ebhyo'nye samupakramyA narAH savvarupakramaH / avasthA pravibhajyaiSAM kAryAkAryazca vakSyate // 4 // avamyAstu kSatakSINAtisthUlAtikuzavRddhavAladurbalazrAntapipAsita -kSudhita-karmabhArAdhvahatopavAsa-mathunAdhyayanAdhyazana * vyAyAmacintAprasaktakSAmagarbhiNIsukumArasamvRtakoSThaduzcha garcha / raktapittaprasaktacchardU prarddha vAtAsthApitAnuvAsita-hRdrogodAvartinaH, mUtrAghAtagulmapnIhodarASThIlAvaropaghAtatimiraziraHzaGkhakarNAkSipArzvazUlAzci // 5 // karma bhinaupakramya iti| tatra yAdRcchika iti yA icchA yadRcchA tayA carati yaadRcchikH| varI taccikitsakasya shtruH| vadyavidagdha iti ya AturaH svayaM vadyavidyAvidagdha iva vdyvidyaabhimaanii| etenAturasya cikitsAyAM yaH kattA tadupalakSaNamidaM khyaapitmiti| bhiSajAmavidheyazca akartavyavidhikaH / kasmAnopakramya ityata ucyte-etaanityaadi| etAn caNDAdInAnurAn upAcaran vadyo bahUn doSAnavApnuyAt // 3 // * gaGgAdhararA-ebhyo'nye caNDAdibhya Aturebhyo'nye narAH svasthAzca sarca rupakramaH smupkrmyaaH| eSAmupakramyANAmavasthAM pravibhajya kAyyokAyya vkssyte| iti savopakrame kAryAkAryamuktam // 4 // vishessnnm| tadviSTa iti sdaadidvessyH| yAdRcchiko naastikH| vihInaH karugairityakaruNaH / vairI vaiyApakAraka, vaidyadveSTA nApakAraka iti tu vishessH| vaidyavidagdho vaidyaabhimaanii| bhiSajAmavidheya iti bhissjaamnaayttH| savairiti vamanAdibhiranyaizca sNshmnaadibhiH| eSAmiti caNDAdivyatiriktAnAm // 3 // 4 // cakrapANiH-sampratyupakramaNIyAnA meva rogAdiyogakRtAvasthAbhedenA'kartavyapaJcakarma darzayan aah-avmyaastaavdiyaadi| avamyAdau tAvat' itipadaM prAkaprastutopadarzanArtham / prasatazabdo maithanAdibhiH pratyeka smbdhyte| samvRtakoSTho vAyunAlpIkRtakoSThaH, vAyucyAptakoSTha ityeke // 5 // For Private and Personal Use Only
Page #1423
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3652 crk-sNhitaa| paJcakarmIyasiddhiH tatra kSatasya bhUyaH kSaNanAdraktAtipravRttiH syaat| kSINAtisthUlakuzavRddhabAladurbalAnAM bheSajabalAsahatvAt prANoparodhaH / zrAntapipAsitakSudhitAnAJca tdvt| karmabhArAdhvahatopavAsamathunAdhyayanAdhyazanavyAyAmacintAprasaktakSAmANAM raukSyAsa vAtaraktacchadakSatabhayaM syAt / garbhiNyA garbhavyAyAmAdAmagarbhaprapatanAca daarunnrogpraaptiH| sukumArasya hRdayavikarSaNAdUddha madho vA rudhiraatiprvRttiH| samvRtakoSThaduzchadoratimAtrapravAhaNAd doSAH samukliSTA hyantaHkoSThe visarpantaH stambhaM jADyaM vaicittyaM maraNaM vA jnynti| Urddha raktapittasyodAna Ucha mutkSipya prANAnAhareda raktaJcAtipravattayet prasaktachaddestu tadvat / Uddha vAtAsthApitAnuvAsitAnAmUddha vaataadiprvRttiH| hRdrogiNo hRdayAvarodha udAvartino ghorodAvataH syaacchiighrhntaa| mUtrAghAtAdibhirArtAnAM tIvratarazUlaprAdurbhAvastimirAtanAM timirAbhivRddhiH ziraHzUlAdiSu zUlAtivRddhistasmAdete na vmyaaH| sarveSvapi khalveteSu viSagaraviruddhAbhyavahArAmakRteSvapratiSiddha zIghrakArivAda doSANAm // 6 // 7 // gaGgAdharaH-atha paJcakarmaNAM kaaryaakaavymaah-avmyaasvityaadi| kSatakSINAdayo na vamyA vamanAnarhAH pAzvazUlArttAntAH // 5 // gaGgAdharaH-tatra dossmaah-ttretyaadi| tatra vamyeSu madhye kSatasya vamanena bhUyaH kssnnnaadrktaatiprvRttiH| kSINAdInAM vmnaashkhaat| zrAntAdInA. mityevamAdi spaSTam / avamyAnAmeSAmapyavasthAvizeSe vmnaataamaah-srvessvpiityaadi| kSatakSINAdiSu sarveSu / doSANAM viSAdidoSANAm // 6 // 7 // cakrapANiH- tala kSatasyetyAdinA yathottavamanAdAne hetumAha / prANoparodho maraNam, balakSaya itynye| zrAntAdInAM vicchedapAThena prANoparodhasya pUrvApekSayA hInamAtratvaM darzayati / vAtaraktacchedakSatabhayamityasa raktacchedo rktmokssH| sukumArasyeti mRddshriirsy| hRdayApakarSaNAditi hRdyhiNsnaaditi| tatvaditi addha raktapittanAmityatroktaH dossH| avamyAnAmavasthAyAM For Private and Personal Use Only
Page #1424
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zya adhyAyaH] siddhisthaanm| zeSAstu vmyaaH| paanskusstthnvvrraajydmkaasshvaasglgrh-gnnddmaalaa-shlopdmehmndaagniviruddhaajonnvisuucikaalsk-visspot-digdhvissaadhogshonnitpitt-kphprsek-durnaamhllaasaarockaavipaakaapcypsmaaronmaadaatisaar-shosspaannddurogmukhpaakdussttstnyaadyH| zlaiSmikA vyAdhayo vizeSeNa mahArogAdhyAyoktAzca eteSu hi vamanaM pradhAnatamamuktaM kedArasetubhede zAlyAdizoSavinAzavaditi // 8 // . avirecyAstu subhagakSatagudamuktanAlAdhogaraktapittavilacitadubalendriyAlyAgninirUDhakAmAdivyamAjIrNanavaJcaramadAtyayitA gnggaadhrH-shessaasvityaadi| kSatAdipAzrzvabhUzAnteibhyaH zeSA janA vmnaarhaaH| tatra prdhaanvmyaanaah-piinsetyaadi| vizeSeNa mahArogAdhyAyoktA viMzatiH zlaSmikA vyAdhayaH / kathaM pradhAnatamameSu vamanaM tdaah-kedaaretyaadi||8|| gnggaadhrH-athaavirecyaanaah-avirecyaastvityaadi| subhagakSatagudAdayazca gbhinnyntaaH| ksstkssiinnaatisthuulaatikRshddhbaaldurblshraantpipaasitkssudhitvmnmaah-srvessvpiityaadi| yadyapi cAnAdhyAyAnte savvaSveva nirdiSTaMvvavasthAyAM niSiddhamapi pakSyati, tathApIha vidhAnenAtAvazyakarttavyatA vamana iti bodhyam // 7 // cakrapANiH-zeSAstu vanyA ityabhidhAyApi pInasAdIn punarvamanaviSayatayA darzayiSyan teSu vizeSeNa vamanasya yaugikatA drshyti| evamuttaratrApi punarvirecanAdiviSayopadarzane vyAkhyeyam / pradhAnamamiti mahArogAdhyAyenoktam / kedArasetubhede ityAdinaikadezena mahArogAdhyAyokta prAdhAnyakhyApakaM pranthaM praahyti| tena yadukkaM satra-"vamanaM khalu sarvopakramebhyaH zleSmaNi pradhAnatamaM manyante bhiSajaH, tayAdita evAmAzayamanubhavizya sakalaM vaikArikazleSmamUlamapakarSati, talAvajite ileSmaNyapi zarIrAntargatA ileSmavikArAH prazAntimApadyante, yathA bhinne kedAraseto zAliyavaSaSTikAdInyanabhiSyandamAnAnyambhasA prazoSamApadyante, tadvat" iti granthakhaNDakama, tadiha smbdhyte| evaM virecanaprAdhAnye tathA vastiprAdhAnye yadihaikadezaM mahArogAdhyAyoktaprAdhAnyajyApakagranthaskhaNDakaM vakSyati, sa tadananyAdhyAhAreNa yojanIyam // 4 // ckrpaanniH-virecnaavissymaah-avirecyaastvityaadi| subhagakSataguda iti subhagagudA 458 For Private and Personal Use Only
Page #1425
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| paJcakarmIyasiddhiH mAtazalyAditAbhihatAtisnigdharUkSadAruNakoSThAH kSatAdayazca grbhinnyntaaH||1|| tatrasubhagasya sukumAroktadoSaH syAt / kSatagudasya kSate vAyuH prANoparodhakArI varAM rujAM jnyet| muktanAlamatipravRttyA hanyAdadhobhAgaraktapittinaJca tvd| vilacitadurbalendrithAlyAgninirUr3hA auSadhavegaM na saheran / kAmAdivyagramanaso na pravartate kRccha Na vA pravarttamAnamayogadoSAn kuryAt / ajIrNena AmadoSaH syAt / navajvarasyAvipakvAn doSAn na vahiniharet vAtameva ca kopayet / madAtyayitasya madyakSINe dehe vRddho vAyuH prANoparodhaM kuryAt / AdhmAtasyAdhmAyamAnasya vA purISakoSThanicito vAyurvisarpan sahasAnAhaM karoti tIvrataraM maraNaM vA jnyet| zalyArditAbhihatayoH kSate vAyurAzrito jIvitaM hiMsyAdatisnigdhasyAtiyogabhayaM bhvet| rUkSasya vAyuraGgagraha kuryAt / dAruNakoSThasya virecanoddhatA doSA hRcchUlapavabhedAnAhAGgamadaccharddhimUrchAkamAn janayitvA prANAn nihanyuH / kammebhArAdhvahatopavAsamathunAdhyayanAdhyazana-vyAyAmacintAprasaktakSAmagAbhaNyazca avirecyAH // 9 // ___ gaGgAdharaH-tatra doSamAha-tatretyAdi / subhagasya saubhAgyayuktasya virecanAta sukumAroktavamanadoSo vikarSaNAdUddha madho vA rudhirAtipravRttiH syaat| muktanAla gudasthanAlaM yasya srastaM taM muktanArU m / tadvaditi atipravRttyA hanyAt / kSatagudazca / bhanye tu subhagaM sukhsmbndhinmaahuH| yuktavAto samvRtagudaH (1) / kSatAdayazca garbhiNyantA iti vamanAviSayamadhyapaThitAH // 9 // cakrapANiH-rujAM janayeda virecanamiti shessH| adhobhAgaraktapittinaM tadvaditi pratipravRttyA hnyaadityrthH| kAmAdItyAdau Adizabdena zokakrodhAdInAM grhnnm| bhata ca apravRttiH stokapravRttizcAyoga eva / ukta hi-"ayogaH pratilomyena na cAlpaM vA pradhAnam" For Private and Personal Use Only
Page #1426
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2tha adhyAyaH ]. 3655 siddhisthAnam / catAdInAM garbhiNyantAnAM chadda noko doSaH syAditi / tasmAdete na virecyAH // 10 // zeSAstu virecyAH / kuSThajvaramehorddha raktapittabhagandarAzabradhnalohagulmArvvada - galagaNDagranthi-visUcikAlasaka-mUtrAghAtakrimikoSThavisarpa- pANDuroga - ziraH pArzvazUlodAvarttanetrAsyadAha-hRdrogavyaGganIlikAH, zravaNagudameTpAkahalImakazvAsakAsakAmalApacyapasmAronmAdavAtarakta-yoniretodoSa-taimirthyArocakAvipAkacchardi - zvayathUdaravisphoTakAdayaH, pittavyAdhayo vizeSeNa mahArogA - dhyAyoktAzca / eteSu hi virecanaM pradhAnatamamityuktamagnyupazame - 'gnigRhavat // 11 // anAsthApyAstvajIrNAti snigdhapItasneho kliSTadoSAlyAgniyAnakAntAtidurbala- cuttRSNAzramArttAtikuza-bhuktabhaktapItodakavamitavirikta kRtana staHkarmaka ddhabhItamattamUrcchitAH, prasaktacchaddirniSThIvikA kAsazvAsa hikkA - vaddhachidradakodarAdhmAnAlasakavisU cikAmaprajAtAtisAra madhumehakuSThArttAzca // 12 // w Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dAruNakoSThakhamatikrUrakoSThatvam / cchadanoktAH svavadoSAH kSatAdInAM syuriti // 10 // gaGgAdharaH- zeSAstu virecyA iti / tatra ca kuSThAdayo rogA visphoTamakArA AdinA gRhyante, vizeSeNa mahArogAdhyAyoktAthavAriMzat pittavyAdhayaH / eteSu virecanaM pradhAnatamam / kathamityata Aha- agnyupazame'gnigRhacaditi / yathA agnigRhamagninottaptamanimazAntau zAntaM bhavatIti // 11 // iti / ayogadoSAzca vibhraMzahitAstambhAdayo vakSyamANAH | AmadoSa iti AmadoSanimittavisUcikAdiH / purISakoSTha iti purISAdyAsaktakoSThaH / duI noka iti prAgavamanokta doSaH svAt / vizeSeNa virecyA nAha- kuSThetyAdi / visUcikAyAM virecanamuttarakAlaM vizeSadoSaharaNArthaM jJeyam // 10 // 11 // cakrapANiH - anAsthApyAnAha - anAsthApyAstvityAdi / madhumehazabdena sarvvapramehagrahaNam / For Private and Personal Use Only
Page #1427
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3656 crk-sNhitaa| (paJcakarmIyasiddhiH tatrAjArNAtisnigdhapa tasnehAnAM dUSyodara mUrchA zvayatharvA syaat| uklissttdossmndaagnyorrockaastiivaaH| yAnakAntasya kSobhavyApanno vastirAzu dehaM shossyet| atidurbalakSuttRSNAzramArttAnAM pUrvokto doSaH syAt / atikRzasya kAya punrjnyet| pItodakabhuktabhaktayorutizyoddhamadhovA vAyurvastimukSipyaiva kSipraM vastiM ghorAn vikArAn janayet / vamitaviriktayostu rUdaM zarIraM nirUhaH kSataM kSAra iva niIhet / kRtanastaHkarmaNo vibhrazaM saMniruddhasrotasaM kuryAt / RddhAtibhItayorvaritarUddha mupanavet / mattamUccheitayobhRzaM vicalitAyAM saMjJAyAM cittopaghAtavyApat syaat| prasaktacchadi niSThIvikAkAsa sahikA nAM punarUddha bhUtovAyurUddha vastiM nyet| baddhachidrodakodarAdhmAtAnAM bhRzataramAdhmApya vastiH prANAn hiNsyaat| alasakavisUcikAmaprajAtAtisAriNAmAmakRtadoSaH syAt / madhumehakuSThinoAdheH punarvRddhiriti ; tasmAdete na sthApyAH // 13 // gnggaadhrH-athaanaasthaapyaanaah-anaasthaapyaasvityaadi| ajIrNAdikuSThAntiA anaasthaapyaaH||12|| gaGgAdharaH-tatra dossmaah-ttraajiinntyaadi| pUrvoktadoSa iti vire. cnoktdossH| dubbalAnAmAsthApanAsahakhAt paannoprodhH| kSuttRSNAzramArtA nAzca tadasahalAt prANoparodhaH syaaditi| kSipravastiM vastirogavizeSam // 13 // dUlyodaramiti smipaavodrm| yAnaM sthaadiyaanm| dahed vastiriti shessH| vibhraMzamityA indriyANAmiti shessH| U mupallavediti mukhaadibhirudgcchet| mattamUrchitayoApat svAditi mUcha rUpA vyApat syaadityaahuH| baddhodarAdAbAmAtAnAM vstinissidhyte| tena "snigdhAya baddhodariNe" ityAdinA yAvacca "nirUhaM sAnuvAsanam" iti granthana nirUhavidhAmamaviruddhaM bhvti| anye tu darAdhyAya eva baddhodariNe savibandhodariviSayaM nirUhaM varNayanti, senAna sAmAnyena baddhodare nirUniSedho na viruddhaH // 12 // 13 // For Private and Personal Use Only
Page #1428
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zya adhyAya: siddhisthaanm| 3657 shessaastvaasthaapyaaH| srvaanggkaanggkukssirogvaatvccoNmuutrshukrsnggblvrnnmaaNsretHksstdossaadhmaanaanggsuptikrimikosstthodaavrtstbdhaanggaatisaarsrvaanggaabhitaappliihgulmshuul-hRdroggudbhgndronmaadbdhnshirHkrnnhRdypaarshvkttiigrhvepnaakssp-gaurvaatilaaghvrjkssyaartaaH| viSamAnisphigajAnujacorugulphapArNiprapadayonivAhyAGgulistanAGgadanta-pAsthizUlazotha-stambhAntrakUjana - parikartikAlpAlpazabdogragandhotthAnAdayo ye tu vAtavyAdhayaH vizeSeNa mhaarogaadhyaayoktaashc| eSa hyAsthApanaM pradhAnatamamityuktaM vanaspatermUlacchadavat // 14 // ___ ya evAnAsthApyAsta evAnanuvAsyA: syurvizeSatastvabhuktabhaktanavavara-pANDurogakAmalA-pramehArtho'rocaka-mandAgni-dubalapratizyAyanIhakaphodarorustambhavaccoMmeda-pItaviSagarapittakaphAbhiSyandagurukoSTazlIpadagalagaNDApacIkrimikoSThinazca // 15 // tatrAbhuktabhaktasyAnAvRtamArgatvAdUI mativartate snehaH / navajvarapANDurogakAmalApramehiNAM doSAnuktizyodaraM jnyet| gaGgAdharaH--zeSAsvAsthApyA iti ajIrNAdikuSThAnteibhyaH zeSA AsthApyA sAkretyAdi / tatra sarvAGgarogAduragragandhotthAnAdayo ye rogAstathA mahArogAdhyAye vizeSaNa ye'zItirvAtavyAdhaya uktA eSu hyAsthApanaM pradhAnatamamuktam / katham 1 vanaspatemalacchedavat / vRkSasya mUlacchedena yathA krameNa skandhazAkhAdayA zuSyanti tathA // 14 // - gaGgAdharaH-athAnanuvAsyAnAha-ya evetyaadi| ye'jIrNAdayo'nAsthApyA uktAstaevAnanuvAsyAH syuH| vizeSatazcAbhuktabhaktAdayaH krimikoSTyantA ananuvAsyAH // 15 // cakrapANiH-vizeSeNAsthApyAnAha-sarvAGgasyAdi / sphigAdibhiH zUlazoSastambhAH sambadhyante / bhananuvAsanopadarzane bhanAsthApyeSu bhukabhaktaH paThitaH, tadvyudAsArtha abhuktabhaktopAdAnam / For Private and Personal Use Only
Page #1429
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3658 crk-sNhitaa| [paJcakarmIyasiddhiH arzasasyAzAMsyabhiSyanyAdhmAnaM kuryAt, arocakArtasyAnnagaddhiM punarhanyAt, mandAgnidurbalayormandataramagniM kuryAt, pratizyAyaplIhAdimatAJca bhRzataramukliSTadoSANAM bhUya eva doSaM varddhayet / tasmAdete nAnuvAsyAH // 16 // .. ya evAsthApyAsta evAnuvAsyAH, vizeSatastu rUkSatIkSaNAnayo ye'nye kevlvaatrogaashci| teSu hyanuvAsanaM pradhAnatamamityuktaM vanaspatimUlacchedavanmUle drumANAM prasekavacceti // 17 // azirovirecanArhAstu punarajINibhuktabhaktapItasnehamayatoyapAtukAmanAtazirasnAtukAmakSuttRSNA-zramAlamattamUrcchita-zastra- gaGgAdharaH-kasmAt ? tdaah-ttretyaadi| abhuktabhaktasya zUnyodaratvenAnAdRtasnehagatipatha iti| tasmAdete'pyanuvAsyA na bhavanti // 16 // - gaGgAdharaH-anuvAsyAnAha-ya evetyaadi| ya evAsthApyA ihoktAsta evAnuvAsyA bhvnti| vizeSatastu rUkSatIkSNAgnayaH kevalavAtarogArtAH anyarogahInazuddhavAtarogArtAzca ye teSveteSu anuvAsanaM pradhAnatamaM bhvti| katham ? vanaspatimUlacchedavat, mUle drumprsekvc| mUle dramANAM jalopaseke yathA navapallavAduAdagamAdi syAt, tathA teSAM rogANAM prazoSAnavadhAtupuSTAdi syAt // 17 // gaGgAdharaH-atha zirovirecanAnarhAnAha-atha zira ityAdi / ajINibhuktaanuvAsanamabhuktasthAnAvRtatvAdUrda yAti, na tu nirUha iti ko vizeSaH 1 bamaH-anuvAsana snehasya ca sUkSmatayA visaraNazIlatayA sAyaJca diiyte| tena tAvatkAlamabhojanAt zUnyazarIrasyoda yAti / bhanuvAsanaJca "zUle ca maktAnabhinandane vA" ityanena yadyapi vihitam, tathApIha bhaktAnabhinandane svantarbhUtAyAmarucau taniSedho na viruddhH| anabhinandanantvanaddhAmAtra vAtakRtam, arucistu sarvadA anicchA, kevlvaatrogshcaashrddhaa| zuddhavAtarogayukto'nuvAsanAhaH / anuvAsanaprAdhAnyakhyApane vanaspatimUlocchedanavadityanena mahArogAdhyAyoktavastiprAdhAnyakhyApanapranthopadarzanam / mUle dra maprasekavacce tyanena upakalpanIyoktam-"mUle niSikto hi yathA dramaH syAt" ityAdiyathoktAnuvAsanaprAdhAnyakhyApanagranthagrahaNaM karoti // 14-17 // . pakrapANi:-azirovirecanAhonAha-azirovirecanArhA ityaadi| pAtukAmA iti snehAdi For Private and Personal Use Only
Page #1430
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zya bhadhyAyaH] siddhisthaanm| 3556 daNDahatavyavAyavyAyAmapAnaklAntanavajvarazokAbhitaptaviriktAnuvAsitagarbhiNInavapratizyAyAtI anRtuduhine ceti // 18 // - tatrAjINibhuktabhaktayordoSa UrddhavahAni srotAMsyAvRtya kAsazvAsacchadi pratizyAyAn jnyet| pItasnehamadyatoyapAtukAmAnAM kRte ca pibatAM mukhanAsAsrAvAdya padehatimirazirorogAn jnyet| snAtazirasaH kRte ca snAtasya pratizyAyaM kSudhAtasya vAtaprakopaM tRSNArtasya punastRSNAbhivRddhi mukha: zoSaJca zramAtamattamUrcchitAnAmAsthApanoktadoSaM zastradaNDahatayostIvratarAM rujaM janayet / vyavAyavyAyAmapAnaklAntAnAM ziraHskandhanetrorapIr3anaM navajvarazokAbhitaptayoruSmA netranAr3IranusRtya timiraM jvaravRddhizca, viriktasya vAyurindriyopaghAtamanuvAsitasya kaphaH zirogurutvakaNDU krimidoSAn janayet / garbhiNyA garma stambhayet, sa kANaH kuNiH pakSahataH pIThaso vA syAt, navapratizyAyAtasya srotAMsi vyApAdayedanRtudurdine ca zItadoSAt pUtinasyaM zirorogazca syaat| tasmAdete na zirovirecanArhAH // 16 // bhaktAdayo navapratizyAyAntA na zirovirecanArhAH, anRtudurdine ceti / tatrAjorNino bhuktabhaktasya ca pItasnehasya madyapAtukAmasya toyapAtukAmasya 'ca zirovirecanArhANAM kRte zirovirecane jalaM pivatAM mukhasrAvAdIn janayet doSa iti puurvennaanvyH| evaM snaatshirsH| zirovirecanAhesya kRte ca zirovirecane snAtasya doSaH pratizyAya jnyet| sarvatrottaratra doSo janayediti yojnaa| sa garbhaH kANaH syAt kuNiH kunakhaH syAt // 18 // 19 // paankaamaaH| pAnaklAnto dinAntare'pi paanjvyaadhipiidditH| anutau shiitgriissmvrssaasu| duhine iti meghAcchAdite'hni / kRte pibatAmiti zirovirecane kRte snehAn pibatAmityarthaH / kuNiH kunjita. kr|| pIThasI pkssH| anutau duhine ityAdau zItadoSAnityanena zItakAladIyamAnasya For Private and Personal Use Only
Page #1431
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 3660 [ paJcamyasiddhaH caraka saMhitA | zeSAstvahaH, vizeSatastu zirodantamanyAha nugrahapInasagalazuNDikAzA lUkazukAMta miravatrtmaroga vyaGgopajihvikArddhAvabhedaka - grIvAskandhAsyanAsikAkarNAcimUrddhakapAla zirorogAdi tApatAnakApatantrakagalagaNDadantazUla harSacAlAkSirAganADyarbudasvarabheda - vAggrahagadgadakathanAdaya Urddha janugatA vAtavikArAH paripakkAzca eteSu zirovirecanaM pradhAnatamamityuktam, tAttamAGgamanu pravizya majjapezIkAbhirAsaktaM doSaM vikAramapakarSati // 20 // prAvRTzaravasanteSvitareSvAtyayikeSu rogeSu nAvanaM kuryyAda grISme pUrvAhNe zItai madhyAhne varSAsu durdine veti // 29 // gaGgAdharaH- zeSAstu zirovirecanAha bhavanti / vizeSatastu zirorogAdigadgadakathanAdyantA ye rogAstathoddha jagatA ye vAtarogAH paripakAH, eteSu rogeSu zirovirecanaM pradhAnatamaM bhavati / katham ? taddhItyAdi / hi yasmAt tat zirovirecanam uttamAGga N ziro'nupravizya majjAdyAsaktaM doSaM vikArakaramapakarSati // 20 gaGgAdharaH- tatra vizeSamAha - prAhityAdi / mASAzrAvaNau / AtyayikeSu rogeSu zirovirecanasAdhyeSu punaritareSvapi grISmavarSAzizireSu nAvanaM kuryyAt / tad yathA / grISme pUrvAhna ityAdi // 21 // buddine ca kRtasya pUtinasyaka svam, prISmavarSAkRtasya tu zirorogakarttA svam / anye tu, 'atuduI nam' ityanena avArSika duddinamAhuH // 18 // 19 // 6 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1 cakrapANiH -- zirodantetyAdinA vizeSeNa zirovirecanAhanAha / zirodantamanyAbhiH stambha - zabdaH sambadhyate / pInaso'la pakkapratizyAyaH, taruNe ca pratizyAye zirovirekaniSedha iti na virodhaH / apatantrako 'patAnakabheda eva niHsaMjJaH / uktaM hi - "niHsaMjJaH so'patantakaH" iti / zUlaharSacAlA dantena sambadhyante / rAjI netrarAjI netrarogavizeSaH / vAtavikAre'pyata virecanaM sthAnasambandhAgatazleSmavAta hantRtvenaivopapannam / mukhAdISikAmivAsaktAmiti mukhAt zarAvayavAd yathA devikA zarikA AsaktA AkRSyate muAnupaghAtena, tathA zirasi pakko doSo hiyata ityarthaH // 20 // cakrapANi:- anutau zirovirecanaM niSiddhamavasthAvazena vidhAnamAha - prAvRdityAdi / isarAsthiti hemantagrISmavarSAsu / AtyayikeSvitivacanAdanAtyayikeSu gadeSu niSedhayati / Atyakei'pi zItAdipratIkArArthamAha-kRSimaguNopadhAnAditi / kRtrimaguNopadhAnaM rogabhiSaga* suAdISikAmivAsaktamiti cakraSTataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #1432
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zya adhyAyaH] siddhisthaanm| 3661 tatra shlokaaH| iti paJcavidhaM karma vistareNa nidrshitm| yebhyo yadahitaM yasmAt karma yebhyazca yaddhitam // na caikAntena nirdiSTamekAntena samAzrayet / khayamapyatra bhiSajA takyaM buddhimatA bhavet // utpadyate hi sAvasthA dezaM kAlaM balaM prti| yasyAM kAryyamakArya rayAt karma kAryazca gahitam // chardi hRdrogagulmAnAM vamanaM sve cikitsite / avasthAM prApya nirdiSTaM kuSThinAM vastikarma ca // jitIyoktaM krttvym| prISmAdiSveva kAlavizeSeSvaudhaNyAdipratikriyAM darzayannAi-prISmeSu pUrvAhna ityAdi // 21 // cakrapANiH-adhyAvArthasaMgrahamabhidhAya vamanAyaviSayatvena tathA vamanAdiviSayatvena ca pratipAdite vamanAdinivRttipravRttinizcayaM niSa dhayannAha-na cakAntenetyAdi / abhinivizediti nizcaya kuryyAt / tmitynuktmuuhniiym| buddhimatetivacanena bhabuddhimatAmanuktohaM niSedhayati / sakaM hi-'buddhimatAmUhApohavisargAvalpabuddhestu yathoktAvagamapramANameva shreyH|" atha kimartha yathoktAgamapramANameva zreya iti, kimarthaM yathokta ekAntatAvadhAraNaM na karttavyamityAha-utpacate hotyaadi| dezakAlabalaM pratIti deshaadibhedkRtetyrthH| kAryamakArya syAditi kartavyatayoktameva karaNIyaM syAditi tathA varjitaJca yat karma, tat kAryakSa / avasthAvizeSAt tu niSiddhasyaivAvasthAvazAt kriyamANasya dhamanAderudAharaNamAha-chahi ha drogetyaadi| sve cikitsita iti hicikitsaabhyaaye| yasya cAvasthAM prApya nirdiSTamityanena avasthAvizeSa eva niSiddhavidhAnamutsargApavAdata ityAvirodhaM darzayati / evamanyatApyapavAdaviSayavamanAdividhAnamavasthA 459 For Private and Personal Use Only
Page #1433
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3662 caraka sNhitaa| (paJcakammIzvasiddhika tasmAt satyapi nideze kuryAdRhma svayaM dhiyaa| vinA tarkeNa yA sichirTaSTASTasiddhireva sA // 22 // ityagnivezakate tantre carakapratisaMskRte siddhisthAne paJcakarmIyasiddhirnAma dvitIyo'dhyAyaH // 2 // . gaGgAdharaH-ityadhyAyArthamupasaMhattu zlokAnAha-tatra zlokA iti / itI. syAdi // 22 // gaGgAdharara-adhyAyaM smaapyti-agniityaadi| agnivezakate tanne crkmtisNskRte| siddhisthAne me'mApte yanAva badabalena tu / pratisaMskRta evAtra pnyckrmiiysiddhike| dvitIye'dhyAye'tha gaGgAdhareNa racite punH| jalpakalpatarau siddhisthAne skandhe'STamena tu / / tatpaJcakarmIyasiddhi-jalpazAkhA dvitIyikA // 1 // vizeSaparatayA smaatheym| nyAyopapAditamuktaJcArthamupasaMharamAha-tasmAdityAdi / zAstropadeze satyapi svabudaivava zAstrAnugatayA'nuktamapi karttavyam / yaduktam-"prAyo vapanamiva karSakasya mAmapanalpazAnAya bhavatIti // 22 // iti mahAmahopAdhyAya carakacaturAnana-zrImacakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikA carakasAtparyaTIkAyAM sidristhAnagyAkhyAyAM paJcakammIyasidrivyAkhyA nAma dvitIyo'dhyAyaH // 2 // For Private and Personal Use Only
Page #1434
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir tRtiiyo'dhyaayH| athAto vastisUtrIyasiddhiM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhgvaanaatreyH||1|| kRtakSaNaM zailavanasya ramye sthitaM vanezAyatanasya (r) paaye| maharSisaGghartRtamagnivezaH punarvasuM prAJjaliranvapRcchat / / vastinarebhyaH kimavekSya dattaH syAt siddhimAn kimmayamasya netrm| kohalamANAkRti kiMguNaJca keSAJca kiMyoni guNazca vastiH // nirUhakalpaH praNidhAnamAtrA snehasva kA vA zamane vidhiH kH| ke vastayaH keSu hitA itIdaM zrutvottaraM prAha vaco maharSiH // 2 // gaGgAdharaH-adhAdhyAyoddezakramAt vastisUtrIyAM siddhimAha-athAta ityaadi| sarva pUvvada vyAkhyeyam // 1 // * gaadhrH-kRtkssnnmityaadi| zalavanasya himavatparvatavanasya banezAyatatasya vanaspatInAmAyatanasya ramye pArzve sthitam / yadanvapRcchat tadAha cakrapANiH-pUrvAdhyAye vamanAdiviSayamopoyAtikamabhidhAya upakalpanIyAdhyAyAbhihitaistikapanAyAH apane nAbhidhAmAthai vstisuutiiysiddhiruucyte| vasseritikartavyatAbhiprAyasUtramadhikRtya kRtA sidrirvastisUtrIyasiddhiH // 1 // - pANi:-dhanezAyatanasyeti himAlayasya / vastinarebhya ityAdayo daza praznAH / nevaM nalikA / kiMyoniguNazca vastirityakSa vastirvastipuTakaH, yoniH prabhavasthAnam / snehasya keti anuvAsanasya kA kasya praNidhAnamAnnA, bhanuvAsanasya cAta prapaJco'pyabhidhAtavyaH, tena anuvAsanasya kA kama mAtreti praznI'sa boddhavyaH, yadA tu snehasya vA kA iti pAThaH, tadA snehasya nirUhavinadIyamAnasya ko vidhirityarthaH, sa cottaragranthena saGgatArtha ev| ke vastayaH keSu hitA iti kebhyaH puruSebhyaH kiMyonayo hitA vastaya ityarthaH // 2 // .. samasyeti zAmavanasyeti ca cakrasammataH paatthH| ... For Private and Personal Use Only
Page #1435
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3664 crk-sNhitaa| vastisUtrIyasiddhiH samIkSya doSoSadhadezakAla-sAtmAgnisatkhAdivayobalAni / vastiH prayukto niyataM guNAya syuH sarvakarmANi ca siddhimnti||3 suvarNarUpyatraputAmrarIti-kAsyAsthilohadu mvennudntaiH| nAleMviSANairmaNibhizca taistaiH kAryANi netrANi trikrnnikaani|| SaDvAdazASTAGgalisammitAni ssddviNshtidvaadshvrssjaate| syumudrakarkandhusatInavAhi-chidrANi vA pihitAni vApi // vstirityaadi| ke vastayaH keSu hitA ityantamanvapRcchat / maharSiridaM zrukhottaraM vacaH mAha-samIkSyetyAdi / doSAdIni samIkSya prayukto vastiguNAya niyata syaat| sarvakarmANi ca siddhimanti syuH| iti vastinarebhyaH kimavekSya dattaH syAt siddhimAniti praznasyottaram // 2 // 3 // gaGgAdharaH kimmayamasya netrmitysyottrmaah-suvrnnetyaadi| vastau netrANi suvarNAdibhistrikaNikANi saMvatsarAdiSaDvarSaparyantavayasi jAte SaDaGgalAni tataH saptavarSAdidvAdazavaSaparyantavayasi vaSTADalAni trayodazavarSAvadhivizativarSAdiyAvadvayasi jAte dvAdazAGgulAni netrANi kaaryaanni| suzrate vizeSata cakrapANiH-samIkSyetyAdi / anna doSAdayo ye daza proktAH parIkSaNIyAH, teSveva upakarUpanIyoktadoSabheSajAya kAdazakasya tathA rogabhiSagajitIyoktadvAdazakaparIkSyasya vA'varodho vyAkhyeyA, anukkAvarodhazcAyaM yonibyApadika evaasmaabhiruto'nusrnniiyH| samIkSyeti jJAnapUrvakamavekSya / sarvakarmANi ceti vamanAdIni ca doSAdInavekSya prayuktAni guNakarANi bhavanti // 3 // cakrapANi:-kimmayamasya netraM syAdisyasya praznasyottaram-suvarNetyAdi / vapu sIsakam, rItiH pittalama, viSANairiti mahiSAdizuraiH, sukarNikAnIti susamAhitakarNikAnIti, trikarNikAnIti kecit paThanti, trikarNikatvavAna vkssymaannm| kIdRkapramANAkRtItyasyottaram-paDityAdi / SaDalamekavarSAt prabhRti dvAdazavarSe yAvat, dvAdazavarSasyASTAGgulaM netraM bhavati, viMzativarSasya dvAdazAGgalaM netaM bhvti| asa vyutkramAbhidhAnena SaDvarSAdAga viMzativarSAdUI netavikalpo nAsti, Sar3a varSAdUI netamAnavikalpo'stIti drshyti| tena Sar3a varSAdUrda pratyabdaM aGga li. tRtiiybhaagvRddhirbhvti| dvAdazAdUI pratyandamAGga lavRdireva yuktyA mAnapUraNaM bhavati / suzrute netamAnabheda aktaH, sa nAtivirodhakAritayA upekSaNIya ev| uktaM hi tantra-"sAmbatU. sarikAdvAdazavarSAgAM SaDaSTadazAGga laM netram, paJcaviMzativarSAdUddha dvAdazAGga lam" iti / mudrAdivAhicchivasvaM yathAsaMkhyaM SaD dvAdazASTAGga laneteSu jnyeym| karkandhuzabdeneha tadasthi gRhyate / For Private and Personal Use Only
Page #1436
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 35 adhyAyaH siddhisthaanm| 3665 yathAvayo'GguSThakaniSThakAbhyAM mUlAgrayoH syuH pariNAvanti / jUni gopucchasamAkRtIni zlakSNAni ca syu ddikaamukhaani|| syAt kaNikaikAgracaturthabhAge mUlAzrite vastinibandhane dve // 4 // uktam-'tatra sAMvatsarikASTadviraSTavarSANAM SaDaSTadazAGgulapramANAni' 'paJcaviMzaterUddha dvAdazA laM netram' iti| tAni netrANi mudgAdipravezArhAyachidrANi vAtta tanmadhye pravezya pihitAni sthApayet / suzrute ca-'kaGkazyenavadipatranADItulyapravezani mudgamASakalAyamAtrasrotAMsi vidadhyAt netrANi' iti / yathAvaya iti| puruSasya yathAvayastathA tasyAGguSThapramANapariNAho mUle kaniSThAGali pramANapariNAho'gre netrasya kaay| suzrute ca-'kaniSThikAnAmikAmadhyamA lipariNAhAnyagre' sAMvatsarikASTadviraSTavarSANAM ythaakrmmiti| RjUni gopucchasamAkRtIni zlakSNAnyakarkazAni gur3ikAmukhAni sarvAgrabhAgo masaNa. vattalAkArANi tAni netrANi kuryAt / trikarNikANi yathA kuryAt tdaahsyaadityaadi| netrasyAne sarvAGgasya caturthabhAge tvekA karNikA kAryA, pAyorabhyantare tAvanmAnAdhikapravezanivRttyartham / netrasya mUle sthUlapadeze dve kaNike kAya, tatra vastibandhanArtham / suzrute ca-'netramUle adhyADale sArbhAhale tvekA dvAGale cAparA krnnikaa| netrasyAne addhaitRtIyAlasanniviSTapadeze punaraketyarthe'a'dhyaddhAladvAGgalArddhatRtIyAGgulasanniviSTakarNikANi' iti // 4 // saktaM hi suzrute-"kolAsthimAvacchindram" iti| karkandhuzabdena ca zRgAlavadarI svalpA gRhyate, bRhadabadarIgrahaNe tu kaniSThApramANAne tatvahanaM nArhati / kecidevaM virodhaM pazyantaH vadarAsthimajAnamiha karkandhazabdena prAhayanti / satIno vrtulklaayH| vA'pihitAnIti dravyAntarapravezanirAsArtha vA'pihitamukhAni krttvyaani| yathAvaya iti yasmin vayasi yovaM vihitam, tadvayasthasyaivAGgaSTakaniSThAbhyAM yathAsaGghaya mUle ne ca tulyapariNAhaM netraM karttavyam / jUnItyAdinA netrgunnmaah| lkssnnaaniitykrkshaani| gur3ikAmukhAnItyanena vartulamukhatayA bhatIkSNamukhatAM darzayati / karNikA'ne ekA karttavyA netasyAntaHpravezanirAsArtham / vastinibandhane iti vastinivandhanaprayojanake // 4 // For Private and Personal Use Only
Page #1437
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ vastisUtrIya siddhiH 3666 1 caraka saMhitA | jaradravo mAhiSahAriNau kA syAt zaukaro vastirajasya vApi dRr3hastanurnaSTasiro vigandhaH kaSAyaraktaH sumRduH subandhaH / nRNAM kyo vIkSya yathAnurUpaM netreSu yojyastu subandhasUtraH // 5 // terabhAve navajo galo vA syAdaGkapAdaH sughanaH paTo vA / netrasya cAlAbhata eva nADI hitAsthijA vaMzabhavo nalo vA // 6 // zrIsthApanAhaM puruSaM vidhijJaH samIkSya puNye'hani zuklapace / prazastanakSatramuhUrttayoge jIrNAnnamekAgramupakrameta // 7 // gaGgAdharaH - iti netrakaraNamuktvA vastidravyamAha - jaradgava ityAdi / jaradravasya vRddhasya gostathA mAhiSAdirvA vastirmUtrAzayacamma dRr3hastathA tanuH pacaH naSTasiro vigandhazca kAyyaiH, puruSANAM vayo vIkSya gomahiSAdInAM bRhanmadhyazudravastiH kAryaH / suzrute ca vastayazca vRddhAnAM mRdavo nAtibalA hA pramANavanto gomahiSavarAhAjorabhrANAm / vastiM nirupadigdhantu zuddhaM suprimaarjitm| mRdvanuddhatahInazca muhuH snehvimrdditm| vastyalAbhe hitaM va sUkSmaM vA tAntavaM ghanam / netrAlAbhe hitA nAr3I nalavaMzAsthisambhavA iti // 5 // vAdharaH- vasterabhAva ityAdi / pravAdInAM carma tathA ghanaH paye kA zAkhA iti // 6 // gaGgAdharaH - atha mekacittam // 7 // vastipraNidhAnamAha - AsthApanAI mityAdi / ekAgra cakrapANi:- kebhyazca kiyoniguNazca vastirityasyottaraM - jAradrava ityAdi / jAradravo vRddhagobhavaH / vastiriti mUlAzaya puTakam / naSTazira iti samuddhRtazirA santatiH / vigato pUtigandho yastha- sa bigandhaH / kaSAyarata iti kaSAyabhAvanayA raktIkRtaH / vayo vIkSya yathAnurUpamiti cayobhavena ma yo vastiryasyocitapramANo bhavati sa tasya nete nibandhanIyaH etena 'kebhyaH ko patiH' ityasyottaram bhavati // 5 // cakrapANi: -vastyaprAptyAnu kalpavidhimAha - vasteralAbha ityAdi / prabalI prasevaka galaH pakSI, lava iti khyAtaH, aGkapAdazcarmmacaTakaH, tasya dharma grAhya N vastyartham // 6 // For Private and Personal Use Only cakrapANiH-nirUhammatyAdipraznasyottaram - AsthApanArhamityAdi / zuklapakSa iti zuklapakSasya sarvvArambheSu prazastatvAt | hArItena tu kRSNapakSa evAsa vihitaH, uktaM hi -- kRSNapakSe kArya
Page #1438
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya bhanyAyA] siddhisthaanm| 3667 balAM yuddhacI triphalAM sarAsnA dve paJcamUlyau ca palonmitAni / aSTau palAnyarkhatulAJca mAMsAcchAgAt paceda-su caturthazeSam // pUtaM yamAnIphalavilvakuSTha-vacAzatAhvAcanapippalInAm / kalkaiyuDakSaudraghRtaiH satalairyuktaM sukhoSNozca picupramANaiH // gur3At palaM hipramRtA tu mAtrA snehAcca yuktyA madhusaindhavaJca / snehaM sunirmathya tato'nukalpaM prakSipya vastau mathitaM khajena // ___gnggaadhrH-aasthaapnmaah-blaamityaadi| balAdIni Sor3aza dravyANi pratyekaM palonmitAni chAgAnmAMsAdaSTau palAni tathA'rddhatulAzca sarveSAmaSTaguNAsvapsu pacet / caturtha bhAgazeSa pUtaM taM kAthaM yamAnyAdipippalyantAnAM kalkaH picupramANaH pratyekaM krssprmaannaiH| guDamadhughRtatalaH sukhoSNayuktaM tatra guDAt palaM snehAca ghRtatailAda dviprasUtA mAtrA ghRtasya dvipalaM talasya dvipalamiti yuktyA madhu tathA saindhavazca dattvA sarvaM khajena manthanadaNDena munirmathya yathA sarvamekIbhUtaM syAt tathA sundaraM nirmathya siddhAdAsthApanAdanukalpaM yasya yanmAtraM yogyaM tAvanmAnaM mathitaM taM kAthaM vastau prakSipya janmami sarvarogA hatAH suhatA bhavantIti vadanti zAstrajJAH, zukle devA jAtAH kRSNa'surAzca sarvarogAzca, tasmAdrogacikitsA kRSNe sadaiva kartavyA' iti / ekAgramiti vstipryogaikmnsm|| // * cakrapANi:- balAmityAdinA vstividhaanmaah| bhAgodAharaNArtha balAdikaM vstimaahnkaamityaadi| palomitatvamiha viphalApaJcamUlyorapi pratidravyam / phalAnoti madanaphalAni, tAni caakRtyaivaassttaavih| aba balAdInAmauSadhAnAmautsargikakvAthavidhinASTamadanaphalAdhikaSaTpaSTipalakAH , kAthaH kvAthyasamaH itivacanAda bahukkAtho bhavati, vastau ca puTatrayadAnamapi prasipuTake dazapalakkAthadAnaniyamAt triMzatpalAni paramupayujyante, zeSastu niSprayojano yadyapi tathApi maharSivacanAdunIyate-yAvataiva vastezca kriyAyogaH kvAthena guNakaro bhavati tAvanmAto grAhyaH, tema na miimaaNsymett| ukta hi-'yathA kurvani', sa upAyaH' kiMvA upayuktakvAthyadravyamAnavibhA. godAharaNArthametatam, tena tadanusAreNopayuktakvAthasAdhanayogyamAnameva kAthyaM grahItavyam, yavA yA. dInAM pratyekaM pratinirUha picumAvatvam, ciH karSaH, snehasyeti dhRtatailasya uttatvAta, etaca lehamAnaM prakRtisthe puruSe vakSyamANavyavasthayA zeyam, yuktyA madhusaindhavamityanena prakRtyAcapekSayA. 'niyataM mAnaM darzayati / cakAro mAMsarasakSIragomUtrAdInAJcAniyataM mAnaM darzayati, eSAJca mAna For Private and Personal Use Only
Page #1439
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3668 crk-sNhitaa| ( vastisUtrIyasiddhiH vastiM tataH savyakare nidhAya subaddhamucchAsya ca nilIkam / aGgASThamadhyena mukhaM pidhAya netrAgrasaMsthAmapanIya vartim // tailAktanetra kRtamUtraviTakaM nAtikSudhAttaM zayane mnussym| same'tha kiJcinnatazIrSake vA nAtyucchite vAstaraNopapanne // savyena pAvena sukhe zayAnaM kRtvarjudehaM svabhujopadhAnam / nikuJcya savyetaradasya sakathi savyaM prasArya praNayet shnaistm|| snigdhe gude netracaturthabhAga snigdhaM zanaima jupRSThavaMzam / akampanAvepanalAghavAdIn pANyoguNAMzcApi hi drshyNstm| prapIDya caikagrahaNena dattaM netraM zanaireva tato'pakarSet // 8 // 6 // tatastaM vastiM vAmakare nidhAya netramUle karNikAdvayamadhye'nte pUva ca dRr3hasUtreNa subaddhaM vAmASThamadhyena netramukha pidhAya tannetrAyapraviSTAM vartimapanIya vadyastalAktanetraM-viNmUtravegaM muktavantaM nAtikSudhA manuSyamAtura svasthaM vA same zayane'thavA kizcinnatazIrSake zayane nAtyucchite AstaraNopapanne mukhena savyena pArcena zayAnaM svabhujopAdhAnamajudehamakuTilazarIraM tasya savyetarat dakSiNaM sakthi saGkocya savyaM sathi prasArya ghRtAdinA snigdhe gudai netrasyAgra caturtha bhAgaM karNikAyAH adhaHpradezaM ghRtAdisnehAbhyaktaM ta zanaH praNayet pravezayet / pravezya ca netrAya zanarnAtidhIraM nAtidrutaM mRdunA RjunA pRSThavaMzasamAnena RjubhAvena vastiM kRkhA kampanavepanalAghavahInena vAmapANinA dhRtA dakSiNena pANinA ekavArapIr3anena kizcit sazeSaM dravyaM yathA pravizet vyavasthAmane kaSAyamAnaprastAva drshyaamH| ucchAsyeti ucchAsanena dravyAbhighAtajanitavAtanirgama. micchati / niya'lIkamiti kriyAvizeSaNam / nevAprasaMsthAmiti prathamaM dravanirgamAdipratiSedhArtham / vartimiti nalikApramukhadattAM vrtim| tailAktagAtramityabhyaGgasAhacaryAt svedo'pi jJeyaH, tenA bhyatasvinamityarthaH / uktaM manyata-"anuvAsitamAsthApayatA abhyatakhinnazarIram" iti / prastA. vAgatazayanavidhimAha-zayane manuSyamityAdi / same'thaveSannatazIrSake veti vikalpaddhayazcAturecchayA kartavyam, kiMbA unnatakaTIdezasya puruSasya samunnatakaTIkasyA matazIrSa zayanaM vidheyam, evaM hi tasya samyagavastidehAnusArI bhavati / savyeneti vAmena, vAmapArzvazayanaprayojanam-vAmAzraye hi ityAdinA vakSyamANam, manuSyaM yathoktasarvaguNaM kRtvA praNayediti smbndhH| svabhujopAdhAnaM yathA For Private and Personal Use Only
Page #1440
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3yaHmadhyApA. siddhisthAnam / 366 tathA nAtidhIra nAtidrata prapIchya dadyAt / tato vastinetraM zanarapakare / ityaasthaapnvstidaanprkaarH| suzrute c| athAnuvAsitamAsthApayet / svabhyaktakhinnazarIramutsRSTavahirvegamapravAte zuco vezmani madhyAhna pratatAyAM zayyAyAmadhaH suparigrahAyAM zroNipradezavyUr3hAyAmanupadhAnAyAM vAmapArzvazAyinamAkuzcitadakSiNasadhaM prasAritetarasakathaM sumanasaM jIrNAnnaM vAgayataM suniSaNNadeha vidikhA tato vAmapAdasyopari netraM kRtvetarapAdAkalibhyAM karNikAmupari niSpIDya savyapANikaniSThikAnAmikAbhyAM vastemu khArddha saGkocya madhyama pradezinyaGguSThara ntu vivRtAsyaM kRlA vastAvauSadhaM prakSipya dakSiNahastAhuSThapradezinIbhyAzcAnuSiktamanAyatamavuda vudamasaGgha citamavAtamauSadhAsanamupasaMgRhya punastireNa gRhIkhA dkssinnenaavsinycet| tataH sUtreNavoSadhAnte dvitriviSya badhnIyAt / atha dakSiNenosAnena pANinA vasti gRhIlA vAmahastamadhyamAli. pradezinIbhyAM netramupasaMgRhyAGgaSThena netradvAra pidhAya ghRtAbhyaktAgranetraM ghRtAktagudAya prayacchedanupRSThabaMzaM samamunmukhamAkarNikaM natraM praNidhatsveti brayAt / basti savye kare kalA dkssinnenaavpiidd'yet| ekenavAvapIr3ana na drutaM na vilmvitm| tato netramapanIya triMzanmAtrAH pIDanakAlAdupekSyottiSThatyAturaM brUyAt / AturamupavezayedutkaTukakaM vsttraagmnaarthm| nirUhamatyAgamanakAlastu muhUtau bhvti| anana vidhinA vastiM dadyAda vaastvishaardH| dvitIyaM vA tRtIyaM vA caturtha vA ythaarthtH| samyaDa nirUDhaliGge tu prApte vAstaM nivA rayet / api hInakrama kuyyona tu kuryAdatikramam / vizeSAt sukumArANAM hIna eva kramo hitaH // iti vstidaankrmH| tathA tatravoktam-tatra dvividho vastiHnarUhika snahikazca / AsthApanaM nirUha ityanAntaram / tasya vikalpo maadhuslikH| tasya paryAyazabdo yApano yuktarathaH siddhavastiriti / sa doSaniharaNAcchArIrarogaharaNAd vA niruuhH| vyHsthaapnaadaayuHsthaapnaacaasthaapnm| mAdhutalavidhAnazca nirUhopakracikitsite vkssyaamH| tatra yathA pramANaguNavihibaH snehavasti vikalpo'nuvAsanaH paadaavrussttH| anuksannapi na duSyatyanudivasaM vA dIyate itynuvaasnH| tasyApi vikalpoddhArddhamAtrAva bhavati tathA zayanaM svabhugopAdhAnamastakam / sadhyetara dakSiNam / sakathi javA, vAma sakaSi prasArya pani dakSiNa sami soya / bigdhe gude netracaturthabhAgamiti karNikAvacchinna sarva caturthabhAgam / apRSThavaMzamiti pRSThavaMzamanugataM kRtvA / kampanesvAdau kampanaM pakanaM vepamaM vepaNA 460 For Private and Personal Use Only
Page #1441
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3670 . crk-sNhitaa| (vastisUtrIyasiddhiH tiryak prapIDe tu na yAti dhArA gude vraNaH syAJcalite tu netra / dattaH zanairnAzayameti vastiH kaNThaM pradhAvedatipIr3itastu // 10 // zItastvatistambhakaro'tidAhaM mUcchozca kuryAdatimAtramuSNaH / snigdho'tijADya pavanazca rUkSastanvalpamAtrAlavaNastvayogam / karoti mAtrAbhyadhiko'tiyogaM kSAmastu sAndraH sucireNa ti|| dAhAtisArau lavaNo'tikuryAt tasmAt suyuktaM samameva dadyAt // 11 // kRSTo'parihAryo maatraavstiriti| nirUhaH zodhano lekhI snehano haNo mtH| iti // 8 // 9 // . ___ gaGgAdharaH-tato'nyathA vastidAne doSamAha-tiryagityAdi / tiyyeka kalA netraM varitamapIr3ane dhArArUpeNAsthApanadravyaM navAbhyantaraM yAti, tasmAdRjunetraM dadyAt / prapIr3anakAle netre calite hastakampane netrApravedhanena gude vraNaH syAt / tasmAdakampavepanahastena dadyAt / datta ityaadi| zanaratidhIraM datto vastirAzayaM na yaati| atipapIDitastu vastiH kaNThaM pradhAvet / tasmAnnAtidhIra nAti: drataM dadyAt // 10 // gaGgAdharaH-zItalo vastiratizayazcet stambhakaraH syAnna pratyAgachati / atimAtramuSNo vastiratidAhaM mUcchAMca karoti, tasmAnAtyuSNazItaM vastiM dadyAt / snigdha ityaadi| atisnigdho vastirjADya kuryyAt / atirUkSaH pavanaM kuryAt / tasmAda yuktyA snehaM dadyAt / tanuzcAlpazca mAtrayA lavaNo yasya sa vastirayogaM karoti, tasmAnnAtidravaM nAtisAndraM nAtyalpalavaNaM vastiM dadyAt / abhyadhikamAtrayA vastiratiyogaM kroti| tasmAnnAtyalpanAtyadhikamAtrayA vastiM ddyaat| kSAmaH kSINaH sAndrazca paritaH mucireNa pratyeti tasmAdakSINam asAndraM vastiM dadhAt / dAhetyAdi / atilavaNo vastihamatisAraJca kuryAda lAghavaM shiighrkriytaa| Adizabdena vastigrahaNapIr3hanAdi gRhyte| vidarzayaniha sampAdayana, prapItya caikagrahaNena dattamilyanena vizvamya punaHpIr3anaM vAyujanakaM niSedhayati // 8.9 // cakrapANi:-tiryakapraNidhAnAdidoSamAha-tira gisyaadi| na yati dhAreti tiryaka paNi. dhAne sati gudabalIrodhAnna yaati| atistambhakara iti vastihasya stambhaM karoti, jAvyamiti zarIrajar3hatA, sanvalpamAvalavaNastvayogamiti tanurvA, apamAlavaNo vA, sAndrastanuviparItA, For Private and Personal Use Only
Page #1442
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zya adhyAyaH zya adhyAyAH ] siddhisthaanm| 3671 pUvva hi yojyaM madhusandhavAbhyAM snehaM sunimmathya tathodakalkam / vimathya saMyojya puna vaistat vastau nidadhyAnmathitaM khajena // 12 // vAmAzrayo'gnigrahaNI gudazca tatpArzvasaMsthasya gudopalabdhiH / lIyanta evaM balayazca tatra savyaM zayAne'hati vastidAnam // 13 // viDvAtavego yadi cArddhadatte niSkRSya mukta prnnyedshessm| uttAnadehazca kRtopadhAnaH syAd vIryamApnoti tathAsya dehm||14 tasmAda yuktyA salavaNaM dadyAt / svvmupshrti-tsmaaditi| sama pUrvoktapratiSedhavyatiriktam // 11 // gaGgAdharaH-AsthApanadravyayogakramamAha-pUrva hiityaadi| pUca madhusandhavAbhyAM saha snehadravya yojyama, tataH paraM tathodakalkaM dravadravyaM yat tathA kalkadravyaM tAbhyAM saha yojyam, tataH sneha saMyojya punastaddavavimathya tatastasmAda yathArUpa mAtrayA gRhIlA khajena mathitaM vastipuTake nidadhyAt // 12 // gaGgAdharaH-atha vAmapAzrcazayAnasya vastidAne prayojanamAha-vAmAzraya ityaadi| puruSasya vAmabhAge jATharAgnizca grahaNInAr3I ca gudaJceti trayam, tasmAt tavAmapArzvazayitasya gudopalabdhiH syaat| evaM tatra gude tisro gudavalayo lIyante lInA vrtnte| tasmAt savyaM zayAne jane vastidAnamati // 13 // gnggaadhrH-viddityaadi| vastAvarddhadatte yadi viNmRtrAdivegaH syAt tadA vastinetra gudAniSkRSya tanvihAdivege mukte tadavazeSamazeSa praNayet / datte vastI - kSAmaM purUSaM kuryAt, lavaNo'tIti atimAnalavaNaH, tasmAditi yathoktavidhAneSu doSAdarzanAt, suyuktamiti tiryakapraNidhAnAdirahitaM zItasvAdirahitaJca // 10 // 1 // cakrapANi:-'pUrva hi dadyAda' iti grantha kecidanArSamAhuH / tantrAntareSu tu asyArthasya dRSTatvAd yukta evAyaM pAThaH / ucyate hi suzrute-'dattAdau saindhavasyAkSaM madhunazca pldvym| pAtre talena madhnIyAt' ityaadi| puna vaistamityata dravazabdena kAthasyAvayavasya ca grahaNam // 12 // cakrapANiH-mapArzvazayanaM yaduktam, tasya prayojanamAha-vAmAzraye ityaadi| vAmAzraye yasmAda grahaNIgude, tena vAmapAzrvasuptasya grahaNogude prakRtisthe bhavataH, prakRtisthe ca guDhe gudasya vastinA samyagupalabdhyA vyAptibhavati, tathA balayazca lInA bhavanti, tena sukhaM vastiryAti grahaNI. gudayoH prakRtisthatayA ca vastiApya sukhaM grahaNI bhAvayatIti boddhavyam // 13 // cakrapANiH-viDvAtatyAdau niSkRSya mukta iti nalikAmAkRSya viDvAtavege mukt| datse tu vastau uttAnadehaH kRtopadhAnazca syAt, etatkaraNaprayojanamAha-vIryamApnotItyAdi // 14 // For Private and Personal Use Only
Page #1443
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3672 caraka sNhitaa| vastisUtrIyasiddhiH eko'pakarSatyanilaM khamArgAt pittaM dvitIyastu karka tRtiiyH| pratyAgate coSAjalAvasiktaH zAlyannamadyAt tanunA rasena / / 15 / / jINe tu sAyaM laghu cAlpamAtraM bhukto'nuvAsyaH parivRhaNArtham / nirUhapAdAMzasamena tailenAmlAni ladhvoSadhasAdhitena // yat kuryAn tadAha-uttAnetyAdi / dattavastiH pumAnuttAnadehaH san kRtopadhAnaH san zayIta, tathA sati asya vastervIyya dehamAmoti vyAmotItyarthaH // 14 // - gaGgAdharaH--eka ityaadi| eko vastirdattaH svamArgAdanilamapakarSati / dvitIyo vastidattaH pittmpkrssti| tRtIyo vastidattaH kaphamapakarSati / pratyAgata ityaadi| pratyAgate vastau pumAnuSNajalAvasiktaH snAtaH zAlyana tanunA ghanabhAvarahitena mAMsarasenAdyAta // 15 // malAdharaH--jINa madhyAhnamukte sAyaM rAtrA laghu cAlpamAtraM muktaH sa pumAnanuvAsyaH parihaNAthamiti / nirUhetyAdi / tasyAnuvAsanamAtrA du nirUhapAdAMza cakrapANiH-eko pakarSatItyAdi / etada vAtAdibhedena ekAdivastidAnavidhAnam, na tu sidoSe prathamo vAtaM jayati, dvitIyaH pittaM jayati ityAdi vyAkhyeyam, yataH snigdhoSNa ekaH pavane samAMsaH' ityAdinA pavanAdibhedenaiva saMkhyAniyamaM krissyti| evaM stramArgAccAnilameko vastirapakarSati, pittaM dvitIyastu svamArgAditi pittaM dvAveva jayataH, karpha laya eva jayanti ityAdi jJeyam / svamArgAditi svasthAnAt / yadyapi ca vastiH pakvAzayagatameva doSaM jayatItyuktam, tathApi pittAdisthAye'pi vizeSavastividhisAmarthyAda doSaharaNamucyate, tena utsargato'smin doSaharaNaM viziSTavidhAnena ca sthAnAntaragatadoSaharaNaM bhvti| ayamoM jatUka pyucyate-'vastiH kArya sakRddhastisthAnayuktyAnilAdiSu' iti, ana dvitIyaH pittamapakarSati, tRtIyaH kphmpkrsstiityucyte| avApi prathamasya pittakaphApahatvamastyeva, paraM dvitIyena pittApaharaNa tRtIyena ca kaphApaharaNaM sthAnApratyArUcyA kriyata iti kRtvA dvitIyaH pittaM harati, tRtIyaH karpha haratIti coktam / pittakaphayozca yadyapi sukhaM cikitasitaM vastina bhavati, tathApi vAtAvarake vAtAnubandhe vA pitte kaphe tada vastidAnaM jJeyam / uktaJca suzrute- 'vastivAte ca pitte ca kaphe rakte gha zasyate' iti / zAlyA. mityAdau jIrNa iti AsthApanopalepe koSThasthe jIrNe, na tu maaNsrhaadibhojne| na ca nirUdeNa manAgupahatasya vahnaH pAlanArtha peyAdikramastA kriyate virecanavadihAmasyAmAyAt / ataeva suzrute peyAdikramaM tyaktvA rasAdikrama uktaH / anuvAsthaH parivahaNArthamityanena parivahaNArthamanuvAsanaM kriyamANanirUhe tadahaH karttAmati drshyti| ataevopakalpanIye'pi 'marastato nirUyAnuvAsanAI:' ityanena tadaharanuvAsanasyAvazyakatvamuktam / jatUka 'pyuktam- 'jINe sAyaM kRtAnaJca puSparthamanuvAsayet' iti / nirUhapAdAMzasamena bailaneti nirUhapAdapramAgena, caturvizatipale nirUhe SaTpalena snehenetyarthaH, iyaJcottamA mAtA anuvAsanasya / ukta banyatra-muttamA SaTpalI protA mamAtrikI For Private and Personal Use Only
Page #1444
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya bhanyAyA] siddhisthaanm| 3673 dattvA sphicI pANitalena hanyAt snehasya zoghAgamarakSaNArtham / ISacca pAyavaGguliyugmamAnam (r) uttAnadehasya tanau pramRjyAt // snehena pANyAGgulipiNDikAzca ye cAsya gAtrAvayavA rumArtAH / tAMzcAvamRjyAt sa sukhaM tatazca nidrAmupAsIta kRtopadhAnaH // 16 // bhAgAH kaSAyasya tu paJca pitte snehasya SaSThaH prakRto sthite vaa| vAte vivRddhe tu caturthabhAgo mAtrA nirUheSu kphe'ssttbhaagH|| sona telena khalbamladravyavAtaghnadravyasAdhitena snehena vasti dattvA pANitalena yastasya sphicau hanyAt tAiyet, tathA sati sneho na zIghra prtyeti| iipdisvaadi| pAvaGgaliyugmamAnaM tasyottAnadehasya tanau pAdAGgalidvayaparimANaM dehAjayavaM sneheneSacca pramRjyAt / pASrNyaGgulipiNDikAzca snehena ISat prmRjyaat| ye cAsya rugAta vedanArtA gAtrAvayavAstAMzca snehenAvamRjyAt pramRjyAt / tataH sa pumAn sukhaM kRtopadhAnaH san nidrAmupAsIta iti // 16 // gaGgAdharaH-atha nirUhakaraNe dravyamAnamAha-bhAgA ityaadi| pitta pattikaroge kaSAyasya bhAgAH paJca snehasya SaSTha iti kaSAyasya pazvabhArgaka bhAgasamaH snehH| prakRtI sthite pitte vA kaSAyasya paJca bhAgAn kRkhA tasyakabhAgasamabhAgaH snehsy| vAte viddhe snehasya kaSAyAccaturthabhAgaH, kaSAyasya caturo bhAgAn kalA tadekabhAgasamabhAgaH snehsy| kaphe viddhe'STabhAgaH snehaspeti kaSAyasya khaSTau bhAgAn kRkhA tadekabhAgasamabhAgaH snehsyeti| aSTabhAga bhavet / kanIyasI sAIpalA vidhA mAtrAnuvAsane' iti / suzrute'pyetAvanmAnameva snehavastyanu mAmAsAstivibhAgemAnuvAsana uktam / snehazIghrAgamanarakSArtha vidhaanmaah-iissdityaadi| uttAnadehasyaitaca pAdAGgalyA mAsAzataM sthApayitvA karttavyam / nirUhe tu khrizanmAtrAkAlaM tApamuttanasa sthApanaM manyante, yugmamiti parvasandhiH, AnchedityAkarSet, nidrAmupAsIteti varma kriyAntaramA niSedhArtham // 15 // 16 // campANiH-samprati sividho yo dvAdazaprasRto nirUhA, takha kaSAyasnehamAtAM nirUpayavAhabhAgA hsyaadi| bhAgAH kaSAyasya pancetyanena sarvatraiva doSe svasthe ca puruSa dvAdazaprasRtabhAgasse virUhe pasabhAgAH kaSAyasya bhavanti, tena paca prasUtAH kaSAyasya / snehasya ca doSabhenena svastha ra mAmabhedamAha-pitta ityAdi / pitte snehasya SaSThaH tathA prakRtI sthite ca puruSe svastha SaSTha ityarthaH, HAE paNa pUraNaH SaSThaH, tena dvAdazaprasUtasya paSTho bhAgo dviprasRtaM bhvti| snehazabdena ghRtatailAdi * mAnamityatrAnchediti cakrabhRtaH paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #1445
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3674 crk-sNhitaa| vastisUtroyasiddhiH nirUhamAtrA pramRtAImAya varSe tathA prstaabhivRddhiH| A dvAdaza syAt prasRtAbhivRddhirASTAdaza dvAdazataH paraM syuH / / ityaSTamo bhAgaH pUraNArthasya lum / iti nirUheSu drvymaanaa| atha nirUhasya kyobheda maatraamaah-prsRtaarddhmityaadi| Adera vayovarSe prasRtArddha nirUhamAtrA pala. prhnnm| vAte tu vRddha caturtho bhAgaH snehacaturtho bhAgaH prasRtadvayam / aSTabhAga iti sAI prsRtH| asminnarthe hArIta:- "kAthasya paJcaprasRtA vibhAgAH snehasya SaSTho'dhike tu pitte| svastha ca tattu pavane caturthaH kaphe'STamo'tyantagate vikalpaH" iti| eSA snehamAtA hInamAtre'pi nirUhe kvAthasnehayoruktamAtrAnusAreNa yojniiyaa| zeSANAntu madhukalkasaindhavAnAmiha mAtA bhaniyamenoktA, teSAmapi prkRtyaadibhedenaaniyttvaat| tena madhvAdInAM prakRtyAyanusAreNa prakRtamAnena dvAdazaprastatvaM pUraNIyam / tatra jatUkarNapratyayAt sarvasa kalkapaladvayaM bhvti| ukta hi tana-"catumci zatike puTake peSyANAM dvipalaM kiJcicca mdhusaindhvaat"| sneho vakSyamANaH / zeSa kssaaysy| vAte tailaSaTpalI svasthe ca, catvAri pitte ghRtasya, kaphe khoNi tailasya iti / saindhavantu parSapramANamasti / yataH suzrute-"saindhavAkSaM samAdAya madhunaH prasRtadvayam" ityA km| hArIte tu-"kSaudantu deyaM prasRtapramANaM dvitIyamAhurlavaNasya cAkSam" ityuktam / sena nAnAvAdinA saindhavamadhukarukAnAM yathottakaSAyasnehakarukamadhusaindhavAdInAM pUritAMzapUraNacAvApainaiva krtvym| bhAvApazcAtAnukto'pyuttarakha vakSyamANo vAtAdibhedena mAMsarasakSIragomUtrAdiko jnyeyH| vakSyanti hi-snigdhoSNa ekaH pavane nirUho dvau svAdazItI payasA ca pitte| bayaH samUtAH kaTukoNatIkSNAH kaphe nirUhA na paraM vidheyAH" iti| hArIte'pyuktam-"sneho gur3o mAMsarasaH payazca, amlAni mUtrANi ca saindhavaJca / etAni sarvAgyapi yojayIta nirUhayoge madanAt phalaJca" iti| yat tu tanvAntare-dvAdazaprasRtapUraNaM prati prativyavibhAgenokkam, yathA-dattvAdau saindhavasvAkSaM madhunaH prasRtadvayam / vinirmathya tato dadyAt snehasya prasRtavayam / ekIbhUte tataH snehe kalakasya prasRtaM kSipet / sammUrchitaM kaSAyantu ctuHprsRtsmmitm| vitarecca dAvApamante dviprasRtonmitam / evaM sukalpito vastidazaprasRto bhavet" iti, tavAtaviSayameva, snehasya vAtaghnatvAt / kinvata yaccatuHprasRtaM kaSAyasya manyate, tasmAt tadanumatameva / yadanye paThanti-"madhusnehanakalkAkhya-kaSAyAvApataH kramAt / boNi SaT dvedaza trINi plaanynilroginnaam| pitte catvAri catvAri dve dvipaJca catuSTayam / SaTanINi dve daza trINi kaphe cApi nirUhaNam" iti / tdsmttntaanugntvaadnumtmev| idAnI vayobhedena nirUhapramANaM drshynnaah-niruuhetyaadi| Aya varSe bAlasya palamAnaM nirUhakkAthAdi yathoktamAnAnusAreNa vaktavyam / arddhaprasRtAbhivRddhiH tataH prativarSa bhvti| tena dvAdazavarSe ghaTaprasRto vastirbhavati / dvAdazAdRddha maSTAdazavarSa paryantaM prativarSa prasRtavRddhyA dvAdazaprastapUraNaM bhvti| dvAdazAtaH paraM syuH ityanenAdhikapramANavastimAnaM mahAtyayasvakaratvAdananugataM nissedhyti| tathA hArIte For Private and Personal Use Only
Page #1446
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH] siddhisthaanm| 3675 A saptateruktamidaM pramANamataH paraM Sor3azavada vidheyam / nirUhamAtrA prasRtapramANA bAle ca vRddhaddha ca mRdurvizeSaH // 17 // maanm| tathAcaprastAbhivRddhistu dvitIyavarSAdiSu A dvaadsh| dvAdazavarSavayaH paryantamarddhaprasRtAbhivRddhiruttarottara varSe varSe plaabhittddhiH| tena dvAdazavarSe dvAdaza palAni / dvAdazato vayovarSAt para trayodazavarSAvadhi A aSTAdaza aSTAdazavayovaSapayyantaM prasRtAbhivRddhireva, A saptaterevedam, aSTAdazavarSe caturvizatipalaM bhavati, tat tu yAvanmAnaM syAt tAvanmAnaM saptativarSaparyantaM na tu vRddhiH syAditi, tathA ca dvAdazaprasRtamaSTAdazavarSe tAvadeva pativarSapayyantaM mAnaM na khabhivRddhiH syAt / tataH paraM SoDazavarSavat, yathA / za prasRtaM mAnaM tathA cakasaptatau dazaprasRtaM mAnam, dvAsaptato navAmRtam, ... vaSTaprasRtam, catuHsaptato saptaprasRtaM, pazcasaptato SaTprasRtaM, tataH prativarSa palahAsaH SaDazItivarSaparyantam, tataH paraM palamAtra sarvatra vrssessu| vidheyamiti pUrvapUrvayugaTahata puruSAbhiprAyeNa / nirUhamAtretyAdi / prastapramANA nirUhamAtrA bAle ca vRddhe ca mRduvizeSa eSa iti / suzrute ca-dvAdazaprasRtAni nirUhamAtrA tUttamA proktaa| dattAdau sandhavasyAkSa madhunaH prasRtadvayam / vinirmathya tato dadyAt snehasya prastatrayam / ekIbhUte tataH snehe kalkasya prasRtaM kSipet / sammUcchite kaSAyantu catuHpramRtasammitam / vitareca tadAvApamante dvipastonmitam / evaM prakalpito vastivAdazaprasto bhvet| jyeSThAyAH khalu mAtrAyAH pramANamidamIritam / apahAse bhiSak kuryAt tadvat prasRtahApanam / yathAvayo nirUhANAM klpneymudaahtaa| sandhavAdidravAntAnAM siddhikAma bhiSagavarariti // 17 // ekoyamataM paThyate - "adika paramataM pramANam" iti| tathA suzrute'pi "dvAdazaprasRtaM kiJcit triMzatpalamathApare" ityaadi| vastimAnaM darzayitumAha-mA sptterityaadi| A saptatessaditi dvAdazaprasRtamAnaM saptatiM yAvad bhvti| SoDazavaditi dshprsRtprmaannm| bAlavRddhayoryathoktapramRtamAnaviSayaM darzayitumevAnyaM vizeSamAha-nirUhamAtretyAdi / bAlavRddhayoryathokkaiva prasRtamAtA kAryA, vizeSeNa mRdustayorvastiH kAryaH / tIkSNatvamAIvakaraJca vidhAnaM vakSyati-yat"tIkSNatvaM bhUtavilvAdi-lavaNakSArasapa phai| prAptakAlaM vidhAtavyaM kSIrAdhAvaM tathA' iti // 17 // For Private and Personal Use Only
Page #1447
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3676 crk-sNhitaa| (vasti pUtrIyasi / nAtyucchritaM nAtinIcapAdaM sapAdapIThaM zayanaM prshstm| pradhAnamRtAstaraNopapanna prAkazorSakaM zuklapaTottarIyam // 18 // bhojyaM punarvyAdhimapekSya samyak prakalpayed yuusspyorsaadaiH| savveSu vidyAd vidhimetamAya vakSyAmi bastInata uttarIyAn // samyak praNItAH khalu vastayo ye vAtAmayannAzca balapradAzca // 16 // dvipaJcamUlasya raso'mlayuktaH sacchAgamAMsasya spuuvshessH| trisnehayuktaH pravaro nirUhaH savvonilavyAdhiharaH pradiSTaH // 20 // ___ gnggaadhrH-naatyucchitmityaadi| dattastikasya zayanAtha zayanaM nAtyucchi tAdirUpaM prazastaM prakalpayet / uttarapracchadaH zuklapaTena kAryaH // 18 // gaGgAdharaH-bhojyaM punastasya vyAdhimapekSya yUSAdibhiH prakalpayet / sarveSu vastidAneSvetaM vidhimAdya vidyAt, athottarIyAnataH parAnaparAn vastIn vkssyaami| ye vAtAmayanA balapradAzca // 19 // gaGgAdharaH-tada yathA-dvipaJcamUlasyetyAdi / sacchAgamAMsasya dvipaJcamUlasya ityaSTaguNAmbunA pakasya sapUvvezeSa ityaSTabhAgazeSo rasastribhAgaH kizcidamlayuktaH trisnehasya ghRtatalavasAnAM militAnAM caturthabhAgaH, vAte viDe tu caturthabhAga iti vacanAt // 20 // cakrapANiH-samprati zayanavidhiH ka iti prshnsyottrmaah-naatyucchritmityaadi| pUrva yaH zayanavidhiraktaH, sa tAtkAlikaH, ayantUttarakAlika iti vizeSaH / pradhAnaM mahat mRdu cAstaraNaM pradhAnamRddhAstaraNam, tenopapanna yuktm| prAkzIrSikamiti "prAcyAM dizi sthitA devAH, pUjArthaJca teSAM prAkazirAH zayane bhavet" iti vacanAt // 18 // - cakrapANiH-yUSAdibhojyavidhAnaM yathAkramaM kaphe, pitte, vaate| kiMvA agrAhApekSaM yathAyogyatayA vyAkhyeyam / yathoktavidhAnaM vakSyamANavidhiSu karttavyatayA darzayannAha-sarveSvityAdi / pradhAnamautasargikamiti yaavt| tena vizeSavidhAnenApavAdo'pyasya bhaviSyatIti sUcayati // 19 // cakrapANiH-ke vastaya ityaadiprshnsyottrm-dvipnycmuulsyetyaadi| atra mAMsaM dshmuulsmm| rasaH kaathH| amla kaakssikaadi| sapUrvapeSyamiti balAtha ktakalkayuktaH / sisnehayukta ityanena majaparityAgaM sarvavastisiddha sphArayati / ukta manyata-"vijJeyaH sividhA snehaH vastyarthaM majavarjitaH" iti // 20 // For Private and Personal Use Only
Page #1448
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org www.kobatirth ong Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Acharya Shri Ka 3ya adhyAyaH 1 siddhisthAnam / 3677 sthirAdivargasya balApaTola-trAyantikairaNDayutairyavasya / prastho rasAcchAgarasA yuktaH sAdhyaH punaH prastharasazca yAvat // priyaGgakRSNAghanakalkayuktaH satailasarpimadhusandhavazca / syAd dIpano mAMsabalapradazca cakSurbalazcApi dadAti sayaH // 21 // eraNDamUlaM tripalaM palAni hakhAni mUlAni ca yAni paJca / rAnAzvagandhAtibalAguDUcI-punarnavAragvadhadevadAru // bhAgAH palAMzA madanASTayuktA jaladvikase kathite'STazeSe / peNyAH zatAhA havuSA priyaGga sapippalIkaM madhukaM vacA ca // ssAanaM vatsakabojamustamanapramANaM lavaNAMzayuktam / samAkSikastailayutaH samUtro vastinRNAM diipnlekhniiyH|| jaborupAdatrikapRSThazUlaM kaphAvRtaM mArutavigrahazca / vigamUtravAtagrahaNaM sazUlamAdhmAtatAmazmarizakarazca // gnggaadhrH-sthiraadiityaadi| zAlapAdipaJcamUlasya balAdAraNDamUlAntayutasya yavasya cASTaguNajale pakasya pAdAvaziSTAdeva rasAt prasthaH chAgamAMsarasorddhaprastha ityetadvayamekIkRtya punaH mAdhyaH paktavyaH prastho yAvat parizeSaH syAt / tatra prasthe rase priyaGgAdikalkaM talaM sarpimedhu ca sandhavaJca suzrutoktadazenena yuktyA dattvA khajena mathitaH san vastiH siddho bhavati, tasyAzI syAhIpana ityAdi // 21 // . gAdharaH-eraNDetyAdi / hasyAni zAlapAdIni paJca mUlAni yAni, teSAM palAMzA bhAgA rAsnAdInAM devadAntAnAzca palAMzA bhaagaaH| madanaphala. syaassttplyuktaaH| eraNDamUlatripalAdi-madanAntaM sarca jalasya dvikaMse jhAr3ake paktvASTAMzazeSe kathite peSyAH kalkAH zatAhAdimustAntAnAM karSapramANaM sandhavasya cakrapANiH-sthirAdivargasyetyAdau madhusaindhave yathapi sAmAnyenoktavastividhAnalabdhe, tathApi saMkhAdInAmasAprakarSArtha punastayorabhidhAnam / kiMvA sAmAnyavidhismaraNArthamasAbhidhAnam / evamandhabrApi sAmAnyavidhimAsasya punarabhidhAne vyAkhyeyam // 21 // capANiH-eraNDamUlamityAdau palAzA zaTI, hasvAni mUlAnIti sthirAdipavamUlam, 050 For Private and Personal Use Only
Page #1449
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3678 ghrk-sNhitaa| vastisUtromamidira nAhamarthograhaNIpradoSAneraNDavastiH zamayet prayuktaH / vaidegna samyak kuzalena caiSa punarvasUktaH kRpayA narANAm // 22 // catuSpale telaghRtasya bhRSTazchAgAcchatAI ddhidaaddimaamlH| rasaH sapeSyo balavarNamAMsa-reto'gnidazcAndhyazirorujAnaH // 23 // jaladvikaMse'STapalaM palAzAt paktvA raso' ddhkmaatrshessH| kalkarbalAmAgadhikApalAbhyAM yuktaH zatAhAdvipalena cApi // sasandhavaH kSaudrayutaH satailo deyo nirUho blvrnnkaaro| AnAhapAzvAmayayonidoSAn gulmAnudAvartarujazca hanyAt // 24 // yaSTAhamUlASTapalena siddhaM payaH shtaahaaphlpippliibhiH|| yuktaM sasarpimadhu vAtarakta-vaisvayaMvIsahito nirUhaH // 25 // tat karSapramANAMzayukta madhutalagomUtrANAM yuktyAnurUpa dattvA mathilA vastiH kaaryH| eraNDavastiH // 22 // gaGgAdharaH-catuSpala ityaadi| chAgamAMsAcchatapalArddha pazcAzatpalamaSTaguNajale patvA pAdAvazeSarasaH dadhidADimarasAbhyAmamlaH kRtastalaghRtasya mili tasya catuSpale sambhRSTaH sapeSyaH saindhavamadanaphalakalkayuktaH balAdidaH AndhyAdinaH // 23 // gnggaadhrH-jletyaadi| palAzAdaSTapalaM jalasya dvikase dvAdake paktAddhA DhakamAtrAvazeSo raso balApalamAgadhikapalAbhyAM zatAhAdvipalena ca kalkayuktaH yuktyA sandhavakSaudratalayuktaH siddho nirUhaH blvrnnkaarii||24|| ... . gnggaadhrH-yssttaahtyaadi| yaSTAhamUlasyASTapalaM kalkaM catuHSaSTipale dugne dattvA catuguNajale paktvA pAdAvazeSa siddhaM pakvaM payaH zatAhAmadanaphalapipalIbhiH kalvaranurUpayuktaM sarpimedhuyuktaM vAtaraktAdau nirUhaH // 25 // sa Ar3hakA, bhAgAkSamAtramiti bhaagenaakssmaatrm| chAgAcchatA iti paJcAzavapalo bhavati / sapeSya iti balAdikasya kalkayuktaH // 22-24 // cakrapANiH-yadhyAyasyetyAdikAzcatvAraH pitta / pUrvantu paJca vaate| anna payaHsAdhanaM kSIra. For Private and Personal Use Only
Page #1450
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 3tha adhyAyaH ] siddhisthAnam / 3676 yaSTagrAhalodhAbhayacandanaizca zrutaM payo'yA kamalotpalaizca / sazarkaracaughRtaM suzItaM pittAmayAn hanti sajIvanoyam // 26 // dvikArSikAzcandanapadmakarddhi-yaSTayAharAnAvRSazArivAstu | salodhamaJjiSThamathApyanantA- balA sthirAditRNapaJcamUlam // nikkAthya toyena rasena tena bhRtaM payo'rddhAdakamambuhInam / medarddhijIvantizatAvarobhirvorAdvikA kolikazerukAbhiH // sitopalA jIvakapadmareNu-prapauNDarIkaH kamalotpalaizca / lodhAtmaguptAmadhukairvidArI- muAtakaiH kezaracandanaizca // piSTaghR takSaudrayutairnirUhaM sasaindhavaM zItalametra dadyAt / pratyAgate dhanvarasena zAlIn cIreNa vAdyAt pariSiktagAtraH / dAhAMtisArau pravarAtrapitta-hRtpANDurogAn viSamajvarAMzca / sagulmamUtragrahakAmalAdIn sarvvAmayAn pittanutAn nihanti // 27 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir gaGgAdharaH- yaSTaprAha tyAdi / yaSTaprAhvAdibhiH kalkaraSTAMzikaH payaH mRta kamalotpalaH kalkayu taM vimadhya zarkarAkSaudraghRtayutaM suzItaM nirUhaH // 26 // J gaGgAdharaH dvikArSikA ityAdi / candanAdivRNapaJcamUlAntaM pratyekaM dvikArSika sarvvamaSTaguNena toyena nikAthya pAdAvazeSeNa tena rasena zRtamaddhar3aka' pastat kAthahIna dugdhamAtraM ziSTaM medAdibhiH kalkairanurupeyu ktaM ghRtakSaudrayutaM saMsandhavaM suzItaM nirUDhaM patte dadyAt / pratyAgate pariSiktagAtraH san dhanvamAMsarasena kSIreNa vA zAlyannamadyAt / zeSamAzIH // 27 // * paribhASayaiva / yaSThapAlo tyAdi sajIvanIyamatyantena yogaH / jIvanIyAnyatra kalkaH / suzItatvamihotsargika mRdukoSTheSvabAdhakaM pittahitatvAt / anayA ca dizA'parapittavastAvapi zItatvaM jJeyam // 25 // 26 // cakrapANiH - dvikArSikamityAdau anantA utpalazArivA / tRNapaJcamUlam - "zarebhuvamaMkAzAnAM zAlInAM mUlameva ca" ityAdinokam / ambuhInamiti zrIrAma zeSaparyantaM bhatam / For Private and Personal Use Only
Page #1451
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3680 crk-sNhitaa| vastisUtroyasidaH drAkSAdikAzmaya'madhUkasevyaH sazAvirAcandanazItagAkkai / payaH zRtaM zrAvaNimudraparNI-tugAtmaguptAmadhuyaSTikalkaiH // godhUmacUrNaizca tathAkSamAtraiH sakSaudrasarpirmadhuyaSTitailaiH / pathyAvidArIkSurasaguna vastiM yutaM pittaharaM vidadhyAt // hRnnAbhipAzrvodaradehadAhe dAhe'ntarasthe ca samUtrakRcchre / kSINakSate retasi cApi naSTa pittAtisAre ca nRNAM prazastaH // 28 // kossaatkaargbdhdevdaaru-duurvaashvdNssttraa-ch-kuttjaapaatthaaH| patvA kulasthAn vRhatIca toye rasasya tasya prastRtA daza syuH| tAn sarvapailAmadanaiH sakuSTharakSapramANaH prasRtaizca yuktAn / caudrasya tailasya phalAyasya kSArasya tailasya ca sArSapasya // dadyAniruhaM kapharogiNe jJo mandAnaye vApyazanadviSe ca / paTolapathyAmaradArubhirvA sapippalIkai kathitai lAkhyaiH // 26 // gaGgAdharaH-drAkSAdItyAdi / drAkSAdIni daza virecanopagAni, tatra kAzmayaM punazceha kAzmayyamiti bhaagdvym| drAkSAdizItapAkyantaiH kalkairaSThAMzikaatuguNajale pacavAvaziSTaM payaH zrAvaNyAdikalkayuktamakSamAnagodhUmacUrNaH kSodhRtayaSTimadhutailastathA pathyAdibhirnu na ca yuktaM pittaharaM vastiM vidadhyAt / zeSamAzIH / / 28 // . gaGgAdharaH-koSAtaketyAdi / koSAtakIphalAdihatyantaM samvemaSTaguNe toye patvA pAdaziSTasya rasasya daza prasRtAH syuH| tAn rasasya daza prastAn akSapramANaH saSapAdibhiyuktAna kSaudrasya pramRtaM tilatalasya prasRtaM madanaphalakalkasya. prasRtaM yavakSArasya pramRtaM sApapatalasya ca prasRtamityeteH prasRtazca yuktAn, nirU ddyaat| shessmaashiiH| pttoletyaadi| paTolapathyAdevadArupippalIkArvA kapharogiNe mandAnAya'zana dviSe ca nirUhaM dadyAditi pUrveNAnvayaH // 29 // raajksheruksherurev| sasaindhavamiti iisstsaindhvm| sazArivetyAdau zAtapAkyaM zrAvaNImadhuyaSTisAdhitaM tailam / prattamadeho mastakam // 27 // 28 // cakrapANi:-koSAtakasyAdikAzcatvAraH kapha vstyH| zASThA gunaa| atra kAyadAprasUtena tathA karuna zraudrAdinA ca yadyapi mAnamadhikaM bhavati, tathApyevameva dravyasaMyoga yA zArvati cAvataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #1452
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir atha adhyAcA ] ... siddhisthaanm| 3681 dvipaJcamUle triphalAM savilvAM phalAni gomUtrayutaH kssaayH| kaliGgapAThAphalamustakalkaH sasaindhavaH kSArayutaH stailH|| - nirUhamukhyaH kaphajAn vikArAn sapANDurogAlasakAmadoSAn / hanyAt tathA mArutamUtrasaGga vastestathATopamathAtighoram // 30 // raanaamRtairnnddviddnggdaaru-sptcchdoshiirsuraabvilvaiH| shyaamaak-(r)-bhuunimbpttolpaatthaa-tiktaakhuprnniidshmuulmustaiH|| trAyantikAzigru phalatrikaizca kvAthaH spinnddiitktoymuutrH| yaSTAhakRSNAphalinIzatAhA-rasAJjanazvetavacAviDaGgaH // kaliGgapAThAmbudasaindhavaizca kalkaiH sasarpimadhutailamizraH / bhayaM nirUhaH krimikuSThameha-banodarAjIrNakaphAturebhyaH // rUvauSadhairatyaparpitebhya eteSu rogeSvapi satsu zastaH / nihatya vAtaM jvalanaM pradIpya vijitya rogAMzca balaM karoti // 31 // gAdharaH-dvapazcamUla ityaadi| dazamUlItriphalAvilvazalATumadanaphalA. nyaSTaguNe jale patyA caturthabhAgAvoSitaH kathitaH kaSAyo'nurUpeNa mUtreNa yutaH kaliGgAdikalkayuktaH sasaindhavaH yavakSArayuktaH talayuktaH san nirUhamukhyaH syAt / kphjaanityaacaashiiH||30|| gnggaadhrH-raasnetyaadi| rAsnAdi-phalatrikAntaraSTaguNajale patvA pAdaziSTa kAyaH piNDItakasya madanaphalasya kalkaH bAlakasya kalko gomUtraJcatA sAhitastathA yaSTAhAdisandhavAntazca kalkaH sahitaH sarpimadhutalamizraH san nirUho'yaM krimyAdibhyaH prazastaH // 31 // dvAdazaprasUta eSa bastiyaH, tadadhikamAnasya niSiddhatvAt / paToletyAdau paTolAdipipalyantai khoya. sAthiyA pUrdhvavat dvitIyaM tailm| kapharogiNe dvipasamUlyAdibhiH tRtIyaH krtvyH| bhAro pkssaa29||30|| pANi:--rAmesyAdau smpaashcturaalH| titA kaTurohiNI / ata piNDItakakAyopa pavakalpo yena prvishti| piNDItako mdnH| rUkSauSadhairasyapatapi tebhyo'pi eteSu kuSThAdi. rogeSvayaM datto balaMkarotIti yojanA // 3 // *mmAkaiti cakrAtaH pAThaH ...... .. .. .... ......' For Private and Personal Use Only
Page #1453
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 3682 www.kobatirth.org caraka saMhitA | [ vastimUlIyasiddhiH za punarnavairaNDavRSAzmabheda-vRzvIra bhUtI kabalA palAzAH / dvipaJcamUlAni palAMzikAni surANAni dhautAni palAni cASTau vilvaM yacAn kolakulatthadhAnya- phalAni caikaprasRtonmitAni / payojalArddhADhakayoH * bhRtaM tat kSIrAvazeSaM kRtavastrapUtam // vacAzatAhvAmara dArukuSTha-yathAhasiddhArthaka pippalInAm / ... kalkairyamAbhyA madanaizca yuktaM nAtyuSNazItaM gur3asaindhavAktam // caudrasya tailasya ca sarpiSazca tathaiva yuktaM prastatrayeNa / dayAnnirUhaM vidhinA vidhijJaH sa sarvvasaMsargakRtAmayaghnaH // 32 // snigdhoSNa ekaH pavane nirUho dvau khAduzItau payasA ca pite / trayaH samUtrA kaTukoSNatIkSNAH kaphe nirUhA na paraM vidheyAH // 33 7 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir gaGgAdharaH- punanevetyAdi / punarnavAdIni dvipaJcamUlAntAni pratyekaM palAzikAni / bilvaM zalATurUpamaSTau palAni yavAMzcASTau palAni kolAdimadana kalAntAnAM pratyekaM prasRtamAnam, tat sarvvaM pratyekena payojalArddhAdakayorarddhADhake payasi cArddhAda ke jale ca bhRtaM kSIrAvazeSamaSTazarAvakSIrazeSaM kRtaM vastrapUtazca vacAdimadanaphalAntaH kalkaryu taM gur3asaMndhavayuktaM kSaudratalasarpiSAM pratyekaM prata mililA prasRtatrayeNa yuktaM nAtyuSNazItaM nirUhaM dadyAt / / 32 / / gaGgAdharaH - snigdhetyAdi / pavane snigdhoSNaH eko nirUho deyaH / pitte payasA svAduzItau dvau nirUddau vidheyau / kaphe kaTukoSNatIkSNAH samUtrAlayo niruhA vidheyAH, nAtaH paraM vidheyamiti // 33 // cakrapANiH - punarnavetyAdikaH sarvvavAtAdika saMsarga viSayaH / vRzvIraH zverupunarnavA / dhAnyAmi phalAni ceti dhAnya phalAni / payojala dvayAdaka yoriti samajala kSIradviprasthayuktam // 32 // cakrapANiH uktAnAme raNDAdInAM vAtAdiharavastInAM saMkhyAkalpanAM viziSTa darzavagrAhasnigdhoSNa ityAdi / eka ityekapuTakaH / payasA ceti payoyuktau / kaTukoSNatIkSNatvaM kaphaharaja mpayogAdeva zeyam / na paraM vidheyA ityanena tantrAntaravihitaM caturthavastidAnamatya rthazarIrahiMsakaM niSadhayati / tena suzrute - "dvitIyaM vA tRtIyaM vA caturtha vA yathAItaH / samba nirUhaliGga tu prApte vastiM nivarttayet" ityuktaM caturthadAnamiti // 33 // 1 * payojaladvayADhakayoriti cakrasammataH sAdhIyAn pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #1454
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir itha adhyAyaH 3ya adhyAyaH) siddhisthaanm| 3683 rasena vAte pratibhojanaM syAt kSIreNa pitte tu kaphe tu yuurH| tathAnuvAsyeSu ca vilvatailaM syAjovanIyaM phalasAdhitaJca // 34 // tatra shlokH| itIdamuktaM nikhilaM yathAvat vastipradAnasya vidhAnamagrAm / yo'dhItya vidvAniha vastikarma karoti loke labhate sa siddhim||35 ityagnivezakRta tantre carakapratisaMskRte siddhisthAne vastisUtrIyasiddhirnAma tRtiiyo'dhyaayH||3|| gaGgAdharaH-nirUhAnantara prtibhojnmaah-rsenetyaadi| tathA tena prakAreNAnuvAsyeSu vilvatalaM jIvanIyatalaM phalasAdhitazca talaM syAditi // 34 // gaGgAdharaH-adhyAyAthemAha-tatra zloka iti / itIdamityAdi // 35 // gaGgAdharaH-adhyAyaM smaapyti-agniityaadi| agnivezakRte tantre carakAtisaMskRte / siddhisthAne'STame'bhApte yatnAda dRr3habalena tu / pratisaMskRta evAtra vstisuutriiysiddhike| tRtIye'dhyAya evAsmin vaidyagaGgAdharaNa tu| kRte jalpakalpatarau siddhisthAne'STame'tra tu| skandhe hi vastisUtrIyA siddhijalpazAkhA kil| ___ tRtIyaSA samAptAbhUditi yatnena dhImatA // 3 // cakrapANiH-samprati vAtAdibhedena pratibhojanaM viziSTaM tathAnuvAsanacAha-rasena dhAta. ityaadi| pratibhojanaM niruuhaanntrbhojnm| vAte vilvatailAnuzAsanam, pitte jIvanIyasAdhitam, kapheca madanaphalasAdhitam / atra visvatalAdIni vakSyamANAni vyAkhyAnayanti / tena snehavyApatsiddhau yad vakSyati * dazamUlI' ityAdinA vilvatailam / jIvanIyaJca "jIvantI madanam" ityAdinA vakSyamANayamakam, tathA "madanairvA''mlasaMyuktaH" ityAdinA vakSyamANaM. tailaM jJeyam // 34 // 35 // iti mahAmahopAdhyAyacaraka caturAnanazrImacakrapANidattaviracittAyAmAyumvadadIpikAyAM .. carakatAtparyyaTIkAyAM sidristhAnavyAkhyAyAM vastisUtrIyasidrivyAkhyA nAma tRtIyo'dhyAyaH // 3 // For Private and Personal Use Only
Page #1455
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cturtho'dhyaayH| athAtaH snehavyApadiko siddhiM vyAkhyAsyAmaH, - itiha smAha bhgvaanaatreyH||1|| snehavastIn pravakSyAmi vAtapittakaphApahAn / mithyApraNihitAnAJca vyApadaH sacikitsitAH // 2 // dazamUlaM balAM rAsnAmazvagandhAM punarnavAm / guDUcyeraNDabhUtIka-phaJjovRSakarohiSAn // zatAvarI sahacaraM kAkanAsAM palAMzikAm / yavamASAtasIkola-kulatthAna prastonmitAn / gaGgAdharaH-athAdhyAyoddezakramAt snehavyApacikitsAsiddhimAha-athAta ityaadi| snehavastivyApadikasiddha yastAH santyasminniti, adhyAyAnuvAkayoriti mabartha chaluka, tAM siddhiM vyAkhyAsyAmaH iti / zeSaM pUrvavat // 1 // gaGgAdharaH-tada ythaa-snehvstiinityaadi| mithyAmaNihitAnAmasamyaka prayuktAnAM vastInAM vyApadaratAsAM cikitsitAni ca pravakSyAmIti // 2 // gaGgAdharaH-dazamUlamityAdi / bhUtIkaM yamAnI / phaJjI braahmnnysstthii| rohiSaM gndhtRnnm| dazamUlAdInAM kAkanAsAntAnAM pratyeka palAMzaM yavAdInAM paladvaya cakrapANiH-pUrvasiddhau vizvanailAdInyanuvAsanArya nirdiSTAni, sadabhidhAyikA gheyaM siddhirityamantaraM snehvyaaptsidircyte| snehetyAdi-snehAnAmAnuvAsikAnAM vyApadAca bheSajA mAmabhidhAyikA siddhiH||1|| ckrpaanniH-adhyaayvktvymaah-snedvstiinityaadi| vastiprayojyAH snehA etacchokA. bhihitA ityrthH| prapaJcAbhidheyA ye tvare'sArthAH "snehayasti nirUha" ityAdinA vaktavyAH, te na prapatravAlA iha, tena pratijJAtAH // 3 // pANiH-dazamUlamityAdau bhUtIkaM karanA, yavAnikA thaa| kAkanAsA kAyupATo / bAsakaphalamanye tu drbvmevaahuH| etad dazamUlasthitavilvena vilvatalamiti vadanti / For Private and Personal Use Only
Page #1456
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir thaM macyA siddhisthAnam / 3685 catudroNe'mbhasaH paktvA droNazeSeNa tena c| tailADhakaM samakSIraM jIvanIyaiH palonmitaH // anuvAsanametaddhi srvvaatvikaarnut| AnUpAnAM vasA tavaj jIvanIyopasAdhitA // 3 // zatAhAyavavilvAmlaistailaM siddha smiirnne| saindhavenAgnivarNena taptavAnilajid ghRtam // 4 // jIvantI madanaM medAM zrAvaNoM madhukaM balAm / zatAhvarSabhako kRSNAM kAkanAsAM zatAvarIm // svaguptAM kSIrakAkolI karkaTAkhyAM zaTI vacAm / piSTA tailaM ghRtaM kSIre sAdhayet taccaturguNe // bRhaNaM vAtapittana balazukrAgnivarddhanam / mUtraretorajodoSAn haret tadanuvAsanAt // 5 // pratyeka savvaimekIkRtyAmbhasazcatuoNe paktvA droNAvazeSaH kAthaH kAryastena kAyena tilatalasyAdakaM samakSIre kSIrAr3hake palonmitarjIvanIyardazabhiH kalka pacet / etadanuvAsana savvAtavikAranut / AnapAnAmityAdi / AnUpAnAM barAhamahiSAdInAM vasA tavada AikonmitA dazamUlAdikAthe samakSIre jIva. nIyadazakAnAM kalkaH palonmitaH sAdhitA sarvavAtavikAranut // 3 // gaGgAdhara matAhAyavavilvAmlakolAdibhiH kalkaH pAdikasteSAJca catumuNakA siddhatalaM samIraNe hitam / sandhavenetyAdi / sandhavamagnau dagdhaM yadAmivarNa syAt tadA ghRtamadhye prakSipet, tena tataghRtamanuvAsanamanilajit // 4 // gaadhrH-jiivntiimityaadi| jIvantyAdi-vacAntaH kalkA pAdikastala mAnUpAnAmityAdau tadvaditi pUrvakAthana saadhitaa| zatAtyAdi yogaantrm| sandhavenetyapi yogAntaram // 3 // 4 // pANiH-jIvantImityAdi ymkmnuvaasnm| etat yamakaM pUvAdhyAye 'jIvanIya' 562 For Private and Personal Use Only
Page #1457
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 3686 caraka saMhitA | lAbhatazcandanAdyazca piSTaiH kSIracatugu Nam / tailapAdaM ghRtaM siddhaM pittaghnamanuvAsanam // 6 // saindhavaM madanaM kuSThaM zatAhvA niculaM balA / hrIveraM madhukaM bhArgA devadAru sakaTphalam // nAgaraM puSkaraM medA cavikA citrakaM zaTI / viDaGgAtiviSe zyAmA hareNuH kiNihI sthirA // vilvAjamode kRSNA ca dantI rAkhnA ca taiH samaiH / sAdhya meraNDajaM tailaM tailaM vA kapharoganut // bradhnodAvarttagulmArzaH- prIhame hADhyamArutAn / AnAhamazmarIJcaiva hanyAt tadanuvAsanAt // 7 // madanairvAmlasaMyuktairvilvAyana gaNena vA / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ snehavyApadikI siddhiH tailaM kaphaharairvApi kaphana kalpayed bhiSak // 8 // ghRtamekIkRtya caturguNe kSIre sAdhayet / lAbhata ityAdi / jvaracikitsite yaccandanAditailadravyANi candanAdInyuktAni teSAM lAbhato yathAlAbhaM candanAdya: piSTaH kalkaiH snehAt pAdikaistalapAdaM ghRtaM zarAvakaM tilatalaM ghRtaM zarAvatraya miti prasthaM sneha kSIracaturguNaM pacet, siddha tat pittaghnamanuvAsanam // 5 // 6 // gaGgAdharaH - sandhavamityAdi - kiNihI kharamaJjarI / sandhavAdirAsnAntaH pratyekaM samaH kalkasteSAM catugu NakkAthe eraNDaja tailaM sAdhyaM tilatala vA sAdhyaM kapharoganut // 7 // For Private and Personal Use Only gaGgAdharaH- madana rityAdi - madanaphalaramlavadarAdisaMyuktaH kalkasteSAM catuguNakAtalaM kaphana kalpayet, athavA vilvAdigaNena bRhat paJcamUlena kalkena teSAM catuguNakAthe taLaM kaphaghna kalpayet, athavA kaphahareH pippalyAdibhiH kasteSAM catu kAtalaM kaphaghna kalpayediti // 8 // saMjJayA vyapadiSTam / lAbhata iti yathAlAbhaM candanAdya' jvaracikitsitoktam / tailaM pAtraM yasmin tat tailapAnnam // 5-7 // cakrapANi: - madanairvAmlasaMyuktairityata madanasya kalkatvam, kAJjIkAdInAmamlAnAM dravatvam / etaca 'madanatailam' iti khyAtam / vilvAdyo gaNo dazamUlam, dazamUlana kAthakalkAnAmapi
Page #1458
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir rtha adhyAyA). siddhisthaanm| 3687 viddnggrnnddrjno-pttolaatrphlaamRtaaH| jaatiprbaalnigunnddii-dshmuulaakhuprnnikaaH|| nimbapAThAsahacara-zampAkakaravIrakam / eSAM kvAthena vipacet tailamebhizca klkitH|| phlvilvtrivRtkRssnnaa-raanaabhuunimbdaarubhiH| saptaparNavacozIra-dA/kuSThakaliGgakaiH // latAyaSTIzatAhAgni-zaTIcorakapauSkaraiH / tat kuSThAni krimIn mehAnAMsi grahaNIgadam // klIvatvaM viSamAgnitvaM malaM doSatrayaM tthaa| prayuktaM praNadatyAzu paanaabhynggaanuvaasnH|| vyAdhivyAyAmakAGga-kSINAbalanirojasAm / kSINazukrasya cAtIva snehvstirblprdH|| pAdajaDorupRSThAMsa-kaTInAM sthiratAM parAm / janayedaprajAnAJca prajAM strINAM tathA nRNAm // 6 // vAtapittakaphAtyanna-purISairAvRtasya ca / abhukte ca praNItasya snehavasteH ssdd'aapdH|| gaadhrH-vihnggotyaadi| AkhuparNikA dntii| viGgAdi-karavIrakAntAnAM kAthena talacaturguNena talamebhirvakSyamANaH phalAdibhirmadanaphalAdibhiH pauSkarAntaH kalkitaH paadikvipcet| shessmaashiiH||9|| ___gaGgAdharaH-iti snehavastiyogAnuktvA snehavastivyApada aah-vaatetyaadi| deyam / ukta hi-"kAthakarukAvanirdeze gaNAt tasmAt samAharet" iti / ka.phaharairiti pUrvAdhyAyoktAphaharabheSajaiH, kiMvA kaTukapaJcakolAdibhiH // 8 // . cakrapANiH-vikretyAdau ebhizca kalkairiti vkssymaannaiH| latA mnyjisstthaa| gaurI hridaa| snehavastivakaprada iti etaistailaiH kRtavastirityarthaH // 9 // . pANiH-vAtapittetyAdinA snehavasteyApadaH praah| etAzca nyApado mithyAyogena snehasya For Private and Personal Use Only
Page #1459
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3688 crk-sNhitaa| snehavyApadiko siddhiH zIto'lpo vAdhike vAte pitte tUSNaH kaphe mRduH| atibhukte guruvarcaH-saJcaye'lpabalastathA / / dattastairAvRtaH sneho na yAtyabhibhavAdadhaH / abhukte'nAvRtatvAcca yAtyUddha tasya lakSaNam // 10 // stmbhorusdnaadhmaan-jvrshuulaanggmiinaiH| pArzvarugveSTanairviyAt snehaM vAtAvRtaM bhiSak // snigdhAmlalavaNoSNaustaM rAmApItaQ tailvakaiH / sauviirksuraakol-kultthrssaadhitaiH|| vAtAvRtasya pittAmRtasya kaphAtRtasyAtyannATatasya purISAkRtasyAbhukte ca praNItasya dattasya snehavastaH Sar3ApadaH syuH| kathaM syAt-zIta ityaadi| adhike vAte zItastathAlpaparimitaH snehavastiH, adhike pitte'tyuSNaH snehavastiH, adhike kaphe'timRduH snehavastiH, atimukte'tyanne guruH snehavastiH, vacaHsaJcaye purISAhate'lpavalo'lpavIyyaH snehavastidattaH san tarvAtAdibhirAhataH san sneho'bhibhvaanaadhstaadaayaati| abhukte vyApadamAha-abhukta ityaadi| abhukte zUnyodare dattaH snehavastiranAtakhAdUddha yaati||10|| ___ gAdharaH-AsAM yApadAM lakSaNamidaM pRthagucyate / stambha ityaadi| stambhAdibhirvAtAvRtaM snehaM vidyAt / snigdhAmletyAdinA vAtAvRtavyApacikitsAmAha / taM vAtAvRtasnehaM snigdhAmlalavaNoSNaH rAsnA pItadruH saraladramastitvako kriyamANA ucynte| pratijJAtaM hi mithyApraNihitAnAM vyApada iti, tena snehAyogAtiyogajanya. nyApadAmihAnabasara ev| anuvAsanAyogAtijanyAzva vyApadaH kalpanAsiddhAvevoktAH, udbheSajaJcAtisnehite zodhanavastiH, asnehite punaH snehavastidAnameva jnyeym| esaca "tasmAvilyA saMsmeso nirUpavAnuvAsitaH" ityAdinoktasvAt, prasaGganehoktam / yathAkramaM par3a mApada hetumAha-zIta ityaadi| gururiti gurutvyuktH| varcaHsaJcaye'lpabala iti sacitamale sati aspabalo barSa sambayapravattaM nAkSama ityrthH| tairAvRta iti padaM pratyekaM vAtAdiSu pAsu yojniiym| abhibhavAdapIti vAtAdinA''vRtamArgatvAna yAti / tathA tena vAtAdinolpaNenA'bhibhUtaguNatvAcana maati| anAvRtatvAditi bhanne nA'nUddha maargpihissvaat| takha pakSaNamiti yathAkramaM vAtAyAvRtasya lakSaNaM vkssymaannstmbhaadi| veSTanairiti paacverev| ete / [sampAdayo bAlAnehamahimneSa jAyante, tena snehaprayogAt pUrva na bhavantyeva / sanAtalaM For Private and Personal Use Only
Page #1460
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 4 adhyAyaH ] siddhisthAnam / nirUharnirharet samyaka samUtraiH pAJcamUlikaiH / tAbhyAmeva ca tailAbhyAM sAyaM bhukte'nuvAsayet // 11 // dAharAga tRSAmoha - tamakajvaradUSaNaiH / vidyAt pittAvRtaM svAdu - tiktaistaM vastibhirjayet // 12 // tandrAzItajvarAlasya- prasekArucigauravaiH / saMmUrcchAglAnibhirvidyAt zleSmaNA snehamAvRtam / kaSAyakaTutIcNoSNaiH surAmUtropasAdhitaiH / phalatailayutaiH sAmlairvastibhistaM vinirharet // 13 // chavimUrcchAruciglAni jvarazUlAGgamardanaiH / AmaliGgaH sadAhastaM vidyAdasyazanAvRtam // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ata', etaH piSTaH sauvIrakAdirasaH sAdhitanirUhaH samyak niharet / samUtraH pAzca mUlika hat paJcamUlakkAthaH samUtrarnirudarvA samyak taM nirharet / tAbhyAmeva ca talAbhyAm, snigdhAmlalavaNoSNaH rAsnAdibhiH kalkaH sauvIrAdidravasAdhitena talena athavA sagomUtraH pAJcamUlikaH paJcamUlakalkazcaturguNagojale sAdhitena taleneti tAbhyAmeva talAbhyAM sAyaM bhuktavantaM tamanuvAsayet / iti // 11 // For Private and Personal Use Only 3686 gaGgAdharaH - iti vAtAvRtavyApadaM sacikitsitAmuktvA pittAtasnehavastivyApado lakSaNaM cikitsAzcAha - dAhetyAdi / dAhAdibhiH pittAvRtaM vastisneha vidyAt / svAdutikta rnirUhavastibhistaM pittAvRtaM snedaM jayet // 12 // gaGgAdharaH- kaphAvRtalakSaNaM sacikitsitamAha tandretyAdi / tandrAdibhiH zleSmAvRtaM vastisnevaM vidyAt / tasya cikitsAmAha- kaSAyetyAdi / kaSAyakaTutiktoSNadravyaH surAgomUtra sahitaH kAthaM kRtvA tatra madanaphala kalkata lavadarAyamlaM davA mathitvakIbhUtarnirUha vastibhirniheret taM zleSmAvRtaM snehamiti // 13 // gaGgAdharaH- atyannAnRtasya lakSaNaM sacikitsamAha chardItyAdi / chardhA"sastA khanikyU hai" ityAdinAbhihitaM vAtanyAdhAvuktam / pItavra tailaJca - pItadra sauvIrakAdizubha sAdhitam / tAbhyAmiti rAsnApItadra tailAbhyAm // 10-12 // cakrapANiH phakasailaM pUrvaM vyAkRtameva jJeyam / AmaliGgeriti bhAmalakSaNe rAlasyAdibhiH / --
Page #1461
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3660 caraka saMhitA | 11 kaTUnAM lavaNAnAJca kvAthaizcUrNaizca pAcanam / mRdurvirekastatrAma-vihitA ca hitA kriyA // 14 // viNmUtrAnilasaGgArtti - gurutvAdhmAna hRdugrahaiH / snehaM vivRtaM matvA snehasvedaiH savarttibhiH // zyAmAvilvAdisiddhaizca nirUhaiH sAnuvAsanaiH / nirhared vidhinA samyagudAvarttahareNa ca // 15 // abhukte zUnyapAyau ca vegAt sneho'tipIDitaH / dhAvatyuddhaM tataH kaNThAdRcchrebhyaH khebhya etyapi // [ snehavyApadikI siddhiH dibhiratyazanAvRtaM vastisnehaM vidyAt / tasya cikitsAmAha / kaTUnAM maricAdInAM lavaNAnAJca kAthazvarNazca tadatyazanasya pAcanaM kAryyaM mRduvirekatha tatrAmavihitA khalvAmAjINeMvihitA kriyA hitA // 14 // For Private and Personal Use Only gaGgAdharaH- purISAvRtalakSaNaM sacikitsamAha - viNmUtretyAdi / viTsaGgAdibhirvidAhRtaM vastisnehaM matvA snehasvedastathA varttibhiH zyAmAdi vilvAdipaJcamUlakA thasiddharnirUddhastatkAthakalkasAdhitastaLaranuvAsanastaM snehaM sapurISaM niIret / udAvarttahareNa bheSajenaM ca nirharet / / 15 / / gaGgAdharaH - abhukte ! snehavastidAne vyApadaH salakSaNaM cikitsitamAha - akta ityAdi / abhukte pAyau ca zunye tatra sneho vastiratipIr3ito vegAdurddha dhAvati / tataH kaNThAdUrddha mukhanAsikAdibhyaH khebhyazchidrebhyo niretIti / AmavihitA kriyeti " AmapradumalAbhibhUtantu punarullikhet" ityAdinA vihitA'nusarttavyA / snehaM vidvAvRtamityAdau varttibhiriti phalavarttibhiH / kecittu vastibhiriti paThanti / zyAmAvizvAdIni ca zyAmA ca vilvAdIni dazamUlAni ca zyAmAvitvAdIni / kiMvA zyAmAdInyapyasa kapotAnyeva gRhyate / tairnirUhasya tathAnuvAsanasya ca sAdhanamiha jJeyam / udAvataM hareNeti ma yo kodAvarttacikit sitena // 13 - 15 // cakrapANiH - abhukta ityAdau hetuvayaM snehavaste rUddha gamanakAraNaM jJeyam, pUrvaJca yadyapyabhojanadAnameva kAraNa pratizrutam, tathApyekakAyyaMtayA cikitsitasAmAnyAcca zUnya yAvatipIr3ane amukta ca, zUnyapAyutvaJcAdhonirodhAkarttR tathA snehamUddha " naryAta / UrddhabhyaH khebhya iti mukha A
Page #1462
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4 adhyAyaH ] siddhisthAnam / mUtrazyAmAtravRt tsiddho yavakolakulatthavAn / tat siddha tela miSTo'tra nirUhaH sAnuvAsanaH // 16 // kaNThAdAgacchataH stambhaH kaNThagrahavirecanaiH / chardinobhiH kriyAbhizca tasya kuryyAnnivarttanam // 17 // yasya nopadravaM kuryyAt snehavastiraniHsRtaH / sarvo'lpo vAvRto raukSyAdupekSyaH sa vijAnatA // 18 // 3661 tatra cikitsAmAha - mUtretyAdi / atrAbhukte vastisnehavyApadi zyAmAruNamUlatridvayaM yavakolakulatthAna gomUtrazcASTaguNe jale paktvA caturthabhAgazeSe kAthe yuktA sandhavamadhughRtaM dattvA mathitvA siddho nirUhaH / tatkalkaH siddha N tatkAthe ca catuguNe pakka N talamanuvAsanamiti sAnuvAsano nirUha iSTaH // 16 // gaGgAdharaH - kaNThAdityAdi / kaNThAdAgacchataH snehasya stambhastatkSaNaM kaNThadezagrahaNena kAryyaH pazcAt virecaneneti / tathA ccharddighnIbhiH kriyAbhizca tasya kaNThAdAgamanasya nivarttanaM kuryyAt / iti SaNNAM vyApadAM lakSaNaM cikitsitazvoktam // 17 // gaGgAdharaH - yasyetyAdi / yasya vastisnehaH sarvve vAlpo vApyaniHsRto nopadravaM kuryyAt tasya sa AvRtaH sneho raukSyAt raukSyaM karma prakRtya upekSyaH syAt // 18 // For Private and Personal Use Only nAsAdibhyaH, etoti nirgacchati / apizabdAnmukhAdinirgamanasya kAdAcitkatvaM darzayati / tat siddhataila iti mUkhazyAmAdisAdhitatailena yuktaH / sAnuvAsana iti tatsiddhatailenaivAnuvAsanaM deyam / Agacchata ityAgamanasamaya evaM stambhAdi karttavyam / stambho vyajanopalazItalajalasekAdinA / kaNThagraha Urddha gamanapratiSedhArthaM kaNThapIr3anam / chardinaH kriyAichaddi zvikisite 'mano'bhighAte mano'nukUlAH' ityAdina! 'sukha eva jetum' ityantenoktA ihAbhipretA jJeyAH // 16 // 17 // cakrapANiH - vAtAthAvRtasnehapravarttanamabhidhAya apravarttanIyarane hamAha-yasya nopadravamityAdi / mopadravaM kuryyAditi aniHsRto'pi stambha rugAdInUha tAnna kuryyAt / alpo vAvRta iti stokaniHsRtaH stokazca vRtaH / vRtasyApi stambhAdyupadrava karaNe hetumAha - raukSyAditi tadAtyartha rUkSatayA zarIrasya tiSThanapi sneho na vyApadamAvahatItyarthaH / upekSya iti na tatra yathokta vAtAvRtasneha cikitsa karttavyetyarthaH / anyatrApyuktam- " ahorAtrAdapi snehaH pratyAgacchanna duSyati / kuryyAda vastiguNAMzcApi jIrNastvalpaguNo bhavet" iti // 18 //
Page #1463
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 3662 caraka saMhitA | [ snehavyApadikI sidi muktasneho dravoSNaJca laghu pathyopasevanam / bhuktavAn mAtrayA bhojyamanuvAsyastrAhAt trAhAt // dhAnyanAgarasiddhaJca toyaM dadyAd vicakSaNaH / vyuSitAya nizAH kalyamuSNaM vA kevalaM jalam // 16 // snehAjINaM jazyati zleSmANaJca bhinatti ca / mArutasyAnulomatvaM kuryyAduSNodakaM nRNAm // vamane ca vireke ca nirUhe cAnuvAsane / tasmAduSNodakaM sevyaM vAtazleSmopazAntaye // 20 // rUkSa nityastu dIptAgnibhRzaM vyAyAmapIr3itaH / vaGa kSaNabhogayudAvartta - vAtArttAzca + dine dine // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir gaGgAdhara - atha muktasneha ityAdi / muktasneha AvRtasnehasya kriyayA niHsaraNe jAte sa tu viniHsRtavastisneho naro dravoSNaM laghu ca bhojyaM pathyopasevanaM yathA syAt tathA mAtrayA bhuktavAn tragrahAt trAhAdanuvAsyaH syAt / tasya pAnArtha dhAnyAdisiddhaM toyaM nizAH vyuSitAya tasma dadyAt, kevalamuSNaM vA jalaM dadyAt // 19 // gaGgAdharaH- tajjalaM snehAjINamajIrNasnehaM jarayatItyAdi kuryyAt / vamane cetyAdi / tasmAdajIrNajaraNAdikaraNAddhetorvamanAdau vAtazleSpopazAntaye coSNamudakaM sevyamiti // 20 // gaGgAdharaH- uSNajalasyAparaguNamAha - rUkSetyAdi / eSAM rUkSanityAdInAM * cakrapANiH -- utpannadhyApatpratIkAramabhidhAyA'vyApannAnuvAsanAnuguNaM bhojanamAha - yuktasnehamityAdi / yukramehamityadhyApana snehamiti bhAvaH / upasevanaM bhojnm| tapahAditi vijJAnaM prAyikam / dhAnyetyAdau paDhGgavidhimA toyaM sAdhanIyam / kalyamiti prabhAte / snehAjIrNamiti smeyAjI koSTopalepaka maMzam // 19 // 20 // cakrapANiH - pratyahAnuvAsanIyAnAha - rU pranityA stvityAdi / vacaNazroNigatazca tathodAvasaMga bAto yeSAM te vaNazroNyudAvarttavAtAH / aha ityanuvAsanAH / jJAnyata - " bahuvAtasya snehavastiM dine dine / dAda vaidyastato'nyeSAmagnirodhabhayAt sAhAt" iti / yuktasneham iti cakrAbhimataH pAThaH / + vAtAzrAha iti cakradhRtaH pAThA For Private and Personal Use Only
Page #1464
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4tha adhyAyaH silizAnI 3663 eSAmAzu jarAM sneho yAtyambusikatAkhiva / ato'nyeSAM trAhAnteyaM snehaM pacati pAvakaH // na tvAmaM praNayet snehaM sa hyabhiSyandayed gudam / sAvazeSaJca kurvIta vAyuH koSThe hi tiSThati // na caiti gudakaNThAbhyAM dadyAt snehamanantaram / saGgataH sa humbhayato vAtamagnizca dUSayet // snehavastiM nirUha vA naikmevaatishiilyet| utklezAnibadhau svehAnirUhAt pavanAd bhayam // nRNAM sneha Azu jarAM yAti, yathA sikatAsvambu zIghra jarAM yaatiiti| ata ityaadi| ato rUkSa nityAdibhyo'nyeSAM yeSAM naNAM trAhAnteyaM snehaM pAvako jATharAmiH pacati, teSAmAmasnehaM na punaranuvAsanena praNayet / kasmAt 1 hi yasmAt sa AmaH sneho gudamabhiSyandayet / kasmAt taM pUrvadattaM sneha vAyuH sAvazeSazca kurvIta? hi yasmAt koSThe vaayustisstthti| gudakaNThAbhyAM na cati nAgacchati / snehajIrNAdanantaraM punaH snehaM trAhAt trAhAda dadyAt / kasmAt hAt grahAta ? sa sneho hi yasmAt trAhamubhayataH kaNThato gudatazca saGgato lagnaH san vAtamamiJca dUSayet / snehetyAdi / ekaM kevalaM snehavastimathavakaM nirUhavastiM nAtizIlayet / kasmAt ? yataH snehAda vastisnehAduklezAmivadhau syAtAm, nirUhAt tu pavanAd prtyhdaanoppttimaah-essaamityaadi| pahAt snehaM pacatIti pakvAzayo hya palepaka sneha bahiniHsRtenoSmaNA pcti| yadyapyantrAgnanoda sthitena tAdRzaH sambandhaH snehasya nAsti, tathApi jaTharasa vahiniHsRtenaivoSmaNA pAko vaktavyaH / prAyaHzabdena pazcAhapAkamapi darzayati, na paJcAhadAnamapyanuvAsana ihApi mandAgniM prati prAguktaM jnyeym| uktaM hi-"paramato rahe'hani paJcame bA" iti| bhAmamityapakam, praNayedityanuvAsanaM ddyaat| sAvazeSa kurvIteti na niHzeSaM cAt / gudakanThAbhyAmityanuvAsanapAnAbhyAm / anantaramityanekakAlam / bAtamagniA dUSaye. dityata vAtadUSaNamajINa janakatayA vAtAvaraNAcca jJeyam / nirUhAnuvAsanayoH parasparASyavadhAnadAnadoSamAha-snehavastiM nirUhaM vetyaadi| ekameveti parasparAnantaritam / satkeSAH kapha 463 For Private and Personal Use Only
Page #1465
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3664 crk-sNhitaa| [snehavyApadikI siddhiH tasmAnirUr3haH snehyaH syaanniruuhyshcaanuvaasitH| snehazodhanayuktyaivaM vastikarma tridoSanut // 21 // 22 // karmavyAyAmabhArAdhva-kAmastrIkarSiteSu ca / durbale vAtabhanne ca mAtrAvastiH sadA hitaH // 23 // hRkhAyAH snehamAtrAyA mAtrAvastiH samo bhavet / yatheSTAhAraceSTasya sarvakAlaM nirtyyH|| balaM sukhopacaya'zca sukhaM sRSTapurISakRt / snehamAtrAvidhAnaJca bRhaNaM vAtaroganut // 24 // bhayaM syaat| tasmAt nirUr3ho janaH punaranuvAsanena snehyaH syAdanuvAsitazca punaH nirUhyaH syAt / evamanena prakAreNa snehazodhanayuktyA snehavasteH zodhana. vastanirUhasya yuktyA kRtaM vastikarma tridoSanuda bhavati // 21 // 22 // gnggaadhrH-kmmttaadi| kamme vyvhaarcessttaa| eSu mAtrAvastiH samyaDara mAtrayA datto vastiH sadA hitH||23|| mnggaadhrH-hsvetyaadi| isthAyAH snehamAtrAyAH samo mAtrAvastiH syAt / payA haskhamAtrayA vastiyatheSTAhArAdistathA mAtrAvaritazca ythessttaahaaraadinirtyyH| tathA ca snehamAtrAvidhAnaM balaM baladityevamAdiH syAditi // 24 // pittotlshH| nimhAt pavanA bhayamiti nirantaraniraheNa zarIrasya zodhanAtiyogAt pakSamA bhayaM bhavati / nirUDhaH saMsnehya iti nirUheNa srotaHsu zodhiteSu kaphapittajaye kRte snehavastirabhyasthA, tathA'nuvAsitazca samyaganuvAsanena hi snigdhaH san nirUhya ev| prayujyamAnasnehanirUhayostridIpahantRtvaM snehena vAtajayAnirUheNa kaphapittajayAd bhvtiityaah-snehsodhmetyaadi| zodhanamiha nirUho'bhipretaH // 21 // 22 // cakrapANi-anuvAsanavizeSasya mAtApasteviSayaM pramANa guNAMzca ythaakrmmaah-krmtyaadi| kamAtra kmpkcaalnaadi| vyAyAmo dhnuraakrssnnaadiH| vAtabhagne iti vAtena piidd'ite| sadeti pratyaham // 23 // cakrapANiH-hasvAyA iti aAhapariNamanIyAyAH, uktaM hi-"ahorAtaM yataH kRtsnadinArDana prtiiksste| uttamA madhyamA. havA snehamAtA jarAM prti||" tantrAntare snehamAtAlayaM pramANamevoktam, yathA-"SaTpako tu bhavejyeSThA madhyamA vipalI bhavet / kanIyasI sAIpalA mitrA mAsAnuvAsane" iti / suzrutenApi vastipramANamuktam, yathA-"tasyApi vikalpe aAmAsApakRSTo For Private and Personal Use Only
Page #1466
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dhya madhyAyaH siddhisthaanm| 3665 ____ tatra shloko| vAtAdInAM zamAyoktAH pravarAH snehvstyH| teSAJcAjJaprayuktAnAM vyApadaH scikitsitaaH|| prAga bhojyaM ranehavarateyat dhruvaM ye'striAhAcca ye| snehavastividhizcokto mAtrAvastividhistathA // 25 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte siddhisthAne snehavyApadikI siddhirnAma caturtho'dhyAyaH // 4 // gaGgAdharaH-adhyAyAthamAha-tatra zlokAviti / vAtAdInAmityAdI zloko dvau // 25 // gaGgAdharaH-adhyAyaM smaapyti| agniityaadi| agnivezakRte tantre crkaatisNskRte| siddhisthAne'STamebhApte punaha davalena tu / pratisaMskRta evAsmiMzcaturyAdhyAya eva c| snehavyApatsiddhimati-saskAre sphuttbodhne| vadyagaGgAdharakRte jalpakalpatarau punH| siddhisthAne'STame skandhe caturthAdhyAya eva ca / snehavyApatsiddhi jalpa-zAkhA tu- samApitA // 4 // aparihAryo mAtrAvastiH" iti, anena sAI palamAno mAvAvastiruko bhvti| tatra hi SaTpalA snehvstirutH| anuvAsanantu vipalam, sAIpalo maatraavstiH| sukhopacaya'miti niyamAbhAvAdeva // 24 // cakrapANiH-saMgrahe bhojyagrahaNena dhAnyanAgarajalAyapi sNgraahym| dhra vaM ye nahIM iti prtyh'mnuvaasniiyaaH| vidhizvokta iti na tvAmaM praNayedityAdigranthono'rthaH // 25 // iti mahAmahopAdhyAyacarakacaturAnana-zrImazcakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM gharakatAtparyyaTIkAyAM sidristhAnavyAkhyAyAM snehavyApasiddhivyAkhyA nAma caturtho'dhyAyaH // 4 // For Private and Personal Use Only
Page #1467
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pnycmo'dhyaayH| athAto netravastivyApadikI siddhiM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhgvaanaatreyH||1|| atha netrANi vastIMzca zRNa vAni karmasu / netrasyAjJapraNItasya doSAMzca sacikitsitAn // 2 // hasvaM dIrgha tanu sthUlaM jINaM zithilabandhanam / pArzvazritaM tathA vakramaSTau netrANi varjayet // apraaptytigtikssobh-krssnnkssnnntrvaaH| . . gudapIr3A gatirjihmA teSAM doSA yathAkramam // 3 // gaGgAdharaH-athAdhyAyoddezakramAt netravastivyApasiddhA(cikitsitA). dhyAyamAha-athAta ityaadi| sarvaM pUrvavada vyAkhyeyam // 1 // gaGgAdharaH-atha netrANItyAdi / vAni netrANi vajyAMzca vastIna shRnn| akSavadyapraNItasya netrasya doSAMzca tacikitsitAni ca zRNu // 2 // ____ gnggaadhrH-ikhmityaadi| ikhAdInyaSTau netrANi varjayet / kasmAda varja yet 1 amaaptiityaadi| aprAptavAdInaSTau, teSAM iskhAdinetrANAM yathAkramaM yato dossaaH| isvanetre snehasyApAptiH, dIghanetre vasteratizayena gatiH, tanunetre vastaH kSobhaH, sthUlanetre karSaNam, jIrNanetre kSaNanaM gude bhavati, netravastaH zithilabandhane vastidravastrAvaH syAt, gudapAvazritanetre gudapIr3A bhavet, netre cakre vastidravasya jihmA kuTilA gatiH syAditi // 3 // cakrapANiH-snehavyApasiddharabhidhAnaprasaGgAt snehadAnasAdhananalikAdivyApatpratikArArtha nelvstivyaapridirucyte| netragatA tathA vastigatA ca tathA nevAsamyakapraNidhAnajanyA ca yA vyApat tasyAH siddhiH sA nesvstivyaapsiddhiH| dRSTanetravastipuTakayozceyameva sidiH, yoH sadoSatvena jJAtvA parivarjanam / tadevAha hsvmityaadi| netradoSakathane aSTAviti yaduka tAsa anuktakarkazatvAdidoSANAM tatraiva antarbhAvo'pi darzanArtha yaH karkazastasya dIrpaNa kartasvasAmyagrahaNam, evamanyasApi saMkhyAvacane prayoga iha vrnnniiyH| aprAptyAdi yathAkramaM hakhanevAdiSu For Private and Personal Use Only
Page #1468
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org www.kobatirth.org Acharya Shri ka Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5ma adhyAyA] siddhisthAnam / 3667 maaNslsnigdhvissm-sthuuljaalkvaatlaaH| snigdhaklinnau ca tAnaSTau vastIn kammasu varjayet // gtivaissmyvintv-straavdorgndhyvinvaaH| phanilacyutadhAryatvaM vastaiH syAd vstidosstH||4|| savAtAtidru totkssipt-tirygutkssiptkmpitaaH| ativAhyagamandAti-vegadoSAH praNetRtaH // 5 // gaGgAdharaH-netravajanamuktvA vstivrjnmaah-maaNsletyaadi| vastirnAma cammevizeSo mUtrasthAnam, sa ca vastiyadi mAMsayuktAdiH syAt tadA vajjyaH syaaditi| gtivssmyetyaadi| vasticarmaNo doSato mAMsalAdibhAvAt vastervastigatasya dravyasya gativaSamyaM visrava srAvo daugandhya visAvaH phenilatvaM cyutatvaM dhAryakha cASTamaM syAt // 4 // gnggaadhrH-prnnetRdossaanaah-svaatetyaadi| praNetRto vadyasyAkriyAto bhavantyete dossaaH| niHzeSeNa vastidravyadAne savAtadAnaM dossH| atidratotkSipta tiryagabandha ukSiptaH hastakampaina kampinaH ativAjhanetraM mandavegaH ativegazcati doSA aSTau // 5 // jnyeym| atigatirdUre pravezaH, bhobho gudapraviSTasya itastato gamanam, gudapIr3A pArdhAdigatena pastidraveNa yogAt gudpiidd'aa| jihmati kuTilA // 9-3 // cakrapANiH-viSamo viSamasaMsthAnaH / sthUlo atigunnH| jAlikA sUkSmAnekacchidraH / vAtalo vAtadRSTaH, sa ca tatra abhihitasnehAdeH phenilasvAdinA unniiyte| snigdho atisnigdhaH / liyaH shiirnnaavyvH| gativaiSamyAdayo yathAkramam aSTau doSAH vastidoSato bhvnti| vinasvaM bhAmagandhitvam / dhAryatvaM vasteratiklinnatvAt vidhAraNAyogyatvaM vastipuTakasya // 4 // cakrapANi:-savAtetyAdipraNatRdoSA ucynte| takSa savAtavA vastau duSTe bhavati / tathA ati tasvamapi praNayane nirgamane ca, ukSiptam UddhIkSiptam, tiyyaMgutakSiptaM tiryak praNidhAnam, kampito doSo yA pIr3hane vicchedaM kRtvA punaH pIDyate sa jJeyaH, netrasya atipraNayanam ativAhyam, .. gudApraviSTam auSadhaM mandavegama, dUrapravezAntam bhasipIr3anaM sat bhativegam // 5 // For Private and Personal Use Only
Page #1469
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3668 crk-sNhitaa| (nevavastivyAparikI siddhiH anucchAsyAnubandhe vA datte niHzeSa eva c| pravizya kupito vAyuH zUlatodakaro bhavet / tatrAbhyaGgo gude svedo vAtaplAnyazanAni c||6|| drutaM praNItaniSkRSTa sahasokSipta eva c| . syAt kttiigudjngghaarti-vstistmbhoruvednaaH| bhojanaM tatra vAtaghnaM snehasvedAH svstyH||7|| tiryagabandhAvRtadvAre bandhenApi na gcchti| netraM tadUddha niSkRSya saMzodhya ca punarnayet // gaGgAdharaH-tatra krmennaah-anucchaasyetyaadi| vastinetrasya mukhaM nocchAsya vastau datte tathA vAyupUNavastipuTakamucchAsya vAyuzeSe sthite vastau datte niHzeSe ca vastau datte vastipuTagato vAyurudaraM pravizya kupitaH san zUlAdikaro bhavet / tasya cikitsaamaah-ttretyaadi||6|| gaGgAdharaH-atidratadoSamAha-dratamityAdi / drutaM prapIDya vastidravye praNIta'niSkRSTe tathA sahasokSipte ca kayAdigatAtiprabhRtayaH syuH| tatra cikitsitmaah-bhojnmityaadi| savastaya iti niruuhsnehvstishitaaH||7|| gaGgAdharaH-tirya gityAdi / bandhena netre tiryagabandhAtadvAre sneho nirUhazca na gacchati nAntaH prvishti| tatra tadUrddha netraM niSkRSya saMzodhya tiyyagbandhanaM cakrapANiH-patavApadAM cikita sitAni prtyekmaah-anucchaasetyaadi| ete ca anucyAsAdayo yadyapi pUrvameva niSiddhAstathApi pramAdAt tathA prayoge sati yAvavyAdhicikitsAmidhAnAyam etat prakaraNam / tetyAdinA prakSiptamapi samAnadhyApattikatayA ekAnthenaiva ptthyte| miSTe sahaseti cchedH| itakSepastu asahasApi vyApatakara ev| vastemUnAzayasya stambho vstistmbhH| svastaya iti vaatvstiyukaaH||6|| pANi:-tithyaMkapraNidhAnadoSe abhivAtamye tiyyaMkapraNihite nene vastyAvRtabAre sati tathA vastivyagatamUladrammAdinA vibar3he netre vastidravyaM na yaati| tanaM tiryaka praNihita For Private and Personal Use Only
Page #1470
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zramaH adhyAyaH } siddhisthAnam / pIDyamAne'ntarA mukte gude pratihato'nilaH 1 uraH ziro'rtti mUrvozca sadanaM janayed balI // vastiH syAt tatra vilvAdi phalazyAmAdimUtravAn // 8 // syAda dAho davathuH zothaH kampanAbhihate gude / kaSAyamadhurAH zItAH sekAstatra savastayaH // 6 // atimAtrapravRttena netreNa caNanAdu baleH / syAcchAddidAha nistoda - guruvarcaH pravarttanam // tatra sarpiH picuH kSIraM picchAvastiH prazasyate // 10 // mocayitvA yathAhabandhanaM kRtvA punarvastiM praNayet / nacedevaM kRtvA vastiM dadyAt tatra doSamAha - pIDyamAna ityAdi / vastau pIDyamAne'ntarA sarvvadravyagamanAsamAptA mukte nivRtte'nilo gude pratihataH san balavAn bhUlA uro'rtti ziro'rtti cordhvoH sadanaJca janayet / tazcikitsAmAha - vastiH syAdityAdi / vilvAdipaJcamUlaM madanaphala zyAmAdi cApAmArgataNDulIyoktaM trivRtAM triphalAmityAca taM gomUtraJcASTaguNe jaleM nikAthya pAdAvazeSaH kAthastatra snehalavaNaM dattvA pIDyamAne vastau nirUhavastirhitaH syAt // 8 // 3666 gaGgAdharaH- vastimapIr3anakAle hastakampanadoSamAha - syAd dAha ityAdi / kampanAbhihate gude dAhAdi syAt / tatra cikitsAmAha - kaSAyetyAdi / kaSAyamadhuradravyakRtakAthena sekazca vastizca tatra hitaH // 9 // gaGgAdharaH- atItyAdi / atimAtramavRttenAtizayapraviSTena netreNa balegu' dabaleH kSaNAt kSatabhAvAt chadyadi syAt / tatra cikitsAmAha - tatretyAdi / kSaNa picuH kSIrAdizca // 10 // For Private and Personal Use Only niSkRSya Rju pravezayet / saMzodhya pravezayediti yojyam; antarA mukte madhye vicchede kRte pratihato vAyuH gudAt pratyAhataH / vilvAdi dazamUlam, zyAmAdi zyAmAtrivRtAdi virecanaavyam // 8 // 1 cakrapANiH - ati mAsapraNIteneti punaH punaH praNItena / anye tu dUrapravezanam atimAsa praNayanamAhuH / safe praNayanaM prathitakarNikAyA upari na bhavati, tathApi karNikApIDanAt atimAsa pravezo zeyaH 1
Page #1471
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3700 crk-sNhitaa| [netravastivyApadiko siddhiH na vA vahati mandastu vAhyazcAzu nivarttate / snehastatra punaH samyak praNeyaH siddhimicchtaa.|| atiprapIr3itaH koSThe tiSThatyAyAti vA glm| / tatra vastivirekazca galapor3Adi karma ca // 11 // . tatra shlokH| netravastipraNayane doSAnetAn sabheSajAn / vidvAMstatvena matimAn vastikammoNa kArayet // 12 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte siddhisthAne netravasti vyApadikI siddhirnAma paJcamo'dhyAyaH // 5 // gaGgAdharaH-mandavegadoSamAha-na vetyaadi| mando'lpena vegena vAhyastu vastina vahati tadgatadravyamAzu nivattate niHsrti| tacikitsA-tatra punaH snehavastiH samyak praNeya iti| ativegadoSamAha-atipapIr3ita ityaadi| ativegena prapIr3ito vastiH koSThe tiSThatyathavA glmaayaati| tatra vastivirekazca gala. pIr3AdikaM kamma kAryamityaSTau vastidoSA uktaaH||11|| " gaGgAdharaH-adhyAyAthemAha-tatra zloka iti / netravastItyAdi spaSTArtham // 12 // gaGgAdharaH-adhyAyaM smaapyti-aniityaadi| agnivezakate tantre crkaatisNskRte| siddhisthAne'STameprApte puna Dhavalena tu| pratisaMskRta evAsmin paJcame'dhyAya eva c| netravastivyApatsiddhau vadyagaGgAdhareNa tu| kRte jalpakalpatarau siddhisthAneSTame kil| skandhe tu paJcamAdhyAye jalpAkhyA pshcmiiritaa| netravastivyApasiddhau zAkheyaM tu yathArthavat // 5 // vicchAvastirvakSyamANaH / atipIr3ane koSThe vA tiSThamiti iyaJca gyApat pUrvAdhyAye thAhAraM vinA dattAnuvAsanaviSayatayA ukkA, iha tu nirUhasya anuvAsanasya atipor3anajanyatayA vodhyata iti shessH| tasa tu koSThastha apravarttamAne vastirvireko vA galapIr3Adi karma jJeyam // 9-1 // cakrapANiH-saMgrahe netretyAdiH spaSTArthaH // 12 // iti mahAmahopAdhyAyacarakacaturAnanazrImacakrapANidattaviradhitAyAmAyurvedadIpikAyAM / gharakatAtparyaTokAyAM siddhisthAnavyAkhyAyAM nesavastivyApasiddhivyAkhyA . . nAma pnycmo'dhyaayH||5||. . ... .... / For Private and Personal Use Only
Page #1472
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir SaSTho'dhyAyaH / athAto vamanavirecanavyApatsiddhiM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // atha zodhanayoH samyak vidhimUrddhAnulomayoH / asamyak kRtayozcaiva doSAn vakSyAmi sauSadhAn // 2 // pratyuSNavarSazatAni grISmavarSAhimAgamAH / tadantare prAvRr3AyAsteSAM sAdhAraNa strayaH // 3 // prAvRT zucirnabhA jJayau zaradUrjaH sahAH punaH / tapasyazca madhuzcaiva vasantaH zodhanaM prati // gaGgAdharaH- athoddezakramAd vamana virecanavyApa siddhimAha - athAta ityAdi / sarvvaM pUvaD vyAkhyeyam // 1 // gaGgAdharaH - athetyAdi / UrddhAnulomayoH zodhanayorvamana virecanayoH // 2 // maGgAdharaH - atyuSNetyAdi / atyuSNalakSaNo grISmaH | ativarSalakSaNA varSAH / atizItaMlakSaNo himAgamaH ziziraH / iti traya RtavasteSAmantare traya RtavaH prAvRr3AdyAH sAdhAraNAH / nAtyuSNavarSalakSaNA prAvRT / nAtivarSAzItalakSaNo hemantaH / nAtizItoSNalakSaNo vasantaH // 3 // gaGgAdharaH - taMtra mAtRT zucirASAr3ha : nabhAH zrAvaNa iti dvau mAsau zayo / cakrapANiH - nesavastibhyApat siddhividhAnaprasaGgAd vamana virecanayorapi vyApat siddhirucyate / kavirecanacyA pat siddhistu vastivyApa siddheH pazcAdapi abhidhIyate / pUrva snehavastimmApatfarara aedraha prAdhAnyam abhiyotitam / vastiprAdhAnyam - " tasmAccikitsArddhamitiavanti / sarvva / cikitsAmapi vastimeke" ityanena uktameva / vamanavirecanayozca vidhiryadyapi masiddha nagnIyAdau tasa tatrAbhihitastathAnuktavizeSapratipAdanArthaM tatrApyukto'rthaH punarucyate / sarvvathA anuktAbhidhAnaJca nAtisnigdhAn virecayediti jJeyam / utsargataH saMzodhanayogyaM kALaM darzayannAha - atyuSNetyAdi / grISmAdInAM madhye, prAvRDAdyA iti prAvRTzaradantAH teSAM sAdhAraNA iti zaSNavarSazatAni yAvat / jJeyAH sAdhAraNA iti kecit paThanti // 1-15. cakrapANiH-prAvRddhAdIn mAsavibhAgena darzayannAha - prAvRTkSucinabhAvityAdi / zucinabha 464 For Private and Personal Use Only
Page #1473
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3702 crk-sNhitaa| (vamanavirecanavyApatsidiH etAnRtUna vicintyaivaM dadyAt saMzodhanaM nRNAm / vasthavRttamabhipratya vyAdhI vyAdhivazena tu|| karmANi vamanAdIni tvantare cAntare punaH / (r) snehasvedo prayuJjIta snehAdyante prayojayet // 4 // 5 // zarat punarUjjaH kArtikaH sahA agrahAyaNa iti dvau mAsau sheyau| vasantastu tapasyazca phALagunaH madhuzcatra iti dvau mAsau za yau| zodhanaM prati vamanavirecane prati traya ete RtavaH ; zeSA vazAkhajyaSThau grISmaH, bhAdrAzvinau varSAH, pauSamAdhau ziziraH, eSu na zodhanamiti khyApitam / etaanityaadi| svasthavRttamabhipretya khalvetAntUn trInevaM vicintya nRNAM saMzodhanaM ddyaat| vyAdhau tu vyAdhivazena khalveSAM prAiTazaravasantAnAmantare'ntare ca varSAziziragrISmeSu ca pUrvaM snehasvedau prayuJjIta, snehasvedAnte vamanAdIni karmANi prayojayet // 4 // 5 // ASADhazrAvaNo, Urja sahI kArtikamArgazISauM, tapasyaH phAlgunaH, mdhushcaitrH| zodharma pratItyanena zodhane kartavye ayaM yathoktaprAvRtuvibhAgo bhvti| khasthavRttau tu tasyAzItIyokta evaM varSAzaraddhemantaziziravasantaprISmarUpo Rtukramo bhvti| etAn RtUniti prAvRddhAdIn RtUn / vicintyaiveti yathoktamAsavibhAgena vyavasthApya saMzodhanaM ddyaat| saMzodhanakramAdi na vegAn dhAraNIye-"mAdhavaprathame mAsi nabhasya prathame punaH / sahasya prathame caiva hArayed doSasaJcayam" ityanena anthena caitre zrAvaNe agrahAyaNe vamanAdi saMzodhanam uktam / tathA rogabhiSajitIye ziziraM parityajya prAvRr3AdikramaH saMzodhanAGgatayA uktaH, tena rasabalotpattau svasthavRttAnuSThAne meM zizirAdikramo bhvti| saMzodhanavyavasthAyAntu prAbar3Adikramo'yaM zodhanAnukUlatayA AcAryeNa kalpito na pAramArthikaH / ye tu prAvRr3AdikramaM gaGgAyAH dakSiNe kUle uttare ca zizirAdikrama vadanchi, vanmate zodhanaM pratIti grntho'nuppnnH| ....... gaGgAyAM dakSiNa kuule| .........RtU teSAM prakIrtitau" ityAdigranthena dezabhedenApi RtukramaH pAramArthiko vidhiiyte| yathAyamAcAryasya maabhimtH| prapaJcitazcAyamarthaH sUtasthAna eva / ayaM saMzodhanakAlopadezaH anAtyayike vyAdhau. jnyeyH| Atyayike tu uSNe'pi kAle saMzodhanapravRttirbhavatyeva / ukto'yamartho rogabhiSagajitIye"bhAsyayika punaH karmaNi kAmaM Rtu vikalpya kRtrimaguNopadhAnena yathattuM guNaviparItena bhaiSajyaM saMyogasaMskArapramANavikalpena upapAya pramANavIryasamaM kRtvA sataH prayojayettamena yatnena avahitaH" ityanena granthena / karmaNAmityAdau antareSu iti vamanAnantaraM virecanAnantaraM vastau ca kartavye snehasvedI yathoktavidhAnena punaH kartavyo, na sakRtprayuktena snehena svedena paJcakarmANi kartavyAnItyarthaH / karmaNAM vamanAdImAmantareNvantareSu ceti cakrataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #1474
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vaSTa adhyAyaH ] ... siddhisthAnam / 3703 visrppidd'kaashoph-kaamlaapaanndduroginnH| abhighAtavighAtAMzca nAtisnigdhAn virecayet // 6 // nAtisnigdhazarIrAya snehaM dadyAda virecanam / sneholiSTazarIrAya rUkSaM dadyAda virecanam // 7 // snehasvedopapannena jINe maatraavdossdhm| ekAgramanasA pItaM samyag yogAya kalpate // snigdhAt pAtrAd yathA toyamayatnena prnnudyte| kaphAdayaH praNudyante snigdhAda dehAt tthaussdhaiH|| Ardra kASThaM yathA hyagnirviSkandayati sarvazaH / tathA svinnasya bhaiSajyaM doSAn harati sarvazaH / / gnggaadhrH-ttraah-visrptyaadi| visaryAdimato nAtisnigdhAna virecayet vamanavirecanAbhyAM zodhayediti // 6 // ... gaGgAdharaH-atisnigdhazarIrAya snehaM virecanaM na dadyAt / snehokliSTazarIrAya rUkSaM virecanaM dadyAt // 7 // gnggaadhrH-snehsvedetyaadi| snehasvedAbhyAmupapannena nareNa khalvekAnamanasA pUcce dinAhAre jINe sati mAtrAvadoSadha virecanauSadhaM pIta samyaga yogAya klpte| tatra dRssttaantH-snigdhaadityaadi| snigdhAt talaghRtAdibhiH snigdhAt pAtrAd bhANDAdito yathA toyamayatnena suravena praNudyate preyyete, tathA virecanauSadhaH pItaH snigdhAda dehAta kaphAdayaH praNudyante sukheneti / ArdrakASThasnehaM vAnte prayojayediti saMzodhanakarmaparisamAptau saMzodhanajanitamlAniparihArArtha saMzamanIyaM snehaM pryojyedityrthH| nAtisnigdhAniti snigdhAnAm avazyakarttavye virecane sati anatisnigdhAtisnigdhayoH asamyagayogakArakaM virecanaM na dadyAdityarthaH / bhanatisnigdhavirecanAtisnigdhavirecanayogapratiSedhArtha nAtisnigdhe snehavirecanaM snehokliSTazarIre rUkSaM virecanaM deyam // 4 // cakrapANiH-samyagayogakAriko saMzodhanasAmagrImAha-snehasvedopapanna netyaadi| maataavvisylpmaasm| mahAvegamityAdinA vakSyamANamAtAvattvaM jJeyam / ekAgramanaseti sNshodhnkcitten| . myapramanaso hi ayogaH syaat| snigdhAt pAvAditi dRSTAntena snehasvedayoravazyapadhyakSA sUcayati / ayatnena iti apryaasen| praNudyata iti viSyandayati / sarvata iti tathA snigdhasya vai doSAn svedo viSyandayet sthirAn iti vA paatth| For Private and Personal Use Only
Page #1475
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ vamanavirecanavyApavasiddhiH 3704 caraka saMhitA | cArot kliSTo yathA vastre malaH saMzodhyate'mbunA / snehasvedaistathotklazya zodhyate zodhanairmalaH // 8 // ajIrNe varddhate glAnirvibandhazcApi jAyate / pItaM saMzodhanaJcaiva viparItaM pravarttate // 6 // alpamAtraM mahAvegaM bahudoSaharaM sukham / laghupAkaM sukhAkhAdaM prINanaM vyAdhinAzanam // avikA vipannaJca nAtiglAnikaraJca yat / gandhavarNarasopetaM vidyAnmAtrAvadauSadham // 10 // mityAdi / agniryathAdra kASThaM sarvvazo viSkandayati vizoSayati tathA svinnasya narasya doSAn bhaiSajyaM virecanauSadha sarvvazo harati / kSAretyAdi / vastre kSAroda kliSTo malo yathAmbunA saMzodhyate, tathA snehasvedaH zarIre utklezya malaH zodhana manAdibhiH zodhyata iti / iti zodhana vidhiruktaH // 8 // gaGgAdharaH- atha ajIrNe zodhanauSadhapAne doSamAha - ajIrNa ityAdi / ajIrNa pUrvvAhAre zodhanauSadhe pIte glAniH pravarttate, vibandhazca jAyate zArIramaLa na niHsArayati // 9 // gaGgAdharaH- saMzodhanadravyaguNamAha- alpamAtramityAdi / yat saMzodhanamopa yadyalpamAtra prayuktaM mahAvegAdi syAt, tadA tadauSadhaM mAtrAvad vidyAt // 10 // For Private and Personal Use Only sarvvataH sthitaM dravam AkarSati / agnidRSTAntena samyaga doSasya AharaNamucyate / tRtIyena dRSTAnsena snehasvedayormilitayoH phalamucyate / kliSTamiti malinam / utkke itheti kSIrAgnisambandhAt samutklazya // 8 // cakrapANiH-zodhana samyagyogasAmagrayabhidhAne prokasnehasvedayoH phalamabhidhAya kramamAsasya jINa potamityasya viparyaye doSamAha-ajIrNe varddhate glAniriti / bhajIrNAvasthAyAM pIte ho sahalI glAnirbhavati / viparItaM pravarttata iti vamanamadho yAti virecanacoddha" yAti // 9 // cakrapANiH-- mAtrAvaditi yaduktaM tadRvivRNoti -- alpamAsamityAdi / alpamAtraM mahAmaM apamAnatve satyapi mahAvegam / avikArAvipasamiti ISaTvikArakArI / sAjhAvaditi prazasta
Page #1476
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Acharya Shrik paSTa adhyAya: siddhisthAnam / vidhUya mAnasAn doSAn kAmakrodhabhayAdikAn / ekAgramanasA pItaM samyag yogAya kalpate // naraH zvo vamanaM pAtA bhuJjIta kaphavarddhanam / sujaraM dravabhUyiSThaM laghu zItaM virecanam // ukliSTAlpakapharavena kSipradoSAH stravanti hi||11||12|| pItauSadhasya tu bhiSak zuddhiliGgAni lakSayet // Urddha kaphAnuge pitte vipittAnugate tvdhH| hRtadoSaM vadet kAzya daurbalyazcAtmalAghavam // - vAmayet tu tataH zeSamauSadhaM na tvlaaghve| staimitye'nila saGga ca nirudvAre ca vAmayet // gnggaadhrH-vmnvirecnaussdhpaankrmmaah-vidhuuyetyaadi| tatkAla mAnasAna doSAn rajastamojAtAn kAmAdIn vidhUyodriktabhAvAna nivartya vamanamauSadhaM zvaH paradine pAtA pAsyati yo naraH sa pUrva dina kaphavaddhanam, tathA virecanaM pAtA naraH mujaramityAdiguNamAhAraM bhuJjIta / kasmAt ? hi yasmAt ukliSTAlpakaphatvena vamanauSadhena doSAH kSipraM savanti // 11 // 12 // .. ... gaGgAdharaH-tataH zuddhiliGgAni lakSayet / tada yathA-Uddha mityaadi| kaphAnuge pine urddha vamaneno mAgate hRtadoSa vadet / tathA vipittAnugate'dha Agate mala virecanena hRtadoSa vadet / tathA kArya dobbalyam AtmalAghavaM dehalaghutAca ceta, tataH zeSaM vamanauSadhaM vaamyet| na tu gAvasyAlAghave zeSamauSadhaM vAmayet / mAtA; mAnAyAH prAzastyaM dravyAdisaMskAravizeSAdhInam / evaM zodhane mAsAvatvaM paribhASita jym| ekAmamanaseti yaduktaM tad vivRNoti vidhuuyetyaadi| vamanavirecanayoH pUrvadine yathA bhokavyavadAha nara ityAdi / etat prAguktamapi prakaraNavazAt vizeSAbhidhitUsayA punarabhidhAnam / gavA pAtukAmaH / dravamUyiSTham iti cchedaH / virecanaM yato laghu zItaM cAto bhuJjIteti smbndhH| evambhUtabhojanopapattimAha-ut klaSTe tyaadi| ukliSTAlpakaphatveneti vamanaM prati tu ukliSkapharavena, virecanaM prati tu alpakatvena // 10-12 // pANiH-vamanavirecanayoH zuddhiliGgAni yadyapi prAguktAni, tathApi iha zeSauSadhadAnAdi. vizoSAta pumaabhidhaanm-piitopcsyetyaadinaa| kaphAnuge pitte Urddha hRtadoSaM vadet / dina For Private and Personal Use Only
Page #1477
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3706 crk-sNhitaa| (vamanavirecanavyApatsiddhiH A lAghavAdaNutvAcca kaphasyAgnikaraM bhvet| . vamite varddhite vahrau zamaM doSA vrajanti ca // .. vamitaM lakyet samyag jINe liGgAni lakSayet / tAni dRSTA ca peyAdi-kramaM kuryyAnna lavanam // 13 // saMzodhanAbhyAM zuddhasya hRtadoSasya dehinH| yAtyagnirmandatAM tasmAt kramaM peyAdimAcaret // 14 // stamityAdau ca vAmayet, zeSamauSadha na vAmayet A lAghavAda dehalAghava yAvat yAvacca kaphasyANutvaM sUkSmatvaM syAt tAvad vamanamagnikaraM bhvet| vamite nare vahnau vaddhite sati doSAH zamaM vrjnti| vmitmityaadi| samyagavamita naraM lavayet / auSadhe jIrNe tu liGgAni lakSayet / tAni jIrNalakSaNAni dRSTvA ca pazcAt tasya bubhukSitasya peyAdikramaM kuryAt, na laGghanaM kuryAt // 13 // gAdharaH-kasmAt peyAdikramaM kuryAt ? tata ucyte-sNshodhnaabhyaamityaadi| saMzodhanAbhyAM vamanavirecanAbhyAm // 14 // pitta amukapha dRzyamAne adho hRtadoSa vadediti niyojnaa| etat kaphAnugatvaM virecanasya, yamanasya ca pittAntatvaM pUrvameva byaahRtm| etat pittAntasvaM kaphAntatvaM vA sakRcchada 'pi doSasya ananupUrdhyA bhavasthAnA bhavatIti kRtvA etayoH sAhavareMNa kAyadaurbalyaM cet slaaghvmiti| virecanaprayoge sAvazeSe sati karttavyamAha- vAmayet tu tataH zeSamauSadhamiti / zuddhilakSaNe jAte zeSamauSadhaM virecanAtiyogapratiSedhArtha vaamyedityrthH| na tvalAghave ityanena kAghavagyatiriktazeSazuddhilakSaNadarzane satyapi na virecanazeSauSadhavamiH krtvyaa| . vmnaussdhkrtvymaah-staimitymityaadi| vamanauSadhaprayoge yAvat staimitye anilasaGge nirudvAre bheSaje sati dhamanaM kArayitavyam / etatvamanAvadhimAha- A lAghavAdaNutvAcca kphsyeti| ataHparaM kriyamANasya vamanasya doSamAha-agnikaraM bhvediti| idmtiyoglkssnnm| anye tu stamityamityAdinApi virecanauSadhasyaiva bhAvasthikaM vmnmityaahuH| yathoktavamanaphalamAha-vamite vardata ityaadi| samyagjIliGgAni lakSayanniti saMzodhanabheSajanya vakSyamANasamyagajIrNaliGgAni lakSayan / tAnIti jINauSapaliGgAni // 13 // cakrapANiH-zuddhasya peyAdikramopapattimAha-saMzodhanAbhyAmiti / yadyapi nirUdasyApyagni mAnya bhavati, tathApi nirUtasya tAdRgagnimAnya na bhavati yena tasa peyAdikramo na kriyate / tasmAvirUhamyudAsArca saMzodhanAbhyAmiti dvivacanaM kRtm| yA tu samyagaviriktalakSaNe agni For Private and Personal Use Only
Page #1478
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STha adhyAyaH . siddhisthaanm| 3707 kaphapitte vizuddhe'lpaM madyape vaatpaittike| tarpaNAdikramaM kuryAt peyAbhiSyandayeddhi tAn // 15 // anulomo'nilaH svAsthya kSut tRSNA sumnsktaa| laghutvamindriyodvAra-zuddhirjINoM SadhadhAkRtiH // 16 // klamo dAho'GgasadanaM bhramo mUrchA shirorujaa| aratirbalahAnizca sAvazeSoSadhAkRtiH // 17 // akAle'lpAtimAtraJca purANaM na ca bhAvitam / asamyak saMskRtaJcaiva vyApadevatauSadhaM dhruvam // 18 // gnggaadhrH-peyaadikrmaapvaadmaah-kphetyaadi| kaphapitte vamanavirecanAbhyAM vizuddha'lpamasamyagavizuddha tarpaNAdikrama kuryAt / madyape jane samyaga vizuddha tathA vAtapattike samyaga vizuddha tarpaNAdikramaM kuryAnatu peyAdikramaM kuryAt / kasmAt ? peyA hi yasmAt tAn teSAM doSAnabhiSyandayet // 15 // . gaGgAdharaH-auSadhajIrNalakSaNamAha-anuloma ityaadi| indriyANAsudvArasya ca zuddhiH // 16 // - gaGgAdharaH-auSadhAjINalakSaNamAha-klama ityaadi| sAvazeSeti jIrNAvazeSAjINau ssdhsyaakRtiH||17|| - gaGgAparaH--yAdazauSadhaM pItaM vyApadyate tadAha-akAla ityaadi| akAle pItaM guNavadoSadhaM vyApadeprata vyApattaye smbhaavyte| alpamAtramatimA vA purANaM vA na ca bhAvita bhAvanAhInaM asamyaka saskRtamasamyagamAvanayA bhAvitam // 18 // vRdviruktA sA ca virecnaussdhkssobhaatisnggaadgnivRddhirjaayte| tena tasya yAtyagnirmandatAmiti vacanena samaM na virodhaH // 14 // . ckrpaanni:-trpnnaadivissymaah-kphpittyaadi| alpaM vizuddha iti asamyagavizuda tarpaNAdikamela peyAsthAne lAjasaktu vileposthAne ca mAMsarasodakaM deyam // 15 // cakrapANiH-jINauSadhaliGgAnyAha-anuloma ityAdi / jajoM balam / indriyazudbhirindriyapATabam / udArasya cauSadhigandhAdirahitatvamapi shuddhiH| bheSajAtiyogamAha-akAla ityaadi| bhalpAtimAtraM alpaM cAtimAlazca / ma ca bhAvitamiti abhAvitam // 16-18 // For Private and Personal Use Only
Page #1479
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3708 crk-siihtaa| (vamanavirecanavyAparidiH AdhmAnaM parikartizca srAvo hRdagAtrayoprahaH / jIvAdAnaM savibhraMzaH stambhaH sopadravaH klmH| ayogAdatiyogAcca dazatA vyApadaH smRtaaH|| praSyabhaiSajyavaidyAnAM vaiguNyAdApadaH smRtaaH| zuddhokliSTena durgandhamahRdyamatibAdhyate // 16 // yogaH samyak pravRttiH syAdatiyogo'tivattanam / ayogaHprAtilomyena na cAlpaM vA pravattenam // 20 // . gaGgAdharaH-vyApada aah-aadhmaanmityaadi| AdhmAnAdayo daza vyApada auSadhasyAyogAda bhavantyatiyogAcca bhavanti / kutaH punarAdhmAnAdayo jAyante ? tdaah-pressyetyaadi| preSyAH pricaarkaaH| preSyAditrayANAM vaguNyAdApadaH smRtaaH| kasmAda vyApaducyate ? tadAha-zuddhokliSTena doSeNa durgandhamahRyazca yadA syAt tathAtibAdhyate, ityato vyApaducyate // 19 // gaGgAdharaH-yogAtiyogAyogalakSaNamAha-yoga ityaadi| ayogaH khallu virecanauSadhasya prAtilomyenodvaibhAgena pravarttanaM na ca pravartanamalpaM vA pravartanam iti // 20 // cakrapANiH-saMzodhanAyogAtiyogajanyA vyApadaH praah-aadhmaanmityaadi| AdhmAnAdayazvAmo avazyamayogAtiyogAbhyAM bhvnti| tata upadravabhUtatvAt pRthguktaaH| etAzca nyApadApreSyAdivaMguNyAt utpannayogAtiyogAcca bhavantIti vaakyaarthH| tatAdhmAnamayogAd bhavati. parikartizcAtiyogAt srAvastu ayogAt hRddaangrho'pyyogaadev| jIvAdAnamatiyogAda bhavet / vibhrazastu vividho vaktavyaH / tatra gudabhrazasaMjJAna zau atiyogajanyau, zeSastu vibhrazo ayoga janyaH / stambhaH klmshcaayogjnyaavev| eteSAM vA ayogAsiyogajanyatvavibhAma usarapalle sphuTo bhaviSyati / yadyapi cAyogAgiyogamithyAyogA rogakAraNatvenoktAstathApIha vamanavirecanapoka mithyAyoga necchnti| yato doSANAM caturvidhA gtirbhvti| atipravRttirasampapravRttirapravRtti. rlpprvRttirvaa| tavAlpapravRttirayoge gRhIta eva praatilomyen| apravRttistu doSakhApekSikalApravatta kasvAdayogagRhIta ev| vakSyati hi ayogaH prAtilomyena na thAlpaM vA prvrtnm| yogasvarUpamAha-yoga ityaadi| ativartanamiti saMzodhyApekSayA atirikta pravartanam / prAtilomyeneti vamanasya virecanena virecanasya vamanena prvrtnm| etaca prAtilomyapravartane alaska For Private and Personal Use Only
Page #1480
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 64 adhyAyaH ] siddhisthAnam / utkliSTazleSma durgandhamahRdyamati vA bahu / virecanamajIrNe ca pItamUrddha pravarttate // cudhArttamRdukoSThAbhyAM pItaM svalpakaphena vA / tIkSNa sthiraM saMtubhitaM vamanaM syAdu virecanam // ( ayoge tatra karttavyaM samAsenAbhidhIyate / ) prAtilomyena doSANAM haraNAt teSvakRcchrataH / prayogasaMjJa e kRcchreNa na cAgacchati cAlyazaH * // 21 // pItauSadho na zuddhazcej jIrNe tasmin punaH pibet / auSadhaM na tvajIrNe'nyad bhayaM syAdatiyogataH // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3706 gaGgAdharaH- kathamUDhaM pravarttate ? utklaSTatyAdi / yat tu virecanauSadhamAhAre satyajIrNe pItaM bhavati, durgandhamahRdyamatimAtraM vA bahu vA ukliSTazleSma vA ut kliSTaH zleSmA yenauSadhena tat pIyate tadA virecanauSadhamUrddha pravarttate / vamanauSadhaprAtilomyakAraNamAha- kSudhArttena mRdukAMSThena vA janana tathAlpakaphena janena vA pItaM tIkSNaM sthiraguNaM saMkSubhitaJca vamanaM virecayatIti virecanaM syAditi / taMtra vidhAnamAha - prAtilomyenetyAdi / uktarUpeNa virecanena vamanena ca doSANAM prAtilomyena haraNAt teSu pratilomaM gateSu doSeSu akRcchrataH kaSTAbhAve'pi ayogasaM virecanAyoge vamanAyoge ca kRcchra eNa doSo na cAgacchati alpazazca nAgacchati // 21 // gaGgAdharaH :- pItauSadha ityAdi / pItauSadho narazcenna zuddhaH syAt, tadA tasmin auSadhe jIrNe sati punarmAtrAM buddhA tadauSadhaM pibet / na tu pUrvI padhe'jIrNe sati / doSaharaNAdayoga iti saMjJitam / pratilomaharaNe akRtsnadoSaharaNameva darzayannAha - kRtsnemetyAdi / pratilomaharaNe doSAH akRtsnazo yAnti, ayogAdalpazo yAntIti bhAvaH / tena akRtsnadoSaharaNaM pratilomaharaNe nopapannamiti bhAvaH / kRcchreNa yadAgacchati cAlpaza iti vA pAThaH // 19 - 21 // cakrapANiH - cikitsAmAha - pItauSaSTetyAdi / jIrNe iti auSadhe jINa punaH pibediti vadaha For Private and Personal Use Only * akRcchata ityana akRtsnazastathA kRcchreNetyasa kRtsnena iti cakrasammataH pAThaH / 465
Page #1481
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3710 crk-sNhitaa| [vamanavirecanaNyApasiddhijJAtvA koSThasya gurutAM laghutvaM balameva ca / ayoge mRdu vA dadyAdauSadhaM tIkSNameva ca // vamanaM na tu duzchaIyAM mRdukoSThe virecanam / pAyayedoSadhaM bhUyo hanyAt pItaM punarhi tau // 22 // 23 // asnigdhAvinnadehasya rUkSasyAnavamauSadham / doSAnutizya nihatamazaktaM janayed gadAn // ... vibhrazaM zvayathuhiko tamaso darzanaM tRSAm / piNDikodaveSTanaM kaNDUmUrboH sAdaM vivarNatAm // 24 // snigdhakhinnasya cAlpatvaM doptAgnerjIrNamauSadham / zItairvA stambhayet sAme doSAnuklizya nAvahet // sadajIrNe punarauSadhapAne'tiyogAdapara bhayaM syAt / zAtvetyAdi / pusaH koSThaM zAkhA gurulAghavaJca zAkhA balazca zAkhA tathauSadhamayoge mRdu vA tIkSNaM vamanamauSadhaM dadyAnatu duzchaIite dussttvmite| tathA virecanamauSadhamayoge mRdukoSThaM naraM tIkSNaM virecanaM bhUyaH punane tu pAyayet / kasmAt ? punahi yasmAt duzchaditena punaH pItaM vamanaM mRdukoSThena ca punaH pItaM virecanaM to duzchaditamRdukoSTho narau hanyAditi // 22 // 23 // gnggaadhrH-asnigdhetyaadi| snigdhakhinnabhinnadehasya rUkSasyAnavaM purANamauSadhaM doSAn uklizya nihattu na zaktaM sad gadAn jnyet| kAn gadAna ? (vibhrazamityAdi / cittasya) vibhrazamityAdi-vivarNatAntAn // 24 // gnggaadhrH-snigdhetyaadi| snigdhakhinnasya narasya ca bheSajasyAlpata mathavA dIptAgnenerasya jINemauSadhamathavA sAme'paka auSadhe khalvajINaM zItarupacAraH stmbhyet| tadauSadhaM doSAnuklizya nAvaheda vamanauSadhaM na vAmayut, rev| bhayaM syAdaviyogata iti pUrvAjINau padhAbhyAmatiyogaH syAt / mRdu dadyAditi vyavasthA / vamanavirecanAdAnaviSayaM praah-vmnmityaadi| punaHpItau bhUyo hanyAdityatyartha hnyaadityrthH| stokapravRttirUpAyogaM kaarnnbhedenaah-asnigdhetyaadi| asnigdhasyeti bhasamyak snigdhasya / rUkSasyeti manAgapyasnigdhasya // 22-24 // cakrapANiH-snigdhasvimasya bhatyalpamapi auSadham / dosAmnisvAca jIrNam / sAme iti For Private and Personal Use Only
Page #1482
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STha adhyAyaH siddhisthaanm| 3711 tAneva janayed rogAn nayogaH sarva eva sH| vijJAya matimAMstatra yathoktAM kArayet kriyAm // taM telalavaNAbhyaktaM khinna prstrsngkraiH| pAyayeta punarjIrNaM samUtra nirUhayet // nirUdaJca rasairdhanvairbhojayitvAnuvAsayet / phalamAgadhikAdAru-siddhatailena maatryaa|| snigdha vAtaharaiH snehaiH punastIkSNena zodhayet / na cAtitIkSNena tato hyatiyogastu jAyate // atitIkSNaM kSudhAtasya mRdukoSThasya bheSajam / hatvAzu vipittakaphAn dhAtUn saMsrAvayed dravAn // viracanoSadha na virecayet / tAneva vibhraMzAdIn rogAn janayediti sa eva savoM nayoga ucyte| tatra cikitsaamaah-vishaayetyaadi| yathoktAM yasya vyAdheryA cikitsA kriyA, tAM kaaryet| tad yathA-tamityAdi / taM vamanavirecanAyogayuktaM naraM talalavaNAbhyaktaM prastarasaGkaraH svedaiH khinna pUrvadinAhAre jINe prAtaH punarvamanaM virecanaM vA yadayogayuktaM tat paayyet| athavA gomuutryuktniruuhyogniruuhyet| niruuddhshctyaadi| nirUDhazca taM dhanvamAMsarasA bhojyikhaanuvaasyet| yenAtuvAsayet tdaah-phletyaadi| phalaM madanaphalam, phalAdibhiH kalkazcaturguNe teSAM kAthe pakkatalena mAtrayAnuvAsayedityanvayaH / evaM snehavastinA snigdhaM taM naraM punarvAtaharaH snehaH snehayikhA tIkSNena virecanena shodhyet| atiyoghetumaah-atiityaadi| kSudhAttasya mRdukoSThasya jAtiapakva / doSAn utklezya na nirharet, pItamiti shessH| ete vayaH pratipAditAH tAneva malaprastAva paThitAnayogajanyarogAn jnyeyuH| evamatiyogalakSaNatayA vakSyamANagadeSyapi sAmyam / sabokAmiti 'pItauSadho na zuddhazceda' ityAdinoktAm / kiMvA ane ta tailetyAdipranyo / pAyoniti saMzodhana pAyayet / dhanvairiti dhanvamRgapakSimAsaiH // 25 // pANiH-atiyogasya hetyAdimAi-iyatra sAmagrI virecanAviyogasyaiva / yamabuddhakoThe For Private and Personal Use Only
Page #1483
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 3712 www.kobatirth.org caraka saMhitA | - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only [ vamamavire vanavyApat siddhi:. balavaracayaM dAhaM kaNThazoSaM klamaM tRSam / kuryyAcca madhuraistatra zeSamauSadhamullikhet // 25 // 26 // vamane tu virekaH syAd vireke vamanaM mRdu / pariSekAvagAhAdAH suzItaiH stambhayecca tam // kaSAyamadhuraiH zItairannapAnauSadhaistathA / raktapittAtisAraghnairdA hajvaraharairapi // 27 // aJjanaM candanozIra majAsRkzarkarodakam / lAjacUrNaiH pibenmanthamatiyogaharaM param // vamanasyAtiyoge tu zItAmbupariSecitaH / pibet phalarasairmanthaM saghRta kSaudrazarkaram // zuGgAdibhirvaTAdInAM siddhAM peyAM samAkSikAm / varcaH sAMgrAhikaiH siddha cIraM bhojyaJca dApayet // tIkSNaM virecanabheSajaM vihAdIna hatvA dravAn dhAtUna srAvayet, tathA balakSayAdIn kuryyAt / tatra madhurarauSadhaH zeSaM virecanamauSadhamullikhet vAmayet || 25 | 26 // gaGgAdhara - vamana ityAdi / vamane tvatiprayukte virekaH syAt, vireke mRdu vamanaM syAt / suzItaH pariSekAdya ca taM stambhayet / tathA kaSAyamadhuraH zItarannAdibhiH stambhayet / raktapittAdiharaH stambhayet // 27 // gaGgAdharaH - aJjanamityAdi / aJjana rasAJjanaM candanozIraM piSTvA ajasya chAgasyAsaka zakarodakaJca melayilA lAjacUrNamanthamAlohitaM virecanasyAtiyogaharaM pibet / vamanasyetyAdi / vamanAtiyoge phalarasardADimAmalakAdiphalarasamamthaM lAjAdisaktakamAlor3itaM saghRtakSaudrazarkaraM pibet / virekAtiyoge bhojanamAha - zuGgatyAdi / vaTAdInAM paJcakaSAyavRkSANAM zuGgaH kathitaH kalkairvA vubhukSite ca vipittakaphaharaNakrameNa virecanasya atisevanaM yujyate, tena vamanAtiyogasAmagrI vAtamedohara mohIyA / kiMvA atitIkSNamiti padenaiva vamanasyApi tIkSNatvam atiyogasya kAraNamukham / vipittakaphaharaNa' yathAyogyatayA krameNa vamane boddhavyam / zeSamauSadhamullikhediti jIrNAvazeSaM virecanauSadhamullikhet vAmayet / mRdviti padaM vamanena virecanena ca sambadhyate // 26 // 27 // cakrapANi-caTAdInAmiti nyagrodhodumbarAzvattha lakSakapItanAnAm / 1 vaca:saMgrAhakairiti
Page #1484
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 64maNyAyA] siddhisthaanm| 3713 jAgalairvA rasairbhojyaM picchAvastiJca dApayet / madhurairanuvAsyazca siddhana kSIrasapiSA // 28 // sodgArAyAM bhRzaM vamyAM mUrchAyAM dhAnyamustayoH / samadhukAJjanaM cUrNa lehayenmadhusaMyutam // vamato'ntaHpraviSTAyAM jihvAyAM kaalgrhaaH| snigdhAmlalavaNaihRdya SakSIrarasahitAH // phalAnyamlAni khAdeyustasya cAnye'grato nraaH| niHsRtAntu tiladrAkSA-kalkaliptAM pravezayet // vAggrahAnilarogeSu ghRtamAMsopasAdhitAm / yavAgU tanukAM dadyAt sneharavedau ca buddhimAn // 26 // siddhA peyAM samAkSikAma, tathA varca sAMgrAhikaiH SaDvirecanazatAzritIyoktaH miyAdibhidezabhiH purISasaMgrahaNIyaH siddha kSIraJca bhojyaM dApayet / athavA jAGgalamAMsarasabhojyaM dApayet / evaM picchAvastiJca dApayet / picchaavstiruktaashauroge| picchAvastidAnAt paraM madhurarjIvanIyaH siddhena kSIrotthasarpiSAnuvAsyazcAtiviriktaH // 28 // gnggaadhrH-sodgaaraayaamityaadi| dhAnyamustayozcUrNa samadhukAJjanaM madhu. saMyutaM lehayet / aJjanaM rsaanyjnm| kmata ityaadi| snigyAmlalavaNaH yUSakSIramAMsarasAnyatamaH kavaDagrahA hitaaH| tasya vamato'ntani viSTajihasya narasyAgrataH sammukhe ye narA amlAni phalAni khaadeyuH| nistaamityaadi| vamato ni mRtAM jihAM tilAdikalkaliptAM prveshyet| vaaggrhetyaadi| tasya vAgagrahAdiSu yavAgU ghRtAdisAdhitAM tanukAmaghanAM ddyaat| snehasvedau ca dadyAt // 29 // pavirecanazatAzritIyo:-priyA nantAmrAsthi-kaTaGgalodhamovarasa samaGgAghAtakIpuSpa-pamApanakezarANItyuktaH // 20 // For Private and Personal Use Only
Page #1485
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3714 crk-sNhitaa| (vamanavirecanabhyAmasiddhiH vamitazca viriktazca mandAgnizcApi lkhitH| agniprANavivRddhArtha kramaM peyAdimAcaret // 30 // bahudoSasya rUkSasya mandAgneralpamauSadham / sodAvarttasya colizya doSAn mArga nirudhya ca // bhRzamAdhmApayennAbhiM pRSThapArzvazirorujAm / zvAsaviNmUtravAtAnAM saGgaM kuryAt sudAruNam // abhyaGgasvedavAdi sanirUhAnuvAsanam / udAvataharaM sarva karmAdhmAnasya zasyate // 31 // snigdhena gurukoSThena sAme balavadauSadham / kSAmeNa mRdukoSThena zrAntenAlpabalena ca // pItaM gatvA gudaM sAmamAzu doSaM nirasya ca / tIvrazUlAM sapicchAstrAM karoti parikartikAm // 32 // gnggaadhrH-vmitshcetyaadi| peyAdi krama maNDapeyAvilapIH krameNAcaret // 30 // gaGgAdharaH-virecanasya mithyAyoge AdhmAnaM vyaapdmaah-bhudosssthetyaadi| bahudoSAderjanasyAlpaM virecanauSadhaM doSAnut klizya mArga nirubhya nAbhi bhRzamAdhmApayet / pRSTharujAdikaJca dAruNaM kuyyot / tatra cikitsaamaahabhykretyaadi| AdhmAnasya virecanAyogajasya karma zasyate // 31 // gaGgAdharaH-snigdhenetyAdinA parikartikAM vyApadamAha / snigdhAdinA nareza cakrapANi:-amlaphalakhAdanantu antaHpraviSTajihvAstabdhatvahantR / niHsRtAmiti jihvaavishepnnm| bhatiyoge'pi yathA peyAdikramo bhavati tadAha-vamitazcetyAdi // 29 // 30 // ckrpaanni:-ayogaatiyogau| AdhmAnAdivyApadAM yathAkramaM hetulinggcikitsaanirdeshmaahbhudosssyetyaadi| e byApado bhayogAtiyogayoreva bhvnti| ata evopakalpAnI" bhatiyogAyoganimittAnimAnupadravAna vidyaat| mAdhmAnaM parikartikA parivAvo irakoparodhana aGgagraho jIvAdAnaM vibhraMzaH stambhaH kuma upadravaH" iti granthena etA daza vyApadaH / pItaM gatvA gumityAdinA virecanAtiyogajanyaparivartikA pkkaa| bamanAtiyogamA parikattikA upakalpanIye eva vamanAtiyogajanyatayA evaM uktaa| teva anukApi mana For Private and Personal Use Only
Page #1486
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir va adhyAyA] siddhisthaanm| 3715 lakanaM dIpanaM sAme rUtoSNaM laghu bhojanam / vRhaNIyo vidhiH sarvaH kSAmasya madhurastathA // 33 // Ame'jINe tu bandhazcet kSAro'mlaM laghu zasyate / puSpakAzIzamizra vA dhAreNa labaNena ca // sadADimarasaM sarpiH pibeda vAte'dhike sati // 34 // dadhyamlaM bhojane pAne saMyuktaM daaddimtvcaa| devadArutilAnAM vA kalkamuSNAmbunA pibet // azvatthoDumbaranana-kadamvairvA zRtaM pyH| kaSAyamadhuraM zItaM picchAvastimathApi vaa| yaSTImadhukasiddhaM vA snehavastiM pradApayet // 35 // sAme ca doSe balavada vamanavirecanayorauSadhaM pItaM tasya gudaM galA sAmaM doSaM nirasya tatra gude sapicchAsrAM tIvrazulAM parikartikAM karoti // 32 // gaGgAdharaH-tatra cikitsaamaah-lngghnmityaadi| sAme lavanAdikam / kSomasya dRhaNIyo vidhirmadhurazca rsH||33|| gAdharaH-AmAjINa ced bandhastadAmavibandhaH, tadA kSAro'mlaM laghu ca bhojanadravyaM shsyte| tatra vAte'dhike sapiH puSpakAzIzakSArasandhavadADimarasaMmizraM pibet // 34 // gaGgAdharaH-bhojane pAne ca dADimaphalakhakacaNemizramamlaM dadhi pibet / devadArutilakalkamuSNAmbunA vA pibet / azvatthAdivalkalazRtaM payaH pivet / athavA kaSAyAdi picchAvastiM yaSTImadhukasiddhaM snehavastiM vA pradadyAt // 35 // jyApasI parikartiH nijodAharaNameva klpniiyaa| tantrAntare'pyuktaM yA parikartikA virevane tavad bamane, yo'dhaH parisrAvo virecane sa vamane kaphasekA, tadanayA dizA AdhmAnAdIni vamanavirepanavorayogAtiyogajanyatayA vyaakhyaatmyaaniityeke| bhAzu doSaM nirasyeti vamanAtiyogajanye vyApat / atra laGghanAdikriyA atiyoge satyapi aampaacnaarthaa| kSAmeNa mRDakoSThe netyAdi. samprAptijanitasya bhAmapurISaprabhavasya laGghanAdya pakramaH / ata eva kartavyamAha-Ame'jINe ityAdi / kSArAm laghu zasyata iti-atisAre yaduktaM-"cAGgerI kolddhyml-naagrkssaarsNyutm| ghRtabhutakathitaM peyaM gudadmazarujApaham" iti jnyeym| puSpakAsIsamityasa puSpazabdena kecit sAMprAhikANi dhAtakIkusumAdIni prAhayanti // 31-35 // For Private and Personal Use Only
Page #1487
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3716 crk-sNhitaa| (vamanavirevanavyApasiddhiA alpaJca bahudoSasya doSAnutklezya bheSajam / alpAlpaM lAvayedalpaM zopha kuSThAni gauravam // kuryaacaagnibdhotklesh-staimityaarucipaannddutaaH| parisrAvagataM doSaM zamayed vAmayet tadA // snehitaM vA punastIkSNaM pAyayecca virecanam / zuddhe cUrNAsavAriSTAn saMskRtAMzca prayojayet // 36 // pItoSadhasya vegAnAM nigrahAt pvnaadyH| kupitA hRdayaM gatvA ghoraM kurvanti nigraham // hikkApArzvarujAkAsa-dainyalAlAkSivibhramaiH / jihvAM khAdati niHsaMjJo dantAn kiTikiTApayan // na gaccheda vibhramaM yAvad vAmayedAzu taM bhiSak / madhuraiH pittamUrti kaTubhiH kaphamUccheitam // gaGgAdharaH-alpaJcetyAdinA sAvaM vyaapdmaah| bahudoSasya narasyAlpaM virecanauSadhaM doSAnuklizyAlpAlpa gudataH sAvayadalpazophAdikaM kuryAt / tatra cikitsAmAha-parisAvetyAdi / tadA parisrAvagataM doSaM zamayet tathA vAmayet / punazca snehaM kRkhA tIkSNaM virecanaM bheSajaM paayyet| tena zuddhe sati cUrNamAsava. mariSTaM saMskRtaM prayojayet // 36 // - gaGgAdharaH-pItoSadhasyetyAdinA hRdagrahaM vyaapdmaah| pItavirecanauSadhaH pumAnAgatapurISavegAnAM nigrahaJcet karoti, tadA tasya pavanAdayaH kupitA hRdayaM galA hikkAdeghoraM nigraha kunventi, sa ca niHsaMzaH san dantAna kiTikiTApayan jihAM khaadti| tatra cicitsAmAha-na gcchedityaadi| tatra yAvada vibhramaM na gacchet tAvadAzu taM nara pittamUrti madhuraTrevyaH kaphamUrti kaTubhidrevyaH cakrapANiH- alpamityAdinA parinAvamAha / zamaye vAmayedityAdau aspadoSe zamanam, bahudoSe jagatadoSe tu virecanamiti vyvsthaa| dhAmayedapItyavApi snehitaM punariti sambadhyate / cUrNAsavAriSTagrahaNamarzazcikitsAsu jJayam // 36 // cakrapANi:-pItoSadhasyetyAdinA hRdprhmaah| na gacchad vibhramaM tatreti hRdgrahapIr3ito'yaM niyamANo vAyamiti bhrAntiM na gcchedityrthH| vamatavAsa, mUrcchite kA prayogA, teva For Private and Personal Use Only
Page #1488
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vaTa yAyaH siddhisthAnam / pAcanIyastatastasya doSa zeSaM vipaacyet| kAyAgnizca balazcAsya krameNAbhivivarddhayet // 37 // vamanenAtivamato hRdayaM yasya poddyte| tasmai snigdhAmlalavaNaM dadyAt pittakaphe tathA (r) // 38 // pItoSadhasya vegAnAM nigraheNa kaphena ca / ruddho'ti cAvizuddhasya gRhNAtyaGgAni maarutH|| stambhavepathunistoda-sAdodaveSTAtimUccheitaiH / tatra vAtaharaM savvaM snehasvaMdAdi zasyate // 39 // atitIkSNaM mRdau koSThe laghudoSasya bheSajam / doSAn hatvA vinirmathya jIvaM harati zoNitam // 40 // ghAmayet / tato doSazeSa paacniiyvyrvipaacyet| krameNa kAyAnyAdInabhibaddhayodati // 37 // gaGgAdharaH atha vmnsyaah-vmnenetyaadi| ativamato yasya vamanena hRdayaM pIDyate, tasmai snigdhAdikaM dadyAt / tathA pittakaphe dadyAt // 38 // gaGgAdharaH-pItetyAdinA gAtragrahaM vyaapdmaah| pItavamanoSadhazceda vamanavegaM nigRhNAti, tA tasya khalvavizuddhasya tena veganigraheNa kupitena kaphena cAtiruddho mArutaH stambhAdibhiraGgAni gRhnnaati| tatra cikitsAmAhatatretyAdi // 39 // - gnggaadhrH-jiivaadaanmaah-atiityaadi| laghudoSasya narasya padau .koSThe 'mUcchArambha eva vamanaM.kArayitavyam / kiMvA mUrchAyAmapi aGguliprakSepaNAdinA vamanaM kArayitavyam / mittamUchAsamiti prabalapittadoSajanitamUrtim // 37 // .. pANi:-pavanenAsivamata ityAdau-tivamataH ativamanaM kurvtH| pittakaphespati pitte kaphe vA hRdayapIDAkare snigdhAmlalavaNaviparItaM titakaTukAdikramaM kuryaat| pItoSadhasyetyAdinA ayogajamaGgagrahaNamAha / vegAnAM nigraheNa ruddho vA kaphena mArutaH atizuvasya vA bhani stambhAdibhiH nigRhAti // 38 // 39 // - autNa:-atitANamityAdinA jiivaadaanmaah| laghudoSasyeti svalpadoSasya / vinimaya iti koNitaseva kssoyitvaa| jIvamiti jIvana hetu dhAturUpazoNitam / kijit raktapittakSodo * pittakaphe'nyathA iti cakrasammataH pAThaH / 466 For Private and Personal Use Only
Page #1489
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3718 crk-sNhitaa| [vamanavirecanavyApasiddhiH / tainAnnaM mizritaM dadyAt vAyasAya zune'pi vaa| bhuGkte tacced vadejjIvaM na bhuGkte pittamAdizet // zukla vA bhAvitaM vastramAdhAna kossnnvaarinnaa| prakSAlitaM vivarNaJcet pittaM zuddhantu zoNitam // 41 // tRSNAmUrchAmadAtasya kuryAdAmaraNAt kriyAm / tasya pittaharI samitiyoge ca yA hitaa|| mRgagomahiSAjAnAM sadyaskaM jIvatAmasRk / pibejjIvAbhisandhAnaM jIvaM tadyAzu gacchati // atitIkSNaM bheSajaM virecanauSadhaM doSAna halA vinimmaMthya jIvaM zoNitaM harati niherati // 40 // gaGgAdharaH-saraktavirake jIvaraktaparIkSAmAha-tenetyAdi / yadaktaM viricyate tena raktena mizritamannaM vAyasAya zune'pi vA dadyAt / tadraktamizritamannaM ceda vAyasaH zvA vA bhuGkte tadA jIvaM raktaM vdev| na ceda bhuGkte tadA pittamAdizet / parIkSAntaramAha-zuklaM vetyAdi / tena raktena bhAvitaM mrakSitaM zuklaM vanamAdhAna koSNavAriNA prakSAlitaM ceda vivarNa syAt tadA pittaM vadeva, cecchuddhamavivarNa zuklameva tada vastraM bhavet tadA zoNitaM jIvaraktaM vadet // 41 // gaGgAdharaH-tasya cikitsaamaah-tRssnnetyaadi| tasya tRSNAdibhirAttasya khalvAmaraNAt maraNapayyentaM pittaharauM sarvA kriyAM kuryaat| yA vAtiyoge hitA kriyA, tAzca kuryAt / tathA mRgAdInAM jIvatAM sadyaskamamRk pibet / tadaraktaM hi yasmAt jIvAbhisandhAnamabhi sarvatobhAvena jIvaM sandadhAti bhavati kicicca jIvazoNitakSodo bhvti| tdvishesspriikssaamaah-tenaanmityaadi| pitta. mAvizeviti zoNitAgataM pittamAdizet, rakta pisamiti yAvat / zukla vA bhAvitamiti-pittamiti raktapitam, bhAlitaM vastra vivarNa bhvti| jIvazogite tu sati zuddha vastra bhavatIti parIkSA cikitsAbhedArthameva, raktapittaharI kriyA kartavyA-jIvazoNitantu dRSTvA tRSAmUrchAmadAtasyetyAdi. noktA kartavyA / atiyoge ca yA hiteti bhatraiva pUrva kaSAyamadhurairisyAdinoktA jnyeyaa| jIvaM taddhAzu For Private and Personal Use Only
Page #1490
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STha adhyAyaH ] - siddhisthaanm| 3716 tadeva darbhamRditaM raktaM vastiM pradApayet / zyAmAkAzmayaMvadarI-dUrvAvIraH zRtaM payaH // ghRtaM maNDAJjanayutaM vastiM zItaM pradApayet / picchAvastiM suzItaM vA ghRtamaNDAnuvAsanam // 42 // gudabhraMzaM kaSAyaizca stambhayitvA pravezayet / sAmagandharvazabdAMzca saMjJAnAze ca kArayet // 43 // yadA virecanaM pItaM vidd'ntrvtisstthte| vamanaM bheSajAntaM vA doSAnutklezya nAvahet // tadA kurvanti kaNDAdIn doSAH prakupitA: gadAn / savina zAnatastatra syAd yathAvyAdhi bheSajam // 44 // sazlaSayati, tasmAt tat pibannAzu jIvaM gcchti| tadeva mRgAdInAM jIvatAM sadyaskaM raktaM dabhamRditaM kuzena mUlena maditaM vastiM pradApayet / zyAmAdibhiH kalkaizcataguNajale zRtaM payaH ghRtamaNDarasAJjanayutaM vastiM pradApayet / picchAvasti vA pdaapyet| suzItaM ghRtamaNDAnuvAsanaM vA pradApayet // 42 // gaGgAdhararA-atha gudabhrazaM vyaapdmaah-gudbhrshmityaadi| kaSAyavaTAdivalkalakAthAdibhiH stambhayitvAntaH pravezayed gudam / tatra saMjJAnAze sAmazabdAn gandharvazabdAn saGgItazabdAn kArayet // 43 // ... gaGgAdharaH-nanu kuta eva syAdityata aah-ydetyaadi| yadA virecanamauSadhaM pItaM (pittaM nihantum ) viDantaravatiSThate, vamanamauSadhazca doSAnuktizya bheSajAntaM pItavamanauSadhAntaM vamanaM nAvahet, tadA kaNDAdIna savibhrazAn gadAna kRpitA doSAH kucnti| tatra yathAkaNDAdi bheSajaM kuryaat| gudabhraMzasaMcAbhrazavidhiridevokta iti // 44 // gaSyatIti tadasaka prabhAvAdeva jIvarUpatAM yAti / zyAmetyAdau kalpAntaramAha / gudabhraMzamityAdinA vishmaah| kaSAyairiti kssaayrsaiH| sAmetyAdinA sNjnyaaruupvishcikitsaacaah| sAma sAnsvanam / gandharvazabdo gotam / etau ca vinaM zau ayogjnyau| yadetyAdinA tRtIyamayogajanyaM vibhrNshmaah| vidantaravatiSThata iti muulmphRtyaavtisstthte| bheSajAntamiti bheSajamAtraM vamanaM naavtisstthte| nAvahediti naaphrti| asyAH vyApado vibhrasaMjJA pAribhASikI For Private and Personal Use Only
Page #1491
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3720 caraka sNhitaa| vamanavirecanavyApasiddhiH pItaM snigdhena sasnehaM tadoSairdivAddhatam / na vAhayati doSAMstu svasthAnAt stambhayecca tAn / / vAtasaGgagudastambha-zUlaiH kSarati caamshH| tIdaNaM vasti virakaM vA ddyaalaactpaacite||4|| rUkSaM virecanaM pItaM rUkSaNAlpabalena vaa| mArutaM kopayitvAzu kuryAd ghorAnupadravAn // stambhaM zUlAni ghorANi sarvagAtreSu mArutaH / snehasvedAdikastatra kAryo vAtaharo vidhiH // 46 // gaGgAdharaH-atha stambhaM vyaapdmaah-piitmityaadi| snigdhena nareNa sasneha virecanauSadhaM pItaM mAIvAt tadoSadhaM doSadhRtaM sat na doSAn vAhayati svasthAnAnna prerayati, tAMzca doSAn stambhayediti stambhaH syAt / vAtasaGgAdibhi. yuMktamalpamalpaM kssrti| satra cikitsaamaah-tiikssnnmityaadi| laDitapAcite taM stambhitaM naraM pUrva lavayitvA pAcanadoSa pAcayitA tIkSNaM vastiM nirUDa virakaM vA ddyaat||45|| - gaGgAdharaH-upadravAkhyAM vyaapdmaah-ruukssmityaadi| rUkSeNa janenAlpabalena rUkSaM virecanamauSadhaM pItaM mArutaM kopayitA ghorAnupadravAnAzu kuryyaad| mArutazca stambhaM kuryAt (calAni kampamAnAni) ghorANi zUlAni ca (gAtrANi) kuryAt / tatra cikitsaamaah-snehetyaadi| tatra snehasvedAditiharo vidhiH kaavyH||46|| shessaa| syAt yathAnyAdhi bheSajamiti kaNDAdiviparIta bhessjm| pItaM snigdhenesyAdinA sammamAha / mAIdhAmRtamiti bheSajasya mRdutayA doSaitam, svasthAnAt cyutAn stammaditi yonniiym| lakhanapAcanAnantaraM tIkSNaM vasti virekaM vA tIkSNamahatItyarthaH // 40-45 // .. cakrapANiH-lakSAmityAdinA upadvamAha / yadyapyAdhmAnAdayo'pi upadravA eva, tathApi teSA saMjJA sareNa gRhItatvAt zUlAdaya evopdrvshbdenocyaate| tathA zUlAdayazcAmI pradhAnAitaskArabhASitvA'padravazabdenocyante, yathA dhUmaH kuryyAdupadravAniti / kiMvA ayogAsyasya vyAgharamI pAvA iti zeyam // 46 // stambha calAni ghorANi sarvagAmANi mArutaH iti kacit pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #1492
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 14 madhyAyaH siddhisthAnam / 3721 snigdhasya gurukoSThasya mRdanklezyauSadhaM kapham / pittaM vAtazca sarudhya satandrAgauravaM klamam // daurbalyaJcAGgamaIJca kuryyAdAzu tadullikhet / lakanaM pAcanaM kAle tIkSNaM snigdhazca zodhanam // 47 // tatra shloko| ityetA vyApadaH proktAH sarUpAH scikitsitaaH| virecanasyAkuzalairdattasya vamanasya ca // . dhImAn vijJAya tAstasmAdavasthAzcaiva tttvtH| dadyAt saMzodhanaM samyagArogyAtha sadA nRNAm // 48 // ityagnivezakUtai tantre carakapratisaMskRte siddhisyAne vamana virecanavyApatsiddhirnAma SaSTho'dhyAyaH // 6 // gaGgAdhara:-klamaM vyaapdmaah-snigdhsyetyaadi| snigdhasya tena snehena gurukoSThasya narasya mRduvIyyamauSadha pIta kaphamutaklizya pittaM vAtaJca saMrudhya satandrAgauravAdikaM klamaM kuryyAta / tatrAzu tadauSadhaM vamanenollikhet, tato lAna tataH pAcanaM kAle zodhanaM ( bhojanam ) vidadhyAditi // 47 // gaGgAdharaH-athAdhyAyAthemAha-tatra zlokAviti // 48 // gAdhA-adhyAyaM smaapyti-agniityaadi| ... anivezakRte tantre crkprtisgkRte| siddhisthAne'STame'prApte tato hada. balena tu| prati saMskRta evAsmin vyApAMsaddhau virekyo| SaSThe'dhyAye vaidyagaGgAdhareNa ca kRte punH| jalpakalpatarau siddhi-sthAne skndhe'ssttme'ntime| SaSThAdhyAyasya jalpAkhyA SaSThI zAkhA smaapitaa||6|| cakrapANi:-snigdhasyetyAdinA klamamAha / karpha pittaJcotaklezya vAtaJca saMrudhya bheSajaM klamaM tanmAdiyutaM karoti / tallikhediti tada bheSajaM pItamced ullikhedityarthaH // 47 // pANiH- he ityetA vyApada ityAdI kuryAt saMzodhanaM samyagA~ta saMzodhanaM dadyAta athA vyApado nopatiSTha yurityarthaH // 18 // iti mahAmahopAdhyAyacarakacaturAnanazrImazcakrapANi dattaviracitAyAmAyuvedadIpikAyAM parAtparyaTakAyAM sidristhAnavyAkhyAyAM vamanavirecanaSyApasidiH nyAkhyAnAma SaSTho'dhyAyaH // 6 // For Private and Personal Use Only
Page #1493
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sptmo'dhyaayH| athAto vastivyApatsiddhiM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // dhiidhaiyyaudaarygaambhiiry-shmdmtponidhim| punarvasaM ziSyagaNaH papraccha vinyaanvitH|| kAH kati vyApado vastaH kiNsmutthaanlkssnnaaH| kAzcikitsA iti praznAn zrutvA tAnabravId guruH||2|| nAtiyogI klamAdhmAne hikA hRghaTTakaNThikA cha / pravAhikA ziro'GgArtiH parikartI pritrvH|| dvAdaza vyApado vasterasamyagayogasambhavAH / AsAmekkazo rupaM cikitsAzca nibodhata // 3 // gaGgAdharaH-athAdhyAyoddezakramAda vastivyApasiddhimAha-athAta ityaadi| vastidvidhA, tasya snehavasteH SaDvyApado vyAkhyAtAH, zeSakhAdiha nirUhavastiH / zeSaM sarva pUvvada vyAkhyeyamiti // 1 // ___ gaGgAdharaH-tada yathA-dhIdhayetyAdi / kiM samutthAna lakSaNazca yASAM tAH kiNsmutthaanlkssnnaaH| gururAtreyaH punrvsuH||2|| ____ gnggaadhr-naatiityaadi| dvividhasya vasterasamyagayogasambhavA ayogAtiyoge klamAdayo dvAdaza vyApadaH syurasamyaga yogaH sambhavo yAsAM tAH / nayogo'tiyogazca // 3 // cakrapANi:-vamanavirecanavyApasiddhAnantaraM vastivyApatsiddhirucyate / tatra vastizabdo nirUhe evaM vartate, tavRddhyApadAmevAta vaktavyatvAt / kAH katItyAdi paJca praznAH // 1 // 2 // cakrapANiH-nAtiyoga iti| nAtiyoga ityAdinA bhAdyapraznavayasyottaram / etad dvAdazavyApadA vivaraNe eva sphuTArtha bhvissyti| asamyagayogasambhavA iti nirUhasya bhayogAtiyogamithyAyogarUpAsamyagyogasambhavAH, anena ca samutthAnapraznasya sAmAnyakAraNAbhidhAnenottaraM dataM bhvti| asa vastiprayogasyAsamyagayogena nirUhakAryadoSaharaNasya atiyogAyogI vyApattirUpI jnyete| klamAdayo'pi bhatiyogAyogajAtA evaM viziSTahetulakSaNacikitsitatayA ihApi * hRtprAptiddhatA iti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #1494
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH ] siddhisthAnam / gurukoSThe 'nilaprAye rUkSe vAtolvaNe'pi vA / zIte'palavaNasneho dravamAtro ghano'pi vA // vastiH saMkSobhya taM doSaM durbalatvAdanirharan / karoti gurukoSThatvaM vAtamUtrazakkRdgraham // nAbhivastirujaM dAhaM hullepaM zvayathuM gude / kaNDugaNDAni vaivarNyamaruciM vahimAddevam // 4 // tatroSNAyAH pramathyAyAH pAnaM svedAH pRthagvidhAH / phalavarttistathA jJAtvA kAlaM zastaM virecanam // vilvamUlatrivRddhadAru - yavakolakulatthavAn / surAdimUtravAn vastiH sa prAk praSitamAnayet // 5 // 3723 gaGgAdharaH -- gurukoSTha ityAdi / gurukoSThAdau cArapalavaNAdirvA vastista doSa saMkSobhya na nirdharan gurukoSThavAdikaM karotItyayogayuktavastivyApat // 4 // gaGgAdharaH- tasya cikitsAmAha - tatroSNAyA ityAdi / saMjJA pramadhyA vizeyA yoge dIpanapAcane / pRthagvidhAH svedAH svedAdhyAye'bhihitAH / phalavarttirudAvarttatAH / vilvAdItyAdi / surA mUtraM dravam, tatra vilvAdIna kalkAna dattvA siddho vastiryaH sa prAk preSitaM vastimAnayet vahirniHsArayet // 5 // pRthagucyante / yathA saMzodhanAtiyogAyogagatAH AdhmAnAdayo'pi pRthaguktAH / kecijJAtiyogAt klamAdhmAnetyAdi tathA dazaitA vyApado vasterityAdi paThanti, tatha pUrvAdhyAyoktavyAkhyAnArthI jJeyaH / kintu pUrva eva pATho niSyUdaH / AsAmityAdau rUpazabdenaiva vakSyamANahetuvizeSo avaruddho jJeyaH / yena heturapi vyAdhigamakatayA rUpameva / gurukoSTha iti malapUrNakoSTha / alpazabdo mAtAntaiH pratyekaM sambadhyate // 3 // 4 // For Private and Personal Use Only cakrapANiH- tatretyAdi / uSNAyAH pramathyAyA iti atIsAracikitsoktapramadhyAnAM madhye kRSNAyAH pramathyAyAH prayogaH / pramathyeti pAcanakaSAyasya AyurvedasamayasiddhA saMjJeti pratipAditamevAtIsAracikitsAyAm / kAlaM jJAtveti virecanayogyAmavasthAM jJAtvA / surAdimUlacAnityAdizabdena sauvIrakAdonAM grahaNam / sa prAk preSita miti vastisUtrIyoko balAdivastyuktakalkayuktaH / bhanayedityayogakArakaM vastimapaharet // 5 //
Page #1495
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Acharya Shri Kailassagar 3724 crk-sNhitaa| vastivyApatidiH snigdhakhinne'titIkSNoSNo mRdukoSThe'tiyujyate / tasya liGga cikitsAzca zodhanAbhyAM samAcaret // 6 // pRzniparNI sthirAM padma kAzmayaM madhukotpalam / piSTA mAtrAM madhUkAnAM kSIre tnndduldhaavne|| drAkSAyAH pakkaloSTrasya prasAdo madhukasya ca / vinIya saghRtaM vastiM dadyAda dAhe'tiyogaje // 7 // AmadoSe nirUheNa mRdunA dosshaarinnaa| mUccheyanilo mArga ruNAgni hinasti c|| gaGgAdharaH-ityayogavyApadaM scikitsitmuktvaa'tiyogvyaapdmaah-snigdhetyaadi| snigdhavinna pusa mRdukoSThe tIkSNoSNo vAstatiyujyate / tasya lakSaNaM cikitsAzca zodhanAbhyA vamanavirecanAbhyAmatiyAgayuttAbhyAM samA* cret| atiyogayukta vamana virecana va yAllaGgamuktaM tad vizve yam, tatra cikitsA ca yoktA tAM samAcarat // 6 // gnggaadhraa-pRshniprnniimityaadi| tatrAtinirUhayoge jAtadAhe madhukAnAM mAtrAM piSTvA, athavA drAkSAyA mAtrAM piSTvA taNDuladhAvana kSIre sthApitAyAH prasAdaH svacchabhAgaH, evaM kSIreNa taNDalAn dhotAn kRkhA taNDaladhAvana tasmin kSIre loSTra dagdhvA pakva prakSipet tasya yaH prasAdaH svacchabhAgastathA yaSTimadhukasya mAtrAM piSTvA taNDulAn kSIre dhotAn kRkhA taNDuladhAvanaM kSIre sthApitasya yaH prasAdaH svacchabhAgastatra prAznapAduutpalAntAnAmanyatamaM vinIya tat kalkIkRtya tadvaM saghRtaM vAstaM dadyAt / / 7 // gaGgAdharaH-AmadoSa ityAdinA klama vyApadamAha-AmadoSe doSahAriNA mRdunA nirUhegAnilo mUcrchayati kupyti| sa kupito'nilo mArga ruNaddhi cakrapANiH-bhayogamabhidhAya atiyogamAha-snigdhasvina ityaadi| atiyujyata iti atiyogakArako bhvti| zodhanAbhyAM samAcarediti vamanavirecanAtiyogoktacikitsA smaacret| vastyatiyogaje dAhe viziSTAM cikitsaamaah-pRshnipnniimityaadi| mantra zrIrAdiSu padraveSu kalkasya vilayanam, drAkSAdiprasAdaH zItakaSAyavat kRto jnyyH||6|| - cakrapANiH-AmadoSa ityAdinA klmmaah| AmadoSa sati dasana nirUheNa Iriso koSa iti yojyam / doSazabdena cAna pittakaphI Amasahitau mAgAvarako sheyo| mArga hatiohe For Private and Personal Use Only
Page #1496
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7 maNyAyA] siddhisthAnam / klamaM sadAhaM hRcchUla mohaveSTanagauravam / kuryAt svedavirUSaistaM pAcanaizcApyupAcaret // 8 // pippalIkattRNozora-dArumUrvAbhRtaM jalam / pibet sauvarcalo.nmabhaM dopanaM hRdavizodhanam / vacAnAgarasajjailA dadhimaNDena mUrchitAH / peyAH prasannayA vA syurariSTenAsavena vaa|| dAru trikaTukaM pathyAM palAzaM citrakaM zaTIm / piSTA kuSThazca mUtreNa pibet kSArAMzca dopanAn // vastimasya vidadhyAcca samUtraM dAzamUlikam / samUtramathavA vyakta-lavaNaM mAdhulikam // 6 // jATharamagnizca hinasti sadAhalamAdIn kuryAt / tatra cikitsAmAha-svedaH virUpazca pAcanazca taM naramupAcarediti // 8 // gaGgAdharaH-klamavyApadAzcakitsAntaramAha-pippalItyAdi / pippalyAdibhiH bhRtaM jalaM sauvacelonmizraM pibat / vacetyAdi / sarjA saajekaakssaarH| vacAdInAM ca dadhimaNDena dadhimastunA mUccheitAH samyagAlor3itAH peyAH pAtavyAH, athavA prasannayAlor3itAH peyAH syurathavAriSTenAlor3itAH peyAH syuH, athavApyA. savenAlor3itAH peyAH syuriti / daabveityaadi| dAruprabhRtikuSThAntaM piyA gomUtreNa pivet / dIpanAn kSArAMzca pibet / vastimityAdi / asya klamavyApanasya dAzamUlikaM dazamUlakAthakRtaM sagomUtraM vastiM vidadhyAcAthavA sagomUtra vyaktalavaNaM mAdhutalikaM vastimasya vidadhyAditi // 9 // khotAMsi ruNaddhi / mUcchapatIti mArgarodhAt kopyti| ye tu doSazabdeneha karpha prAtyanti, mate makha sacivAhatvamamuphpannam / vacetyAdau mUrchitA iti bhAlor3itAH / bhArAMzca dIpanAniti mhnniicikitsitaairphaan| dazamUlikamiti dvipaJcamUletyAdinAkam / kiMvA dazamUlakAthakRtam / madhutailikaM vakSyamANam // 8 // 9 // 467 For Private and Personal Use Only
Page #1497
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3726 caraka saMhitA | alpavIryo mahAdoSe rUkSaH krUrAzaye kRtaH / vastirdoSAvRtastUDa madho rundhyAt samIraNam // sa vimArgo'nilaH kuryyAdAdhmAnaM mamrmmapor3anam / vidAhaM gurukoSThasya muSkavaGkSaNavedanAm / ruddhi hRdayaM zUlairitazcetazca dhAvati // 10 // zyAmAphalA lavaNa - pipalI kuSTha sarSapaiH / dhUmamASavacA kieva cAra cUrNaiger3a : kRtAm // karAGguSThanibhAM varttiM yavamadhyAM pravezayet / abhyaktavizvagAtrasya tailAktAM snehite gude / athavA lavaNAgAra dhUma siddhArthakaiH kRtAm // - [ vastivyApasiddhiH.. gaGgAdharaH- klamavyApaccikit sA muktvAdhmAnavyApadamAha - alpetyAdi / krUrAzaye krUrakoSThe mahAdoSe nare kRto'lpavayya rUkSo vastirmahAdASeNa tanAvRtaH san samIraNamRddha madho rundhyAt / sa khalu vimArgaH san mammepIr3anamAdhmAnaM kuryyAt, vidAhaJca kuryyAt / gurukoSTasya tasya muSkAdivedanAM kuryyAt / hRdayazca ruNaddhi / zulva punaritastatatha dhAvati / ityAdhmAnam // 10 // gaGgAdharaH- tatra cikitsAmAha - zyAmetyAdi / apAmArgataNDulIyoktaH zyAmAdAstrivRtAM triphalAmityAduktaH phalAdAriti ca tatrottarmadanaM madhuka nimbamityAdAvaNAdibhirguDrAntaH kRtAM karAnuSThanibhAM vartti yavamadhyAmAdyantatanukAM madhyasthUlAM talAktAmabhyaktavizvagAtrasya talAbhyaktasarvAGgasya snehite gude pravezayat / athavA samdhavalavaNAgAradhUma zvetasarSapaH kRtAM vartti tathAvidhAnena For Private and Personal Use Only cakrapANiH - alpavIrya ityAdinA AdhmAnamAha / ruddhamArga iti nivAritAdhomArgaH, sa cAnilaM ruNaddhi, anilazca rudramArgatayA AdhmAnaM karoti / marmmapIr3anamityAdhmAnavizeSaNam / ruNaddhi hRdayamiti hRdayaM vyApnoti / iyAmAphalAdibhiriti zyAmAdibhirnavabhiH phalAdibhizca kalpasthAnokkai / dhUmazabdeneha gRhadhUmagrahaNam / gur3asyAsa tAvanmAnaM bhavati yAvatA varttiH kartta yujyate / bhinnamAnaJca yasa tala gur3asya pRthakapalam / karAGguSThanibhAmityatra karagrahaNaM pAdAGguSThaniSedhArtham / athavetyAdinokkAM dvitIyavattimAha / tavarttidhvasiddhayarthaM gur3Adayo brAjhAH / * rudramArga iti cakrasammataH pAThaH /
Page #1498
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH ]. siddhisthAnam / vilvAdinA niruhaH syAt pola sarSapamUtravAn / saralAmaradArubhyAM siddhaJcaivAnuvAsanam // 11 // mRdukoSThe'bale vastiratitIkSNo'tiniharan / kuryyAt hikAdikaM tatra hikkApnaM vR'haNaJca yat // balAsthirAdikAzmarthya - triphalA guDusaindhavaiH / saprasannAranAlAmlaistailaM paktatvAnuvAsayet // uSNAmbunAcaH pippalyA hito lavaNasaMyutaH / dhUmo leho rasaH cIraM svedazcAnnaJca vAtanut // 12 // zratitIkSNaH savAto vA na vA samyak pratiH / ghaTTayet hRdayaM vastistatra kAsakSaNotkaTaiH * // gude pravezayet / vilvAdItyAdi / vilvAdipaJcamUlakkAthena pIlusaSapakalkagomUtramizritena nirUhaH syAt / saralAmaradArubhyAM kalkAbhyAM caturguNajale siddha talamanuvAsanaM syAditi // 11 // after:- AdhmAna cikitsAmuktvA hikkAvyApadamAha - mRdukoSTha ityAdi / abale mRdukoSThe nare'titIkSNo vastirdoSAna tiniharan hikAdikaM kuryyAt / tatra cikitsAmAha - tatra hikkAnamauSadhaM yacca nR haNamauSadhaM tacca kuryyAt / baletyAdi / balAdIna pAdikAn kalkAna kRtvA prasannAda dviguNAd dviguNaJcAmlamAranAlamiti caturguNe drave talaM paktvA tenava tailenAnuvAsayet / uSNAmbunetyAdi / pippalyA akSaH kalko lavaNasaMyuta uSNAmbunA pIto hitaH syAt / vAtanucca dhUmo leho rasaH kSIraM svedazvAnnaJca sarvvaM hita syAt // 12 // gaGgAdharaH- atha hRdghaTTavyApadamAha - atitIkSNa ityAdi / atitIkSNo vizvAdinA ca nirUha iti vilvamUlatrivRddAruya vakolakulatthavAnityAdinoktaH / saralelyA dau siddhamityatra taMlamiti zeSaH // 0 // 11 // cakrapANiH - mRdvityAdinA - hikkAmAha / atinirharanniti atiyogena doSAn nirharati / hikkAnnamiti hikkAcikitsatoktaM bheSajam / hikkAyAJca yadyapi prasaktacha ddi niSTho vikAzvAsahikkAtanaHmUrdIbhUto vAyurUDa" vastiM nayedityanena vastirniSiddhaH, tathApi viziSTAyAM hikkAyAmanuvAsanasya hitatvAt balAsthirAdItyAdinA anuvAsanamanavadyam / vAtanuditi vibhaktivipariNAmena dhUmAdibhiryojanIyam / tena vA hitAnAmeva dhUmAdInAmakha prayogaH // 12 // cakrapANiH - atitIkSNa ityAdinA hRdgatamAha / savAtatvaM vasterniHzeSadAnAdinA jJeyam / * kAzakuzodakaH iti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only 3727
Page #1499
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3728 caraka sNhitaa| ( vastiSayApasidi syAt saamllvnnskndh-kriirbdriiphlH| zRtairvastihitaH siddhaM vAtaghnaizcAnuvAsanam // 13 // vAtamUtrapurISANAM datte vegAn nigRhNataH / atiprapor3ito bastimukhenAyAti vegavAn / mUrchAvikAraM tasyAdau dRSTA zItAmbunA mukham / siJcat pAzrbodarazcAdhaH pramRjyAt vIjayecca tam // kezeSvAkRSya cAkAze dhunuyAt trAsayecca tam / gokharAzvagaH siNhraajprshnaistthorgaiH|| ulkAbhirevamanyaizca bhISayitvA nyedhH| vastrapANigrahaiH kaNThaM rundhyAna niyate ythaa|| basti niHzeSeNa prapIr3itaH savAto vA vastiH, yo vastine samyak prapIDita sa vastiH pravizya hRdayaM ghaTTayet, sa hRghaTTa ucyte| tatra kAsaH kSaNaH kSaNanam, tadutkayuktaM hRdayaM ghaTTayediti yojnaa| tasya cikitsaa| karIrabadarIphalaH bhUtaH sAmlalavaNaskandhavimAnottaramlalavaNaskandhayukta niruuhstihitH| vAsanaH bhanadAvAdibhiH siddha talazcAnuvAsanaM hitam // 13 // - gaGgAdharaH-atha kaNThikA vyaapdmaah-vaatetyaadi| vastau datte pravate. mAnAna vAtAdInAM vegAn nigRhNato janasya tathAtipapIr3ito vastivegavAna san mukhenAyAti kaNThaM pravattete iti knntthikaa| mUrchAvikArazca syAt, taM dRSTvAsa sItAmbunA mukha siJcet pAzcarbodarazcAdhazca pramRjyAt / taJca kezeSu gRhIlA bIjayet / taM kezeSu gRhIlAkRSyAkAze nabhasi dhunuyAt bhraamyec| tathA gayA dibhisvAsapradAnena rAjapraznastathoragaH sastrAsaM janayikhA ulkAbhiranyA bhISaNabheyaM janayikhA asyorddhagaM vastimadho nyet| vastretyAdi / yathA na niyate bhasampapIvisameva atiprAptijanakatayA jJeyam / lavaNaskandho rogabhiSajitIyokaH / nAhI. riti dazamUlAdibhiH // 13 // cakramaNiH--vAtamUnetyAdinA jgmaah| datta iti vastau datte, jaI gacchato bastemUchArUpaM vikAraM yA zItAmbusecanAdi krtvym| trAsayeda gokhAdibhiriti shey| evmntt| For Private and Personal Use Only
Page #1500
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 7ma adhyAyaH ] siddhisthAnam / prANodAnAvarodhAddhi prasiddhataramArgavAn / apAnapavano vastiM tamAzvevAH karSati // tataH kramukakalkAkSaM pAyayetAmlasaMyutam / yAdrodayAt saratvAcca vastiM somyAnulomayet // 14 // pakvAzaya sthite khinne nirUho dAza nUlikaH / yavakolakulatthaizca vidheyo mUtrasAdhitaH // vilvAdipaJcamUlena siddho vastiruraH sthite ziraHsthe nAvanaM dhUmaH pracchAdya sarSapaH ziraH // 15 // snigdhakhinne mahAdoSe vastirmR dvalpa bheSajaH / utklezyAlayaM hared doSaM janayecca pravAhikAm // tathA vastreNa kaNTha rundhyAdathavA pANigrahaNena kaNThaM rundhyAt / kasmAt ? tataH Aha - prANodAnetyAdi / hi yasmAdapAnaH pavanaH prANodAnAvarodhAt prasiddhataramArga vAn san tamUrddha gataM vastimAzu zIghramevApakarSati adhastAdAnayati / tata ityAdi / tataH paramadhastAd gate vastau kramukakalkasya guvAkasya kalkasyAkSaM kuSemamlayuta pAyayet / sa kramukakalka auSNyAd raukSyAt saratvAcca bho saumya / vAstamanulomayet // 14 // gaGgAdharaH - pakAzayetyAdi / Urddhato'dhastAd gate vastau pakAzayasthite sati svedaM kRlA dAzamUliko nirUho vidheyaH / yavAdibhim sAdhitazca nirUho vidheya iti / bilvAdItyAdi / Urddha to'dhastAdAgate vastau punaruraH sthite bakSasi sthise vivAdipaJcamUlena kathitena vastirvidheyaH / ziraHsthe tadavazeSe nAvanaM masyaM vidheyaM dhUmaca vidheyaH / sarSapaH ziraH pracchAdyamiti / / 15 / / gaGgAdharaH - atha pravAhikAM vyApadamAha - snigdhetyAdi / mahAdoSe puruSe iti anuktarapi vAsanaprakAraH / kaNThAvarodho yathA karttavyastadAha-na mriyate yathati / kaNThoparokaprayojanamAha-prANodAna nirodhAddhi prasiddhetaramArgaga ityAdikaSTagraheNa prANodAnanirodhAt prasiddhetaramA gaMvAnapAno bhavati, gudapravarttanasvarUpo bhavatItyarthaH / tata vastimUrdhnA kSiptamadho nayati / praNodAnanarodhena tu prANodAnAbhyAM pIr3ito apAnaH sumArgagAmI bhavatIti vijJeyam / kecit tu - yAvat prANoparodhAd veti paThati / tatra prANoparodho yAvat tAvat kaSThapIr3anaM karttavyamityarthaH / kramuH pUgaphalam / zirastha isi vasyaikadeze zirasi sthite sati / pracchAyamityAlepanIyam // 1431 // cakrapANi:- snigdha svima ityAdinA pravAhikAmAha / pravAhikAmatI sArokalakSa yayuktaM Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only 3726
Page #1501
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3730 crk-sNhitaa| (vastivyApasiddhi zvayathu vastipAyayozca jaborusadanaM tthaa| vibaddhamAruto janturabhIkSNa saMpravAhayet // 16 // svedAbhyaGganirUhAMzca zodhatIyAnulomikAn / vidadhyAllakayitvA vA vRttiM kuryAd viriktvt|| 17 // durbale krUrakoSThe ca tIvradoSe tnumduH| zoto'lpazcAvRto dossairvstistdvihto'nilH|| gAtrANyanusaran mArge Uddha mUrddha vidhAvati / grIvAM manye ca saMstabhya ziraH kaNThaM bhinatti ca // vAdhiyaM karNanAdazca ponasa netravibhramam / kuryAt tu tailalavaNenoSNenenaM yathAvidhi // / yujyAt pradhamanamarnasyaizcAsya virecyet| . tIkSNAnulomikenAtha khinnaM bhukte'nuvAsayet // snigdhasvinne mRdalpa (kaTamla)-bheSajo vastiruklizya doSamalpaM haret / pravAhikAzca janayet / tathA vastipAyayoH zvayathu jorusadanaM janayet / sa ca jantuH pumAn vibaddhamArutaH san abhIkSNa saMpravAhayeta kunthanapUrvakaM punaHpunaveccastyaktuM gacchet / tatra cikitsAmAha-svedAbhyakretyAdi / tatra pravAhikAyAM zodhanIyAnAnulomikAn nirUhAna vidadhyAt / athavA laGghayitvA viriktavaTa vRttiM kuryAt // 16 // 17 gaGgAdharaH-atha ziro'rti vyApadamAha-dubbaila ityAdi / krUrakoSThe durbale puruSe tIvradoSe tanu duH zIto'lpanirUhavaritoSarAtastadATatavastinA ca vihato'nilazca gAtrANyanusaran Uddha mUrddha mArge vidhaavti| grIvAM manye ca saMstabhya ziraH kaNThaM bhinatti, vAdhi-dikazca kuryAditi ziro'ttirnAma niruuhvstivyaapt| tacikitsAmAha-taletyAdi / koSNena talalavaNenAktaM taM naraM yathAvidhi pradhamanadhU maranyazca nasyarasya ziro virecyet| atha khinnamimaM pravAhikAM janayati / zodhanIyAnulomikAnityatra zodhanIyAn vivRtAdizAdhanadravyayuktAn, bhaanukomikaanityaanulomnkssiirekssgsyuktaan| vRttimiti peyAdikramam // 16 // 17 // cakrapANiH-dubala ityAdinA shiro'timaah| tadvihata iti niruuhvstiprkopitH| ada" mUda nyupAhisamiti Uddha manusaran mUddhi vihnyte| kecidUddha mU" vidhAvatIsi ptthnti| tena For Private and Personal Use Only
Page #1502
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH siddhisthaanm| snehasvedairanApAdya gurutiikssnnaatimaatryaa| yasya vastiH prayujyeta nAtimAtraM prayujyate // stabdhodAvRttakoSThasya ruddhaH srotaHsu maarutH| prapanno'Ggaruja kuyyot ta tailalavaNAnvitam // uSNAmbuprastarakvAthaiH svedaistamupapAdayet / savilvatailalavaNo nirUhastasya zasyate // tailAvagAhakhinnasya kArayedanuvAsanam OM // 18 / 16 // bhukte'nne sati tIkSNAnulomikena tlenaanuvaasyediti| athAGgArti nirUha. vyaapdmaah-snehetyaadi| puruSaM snehasvedaranApAdya snehasvedAbhyAmApannaM na kRvA gurutIkSNadravyANAmatimAtrayA vastiyaMsya prayujyeta, athavA nAtimAtraM prayujyate, tasya stabdhodAttakoSThasya srotaHsu ruddho mArutaH prapannaH sannaharu kuryAt / ityaGgAttinAma niruuhvyaapt| tatra cikitsaamaah-tmityaadi| tamaGgAtrtimantaM talalavaNAbhyaktapuSNAmbunA svedenA'thavA prastarasvedenAthavA kAthena svedena samupAcaret / vilvatalalavaNAnvito nirUhazca tasya prshsyte| iSaduSNa. taladroNyAmavagAhena svinnasya tasyAnuvAsanaM kArayediti // 18 // 19 / / upayu pari dhAvatItyarthaH / virecayediti vA shessH| amuvirecayediti vA pAThaH / tIkSNAnulomike anna anubhukte sati anuvAsayediti yojym| kiMvA tIkSNAnulomikenaivAnuvAsanaM susvinasnigdhadehasyetyAdinAGgagrahamAha / so'timAtraM pravattaM yet doSAniti zeSaH / tatastabdhAdAvRttakoSTha pya srotaHsu ruddho mAru:: aGgarujAM kroti| bhuktavato yadyapi anuvaHsanaM sava bhavati, tathApi bhuktavata iti va nena bhojanAnantaramezanusanaM darzayati / saadhyaamtyrthH| snehasvedairanApAyeti snehasvedaiH zarIraM nopapAdyam // 18 / 19 // * abhajya vidhinA samyak snigdhaM kAyaM tataH param / virecanai narahazca vastibhizcAnulomakaiH // susvakasnigdhadehasya yasya vstividhiiyte| atitIkSNo guruzcaiva so'timAtra pravartayet // na teSu tasya rUkSeSu niruuddhsyaatimaavshH|| stabdhodAvRttakoSThamya vAyuH sa pratihanyate // vilomanasamunto rujatyaGgAni dehnH| gAtraveSTananistodabheda-spharaNajambhaNaiH // saM tairalavaNAbhyaktaM secyedusspvaarinnaa| eraNDapakSaniSkAthaiH prastaraizcopapAdayet // yavAn kulasthAn kolAni paJcamUle tthobhye| jalAdakadvaye paktvA pAdazeSeNa tena ca // kuryAta savisvatailoSNa-lavaNenAnuvAsanam / / nirUhaNaM samAzvastaM droNyA tamavagAhayet // tato bhuktavatastasya kArayecAnuvAsanam / yaSTomadhukatailena vilvatailena vA bhiSaka pA9 iti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #1503
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3732 crk-sNhitaa| vastivyApattiddhiH mRdukoSThe'lpadoSasya ruukssstiikssnno'timaatryaa| vastirdoSAn nihantyAzu janayet parikartikAm // trikavaGkSaNavastInAM todo nAbheradhaH rujm| vibandhAlpAlpamutthAnaM vastenilekhanaM bhavet // 20 // khAduzItauSadhaistatra paya ikSvAdibhiH zRtam / yaSTAhvatilakalkAbhyAM vastiH syAt kSIrabhojinaH // ssnyjrsyssttaahv-jingginiikrdmaanyjnm| vinIya dugdhe vastiH syAt tiktAmlamRdubhojinaH / / 21 // pittarakte'mla USNo vA tIkSNo vA lavaNo'pi vaa| vastirgadaM vilikhati tIkSNo'tividahatyapi // savidagdhaM sravatyA pittaM cAnekavarNavat / bahudhA hyativegena mohaM gacchati vAsakRt // 22 // atha parikartikAM nirUhavyApadamAha-mRdukoSTha ityaadi| alpadoSasya pu so mRdukoSThe rUkSastIkSNo vastiratimAtrayA datta AzudoSAn nihanti, parikattikA mude katainavat pIr3AM jnyet| trikAditodanAbhyadho rujAdiH syAt / vastanilekhanaM kizciJcavidaraNaM niHzeSeNa bhavet // 20 // gaGgAdharaH-tatra cikitsaamaah-svaadvityaadi| svAduzItoSadhadravyarikSyAdibhiH bhRtaM payo hitaM syAt / kSIrabhojinazca yaSTayAhatilakalkAbhyAM yukto vastiH hitaH syaat| ssjjaityaadi| tasmin dugdhe sarjarasayaSTImadhusahitamaJjiSThAkahemarasAJjanaM kalkIkRtya dattvA vastiH syAt / tiktAmlamRdubhojina iti tiktAdibhojI syAditi // 21 // . gaGgAdharaH-adha parisravaM vyaapdmaah-pittetyaadi| pittarakta'dhika sati amlAdyanyatamo vastirdatto gudaM bilikhati ISad vidIrNa karoti tatra tIkSNo mastiH krapANiH-mRdvityAdinA parikartikAmAha / rUkSatIkSNo'timAkhavAniti zeNa tIkSNenAtimAtreNa vastinAkarSaNAt / tiktAmleti bastivizeSaNam // 20 // 21 // cakrapANiH-pittaraktetyAdinA prisrvmaah| tIkSNo'tividahasyapi atividAhaM kroti| For Private and Personal Use Only
Page #1504
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org *ma adhyAyaH ] siddhisthAnam / bhAdra zAlmalivRntaizca turagairAjaM zrutaM payaH / sarpiSA yojitaM zItaM vastiM dhIraH prayojayet // vaTAdipallvaveSveSa kalpaH paJcatileSu ca / suvaccelopodikayoH karbudAre ca zasyate // gude sekAH pradehAzca zItAH syurmadhurAzca ye / raktapittAtisAraghno kriyA cAtra prazasyate // 23 // tatra zlokAH / ityetA vyApadaH proktA vasteH sAkRtibheSajAH / buddhA kAnyena tAn vastIn niyuJjannAparAdhyati // tIkSNatvaM mUtramastvAdi - - lava ecAra sarSapaiH prAptakAlaM vidhAtavyaM cIrAdermArdavaM tathA // * Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pittaM raktazca vidatyapi sa gudo vidagdhaM pittamasraJcAnekavarNaviziSTa bahudhA sravati / tasyAtivegenAsakRt mohaM gacchati / iti parisravo vyApat / / 22 / / gaGgAdharaH- tatra cikitsAmAha - ArdratyAdi / ArdraH zAlmalivRntaH kSuNNaH kuTTitaH kalkairaSTAM zirkezvatugu Najale mRtaM sarpiSA yuktaM vastiM prayojayet / vaTAdipallaveSveSa eva basteH kalpaH / tathA paJcavidhatileSu caSa eva vasteH kalpaH / pazcavidhaM tilaM kRSNAdibhedAt / yathAlAbhaM kalkIkRtyAjaM payaH paktvA vastiH kalpayaH syAditi / suvarcalA sUryyabhaktA upodikA podinA tayoH kalkenAjaM payaH paktvA ghRtayuktaM vastiM kalpayet / tathA karbudAre raktakAJcanavaci kalke chAgaM payaH paktvA ghRtayuktaM vastiM kalpayet, sa ca vastiH zasyate / guda ityAdi / ye madhurAH zItAca sekAH pradehAzca syuryA ca raktapittAtisAranI kriyA sA cAtra prazasyate iti / / 23 / gaGgAdharaH - adhyAyArthamAha-tatra zlokA ityAdi / ityetA ityAdi / tIkSNatvamityAdi / prAptakAlaM vastestIkSNattravidhAnakAle prApte mUtrAdibhibhAdra' zAmalIvRntokakSIrasaMskArakarUpaH / suvarcca lamiti suniSaNNakamAhuH / kadu dArAH kAmAnAlaH / ityetA ityAdisaMgrahaH / yasmAdetA vyApado vastiduSprayogajanyA bhavanti, tasmAt kArtsnyena vastIn pIvAdIti cakradhRtaH pAThaH / 1 468 For Private and Personal Use Only 3733
Page #1505
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra Acharya Shri ka www.kobatirth.org www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3734 crk-sNhitaa| [vastivyApasiddhiH ApAdatalamUrddhasthAn doSAn pakkAzayasthitAn / vIryeNa vastirAdatte khastho'rko bhUrasAniva // yavat kusumbhasaMmizrAt toyAdrAgaM hareta pttH| tadvat dravIkRtAt kAyAt nirUho nirharenmalAn // 24 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte siddhisthAne vastivyApatsiddhirnAma sptmo'dhyaayH||7|| stIkSNatvaM vidhAtavyaM vasteAIvavidhAnakAle prApne kSIrAdhAdevaM vidhAtavya. miti| vasteH prbhaavmaah-aapaadetyaadi| pAdatalamArabhya mUrddhadezasthAna doSAn vizeSeNa pakAzayasthitAn doSAn vstirviiyyennaadtte yathA khastho'rko bhUrasAnAdatte / evaM ydvdityaadi| yathA kusumbhasaMmizrAva toyAda rAgaM paTo haret, tathA nirUho dravIkRtAn kAyAnmalAn nirharediti // 24 // gaGgAdharaH-adhyAyaM samApayati-agnItyAdi // agnivezakRte tanne crkprtisNskRte| siddhisthAne'STamemApte tasmin / dRDhabalena tu| pratisaskRta evAtra vstivyaapsiddhgraahye| adhyAye saptame vadya-gaGgAdharakRte punH| jalpakalpatarau skandhe siddhi- . sthAneSTame kil| vastivyApasiddhijalpA''hayA zAkhA tu saptamI // 7 // budA niyulan nAparAdhyati vastivyApadaM nAsAdayatItyarthaH / samprati vastInAM mRdutvaM tIkSNava nata tama vihitam ; tadvijJAnArtha mAI vatIkSNatvakArakadravyagaNamAha / pIlu bhauttarApathikaM phalam / paulusthAne kecid visvaM paThanti / prAptakAlamiti uktAvasthaM kAryamAha / pakvAzaye sthita iti pakkA. zayagata eva, Adatta vIryeNeti zaktyA svabhAvasambhavayA, evambhUtaM vIryya vastAveva / tena pAcanAdi. prayogANAM na vastivat tadahareva sakaladehagatadoSavijatRtvaM bhavati / khastha iti AkAzagataH / suzrute. 'pyuktam-'vIcyaNa vastirAdatta doSAn bhA pAdamastakAt / pakvAzayastho'mbarago bhUmeko rsaaniv||' iti| vasteH zarIre malaprasAdasahite'pi yathA malAMzamAtahArakatvaM bhavati, tad dRSTAntena darzayabAha-yavadisyAdi / dravIkRtAditi snehasvedArTIkRtAt / malAniti doSAna purISaJca // 23 // 24 // iti mahAmahopAdhyAyacarakacaturAmanazrImaccakrapANidattavirAcatAyAmAyurvedadIpikAyAM gharakatAraparyaTokAyAM siddhisthAnavyAkhyAyAM vastivyApatsidvivyAkhyA nAma saptamo'dhyAyaH // 7 // For Private and Personal Use Only
Page #1506
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir assttmo'dhyaayH| athAtaH prastayogIyAM siddhiM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhgvaanaatryH||1|| athemAn sukumArANAM nirUhAn snehanAn mRdan / karmaNAM viplutAnAzca vakSyAmi prasRtaiH pRthak // 2 // dorAd dvau prasmRtau kAyauM madhutailaghRtAta tryH| khajena mathito vastirvAtano balavarNakRta // 3 // ekaikA prasRtastaila-prasannAkSaudrasarpiSAm / vilvAdimUlakvAthAda dvau kaulasthAt dvau sa vAtanut // 4 // gaGgAdharaH-athAdhyAyoddezakramAt prasRtayogIyasiddhimAha-athAta ityaadi| prasRtayogamadhikRtya kRtA siddhiriti pramRtayogIyA siddhiH| zeSaM pUccavat // 1 // gnggaadhrH-athemaanityaadi| prasRtaH pldvyonmitH||2|| gnggaadhr:-kssiiraadityaadi| kSIrasya dvau pramRtau kur3avamitam / madhutalAdInAM pratyekamekaprasRta iti trayANAM prsRtaastryH| iti pAcapramRtiko vstiH||3|| gaGgAdharaH-ekaka ityAdi / talasyakaH prasRtaH prasannAyA ekaH kSaudrasyakA sarpiSa eka iti cvaarH| pilvAdipaJcamUlakAthasya dvau prasRto, kaulatthakAthasya do prastAvityASTaprasUtiko vstiH| khajena mathitaH kaaryH||4||. . cakrapANiH-samprati vastivyApatprazamakasyAbhidhAyakattayaiva prAmRtayogIyA siddhirucyte| prAstopalakSitA yogAH, tAnadhikRtA siddhiH, tena prAstAzritA anyatra yogA vaktavyA eva / imAnityane vkssymaannaan| tena adhyAyeSu vaktavyAnAmavazyaM praasRtoplkssitvidhaanm| sukumArANAmiti sanvAdiguNasambadraM bhavati // 12 // cakrapANiH-prasRtaM pldvym| madhutalaghRtAt saya iti militAt / atra yathoktaireva gumyaH vtiyH| tena netrvstinyaayenaanusaarkaadiklpmaa| yatra sAmAnyatayA mAnadravyavibhAgena vasyabhidhAnam, tatra saamaanyvstidrvymaanaavkaashH| yakSa tvekadezakathanam, a nirUhayogi For Private and Personal Use Only
Page #1507
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3736 crk-sNhitaa| (prasRtayogIyA siddhiH paJcamUlarasAt paJca dvau talAt caudrsrpissoH| ekaikaH prasRto vastiH snehanIyo'nilApahaH // 5 // saindhavArddhana ekaikaH kSaudratailapayoghRtAt / prasRtau habuSAt kSaudrAnnirUhaH zukrakRt prH||6|| pttolnimbbhuunimb-raasnaasptcchdaambhsH| catvAraH prasRtA eko ghRtAt srsspklkitH| nirUhaH paJcatikto'yaM mahAbhiSyandakuSThanut // 7 // viddnggtriphlaashigru-phlmustaakhuprnnikaa| kaSAyAH paJcaprasRtAstailAdeko vimathya tAn / viDaGgapippalIkalko nirUhaH kriminAzanaH // 8 // gaGgAdharaH-paJcetyAdi / vRhatpazcamUlasya kAthAt paJcAmRtAstalAda dvA prasto kSaudrasyakaH sarpiSa eka iti navapramRtiko vastiH khajena mathitaH kaaryH||5|| gaGgAdharaH-sandhavetyAdi / sandhavasyA kSa ekatolakam / kSaudrasyakA pramRtaH talasyaikaH payasa eko ghRtsykH| havuSAM kSadrAM kaNTakArauM kAyayitA taddhanuSAt kSaudrAt kAthAda dvau dvau prasto, khajena mathito nirUho vastiriti SaT prsuutikH||6|| gnggaadhrH-pttoletyaadi| paTolAdInAM paJcAnAM militAnAM kAthAvakhAraH prstaaH| eko ghRtAt prasRta iti sarvapakalkenAnurUpeNa yuktaH khajena mathito nirUhaH paJcatikta itisamaH // 7 // gaGgAdharaH-vikretyAdi / vihaGgAdIni paJca pratyeka nIkhASTaguNe jale paccA caturthAMzazeSAH pazca kaSAyAH paJca pramRtAstatra triphalAyA ekaH kaSAyaH stalAdekaH tyoktdrvymaanaadhikaarH| saindhavapravezarasvatyajya eva / vidhAdimUlaM dazamUlam / sa vAtanumiti savastirvAtaM hantIti // 3-5 // . paanniH-pussaakrssH| paTolesyAdAvambhasaH kAthAt / sarSapakalkita ityatra yayapi kalkamAmaM no tathApi dvAdazapraste nirUhe dvipalakalkasya vihitatvAt iha paJcapraste tadanusArAt para mAgonaM palaM bhavati / evmnytaapyuktmaanklkvyvsthaa| vidotyAdau phalaM madanaphalAm / For Private and Personal Use Only
Page #1508
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyA] siddhisthaanm| 3737 payasyekSusthirArAsnA-vidArIkSaudrasarpiSAm / ekaikaprasRto vastiH kRSNAkako vRSatvakRt // 6 // catvArastailagomUtra-dadhimaNDAmlakAJjikAt / prasRtAH sarSapaiH pissttvittsgaanaahbhednH|| 10 // zvadaMSTrAzmabhideraNDa-rasAt tailAt surAsavAt / prasmRtAH paJca yaSTAhAta kauntI mAgadhikA sitaa|| kalko vastistu sAnAhe mUtrakRcchre paro mtH| ete salavaNAH koSNA nirUhAH prasRtA nava // 11 / pramRtastAn khajena vimathyAnurUpeNa viDaGgapippalIkalkayutaH sa nirUho vastiH ssttprmRtikH||8|| gnggaadhr:-pysyetyaadi| payasyA kssiirkaakolii| kSIrakAkolIkAtha ekaprasRta ikSurasa ekaprasRtaH zAlaparNIkAtha ekapamRto rAsnAkAtha ekaprasRtaH bhUmikuSmANDarasa ekaprasRtaH kSaudrasyakaH prasRtaH sapiSa ekamamRta iti sapta prastAH, ekIkRtaH kRSNAkalkayutaH khajena mathito vastiH saptaprasRtikaH // 9 // gaGgAdharaH-cakhAra ityaadi| talAdInAmekakasyakakaprasRta iti caturNA cakhAraH prasUtAH sarSapaH piSTaranurUparyukto mathito vastizcatuHprasUtikaH // 10 // gnggaadhrH-shvdNssttrtyaadi| zvadaMSTrAdInAM trayANAM militAnAM kAthAdekaH pramRtastalAdekaH surAyA eka AsavAdako yaSTayAhAdeka iti paJca pramRtAH, anurUpastatra kauntyAdInAM kalka iti sarva khajena mathikhA vstiH| atrAnuktayogikadravyamAha-eta ityaadi| ete nava pramRtayogAH salavaNA anuktasandhavalavaNayuktAH koSNA nirUhA uktaaH||11|| bhAnuparNI dntii| payasyetyAdau yadyapi payasyAdInAM kAtho na zrUyate, tathApi avAntareNaika prasUtavidhAnAt pratyekaM payasyAdikAthasya prasRtamAnatvam / vRSatvakRditi zukravRddhikRt / zvadaMSTe. syAdau zradaMSTAvidrasyAyanAthasya prasRtamAnatvam, evaM tela surAsavAbhyAM saha paJca prasUtAH puurnniiyaaH| surAkRta bhAsavaH surAsavaH // 6-11 // For Private and Personal Use Only
Page #1509
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3738 crk-sNhitaa| (prasRtayogIyA sidriH mRduvastijar3IbhUte tIkSNo'nyo vstirissyte| tIkSNavikarSite svAdu pratyAsthApanamiSyate // 12 // vAtopassRSTasyauSNaiH syurgadA dAhAdayo ydi| drAkSAdinA cha trivRtkalkaM saMpibaddha doSazodhanam // tacca pittazakudavAtAn hatvA doSAdikAn jayet / zuddhazcApi pibecchItAM yavAgU zarkarAyutAm // 13 // athavAtiviriktasya kSINaviTakasya dApayet / / mASayUSeNa kulmASAta pAnaM dadhyathavA surAm // 14 // sAmaJcedAzayaM shuulairupveshairrockaiH| saghanAtiviSAH kuSTha-natadAruvacAH pibeta // gnggaadhrH-mRdvityaadi| mRduvastijar3IbhUte jane'nyastIkSNo vstirissyte| tIkSNavastibhirvikarSite jane svAdu pratyAsthApanaM pratinirUhavastiriSyate // 12 // gaGgAdharaH-vAtetyAdi / vAtopasRSTasya narasya khalUSaNadravyanirUhe yadi dAhAdayo rogAH syustadA drAkSAdinA SaDvirecanazatAzritIyoktena drAkSAkAzmayya tyAdinA dazakena virecanopagena kathitena tritkalkaM mAtrayA tadvat sapivet / taJca pAnaM pittAdikAn doSAdikAn hasA jayediti / zuddhazca tena san zarkarAghutAM zItAM yavAgU pibet // 13 // gaGgAdharaH-athavA'tiviriktasya kSINaviTakasya mASayUSaNa yavAgU dApayet / kulmASAt kAJjikAt pAnaM dApayedathavA dadhi athavA surAM pAna dApayet // 14 // gaGgAdharaH-sAmamityAdi / tathAtiviriktasyAzayamupavezaH purISatyAge zUla: cakrapANiH-etaduktavastiprayoge'nabhimate kartavyamAha-mRdvityAdi / svAi pratyAsthApanamiSyata ityatra svAi draakssaadikRtm| kecit tadahareva prtyaasthaapnmicchnti| bhAsthApanaM lakSyIkRtya dIyata iti pratyAsthApanam // 12 // cakrapANiH-jAtopasRSTasyetyAdau uSNairiti vstivishessnnm| dAhAdayo dAhamohatavAdayo baatpittjnyaaH| drAkSAmbuNA nivRtapAnasya dAhAdikArake pitte vAte cahitatvaM drshvvaahtdriityaadi| kulmASa iti bhaI svinnayavAdimayo bhakSyaH / 'ghughunI' iti khyAtam // 13 // 14 // cakrapANiH-vastimithyAprayogAdIritAnAmatIsArabhedAnAM cikitsitamAha-sAmane dityaadi| * drAkSAmbuNA iti vA paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #1510
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 8 adhyAyaH ] siddhisthAnam / zakavAtamaska pittaM kaphaM vA yo'tisAryyate / pakkastatra svavargIyairvastiH zreSThaM bhiSagjitam // 15 // 16 // SaNNAmeSAM dvisaMsargAt triMzadbhedA bhavanti te / kevalaiH saha cet triMzad vidyAt sopadravA api * // zUlapravAhikAdhmAna-parika rucijvarAn / satRSNAdAhamUrcchAntAMzcaiSAM vidyAdupadravAn // 17 // sAmaM tathArocakarjAnIyAt, tadA kuSThAdikAH saghanAtiviSAH piSTvA jalena pibet / zakRdityAdi / zakuvAtamaka pittamiti zakRdAdikaM yo'tisAyyate tatra svavargIyaH zakudAdyatisAre'trava vakSyamANaiH pakko vastiH zreSThaM bhiSagjitam / / 15 / 16 // gaGgAdharaH - atra sUtrAte / SaNNAmityAdi / eSAmAmazakRda vAtApittakaphAnAM SaNNAM triMzad bhedA bhavanti / te Sar3AmAdayaH kevalastaiH SaDbhiH saha sopadravA api dvisaMsargAcced gaNyante tadA triMzad vidyAt / tad yathA / kevalAH SaT, dvisasargAt paJcadaza / AmazakRt / AmavAtaH / AmAsRk / Amapittam / Amakapha iti pazca / zakudadvAtaH / zakRdasRk / zakRtpattam / zakRtkapha iti catvAraH / vAtAsRk / vAtapittam / vAtakapha iti trayaH / apittamasRkakapha iti dvau / pittakapha ityekaH / iti paJcadaza saha kevalaiH SaDbhirekaviMzatiH / nava copadravA bhavanti tatastrizad bhedAH syuH / tAnupadravAnAha - zuLetyAdi / zUlAdIna navaSAmupadravAn vidyAt // 17 // sAmaM yathA syAt tathopavizediti / zakRda vAtAdivyatiriktAmamAsopavezarUpo'yamatIsAraH kevalAmazakRdvAtaraktapittakapha jamyAnAmiha SaNNAmatIsArANAM vaktavyAnAM prathama ukto bhavati / kuNapamiti zavagandham / zUlairyukta iti zeSaH / ghanaM mustakam // 15 // cakrapANiH - kevalazakRdAdijanyAMzcAtisArAnAha - zakRdvAtamityAdi / pakkamiti nirAmam / Amazabde nehAgnidaurbalyAdavipakkAhArarasena koSThopalepaka Amo gRhAte / yaduktamanyata"bhAmAzayasthaH kAyAgnedaurbalyAnna ca pAcitaH / Adya AharadhAturyaH sa rasa AmasaMjJitaH // " iti / svavargIyairiti purISasaMgrahaNavAtazoNitAsthApanavittakaphaharabheSajavagaiH, kiMvA asokairvAnerityAdibhiH pratyekaM zakRdAdivakSyamANabheSajaiH // 16 // cakrapANiH - atIsArabhezanAha - paNNAmityAdi / eSAmiti etadabhihitAnAm / bhamye tu * sopadravAnapi iti pATho bahuSu prantheSu dRzyate / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only 3736
Page #1511
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3740 crk-sNhitaa| [prasUtiyogIyA siddhiH tatrAme'ntarapAnaM syAd vyossaamllvnnaiyutm| . pAcanaM zasyate vastirAme tu pratiSidhyate // 18 // vAtaghnapAhivargAyaivestiH zakRti shsyte| khAdvamlalavaNaiH zastaH snehavastiH smornne|| rakta raktana pitte tu kssaaysvaadutiktkaiH| sAyaMmANe kaphe vastiH kaSAyakaTutiktakaiH / / 16 / 20 // zakRtA vAyunA cAme tena varcasyathAnale / saMsRSTe'ntarapAnaM syAd vyoSAmlalavaNairyatam // 21 // gaGgAdharaH-svargIyaiH pakaH siddho vastiriti yaduktaM tAn svavargAnAhatatrAma ityAdi / prathamaM kevalAnAmAmazakRdAdInAM bheSajamAha / tatrAtiviriktasya sAme khalvAzaye vyoSAdibhiyutaM pAcanamantarapAnaM syAt / sarvatra vastiH zasyate, Ame tu prtissidhyte| tasmAcchakRdAdipazcAtisAre khavargIyaH pako vastibhiSagajitaM zreSThamiti mAguktam // 18 // . gaGgAdharaH-vAtaghnatyAdi pakve zakRti vAtaghnahatpazcamUlAhivargIyaH SaDvirecanazatAzritIyoktaH purISasaMgrahaNIyaH kathitarvastaH shsyte| svaadvityaadi| khAdvamlalavaNaH snehavastiH samIraNe shstH| rakte'tisAre raktana vastiH shstH| pitte'tisAryamANe kaSAyasvAdutiktakarvastiH shstH| kaphe'tisAryamANe kaSAyaka tiktakavestiH zastaH // 19 / 20 // - gaGgAdharaH-dvisaMsarga vaah-shkRtetyaadi| zakRtA saMsRSTe sahayukta Ame mastivibhraMzajAH paTasaMkhyA bhavantIti vadanti, pUrvavyAkhyAnameva saadh| updvaanessaamaah-shuulesyaadi| yathoktAtIsAreSu cikitsAmAha-tatAma ityaadi| antarapAnaM paacnmaahuH| pAcanamityaneneha pUrva 'saghanAtiviSA.' ityAca ktaM gRhyte| vyoSAmlalavaNairyutamiti vyoSAmlalavaNayogena kRtm| vAtarityAdau vAtaghna dazamUlam / saMgrAhivargazca Sar3a virecanAzritIyoka eva / bhata jatUkarNa:-vyoSAmlalavaNakRtAbhiH shophnsNgraahibhirvstirityaah| zophannazca dazamUlameva / svAdalalavaNaH zastaH snehavastiriti svAdumlalavaN.dravyasAdhitasnehakRtamanuvAsanamityarthaH / samIraNa iti kevlbaataatiisaare| rakte raktareti rakte'tIsAThamANe rattena ghastiyaH / pitta viti pite'tI. sAryamANe kaSAyAdikRto vastireva // 17-20 // cakrapANiH-saMsarge cikitsaamaah-shkRtetyaadi| zakRtA'pradhAne tu saMsRSTe tathA vAyunA * varcasvathAnile iti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #1512
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pittenAmejanA mAmi tayoramela kA putaH / saMmaSTayorbhavet sAnaM samoSakadvatitakam // tathAme kaphasaMDaSTe karAyavyoSatikrakam / / mAme tanukkaphe nyota-kaSAyalavaNairyutam // 22 // vAtena viSi pine vaavipicaastrstthaanile| . syAna kaSAyAmalamaghuraH saMsRSTe vastiruttamaH // 23 // zakacchoNitayoH pitta-zukRto raktapittayoH / vastiranyo'nyasaMsarge :kaSAyasvAdutitakaH // 24 // tena pAsunA va yukta Ame tena vAyunA yukta barca si atha vAyunA yukta'nale pitte'ntarapAnaM vastikriyAdikaraNe madhye pipAsAyAM pAnaM vyogadigutaM jAm // 21 // gaGgAdharaH-pittenetyAdi / pittena saMsRSTe Ame tathA'sajA saMsRSTa Ame tayoH micApajoH (viSA purISeNa vAyunA ca) saMsRSTayoH Amena rasena savyoSakatiktakamRta jalaM pAnaM bhavet / tathetyAdi / tathA kaphasaMsRSTa Ame kaSAyavyoSatiktakabhRtaM jaLaM pAnaM bhavet / tanukaphe khAme vyoSakaSAyalavaNaMyutaM jalaM pAnaM bhavet / vAtena saMmuSTa vipi purISe pitte vA(asravA) vA tana saMsRSTe anubaddhe, vipittAsra.viSA purIpeNa sasRSTe tathA pittana samRSTe tathA'sraNa saMsRSTe'nubaddhenile kaSAyo amlamadhuro vastiruttamaH syAt / / 22 / 23 / / gNgaadhrH-shkdityaadi| zakacchAANatayoH pittazakatoH saMsRSTayoH rakta'pittayoH saMsRSTayAranyo'nyasaMsameM kaSAyasvAdutiktako vAstaruttamaH // 24 // zarame sNs| nelyAnA pradhAnena varSasi anilena , pRthak saMsaSTe, asa teneti prabala melam / mantra saMsaSTeSu tutiiyaaniiiiemlpmaantyaa'prdhaanm| saptamAnihibamAbAta pradhAnaM zeyam / tayogita pittAsRjoH saMsRSTayArityekamAnena yuktayoH / kaphe vyoSalavaNakaSAyayuta"misyA pAvat 'bhantarapAnam' ityanuvartate // 21 // 22 // pANiH-vAtena vizItyAdau madhurAmlakaSAyo vastiriti kaSAyAdidravye kRto valideya ityrthH| zakachoNitayorityAdau bhanyonyasaMsarge sati zakRtA zoNite zoNitena mali ssptte| * viSAnina vA ityanyA paas| + pisane iti kacit paatthH| 469 For Private and Personal Use Only
Page #1513
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3742 crk-sNhitaa| prasUtayogIyo siddhi kaphena viSi pitte vA kaphe vipittazoNitaiH / vyoSatiktakaSAyaH syAt saMsRSTe vastiruttamaH // 25 // syAd vastivyoSatiktAmlaH saMsRSTe vAyunA kphe| madhuravyoSatiktastu rakta kaphavimizrite // 26 // mArute kaphasaMsRSTa vyoSAmlalavaNo bhavet / vastirvAtena rakta tu kArya svAdvamlatiktakaH // 27 // tricatuHpaJcasaMsargAnevameva vikalpayet / yuktiH saiSAtisAroktA sarvarogeSvapi smRtA // 28 // gaadhrH-kphenetyaadi| kaphena saMsRSTe viSi purISe pice vA ( asra thA) tathA vipittazoNitaH saMsRSTe kaphe vyoSAdikRto vstiruttmH||25|| gnggaadhrH-syaadityaadi| vAyunA saMsRSTe kaphe vyoSatiktAmlakato bastiruttamaH syAt / kaphayukta rakta madhurAdivastiH // 26 // gaGgAdharaH-mAruta ityaadi| kaphayukte mArute vyoSAmlakRtakAtho lavaNayuko vastirbhavet / vAtena saMsRSTe rakta vAdvamlatiktakRtakAtho vastiH kAryaH // 27 // gaGgAdharaH-dvisaMsargamuktvA shesssNsrgaanaah-triityaadi| AmAdInAM SaNNAM trisaMsaga catuHsaMsarga paJcasaMsagai SaTsaMsarge cavametatmakAraM prakalpayet / tada ythaa| trikA dsh| catuSkAH sstt| pnyckaastryH| SaTaka eka iti vishtiH| tada ythaa-aamviddvaavjH| aamviddsRgjH| AmavipittajaH / aamvittkphjH| viddvaataasgjH| viddvaatpittjH| viddvaatkphnH| vaataaspittjH| vaataaskkphjH| aspittkphnH| iti trikA drsh| aamviddvaataasgjH| aamviddvaatpittjH| aamvivaatkphjH| viDa. paataaspisjH| vinaataamukkphjH| vAtApittakaphajaH / iti catuSkAH evaM pittazAkRtoH raktapittayozca dvividhaH saMsargo vyaakhyeyH| vipittazoNitairiti pratyeka vir3AdibhiH kapha saMsRSTe / kaphavimUrchita iti kaphenA'pradhAnena saMsRSTa ityarthaH // 22-27 // cakrapANi:-anukkasasargacikitsA sUkhayazAha-tricaturisyAdi-vicatuHpaJcasaMsargAniti AmAdInAM vidhatuHpaJcasaMsargarUpAn saMsargAn / evameva vikalpayediti pradhAnAdimalakena vikalpayet, tathA bheSajamapi teSAM yathoktabheSajAnusAreNa klpyedityrthH| eteM bhedA likhyamAnA For Private and Personal Use Only
Page #1514
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma.madhyAvA ] . .. siddhisthaanm| 3743 yugapat SaDrasa sarva-saMsarge pAcanaM * bhavet / nirAmANAntu paJcAnAM vastiH SADrasiko mataH // 26 // uDambarazalATUni jambvAmroDumbaratvacaH / zaGkha sajjarasaM pAnI kaImaJca palAMzikam // piSTA taiH sarpiSaH prasthaM kSIradviguNitaM pacet / atisAreSu sarveSu peyametad yathAbalam // 30 // sstt| aamviddvaataaspittjH| AmaviDvAtAsaka kphjH| viDvAtAsaka pittkphjH| iti pnyckaastryH| AmaviDavAtAsapittakaphaja iti paTaka eka iti vishtiH| atra cikitsaamaah-yuktirityaadi| AmAdInAM tricatuHpaJcaSaTsasargajeSu savvaSu rogeSu atisAroktA kriyA smRtA, sA khalveSA yuktiH sarvarogeSvapi // 28 // ... gaGgAdharaH-tatra sarvasasaga yugapadekIkRtaM SaDarasadravyaM pAcanaM (pAraNaM bhakSaNaM) bhvediti| atha nirAmANAM cikitsaamaah-niraamaannaamityaadi| ApavarjAnAM paJcAnAM zakRtvAtAsapittakaphAnAmatisaraNe pADarasiko bastiH gnggaadhrH-uddddumbretyaadi| uDambarasyAmaphalAni jambvAdInAM vacaH zAkSIca baca sarca pratyekaM palAMzaM piSTavA sarpiSaH prasthaM dviguNadhIre dviguNajale pacet / yathAvalaM peyam // 30 // . bhatibahumamedatayA'tyantagauravamApadayanti, svayaJca duddhimatA. sukaravibhAgA eveti na lilyante / evamAdisaMsargakRtarogabhedamanyasApi buddhayA kartavyatayAtidizamAha-sarvarogeSvapi smRteti| imaM vyavasthA sarogeSveva ythaasmbhvaacaaryaanumtetyrthH| tatra grahaNIgade yasa sambhavAnA, saMsargAH prakarupyante / yakSa yasa cabayo doSaNA sambhavanti, zoNitena vA samaM pravAsa satra tatraivaM saMsargAH prakalpyante, teSAmeva parasparasaMsargo bheSajavibhAgArtha kalpanIyaH // 28 // cAvyANiA-mAmAdiSaTkasamudAyarUpasaMsarge kaarymaah-yugpdityaadi| yugapaditi ekameva militAnAM SaNNAmiti paavt| SaDsamiti militssssNskRtm| nirAmANAmiti bhAmara varjitAnA pAhavAdInAM pcaanaam| pAsika iti paDasamelakena kataH // 29 // * pAraNamiti kacit pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #1515
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org TOT caraka-saMhitA / kacchurAdhAtakIvilva- samaGgAraktazAlibhiH / maMsUrAzvarathazuzca yavAgUH syAjale zRtaiH // 31 // bAloDumbarakaTuGga- samaGgApracapallavaiH / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ prasUtayonIyA siddhI masUra dhAtakIpuSpa-balAbhizca tathA bhavet // 32 // sthirAdInAM vaTAdInAmicavAdInAmathApi vA / kAtheSu cAmRtAdInAM navAriSTAH pRthaka pRthaka // 33 // zarkarAmRtazAlyAdi- taNDulairvApi sAdhitAH / dadhikAmlalavaNAH sAmbudArAH prasAdhitAH / sazarkarAH caudrayutAH sarvvAtisAranAzanAH / sasapilevaraNA yojyA madhurA lavaNApi vA // 34 / mAgha - kacchuretyAdi / kacchurA zukazimbI raktazAlitakulAn churAdInA kAya paktatvA yavAgUM kuryyaat| sA zakRdAdyatisAreM bhojana svAt / / 31 / / gaGgAdharaH- vAletyAdi / bALa hrIveram, bAlAdInAM pallaba masUrAdirbhi jale mRtaH kathitavAjinaM syAt // 22 // mahApara- sthirAdInAmityAdi / pRthaka pRthaka navasAkA ariSTAH / sada yathA - sthirAdInAM svalpapazJcamUlAnAM pazcasu kAryeSu paJca / vaTAdInA jamyAna prakSaka pItanoDumbasa zvatthabhallAtakAzmAntaka somavalkA ityeSAM jambvAkhAna : bajepitA kyAdInAM kAthe SaSThaH / ikSvAdInAmikSukANDe kaba kozIsamAM kAye saptama / amRtAdInAmamRtA bhayAdhAtrItyAdInAM dazAnAM vayaHsthApanAnAM kASTamaH / zarkarAmRtavalIzAlyAditaNDulaH sAdhito'riSTo nayama iti nayAriTA dAbhyAmalA: salavaNAH sajalayavakSArAH zarkarAtaudrayutI ghRtamA sthApitAH kAle jAtarasA sarvvAtisAranAzanAH nirUhItitogATodA For Private and Personal Use Only cakrapANiH -- samvatIsArasAdhAraNabheSajamAha- kumbaretyAdi / raktazakibhirityakSa mUhimiriti pAThe rakamako rakeranDamityapare / jale tairiva vidhAnena jle| dumbaraM udumbarAlA / tathA bhavediti yavAgUrbhavet / ikSvAdInAmiti tRNapaJcamUpaThitAnAM kAra
Page #1516
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org adhyAya ] siddhisthAnam / tatra lokAH / snigdhAmlalavaNamadhuraM pAnaM vastizca mArute koSNaH / zItaM tiktakaSAyaM madhuraM rakte ca pitte ca // tIkSNoSNakaSAyakaTu zleSmaNi saMgrAhi vAtanucchakRti / pAcanamAme pAnaM picchAdivastayo raktaH // atisAraM pratyukta mizraM indrAmajeSvapi + ca / tatrodra kavizeSAda doSe pRthaktamavizeSaH // 35 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3745 yatisAranAzanAH / ete'riSTAH sasapiTevaNA yojyAH, madhuramaidhurIkRtA-lavaNaH lavaNIkRtA vA yonyA iti / / 33 / 34 // gaGgAdhara - adhyAyArthamAha-tatra zlokA iti / snigdhetyAdi / mArute strigdhAdika bhojyaM pAnazca vastiva koSNaH / zItAdikaM rakte ca pitte ca / tIkSNoSNAdikaM zleSmaNi saMgrAhi vAtanucca zakRti atisArite / Ame pAcanaM For Private and Personal Use Only affaireni ikSukuzakAzazAlimUlAnAm / zAsyAditaNDulairiti raktazAlikala mAditaNDulaiH / dadhyAdibhirata jalasthAnIyaiH yavAgUH sAdhanIyA // 30-34 // cakrapANiH - prapaJcoktaM bheSajaM saMgraheNAbhidadhAti - bhavati cAtretyAdi / pAnamiti pAcanapAnam / vastizceti snigdhAmlalavaNamadhura eva vastiH / mAruta iti mArutAtisAre / evamanyazrapi pitta ityAdau pittAdijAtisAra iti jJeyam / saMgrAhi vAtanudityakSa bheSajamiti zeSaH / taca bheSajaM yathoktavastyAdirUpameva / pAcanamAme pAnamiti pAcanamiti ghanAtiviSAdidravyakRtaM pAnamityarthaH / picchAvastayo'sRgvastayazceti picchAsRgvastayaH / uktamiti sAkSAdatidezena ca sikAdisaMsarge proktam / mizramiti etadeva pratyekaM mizrIkRtam / dvandvAdiyogaja iti vicatuSkAdisaMsargaje'tisAre / tokAdivizeSAditi saMsarga eva balAbala vizeSAdupakramasyApi vizeSo bhavati etadeva balApekSaM bahudurbalA 'pratyanIkavastyeka bheSajamiti zeSaH // 35 // / * picchA sugvastayo rake iti vA pAThaH / + dvandvAdiyogaja'pIti cakraSTataH pAThaH /
Page #1517
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3746 crk-sNhitaa| [prastayogIpA siddhi prAsmRtikAH savyApat kriyA niruuhaastthaatisaarhitaaH| rasakalpaghRtayavAgvazcoktA guruNA prasRtaprasiddhau // 36 // ityagnivezakRte tantra carakapratisaMskRte siddhisthAne prsRt| yogiiysiddhirnaamaassttmo'dhyaayH||8|| pAnaM picchAdivastayazca rktvstishc| nirUhAtiyogajAtisAraM pratyetat savvamuktam, dvandvAmajeSvapi mishrshcoktm| tatrodrekavizeSAdaH doSe pRthaka tamavizeSaH // 35 // 36 // gaGgAdharaH-macyAyaM samApayati-agnItyAdi // 'abhivezakRte tantre crkprtisNskRte| siddhisthAne'STamebhApte tasmin har3abalena tu| pratisaMskRta evAsminnaSTame'dhyAya eva c| prasRtayogIyasiddhau : ... vadya-gaGgAdharaNa tu| kRte jalpakalpatarau siddhisthAneSTamena tu| skandhe prsRtyogiiy-siddhijelpaabhidhaa'ssttmii| zAkhA samApitA yatnAda budhaH kaNThe vidhaayyte||8||. cakrapANiH prAtikA itydhyaayaarthsNgrhH| samyApakriyA iti-jyApadazca muvastikRtajAkhyAdikA uktAH, tathA kriyAzca tAsAmeva jyA pdaamuktaaH| nirUhAbAtisAracikitsite proktAH, rasakalpazcAtIsAreSu rasodda zatvena cikitsayA kRtH| ghRtacoDambaretyAdinokam // 16 // . iti mahAmahopAdhyAyacarakacaturAnana-zrImazcakrapANisaviracitAyAmAyumvadadIpikAyA gharakatAtparyaTokAyAM siddhisthAnavyAkhyAyAM prAsRtayogIyasiddhivyAkhyA nAmASTamo'dhyAyaH // 8 // For Private and Personal Use Only
Page #1518
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 0 nvmo'dhyaayH| athAtastrimIyAM siddhiM vyAkhyAsyAmaH, - itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // saptottaraM marmazatamasmin zarIre skandhazAkhAzritamagniveza ! teSAmanyatamasya prapIr3ayA samadhikA pIr3A bhavati cetnaanibndhvaishessyaat| tatra zAkhAdhitebhyo marmabhyaH skandhAzritAni / gaGgAdharaH-athAdhyAyodezakramAt trimIyasiddhimAha-athAta ityaadi| sarva pUcvada vyAkhyeyam // 1 // 7. gaadhrH-sptottrmityaadi| atra skandhaH zirogrIvamantarAdhizca / zAkhA pANipAdaM na tu raktAdayo dhaatvH| anyAGgapIDAmapekSya samadhikapIDA bhavati cetnaanivndhvshessyaat| yatra yatrAgAvayave cetanAdhAtovizeSanibandho'sti satra tatrAdhikapIr3A bhavatIti / tatretyAdi / zAkhAzritamammebhyaH skandhAzritAni pANi-prAstayogIyAnantaraM vimrmaaysidirucyte| limammaMjarogAyivyApadAM vastipAcakitsApadarzanArtha gyApatikArAnantaraM vastiprayogAdhikArazca pUrvAdhyAyAvanuvartate / kiMvA basinyApacikitsA pUrvAdhyAyAdikRtA, vastivyApadazca simarmajA api rogA bhavanti, teSA jJAnapUrvakacikitsopadarzanArtha timoysiddhirucyte| etadadhyAyavaktavyAzca gadAsvimarmIyavikasite'tyarthavistarabhayAnoktAH, ta iha prtipaadynte| atApi marmazabdena marmagatA gadA atyantai, tAnadhikRtA sidriscimIyA sidiH // 1 // pANiH-saptottaraM marmazatamiti zarIrasaMkhyAdhikRtama, tacca mAMsazirAsnAyavasthisandhiSu niSTim / sndhshbdenaansraadhirucyte| zAkhAzabdena ceha zAkheva zAkheti kRtvA vAivayaM mahAdvayojyate ; meha zAkhAzabdena raktAdidhAtUnAM grahaNam, skAdidhAtUnAM skandhe'pi vidha. maantvaat| tatra zAkhAzritAni catuzcatvAriMzanmANi, zeSaM sandhAzritam / yata suzrateviSAmekAdazaikasmin sakdina bhavanti, etenetarasaka vivAhU ca vyAkhyAtau / udarorasodaza, caturdaza pRSThe, grIvAM pratyUda saptatriMzat' iti / etanmarmaNAca pratyeka vibhAga uktaH, eteSAna 'vana iye" ityAdinA apno'nusrnniiyH| saptottarazatamarmaNAmamarmazarIradezavilakSaNaM dhrmmaahtessaamityaadi| cetanAnibandhavaizeSyAditi yasmAt marmasu cetanAdhAturvizeSeNa nibada ityrthH| tanAnibandhazca mammaMskhASTa eva marmapIr3ayA vishesspiidd'aadrshnaadunniiyte| zAkhAnA sadAzritasvAditi yasmAcchAkhA bhapi skandhAzritAH, tena skandhAbhitazAkhAzritebhyaH sAkSAt sanyAzrita For Private and Personal Use Only
Page #1519
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3748 crk-sNhitaa| limAyA siddhiH garIyAMsi, zAkhAnAM tadAzritatvAt / skandhAzritebhyo'pi hRduvastizirAMsi tanmUlatvAccharIrasya // 2 // tatra hRdaye daza dhamanyaH prANodAno manobuddhizcetanA mahAbhUtAni nAbhyAgAra. (r) iva pratiSThitAni zirasIndriyANIndriyaprANavahAni srotAMsi saryamiva gabhastayaH saMzritAni / marmANi garIyAMsi, zAkhA hi skndhaashritaaH| skandhAzritebhyo'pi madhye hRdayAdIni trINi garIyAMsi / zarIraM hi taddhadayAdimUlam // 2 // gaGgAdhara-tatra hRdaye daza dhamanyaH prANAdIni ca pratiSThitAni, yathA nAbhyAgAre prtisstthitaanygaaraanggaaniH| tathA zirasIndriyANi sANa. vahAni ca srotAMsi saMzritAni, yathA sUrya saMzritAH aabhsvaam| mameM garIyo bhvtiityrthH| skandhAzritatvaJca zAkhAnAM-kandhodhAnena tapazcatAt tathA skandhaniSpana naiva rasAdinA tatpoSaNAt / kiJca, skandhAzritAnyeva mammANi layaprANaharANi, RMermANi / tena ca skandhasya praadhaanym| yadukaM suzrute-"janAtyakSipati ko kaarvirogukm| hRdayaM vastinAbhI ca pranti sadyo hatAni vai" iti| svastizilasi garIyAMsIti smbndhH| etadagarIyastve hetumAha-tanmUlatvAccharorasyeti / tanmUlasvAditi dAzritAcAt, tathA ca hRdayAzritasvaM zarIrasya, 'tata hRdaye daza dhamanyaH' ityAdinA 'nAmyAmarA hava' isyantena darzayiSyati / yadyapi ca mamrmAntarAjyapi vizeSaNa prANyazrayAyumana, mA-"dazaivAyasanAnyAhuH prANA yeSu prtisstthitaaH| zaDau mammavayaM kaNTho raktaM zukrojaso -gudam" ityanena, tathApi zAdIni na. zarIrAzrayabhUtAni, yathA hRdyaadiini| tena prANAyatanave samAnekazarIrAzrayatvavizeSAdiha hRdayAdInAmeva praadhaanymunnyte| kisa prANAzrayatvasapi yathA vAdImAma, zaGkhAdInAm / uktaM hi-saptottaraM mammazataM yadukta zarIrasaMkhyAmadhikRsya susammANi bastiM hRdayaM zirazna pradhAnabhUtAnyaSayo vadAnta / prANAyAta bAni hi pAbamalo mAvAkyo sUbapi pIDayanti / bhanye tu-sAdiprANAzrayANA hRdayAdiSveva sAmIpyAdApatanAvaM -varSabhitamyaM mukhyatvAipalakSitam // 2 // .... pANiH-bAbhamanya iti janA'vahA daza dhamanyA,-"artha daza mahAmUlAH samAsa byAdinA madazamahAmUlIye prtipaaditaaH| praannaapaanaavityucchaasnishvaasau| kecit / prANApAnau bathokAveva vau praahuH| tatrA'pAno yadyapi mer3ha zroSyAzraya evetyAhuH, tathApi.sdayAyatirikAnuvidhAyitvAdRdayAzrita ityucyte| mano'ntaHkaraNam / buddhirmhcchndaaNbhikpyaa| cetavA buddhivRtribhedH| mahAbhUtAnIti bhAtmasambandhAni suukssmmhaabhuutaani| etat sarva :nAbhyAmarA iti dvitIyaH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #1520
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma anyolA] sidristhAnam / be vastistu muSkasthUlagudasevanIzukramUtravahAnAM nAr3InAM madhye mUtrAdhAro'mbuvahAnAM sarvasrotasAmudadhirivAegAnAM pratiSThito bhvti| bahubhistanmUlamarmasaMjJakaiH srotobhizca gaganamiya dinakarakarAptamidaM zarIram // 3 // teSAM trayANAmanyatamasyApi bhedAdAzveva zarIrabhedaH syAt gbhstyH| vstisvityaadi| vastistu muSkAdivahAnAM nAr3InAM madhye bhUtrAdhAro'bhavahAnAM srotasAM sarveSAM pratiSThitaH sApamAnAmudadhiridhaH / bhubhirityaadi| tanmUlamammasaMzakaiH vastimUlamarmasaMzakairbahubhiH |srotobhibyaasmid zarIram, yathA gaganaM dinakarakarAptam // 3 // ... gaadhraa-tessaamittyaadi| teSAM hRdayadhirovastInAmanyatamamA bhedAdAzta sAMkhyadarzane vyavasthApitama kare ca vyutpAditamanusaraNIyam / pradezAntare coktam-"pAmAvijJAnamindriyapaJcakaM tathA / AtmA ca sagugazcetazcintyaJca hRdi saMsthitam" iti| tezya etacchokokAH, adhikArthAnAca prokte'rtha evAvarodho vyaakhyeyH| kiMvA iha zAstradvAreNAbhidhAnam / yathA hRdaye daza dhamanyAdInyAzritAni, tad dRSTAntena darzayati-nAbhyAmarA iva prtisstthitaaniiti| nAbhizcakranAbhiH, arAzcakanemayaH, yathA cakranAbhyAM sambaddhA arAstApaghAtIdupahanyante, tanmUlatvena tatsambandhA bhavanti, evaM dhmnyaadyo'piityrthH| arA iva bharA hati gyAlyAnayanti / 'nAbhyAmaparA' iti vA pAThaH, tena nAbhyAmaparA aptyaaniivetyrthH| etena pradezAntaravartinAmapi dhamanyAdInAM hRdayAzritatvaM siddhamiti bhAvaH // zirasa AzrayasvamAha-zirasItyAdi / indriyaprANavahAni ca srotAsi yadyapi pradezAntare'pi bhavanti, tathApi zirasi vizeSeNaivaitAmi prabaddhAnIti sUryamiva gabhastaya iti dRSTAntena vardhayati / kiramAzrayatvA yathoktasrotasA tapaghAtena viziSTopaghAtadarzanAdunIyate // . basteH shriiraashrytvmaah-vstisvityaadi| sthUlagudAdInAM madhyasthitasvapratipAdanenAvaM sthUlagudAdInAM vasyAzrayatvaM darzayati / ambuvahAnAM srotasAM pratiSTheti sthAnamityarthaH adhi. paMthAgAnAM pUraNIyasthAnama, tathA vastirapi ambuvahasrotasA vizrAmasthAnam / vanmUlAriti stsmbmmmsNjnykH| na hi srotasAM marmatvamasti / kiMvA srotomarmazabdena zirAmarmaNa eva prahaNam / kiMvA marmasambandhAni marmapoSakANi vA srotAMsi marmasaMjJakAni srotAsi / 770 For Private and Personal Use Only
Page #1521
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3750 crk-sNhitaa| [simIyA siddhiA AzrayanAzAdAzritasya naashH| tadupaghAtAt tu ghoravyAdhiprAdu. rbhAvastasmAdetAni vizeSeNa saMrakSyANi vAhyAbhighAtAda vAtAdidoSebhyazca // 4 // tatra hRdaye'bhihate kAsazvAsabalakSayakaNThazoSaklomApakarSaNajihAniSkramamukhatAluzoSApasmAronmAdapralApacittanAzAdayaH syuH| zirasyabhihate mnyaastmbhaaditckssurvibhrmmohaavessttn-cessttaanaash-kaasshvaas-hnugrhmuukgdgdtvaati-nimiilngnnddsyndnjRmbhnnlaalaastraavsvrhaanivdnjihmtvaadiini|vsto punarvAtamUtravardhonigrahavataNamehanavastizUlakuNDalodAvarttagulma bdhnaanilaasstthiilopstmbhnaabhikukssigudshronnigrhaadyH| vAtAdurapasRSTAnAJcaiSAM liGgAni cikitsite sakriyAvidhInyuktAni / kinvetAni vizeSato'nilAdrakSyANi, anilo hi pittakapha zarIrabhedaH syAdAzrayanAzAdAzritasya nAzastasmAt tadupaghAtAda ghoravyAdhimAdurbhAvaH syAt tasmAdetAni vastihRdayazirAMsi vizeSeNa rakSyANIti pratibhA // 4 // gnggaadhrH-tpretyaadi| tatra hRdaye'bhihate kAsAdayaH syuH| zirasyabhihate manyAstambhAdayaH syuH / vastau khabhihate vAtAdinigrahAdayaH syuH / tatra vAtAdurapasRSTAnAJcaSAM liGgAni sakriyAvidhIni cikitsite sthAne uktaani| kintu AzrayanAzAdAzritasya nAza iti AzrayanAzAdAzritasya nAzo yasmAt bhavati, tasmAd hRdayAdInAmanyatamasya nAzAcharIranAzo bhavatIti yuktm| zarIrasya hRdayAzritatvaM zerIrarakSakapradhAnadazadhamanyAyAzrayasvenaiva jJeyam / upaghAtAditi vicidavaikRtAt // 3 // 4 // cakrapANiH-hRdayAghabhighAtabhavAn vyAdhIna krmennaah-ttretyaadi| klomApakarSaNaM klomApakarSaNAkArA vednaa| veSTanaM zirasi veSTanAkArA vednaa| kuNDalaM vastau kuNDalarUpA vednaa| upakhambho vastereva / cikitsita iti limmmiiycikitsite| sakriyAvidhInIti scikitsitvidhaanaani| marmaparipAlane vasteH prAdhAnyaM soppttikmaah-kinrvetaaniityaadi| yasmAt For Private and Personal Use Only
Page #1522
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 9ma madhyAyaH ] siddhisthaanm| 3751 samudIraNahetuH, prANamUlaJca marma, tacca vastikarmasAdhyatam, tasmAda vastikarmasamaM nAsti kiJcit karma marmaparipAlanam // 5 // tatra Sar3AsthApanaskandhAna vimAne dvau cAnuvAsanaskandhAviha ca vihitAMstAn vastIn budyA vicArya mahAmarmaparipAlanArtha prayojayed vaatvyaadhicikitsaanyceti| bhUyazca vAtopasRSTe hRdi hiGgacUrNalavaNAnAmanyatamacUrNasaMyuktAM peyAM mAtuluGgarasenAnyena vAmlena hRyana vA paayyet| sthirAdipaJcamUlarasaH sazarkaraH pAnArtham, vilvAdipaJcamUlarasasiddhA ca yavAgUha drogakhalvetAni vizeSato vAtAt saMrakSyANi, anilo hi tatra pittakaphasamudIraNahetue, pANamUlazca mne| tacca mammasthavyAdhijAtam // 5 // gnggaadhrH-ttretyaadi| tatra prANAdiSu vastikamma khalu ye vimAne sthAne par3AsthApanaskandhA abhihitAH / jIvakabhakajIvantyAdinA mdhurskndhH| aamraamraatketyaadinaamlskndhH| sandhavasauvacceletyAdinA lvnnskndhH| pippalIpippalImUletyAdinA kaTaka skndhH| candananaladetyAdinA tiktaskandhaH / priyanantetyAdinA kaSAyaskandha iti Sar3AsthApanaskandhA abhihitAH / bhuuyshcetyaadi| bhUyaH punazvAha / hRdi vAtAdibhirupasRSTe jalena saMsiddhAM pakA peyAM hiGgusandhavAdyanyatamalavaNacUNasaMyuktAM mAtuluGgarasenAnyena vA hRdeA. nAmlena saMyuktAM pAyayet / pAnAthentu sthirAdikAthaH shrkraayuktH| vilbAdipittakaphayoIyora kriyayorIraNe'nila eva hetA, tena kaphapittaje'pi vikAre vAyunimittam, vAtaja. vikAre'pi vAyuH svatantra eva kAraNam, mataH sarvavikAreSu marmANi rakSyANi tat kAraNAdapi vAtAdeva marmANi rakSaNIyAni, tathA prANamUlazeti jIvitahetuzcAvikRtavAyuH, vikRta praannopghaatkH| tena mAgyapi prANarakSArtha vaataavkssyaanni| vastisAdhyatama iti isaracikitsApekSayA vastinA saadhytmH| uktaM hi- "vastitiharANAm" iti| dvau cAnuvAsanaskandhAviti rogabhiSagajitIyena-"anuvAsanantu sneha eva, snehastu dvividhaH-sthAvarAtmako jagamAtmaka" ityanenoktI dvAvanuvAsanaskandhau jnyeyau| ihati sidvisthaane| budarA vidyAya, vAtavyAdhi. cikitsA vuddhA vidhAyaM prayojayedityarthaH // ... . vizeSeNa mrmbhedcikitsitmaah-bhuuyshcetyaadi| harapasAre bAteneti shessH| lavaNAnA For Private and Personal Use Only
Page #1523
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Acharya Shri Kailass 3752 crk-sNhitaa| (simavi sidi vihitaca kamme ti|muurchi tuvAtopasRSTe'bhyaGgasvedophnAhanastA. kvissiidd'ndhuumaadiini| vastau kumbhIsvedo varttayaH zyAmAdibhigomUtrasiddho nirUhaH vilvAdibhizca surAdisiddhaH shrkaashekssudrbhgokssurmuulbhRtkssiiraishc| trapuSarvArukharAzvAvIjayavAn buddhA kalkito niruuhH| sakSArayavatilvakabhRSTakalkito nirUhaH sa potdaarusiddhtlaanuvaasnH| telvakaJca sarpivirekArtham / zatAvarIgodhuravRhatIkaNTakArIguDUcIpunarnavozIramadhukadvizArivA-zreyasIloprakAzmarImUlakkAthacaturguNaM balAvRSarSabhakakharAhvopakuJcikApaJcamUlarasasiddhA yavAgRha darogiNe deyaa| vihitaJca prAga yat karma tacca kAryam / mUddhi khityAdi / abhygaadiini| vastAvityAdi / varatau vAtopasRSTe kumbhIsvedo vrtyshcodaavtoktaaH| zyAmAdiSaDvirecanazatAzritIyoktatrivilvetyAdidazakamAsthApanopagaM kAthayikhA samagomUtreNa kRto nirUhaH / vilvAdipazcamUlakAthaH murAdimizraH siddho niruuhH| zarAdibhizca kathitaH nirUhaH / trapuSAdikalkitazca / sakSArayavo yavakSArayuktaH bhRSTalodhramUlakhakkalko niruuhH| pItadAru saralakASThaM tatkalkasiddhatalAnuvAsanasahito hitaH / balvakamityAdi / tasvakaM ghRtaM virekArthamiti / zatAvarItyAdi / zatAvaryAdInAM miti nimiTTI / anya eva bhanyatamaH, yathA-zreSThatama isi| hRya neti mano'nukUlena / PROMO sAhayatvam, tanmano'nanukUlatvameva / hRdogavihita karmeti simarmIya vidhUimAvIlIvilikAbdena prissekopnaahaadigrhnnm| vastau sthiti praSTa -bAlekilaramA somittakA vAyureva pradhAnamiti prAgeva pratipAditam / nimaachirilsyte| yAni zyAmAdibhiriti zyAmAzivRcatarAla. HAMARANonAlInAtha kyAvinA prAvakA bAmagara, vilvAdiriti vRhatpazcaMARATkipilavasUlavRdAyokulAn tenoko vidhaayiH| bharAdimUlazRtakSIraH / vpussaadiklko'prH| kharAzvA bholidevAdhivAsanaM bhImagirahe,WADpigItasArA dAyika For Private and Personal Use Only
Page #1524
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 9ma mAyA siddhisthaanm| vaSAbhUmadanaphalakalkasiddhaM tailamuttaravastinirUhaH snigdhakhinnasya zUlamUtravikArahara iti // 6 // tatra shlokaaH| hRdaye mUrchi vastau ca nRNAM prANAH prtisstthitaaH| tasmAdeSAM sadA yatnAt kurvIta paripAlanam // (r) AghAtavarjanaM nityaM svasthavRttAnuvarttanam / utpannAtivighAtazca marmaNAM paripAlanam // 7 // ata Urddha vikArA ye trimarmIye cikitsite| na proktA marmajAsteSAM kAMzcid vakSyAmi sauSadhAn // 8 // kruddhaH svaiH kopanarvAyuH sthAnAdUI prpdyte| poDyan hRdayaM gatvA ziraHza ca pIr3ayan // prayodazAnAM kAthacaturguNaM talaM balAdikalkapAdikasiddhaM taduttaravastinirUhaH / snigdhakhinnasya zUlamUtravikArahara iti| kharAhA pArAzIyayamAnIvizeSaH // 3 // - gAdhara-eSAM prmaannshlokaaH| hRdaya ityaadi| eSAM hRdayamUrddhavasvInAM paripAlanam / eSAmAghAtavajjanaM eSAmutpannAttivighAtazca mammaNAzca pripaalnmiti||7|| gAdharaH-ata U' mityaadi| spaSTam // 8 // gaGgAdharaH-kruddha ipyaadi| svaH kopnaayaamaadibhiH| svasthAnAddha kalpokam / zatAvarItyAdau dvizAriveti anntmuulshaarive| zrayasI raasnaa| upakucikA kRSNajIrakam / zitisArakA shaalinycH| azmabhedakaH paassaannbhedkH| uttaravastiriti kyAmANottaravasividhAnAja zeya ityrthH| nirUhe nirUhasthAne deya ityarthaH // 5 // 6 // . cakrapANi-bathottama zlokena darzayadhikamapyAha kizcit, hRdaya ityaadinaa| vAyakvamiti mammopadhAtakahesuvarjanam / svasthavRttAnuvartanaca hRdayAdipoSakatayaiva pAlakaM bhavati / tUpasAsiMvidhAta ilyutpnmmmrogprtiikaarH||7|| pANi- marmaparipAlayastikathanaprasaGgAdanuktamarmagata- rogAn sacikitsitAn valaya. mAha-bhata badamityAdi / vogamapatantrakamAha-kruddha iti / sthAnAtUda sisi dhAsthAnApekSayA * bhAvAvarjanamitisammataH paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #1525
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3754 crk-sNhitaa| [simIyA sidiH dhanuvvannamayed gAtrANyAkSipenmohayet tthaa| kRcchaNa cApyusiti stabdhAkSo'tha nimIlakaH / kapota iva kUjecca niHsaMjJaH so'patantrakaH // 6 // dRSTiM saMstabhya saMjJAzca hatvA kaNThena kUjati hRdi mukta naraH svAsthyaM yAti mohaM vRte punaH / vAyunA dAruNaM prAhureke tamapatAnakam // 10 // sa naraH kaphavAtAbhyAM ruddhastazca vimokSayet / tIkSNaH pradhamanaiH saMjJAM tAsu muktAsu vindati // prapadyate, Uddha Jca galA hRdayaM pIr3ayan ziraHzajau pIr3ayan gAtrANi dhanuSyanamayet / AkSiped gajArUDhasyeva gAtrANi cAlayet tathA taM naraM mohayet / kRcchaNa cocchasiti stabdhAkSazca syAdatha nimIlakaH mudritAkSaH syAt / kapotaH pArAvata iva ca kuujet| niHsaMzo bhavatItyapatantrako nAma vAtarogaH hRdroga eva // 9 // -- gaGgAdharaH-tasyAsyAmavasthAyAM nAmAntaramanye ydaahustducyte| dRssttimityaadi| vAyuha dayaM gato dRSTiM saMstabhya saMjJAzca hakhA kaNThena kUjati kUjayati naraM tena vAyunA mukte tyakte hRdi sati naraH svAsthyaM saMzAca yAti vAyunA puna te hRdi mohaM yAti, tamapatantrakamIdRzameke'patAnakaM daarunnmaahuH||10 "gaGgAdharaH-asya dAruNatvaM darzayati-sa nara ityaadi| so'patAnakavAnaraH ym| stabdhAkSo'tha nimIlana iti stabdhAmo vA bhavati nimIlitAkSo vA bhavati / niHsaMjJa iti byAdhivegakAle dRSTiM saMstabhya saMjJAza hatvA kaNThena kUjati, niHsaMjJo bhavati / mohaM vRte punariti hRdaye vRte punarvAyunA mohaM yaati| vAyuneti kaphayuktena / eke tadapatAnaka mevaaptntkmaahuH| asa jatUkarNaH-vAtakaphAbhyAM hRcchira zaGkhapIr3anAnamanAGgAkSepapramohAdi. stammanimIlanakRcchocchArakUjanAnyapatantake" iti / kiMvA apatantraka vidhidhaM varNanti -vAtAta, kphaac| taba ni:saMjJaH so'pantakaH ityanena kaphaja ucyate; 'vAyunA dAruNaM prAhuH' iti vAyunA jnitmpsntkmevaa'ptaankmaahuH| sasya dAruNatvaM dAruNavAtArabdhatvAditi vyAkhyeyam / vagheva suzrute vAtanyAdhAvatantakaH pritH| tAhiti detA bAsu sanISu // 8-10 // For Private and Personal Use Only
Page #1526
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH ] siddhisthAnam / marivaM zizu vIjAni viGgaJca phaNijbhakam / etAni sUkSmacUrNAni dadyAcchIrSavirecanam // hiGga tumburu pathyA ca pauSkaraM lavaNatrayam / yavakAthAmbunA peyaM hRtpArzvaryapatantrake // hiGgamlavetasaM zuNThIM sasauva carcaladADimAm / pibeda vAtakaphalaJca karma hRdroganuddhitam // zodhA vastayastIkSNA hitAstasya ca kRtsnazaH / sauvarcalA bhayAvyoSaiH siddhaM tasmai ghRtaM hitam // 11 // madhurasnigdhadugdhAdi sevanAtidravazramAt / zokAd vyAdhyanuSaGgAcca vAyunodIritaH kaphaH // yadAsI samavaskandA hRdayaM hRdayAzrayAn / samAvRNoti jJAnAdIMstadA tandropajAyate // 3755 kaphavAtAbhyAM ruddhastaM vimokSayet / kairityata Aha- tIkSNaH pradhamanaH saMjJAvahAsu nAhI muktA saMjJAM vindatIti / maricamityAdi / maricAdIni sUkSma cUrNAni, tasya zIrSa virecanaM dadyAditi / atra kecit paThanti / hiGgityAdi / hiMdrAdilavaNatrayAntaM cUrNa yavakA thAmbunA peyam / hiGgamlavetasAdipaJcakacUrNa jalena pibet / evamapatAnake'patantrake ca hRdaroganut kamme hitam / zodhanA ityAdi / tasya ca kRtsnazaH zodhanA vastayo hitAH, sauvaccalAdikalka siddha ghRtazca tasma hitamiti // 11 // gaGgAdharaH- atha tandrAmAha - madhuretyAdi / madhurAdisevanAdatidravAdityatidhAvanAt atizramAcca zokAditazca vAyunodIritaH kaphaH / asau kapho yadA For Private and Personal Use Only cakrapANiH- yavakvAthAmbuneti yavaiH SaDaGgavidhinA zratapAnIyena / hRdroganud vAtakaphana' yat karma taddhitamapatansake / zodhanA ityAdI ' kRtsnazaH zodhanA na hitAH' iti vacanena zodhanArthastokanirUhadAnam, bhUrizodhananirUhadAne tu vAtakSobhaH syAditi bhAvaH // 11 //
Page #1527
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2756 caraka saMhitA (simIyA siddhi hRdayavyAkulIbhAvo vAkyaJcendriyagauravam cha / manobuddhAprasAdazca tandrAyA lakSaNaM matam / / 12 // kaphana tatra karttavyaM zodhanaM zamanAni c| vyAyAmo raktamokSazca bhojyazca kaTutiktakaH // 13 // mUtraikasAdaM jaTharaM kRcch tat snggsNkssyo| mUtrAtIto'nilASThIlA vAtavastyuSaNamArutau // vAtakuNDalikApranthividhAto vastikuNDalam / prayodazaite mUtrasya doSAstalliGgataH zRNu // 14 // pittaM kapho dvayaM vApi vastau saMhanyate ydaa| mArutena tadA mUtraM raktaM pItaM tadA sUjet // sadAhaM zvetasAndra vA savvairvA lakSaNairyutam / mUtrakasAdaM taM vidyAt pittazleSmaharaijayet // 15 // hRdayaM samaSaskandA hRdayAzrayAn sAnAdIn samAvRNoti tadA tandrA nAma vyaadhirupjaayte| hRdayetyAdi tasyA lakSaNam // 12 // gaadhrH-tsyaashcikitsaamaah-kphnmityaadi| spaSTam // 13 // - gajAdhara mUtrakasAdamityAdinA bastirogAnAha-mUtrasAdamUtrajaTharAdayaH trayodaya sUtrasya doSA bhavanti // 14 // gAdharaH-krameNaSAM lkssnnaanyaah-pittmityaadi| saMhanyate sNghaatiikriyte| mUkasAdaM jayet // 15 // cakrapANiH-madhurasnigdhetyAdinA tannAlakSaNaM cikitsita kecit paThanti // 2 // 13 // cakrarANiH-hRdrogamabhidhAya vstirogaanaah-muukhoksaadmityaadi| ete ca mUtradoSA mUlamyAda bhijA eveti khimamrmIya eva pratipAditam // 14 // cakrapANi-pitta kapha ityAdinA muukhoksaadmaah| apaca vAtakaphapittariti sidojanyatra ityuktaM bhvti| saMhanyata iti saMhataraktapItavarNatA pittena, zvetavarNatA kaphena, kaphapittalakSaNatA mapitAmyAm, bAyusta sambAnugata ev| tantra vAyorAvaraNakRta eva kopaH / tena niyamanoreva ziphiksokA pitAle maharjayet' ityanena, bAyostvAvaraNajayAdeva jayo bhavatIti bhAvaH // 15 // * vArendrivanauravamiti vA pAraH / For Private and Personal Use Only
Page #1528
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 9maiM adhyAyaH siddhisthaanm| vidhAraNAt pratihataM vAtodAvartitaM ydaa| pUrayatyudaraM mUtraM tadA tadanimittaruk // ayaM hi mUtraviTsaGgastanmUtrajaTharaM vadet / .. mUtravarecanI tatra cikitsAM saMprayojayet // hiGga dviruttaraM cUrNa trimIye prkortitm| . hanyAnmUtrAtisaGghAtaM vyAdhizca gudamer3hayoH // 16 // mUtritasya vyavAyAnte reto vAtoddhataM cyutam / / pUrva mUtrasya pazcAd vA sravet tat kRcchamucyate // 17 // khavaiguNyAnilAkSepaH kizcinmUtrazca tisstthti| maNisandhau sravet pazcAt tadarug vAthavAtiruk / mUtrasaGgaH sa vicchinnantaccheSaM guruzephasaH // 18 // vAtAkRtirbhavet vAtAnmUtre zuSyati saMkSayaH // 16 // gnggaadhrH-vidhaarnnaadityaadi| mUtravegavidhAraNAt pratihataM mUtra yadA vAtenodAvartitaM sadudara pUrayati, tadA tadanimittagaya mUtraviTsaGgazca syAt tanmRtrajaTharaM vadet / tasya cikitsAmAha-mUtravarecanI mityAdi / hiddityaadi| trimIye yada dviruttara hiDa prakIrtitaM tat mUtrAtisaGghAta hanyAt // 16 // gaGgAdharaH-mUtrakRcchamAha-mUtritasyetyAdi / spaSTArtham // 17 // ... gaGgAdharaH-khavaguNyetyAdinA mUtrasaGgaH / khavaguNyAnmUtradvAravaguNyAdanilAkSepazca maNisandhau ziznAgrasya sandhau kiJcinmUtraM tiSThati tat tu pazcAdarugatiruNa vA sravet, sa mUtrasaGga ucyte| taccheSaM vicchinna sada guruzephaso janasya vAtAkRti syAt // 18 // 4. cakrapANi:-animittagiti alkssymaannnimittruk| mUtravairecanImiti muusvirecniiydshkpryonruupm| hiGgadviruttarantu 'hiGgu vacA' ityAdinoktaM hiGgAdi dviruttaraM yasmin tajiddhihattaram // 16 // cakrapANiH-mUvitasyeti mUtavegagatasya mUkhavegayuktasyeti yaavt| vyutamiti svasthAnAjcyutam / vAtodatamiti vAtavibhiptam / etallanaNAntaramuktameva kRccham, mUtrakRcchamito'nya 471 For Private and Personal Use Only
Page #1529
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3758 caraka saMhitA / ciraM dhArayato mUtraM tvarayA na pravarttate / mehamAnasya manda N vA mUtrAtItaH sa ucyate // 20 // AdhmApayan vastigudaM ruddhA vAyuzcalonnatAm / kuryyAt tIvrArttimaSThIlAM mUtraviNamArgarodhinIm // 21 // mUtraM dhArayato duSTo vAyuH kruddho vidhArayet / mUtrarodhArttikaNDUbhirvAta vastiH sa ucyate // 22 // uSmaNA soSmakaM mUtraM zoSayed raktapItakam / 'uSNavAtaH sRjet kRcchrAt vastyupasthArttidAhavAn // 23 // gatisaGgAdudAvartya sa mUtrasthAnamArgayoH / mUtrasya viguNo vAyurbhagnavyA viddhakuNDalam // gaGgAdharaH-- mUtrasaMkSayamAha - vAtAkRtirityAdi / vAtAnmUtre zuSyati sati vAtAkRtireva mUtrasya saMkSayo bhavet // 19 // gaGgAdharaH - mUtrAtItamAha - ciramityAdi / mehamAnasyetyAtmanepada tiGo'pi tiGamicchanti parasmaipadinAM kacidityukteH // 20 // gaGgAdharaH- anilASThIlAmAha - AdhmApayannityAdi / calonnatAM calAkhobhatAzvASThIlAmaSThIlAvadgranthim // 21 // gaGgAdharaH- vAtavastimAha - mUtramityAdi / yo duSTo naro mUtramAgataM dhArayet tasya kruddho vAyumUtrarodhAdirbhi traM vidhArayet sa vAtavastirucyate || 22 || [ simammIyA siddhiH For Private and Personal Use Only gaGgAdharaH- uSNamArutamAha - uSmaNetyAdi / uSmaNA pittoSmaNA sahitaH kruddho vAyuH soSmakaM raktapItakaM mUtraM zoSayed vastyupasthayorarttidAhavAna kRcchrAt tanmUtraM sRjedityuSNavAtaH // 23 // gaGgAdharaH - vAtakuNDalikAmAha - gatisaGgAdityAdi / sa viguNo vAyumaM trasya devA'talakSaNatvAt / kiJciditi stokam / vicchinna ucchoSo guruzephasa iti pravRddhamUkhAvazeSeNa sthitena guruzephasa iti // 17 // 18 // 'cakrapANiH - vAtAkRtirityAdi saMkSayalakSaNam / vAtAkRtiriti vAtalakSaNayuktam / vidhA raNAditi mUlavegarodhAt / uSmaNeti pitoSmaNA / zoSayaniti uSmaNAH sahito vAta eva mUrkha zoSayan / gatisaGgAdityAdinA vAtakuNDalikAmAha / mUtrasya gatisaGgAdudAvRttI vAyurmUsa
Page #1530
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 9madhyAyaH siddhisthAnam / 3756 mUtra vihanti saMstambha-bhagnagauravaveSTanaiH / tIvaruGmRtraviTsaGgairvAtakuNDalikA hi sA // 24 // rakta vAtakaphAda duSTa vastidvAre sudAruNam / pranthiM kuryAt sa kRcchreNa sRjenmUtraM tadAvRtam / azmarIsamazUlaM taM raktapranthiM pracakSate // 25 // rUcadurbalayotinodAvRttaM zakUda ydaa| mUtrasroto'nupadyata viTsaMsRSTaM tadA nrH| viDgandhaM mUtrayet kRcchAda viDvighAtaM vinirdizet // 26 // drutAdhvalaGghanAyAsAdabhighAtAt prapIr3anAt / vasthAnAda vastirudavRttaH sthUlastiSThati grbhvt|| zUlaspandanadAhAttoM vindu vindu strvtypi| . pIr3itastu straveda dhArAM saMstambhodvaSTanArttimAn // sthAnamArgayorgatisakA sthAne gatirmArga saGgA, tad udAvartya mUtrasya bhagnavyAviddhakuNDalaM mUtraM saMstambhAdibhivihanti, sA vAtakuNDalikA nAma // 24 // .... gnggaadhrH-rktgrnthimaah-rktmityaadi| vAtakaphAddhetoduSTaM raktaM yasya vastidvAre sudAruNaM granthiM kuryAt, sa janastadgranthinAvRtaM mUtramazmarIsamarka yathA syAt tathA kucchaNa sRjet| taM raktagranthiM pracakSate // 25 // . gddaadhrH-viddighaatmaah-ruukssetyaadi| yadA rUkSadurbalayonerayorvAtenodAvRttaM zakara mUtrasroto'nupadevata, tadA naro visaMsRSTaM viDgandhaM kRcchAnmUtrayet / taM vAtaduSTaviTsaMsargAda viDvighAtaM mUtraM nAma vinirdizet // 26 // gaadhrH-vstikunnddlmaah-drtaadhvetyaadi| drutAdhvagamanAdito bastiH khasthAnAduvRttaH san garbhavat sthalaH sNstisstthti| zUlAdyAtaH san sApumAn sthAnamArgayorbhagnamyAviddhakuNDalI mUtayati / bhagnaH pratihataH, vyAvidro vakrI, kuNDalIti bhAvaHmAnatayA sthitH| iMzana vAyorupasthAnaM mutamArga eva bhvti| vaatkunnddlilkssnnmaahsNkhmbhespaadi| bhako bhnaakaarvednaa| raktaM prandhiM kuryAt vAtakaphAbhyAM iSTamiti possnnm| viDyukto vidhAto vividhAtaH / sAdhvasyAdinA vstikunnddlmaah| samvRtta iti parAvRtta For Private and Personal Use Only
Page #1531
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3760 crk-sNhitaa| simarmIyA siddhiH vastikuNDalamAhustaM ghoraM zastraviSopamam / pavanaprabalaM prAyo durnivaarmbuddhibhiH|| tasmin pittAvRte dAhaH zUlaM muutrvivrnntaa| .. zleSmaNA cAvRte zothaH snigdhaM mUtraM sitaM dhanam // zleSmaruddhavilo vastiH pittodINoM na sidhyati / avibhrAntavilaH sAdhyo na ca yaH kunnddliikRtH|| syAd vastau kuNDalobhUte tRNmohaH zvAsa eva ca // 27 // (r) doSavegamavekSyaitAn muutrkRcchrhrairjyet| vastimuttaravastiM vA sarveSAmeva dApayet // 28 // vindu vindumUtrasya sravati / tataH zizna pANinA pIr3itazcet tadA saMstambhA. ghartimAn dhArAM saveta, taM vstikunnddlmaahuH| mArakakhAcchastraviSopamam / tada vastikuNDalaM pavanaprabalamabuddhibhiH prAyo dunivAram / tasmin vasto pittAhate dAhAdi syAt / zleSmaNAhate zodhAdi syAt / tasyAsAdhyatAmAha-zleSmaNA ruddhaM vilaM vastimukhacchidraM yasya sa pittodINezcet tadA na sidhyti| avibhrAntavilaH zleSmAdivibhramahInavilo vastiH sAdhyaH syAda, yazca vastiH kuNDalIkRto na bhavati sa ca sAdhyaH syaat| kuNDalIbhAve lakSaNamAhasyAda vstaavityaadi| vastau kuNDalImUte khar3AdayaH syuH // 27 // gaGgAdharaH-eSAM cikitsaamaah-dossvegmityaadi| doSavegamavekSya vadya etAMstrayodazamUtradoSAn mUtrakRcchahararoSadhajayet / sarveSAM trayodazAnAM mUtradoSANAM vastiM dApayeduttaravastizca dApayet / iti // 28 // . . mukhaa| pIr3ita iti hastAdibhiH / zleSmaruddhavilo vastina sidhyati, tathA pittodIrNazca na sidhyati / avinAntavila iti bharuddhadvAraH / kuNDalIkRta iti vliikRtH| vatta lIkRta va lakSaNAnyAhasAta vastAvityAdi // 19-27 // . ckrpaanniH-cikitsaamaah-dossaadhikymityaadi| .. mUtraharaiH prayogairdoSAdhikyamavekSma prayujamedityarthaH // 28 // doSAdhikyamapekSyatAniti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #1532
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 9mabhanyAyA] siddhisthaanm| 3761 puSpanetrantu haimaM syAt sUkSmamauttaravastikam gopucchavad vRntasama jaatyshvhnpusspyoH| ropyaM sarSapachidra syAt trikarNa (r) dvAdazAkulam // 26 // tenAjavastiyuktena snehasApalaM nayet / yathAvayo vizeSeNa snehamAtrAM vikalpya vA // 30 // snAtasya bhuktabhaktasya rasena payasApi vaa| visRSTavardhomUtrasya pIThe jAnusame mRdau|| rujaH sukhopaviSTasya hRSTe mer3ha ghRtAnvite / zalAkayAnviSya gatiM yadyapratihatA vrajet // gaGgAdharaH-athottaravastipakAramAha-puSpetyAdi / auttaravastikaM puSpanetra hemaM sakSmazca syAt / tadAha-gopucchavanmadhyasthalaM jAtyazvahanapuSpayo ntasamaM sUkSmacchidraM syAt / raupyaM netraM sapapacchidraM syAt / sarva dvAdazAGgale pUrvavat trikarNikam // 29 // . gaGgAdharaH-ajavastiyuktena tena netreNa snehasya sAddhapalaM prnnyet| yathASayazca vikalpya vA vizeSeNa snehamAtrAM praNayet // 30 // gaGgAdharaH-yathA praNayet tdaah-snaatsyetyaadi| mAMsarasena payasA vA bhuktabhaktasya visRSTabaccaumUtrasya jAnusame mRdo pIThe rujastadrogasya sukhenopaviSTasya hRSTe meDhe samudagamadRr3he mer3ha ghRtAnvite, zalAkayA medasya gati mUtramArgacchidramanviSya yadi tatrAmatihatA zalAkA pravizet tadA tAM zalAkAmAkRSya cakrapANiH-uttarapastiM dApayedityuktam, tata uttaravastividhimAha-puSpanetramityAdi / puSpanevamityuttaravastinetrasya sNjnyaa| uttaramArgadoyamAnatayA kiMvA zreSThaguNatayA uttrvst| jAsyabahanavRntena samamiti jAteravahanasya ca puSpayovRntenAne samam , uktaM hi hArote-'kundasya santapravimaM tayAna" iti| azvahana: krviirH| sarSapacchidramiti sarSapavAhicchidram / vikarNamiti netre vastivandhanArthamektaH karNikA, aparAne zepha-pramANA SaDlAdiH karNikA ktmyaa| sikaNikamiti dhA paatthH| yathAvayo vizeSaNa snehamAnAM vikalpya ceti yathokasnehaH pAviMzativarSasya tatastu avAk vayobhedavikalpenApakarSaH krtvyH| uktaM hi suzrate-"snehapramANaM paramaM prakuzavAsa kiirtitH| paJcaviMzativarSAmAmAgavuddhivikalpitam,' iti / eSTe * dvivarNamiti cataH paatthH| ma . - For Private and Personal Use Only
Page #1533
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3762 caraka saMhitA | tataH zephaH pramANena puSpanetraM pravezayet / gudavanmUtramArgeNa praNayedanusevanam // hiMsyAd vastigato vastiM mUle sneho na gacchati / sukhaM prapIDya niSkramya niSkarSena trameva ca // 31 // pratyAgate dvitIyaM vA tRtIyaJcApi dApayet / anAgacchannupekSyastu rajanIM vyuSitasya ca // pippalolavaNAgAra - dhUmApA mArgasarSapaiH / vArttAkura sanirgaNDI-zampAkaiH sasahAcaraH // mUtrAmlapiSTaiH sagur3a vattiM kRtvA pravezayet / tu sarvapAkArAM paJcAd dvimASasammitAm // netradIrghA ghRtAbhyaktAM sukumArAmabhaGkarAm / netravanmUtranAr3Intu pAyau cAGguSThasammitAm // 32 // zepha pramANena puSpanetra pravezayet / yathA gude praNayanamukta nAtidrata nAtidhIramakampastaM tathA anusevana muSka sevanIsamAnena mUtramArgeNa praNayet, evaM dattaH sneho vastigataH mUle vastiM mUtrAzayaM na hiMsyAdatha gacchati ca vastim / tataH sukhaM prapIDya ziznaM niSkramya netra niSkarSe nigamayet // 31 // gaGgAdharaH- tataH pratyAgate snehe dvitIyaM dApayeta tRtIyaM vA dApayediti / anAgacchannityAdi / anAgacchaMstu sa dattaH sneha upekSyaH san rajanyAM vyuSitasya mUtrAmlapiSTaH saguDaH pippalyAdibhirvattiM kRtvA pravezayet / yAdRzoM pravezayet tadvarttiprakAramAha- agre khityAdi / mUtranADyAM mUtranirgamanacchidranetravat puSpanetravadagre sarvapAkArAM pazcAnmUle dvimASasammitAM netradIrghA iti hRSTa yathapratihatA vrajeta zalAkA, tatra puSpa netraM zephaH pramANasamaM pravezanIyam / zalAkayA 'prathamamanveSaNaM mArgavijJAnArtham / gude yathA nesakamAnAdiguNayuktaM pravezyate, tathA meDhe 'pi / atigataM liGgapramANAtireka praviSTaM netraM vastiM hiMsyAt / Una iti liGgamAnastokapraviSTe // 29-31 // - For Private and Personal Use Only [miyA sidi: cakrapANiH- pippalItyAdinA vyuSite'pyanAgacchataH snehasya pravarttikAM vartimAha / iya gudapAkena kaTinA kartavyA yathA lakSNA bhavati / pazcAddhe iti mULe / anusannibhAva * vAtigatamiti cakrAbhimataH pAThaH /
Page #1534
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma madhyAyaH ] siddhisthAnam / snehe pratyAgate tAbhyAmAnuvAsaniko vidhiH| parihArasya savyApat samyagdattasya lakSaNam // 33 // strINAmArttavakAle tu prtikmmedmaacret| gosanA sukhaM snehaM tadAdatte hypaavRtaa| garbha yonistadA zIghra jite gRhNAti mArute // 34 // vastireSu vikAreSu yonivibhraMzajeSu c| yonizUleSu tIvraSu yonivyaaptsvstRgdre|| apasravati mUtre ca vinduM vinduM sravatyapi / vidadhyAduttaraM vastiM yathAkhauSadhasaMskRtam // 35 // puSpanetradIrghA dvAdazAlAM ghRtAbhyaktAM sukumArAM zlakSNanimmelAdirUpAm abhaGgarAmajuM tAM varti prveshyeditynvyH| tAzca vattiM pAyo cAiSThasammitAM pravezayediti // 32 // . gaGgAdharaH-sneha ityaadi| mUtramArgeNa datta snehe pratyAgate parihArasya AnuvAsaniko vidhiH kaayyH| savyApat samyagadattasya ca lakSaNamAnuvAsanirka vidhAt // 33 // . gaGgAdhara-atha strINAmuttaravastimAha-strINAmityAdi / strINAmAvakAle khidaM pratikarma khalvAcaret / kimityata Aha-tadA hyAttevakAle garbhAsanA garbha AsanaM yasyAH sA yoniH sneha sukhamAdatte, hi ysmaadpaahtaa| tena jite mArate tadA yoniH zIghra garbha gRhNAti // 34 // - gaGgAdharara-keSu vastidaya ityata aah-vstirityaadi| eSu vikAreSu strINAM vstiH| mUtre khapatrapati vindu vindu savati ca mUtre uttaraM vasti vidadhyAditi // 35 // miti pAyau snehapravRttyartha dIyamAnAGga ThasamAnA krtvyaa| tAbhyAmiti medagudAbhyAM dattavanti bhyAm / . sattarabasteranuvAsanavat sevyaparihAravyApatsamyagadattalakSaNAnyatidizamAha-bhAnuH pAsaniko vidhirityAdi // 32 // 33 // pANi:-AvakAle tvautsargikakAlotaM. strINAmuttaravastidAnamAvikAle vidhatte / bhAvikAladAne hetumaah-grbhaashnetyaadi| garbhAzanA garbhazayyA garbhAzaya ityrthH| bhanme tu yonimaahuH| bhAdatta iti samyag gRhnnaati| apAvRteti bhapagatasaJcitarajorUpAvaraNA strINAm / For Private and Personal Use Only
Page #1535
--------------------------------------------------------------------------
________________ www.kobatirth.org Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra Acharya Shri Ka Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3764 crk-sNhitaa| [trimarmIyAM siddhi puSpanetrapramANantu pramadAnAM dazAGgalam / mUtrasrotaHpariNAhaM mUtraloto'nuvAhi cha c|| apatyamArge nArINAM vidheyaM caturaGgalam / dvAkulaM mUtramArge tu bAlAyAstvekamaGgulam // 36 // uttAnAyAH zayAnAyAH saGkocya smskthinii| athAsyAH praNayennetramanuvaMzagataM sukham // dvitricaturiti snehamahorAtraNa daapyet| vastiM vastau praNIte tu vastizcAnantaro bhavet // trirAtraM karma kurvIta snehamAtrAM vivarddhayan / anenaiva vidhAnena karma kuryAt punasvAhAt // 37 // gnggaadhrH-pusspnetretyaadi| pramadAnAM svAGgulimAnena dazAGgulaM na tu dvAdazAhaLa zeSa puSpanatrapramANaM mUtrasrotaHsamAnaparINAha sthalaM mUtrasroto'nurUpeNa vahati ca uttaravastinetra kuryaat| yoninatrankhAha-apatyetyAdi / nArINAmapatyamArga yonipathe caturalaM netraM vidheyam / bAlAyAstu nAryAH mUtramArga dAGgulaM netraM kaarym| apatyamArga tvekAhulaM netraM kAyryam // 36 // maGgAdharaH-uttaravastidAnakramamAha-uttAnAyA ityaadi| same ca ta sathinI ceti samasakthinI saGkocyottAnAyAH zayAnAyAH asyA nAyaH pRSThavaMzamanu lakSIkRtyAnuvaMzaM tadgata vastinetraM suravaM praNayet / dvistrizcaturvAhorAtreNa snehaM vastiM dApayediti, snehasya vastau samyak praNIte saMti punaH anantaro vastidetto bhavet / ityevaM trirAtra vastikarma snahamAtrAM vivaddheyan badyaH kurviit| punasvAhAt paramanenava vidhAnena snehavastikarma kuryyAt / ityuttaravastividhAnaM vyAkhyAtaM bhvti||37|| ... . pusspnesprmaannsvityaadi| munasroto'nupAtIti mudvA hacchindram / apatyamAga vidheyaM catu raGga samiti apatyamArge snehayitavye caturaGga labhavezanaM prAptayauvanAnAmeva nArINAM kartavyam , mUtramArga tu snehayitavye raGga lamavezanaM prAptavayaskAnAmeva kartavyam, bAlAyAH svarUpapramANatayA ekAlapravezanameva mUtamArgaprayogArtha kartavyam / bAlAnAntvapatyamArge na dIyata eva, tAsA * munasroto'nupAtIti cakrataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #1536
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ema madhyAvA siddhisthAnam / ataH zirovikArANAM kazcid bhedaH pracadayate / pittaraktAnilA duSTAH zaGkadeze vimurchitAH / tIvrarugdAharAgaM hi zopha kurvanti dAruNam // sa ziro viSavadvegI ruNavAzu glntthaa| trirAtrAjjIvitaM hanti zaGkhako nAma nAmataH // trAhAjIvati bhaiSajyaM pratyAkhyAyAsya kArayet / zirovirekasekAdi savaM vIsarpanucca yat // 38 // rUvAzanAtyadhyazanaiH praagvaataavshymaithunaiH| vegasandhAraNAyAsa-vyAyAmaH kupito nRNAm // kevalaH sakapho vApi gRhItvAI ziro'nilaH / gaNDanU dantazaGkAkSi-lalATaM paripIr3ayan // manyAbhUzaGakarNAkSi-lalATADeSu vedanAm / zastrANinibhAM tInAM kuryAt so'rbhaavbhedkH|| gaGgAdhara-ataH paraM zirovikArabhedapAha-ata ityaadi| zirovikArANAM kazcita mabheda ucyte| pittetyaadi| yaM dAruNaM zopha kuvanti sa zotha:, khalu viSavada vegI zirastathA galamAzu ruNaddhi / trirAtrAjjIvitaM hanti yadi hAjjIvati tadA pratyAsAyAsya bhaSajyaM kArayet / kriyAmAha---ziro, virakasekAdItyAdi // 38 // . gaGgAdharaH-athArdA bhedkmaah-ruukssaashnetyaadi| rUkSAzanamatyazanamadhyaH zanacAta prAgavAtazcAvazya ityavazyAyo niihaarH| etahatubhiH kupitA'nilA kevala sakapho vA ziraso'rddha gRhIlA manyAdyaHSu zastrArANAnabhAMtIvAM vedanA bhpsymaargsyaavRttvaat| patiH pAnatarA bhavadita snehapratyAgamanArthA vattiH ponatarA kasaMdhyA snehamAmA cAna "snehassa prastAva svAGgalImUlasammitam" ityanena suzrutokA yA // 34-50 * pAgi:-kramAgatazira virekArya simarmIyAn vistRsya vaktumAha-ata ityaadi| sAraNa maaNshukaarii| punassayahAjIvanAtyA:: prabhAvA'ya zakasya / pratyAkhyAya pareka kiyA misyanena sapanAmA eka pratyAkhyAnapUyikA cikitasA kartavyAsya // 38 // .. ckrpaanni:-kssetyaadinaa'vibhedkmaah| avazyAyo himH| bAdaminimAmiti - | 92 For Private and Personal Use Only
Page #1537
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ghrk-sNhitaa| [vimIyA sidira nayanaM vAthavA zrotramativRddho vinAzayet / / tasmAt prAgeva karttavyA cikitsA tu cikitsakaiH // catuHsnehottamA mAtrA ziraHkAyavirecanam / nADIsvedo ghRtaM jIrA vastikammonuvAsanam // upanAhaH zirovastidahanaM cAtra shsyte| pratizyAye ziroroge yaccoddiSTaM cikitsitam // 39 // sandhAraNAdajIrNAya mastiSkaM raktamArutau / duSTo dUSayatastaJca TuSTaM tAbhyAM vimUrcchitam // kuryAt, so'ddhaavbhedkH| so'tiddho nayana vA zrotraM vA vinAzayet / tatra cikitsaamaah-crityaadi| catuHsnahayogasyottamA mAtrA zasyate zirovirecanaM kAvirecanaM vamanavirecanam / yacca pratizyAye ziroroge codiSTaM cikitsitaM tat sarca zasyate iti // 39 // .. gaGgAdhara-atha suuvittmaah-sndhaarnnaadityaadi| mastiSkaM mastulA tthedaarnnimnthnnibhaam| bharaNigyutthApanasthAnam, kiMvA agnikAraNenAgnireSa lakSyate / catujhnehasyottamA mAtrA ctuHsnehottmmaatraa| uttamA mAtA ahoraatprinnaamniiyaa| jIrNa dazavarSasthitaM smRtam / upanAhaM kecicchirovastibhedamAhuH, yo mastiSka ucyte| tanvAntare hi mastikA upanAhaH zirovastiprakAra uktaH,-"mastike'STAGgalaM paTTa vastau tu dvArazAGga lam" ityAdinA / zirovarikhavidhAnaM zAlAkye jJeyam, yathA-'dvAdazAGga lavistIrNa varmapaTTa shirHsmm| bhAkabandhanasthAne lalATe ghnvessttite| celaveNikayA baddhA mASakarakena lepayet / tato yathAvyAdhita sneha koSNaM nivezayet / U kezabhru vo yAvadaGgalaM dhArayeca tm| bhAvana mAsikAbaledAt dvAdazASTau SaT vAtAdiSu / mAlAsahasrANyAjo dverakaM skandhAdi maIyet / yuktasnehasya paramaM samAhaM tasya sevanam // " tathA bhAzirojyAyataM dharma karavASTAGgalamuSmRitam / nA''veSTaya ziro'dhastAnmASakalkena lepyet| nizalasyApAvaSTasya tailaiH koSNaH prapUrayet / bhArayedAijaH zAnteyAma yAmAda meva vaa| zirovastiH jayasyeSa ziroroga marucavam" ityaadi| dahanaM vA'syeti santAntarapratyayAt dvaraGga lalalATazaGkhapradezeSu zarakANDAninA jJeyam / boriSTa riktisitamiti taba vAta iti yojyam // 39 // . For Private and Personal Use Only
Page #1538
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 9mabhaNyAmA sidristhAnam / sUryAdaye'kasantApAda raktaM viSyandayecchanaiH / tato dine ziraHzUlaM dinavRddhayA ca vaddhate // dinakSaye tataH styAne mastiSke saMprazAmyati / sUryAvarttaH sa tatra syAt sarpirauttarabhaktikam // zirakAyavireko'tha murdA tu snehadhAraNam / jAGgalarupanAhazca ghRtakSIraizca secanam // vahi (titittirilAvAdi-zRtaM kSIrotthitaM ghRtam / syAnAvanaM jIvanIya-kSIrASTaguNasAdhitam // 40 // raktamAruto duussytH| tAbhyAM vimUcchitaM duSTantu tanmastiSka sUryodaye'ka. santApA, rakta samudriktaM sad viSyandayet zanaryathA sUyyasantApo vaddhate tamodriktaM rakta bhavat krameNa viSyandayet / tato dine ziraHzUlaM dinaddhayA bddh'ete| tataH krameNa dinakSaye sUryasantApahAse rakta krameNa zAntaM yAti mastiSke ca styAnAM gacchati ziraHzUlaM prazAmyati / sa rogaH sUryAvattaH syAt, tatra auttarabhaktikaM sapiH zira kaayyovirekH| mRhya tu snehadhAraNaM zirovastiriti yAvat / taduktam-"Aziro vyAyataM camme kRtvASTAGgulamunnatam / tenAveSTaya ziro'dhastAnmApakalkena lepayeta / nizcalasyopaviSTasya talahaSNaH prapUrayet / dhArayedA rujaH zAntaryAmaM yAmAddhemeva vaa| zirovastirjayatyeSa zirorogaM marudbhavam / hanumanyAkSikarNAttimaditaM mastakampanam / talanApUyye mRddhAna pazcamAtrAzatAni c| tiSThet zleSmaNi pitte'To daza vAte shigegdii| eSa eva vidhiH kAryastathA krnnaakssipuurnne|" vahiti)tittirilAvAdimAMsarasena kSIrotthitaM ghRtaM. bhRtaM pakva syAt / tathA jIvanIyadazakakalkakSIrASTaguNasAdhitaM kSIrotthitaM ghRtaM: nAvanaM syAt // 40 // pANi:-mastiSka ziraHstho mjaa| dravamiti dravaM st| viSyandata iti vyavate / etaba sUryAvartasya rUpaM doSadRSyayorvikRtiviSamasamavAyArabdhaM bhavati / tena nAnyavikAra evambhUto bhavati / vedanA tathA sUryatApa evAsya paIte, nAgnitApe / etadapi prabhAvakRtameva zeSam / trisnehadhAraNamiti pAThAt taipaghRtaSasAdhAraNaM padanti / vilanivAsoti vileshyH| videzavA. For Private and Personal Use Only
Page #1539
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 3768 www.kobatirth.org caraka saMhitA / upavAsAtizokAti- rUkSazItAlpa bhojanaiH / duSTA doSAstrayo manyApazcAdghATAsu vedanAm tInAM kubrvanti nAsAkSi za sAvatiSThate / spandanaM gaNDapArzvasya netrarogaM hanugraham / so'nantavAtastaM hanyAt ziro'rddhAvarttanAzanaiH // 41 // vAto rUcAdibhiH kruddhaH ziraHkampamudIrayet / tatrAmRtA balArAsnA mahAzvetAzvagandhakaiH / snehasvedAdi vAtaghnaM zastaJcAtrAvapIDanam // 42 // nastaH karma ca kurvIta zirorogeSu zAstravit / dvAraM hi ziraso nAsA tena tad vyApya hanti tAn // 43 // gaGgAdharaH- athAnantavAtamAha - upavAsetyAdi / upavAsAdibhirduSTAtrayo doSA manyApazcAdghATAsu tIvra vedanAM kuvvanti / sA vedanA nAsAdiSvavatiSThate / gaNDapAzvasya spandanamityAdikaM kubvainti / so'nantavAto nAma / ziro'dbhAvaca nAzana bhaiSajastamanantavAtaM hanyAditi cikitsitam / / 41 / / gaGgAdharaH-- atha ziraHkampamAha-vAta ityAdi / rUkSAdibhiH kruddho vAtaH ziraHkampamudIrayet / tatra cikitsAmAha - tatretyAdi / amRtAdibhiH kalka cUrNitarvA snehasvedAdi snehasvedapUvvakaM santarpaNaM nasyaM zastaM syAditi // 42 // gaGgAdharaH-nanu nasyaM kIdRzamityata Aha-- nastaHkarmetyAdi / zirorogeSu kasmAnastaHkampaM kubrvvIta tatrAha - dvAraM hItyAdi / hi yasmAcchiraso dvAraM nAsA E - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dibhirmAvanamiti sambandhaH / manyA grAvA zarAdvayam, ghATA grIvAyAH pazcAdbhAgaH, pazcAt pRSTham / sA cAkSi zaGkhaSvavatiSThata iti zaGkAdIn vyApya sthiga bhavati / anantavAtamenaM sAntare.. amyatovAtamAhuH / zirAkavinAzanairiti zirAvyadhaiH sUryAvarttanAzanaizca bheSajaiH // 40-42 // cakrapANiH - nakhaH karma ceti sambaMziroroga sAdhAraNaM cikit sitam / zirorogeSu nastaHkammaMkaraNe hetumAha-dvAraM hItyAdi / tena nAsArUpeNa mArgeNa / taditi nastodattamauSadham / vyApyeti 15. vartamAnairiti cakrAbhimataH pAThA For Private and Personal Use Only [timamayA siddhi: :
Page #1540
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra Acharya Shri Ka Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir www.kobatirth.org madhyApA. ] siddhisthaanm| 3766 nAvanacAvapIr3azca dhamanaM dhUma eva c| .. pratimarSazca vijJayaM nastaHkarma ca paJcadhA // snehanaM zodhanaJcaiva dvividhaM nAvanaM smRtam / zodhanaH stambhanazca syAdavapIDo dvidhA mtH|| cUrNasyAdhmApanaM taddhi dehazleSmavizodhanam / vijJa yastrividho dhUmaH prAgbhakta-*-zamanAdikaH // / pratimarSo bhavet sneho nirdoSa ubhayArthakRt / evaM tavacanaM karma taparazamanaM tridhA // 44 // tena nAsAdvAreNa tannasyaM ziro vyApya tAn zirorogAn hanti / tasya bhedamAhanAvanaJcetyAdi / nAvanAdikaM paJcadhA nastaHkarma vijJa yam / tatra nAvanaM dvividha snehanaM zodhanazca, nAvanaM nstm| avapIr3o'pi dvividhaH zodhanaH stambhanazca, avapIjya dIyate yasmAdavapIr3astataH smRtH| cUrNasyAdhmApanaM dvimukhanalikayA nAsApuTe phutkAreNa dAnaM dhamanam, taddhi dehazleSmavizodhanamekavidhameva / dhUmastu trividho vize yH| prAgabhaktaH zamanaH shodhnshceti| pratimarSo bhavet sneha eva sa ubhayAkana zodhanazca zamanazca nirdoSaH syAt / tadAha-evamityAdi / tat pratimaSekammai tridhA recanaM zirovirecanaM tarpaNaM zamanazca // 43 / 44 // viro vyApya / tAniti zirogadAna / shirorogdaanprstaavaagtaanvshyvktvynstHkmmbhedaanaahnaavnmityaadi| naavnaadyshcikitsaasthaanokaaH| bhava suzrute dhUma varjayitvA panavidha nAkammoktam-"nasyaM tat paJcavidhavikalpam , tada yathA-nasyaM zirovirecanaM pratimo'vapI: prathamamA" iti| iha tu nAvanazabdenaiva zirovirecanamapi gRhItam, yaduktam-"snehanaM zodhanamcava nAvanaM vividha smRtam" iti| tena suzrutokto'pyartho gRhIta eva / zodhanaM khambhanava sAdavapIDa isyatra saMzamanamapyavapIDasya karmecchanti, tacca stambhana evAntarbhAvanIyam / avapInya yasa kAdIni dIyante ityakSapIDA, anena zirovirecanArtha dIyamAnasaindhavapippalyAdi klaapyvrodhH| mApanaM dehasrotovizodhanamiti vacanAt, zirovirecanaprayojanakameveti isNyti| zamanAdika ityatra zamanazabdena prAyogika gRhAti, tena prAyogikasnaihika revanikabhUmAnAM nAsAdIyamAnAnAmiha grahaNam / mukhapeyastu dhUmo na nasyam / ubhayArthakRditi snehavirecanA kRt / pratimarSalakSaNamane "nastaH snehAGga liM dadyAt' ityAdinA vakSyamANam / satapatravidha. nastamkarmaNastraviSyamAha-evamityAdi / kammati nstHkrm| zamanena khambhanasyApi grahaNam / * dhamanAdika ityanyA pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #1541
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3770 crk-sNhitaa| limamrmIyA sidi stambhasuptigurutvAdyAH zlaiSmikA ye shirogdaaH| zigevirecanaM teSu nastaHkarma pracakSyate // ye ca vAtAtmakA rogAH ziraHkampAditAdayaH / zirasastarpaNaM teSa nastaHkarma prckssyte| raktapittAdigegeSu zamanaM tasya ceSyate // 45 // dhmApanaM dhUmapAnazca yathAyogyeSu buddhimAn / doSAdikaM samIkSyaiva bhiSak samyak ca kArayet // 46 // phalAdikantu bhaiSajyaM proktaM yad yad virecanam / tat tu saMkalpayet tena pacet snehaM virecanam // - gaGgAdharaH teSAM vissyaanaah-stmbhetyaadi| stabhbhAdiSu gadeSu ziro. virecanaM nAma nastaHkarma prckssyte| ye cetyaadi| vAtAtmakAH ziraH. kampAdayo ye rogAsteSu zirasastapaNaM namtaHkamme pratimaSa ucyte| atha shmnprtimvissymaah-rktpittetyaadi| raktapittAdiSu rogeSu tasya zamanaM pratimarSe issyte||45|| gnggaadhrH-maapnmityaadi| yathAyogyeSu rogeSu dhmApanaM pradhamanaM nAsayA dhUmapAnazca kArayet // 46 // - gaGgAdhara-paJcadhA nasyaviSayamuktvA trividhapatimaSesAdhanamAha-phalAdika 'mityAdi / pUrva phalamUlAdikaM yada yavirecanaM bhaSajyaM proktaM tad doSavyAdhyanu sAreNa saGkalpayet, saGkalpya ca tena bhaSajyena virecanaM snehaM pcet| zirovirecanaM tapaNe snehnsyaavrodhH| anye ye kecit prabhedAstantAntare pratipAditAH; te'pyantraivAntabhavanti // 13 // 14 // ' cakrapANi:-virecanAdikarmadhyasya viSayamA stmbhetyaadi| tarpaNamiti snehena tarpaNam / yathAyogyeSu zasyata iti mApanadhUmayogyeSu zate, tatra dhUmayogyAH sUtrasthAne pratipAditAH / mApanayogyAstu dhamApanaguNa thane dehasrotorizaMdhanamitipadena ye'bhinyAsApasmArAdayaH zodhanIya. srotasa prakAH, te jJeyAH // 15 // 46 // cakrapANi:-zirovirecamacUrNa vidhimaah-phlaadiityaadi| phalAdibheSajamiti rogamiSaNa.. jitIyocam-phalapasamUlakandapuSpaniyA'satvagabhedAt samAviSamukaM. zirovirecanadravyam / pUrNa For Private and Personal Use Only
Page #1542
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1 madhyAya siddhisthaanm| yaduktaM madhuraskandha-bheSajaM tena trpnnm| sAdhayitvA bhiSaka snehaM nastaH kuryAda vidhAnavit // 47 // prAkasUyye madhyasUya vA kuryAt tarpaNakarma ca cha / uttAnasya zayAnasya vAstRte zayane sukham // pralambazirasaH kiJcit kizcit pAdonnatasya c| dadyAnAsApuTe snehaM tapeNaM buddhimAn bhiSak // 48 // anavAziraso nasyaM na ziraH prtipdyte| atyavAziraso nasyaM mastuluGge ca tiSThati / / ata eva zayAnasya zuddhArtha svedyecchirH| saMsvedya nAsAmunnAmya vAmenAGguSThaparvaNA // snehaM pacet / zirasantapaNaM snehamAha-yaduktamityAdi / vimAnasthAne madhuraskandhabheSaja yaduktamAsthApanaM tena dravyeNa tapaMNaM snehaM sArdhAyalA bhiSak nastaHkamme pratimA kuryyAditi // 47 // . gAdharaH-kamma prAkasUrya prAtaHkAle madhyasUyaM vA madhyAhna vA prAkRtamAvazyakaM karma malamUtrotsargAdikaM yo tasya uttAnasya zayAnasya svAstRte zayane mukhaM zayAnasya kizcit palambazirasaH kiJcidunnatapAdasya pUrva ziraH saMsvedayet, ziraH saMskaMdha vAmenASThapaNA nAsAmunnAmya dakSiNahastenobhayataH sama yathA syAt tathA praNAcyA picunA vA yathAvidhi nastaHsnadaM kuryAt / na banavAka: ziraso nApyatyavAziraso nastaHsneha kuyyot / / 48 // gAdharaH-kasmAdityata aah-anvaagityaadi| anavAgU bhUtaM ziro yasya tasya khalattAnazayAnasya dattaM nasyaM ziraH prtipdyte| atyavAgatinIcaM kalpayediti pradhamanArthamavapIr3hanArthaca cUrNa kalpayet / - madhuraskandho'pi rogabhiSagajitIye evokaH // 17 // cakrapANi:-mastakammavidhimAha-prAk sUrya hsyaadi| prISme prAk sUrye, zIte tu madhyasUraye iti vyvsthaa| prAkakRtAvazyakasya ceti prAkakRtAvazyakaraNIyamalavisargAdikasya / evaM * prAkakRtAvazyakasya ceti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #1543
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3772 caraka saMhitA | hastena dakSiNemAtha kuryyAdubhayataH samam / praNADyA picunA vApi nastaH snehaM yathAvidhi // 46 // kutre ca svedayed bhUyo'pyAkarSecca punaH punaH / taM snehaM zleSmaNA sArddha tathA sneho na tiSThati // 50 // svedenot klezitaH zleSmA nastaH karmmaNyupasthitaH / prAyaH snehasya zaityena zirasi zyAyate prati // zrotramanyAgalAyeSu vikArAya sa kalpate 1 tato nastaH kRto dhUmaM pibet kaphavinAzanam / hitAnnabhuk nivAtoSNa-sevI syAnniyatendriyaH // 51 // vidhireSo'vapIDasya kAryyaH pramApanasya ca / SaDgulyAthavA nADyA dhameccUrNa mukhena vA // | mammamA siddhi: For Private and Personal Use Only ziro yasya tasyottAnazayAnasya dattaM nasyaM mastuluGge tiSThati / ataeva samamuttAnazayAnasya zuddhArthaM ziraH svedayet / saMsvedya va snehaM nasyaM kuryyAt // 49 // gaGgAdharaH- nasye kRte sati yat kAryyaM tadAha-kRte cetyAdi / kRte ca snehanasye bhUyaH ziraH svedayat punaHpunaH zirogataM taM syaM zleSmaNA sADemAdheca, yathA sneho na zirasi tiSThati // 50 // gaGgAdharaH- kasmAt punaH punarAkarSet / svedenetyAdi / zirasi zleSmA svedanotklezato nastaHkammaNi snehadAnenopasthitaH punaH snehasya zatyena tato'nantaraM prAyaH pratizyAyate zrotrAdiSu vikArAya sa pratizyAyAya kalpate 1 tato nastaH kRtaH pumAn kaphanAzana dhUmaM nAsayA pibat nastaHkampalAt / niyatendriyo madhunAdivarjI san hitAnaka nivAtoSNasevI syAditi // 51 // . gaGgAdharaH - vidhirityAdi / eSa pratimaSeva vidhiravapIr3asya madhmApanasya ca kAyyeH / pradhyApanaprakAramAha-paDityAdi / Sar3aGgalyA dikhayA nADyA mukhenazayAmasyeti kicidavanataziraskatathA zayAnasya / kuryyAdubhaya: samamiti babhayanAsApuTa nAtha tulyaM dadyAt / praNAr3I nasyadAnanalikA / yathAvidhIti pramANAdidoSarahitm / kunasyasya dhUmapAmopapattivarNanapUrvakaM dhUmapAnamAha - svedenetyAdi / pradhmApanasya coko vidhistathA vakSyamANana
Page #1544
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 9ma madhyAna siddhisthaanm| viriktazirasa tUrNa pAyayitvAmbu bhojayet / laghu triSvaviruddhaJca nivAtasthamatandritam // 52 / virekazUnyo (r) doSasya kopanaM yasya sevate / sa doSo bicaraMstatra karoti svAn gadAn bahUn // yathAsvaM vihitAM tatra kriyAM kuryAd vickssnnH| akAlakRtajAtAmA rogaannaamnuruuptH|| 53 // ajINe bhuktabhakta ca toyapIte'tha dudine / pratizyAye nave sAne snehapAne'nuvAsane // narANAM + snehana rogAn karoti zlaiSmikAn bahUn / tatra zleSmaharaH sarvastIkSNoSNAdividhihitaH // 54 // cAme virecane garbhe vyAyAmAbhihateSvapi / pAto rUkSaNa nasyena kruddhastAn janayed gadAn // ghaNamoSadha dhamet / tena viriktazirasaM taM nivAtasthamatandritaM tUrNamambu pAyayitA bhojayet, triSu doSeSu yadaviruddhaM laghu ca bhojyaM bhavet / / 52 // gaGgAdharaH-kasmAt triSvaviruddha bhojayedityata Aha-viraketyAdi / zirovirakeNa zUnyo jano yasya doSasya kopanaM dravyaM sevate, sa doSaH kupitaH san tatra zirasi vicaran san khAn taddoSasambhAvyAn bahUn gadAn karoti / tacikitsAmAha-tatra yathAsvaM vihitAM kriyAM kuryaat| akAle nastakamma dossaanaah-akaaletyaadi| akAlakRtanastaHkammai bahUn zlaSmikAn rogAn kroti| tatra rogeSu zleSmaharaH svvstiikssnnaadividhitiH||53|| 54 // .. gaGgAdharaH-zAma ityAdi / kSAmAdiSu rUkSeNa nasyena vAtaH kruddhaH san tAn pAlyA' ityaadinaaH| viriktazirasamityAdi srvvirecnsaadhaarnnm| sidhviti vaataadiv| virekazuddha iti shirovirekshuddhH| doSasyAkopanaM seveta iti yojym| makAlakRtajAnAja rogANAmanurUpata iti akAlakRtazirovirecanajAtAnAM rogANAmanurUpatacikitsA phugyodityarthaH // 44-53 // virekzuddha iti cakradhanaH pA nAvanaM snehanamiti pakrasammataH pAThaH / 473 For Private and Personal Use Only
Page #1545
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| simammISA li tatra vAtaharaH savvA vidhiH snehnvRhnnH|... svedAdiH syAd ghRtaM kSIraM garbhiNyAstu vishesstH|| 55 // jvarakopAditaptAnAM timiraM madhupasya c| rUH zItAJjanelepaH puTapAkaizca sAdhayet / tena jvarAdayaste tu prazamaM yAnti tasya tu||56|| snehanaM zodhanaJcaiva vividhaM nsymucyte| pratimarSastu nasyArtha karoti na ca doSavAn // 7 // nastaH snehAGgaliM dadyAt prAtarnizi ca srvdaa| na cosidhecca dehAnAM pratimarSaH sa dADhyaM kRt // 5 // vAtasambhAvyAna gadAna kroti| tatra sarbo vAtaharaH snehana haNasvedAdividhihitaH syAt / garbhiNyAstu vizeSato ghRtaM kSIraM vidhiH syAt / tayA tahAtakRtajvarakopAdinA taptAnAM tRNAM ghRtaM kSIraM vizeSato vidhiH syAt, madhupasya madyapasya timiraM rUkSaH zItAJjanAdibhiH sAdhayet / evaM pittakope'pyuna yam // 55 // 56 // gAdharaH-atha naavnvidhimaah-snehnmityaadi| mAgabhihitaM sneha zodhanaccava nAvanaM. dvividhaM smRtamiti tanAvanaM nasyaM tantrasyArtha snehanaM zoghanazca matimaH karoti na ca doSavAn bhavati // 57 // gaGgAdharaH-zamanapratimarSamAha-nasta ityAdi / mAtarnizi ca sadA sasthA cakrapANiH-nAvanaM snehanamiti snehanArtha nsym| svedaadiriticchedH| dhRtaM kSIramiti garbhinyA eka vAtajayA garbhapuSTaye c| jvaretyAdi / jvarAditaptAnAM snehanaM nAva limira haryAva, tathA madhapasya timiraM kuryAt / ata cikitsAmAha- ruurisyaadi| zIlA boso ghadanti / kiMvA vikaNyakRtamAnaM zItAjanam / yahukaM zAlAkye para prasAdamamathApi / sikena ropaNa kAyaM madhureNa prasAdanam / baTamsalavaNA lekhanaM kArayed khudhH| zaityAzirvApayet tikto raukSyA ropayati drutam" iti / rUkSarityAnAdibhiH sambadhyate / lepo nayanAlepaH / puTapAko'kSitarpaNajavikAraharalekhanaH, zamano vA jnyeyH| puTapAkohi zAlAkye snehanalekhanaprasAdanabhedAt trividha ukaH / tadvidhizcahAnyAkAreNa apazitaH // 54-56 // cakrapANiH-pratimarSasya nAvanasampAcobhayakarmadarzanArtha nAvanakarma praagutmnuytesnehnmityaadi| bhanye sarvanastaHkarmaNAmevaitat karmadvayamanuyate, tasaca snehanazamanasa prAmuktasyAvarobha iti vadanti / tasyArthamiti snehanaM zodhanaJca / na ca doSavAnitina vyApati For Private and Personal Use Only
Page #1546
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma bhanyAyA] siddhisthaanm| 3775 tatra shloko| troNi yasmAt pradhAnAni maNyabhihateSu c| teSu.liGga vikitsAzca rogabhedAzca saussdhaaH|| vidhiruttaravastaizca nstHkrmvidhistthaa| SaDvyApadabheSajaM siddhau mAdhyAye prakIrtitam // 16 // ityanivezakRte tantre carakapratisaMskRte siddhisthAne trimIyasiddhirnAma navamo'dhyAyaH // 6 // pumAn yathoktazirorogazamanasneheJjaliM majjayilA nasto dadyAt / na cotsinggh| atizayenosiGghana na kuyyaat| sa pratimarSaH khalla dehAnAM dADharakat // 58 // gAdharaH-adhyAyAthamAha-tatra zlokAviti / trINItyAdi / paThyApanabheSajam bhAmabhakaTavAtapittakaphAtisAro'tiyoganirUhabheSajam // 52 // gaGgAdharam-adhyAyaM smaapyti-agniityaadi| .... amivezakate tantre carakAtisaMskRte / siddhisthAne'STameprApte tasmin haDklena tu| pratisaMskRta evAtra navame'dhyAya eva c| trimarmIyasidAmidhe vaidyagaGgAdhareNa tu| kRte jalpakalpatarau siddhisthAne'STametra tu| skandhe trimIyasiddhinevamo'dhyAya eva yH| tasya jalpAbhidhA zAkhA navamI tu smaapitaa||9|| mAn / pratimavidhimAha-nasta ityaadi| snehAGga lAmati snehapUritAmaGga lim| samvadeti smbt| dAvya kRditi zikipAlAdidADhyaM kRt / ayaM pratimarSaH svarUpasnehapramANo'nutasiMhamA sArvakAliko sheyH| yastu bhUrisnehamAnaH nAsau sArvakAlika / yadutam - ISa. itasiMhanAt sneho yAvAn vakta prpdyte| nasto niSiktaM taM vidyAt pratimarSa pramANataH" tathA "pratimantu na pibet knntthaanybhyaadhrH| yAvatrasneho vrajedAsyaM tatpramANa vastra " ti| bINIpAdisaMgraho vyakArthaH // 57-59 // iti mahAmahopAdhyAyadharakacaturAnanazrImazcakrapANivattaviracivAyAmAyurvedadIpikAyA ........ parakatAtparya TIkAyAM sidristhAnavyAkhyAyAM simarmIyasidivyAkhyA nAma nvmo'dhyaayH||9|| For Private and Personal Use Only
Page #1547
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dshmo'dhyaayH| ... athAto vastisiddhiM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhgvaanaatreyH||1|| siddhAnAM vastInAM zastAnAM teSu teSu rogess| zRNvagniveza gadataH siddhiM siddhipradAM bhiSajAm // 2 // baladoSakAlarogaprakRtIH pravibhajya yojitaH samyak / svaiH khairauSadhavagaistAMstAn rogAn niyacchati // kAnyad vastisamaM na vidyate zIghrasukhavizodhitvAt / AzvapatarpaNatarpaNayogAcca niratyayatvAcca // 3 // gAdhara:--athAdhyAyoddezakramAd vastisiddhimAha-athAta ityAdi / sarca pUvaivada vyaakhyeym||1||.. gnggaadhrH-siddhaanaamityaadi| gadato mattaH zRNu // 2 // gaGgAdharaH bltyaadi| balAdIn pravibhajya samyaga yojito vstiH| svaiH svarauSadhavarganiSpannastAMstAn rogAn niycchti| kmmtyaadi| kasmAt ? vastisamamanyat kamme nAsti, zIghramukhavizodhikhAt, apatapaNatapaNayogAca Azu niratyayavAca // 3 // ...cakrapANi:-simarmIyAyAM bahurogapratipAdanADha bahurogahitavastipratipAdanArtha vastisiddhi. rucyte| atraiva vastizabdena siddhavastayo vakSyamANA abhipretaaH| siddhAnAmiti prasiddhaphalAnAm / teSu teSviti vkssymaannvaatgdaadissu| siddhimiti vastiniSpAdakam, kiMvA vastyabhidhAyaka prantham // 11 // cakrapANiH-vastaritikartavyatA guNAMzca prtipaadniiyvrtynggmuutaanaah-bldossetyaadi| bhanna ca balAdau yathApradhAnamiha gRhIte sarvaparIkSAvarodho vyAkhyeyaH / "parIkSA doSauSadha" ityAdinoto. 'pyarthaH punaH prkrnnvshaaducyte| svaiH svarauSadhavagairiti ythaavyaadhiprtipaaditairaussdhH| svAna khAniti tattadvastividheyauSadhasya prazamanIyAn / AzvapatarpaNatarpaNayogAditi apatarpaNA prayukto vastiranyApatarpaNameSajabhyaH zIghramapatarpaNa karoti / evaM tarpakadravyayukto'pi vastiH zIghramitaratarpaNApekSayA tarpaNaM karoti // 3 // . For Private and Personal Use Only
Page #1548
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 10ma adhyAya:] siddhisthAnam / satyapi doSaharatve kttutiikssnnossnnaadibhessjaadaanaat| duHkhodArotklezAhRdyatvakoSTharujA vireke syuH // avirecyau zizuvRddhau taavccaapraapthiindhaatublo| AsthApanameva tayoH sarvArthakRduttamaM krm| balavarNaharSamAIva-gAtrasnehaM nRNAM dadhAtyAzu // 4 // anuvAsanaM nirUhaH sottaravastizca sa trividhH| . zAkhAvAtA nAM saGkacitastabdhabhamasandhInAm / viTsagAdhmAnAruci-parikartirugAdiSu ca shstH||5|| uSNA nAM zItAn zItA nAzca tathA sukhoSNAn / tadayogoSadhayuktAn vastAn saMtayaM vidhi niyuJjayAt // 6 // gnggaadhrH-stypiityaadi| kaTutIkSNAdibheSajAdAnAda doSaharatve satyapi duHkhodgArAdayo vireke (saduHkhodgArA torvireke kathamutklezakoSTharujAH ) syuH| avirecyAvityAdi / avirecyo zizuddhau, kasmAt 1 taavdpraapthiindhaatublau| zizaramAptadhAtuSalo vRddho hInadhAtubala iti| AsthApanantu tayoH zizuvRddhayoH sArthakaduttamaM karma savveSAM nRNAmAzu balAdInyAdadhAti // 4 // gaGgAdharaH-sa vastistriviko'nuvAsanaM nirUha uttaravastizca zAkhA. vAtArtAdiSu shstH| uSNA nAM zItAnityevamAdIna vastIna saMtakye vidhi niyuJjayAt // 5 // 6 // cakrapANiH-vastyapekSayA zodhanAntare dosshrnndossmaah-stypiityaadi| kaTukAdibheSajavirekadAnAt duHkhalodvArazcA'hRyatvA koSThAvarodhazcete sarve bhvnti| tatra duHkhaM kaTukAdinA rasenodveyAdeva bhavati / ete doSA vastau na sambhavantIti bhaavH| virekazabdena vamanavirekAveva prAyo, kiMvA vamanaM vastinA samamatyantabhinnaviSayatayA zedAhRtam, virekasta pakvAzayasthe'pi vastiviSaye bhavatIti kRtvA virekameva prati vasteH praadhaanymihocyte| avirekAdiviSaye vaste. baugikasayA praadhaanymaah-avirecyaavityaadi| sAvityAdau yathAsaGghaya vyAkhyeyam-aprAptacAturamAtavalaya bAlaH, prahINadhAtuH prahINabalazca vRddhaH, evmbhuuttvaaccaavirecyaavetau| sarvArthakRditi vAtAdidoSaharaNavRhaNAdikRt // 4 // .. ckrpaanniH-vstebhdaanaah--anuvaasnmityaadi| tayogyauSadhayukAniti uSNAtihareNa For Private and Personal Use Only
Page #1549
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| [tinidhi vastIn vRhaNIyAn dadyAda vyAdhiSu vizodhanIyeSu / medakhino vizodhyA ye ca narAH kusstthmehaatH||7|| kSINamatadubalamUrcchitakRzazuSkastabdhadoSANAm / dadyAnna vizodhanIyAn doSanibandhAyuSo ye ca // 8 // vAjIkaraNAsRpittayormadhughRtapayoyutAH svveN| zastAH satailamUtravacA lavaNAzca kaphavAte // 6 // yujyAda dravyANi vastiSvamlaM mUtraM payaH surA ca kAthAt / avirodhAd dhAtUnAM rasayonitvAcca jalamuSNam // . gaGgAdharaH-vizodhanIyeSu vyAdhiSu ca haNIyAn vastIn dadyAt / medastiprabhRtayo ye ca teSAM na haNIyAn dadyAt / kSINakSatAdInAM vizoSanIyAn vastIna na dadyAt, doSanibandhAyuyaSAM yakSmiNAM tessaashc| vAjIkaraNAmukapittayostu madhudhRtapayoyutAH sarve vastayaH shstaaH| satalAdayo vastayaH kavAte zastAH // 7-9 // gnggaadhr-yujmaadityaadi| vastiSvamlamUtrAdIni dravyANi yuJjayAt / zovAtihareNa vA mauSadhana kalpitAn / vizodhanIyAn vyAdhInudAharavi-medasiba syaadi| ziSyA ye pIti bhUridoSatvena pe zodhanAhI ityrthH| doSanibadAyuSa iti doSa mAvika dehasthe nibaDhe bhAyurveSAM zoSyatidurbalaprabhRtInAm, te tthaa| ukaM hi-"zoSI mumati mAzAli puriissvNsnaadpi| abalazcAtimAnaJca kiM punaryo viriyate" iti // 5-8 // cakrapANiH-kAryavizeSApekSayA vastInAM saMskAravizeSAnAha-vAjIkaraNe tyaadi| madhuprakSepo yasto pUrvottasAmAnyavidhAnalabdhe'pyadhikamAsayA prakSepArthatayA'vazyaprakSepArthohocyate / avirodhAt dhAtUmAmiti pUrveNa sambadhyate, tena pasmin saMskAre bhamlAdInAM madhye pada dhAvirodhina bhavati, vayam, yat tu bhAtuvirodhi bhavati, na theym| vyAdhiprakRtyavirudaM yat asA bhAti, khat tasya deymityrthH| rasayonisvAca jalamuSNamiti jalaM yasmAda rasayoniH, tena nAmada sarvavastigatarasasya - pogArtha sarvavastiSu deyam / etaSa jalaM bastiSu sAkSAmA darzanAta kalakAvipeSaNe viniyojym| kiMvA asa tavacanaprAmANyAdeva jJeyam / liMgaka zamdo'yaM dravopalakSaNAt tailaamlaadidrvdaansyaiveymuppttiH| rasayonitvaM dravasammamA diinaappkssm| bhanye tu-jalamuSNaM pratiniyatameva, cUrNavastAveveyamupapattiA, sahayogitA kisapUrNavastizrA yaH kevaladraveNa diiyte| tanvAnsare'pyukam, yathA-"rAmakasthi . For Private and Personal Use Only
Page #1550
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 10 madhyAvA siddhisthaanm| 37 suradAruzatAlA-kuSThamadhukapippalImadhusnehAH / UrdhAnulomabhAgAH sarSapAH zarkarA lavaNam // Apo vastInAmataH prayojyAni teSu tAni syuH| yuktAni saha kaSAyairyaduttarataH pravakSyAmi // 10 // cirajAtakaThinabaliSu vyAdhiSu tIkSNA viparyaye mRdavaH / saprativApakaSAyA yojyAstvanuvAsananirUhAH // 11 // azlokairataH siddhAn nAnAvyAdhiSu vrgshH| vastIn vIryasamai gairyathArhAniha tAn zRNaH // 12 // jalazcoSNaM yuJjanAt, kAthAdavirodhAt rasayonilAca dhAtUnAM suradAAdIni ca yunyjnaat| Apa ityaadi| Apo vastInAM madhye zreSThatamA atasteSu vastiSu tAni dravyANi prayojyAni syuH| kaSAyaH saha yAni yuktAni tAnyuttaratA pravakSyAmi // 10 // .... gnggaadhrH-cirjaattyaadi| cirajAtAdiSu vyAdhiSu tIkSNA vstyH| viparyaye aciramRdabalavatsu mRdavo vstyH| saprativApakaSAyA anuvAsananirUhA yojyAH // 11 // gaadhr-arddhshlokrityaadi| yathArhAna tAn vastIniha bhRNa // 12 // . saalaapuutiikkRssnnaaphldaaskRssnnH| sasaindhavAmloSNajala: sataikaH zUlama iSTaH khalu pUrNavastiH // " iti| suvAprityAdinA vastidhvayogAdyapekSayA vyastasamastavidhayA prkssepyaanaah| bhAvApA bastImA miti vastivAvApyA ityarthaH / yAnIti kssaayyuktaani| cirajAtakaThinabaleSu tIkSNA iti jIndranyayogena tIkSNAH, viparyaye ceti adhirajAte akaThinabale c| bhanuvAsananirUhA iti manuvAsane kapAyayogaH snehasAdhanArthameva, bhAvApastvanuvAsane'pi zatAhAdInAM kartavya evN| yadukamapyana-"pippalI madana kuSTha zatAhA madhukaM vaa| prayojyAnmAlayA piSTA AvApamanupAsane" iti // 9-1 . . .. pANiH-pUrva siddhAnAM vastInAmityAdinA pratijJAtArthInInAha-azlokai rityaadi| vyAdhivisyama vyAdhizAdo do'pi vrtniiyH| bahuza iti ekaikasmin vyAdhI doSe For Private and Personal Use Only
Page #1551
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3780 crk-sNhitaa| [ vastisiddhi vilvo'gnimanthaH zyonAkaH kAzmayaH pATalistathA zAlaparNI pRznIparNI vRhatyau vrdhmaankH|| yavAH kulasthAH kolAsthi sthirA ceti tryo'nile| zasyante ca catuHsnehAH pizitasya rasAnvitAH // 13 // nalava lavAnIra-zatapatrANi zaivalam / maJjiSThA madhukAnantA payasyA madhukastathA // candanaM padmakozIraM paittike tu gade tryH| sazarAghRtakSaudra-sauvIrA vastayo hitaaH|| 14 // arkastathaiva cAlarka ekASThIlA pumrnvaa| haridrA triphalA mustaM pItadAru kuTannaTam // pippalyazcitrakazceti trayastai kapharogiNAm / sakSArakSaudragomutrA nAtisnehAnvitA hitAH // 15 // gaGgAdharaH-vilva ityaadi| vilvAdipaJcamUlakAtha eko vstiH| zAla. pAdivaDhemAnakAntAnAM kAtha eko vstiH| yavAdisthirAntAnAM kAya eka iti trayo'nile vastayaH / catuHsnehA pizitarasAnvitAH zasyante // 13 // gnggaadhrH-nltyaadi| nalamUlam / vjulstinishkssH| vAnIro vetsvRkssH| nalAdInAM zaivalAntAnAM kAya ekH| maJjiSThAdimadhukAntAnAM kAyo dvitiiyH| madhukadvayamiha grAmaM punaH paatthaat| candanAdInAM trayANAM kAya. stRtiiyH| ete trayo vastayaH sazakerAdayaH pattike gade hitaaH||14||: : gaGgAdharaH-arka ityaadi| akeH zvettaH, alako raktArkaH, ekASThIlA vkpusspssttkssH| punarnavAntAnAM kAtha ekH| kuTanaTaH zyonAkaH, haridrAdikuTanadAntAnAM kAtho dvitiiyH| pippalIcitrakayoH kAthastRtIya iti trayo bastayaH sakSArakSaudragomUtrAH kiJcitsnehAnvitAH kapharogiNAM hitAH // 15 // ra bahuza ityrthH| vIryasamai gariti anyo'nyaanuphtsaamdhyvybhaagH| vardamAnaka ernnddH| pizitasya rasA iti prkssiptmaaNsrsaaH| vajulo vetsH| vaanniirstbhedH| suGgaH punaagH| alarko mndaarH| ekASThIlA paatthaa| kuTannaTaM kaivartamustakam, anye tagaramAhuH / For Private and Personal Use Only
Page #1552
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 10 mAyAyaH] siddhisthAnam / phljiimuutkeyaaku-dhaamaargaacodd'vtskaaH| zyAmAkastrivRtA caiva tathA dantI dravantyapi // prakIrdhyA codakIyA' ca cakriNI nalinI tthaa| saptalA zakinI lodhra phalaM kampillakasya ca // catvAro mUtrasiddhAste pkkaashyvishodhkaaH| vyastairapi samastaizca caturyogA udAhRtAH // 16 // kAkolI kSIrakAkolI mudraparNI shtaavrii| madhukaJca vidArI ca zRGgATakakazerukam // AtmaguptAphalaM mASAH sagomUtrA yvaastthaa| jAgalAnUpajaM mAMsamityete shukrmaaNsdaaH||17|| jIvantI cAgnimanthazca dhaatkiipusspvtsko| pragrahaM khadiraM kuSThaM zamI piNDItako yavAH / priyaGguraktamUlI ca taruNI svrnnyuuthikaa| vaTAdyAH kiMzukaM lodhramiti sAMgrAhikA matAH // 18 // gAdharaH--phaletyAdi / phalaM madanaphalaM dhAmArgavaH ghoSakaH Azor3A pIla, phalAdivatsakAntAnAM kAtha ekH| zyAmAko zyAmamUlA trita, zyAmAkAdira dravantyantAnAM kAtho dvitiiyH| prakIyodinalinyantAnAM kaathstRtiiyH| sAlAdikamillakAntAcAM kaathshcturthH| ete cakhAro mUtrasiddhA gomUtrapakAra kAvA pkaashyshodhkaaH||16|| : gaadhr:-kaakoliityaadi| kAkolyAdizatAvaryanvAnAM kAtha eka madhukAdikazerukAntAnAM kAtho dvitiiyH| AtmaguptAdiyavAntAnAM kAthastRtIyaH / jAgalAnUpajamAMsakAthazcaturtha ityete cakhAro vastayaH zukramAMsadAH // 17 // - gnggaadhrH--jiivntiityaadi| . jIvantyAdivatsakAntAnAM kAtha ekH| pagrahAdiyavAntAnAM kAtho dvitIyaH / priyaGkAdisvarNayUthikAntAnAM kaathstRtiiyH| svedaH kRtavedhanaH / dravantI dntiibhedH| prakIryyA krtH| nIlinI nIlasamAhA, (nIlabuhA) niilaanyjliketyaanye| ete zukramAMsadA iti atraita iti catvAraH puurvoktaaH| piNDItako 777 For Private and Personal Use Only
Page #1553
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3782 crk-sNhitaa| (vastisidiH payaH zRtaM pari(ya)lAve savRzcIrapunarnavam / AkhuparNikayA vApi taNDulIyakayuktayA // . kolktkkaannddkssu-drbhptriikssubaalissu| dAhanaH saghRtakSIro dvitIyazcotpalAdibhiH // 16 // karvadArAdakInIpa-vidulaiH kssiirsaadhitaiH| vastiH pradeyo bhiSajA zItaH smdhushrkrH| parikateM tathA vRntaH shriiprnniikovidaarjaiH|| 20 // muSTiH zAlmalivRntAnAM kSIrasiddho ghRtaanvitH| hitaHpravAhaNe tavad veSTaH zAlmalikasya ca // 21 // vaTAdyAH mUtrasaMgrahaNIyadazAnAM jambbAmraplakSavaja vaTakapItanAdayaH sapta kiMzukaM lodhramityeSAM kaathshcturthH| iti cakhAro vastayaH sAMgrAhikA mtaaH||18|| gaGgAdharaH--paya ityaadi| sadRzvIrapunarnavaM zRtaM pakvaM payaH parisrAve (payAsrAve jalavat sAve ) vstitiH| taNDalIyayuktAparNIbhRtaM payo vA parisrAve vstiH| koletyAdi / kolAdikekSubAlikAnteSu kathiteSu saghRtakSIro vstirekH| dabhepatrI kttnnm| upalAdibhiH padmotpalanalinetyAdIni mUtravirajanIyAni daza padmavaja navabhiH kAthaH saghRtakSIro dvitIyo vastirdAhaghnaH // 19 // gaadhrH-krbudaaretyaadi| kavvu dAro rktkaanycnH| kavaM dArAdibhiH kSIrasAdhitaiH kAyaH samadhuzakaraH zIto vastiH pradeyaH prikH| tathA zrIparNI kovidArajantaH kSIrasAdhitaH samadhuzarkaraH zIto vastiH parikarte pradeyaH / mussttirityaadi| zAlmalintAnAM muSTiH palaM kSIrasiddho vastighratAnvitaH pravAhaNe hitH| zAlmalikasya veSTaH kSIrasiddho ghRtAnvito vastiH pravAhaNe tadvada hitH||20||21|| mdnH| rakamUlI smaanggaa| varuNI rAmataruNI, navamAlikA dhaa| taNDalIyakamitvantena parisrAva unko| kANDe hdikssuH| poTagalo hoglH| utpalAdibhiriti utpalAdayo nalinasaugandhikAdayo jalanAH pusspvishessaaH| karbudAraH kaanycnaalH| vilo vetsH| kovi. dArajairisyantena dvitIyaH-parikarte / zAlmalivRntAnAmityantena dvitIyaH pravAhaNe // 11-21 // For Private and Personal Use Only
Page #1554
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 10maadhyAyaH] siddhisthAnam / 3783 azvAvarohikA kAka-nAsA rAjakazerukaH / siddhAH kSore trayo yogA caudraanyjnghRtairytaaH||... nyagrodhAyazcaturbhizca tenaiva vidhimA punH| vastiH pravAhaNe deyo bhiSajA kalpito dhiyA // 22 // vRhatI kSIrakAkolI pRzniparNI shtaavrii| kAzmarI vadarI dUrvA tthoshiirpriynggvH|| jIvanIyaiH zRtaiH kSIradvau ghRtaanyjnsNyutau| vastI pradeyo bhiSajA zItau smdhushrkrau|| .. go'vyajAmahiSIkSIrarjIvanIyayutairapi / tenaiva vidhinA vastiyaH skssaudrshrkrH|| 23 // shshainndkssmaarjaar-mhissaavyjshonnitaiH| sadyaskaidubhirvastirjIvAdAne prazasyate // 24 // gaadhrH-ashvetyaadi| azvAvarohikA azvatthAvarohalacaH kAkanAsA kAuyAThI rAjakazerukaH ityete pRthak kSIre siddhAH kSaudrarasAJjanaghRtayutA. strayo yogAH pravAhaNe hitAH syuH| nyagrodhAdArityAdi / nyagrodhoDumbarAzvatthaplakSazcaturbhiH kSIre siddhaiH kRto vastiH kSaudrAJjanaghRtayuto pravAhaNe hitH||22|| - gnggaadhrH-vRhtiityaadi| vRhatyAdizatAvayyantakalko jIvanIyadazakena kSIraiH shRtrekH| kSIrarjIvanIyadazabhiH pakvaH kAzmaryAdipriyajantakalka ityeka iti dvau vastI ghRtarasAJjanayuktau samadhuzakarau prdeyo| go'vyjetyaadi| gavAdInAM kSIrarjIvanIyakalkayutarapi vastayaH ghRtarasAJjanayutAH samadhudhazarkerAH zItA pravAhaNe hitaaH||23|| - gaGgAdharaH- shshnnetyaadi| zazAdInAM sadyaskaH zoNitama dubhidravyayu to vastirjIvAdAne prazasyate // 24 // cakrapANi:-azvAvarohako'zvagandhA, azvakarNa ibhuko vaa| nyagrodhAyAzcatvAraH-nyagrodhoDambarAvasthAlakSAH / tenaiva vidhineti puurvyogvidhinaa| etau dvaavtiyoge| jIvAdAna iti shonnitprvRttau| go'syajetyAdinA jIvAdAne prazasyate ityantena jIvAdAne tRtIyo vastikacyate / For Private and Personal Use Only
Page #1555
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vAstasiddhi 3784 crk-sNhitaa| madhUkamadhukadrAkSA-dUrvAkAzmaryacandanaiH / shrkraacndndraakssaa-mdhudhaatriiphlotplaiH|| raktapitte pramehe ca kaSAyaH somavalkataH / vastideyo vidhijJa na bhiSajA yuktikalpitaH // 25 // tatra shlokaaH| trikAstrayo'nilAdInAM catuSkAzca pare trayaH / pakvAzayavizuddhArtha vRSyAH sAMgrAhikAstathA // parisrAve tathA dAhe parikatteM prvaahnne|| sAtiyoge mato dvau dvau jIvAdAne tathA tryH|| dve raktapitte mehe ca ekastriMzacca paJca ca / sulabhAlpauSadhaklezA katayo gunnvttmaaH|| 26 // gulmaatisaaroNdaavt-stmbhsngkcitaadissu| saGgikAGgarogeSu rogeSvevaMvidheSu ca // gaGgAdharaH-madhUketyAdi / madhUkAdicandanAntaH kAtha ekaH, zakarAdunata. palAntaH kAtho dvitiiyH| somavalkataH kAtharatRtIyaH iti trayaH kaSAyA vastayo raktapitte pramehe ca hitAH // 25 // ayazca yadyapi lokavihito vastiH, tathApi zlokAddha riti pratijJA mUriprayogANAM zlokA bihivArema jnyeyaa| kiMvA anApi go'vyajetyAdinA zlokavihita eva vyavasthitaH, pUrvArddhana tu tasyesikartavyasocyate, itikartavyatAbhidhAnazca zlokAditirekeNApi bhavatIti niyogAntareSvapi ettm| rasa pine pramehe iticchedH| somavalko viTa khdirH| etau dvau militvA saMgrahe ptthitau| ramapitte pramehe atyanena saMgraho vyakta eva / 22-25 // pANi-sukhabhAlpauSadhaklezA iti sulabhA bhalpauSabhakta zAzca / anuktavastipamAnA For Private and Personal Use Only
Page #1556
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 10ma adhyAyaH] siddhisthaanm| 3785 yathAkhamauSadhaiH siddhAn vastIn dadyAda vickssnnH| pUrvoktana vidhAnena kuryyAda yogAn pRthavidhAn // 27 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte siddhisthAne vastisiddhirnAma dazamo'dhyAyaH // 10 // gaGgAdharaH-adhyAyArthamAha-tatra zlokA iti / trikAstraya ityaadi| uktayogAdhikayogAnupasaMharati / gulmetyaadi| gaGgAdharaH-adhyAyaM smaapyti-agniityaadi| agnivezakRte tantre crkmtisNskRte| siddhisthAne'STame'prApte sasmin dRDhabalena tu / pratisaMskRta evAtra dazame vstisiddhike| vadya gaGgAdharakRte jalpakalpatarauH punH| skandhe'STame vastisiddhi' jalpAkhyA dshmiiritaa| siddhisthAne zAkheyantu vadyAnAM hRdayAmA // 10 // gulmAtisAretyAdi / yathAsvamauSadhariti yathAsvavyAdhipratyanIkarbheSaja / kudirogAn pRthagAvidhA. niti yathoktavidhinA yogAn yathocitAn gulmAdiSu kalpanayA vastiSu kuryAt // 26 27 // iti mahAmahopAdhyAyacarakacaturAnana-zrImaccakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAryA carakatAtparyaTokAyAM siddhisthAnavyAkhyAyAM vastisiddhivyAkhyA nAma dazamo'dhyAyaH // 10 // For Private and Personal Use Only
Page #1557
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ekaadsho'dhyaayH| athAtaH phalamAtrAsiddhiM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhgvaanaatreyH||1|| bhagavantamudArasattvadhI-zrutavijJAnasamRddhamatrijam / phalavastivaratvanizcaye savivAdA munayo'bhyupAgaman // bhRgukauzikakApyazaunakAH spulstyaasitgautmaadyH| katamat pravaraM phalAdiSu smRtamAsthApanayojanAkhiti // 2 // kaphapittaharaM varaM phaleSvatha jImUtakamAha zaunakaH / mRduvIryyatayA bhinatti tat zakRdityAha nRpo'tha vaamkH|| kaTutumbIphalamanyathottamaM vamane doSasamIraNaM tadanyat / tadavRSyamasaumyatIkSNatA-kaTurUkSAditi gautamo'bravIta // gaGgAdharaH-athAdhyAyodazakramAt phalamAtrAsiddhimAha-athAta ityaadi| pUrvavat savvaM vyAkhyeyam // 1 // gnggaadhrH-bhgvntmityaadi| udArasatvAdibhiH smRddhm| bhRgvAdayo munayo'bhyupagaman / itItyantam // 2 // cakrapANiH-pUrvasiddhiSu phalAni AcAryeNa prayogeNa vihitAni, tena teSAM phalAdInAM guNAdInAmavadhAraNArtha tathA anuktavastyupadarzanArthaM phlmaataasidrirucyte| vaskhividhAnakathana yadyapi aprastutaM tathApi yaugikatayA vastereva mAtA pratipAdyate na, phalAdau tathA guNAdau patimAlAyAH pratipAdikA siddhiH phlmaanaasiddhiH| phalAdInAM vastiyoge guNAn pratipAdayituM pUrvavRttamitihAsamAha-bhagavantamityAdi / itihAsazca saMhitAyAM dharmyatayA anthe pUjyatopadarzanArtham / phalAdInAM vastau varatvaM phala vastivaratvaM tasminnizcaye avadhAraNe / phalAdiSviti madanajImUtakAdiSa // 1 // 2 // cakrapANi:-kalpe jImUtakasya yadyapi pittadoSaharatvamukta tathApi iha vacanAt kaphapittaharasvamasya praamaamyaashriiyte| mRrvAryatayA bhinattItyAdinA asyartha bhinatti / doSasamIraNamiti For Private and Personal Use Only
Page #1558
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zadhyAyaH siddhisthAnam / 3787. kaphapittanivahaNaM varaM sa ca dhaamaargvmitymnyt| tadamanyata vAtalaM punarvaDizo mlAnikaraM balApaham // kuTajaM prazazaMsa cottamaM na balana kaphapittahAri c| atha vijalamUrddha bhAgikaM pavanadobhi ca kApya Aha tat // kRtavedhanamAha vAtalaM kaphapittaM prabalaM hrediti| tadasAdhviti tatra zaunaka kaTukaJcApi balatamityapi // iti tadvavacanAni hetubhiH suvicitrANi nizamya buddhimAn / prazazaMsa phaleSu nizcayaM paramaM caatrisuto'brviididm||3|| phaladoSaguNAn sarakhatI prati sadhairapi samyagIritA / na hi kiJcidadoSanirgaNaM guNabhUyiSThamato vicintyate // 4 // iha kuSThahitA kharAgarI hitamikSvAku tu deha uttamam / kuTajasya phalaM hRdAmaye pravaraM koThaphalazca paannddussu|| udare kRtavedhanaM hitaM madanaM sarvagadAvirodhi c| madhuraM sakaSAyatiktakaM tadarukSaM sakaTUSaNavijalam // gaGgAdharaH ttraah-kphpittetyaadi| jImUtakaphalaM phaleSu vara zaunaka Aha / itiityaadi| tadavacanAni teSAM zaunakAdInAM vacanAni // 3 // ...... gaGgAdharaH-idaM kimabravIt tdaah-phldossetyaadi| (phaleSu doSAntaraM guNAntaranvati atizayaM prati sacabhagavadbhirati sAmye bhASitam / ) kasmAt 1 na hotyaadi| hi yasmAt kizcidapi dravyaM na nidoSaM nirguNaM vA vartate / ato guNabhuyiSThaM vicintyte||4|| pasinA doSahArakam / kRtavedhanamityAdau Azu kaphapittaM harediti yojyam / iha vastivivAdakA ityanena jImUtakAdInAM guNadoSAzca ithitA bhavantIti tAtparya jJeyam / prazazaMseti phaleSu jIsUtakAdiSu phaladoSAn lakSyIkRtya // 3 // cApANiH-sarasvatIti vAk / bhadoSanirguNamiti doSavadeva guNavadeva vA na kiJcidityarthaH / tenAsatyapi stoke doSasamvandhe yad guNabhUyiSThaM tadiha rogaprazamaprayogeSu vijJeyam / sarvagadAvirodhIti For Private and Personal Use Only
Page #1559
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3788 crk-sNhitaa| (phaLamAyA-siddhika kaphapittajidAzukAri cApyanapAyaM pavanAnulomanam / phalanAmavizeSatastato labhate'nyeSu phaleSu satvapi // 5 // guruNA ca vacasyudAhRte munisaGghana ca pUjite ttH| praNipatya muddA samanvitaH sahitaH ziSyagaNo'nu pRSThavAn // sarvakarmaguNakUda guruNokto vastirUImathavedinA mataH / nAbhyadhogudagatazca zarIrAt sarvataH kathamapohati doSAm // 6 // tat gururabravIdidaM zarIraM tantrayate'nilaH saGgavighAtAt / kevala eva doSasahito vA hyapagamaprakopamupayAti // ' taM pavanaM sapittakaviTakaM zuddhikaro'nulomayati vstiH| sarvazarIragazca gadasaJjAtaH prakAzanAt prazAntimupayAti // 7 // gnggaadhrH-ihetyaadi| kharAgarI devatAiphalaM kuTajasya phalaM hRdAmaye hitam / koThaphaLaM koThoDumbaraphalam // 5 // gnggaadhrH-gurunnetyaadi| guruNA punarvasunA khalvevamudAhate vacasi munisaGghana pUjite sati tataH ziSyagaNaH sahito yugapat taM guru praNipatya mudAvitaH sannanupRSTavAn / yat pRSTa tadAha-sarvakarmA sncgunnkdvstigurunnaarthvedinoddhmuktH| nAbherathastAda gudagato vastiH kathaM sarcataH zarIrAda doSAnapohati // 6 // ___gAdharaH-taduttaraM gururvviididmityaadi| shriirmityaadi| anilaH zarIraM sAvighAtAt tntryte| kevala evAnilo doSasahito vaaypgmprkopmuphyaati| zuddhikaro vastistaM pavanaM spittkphvittkmnulomyti| sazarIragazca gadasAtaH prakAzanAca zAntimupayAti // 7 // padena madanasya sArvayaugikatvaM vrte| bhAzukArItyAzudoSanirharaNakAri ato lghuteti| koyu prakarSavAdeva madanaphalaM phalacityucyate na jImUtakAdiphalam // 8 // 5 // . cakrapANiH-sarvakarmaguNakRviti sarvakarmaNAM vamanAdInAM guNaM doSaharaNAdika rotIti sarcakamrmaguNakRta / kiMvA sarvakarmANi lakhanavRhaNAdIni guNAMzca balAgnayAdIn karoti / nAmyadhogudamiti adhogudaM vrjti| tanmayate dhArayate / saGgavidhAtAditi prkopkhetusndhdhaat| vAta evaM prAya For Private and Personal Use Only
Page #1560
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 378 11 adhyAyaH siddhisthAnam / athAbhigamyAthamakhaNDitaM dhiyA gjossttgo'shvaavyjvstikrm|| apRcchadenaM sa tu vastimabravIda vidhizca tasyAha punaH prcoditH||8 ajAvike saumya gajoSTrayorvA gavAzvayorvastimuzanti mAhiSam / majAvikAdattasuvastimuttaraM vadanti vastiM viparItarUpam // suvastimaSTAdazaSor3azAGgulaM tathaiva netrazca dazAGgalaM kramAt / gajoSTrago'zvAvyajavastisandhau caturtharbhAge kRtakarNikaM vadet // 6 // prasthastvajAvyohi nirUhamAtrA gavAdiSu dvitriguNo yathAbalam / nirUha uSTrasya tathADhakadvayaM gajasya vRddhistvanuvAsane'STamaH // 10 // gaGgAdharaH-athetyAdi / gajAdivastikammai apRcchat / enaM gurum, sa guruH / ajetyaadi| ajAvike aje cAvike ca gaje coSTra ca gavi cAzve ca vastiM vastikam uzanti mAhiSazca mahiSasyApi vastikamme uzanti, ta eva viparItarUpaM pAyupathena deyavastiviparItaM mUtrApatyapathena deyarUpaM vastimuttaravasti muvastiM nAma vadanti / tasya netraparimAgamAha-suvastimityAdi / aSTAdazAGgalaM poDazADalaM dazAGgulazca krmaannetrm| gajoSTrayoraSTAdazAGgulaM gavAzvayoH Sor3azADalaM avyanayordazAhalaM tasya ca caturthabhAge kRtakarNikaM gavAdiSastisandho vadet // 8 // 9 // . gaGgAdharaH-tatra mAtrAmAha--prastha ityaadi| anAvyornirUhadAne prastho maatraa| gavAzvayodvi guNaprastho mAtrA, gajoSTrayostriguNaprastho maatraa| tathA prakopaM prjti| yastu pradezAntare vAtaprakopaH sa tanmUleneti bhaavH| tatpazAntimupayAti pakA. zayasthavAtamUlaprazamA vastinA kRtAt tanmUlAnubandhAH zeSasthAnagatavikArAH prazAmyanti / etaca vanaspatimUlacchedAdidRSTAntena prAk prtipaaditmev| etena vastinA mUlavijayAd dezAntargatatanmUlavikArajayo yaH kriyate, sa uktH| yat tu vastervoryamApAdamastakaM prasarati tacca vAtaM hantIti mAgutameva jnyeym| yat tu vIryavaditi karmavizeSaNaM tena karma roganuditi rogaharaNe zraSTha cintisitamityarthaH / vastimabravIditi gajAdInAM rogaharaNe zreSThaM vastimevAbravIt / tadanantaraM tasya bastevidhi punaH ziSyeNa pRSTaH prAha-- mjaaviketyaadi| jaradvo vRddhvRssH| tadapAyacintakA iti gajAdivastisAdhane dttcittkaaH| kramAditi yathAkramam / gajAdiSu nevapramANaM caturthabhAgopaH mayamiti neza caturthabhAgapravezakam / gavAdiSviti goprakAreSu, gomahiSAzvAnAM grahaNAd bahuvacanaM 475 For Private and Personal Use Only
Page #1561
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3760 [ phalamAvAsiddhiH caraka saMhitA | kaliGgakuSThe madhukaM sapippalI vacA zatAhvA madanaM rasAJjanam / hitAni savrvveSu gur3aH sasaindhavo dvipaJcamUlasya vikalpamA liyam // gaje'dhiko'zvatthavAzvakarNajAH sakhAdirapragrahazAlatAlajAH / tathA ca uSTra dhavazi pATalA madhUkasArAH sanikumbhacikAH // palAzabhUtIkasurAhvarohiNI kaSAya uktastvadhiko gavAM hitaH / palAzadantIsuradArukatRNa-dravantya uktAsturagasya cAdhikAH // kharoSTrayoH pIlukarorakhAdirAH zampAkavilvAdigaNasya ca cchadAH / zrajAvikAnAM triphalAparUSakaM kapitthakarkandhusavilva kolajam // 11 // athAgnivezaH satato'ntarAntarA hitaJca papraccha gurustadAha ca / sAturAH zrotriyarAjasevakAstathaiva vezyAH saha paNyajIvibhiH // yathAvaLaM nirUha uSTrasyAdakadvayam, tathA gajasya yathAbalaM dRddhiH / anuvAsane nirUhasyASTamo bhAgo mAtrA // 10 // gaGgAdharaH- tatra dravyamAha - kaliGgetyAdi / kaliGgAdIni pratyekaM kAthayitA tatra rasAJjana jalena golayitvA teSu sarvveSu guDsaindhavazca dattvA mathilA nirUDhaM kuryyAt / dvipaJcamUlasya dazamUlasya nirUhe cayaM kalpanA / sarvveSAM nirUhamuktatvA vizeSamAha - gaja ityAdi / gaje'dhiko'zvatthAdInAM kAthaH / azvakarNaH zAlaH / khadirAdInAM kAthazca / tathA coSTu dhavAdikAthaH / palAzetyAdi / palAzAdikaSAyo gavAM hitaH / palAzadantyAdikaSAyo'zvasya hitaH / kharetyAdi / kharoSTrayoH pIlvAdikAthaH, zampAkAdicchadAca / ajAvikAnAM triphalAdija kAtham // 11 // / gaGgAdharaH - athAtra praznaH / antarAntarA'gnivezastato hitaM guru papraccha / sAdhu / gajasya vRddhiriti dvayAdakadvaiguNyena droNa ityarthaH / anuvAsane'STama iti yathoktAjAdi: mirUhamAnAdujAdInAmanuvAsane'STamaH sneha bhAgo deyaH // 6-10 // cakrapANiH - vikalpanA sviyamiti vizeSakalpanA gaje'dhikA vakSyamANA / tAlajAH vaphalam / tathaivetyAdinA gavAM hitamucyate // 11 // cakrapANiH vastiviSayANi matAntarANi darzayannAha - bhathAgnivezaityAdi / hitaoM ti For Private and Personal Use Only
Page #1562
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kalassagersuri Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1 adhyaayaa| siddhisthAnam / 3761 dvijo hi ziSyAdhyayanavatAhika-kriyAdibhidehahitaM na ceSThate / nRpopasevI nRpavittarakSaNAt parAnurodhAda bahucintanAda bhayAt // nRcittavarttinyupacAratatparA mRjAvibhUSAniratA vraanggnaa| sadAsanAdatyanubandhavikrayAt krayAdilobhAdapi cha pnnyjiivinH|| sadaiva te tvAgataveganigrahaM samAcarante na ca kAlabhojanam / akAlanirhAravihArasevino bhavanti ye'nye'pi sadAturAzca te // 12 samIraNaM vegavidhAraNoddhataM vibaddhasarvAGgajAkaraM bhiSak / / samIkSya teSAM phalavarttimAditaH sukalpitAM snehavatoM prayojayet // 13 punarnavairaNDanikumbhacitrakAn sadevadArutrivRtAnidigdhikAn / mahAnti mUlAni ca paJca tadbhavAn vipAcya mUtre ddhimstusNyute|| muruzca tadAha- sadAturA ityaadi| zrotriyAdayaH sdaakaaH| tatra zrotriyA yena kAraNena sadAturAstadAha-dvija ityaadi| rAjasevakA yena sadAturAstadAha-nRpopetyAdi / vezyA yena sdaaturaastdaah-nRcittetyaadi| paNyajIvino yena sadAturamatadAha-sadetyAdi / sadA huapavizya vartate atyanubandhavikrayAt krayAdilobhAca paNyajIvinaH sdaaturaa| pabhiH prayojanaste zrotriyAdayaH AgataveganigrahAdInyA caranti / ityevamakAlanihArAdayo ye te'pi sadAnurA bhavanti / teSAM cikitsaamaah-smiirnnmityaadi| snehavatI phalavartim // 12 // 13 gnggaadhrH-punrnvtyaadi| mahAnti paJcamUlAni vilvaadipnycmuulii| sabArANA hitm| paNyajIdino bnnijH| yathoktAnAM sadAtarasve hetumAha-dvijo hotyaadi| dehahitaM na te ityAdiparajIvina ityantaM yAvadanuvartanIyam / parAnurodhAditi nUpAnujIvipuruSAntarAnurodhAt / upacAratatparA iti purussopkaarttpraaH| mRjA shriirmaarjnm| paNyaM gatA vaizyA ityrthH| atyavijayAdilomAditi nirantarAnubaddhakrayavikrayAderlomAt / bhAgyAnapi sdaaturaanaah-kaaleshyaadi| nihoro malAdinirgamaH // 12 // * aspanubandhavikrayayAvilobhAdapi iti pAThAram / For Private and Personal Use Only
Page #1563
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3762 crk-sNhitaa| [phalamAtrAsiddhiH satailasapilavaNaizca paJcabhirvimUrchitaM vastimatha prayojayet / nirUhitaM dhanvarasena bhojitaM nikumbhatelena tato'nuvAsayet // 14 // balAzvarAnAphalavilvacitrakAn dvipaJcamUle kRtmaalkotple| yavAn kulatthAMzca pacejalADhake rasaH sapeSyaistu kaliGgakAdibhiH / satalasarpiguDasaindhavo hitaH sadAturANAM balavarNavarddhanaH / tathAnuvAsAn madhukena sAdhitAn phalena vilvena shtaahyaapivaa||15 sajIvanIyastu raso'nuvAsane nirUhaNe vA lavaNaH shishorhitH| na cAnyadAzvaGgabalAbhivardhane nirUhavastiH zizuvRddhayoH paraH // 16 // punamavAdAn mahApazcamUlAntAn dadhimastusaMyute gomUtre vipAcya kAthaM satalasarpiH pazcabhilevaNazca yuktaM sarva khajena vimUrchitaM vastiM pryojyet| evaM nirUhitaM. zrotriyAdika samuddhatavAyu dhanvarasena bhojayitvA nikumbhatalena dantIsAdhitatalenAnuvAsayet // 14 // gnggaadhrH-bletyaadi| azvaH ashvgndhaa| balAdIn jalAr3hake pakvA sa rasaH kaliGgakAdibhiH kalkaidezakaiyutaH stlaadirvstiblvrnnvrddhnH| etena niruhaM dattvA yenAnuvAsayet tdaah-tthetyaadi| madhukena sAdhitAn bilvaphalena sAdhitAn zatAhayA sAdhitAn vA prayojayet // 15 // gnggaadhrH-sjiivniiyrikhtyaadi| sajIvanIyastu mAMsaraso'nuvAsane zizohito nirUhaNe vA sajIvanIyo lavaNo hitH| yUnAM nRNAM yathA nirUhavastirAzu zIghramaGgabalAbhivarddhano hitaH tathA zizuddhayoH paro nirUhavastiH zreSThaH // 16 // cakrapANiH-punarnavetyAdi nirUhaH / zivRtA dntii| mahAnti mUlAni paJceti vilvaadipnycmuulaani| nikumbhadaileneti nikumbhakAyakala siddhena tailen| balAmisyAdau kaliGgakAdibhiriti klijkusstthmdhukpipplyaadibhirihoktH| phalena vilvena zatAyA pibeviti tailasayamAnuvAsa. nikam / sajIvanIyastu raso'nuvAsana iti jIvanIyakaSAyasAdhitaH sneho'nuvAsane kartavyaH / tathA nirUhaNa jIvanIyarasA malavaNaH shishohitH| anuvAsanamapi jIvanIyasAdhitaM zizoreva hitam / anena bAlavRddhayaugikatva vastehatam / paraM kammati zraSTe phalakarma // 13-16 // For Private and Personal Use Only
Page #1564
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11za yAyaH ] siddhisthaanm| 3763 tatra shlokH| phalakarmavastiSu varatvanizcaye vastayo gavAdInAm / satatAntarAzcodiSTAH phalamAtrAyAM hitaJcaiSAm // 17 // ityanivezakRte tantre carakapratisaMskRte siddhisthAne phlmaatraasiddhirnaamaikaadsho'dhyaayH|| 11 // gaGgAdharaH-adhyAyAthamAha-tatra zloka iti| phaletyAdi // 17 // gaGgAdharaH-adhyAyaM samApayati-agnItyAdi // agnivezakRte tantra crk-prtisNskRte| siddhisthAne'STameprApte tasmin hadabalena tu| pratisaMskRta evakAdaze'dhyAye prytntH| phalamAtrAsiddhAbhidhe vaidyagaGgAdhareNa tu| kRte jalpakalpatarau siddhisthAne'STame punH| skandhaM phalamAtrAsiddhi-jalpAkhyaikAdazI khiym| zAkhA samAptA sadadvadyA asyAzchAyAM zrayantu va // 11 // cakrapANiH-saMgraho vyaktaH // 17 // iti mahAmahopAdhyAyacarakacaturAnanazrImaJcakrapANidattaviracitAyAmAyudadIpikAyAM gharakatAtparyaTokAyAM siddhisthAnavyAkhyAyAM phalamAnAsiddhivyAkhyA nAma ekAdazo'dhyAyaH // 11 // For Private and Personal Use Only
Page #1565
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dvAdazo'dhyAyaH / athAta uttaravastisiddhiM vyAkhyAsyAmaH, itiha ramAha bhagavAnAtreyaH // 1 // atha khalvAturaM vaidyaH saMzuddhaM vamanAdibhiH / durbalaJcAmamandAgniM muktasandhAnabandhanam // ni tAnilaviNmUtra- kaphapittaM kRzAzayam / zUnyadehaM pratIkArAsahiSNu pratipAlayet // yathaiva taruNaM pUrNa talapAtraM tathaiva ca / gopAla iva daNDI gAH sarvvasmAdapacArataH // 2 // gaGgAdharaH - athAdhyAyoddezakramAt pArizeSyAcca uttaravastimAha - athAta ityAdi / pUccaivat sarvvaM vyAkhyeyam // 1 // gaGgAdharaH--atha khalvityAdi / vamanAdibhiH saMvRddhamAturaM durbalAdizca badyaH pratipAlayet / tatra dRSTAntaH yathavetyAdi / yathA taruNaM talapUrNa pAtra rakSayet tathA, evaM gopAlo yathA daNDaM gRhIlA gA rakSayet, tathA sarvvasmAdapacArAt niruktamAturaM rakSet // 2 // cakrapANiH - pArizeSya devottaravastisiddhirabhidhIyate / uttarANAM zreSThAnAM vastInAM siddhiruttaravastisiddhiH / vakSyamANavastInAM viSayaM mithyopacArajanyAdhiprazamaM darzayituM samyagupacArameva tAvadAha - atha khaviti / vamanAdibhiriti vamanavirecanayoH vakSyamANaH sambandhaH sambadhyate, henAyaM kramaH etayorna bhavati / mukhasandhAnabandhanamiti muvasandhibandhanam / kRzAzayamiti doSazUnyAzayam / pratikArAsahiSNumityucai bhaSyAdikriyAkSamaM kiMvA vamanAdiprayogAsahiSNum / paripAlayet sarvvasmAdapacArata iti sambandhaH / taruNAdidRSTAntatayAbhidhAnaM kasyacit kiJcit prasiddha bhaviSyatItyabhiprAyeNa // 1 // 2 // For Private and Personal Use Only
Page #1566
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 12 adhyAyA ] siddhisthAnam / agnisandhucaNArthantu pUrva peyAdinA bhiSak / rasottareNopAcaret krameNa kramakovidaH // snigdhAmlakhAdudyAni tato'mlalavaNau rasau / svAdutiktau tato bhUyaH kaSAyakaTukau tataH // anyo'nyapratyanIkAnAM rasAnAM snigdharUkSayoH / vyatyAsAdupayogena prakRtiM gamayed bhiSak // 3 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3765 gaGgAdharaH-tatrAyaM kramaH / agnItyAdi / pUrvvaM peyAdinA paraM mAMsarasottareNa peyAdinA krameNopAcaret / strigdhetyAdi / pUrvvaM snigdhAmlAdIni tato'mlalavaNau tataH svAduviktau tataH kaSAyakaTuko, ityevamanyo'nyaM pratyanIkAnAM rasAnAM tathA snigdharUkSayorvyatyAsAt snigdhe vyAdhau rUkSaM rUkSa snigdhamityevasupayogAt prakRtimAturaM gamayed bhiSagiti // 3 // For Private and Personal Use Only cakrapANiH- rasottareNeti vyavasthA bhavati / rasottareNa pRthagantaraM yasmin snehopAyAdinA rasosareNa, kiMvA camamadhirecanayorantare peyAdinA krameNopacarediti vyavasthA / tatra ca nirUhAder rasAdideva kramo bhavatIti pratipAditameva prAk / kiMvA rasAbhyAsakramottarakAle yasmin satyAdikramasya rasAntareNAbhyAsakrama mevAha / snigdhAmlasvAduhRdyAnItyAdi pethAkramottarakAlaM yadA virezvanAdikamrmAntaraM karttavyaM tadA saMzodhana mUlazarIrasya prakRtibhojanArtha balApyAyanArthaM vAyaM rasAbhyAsakramo jJeyaH / anye tu peyAdikrame eva rasasaMskArArthaM snigdhAmlaravAdvAdikamaM varNayati / rasal prathamaM pakAzayasthitavAtasaMzamanAyopayujyate / tathAmlalavaNau tadUrddha sthitAgnisandhukSaNArtham / tataH pittazamanArthaM svAdutiktau / tataH pitto sthita kaphaprazamanArthaM rasayugmAnAmupayogI peyAdikrame eva / evaM dvAdazAnnakAle sarvvarasabhojana prAptirvidhivajjJeyA / yo'nyetyAdi / anyo'nyapratyanIkAnAmiti parasparamabhibhAvakAnAm / vyatyAsAdupayojayediti ekayuSmamupayujyAparasya yugmasyopayogAt prakRtiM gamayediti bhojanaM gamayet / prakArAntararasAbhyAsamAha / snigdha rukSayoriti snigdharasamupayujya rUkSo yojyaH, rUkSaM vopayujya snigdha ityanena krameNa prakRtibhojanaM gamayedityarthaH / snigvarUkSau rasAvudAharaNArthamupapannau sena gurulaNvAdiyugmaesavyAyAsAbhyAso'pyasa boddhavyaH / kiMvA kaSAyakaTukau tataH ityanena yugmarasAbhyAsanamupadarzitam /
Page #1567
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3796 crk-sNhitaa| uttaravastisidiH balavAn varNavAn sarva-ratiH khaGgaH sthirendriyH| prasannAtmA sarvasaho vijJayaH prakRtiM gtH||4|| etAM prakRtimaprAptaH sarvavAni varjayet / mahAdoSakarANyaSTAvetAni tu vizeSataH // .. uccairbhASyaM rathakSobhazcAticaMkramaNAsane / ajIrNAhitabhAjye ca divAsvapnazca maithunam // UI dehe'tha sAdhomadhyapIDAmadoSajAH / zleSmajAH kSayajAzcaiva vyAdhayaH syuryathAkramam // 5 // teSAM vistarazo liGgamekaikasya sabheSajam / yathAvata saMpravakSyAmi siddhAn vastIMzca yApanAn // 6 // gnggaadhrH-prkRtilkssnnmaah-blvaamityaadi| sarcaratiH savvaSu kammasu ratiryasya sH| svaGgaH suSTu aGgaM yasya sH| prasanna AtmA mano yasya sH||4|| gnggaadhrraa-etaamityaadi| etAM prakRtimaprAptaH pumAn svvevAni yasya vyAdheryAni yAni tAni sarvANi vayAni vrjyet| mhaadossetyaadi| uccabhASyam, rathakSobho rathAdiyAnena kSobhaH zarIrasyAticAlanam, aticaMkramaNam,atyupavezanam, ajIrNabhojyam, ahitabhojyam, divAsvamaH, atimathunaJcetyetAnyaSTau mahAdoSakarANi vizeSato bhvnti| kasmAt ko doSaH svAdityana Aha-Ur3e mityAdi / ucca SyeNoddha dehe jAtA vyAdhayaH syuH| rathakSobheNa savvadehajAH, aticaMkramaNenAdhodehajAH, atyAsanena madhyadehajA piiddaaH| ajINebhojyenAmamA vyaadhyH| ahitabhojyena doSajA vyaadhyH| divAkhama na ileSmajA vyaadhyH| atimaithunena kSayajA vyAdhaya iti yathAkramaM syuH| teSAmityAdi // 5 // 6 // abhyo'nyapratyanIkAnAmityAdinA taM pratyekaM pratyanIkAnAmityanyo'nyavyatyAso yujyate / peyAdi mAbhyAsamupayukhAnasya svasthasya puso lakSaNamAha-balavAnityAdi / sarvasaha sarvAbhyAsasaha / nirAsA iti prtimiytvissypraahtH||3||4|| cArUpANiH-etAmiti / upa jyAdayo dehapIDAkarA jnyeyaaH| saccai jyAdUda: dehpiin| sthakSobhAt siidehpiidd'aa| bhticNkrmnnaaddhHpiiddaa| AsanAd dehmdhypiiddaa| ajiirnnbhojmenaamjaa| ahitabhojanena dossjaa| divAsvapnena ilessmjaa| maithunema AyajA // 5 // 6 // For Private and Personal Use Only
Page #1568
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12za adhyAyaH siddhisthaanm| 3767 tatroccairbhASyAtibhASyAbhyAM zirastApazanistodasroto'varodha-mukhatAlukaNThazoSa-taimiyaMpipAsAvaratamakahanumanyAgrahaniSThIvanorapAvazalavarabhedahikAzvAsAdayaH syuH| rathakSobhAt / sandhiparvazaithilyahanunAsAkarNaziraHzUlatodavahivikSobhAdhmAnendriyoparodha-sphikpAcavaDavaNavRSaNakaTIpRSThavedanA-sandhiskandhahanumovAdaurbalyAGgAbhitApapAdazophaprasvApaharSaNAdayaH syuH| paticaMkramaNAt pAdajaborujAnuvaDataNazroNIpRSThazUlacchadisandhisAdapAdasAdanistodapiNDikodaveSTanAGgamahIMsAbhitApazirAdhamanIharSazvAsakAsAdayaH syuH| atyAsanAdarathakSobhajAH sphikpaarshvvddvnnvRssnnkttopRsstthvednaadyshc| ajorNAdhyazanAbhyAntu mukhazoSAdhmAnazUlanistodapipAsAgAtrasAdaccha pratosAramUjvara - prvaahnnaamvissaadyH| viSamAzanAhitAzanAbhyAmanannAbhilAsadaurbalyavaivaryakaNDyAmAgAtrAvasAdA vAtAdiprakopajAzca graha gaGgAdharaH-uccabhASyAdikrameNa vyAdhInAM liGgAnyAha-tatroccairityAdi / uccairbhAvyapadenAtibhASyazca vijnyaayte| Urddha dehanAH zirastApAdayaH syuH| rthkssobhaadityaadi| sarvAGgapIr3A rathakSobhAt sandhizathilyAdayaH syuH| aticNkrmnnaadityaadi| adho'GgapIr3AH pAdAdizUlAdayaH syuH| atyAsanAdi tyaadi| atyupavezanAnmadhyadehajapIr3A ya uktA rathakSobhajAste ca sphigavedanA. dayazca syuH| ajiinntyaadi| ajIrNAzanapadenAdhyazanamapi vishaayte| tenAjIrNAzanAdhyazanAbhyAmAmajA mukhazoSAdhmAnAdayaH syuH| vissmetyaadi| ahita cakrapANi:-tatoccairbhASyAdigranthaH prAyo vyakta ev| atibhASitasyocca dhyeNa smaantvaadaahrnnm| piNDikodveTanaM javApiNDikAyArudveSTanAkArA vednaa| zirAdhamanIharSaH zirAdhamanyorabakatvam / rathanobhajA ityukta sandhizaithilyAdInAmabhisandhiH syAdatastabhirAsArthamAhasphipAivavaGkaNavRSaNakaTIpRSTha vedanAdayaH syuH| bhajIrNAdhyazanAbhyAmityasa bhajIrNAzanasyAmaja 476 For Private and Personal Use Only
Page #1569
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3796 crk-sNhitaa| [uttaravastisiddhi eyshovikaaraadyH| divAsvapnAdarocakAvipAkAgninAzastaimityapANDutvakaNDUpAmAdAhacchadda raGgamaIhRtstambhajADyatandrAnidrAprasaGgapranthijanma-dauLalyaraktAkSitA-pralepAH bhvnti| vyavAyAdAzubalanAzorusAda-vastiziromedagudavaGkSaNorustambha-vRSaNajAnu / jApAdazUla-hRdayanetrapIDAdazaithilya-zukramArgazoNitAgamanakAsazvAsaraktaniSThIvana-balakharAvasAda-kaTIdaurbalyaikAGgasarvAGgaroga-muSkazvayathuvAtavarthomUtrasaGga zukravisarga-jADyavepathuvAdhiryaviSAdayazca syuH| atra pATyata iva gudaM tADyata iva mer3hamavasIdati gamane vepate hRdayaM pIDyantai sandhayastamaH pravizyata iva cetyevamaSTAbhirevaibhirapacArarete prAdurbhavantyupadravAH // 7 // . teSAM siddhiruccairbhASyAtibhASyajAnAmabhyagasvedopanAhadhUmapAnanasyoparibhaktasnehapAnarasakSIrAdibhirvAtaharaH srvvidhimaunshc| rathakSobhAticaMkramaNAtyAsanajAnAM snehasvedAdi vAtaharaM karma sarva nidAnavarjitaJca / ajIrNAdhyazanajAnAM niravazeSabhojyapadena viSamAzanamapi lakSyate, tena doSajA anannAbhilASAdayaH syuH| divAsvapnAdityAdi / divAsvapnAt zleSmajA arocakAdayaH syuH / vyavAyAdi. tyaadi| ativyavAyAt zukrakSayajA Azu balanAzAdayaH syuriti / atrAti vyavAyAt kSayajeSu pATyata iva gudam, mer3hatADyata iva, gamane'vasIdati, hRdayaM vepate, sandhayaH pIDyante, tamaH pravizyata ivetyetaraSTAbhirapacArarupadravA ete prAdurbhavantIti // 7 // gaGgAdharaH teSAM siddhirityAdi / uccarbhASyAdijAnAmabhyaGgAdibhiH soM vAtaharo vidhio nazca siddhiH| rathakSobhAdInAM snehasvedAdi sarca vAtaharaM vikArakata svAdhyazanasyAsUSitasyopAdAnam / evaM viSamAhitAzanajavikArasamAnavikArakAriviSamAzamasyApyasUkSitasyopAdAnam / bhavakuSyata iva chiyata iva // 6 // 7 // ...... For Private and Personal Use Only
Page #1570
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12zaabhyAyAma " 12za adhyAyA] . siddhisthAnam / 3766 cchaInaM rUtaH svedo dhUmapAnalabanapAcanadIpanauSadhAvacAraNaJca / viSamAhitAzanajAnAM yathAsvaM dosskriyaa| divAsvapnajAnAM dhUmapAnalabanavamanazirovirecana vyAyAma-rUkSAzanAdidIpanIyoSadhopayogaH praharSaNonmaInapariSecanAdizca zleSmaharaH soM vidhiH| maithunajAnAM jIvanIyasiddhayoH kSIrasarpiSorupayogastathA vAtaharAH svedAbhyaGgopanAhA vRSyAzcAhArAH snehAH snehavidhayo yApanAvastayo'nuvAsanazca, mUtravaikRtavastizUleSu cottaravastiH vidArIgandhAdigaNajIvanIyagaNakSIrasiddhatailaM syAd yApanAzca vastayaH sarvakAlaM deyaastaanupdekssyaamH||8|| .. mustozIrabalAragbadharAnA-maJjiSThAkaTurohiNItrAyamANApunarnavAvibhItakaguDUcIsthirAdipaJcamUlAni palikAni khaNDazaH kaptAni madanaphalAni cASTau prakSAlya jalAdake nikkAthya pAdazeSo rasaH kSIradiprasthayuktaH punaH zRtaH kSIrAvazeSaH karma nidaanvjnshc| ajINetyAdi / ajIrNAdijAnAM niravazeSacchaInAdi dIpanabheSajazca / viSametyAdi / viSamAdyazanajAnAM doSajAnAM vyAdhInAM ythaastrdosskriyaa| divaasvmjaanaamityaadi| divAsvamajAnAM vyAdhInAM dhUmapAnAdurapayogaH prahaSeNAdizca zleSmaharaH so vidhiH| mthunjaanaamityaadi| ativyavAyAt kSayajAnAM jIvanIyasAdhitakSIrAdayaH, tAn, yaapnaavstiinupdekssyaamH||8|| gaGgAdharaH-mustetyAdi / mustAdIni vRhatpazcamUlAntAni pratyekaM palikAni khaNDazaH kRtAni madanaphalasyASTau palAni kuTTayikhA jalADhake nikAthya paad| cakrapANi:-teSAM siddhiriti teSAmuktavikArANAM sAdhanaM bhessjmityrthH| niravazeSatachAInamiti ajIrNAvasya niravazeSataH chaInam / mUkhavaikRtetyAdi maithunAnmUtavaikRtAdi bhavati / tadA vidArigandhAdijIvanIyagaNAbhyAM kAthakalkIkRtAbhyAM sakSIraM tailaM sAdhayitvottaravarisardayaH / yApanAzca vastayaH sarvakAlaM deyA ityanena pUrvanirUhANAmasArvakAlikaravaM drshyti| eteSAna sarvasmin kAle dAnamavirudam / AyuSo yApanaM dIrghakAlAnuvartanaM kurvantIti thApanA vastayaH // 8 // For Private and Personal Use Only
Page #1571
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir . 3800 crk-sNhitaa| uttaravastisiddhiH jAGgalarasatulyo madhuyutaH (r) zatakusumAmadhukakuTajaphalarasAJjanapriyaGkalkIkRtaH sasaindhavaH sukhoSNo vastiH zukramAMsAgnibalajananaH kSINakSatakAsagulmaviSamajvarabadhnakuNDalodAvartakukSizUlamUtrakRcchAmRgajovisarpa-pravAhikAkAsa-zirojAnUrujakA vastigrahaNyazmaya'nmAdArzaH-pramehAdhmAna-vAtaraktapittazleSmavyAdhiharaH sadyobalajanano rasAyanazceti // 6 // zAlaparNI-pRzniparNI-vRhatI-kaNTakArikA-zvadaMSTrAH palikAH khaNDazaH klatAH kSIrAr3hake pcet| pAdAvazeSakaSAyayutaM zatakusumAdikalkitaM ghRtatailasaindhavamadhuyutaM sukhoSNaJca nirUhamekaM dvau trIn vA ddyaat| savveSAmeSa prazasto vizeSato lalitasukumArastrIvihArakSINakSatorasAM ciraarshsaanaamptykaamaanaac||10 zeSatu zarAvAvazeSo rasaH kSIrasyASTazarAvayuktaH punaH paktavyaH kSIrAvazeSaH kaayyH| sa ca tulyajAGgalamAMsarasayuktaH mdhuyutH| zatapuSpAmadhukAdIni kalkIkRtya tatra dattvA saindhavazvAnurUpaM dattvA mathitaH sukhoSNo vstiH| zukrAdinanana ityaaghaashiiH||9|| gnggaadhrH-shaalprnniityaadi| zAlapAdIni paJca pratyekaM palikAni khaNDazaH kRtA kSIrAdake pacet / pAdazeSakaSAyayutaM pUrvoktazatakusumAdikalkayuktaM ghRtAdiyukta sukhoSNaM nirUhamekaM dvau trIn vA ddyaat| sarveSAmeSa nirUhaH prazastaH syAt vizeSato lalitasukumArAdInAM shstH||10|| ckrpaanniH-mustetyaadau| khaNDazaH lasAnIti khaNDaM khaNDa kltaani| jAGgalarasamadhughRtaH yathoktakSIrakRtakAthaityAdikajAMgalarasa ityrthH| tulyaM madhunA ghRtaM yasmin sa tulymdhutH| etena pUrva vastau yathAniyamitasnehamAnena yAvad ghRtaM deyaM bhavati tAvanmAnaM madhvapyasa deyam / asmin pUrvoktavastimAnavibhAgenaiva vastiH klpyitvyH| bhakSa kSIraM kaSAyasthAne bhavati / zatakusumA shtpusspaa| sasaindhavamitISatsaindhavam // 9 ... * jAmakarasatulyamadhughRta iti cakrasammataH paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #1572
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12za adhyAyaH siddhisthaanm| 3801 .. tadvat sahacarabalAmUrvAmUlazArivAsiddhena pysaa| tathA vRhatIkaNTakArikAzatAvarocchinnaruhAbhRtena payasA madhukamadanapippalIkalkokRtena pUrvavaTu vstiH| tathA balAtibalAvidArI. zAlaparNIpRzniparNIvRhatokaNTakArikAdarbhamUlakAzmaryAklviphalasiddhena payasA madhukamadanakalkIkRtena madhughRtasauvarcalaprayuktena vastiH kAsajvaragulmapnIhAstistrImadyakliSTAnAM sadyobalajanano rasAyanazca // 11 // .. balAtibalArAnAragbadhamadanavilvaguDUcIpunarnavairaNDAzvagandhAsahacarapalAzadevadArudvipaJcamUlAni palikAni yavakolakulatthadviprasRtaM zuSkamUlakAnAJca jaladroNe siddhaM nirUhapramANaM zeSakaSAyaM pUtaM madhukamadanazatapuSpAkuSThapippalIvacAvatsakarasAJjanapriyaGgyamAnIkalkIkRtaM gur3aghRtatailakSaudratIramAMsa gaGgAdhara-tavadityAdi / sahacarAdInAM kalkaH siddhena payasA madhukAdikalkayuktena pUrvavada ghRtatalasandhavamadhuyukto vastistadvat sarveSAM prasasto vizeSato lalitAdInAm / tathA vRhatyAdikalkaH bhRtena payasA madhukAdi. kalkayuktena pUrvavada ghRtatalasandhavamadhuyuktena vastistavat sarveSAM prazasto vizeSato llitaadiinaashc| tthetyaadi| balAdikalkasiddhena payasA madhukAdikalkayuktena madhvAdiSayuktena vastiH kAsajvarAdikliSTAnAM sadyoM bljnnH||11|| gnggaadhrH-blaatibletyaadi| balAdIni dvipaJcamUlAntAni plikaani| yavAdInAM dvidvipamRta zuSka mUlAnAzca dvipramRtaM jaladroNe catuHSaSTizarAve pattvA cakrapANiH-zAliparNikAdiddhitIyastadvat shcretyaadikstRtiiyH| tatheti pUrvavastividhAnena vRhtiityaadikcturthH| atra ca vastau phalazrutisAmAnyena ityete vastayaH snehAbokA ityAdinA vakSyamANA phalazrudhijJa yaa| tathA balAtibalAvidArItyAdikA pnycmH| balAtibalArAsnesyAdikA SaSThaH / zuSkamUlakAnAtyantra dviprsRtmitynuvrtte| nirUhapramANaM zeSaM kaSAyamiti nirUhapuTakalayayogyapramANaM kalpayam evaM puTakatayAdayaH paJcakaSAyAH prasRtAH sthApyA bhaviSyanti For Private and Personal Use Only
Page #1573
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3802 crk-sNhitaa| / uttaravastisiddhiH rasAmlakAJjikasaindhavayuktaM sukhoSNaM vastiM dadyAt, zukramUtravarcasAmanilagulmahRdrogAdhmAna-adhnapRSThakaTIgraha-saMjJAnAzabalakSayeSu vA // 12 // __ havuSAkur3avo dviguNo'rddhakSuNNayavaH kSIrodakasiddhaH kSIrazeSo madhughRtaphalatailayukto vastiH sarvAGgavismRtavAtaraktazukaviNmUtrastrIkheditahito vAtaharo buddhimedhAgnibalajananazceti / hrakhapaJcamUlIkaSAyaH kSIrodakasiddhaH pippalImaghukamadanakalkIkRtaH saguDaghRtatailalavaNaH kSINaviSamajvarakaSitasya vstiH| balAtibalApAmArgAtmaguptASTapalArddhakSuNNayavAJjalikaSAyaH pUrva. vavastiH sthaviradurbalakSINazukrarudhirANAM pathyatamaH // 13 // nirUhapramANa zeSa kalAvatAyya pUtaM kRtA tatra madhukAdikalkaM dattvA gur3AdiyuktaM mukhoSNazca vastiM dadyAt / shukretyaadyaashiiH||12|| gnggaadhrH-hbupetyaadi| habuSArddhabhAgaM yavamaDhekSuNNaM arddhakSuNNayavaH havuSAdviguNaH dattvA kSIre samajale paktvA kSIrAvazeSaH kAthaH madhvAdiyukto vastiH sarvAGgavistavAtAdiSu hitaH vAgabuddhayAdijananazceti / isvetyaadi| zAlapAdipaJcamUlasya kaSAyaH kSIrodakasiddhaH samAnakSIre jale'STaguNe zAlapAdipaJcamUlaM pattA pAdazeSaH kaSAyaH pippalyAdikalkayukto gur3Adiyuktazca kssiinnaadervstiH| bletyaadi| balAdInAmaSTapalAni addhakSuNNasya yavasyAJjaliH kur3avaM teSAmaSTaguNe jale kAthaH, kazcanAha kSIrodake siddhaH kaSAyaH pippalyAdikalkayuktaH guDaghRtatalalavaNayuktazceti pUrvavada vastiH kSINaviSamajvarakaSitasya sthavirAdInAM pthytmH||13|| kAtharibhASayaiva krtvyaaH| bhatra ca nirUhapramANaM zeSaM kaSAyaM madhukamadanAdinoktaM si varitaM dadyAt // 10-12 // .... cakrapANi:-hapuSetyAdikA saptamaH / kSuNNAH zuSkAH punaH kathitAH / bhapakSINaparAnubante ityAdi adhikamala pradeze kAzmIrAH paThanti / hsvpnycmuuliityaadiko'ssttmH| barUtiyApA For Private and Personal Use Only
Page #1574
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12za adhyAya siddhisthAnam / 3803 . balAmadhukavidArIdarbhamUlamRdvIkAyavaiH kaSAyamAjapayasA punaH pattavA madhukAkSakalkitaM samadhughRtasaindhavaM jvarAttebhyo vastiM ddyaat| zAlaparNIpRznipIgokSurakakolakAzmayaparUSakavarjassalamadhukapuSpairajAkSIrajalaprasthAbhyAM siddhaH kaSAyaH pippalImadhukotpalakalkitaH saghRtasaindhavaH kSINendriyaviSamajvarakarSitasya vastiH zastaH // 14 // sthirAdipaJcamUlIpaJcapalena zAliSaSTikayavagodhUmamASakaSAyapaJcaprasRtena chAgapayaH zRtaM pAdazeSaM kukkuTANDarasamadhughRtazarkarAsaindhavasauvarcalayukto vastivRSyatamo balavarNajananazca / yApanAvastayo dvAdaza kalpazcaiSAM zikhigonaIhaMsANDaraseSu bhavati satittiriH samayUraH zampAkahaMsapaJcamUlIsiddhaM payaH zatakusumA gnggaadhrH-bletyaadi| balAdiyavAntAnAmaSTaguNe jale pAkAt pAdAvazeSa kaSAyaM chAgapayasA samAnena paktvA payo'vaziSTaM madhukAkSakalkitaM madhughRtasandhavayuktaM jvarAtaibhyo vasti dadyAt / shaalprnniityaadi| ajAkSIrajalayoH prasthAbhyAM dvAbhyAM zAlapaNyAdIni pattyA pAdazeSaH kaSAyaH pippalyAdikalka yuktaH ghRtasandhavayuktazca kSINendriyAdeve stiH // 14 // gnggaadhrH-sthiraadiityaadi| zAlapAdipaJcamUlasya paJcapalAni kalkI. kRtya mAlyAdInAM pazcAnAM pazcakapAyA ekakAstamiti pazca prasRta tena samAna chAgapayaH bhRtaM pAdazeSa kukkuTANDarasAdiyukto vastiSyatamo balavaNejananazca / yApanA vastayo dvAdaza / kalpazcaSAmityAdi / eSAM sthirAdipazcamUlItyAdInAM kalpazca zikhirase kukkuTarasaparivarte cako gonaIrase kukkuTarasaparivarte cakaH gonau vRhat kAkaH haMsANDasya rase kukkuTarasaparivarte cApara iti dakSarase trayo vstyH| satittiriH smyrshcetydhikaarH| shmpaaketyaadi| mArgasyAdiko mavamaH / balAmadhUketyAdiko dazamaH / asa balAdikaSAyasya kSIrazeSaH pAkA kamyaH / zAliparNItyAdika ekAdazaH // 3 // 14 // cakrapANi:-sthiretyAdiko dvaadshH| kalpazcetyAdinA bhatidezAt kalpo'bhidhIyate / For Private and Personal Use Only
Page #1575
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3804 crk-sNhitaa| [ uttaravasti sadi madhukarAnAkuTajaphalapippalIkalkaM ghRtatailagur3asaindhayuto vastibalavarNazukrajanano rasAyanazca // 15 // dvipaJcamUlIkukkuTarasasiddhaM payaH pAdazeSaM pippalomadhUkamadanarAsnAmadhukakalkaM zarkarAmadhughRtayuktaM strIvatikAmAnAM balajanano vstiH| mayUramadagupittapakSapAdAsyAntraM tyaktvA sthirAdibhiH palikaiH saha jale payasi pattavA dorazeSa madanavidAropippalozatakusumAyaSTImadhukakalkokRtaM madhughRtasaindhavayuktaM vastiM dadyAt strISvatiprasaktakSINendriyebhyo balavarNakaraH / kalpazcaiSa viSkirapratudaprasahAmbucareSu syAdakSoro rohitAdiSu ca matsyeSu // 16 // zampAkasamAMsahatpazcamUlIkAthasiddhaM payaH zatapuSpAdikalkayukto ghRtAdiyuktazca satittiristittirimAMsarasayukta ekaH samayUraH mayUramAMsarasayuktastraparo vastibelAdijanano rasAyanazca // 15 // ___ gaGgAdharaH-dvipazcamUlItyAdi / dvipazcamUlIkukkuTamAsakAthasiddhaM payaH pAdazeSa pippalyAdikalkayutaM zarkarAdiyuktazca satittiriH samayarazca vastiH strISvatikAmAnAM bljnnH| mayUretyAdi / mayUrasya madagozva pittapakSapAdAsyAntraM vihAya palikaH sthirAdipaJcamUlaH saha jale payasi same'STaguNe paktvA kSIrazeSa madanAdikalkayuktaM madhughRtAdiyuktaM satittiri samayUrazca vastiM dadyAditi / kalpazcaSa ityAdi / eSAM mayUramadagupittetyAdInAM mayUrasthAne viSkirAdiraseSu kalpazca syAt / viSkirA lAvAdyA aSTo vattekAdayo dvAdaza ceti viMzatiH / pratudAstu zatapatrAdayastriMzat / prasahAstu ekonastriMzat / jalagharaiH saptaviMzatiH shvetaadibhiH| rohitAdiSu kSIravaja mayUravajjezca kalpaH / tad ythaa| rohitamatsyazizumAratimiGgilazuktizodrakumbhIraculukImakaramAMsaraseSu mayUravarja madagupittAdInAM puurvvrstinvdhaa| ivi viNshtiH||16|| satittirItyAdikaikayogena vakSyamANAnAmekonatriMzada vastInAM madhye vyodshH| dvipnycmuuliityaadikcturdshH| mayUrapittapakSamityAdikaH pnycdshH| kalpazcaiSetyAdinAtidezena paJcadazAdhika zatamAha- visskirailaavvtotyaadinovaistthaavrtkovrtiketyaadinoktairviNshtiyogaa bhavanti / mayUrazcAta vikirapaThito'pi pUrvoktaravAha gaNyate / pratudAdInAM triMzad bhavanti / tathA prasahAtha For Private and Personal Use Only
Page #1576
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12 adhyAyaH ] siddhisthAnam / 3805 godhAna kulamArjAramUSikazallkamAMsAnAM dazapalAn bhAgAn sapaJcamUlAn paryAsa pakkA zeSaM tat payaH pippalIphalakalkasaindhavasauvalazarkarAmadhughRtatailayukto vastibelyo rasAyanaH cINakSatasandhAnakara mathitoraskarathagajahayavAtabalAzaka pravRttyudAvarttavAtazukra mUtravarcaH zukrANAM hitatamazca // 17 // kUrmAdInAmanyatamapizitasiddhaM payo govRSazukla kukkuTahaMsakukkuTANDarasa ghRtamadhuzarkarA saindhavetturasamadhukAtmaguptAphalakalkayukto vastivRddhAnAmapi balajananaH / govRSavastavarAhavRSaNakarkaTakazazANDa siddha cIramuccaTecurakAtmaguptA - madhughRtayuktaM kiJcillavaNaM vastiH / karkaTakarasazcaTakANDarasayukto samadhughRta gaGgAdharaH - godhetyAdi / godhAdInAM paJcAnAM vRhatpaJcamUlAnAJca mililA dazapalAn bhAgAn pratyekamekakaM palaM payasi caturguNe paktatvA pAdazeSaM pippalyAdikakayuktaH saindhavAdiyuktazca vastirvatyAdiH // 17 // gaGgAdharaH - kUmrmetyAdi / kUrmaH karkaTakI matsyaH zizumArastimiGgilaH / zuktiH zaGkhodrakumbhIraculukImakarAdaya ityete vArijA daza ya uktAsteSAmanyatamasya pizitarase caturguNe siddha payaH ziSyaM govRSAdInAM rasena yuktaM ghRtAdIkSurasAntayuktaM madhukAdikalkayuktaM vasti dAnAmapi balajananaH / iti kUmmakalpena daza / govRSetyAdi / govRSAdInAM vRSaNakakeTakANDazazANDarasaH siddha. payaH / uccaTAdInAM trayANAM kalkayuktaM madhughRtayuktaM kizcit sandhavena lavaNitaM govarAhA ivetyAdinostai rekonatriMzat / ambudharAzca haMsAdayaH saptaviMzatirukkA pute saptaviMzatiH bhavanti / rohitAdibhirmatsyairnava evaM paJcadazottaraM zataM bhavanti / akSIra iti rohitAdiSu sambadhyate / godhAnakuletyAdibhiH Sor3azaH // 15-17 // ..cakrapANiH -- kUmrmAdInAmanyatametyAdikaH saptadazaH / asa kUrmmakarkaTAdaya ekAdaza paThitAH / ta prAk kUmrmmeNa kriyate karkaTAdibhirdaza vastayo bhavanti / pratyekaM gaNanAyAM prati viMzatiH atidezikA jJeyAH / govRSavastAdiraSTAdazaH / govRSaH puraM vRSaH / karkaTAdi rekonaviMzatitamaH / 477 For Private and Personal Use Only
Page #1577
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3806 crk-sNhitaa| (uttaravastisiddhi zakaro vastirityete vastayaH paramavRSyA uccaTakekSurakAtmaguptAzrRtavIrapratibhojanAta strIzatagAminaM nrNkuyyuH||18|| dazamUlamayUrakukkuTahaMsakkAthAt paJcaprasRtairmadhutalaghRtavasAmajjacatuHprasRtasaMyuktaH zatapuSpAhavuSAkalkIkRtaH salavaNo vastiH paadmusskjngghaatrikvngkssnnvstivRssnnaanilroghrH| mRgaviSkirAnUpavilezayAnAmetenaiva kalpena vastayo deyaaH| madhughRtadvipramRtaM tulyoSNodakaM zatapuSpArddhapalaM saindhavA kSayukto vastivRSyatamo mUtrakRcchapittavAtaharazca / sadyoghRtatailavasAmajja vstiH| krkttetyaadi| karkaTasya rasaH caTakANDarasayuktaH samadhughRtazarkaro vstiH| iveta ityaadi| ityete kUrmAdInAmetadantAnAM vastayaH paramavRSyAH uccaTakAdikalkapakakSIreNa nirUhadAnAnantaraM pratibhojanAt strIzatagAminaM naraM kuyyuH // 18 // gnggaadhrH-dshmuuletyaadi| dazamUlAdInyakadhya paktvA kAthAt paJcapramRtaH madhvAdInAM pazcAnAM milikhA catuHprasRtasaMyuktaiH zatapuSpAdikalkIkRto lavaNa yukto vastiH paadaadigtaanilroghrH| mRgetyAdi / etena dazamUlyAdikalpena mRgAdInAM mAMsarasavastayo deyaaH| tad yathA-dazamUlasaptadazamRgAnyatapamRgasya gokharAzvataretyAnuraktasya mAMsakAthAt paJcapramRtaM madhvAdicatuHprasRtaM zatapuSpAdikalkayuktaM lavaNayuktazca vastirityetatprakAreNa ca dazamUlaviMzativiSki reSu mayUrasyoktakhAdekonaviMzativiSkiramAMsAnAM kAthaH, dazamUlaMsamarAdi. dazAnyatamAnUpamAMsakAthaH, dazamUlacatuIzAnyatamavilezayamAMsakAthaH, madhvAdiyuktaH zatapuSpAdikalkayuktaH salavaNo vastiriti / madhvityAdi / madhunaH prasRtaM ghRtasya prasRtamiAMta dvipramRtaM tulyoSNodakaM dvipramRtamuSNajalaM zatapuSpADepalaM kalkaH sandhavasyA kSayukto vstissytmaadiH|sdy ityaadi| sadyaskacatuHsnehA ityete vastaya ityanena kurmAdInAmanyatametyAdinoktA vstyH| upaTaketyAdi ikSurakA koki. laakssH||18|| cakrapANiH-dazamUletyAdiko viNshtitmH| mRgavidhikasyAdinA vilezayAntena paSTiogAH / For Private and Personal Use Only
Page #1578
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12 adhyAyaH siddhisthaanm| 3807 catuHprasthadhRtaM hatuSArDapalaM saindhavA kSayukto vastivRSyatamo mUtrakRcchapittavyAdhiharo rsaaynH|mdhutlN catuHprasRtaM tulyoSNodakaM zatapuSpArddhapalaM saindhavA kSayukto vastiH dIpano vRhaNo balavarNakaro nirupadravo vRSyatamo rasAyanaH krimikusstthodaavrttgulmaajhebrdhnpniihmehhrH| tadvat saha madhughRtAbhyAM payastulyo vastiH pUrvakalpena balavarNakaro vRSyatamo nirupadravo vastimer3hapAkaparikartikAmUtrakRcchapittavyAdhiharo rasAyanazca // 16 // madhughRtAbhyAM mAMsarasatulyo mustAcayuktaH pUrvavad vastiH blaashpaadhrssgulmjaanuurukunycnvstivRssnnmetrikorupRsstthshuulhrH| surAsauvIrakulatthamAMsarasamadhughRtatailasaptaprasRtaM mustazatAhAkalkitaM salavaNo vastiH srvvaatroghrH| dvipaJcamUlItriphalAvitvamadanaphalakaSAyogomUtrasiddhaH kuTajamadanaphalamustakakalkacatuHprasthaM havuSAddhapalakalkaM sandhavasyA kSayukto vstissytmH| madhviyAdi / madhuno dviprasRtaM talasya dviprasRtamiti catuHprasRtam / uSNodakaM tulyaM catuHprasRtam / zetapuSpArddha palakalkayuktaMsandhavasyA kSayukto vastirdIpanAdiH / tvdityaadi| madhughRtAbhyAM dvAbhyAM tulyaM payo yatra sa vastistadvat pUrvakalpena saha caSa bala. varNAdikaraprabhRti // 19 // gnggaadhrH-mdhughRtaabhyaamityaadi| madhughRtAbhyAM tulyo mAMsaraso yatra sa vastimustAkSakalkayuktaH pUrvavad blaashaadihrH| suretyaadi| murAdInAM saptAnAM pratyekamekakAstamiti saptapasRtaM mustazatAhAkalkayuktaM sasandhavalavaNo vastiH svvaivaathrH| dvipnycetyaadi| dazamUlyAdInAM kaSAyo gomUtre paktvA tala mRgaiSetyAdinoktaH sptdsh| viSkiraizca lAvAdibhizca mayUrakukka TavarjitaviMzatiH / bhaanpaishcmraadibhirnv| vilezayaH shvetshyaamaadibhishcturdsh| madhughRtadviprasRtamityAdika ekviNshtitmH| ghRtaletyAdiko dvaaviNshtitmH| mdhutailmityaadikstyoviNshtitmH| tdvnmdhughRtaabhyaamityaadikcturviNshtitmH| etadantAH anatriMzattamAH prayogA utaaH| madhutaka For Private and Personal Use Only
Page #1579
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org caraka saMhitA | 3808 [ uttaravastisiddhiH saMyuktaH saindhavayAvazUkakSaudratailayukto vastiH zleSmavyAdhiharo vaya vAtazukasaGgAjIrNavisUcikAlasakeSu deyaH // 20 // ata U vRSyatamAn snehAn vyAkhyAsyAmaH / zatAvarIguDUcI vidAryyAmalakadrAcAkharjUrANAM yantra pIr3itAnAM rasaprasthaM pRthagekaikaM taduvada ghRtatailAbhyAM gomahiSyajAtIrANAM dvau dvau dadyAt / jIvakarSabhakamedAmahAmedAtvakkSIrIzRGgATakamadhUlikAmadhukoccaTakapippalI - puSkara vIja- nIlotpala-kadambapuSpapuNDarIkakezara kalkAn pRSattaranumAMsakukkuTacaTakacakoramattAkSavarhijIvaJjIvakakuliGgakanIlahaMsAnAM rasaM vasAmajjJozca prasthaM dattvA sAdhayet / brahmaghoSazaGkharahabherInirhrAdaH siddha sitacchatrakRtacchAyaM gajaskandhamArohayet / bhagavantaM vRSabhadhvajamabhipUjya taM snehaM tribhAgamAcikaM samAkSikaM vA maGgalAzIHstutidevatArccanairvastiM gamayet / nRNAM strIvihArANAM naSTaretasAM catakSINaviSamajvarArttAnAM vyApannayonInAM bandhyAnAM raktagulminInAM mRtApatyAnAmanArttavAnAJca strINAM siddhaH kRtaH kuTajaphalAdikaSAyeNopakalpitaH samAsena militaH sandhavAdiyukto vastiH zleSma vyAdhiharAdiH / iti yApanA vastayaH uktAH // 20 // gaGgAdharaH - ata Uddha mityAdi / vRSyatamAn snehAnanuvAsanAn / zatAvarItyAdi / zatAvaryyAdInAM saptAnAM pratyekaM yantrapIr3itarasasyaMkaMkaM prasthaM gavAdikSIrANAM pratyekaM dvau dvau prasthau dadyAt, tatra jIvakAdInAM kalkAn yathAI dadyAt / pRSadAdInAM mAMsaM kukkuTAdInAJca mAMsazca kAthayitvA rasaM vasAmajjJozca pratyekaM prasthaM dattvA sAdhayet / tataH siddhaM tat uddhRtaM snehaM brahmaghoSavaMdazabdaH svastyartha vacanaH zaGkhAdinihUdaH zvetacchatreNa kRtacchAya gajaskandhamArohayet / pradhAnatvAnmadhuvailikA zeyAH / dvipaJcamUkItyAdikastriMzaH / triMzatsaMkhyA vastisUkhIyasiddhi - paThitavyAccaha paThanIyAH // 19 // 20 // * Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only
Page #1580
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12 adhyAyaH siddhisthaanm| 3806 kSINamAMsarudhirANAM pathyatamaM rasAyanamuttamaM balIpalitanAzanaM vidyAt // 21 // iti ctuHsnehH| . balAgokSurakarAnAzvagandhAzatAvarIsahacarANAM zataM zatamAyojya jaladroNazate prsaadhym| tasmin jaladroNAvazeSa rase vastrapUte vidAryAmalakavarasayorvastamahiSavarAhavRSakukkuTavahihaMsakAraNDavasArasarasAnAM ghRtatailayozcaikaikaM pRthak prarathama aSTau prasthAn kSIrasya dattvA candanamadhUlikAtvakakSIrIvisamRNAlo lapaTolaphalAtmaguptAnapAkitAlamajjakharjara-mRdvIkAtAmalakI-kaNTakArI-jIvakarSabhakakSudrasahAmahAsahAzatAvarImedAmahAmedApippalIhIveratvapatrakalkAMzca datvA sAdhayet / brahmaghoSAdinA vidhinA tat siddhaM vstimaaddyaat| tena strIzataM gacchet na caivAtra datte vihArAhArayantraNA kacit / eSa vRSyo vaNyoM vRhaNa AyuSyo balIpalitanut catakSINanaSTazukraviSamajvarArtAnAM vyApanayonInAzca pathyatamaH // 22 // bhagavanta zivamabhipUjya taM snehaM tasya tRtIyabhAgamAkSikayuktaM samAkSikaM vA mAlAdipUccakairitaM gamayet / zeSamAzIH // 21 // catuHsnehaH / gnggaadhrH-bletyaadi| balAdInAM zataM zataM palamAyojya jaladroNa. sate patvA tasmin droNAvazeSe rase vastrapUte vidA-malakayoH svarasayorekakaM prasthaM vastAdInAM sArasAntAnAM mAMsarasAnAme ke prasthaM ghRta. talayozca prasthakarka kSIrasyASTau prasthAna dattvA candanAdInAM kalkAn ghRtatalapAdikAna dattvA sAdhayet snehapAkavidhinA pacet / mudrApAke sati balapUtaM cakrapANiH-snehavastimanthAMzaM darzayan snehAnAha-mata amityaadi| mattAkSaH kokilaH / jIvajIvo vidrshnmRtyuH| brahmaghoSo vedadhvaniH / brahmaghoSAdaya maNadvArA upakArakA // 2 // cakrapANi:-balesyAdikaM dvitIyaM tailam // 22 // For Private and Personal Use Only
Page #1581
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3810 crk-sNhitaa| (uttaravastisiddhiH sahacarapalazatamudakadroNazate paktvA droNazeSerase pUte vidArIcurasaprasthAbhyAmaSTaguNakSIraM ghRtatalaprasthaM balAmadhukamadhUkacandanamadhUlikAzArivAmedAmahAmedAkAkolIkSIrakAkolIpayasyAgurumaJjiSThAvyAghanakhazaTIsahacarIsahasravIryAvarAGgalodhANAmakSamAtraidviguNazarkaraiH kalka sAdhayet / brahmaghoSAdinA vidhinA tat siddhaM vastiM dadyAt, eSa sarvarogaharo rasAyano lalanAnAMzreSTho'ntaHpuracAriNInAm / kSatakSayavAtapittavedanAkAsazvAsaharastribhAgamAkSiko'kAlabalipalitanuTu vrnnruupblmaaNsshukrvrddhnH| ete rasAyanAH snehavastayaH sati vibhave zatapAkAH sahasrapAkA vA kAryA vIryabalAdhAnArthamiti // 23 // bhavanti cAtra shlokaaH| ityete vastayaH snehAzcoktAHprANiSu sNjnyitaaH| khasthAnAmAturANAJca vRddhAnAcAvirodhinaH // kRkhA sthApayet / atha siddhaM taM snehaM brahmaghoSAdinA vidhinA vastimAdadyAt, tena strIzata gcchdityaadyaashiiH| atrAnapAkI nIlajhiNTI // 22 // gnggaadhrH-shcretyaadi| sahacarasya palazataM jaldroNasate patvA droNazeSe rase pUte sati vidArIrasapasthenArasaprasthena tathASTaguNakSIramaSTaprasthakSIraM ghRtatalayomililA prasthaM balAdInAmakSamAtrakalkadviguNazarkararakSadvayamitazakarAyuktaH saadhyet| mudrApAke'vatAyye vastrapUtaM kukhA sthaapyet| tato brahmaghoSAdinA vidhinAnuvAsanavastiM dadyAt / eSa ityaadyaashiiH| tribhAgetyAdi / sa ca snehastRtIyabhAgamAkSikayukto vstirkaalplitnut| eta ityaadi| ete zatAvarItyAduvaktA rasAyanasnehavastayaH sati vibhave zatakAdayaH kAryA vIyyebalAdhAnAthemiti // 23 // cakrapANiH-sahacarapalazatamityAdikaH snehastRtIyaH / sahasravIryyA dUrvA, varAGgaM amarutvak / pAtapAkAzcetyA snehApekSayA zataguNena vA draveNa ekadaiva pAkaM manyate // 23 // ...... For Private and Personal Use Only
Page #1582
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 11za adhyAyaH } siddhisthAnam / ativyavAyazIlAnAM zukramAMsabalapradAH / sarvvarogaprazamanAH sarvveSvRtuSu yaugikAH // nArINAmaprajAtAnAM narANAJcApyapatyadAH / ubhayArthaka dRSTAH snehavastinirUhayoH // vyAyAmo mathunaM madyaM madhvAziziramambu ca / sambhojanaM rathakSobho vastiSveteSu garhitam // 24 // zikhigonadda haMsANDairda kSavaduvastayastrayaH / viMzatirviSkiraistriMzat pratudeH prasahairnava // viMzatizca tathA sapta-viMzatizcAmbucAribhiH / nava matsyAdibhizcaiva zikhikalpena vastayaH // daza karkaTakAdazca kUmrmmakalpena vastayaH / mRgaiH saptadazaikona- viMzatirviSkirai deza // AnUpairdaca zikhivad bhUzayaizca caturddaza / ekonatriMzadityete saha snehaH samAsataH / proktA vistarazo bhinnA dva e zate Sor3azottare || gaGgAdharaH- atra pramANazlokAnAha - ityeta ityAdi / snehavastinirUhayo-madhye ete snehavastaya bhayAthakarAH / vAjIkaraNakarA rasAyanakarAH / vastiSu niSiddhamAha - vyAyAma ityAdi / vastiSveteSu rasAyaneSu vyAyAmAdikaM gavittam iti // 24 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only 3811 gaGgAdharaH- atra vastInupasaMharati zikhItyAdi / zikhiprabhRtivastriyAdayaH pUrvvaM sphuTaM vyAkhyAtAH / te samAsata ekonatriMzat vastayaH saha sneharuktAH, cakrapANi: - ye kecidubhayArthakarA haTA iti snehavastinirUhayorapi sAdhyamartha snehanaM zodhana kuta iti bhAvaH / yApanAvastiSu varjanIyamAha - vyAyAma ityAdi // 24 // cakrapANi: - zivigonardetyAdinA uktavastisaMgrahaM karoti / saMgrahArthazva ekonatriMzadityete
Page #1583
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3812 crk-sNhitaa| [ uttaravastrisiddhi ete mAkSikasaMyuktAH kurvantyativRSaM naram / nAtiyogaM na vAyogaM stambhitAstena kurvte|| mRdutvAnna nivartante dRSTA khete pryojitaaH| samUtrastibhistIkSNairAgyazca tiprameva c| zoSAgninAzapANDutva-gulmAza-parikartikAH / varazcaivAtisArazca yaapnaatyrthsevnaat|| ariSTakSIrasIdhvAdhAstatreSTA dIpanI kriyA // . yuktyA tasmAniSeveta yApanAn na prasaGgataH / ityuccairbhASyapUrvANAM vyApadaH scikitsitaaH| vistareNa pRthakproktAstebhyo rakSet sadA narAn / uccairbhASyAdito nRNAM jAyate hi sadA bhayam // 25 // vistaratastu teSAM pratyekagaNanayA SoDazottarazatadvayaM vstivishessaaH| ete mAkSikasaMyuktA naramatiSaM kroti| naatiityaadi| te vastayastena stambhitAH santo nAtiyogaM na cAyogaM kucte| ete vastayaH prayojitA mRdukhAna nivartante iti dRSTvA samUtrastIkSNavestibhiH kSi mamApyaH prAyaH syAt / yaapnaavstytiyogdossmaah-shossetyaadi| yApanAvasteratyartha. sevanAcchoSAdayaH syuH| tatra cikitsAmAha-ariSTatyAdi / dIpanI jATharAgni. vardhinI kriyA ceSTA smmtetyrthH| tasmAcchoSAdisambhavAd yuktyA yApanAn vastIna niSeveta / na prasaGgato nirantarato na seveteti| upsNhrti-ityuccrityaadi| ucca SyAdito hi nRNAM sadA bhayaM jAyate // 25 // iti pratyekaM nirdiSTA vstyH| snehaH samaM ekonatriMzad bhvntiityrthH| samAhArasaMkhyAmAha-ke pAte SoDazottare iti| tacca yathAsmAbhirvyAkhyAnaM tathA tatploktameva puuryte| ativRSamiti shukropcyvntm| stambhitAzceti madhunA stmbhitaaH| yApanAvasyapravRttau krtvymaahmRtvaadi| mRdutvAdiyApanAvasyanuprayoge doSamAha-zophetyAdi / etacchophAdiSu cikitsAmAha-ariSTa tyaadi| tasmAditi yApanAnyathAprayoge zothAdidarzanAt / na prasAnta iti bhnmpaastH| tebhyo rakSediti sAMyAdijanyavyApacayo rakSet // 25 // For Private and Personal Use Only
Page #1584
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12 adhyAyaH siddhisthAnam / 3813 kammaNAM vamanAdInAmasamyagyojanApadAm / yatroktaM sAdhanaM sthAne siddhisthAnaM taducyate // 26 // ityadhyAyazataM vizamAtrayamunivAGmayam / hitAtha prANinAM proktamagnivezena dhImatA // dIrghamAyuryazaH svAsthyaM trivargazcApi puSkalam / saMsiddhimuttamA loke labhate vidhinA paThan // 27 // saDitaptamatha vistIrNa lezoktaM vistRNAti c| ... saMskartA karate tantraM purANazca punarnavam // paca puunnvm|| * gaGgAdharaH-siddhisthAnapada vyutpaadyte-krmnnaamityaadi| AdinA. sthApanAdInAM grahaNam // 26 // gaGgAdharaH-saMhitAmupasaMharati / itiityaadi| adhyAyAnAM zataM viMzateH pUraNazca viMzam Atreyasya kRSNAtriputrasya punarca sorvAGmayam / dIrghamityAdi / hitAyA asyA vidhinA paatthsyaashiirdiirghaayuaabhaadiH| ssimityaadi| skartA yat purANaM tantraM saGkSiptamatha ca vistIrNa kasmAda yato lezoktaM cakrapANiH-sidisthAnazabdasya nirukti darzayan siddhisthAnAbhidheyaM vaakyaarthsNgrhnnmaahkrmnnaamityaadi| asamyakakaraNApadAmiti vamanAdInAmasamyakprayoge janitAnAmApadAM vamanAdimyApapratikArazca sidisthAmAH pradhAnopadarzitaH, tena vamanAdiSu kalpanAbhidhAnamapi anAgatabamanAdinyApAsaSedhaprayojanakaM sidisthAne yuktameva // 26 // cakrapANi:-sidristhAnaM samApya kRtsnaM tntrmupsNhrti-itydhyaayetyaadi| bhAtreyamuni(bhuti)vAGmayamiti anukRtaatreyvcnmym| etattantrAdhyayane phlmaah-diirghmaayurityaadi| livargamiti dharmArthakAmam, puSkalamiti molam / kiMvA puSkalamiti tivargavizeSaNam / sidimiti cikitsAprayogasAdhyanaSpAdakatvam / vidhinA paraniti rogabhiSagjItIyoktena paatthvidhinaa| etada saviMzamadhyAyazataM paThan dIrghAyalobhAdevammtapAThajanitadharmavazAdeva pAThajanivazAstrAvabodhapUrvakazAstrAnuSThAnAca // 27 // cakrapANiH-etacchAtrasaMskAropapatyupadarzanapUrvakaM zAstrasya saMskArako gharakAdabako dayAha-jabalaH saMkSipati vistArapatItyAdi / yasmAcchAstre prathamamativistAratayA pratipAditeSu 478 For Private and Personal Use Only
Page #1585
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 3814 caraka saMhitA / zratastatrottamamidaM carakeNAti (prA) - buddhinA / saMskRtaM tanu saMsRSTaM vibhAgenopalacayate // tacchaGkaraM bhUtapatiM saMprasAtha samApayat / akhaNDArthaM dRr3habalo jAtaH paJcanade pure // kRtvA bahubhyastantrebhyo vizeSAcca baloccayam / saptadazauSadhAdhyAya-siddhikalpairapUrayat // 28 // idamanyUnazabdArthaM tantra' doSavivarjitam / SaTtriMzatA vicitra hi bhUSitaM tantrayuktibhiH // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only [ uttarathasiddhi / vistRNAti ityevaM punarnavaM kurute, ato hetoridaM tantrottamaM dharakeNAtibuddhinA saMskRtaM tanu svalpaM saMzliSTaM vibhAgenopalakSyate / tadityAdi / taccarakasaMskRtaM tantraM cikitsAsthAnasya zeSasaptadazAdhyAyakalpasthAna siddhisthAnamaprAptaM dRr3ha balaH pazcanade vArANasIkSetre paJcanadapure kapilabAlAjjAtaH zaGkaraM bhUtapatiM zivaM samprasAdya tantrasyAkhaNDArthaM khaNDAbhAvakaraNArthaM samApayat / bahubhyastantrabhyo balocayaM kRlA cikitsAsthAnasya zeSasaptadazAdhyAya siddhisthAna kalpasthAnarapUrayat / / 27 / 28 / / gaGgAdharaH- idamityAdi / tat pUraNenaMdaM tantramanyUnazabdasyArtha vAdhyaM doSana samyagarthAvagamaH, tena taddoSanirAsAtha saMskarttA yujyate / ataH tanzottamamidaM carakeNa saMskRtam / pUrvagranthasvAtI va vistaratvAdinA tantrAbhidhAnaM pUrvvazrotRjanAbhiprAyAdeva boddhavyam / idAnIntanazrotRpuruSAbhiprAyeNa tu saMskatuH saMskAro jJeyaH / ukta-' - "saMkSepokaM pratihanti vistarokaMtu gRhyate / saMkSepavistarau kRtvA saMskuryyAt tantramAditaH // " iti / purANaJca punarnavamiti vistArasaGgha- pAdinA punarnavaM kurute / carakasaMskArAt pUrNatAM darzayan dRr3habala mAha- - tastvityadUrAntarIkSayA, "tena dRr3habalapratipAditaikacatvAriMzadadhyAyAnAM viMzAdhyAyazatavibhAgatA yujyate iti nonAvanIyam / AtmanaH paJcanadapurabhavatvena zreSThapradezabhavatvaM darzayati / AtmanaH saMskAre tantrAntarAdinANa saMskAraM darzayacAha - kRtvA bahubhya ityAdi / taH sebhyaH suzruta videhAditantrebhyazca vizeSaya varakokArthAdatirikta rUpasya svayaH vizeSAcca baloccayaH tamabhyatantrebhyaH kRtvA saptadazIpacAdhyAya "siddhikarUpairidamananyUna zabdArthaM tasaM doSavivarjitaM paJcatriMzattansayutibhUSitamapUrapada va iti yojanA | tasa bhUmipatitAnAmanAM dhAnyAdivIjAnAM zedhanyA saMharaNaM yuktam / etena tantreSu 'pat sArabhUtaM taccarakAcAryaiH saMgRhItam // 28 // cakrapANiH yathAnupUritamiti darzayati anyUnazabdArthamiti / tammadoSAsuI
Page #1586
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 11vA adhyAyaH ] siddhisthAnam / tatrAdhikaraNaM yogo hetvartho'rthaH padasya ca / pradezodezanirdeza - vAkyazeSAH prayojanam // tiM pazitA tantrayuktibhirbhUSitaM vicitramiti / kAH punaH SaTtriMzat tantrayuktayaH ityata Aha-tatretyAdi / tatra tantrayuktiSu tantrasamanvayArthaM yojanAmu triMzatsAsu madhye prathamA tantrayuktiradhikaraNa nAma / tad yamarthamadhikaspocyate yathA - dIrghaJjIvitamadhikRtya yAvaduktaM pUrvAdhyAye tad sarvvasya dIrghaJjIvitAdhikaraNamevaM sarvvatra suzrUte ca yamarthamadhikRtyocyate tadadhikaraNaM yathA rasaM doSaM vA ||0|| yoga iti / yogo nAma tantrayuktiH sA yena vAkyaM yukpate; yathA pAdAvazeSe zIte ca pUte tasmin sitAzatam / datvA kumbhe he sthApyaM mAsArddhaM ghRtabhAvite / iti ghRtabhAvite dRr3he kumbhe sthApyamiti yogaH / sudhute ca yena vAkyaM yujyate sa yogaH / yathA-talaM vibecAmRta Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vilva-vijJAbhayAvRkSakapippalIbhiH / siddhaM balAbhyAJca sadevadAru hitAya nityaM galagaNDarogIti / siddhaM pivediti prathamaM vaktavye tRtIyapAde siddhamiti mayuktamevaM dUrasthAnAmapi padAnAmekIkaraNaM yogaH / iti ||0|| hertha iti / tan nAma kantrayuktiH sA gradanyaduktamanyArtha sAdhakaM bhavati / yathA-viparItasuprAvyamarutaH sammagrAmyatItyAduttavA viparItaguNardezamAtrAkAlopapAditaH bheSaja rvinivarttante vikArAH sAdhyasammatA ityetaduktamadezAkAlAmAtrAbhiH ...... 3815 1 hRmaNI sUtrasaMgrahAkSamamityAdinA rAgabhiSam jItIyokAstarvarjitam / tantrayuktibhiriti vRkSyamANapratibhiH / vicitAbhiyayayuktibhiH / tantra yuktirevAha / tantrAdhikaraNamiti yasa tasi vat / kasmAdadhikRtyAyurvedo maharSibhiH rogamityadhikaraNam / yogako nAma khelanA, uktAnAM madAnAmekIkaraNam / navalakSaNaM yathA-pratijJA hetUdAharaNopana yanigamanAni / tala pravi mAtRjAyaM garbhaH / hetuH - mAtaramantareNa garbhAnupapatteH / dRSTAntopanayau - yathA kUTAgAraM nAnAdravyasamudAyAd yathA vA ratho nAnAGgasamudAyAt / tasmAdetadavocAma mAtRjazcAyaM garbha ityAdi nigamanam / tasmAt mAtRjazcAyamityeSa pratijJAyogaH / evamanye'pi yogArthA vyAkhyeyAH / hetvartho mAma yeSvanyaprabhAvahitamanyasopapadyate, yathA - samAnaguNAbhyAso hi dhAtUnAM vRdvikAraNamiti yAtamadhikRtyokaM tatra vAta sveti vaktavye yadayaM samAnazabdena yathA vAyostathA rasAdInAmapi samAnaguNAbhyAso vRddhikAraNamiti mamyate / padArtho nAma padasya padayoH padAnAM vArthaH / tatra dvanmana iti / prayorartho yathA AyuSo veda iti padayorAyurveda ityarthaH / evaM svaalaa| pradezo yathA - yad bahutvAdarthasya kArtsnyenAbhidhAtumazakyatvAdavidezena bhibahukaH / uddezaH prAyogika ityAdi / nirdezo ka For Private and Personal Use Only
Page #1587
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3816 crk-sNhitaa| ( uttaravastisiddhiH prayuktaviparItaguNarbheSajaH sAdhyasammatA vikArA na nivartanta ityathasAdhakaM bhvtiiti| suzrute ca-yadanyaduktamanyAthasAdhakaM bhavati sa hevthH| yathA mRpiNDodbhiH prakliyate tathA mASamudprabhRtibhivraNaH pakliyata iti // 0 // arthaH padasya ceti padArtho nAma tantrayuktiH sA, yo'yo'bhihitaH sUtre pade vaa| padArthasvanekastatra yo'thaiH pUrvAparayogasiddho bhavati so'thoM graahyH| yathA-guNAH guNAzrayA noktA iti / tatra guNazabdaH prakRtibhUtarUparasAdiSu saptadazasu vatte tatkAyyazvetapItAdiSu ca vttete| tatra guNA api vibhAvyante guNenApi / yathA-Sar3asAH payaso'dhika ikSurase madhura ityevmaadi| prakRtiguNAzrayAH kAraya guNA dRshynte| tatra guNA guNAzrayA neti yaducyata tat kAyyaguNAzrayAH kAryaguNA na bhavantIti / suzrute ca-yo'rtho'bhihitaH sUtre pade vA sa pdaarthH| aparimitAzca pdaarthaaH| yathA-snehasvedAJjaneSu nirdiSTeSu dvayostrayANAmarthAnAmupapatti zyate, tatra yo'rthaH pUrvAparayogasiddho bhavati sa grhiitvyH| yathAvedotpattimadhyAyaM vyAkhyAsyAma ityukte sandiyate buddhiH katamasya vedasyAyamutpattiM vivakSuriti / RgvedAdayastu vedAstatra pUrvAparayogamupalabhya vidvicAraNe vivindantItyetayozca dhAkhoranekArthayoH prayogaH pazcAt prtipttibhvti| AyurvedotpattimayaM vivakSurityevaM padAthaiH / / 0 // pradeza iti / pradezo nAma tantrayuktiH sA, yat prakRtasyAtikrAntena sAdhanam / yathA-ativyavAyazIlAnAM zukramAMsabala. pradAH / nArINAmaprajAtAnAM narANAzcApyapatyadAH iti / ityete vastayaH khalvati vyavAyazIlAnAM zukrAdipradAste cAprajAtAnAM nArINAmapatyadA iti| suzrute ca-prakRtasyAtikrAntena sAdhanaM prdeshH| yathA-devadattasyAnena zalyamutaM tasmAda yAdattasyApyayamevoddhariSyatIti // 0 // uddezo nAma tantrayuktiH sA, yat smaaskthnm| yathA-sAmAnyazca vizeSaJca guNAn dravyANi kamme c| samavAyazca tajjJAbA tantroktaM vidhimAsthitA iti / muzrute ca-samAsakathanamuddezaH / yathA zalyamiti // 0 // nirdeza iti| niddazo nAma tantrayuktiH sA, yada vistareNocyate / yathA-khAdInyAtmA manaH kAlo dizazca dravyasaMgrahaH / ityeva maadi| muzrute ca-vistaravacanaM nirdeshH| yathA-zArIramAgantu cati // 1 // vAkyazeSa iti| vAkyazeSo nAma tantrayuktiH sA, yena padenAnuktena vAkyaM vivaraNam / yathA-hetulijhauSadhasya punaH prapaJcanam / vAkyazeSo nAma yasyArthena vAkyeSu yadagamyamAnatathA pUrtaye pUraNam / yathA pravRttihetubhAvAnAmityazAstIti padaM puuryte| tathA jAGgalajai rasairipatra mAMsazAyaH puurnnte| vAkyavat padAH zeSAzca kiyante ye'nivezitA api pratIyante / prayojanaM nAma For Private and Personal Use Only
Page #1588
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12za adhyAyaH ] siddhisthAnam / 3817 updeshaapdeshaati-deshaarthaapttinirnnyaaH| va prasaGgakAntanaikAntAH sApavargA viparyAyaH // parisamApyate, yathA-athApare trayo vRkSAH pRthaga ye phlmuulibhiH| snukhakAimAntakAsteSAmidaM kammai pRthak pRthagityatra zRNviti padamanuktaM vAkyazeSaH / muzrute ca-yena padainAnuktena vAkyaM samApyate sa vaakyshessH| yathA-zirapANi. pAdapArzvapRSThodarorasAmityukte puruSagrahaNamapi gamyate puruSa evokta iti // 0 // pryojnmiti| prayojanaM nAma tantrayuktiH sA, yadarthamArabhyanta ArambhA iti vimAne svayamuktamudAhRtazca tatrava / nedaM suzrute tantrayuktipUktam / / 0 // upadeza iti / upadezo nAma tantrayuktiH sA, idamevamidaM navamiti yducyte| yathAyatrAzritAH karmaguNAH kAraNaM samavAyi yat / tadravyaM samavAyI tu nizceSTaH kAraNaM guNaH ityevmaadiH| suzrate ca-evamityupadezaH / yathA-tathA na jAgRyAda rAtrI divAkhamazca varjayet iti // 0 // apadeza iti / apadezo nAma tantrayuktiH sA, kAraNenAnenedamiti yaducyate / yathA-atha pravayasAM zukra prAyazaH kSIyate nRnnaam| rasAdInAM saMkSayAca tthvaadRssysevnaaditi| suzrute ca-anena kAraNenetyapadezaH / yathopadizyate-madhureNa zleSmAbhivarddhata iti // 0 // atideza iti / atidezo nAma tantrayuktiH sA, yat prakRtasyAnAgatena sAdhanam / yathAsavAkyazca zamaM yAti jvaraH krodhasamudbhavaH iti / muzrute ca-prakRtasyAnAgatena saadhnmtideshH| yathA-anenAsya vAyurUddha upatiSThate, tenodAvattaH syAditi // 0 // arthaapttiriti| arthApattirnAma tantrayuktiH sA, yatrakenArthenoktena parasyAyasyAnuktasya siddhiH| yathA-nAyaM santarpaNasAdhyo vyAdhirityukte yadartha kAmayamAnA pravRttithA-"bhAtusAmyakriyA coktA tantrasyAsya pryojnm"| upadezo nAmAmAnuzAsanam-snehamane prayukSIta tataH svedamanantaramityAdi / apadezo nAma yat pratijJAvArthasAdhanAya hetuvacanam, yathA-vAtAjalaM jalAddezaM dezAt kAlaM svabhAvataH, vidyaadityaadi| tat pratijJAtArthasya hetuvacanaM dussprihrvaaditi| atidezo nAma yat kizcitprakAzyArthamanuktArthasAdhanAyaiva. manyadapi pratyetavyamiti pribhaassyte| yathA-"yazcAnyadapi kizcit syAdanuktamiha pUjitam / pUrNa tadapi vAtreyaH sdaivmnumnyte"| arthApattirnAma yadakIrtitamiti matvA bhApAdyate sArthApattiH / yathAmataM bAMdhabhojananiSedho'styarthAda divaabhunyjiitetyaapaadyte| nirNayo nAma vicAritasyArthasya vyavasthApanam yathA-catuSpadabheSajatvAdivicAraM kRtvaabhidhiiyte| yaduktaM podazakalaM pUrvAdhyAye bheSajamukaM tada yuktiyukamArogyAyeti / prasaGgo nAma pUrvAbhihitasyArthasya prakaraNAgatatvAt punarabhidhAnam / yathA For Private and Personal Use Only
Page #1589
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3818 caraka saMhitA / [ uttaravastisiddhiH bhavatyartha prAptirapatapaNa sAdhyo'yamiti / suzrute ca yadakIttitamarthAdApadyate sArthApattiH / yathA - odanaM bubhukSurityukte'rthAdApannaM bhavati nAyaM pipAsuryavAgUmiti || || nirNaya iti / nirNayo nAma tantrayuktiH sA yat pUbbepakSasyottaravacanam / yathA katidhA puruSIye - niSkriyasya kriyA tasya bhagavan vidyate katham / svatantrazcedaniSTAsu kathaM yoniSu jAyate ? tatrottaram - acetana kriyAvacca manazcatayitA paraH / yuktasya manasA tasya nirdizyante vibhoH kriyAH / yathAsvenAtmanAtmAnaM savvaiH sarvvAsu yoniSu / prANastantrayate prANI na banyo'nyasya tantrakaH" iti / suzrute ca - tasyottaraM nirNayaH / yathA - zarIraM prapIDaya pazcAdadho gatvA vasAmedomajjAnuviddhaM mUtraM visRjati vAta evamasAdhyA bAvajA iti || || prasaGga iti / prasaGgo nAma tantrayuktiH sA yat prakaraNAntareNa samApanam / yathA - saccamAtmA zarIrazca trayametat tridaNDavat / lokastiSThati saMyogAt tatra sarvvaM pratiSThitam / sa pumAMzcetanaM taca tacAdhikaraNaM smRtamiti prathamAdhyAye'bhidhAya punaH katidhApuruSIye proktaM cetanAdhAturapyekaH smRtaH puruSasaMkSakaH / khAdayazvetanA SaSThadhAtavaH puruSaH smRtaH / tatazca dhAtubhedena caturvvizatikaH rasRta iti / suzrute ca - prakaraNAntareNa samApanaM prasaGgaH, yad vA prakArAntarito yoisakRduktaH samApyate sa prasaGgaH / yathA - paJcamahAbhUtazarIrisamavAyaH puruSaH tasmin kriyA so'dhiSThAnamiti vedotpattAvabhidhAya bhUtavidyAyAM punaruktaM yato'bhihitaM pazca mahAbhUtazarIrisamavAyaH puruSa iti sa khalvevaM kamme puruSacikitsAyAmadhikRta iti ||0|| ekAnta iti / ekAnto nAma tantrayuktiH sA, sabbaMga padavadhAraNenocyate / avadhAraNaM vidheyAyogavyavacchedaH / yathA - kaTukaH kaTukaH pAke vIyryoSNacitrako mataH / tadvad dantImabhAvAddhi virecayati mAnavamiti sasminneva citrake kaTukakhAdyayogavyavacchedaH / sarvvatra dantyAzca kaTukalAdyayogavyachedo virecakatvAyogavyavacchedazceti / suzrute coktam- sarvvatra yadavadhAraNenocyate sa ekAntaH / yathA trivRd virecayati, madanaphalaM vAmayatIti / etena vidheyAyogavyavaccheda evAvadhAraNaM khyApitam / tathA ca pAyeM evaM samvataataraant zAtimAtradarzanamatiyogaH / ekAnto nAma evamAdyAbhadhAnam / nakAntaH putrayugrazabdAt sarvvago na cedityAdinAnyatarapakSAvadhAraNam / yathA-ye yAturAH kenavad pa triyanma te sarva eva bheSajopapazcAH / apavargo nAma. sAkalyenoddiSTasyaikadezApakarSaNam / prathA-sa pa pilAnamAdadItAnyasa mAMsahastizuSkabhakSebhya iti / tatra hi sAmAnyena payuSitabhojAniSedhaM kRtvA mAMsAdeH paryuSitasya grahaNamapakRSya vidhIyate / vipayo nAma mijho For Private and Personal Use Only
Page #1590
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 12 adhyAyaH ] siddhisthAnam / pUrvapacavidhAnAnu-matavyAkhyA nasaMzayAH / bhatItAnA gatAvecA svasaMjJohyasamuccayAH // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only 3816 " , 1 kRSTadhanurDara iti pArthe sarvotkRSTadhanurakhAyogavyavacchedo nakAntaH sarvvalAbhAvAt / pArthAdanyasmin sabrvotkRSTadhanurddharalayogavyavacchedazca nakAntaH sarvvatrAbhAvAt || || nakAnta iti / naikAntikaM nAma tantrayuktiH sA, kacit sajAtIye tathA kacidanyatheti / yathA - santi ke pratyakSaparAH parokSatvAt punarbhavasya nAstikyamAzritAH santi cApare AgamapratyayAdeva punarbhavamiccha nvIti / suzrute ca - kacit tathA kacidanyatheti yaH so'nakAntaH / yathA kecidAvA bruvante dravyaM pradhAnaM kecidrasaM kecid vIrya ke citra vipAkamiti ||0|| apavarga iti / apavargoM nAma tantrayuktiH sA yat punarabhivyApyApa karSeNam / yathA - sarvvamalaM pittakaramanyatra dADimAmalakAt / suzrute caabhivyAdhyApakarSeNamapavargaH / yathA asvedyA viSopasRSTA anyatra kITa viSAditi |||| viparyyaya iti / viparyyayo nAma tantrayuktiH sA yad yasya viparItam / yathA - svAdvamlalavaNA vAyuM kaSAyasvAdutiktakAH / jayanti pittaM zleSmANaM kaSAyakaTutiktakA iti, tadviparItaM labhyate kaTumlalavaNAH pittaM svAdvamla lavaNAH kapham / kaTutiktakaSAyAzca kopayanti samIraNamiti vijJAyate / suzrute. coktaM - yad yatrAbhihita tasya prAtilomyaM vipayyaiyaH / yathA - kuzAlpaprANabhIravo duzcikitsyA ityukte viparItaM gRhyate dRr3hAdayaH sucikitsyAH syuriti // 0 // pUbbeMpakSa iti / pUrvepakSo nAma tantrayuktiH sA ya AkSepapUcbeka praznaH / yathA - niSkriyasya kriyA tasya bhagavan vidyate kathamiti / suzrute ca - AkSepalUTakaH praznaH pUrvapakSaH / yathA-kathaM vAtanimittAzcatvAraH pramehA asAdhyA bhavantIti ||0|| vidhAnamiti / vidhAnaM nAma tantrayuktiH sA, yat prakaraNAnupUrNAbhidhIyate / yathA - uccarbhASyaM rthkssobhshcaaticNkrmnnaasne| ajIrNAhitamoye ca divAsvamaca maithunamityaSTamahAdoSANAM prakaraNAnupUryA liGgaM bheSajavoktamiti vidhAnam / suzrute ca prakaraNAnupUrvyAbhihitaM vidhAnam / yathAsathimammaNyekAdaza prakaraNAnupUrvyAbhihitAni ||0|| anumatamiti / anumataM jhase na viparItAvi copazete iti / pUrvapakSo nAma pratijJAtArthavAkyArthasandUSakaM vAkyam / yathA - madhyAn na payasA'bhyavaharediti pratijJAtArthasya sarvvAneva matsyAn na payasA'bhyavaharedamyasa cilicimAdityasa / duSTizabdena malAnAM hInatvamadhikatvamAcAryyagRhItamAcAyryo varNayati- 'mala
Page #1591
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3820 caraka saMhitA | [ uttaravastisiddhiH nAma tantrayuktiH sA, yat paramatamapratiSidhyocyate / yathA - tatrAtIndriyaM punarmanaH sattvasaMzakaM ceta ityAhureke / suzrute ca paramamatapratiSiddhamanumatam / yathAnyo brUte saptarasA iti || || vyAkhyAnamiti / vyAkhyAnaM nAma tantrayuktiH sA, yadatizayena varNanam / yathA - tatastu dhAtubhedena caturvvizatikaH smRtaH iti / suzrute ca - tatrAtizayopavarNanaM vyAkhyAnam / yatheha paJcaviMzatikaH puruSo vyAkhyAyate / anyeSvAyurvedatantreSu bhUtAdiprakRtyArabdhacintA |||| saMzaya iti / saMzayo nAma tantrayuktiH sA yadubhayahetudarzanam / yathA - itadacyutAH punabhaviSyAmo na veti saMzayaH, kasmAt 1 santi kSetrake pratyakSaparAH parokSatvAt punarbhavasya nAstikyamAzritAH santi cApare AgamapratyayAdeva punarbhavamiccha ntIti / suzrute ca- ubhayahetudarzanaM saMzayaH / yathA - talahRdayAbhighAtaH prANaharaH / pANipAdacchedanamamANaharamiti || || atItAvekSeti / atItAvekSaNaM nAma tantrayuktiH sA yat pUrvvamuktaM tadavekSaNam / yathA - cikitsitasthAne jvaracikita site'bhihitam / nidAne pUrvvamuddiSTA yA pRthak ca jvarAkRtiH / saMsargasannipAtAnAM tayA coktaM svalakSaNamiti / suzrute ca yat pUrvvamuktaM tadatikrAntAvekSaNam / yathA-- cikitasiteSu brUyAt zlokasthAnaM yadIritamiti || || anAgatAvekSeti / anAgatAvekSaNaM nAma tantrayuktiH sA yadevaM vakSyatItyavekSyate / yathA - SavirecanazatAnIti yaduktaM tadiha saMgraheNodAhRtya vistareNa kalpopaniSadyanuvyAkhyAsyAma iti / suzra te ca - evaM vakSyatItyanA nAgatAvekSaNam / yathA zlokasthAne brUyAt cikitsite vakSyAmIti // svasA iti / svasaMjJA nAma tantrayuktiH sA, yA na zAstrAntarasAmAnyA saMbhA / 1 -- 1 vRddhi gurusena lAghavAt malasaMkSayam / malAyanAnAM budhyeta saGgotsargAdatIva ca / ' kecit tu prakaraNAnupUrvvArthAbhidhAnaM vidhAnamAhuH / yathA-rasahadhiramAMsamedo'sthimajjazukrANAmutpAdaH kramAnurodhenAbhidhAnam / anumataM nAma saha ekIyamanasyAnivAraNenAnumananam / yathA - garbhazalyaM jarAyu:prapAtanaM karmma samAnamityAdevakIyamataM pratipAdyApratiSedhAdanumanyate / vyAkhyAnaM nAma yat sarvvabuddhiviSayaM vyAkriyate, yathA- 'prathame mAsi sammUrcchitaH sarvvadhAtukaluSIkRtaH kheTabhUto bhavatyamyakavigrahaH' ityAdinAsya vAkyasya viditArthasya vyaakrnnm| saMzayo nAma vizeSAkAGkSAvAritobhayaviSayajJAnam, yathA- 'bhAtaraM pitaracaike manyante janmakAraNam / svabhAvaM paranirmANamadRSTApare janAH' ityAdinItaH saMzayaH / atItAvekSaNaM nAma yadatItAnAM punaravekSaNam, yathA-'lA kuTI taca zayanaM jvaraM saMzamayatyapi' ityasa svedAdhyAyavihitakuTAdyatItakarmmAvekSyate / anAgatAvekSaNaM nAma yadanAgataM vidhiM pramANIkRtyArthasAdhanam, yathA yA tikasarpiSa ityAdyanAgatAvekSaNe nocyate / saMjJA nAma For Private and Personal Use Only
Page #1592
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12za bhadhyAyaH siddhisthaanm| 3821 nidarzanaM nirvacanaM sanniyogo vikalpanam / pratyuccArastathoddhAraH sambhavastantrayuktayaH / yathA-asAtmyendriyArthasaMyogaH prazAparAdhaH pariNAmazcetyetat tantrakRtA saMjJA naanytraasti| dIpanapAcanayoga pramathyA sNjnyeti| suzrute ca-anyazAstrAsAmAnyA svsNshaa| yathA-mithunamiti madhusarpiSohaNamiti // 0 // ahmmiti| Uhya nAma tantrayuktiH sA, yadanirdiSTaM tada vuddhimatA yniddishyte| yathA-mAtrAMzI syAt / AhAramAtrA punaryAvaddhAzanamazitamanupahatya prakRti yathAkAlaM jarAM samupagacchati tAvadasya mAtrApramANaM veditavyaM bhavatIti, atrAzanaM caturvidhamazitakhAditapItalIDhabhedenetyUhyam / suzrute ca-yadanirdiSTaM buddhimatA tadRhyam / yathA abhihita manapAnavidhau caturvidhamanamupadizyata iti // 0 // samuccaya iti| samuccayo nAma tantrayuktiH sA, ydidmidnycetyucyte| yathA-punarnavairaNDa mikumbhacitrakAn sadevadArutritAnidigdhikAn / mahAmti mUlAni ca paJca tadbhavAn vipAcya mUtre dadhimaMstusaMyute / ityevmaadiH| suzrute ca-idaJcedaJceti smuccyH| yathAmAsavarga eNahariNalAvatittirisArasAH pradhAnamiti // 0 // nidazana miti / nidarzanaM nAma tantrayuktiH sA, yatra dRssttaantenaarthprsaadhnm| yathA viSaM yathA zAstraM yathAmirazaniyathA / tathauSadhamavizAtaM vizAtamamRtaM yatheti / suzrute ca-dRSTAnte. nArthaH prasAdhyate yatra tanidarzanam / yathAgnirvAyunA sahitaH koSTha vRddhiM gacchati, yA tantakArairvyavahArArthe saMjJA kriyate, yathA-vRntAkazyonAkAdikA sNjnyaa| aho nAma padanibandha anthe prajJayA taya'svenopadezyate, yathA-'yaduktamapyanuktaM sat tadetyasApakarSayedityAdi / ' samuccayo mAma, yadAdi tadante ca kRtvA vidhIyate, yathA-varNazca svarasazcetyAdi / nidarzanaM nAma mUrkhaviduSAM buddhisAmyaviSayo dRSTAntaH, yathA-vijJAtamauSadhamamRtaM ythetyaadi| nirvacanaM nAma paNDitabuddhigamyo raSTAntaH, yathA-'jJAyate nityagatyaiva kaalsyaatyykaarnnm|' nidarzananirvacanayorayaM vizeSA, bat nidarzanaM mUrkha viduSAM buddhisAmyaviSayo dRSTAntaH / nirvacanantu pnndditbuddhivedymev| kiMvA nirvacanaM niruktiyathA-'vividhaM sarpati yato visarpastena saMjJitaH' ityaadi| sanniyogo nAma bha. jhyAnuSTheyatayA vidhAnam, yathA-nanveSA svedmuurchaapriitaanaamityaadi| vikalpaH pAkSikAbhidhAnam, yathodakaM vA kuzodakamityAdi / pratyucAro nAma paranivAraNam, yathA-vAryoMvidastu netyAha naheyaka kAraNa mnH| naH zarIrAcchArIra-rogANAM manasaH sthitiH / rajasAni tu bhUtAni vyAdhayazca pRthgvidhaaH| Apo hiM rasavatyastAH smRtA ityaadi| hiraNyAkSo niSedhati na jhAramA rajasaH smRta ityaadi| udvAro nAma parapakSadUSaNaM dattvA svapakSoddharaNam, yathA-'yeSAmeva hi bhAvAnAM sampat saJjanayen naram / teSAmeva hi bhAvAnAM vipadvyAdhInudIrayet' ityAdinA svapakSodaraNam / 479 For Private and Personal Use Only
Page #1593
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org www.kobaith.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3822 crk-sNhitaa| [uttarapatisidi . tantre samAsavyAsoktA bhavantyetA hi kRtvshH| ekadezena dRSTA tu samAsAbhihitaM yathA // tathA vAtapittakaphaduSTo vraga iti // 0 // nirvacana miti| nivvacana nAma tantrayuktiH sA. ynishcitmucyte| yathA-tatrAyurvedayatItyAyurveda iti| suzrute canizcitaM vacanaM nirvcnm| yathA-Ayuvidyate'sminnanena vAyuvindatItyAyuvvaMda iti // 0 // sabhiyoga iti / saniyogo nAma tantrayuktiH sA, yadidameva kArya nedaM kAyya mityevaM prernnm| yathA-mAtrAzI syAt, yathA ca devagobrAhmaNa gulttddhsiddhaacaaryaanccyedityevmaadiH| muzrute ca-idameva katrtavyamiti niyogaH / yathA-pathyameva bhoktavyamiti // 0 // viklpnmiti| vikalpo nAma tantrayuktiH sA yanaveti vizeSeNa klpyte| yathA-madyamalpaM na vA peyamathavA mubhuudkmiti| suzrute ca-idaJceti viklpH| yathA-rasaudanaH sadhRtA yavAgUrvA / iti // 0 // matyuccAra iti| pratyuccAro nAma tantrayuktiH sA, yat pUrvamuccaritaM punstthvocaaryyte| yathA-pavirecanazatAni bhavantIti yat pUrvamuktaM tat pratyuccArya te, yathA-virecanazatAnIti yaduktamiti // 0 // atha sNshyH| saMzayo nAma sandigdhezvara dhvanizcaya ityevamAdiH / neyaM muzrute'bhihitA, tasyA~ saMhitAyAM tathAprayogAbhAvAt / uddhAra iti| uddhAro nAma tantrayukti sA, ydupdissttaaymnusRtyoddhaaryte| yathA-kaTutiktakaSAyAtirUkSasanduSTamojanerityuktvA maricAdika-nimbAditikta-harItakyAdikapAyA ityevamAdidravyamuddhAryate // 0 // sambhava iti / sambhavo nAma tantrayuktiH sA, yo yataH sambhavati sa tasya sambhava iti mAgabhihitam / - yathA-doSA vyAdhInAM sambhavaH // 0 // iti SaTtriMzattantrayuktaya iha tantre bhUSaNAni bhavanti / samAsadhyAsAbhyAmuktA iha tantre bhavanti / katham ? yathA khalvekadezena dRSTayA kRtsnazo'nayaneSu dRSTo bhavati tathA samAsAbhihitaM zAlA kRtsnasya zAtA syAt / sambhavo nAma paDU yasmin upapadyate sa tasya sambhavaH, yathA-mukhe vyaGganIlikAdayaH sambhavantI. syaadi| ityetAH SaTtriMzat tantayuktayo byaahRtaaH| bhahAraharizcandra Na catanastanmayuktayaH pari. prabhayAkaraNavyutkrAntAbhidhAnahetvAkhyA dhyAhRmaH, tAzca tanne apaThitatvAdetAsvevAntarbhAvanIyAH / tana pariprabha uddeze'ntarbhavati vyAkaraNantu vyaakhyaane| vyutkrAntAbhidhAnaM nirdeshbhedH| hetumadena pAni pratyakSAdIni pramANAnyuktAni tAni hetAvantarbhavanti / catuiMza tannadoSA bhavanti sattaratanne pratipAditatvAn neha vilikhitaaH| samprati tantayuktIruddizya bhanusaraNamAha-tanne samAsa For Private and Personal Use Only
Page #1594
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2za adhyAH ] siddhisthaanm| yathAmbujavanasyArkaH pradIpo vezmano ythaa| prabodhanaprakAzAthostathA tantrasya yuktayaH // 26 // ekasminnapi yasyeha zAstre labdhA sadA mtiH| _sa zAstramanyadapyAzu yuktiM jJAtvA prabudhyate // bhadhIyAno'pi zAstrANi tantrayuktAvicakSaNaH / nAdhigacchati zAstrArthAnAn bhAgyakSaye yathA // durya hotaM niNotyeva zAstraM zastramivAbudham / sugRhItaM tadeva zaM zAstra zastrazca rakSati // nanu tanvayuktInAM ki prayojanamityata aah-ythetyaadi| ambubhayanasthAko yathA prabodhanArthaH prakAzanAryazca, evaM vezmano yathA pradIpa prabodhanAryaH prakAzArthazca, tathA tantrasya yuktayaH prabodhanaprakAzArthAH zAstrANAmiti // 29 // gaGgAdhara--ekasminnityAdi / yasya janasyakasmiJchAstre sadA matirlammA, sa jano'nyacchAstramapi yuktiM zAkhA prabudhyate / adhIyAna ityAdi / zAstrANyadhIyAno'pi tantrayuktyavicakSaNaH yastantrayuktIrna vetti sa zAstrArthAn nAdhigacchati yathA bhaagykssye'rthaanaadhigcchtiiti| durya hiitmityaadi| durya hItaM zAstra salyayudhaM kSiNotyeva durga hItaM zastramiva / sugRhItaM tacchAstraM budhaM rakSati zastrazca vyAsokA ityaadi| samAsAbhihitA ityanena atisaGkSipte tantre sarvAstantayuktayo bhavantIti darzayati, kiMvA samAsAbhihitA ekadezena dRzyante iti smbndhH| tantayuktInAM kArya dRSTAntena vaaysaah-ytyaadi| yathAmbujavanakha saGkavitA vistArako kastathA sakasikhAyasya vistArakAstantayuktayaH prabodhanAd bhavanti / dIrarASTAntena tu yathA dIpastamasA pihitaM prAmapati, tamA helcAvikArakhAntayukayA santamaya gUDhaM prakAzayantIti vakSyati / tadevArthadvayaM tamsInAM sammAbhiyokaM prabodhanaprakAzArthA iti // 29 // . ..... . .. ... pANi- vyAjAsasaphaLamAha-ekasminapItyAdi / zAstre darzanasambAkAyo dossgunnaamaah-hiivmityaadi| vahItaM zastraM yathAtmana putra padacchevAdikamAla, tathA gRhItaM zAstaM mithyAmeSajaprayogAdAtmano'pi vyApadamAvahati / yathA vA sAmugrahItaM For Private and Personal Use Only
Page #1595
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3824 crk-sNhitaa| [uttaratisidiH tasmAdetA pracakSyante vistareNottare punH| tattvajJAnArthamasyaiva tantrasya guNadoSataH // 30 // tatra shlokaaH| idamakhilamadhItya samyagarthAn vimRzati yo vimalaH pryognityH| sa manujasukhajIvitapradAnAd bhavati dhRtismRtibuddhidhrmvRddhH|| yasya dvAdazasAhasrI hRdi tiSThati sNhitaa| so'rthajJaH sa vicArajJazcikitsAkuzalazca sH|| UddhavAhuvirautyevaM na ca kazcid vRNoti me| granthAdartha cikitsAzca sa kimarthaM na budhyate // 31 // 32 // sugRhIta tacchastrajJa rkssti| tsmaadityaadi| asyaiva tantrasya guNadoSatastattvazAnArthamuttare'taH saviMzAdhyAyazatAduttare carakasya pratijJAtAdadhike mayA vaktavye tvetA yuktayaH prckssynte| ini| suzrute coktaM pryojnm| atrAsAM tantrayuktInAM kiM prayojanamiti ? ucyate, vAkyayojanamartha yojanazca / bhavanti cAtra zlokAH / asadvAdiprayuktAnAM vAkyAnAM prtissedhnm| svavAkyasiddhirapi va kriyate tntryuktitH| vyaktA noktAzca ye hyA lInA ye cApyanirmalAH / leSoktA ye kacit tantre teSAzcApi prsaadhnm| yathAmbujavanasyArkaH pradIpo vezmano ythaa| prabodhanaprakAzAstithA tantrasya yuktyH|| iti // 30 // .... ..gaGgAdharaH-athAsya tntrsyaadhyynphlmaah-idmityaadi| spaSTAthoM hai shloko| Uddha tyaadi| Urddha bAhuH sannevaM virauti vinadati, me mama granyaM kazcinna vRNoti granthAdasmAdarthaM cikitsAzca kimarthaM na budhyte| iti // 3132 taskarAdibhyo rakSA karoti, tathA sugRhItaM zAsvamAturasya rabhAmApAdayatIti / tasmAdetA ityAdikaM lokamuttare tantre tantayuktivyAkaraNe pratipAditaM paThanti // 30 // . ......... : cakrapANiH- agnivezatantrasyottaratantrasyaivAnArSasvAt tankhAdhyanaphalamAha-idamanilamityAdi / vimala iti tnvaarthaanviclitmnaaH| prayoganitya iti nityaM cikitsA.. krtvyaa| sukhasya pradAtA kiMvA sukharUpasya jIvitasya pradAtA sukhjiivitprdaataa| upacitadhatimatibuddhisidiyasya sa dhrmvRddhH||31|| ....OM dhutismRtibuddhisiddhinityaH iti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #1596
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra Acharya Shri Ka Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir www.kobatirth.org 12za adhyAyaH] siddhisthaanm| 3825 cikitsitaM vahniveza svasthAturahitaM prti| yadihAsti tadanyatra yannehAsti na tat kvacit // 33 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte siddhisthAne uttaravastisiddhirnAma dvAdazo'dhyAyaH // 12 // siddhisthAna khasiddhArtha samAsena samApitam // siddhisthAnasya zlokasaMkhyAH 860 // ... carakasaMhitA smaaptaa|| gnggaadhrH-cikitsitmityaadi| he vahiveza ! svasthAnurahitaM prati cikitsitaM yat khalvihAsti tadanyatrApyasti, iha yaciki sitaM nAsti tat kacidapi nAsti / iha kAyacikitsAyA bAhulyoktitayA'paraM zAlAkyAdicikitsAyA . lezamAtra prdrshitm| tasmAdanukaM yatkizcit kriyAkalpaM likhAmyaham / tad yathA sushrute-kriyaaklpaadhyaaye| sarvazAstrArthatattvazastapodRSTirudAradhIH / vaizvAmitraM zazAsAtha ziSyaM kaashiptirmuniH| tarpaNaM puTapAkazca sekazcAzcotanAJjane / tatra tatropadiSTAni teSAM vyAsaM nibodha me| saMzuddhadehaziraso jIrNAnasya zubhe dine / pUrvAhe cAparAhne vA kAryamakSNozca tarpaNam / vAtAtaparajohIne veshmnyutaanshaayinH| AdhArau mASacUrNena klinnena primnnddlo| samau dRr3hAvasambAdhau kartavyo netrkoshyoH| pUrayed ghRtamaNDasya vilInasya sukhodkaiH| A pakSmAyAda tataHsthApyaM pazca tadvAkzatAni c| svasthe kaphe SaT pitte'STau daza vAte taduttamam / * cakrapANiH-yasya dvAdazasAhasravatyAdizlokatayaM kecit paThanti tadaprastutamiti // 32 // 33 // 'gaur3AdhinAtharasavatyadhikAripAta-nArAyaNasya tanayaH sunayo'ntaraGgAt / .. bhAnoranuprathitalodhravalIkulInaH zrIcakrapANiriha kartRpadAdhikArI // iti mahAmahopAdhyAyacarakacaturAnanazrImaccakrapANidattaviracitAyAmAyuThadadI kAyAM gharakatAtUpayyaTokAyAM siddhisthAnavyAkhyAyAM uttaravastisiddhi nAma dvAdazo'dhyAyaH // 12 // For Private and Personal Use Only
Page #1597
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 326 crk-sNhitaa| [uttarabasimitiH rogasthAnavizeSeNa kecit kAla prcksste| yathAkramopadiSTeSu trINyeka pazca sapta c| daza dRSTayAmathASTau ca vAk zatAni vibhAvayet / tatazcApAgataH sneha srAvayikhAkSi zodhayet / khinnena yavapiSTena snehavIyyaritaM ttH| yathAsvaM dhUmapAnena kaphamasya viyodhyet| ekAhaM vA trAhaM vApi pazcAhaM ceSyate prm| tarpaNe tRptiliGgAni netrasyamAni lakSayet / sukhasvamAvabodhatvaM vazaya varNapATavam / nittiAdhividhvaMsaH kriyAlAghavameva c| guLavilamatisnigdhamatra kaNDUpadahavat / zeyaM doSasamukliSTaM netrmtyrthtrpitm| rUkSamAvilamasAnyamasahaM rUpadarzane / vyAdhiddhizca takSayaM hInatarpitamakSi c| anayodoSabAhulyAt prayateta cikitsite / dhUmanasyAJjanaiH sekai rUkSaH snigdhazca yogavit / tAmya tyativizuSkaJca yadrakSaM caatidaarunnm| zIrNapakSmAvilaM jihma rogakliSTazca yabhRzam / tadakSi tapaNAdeva labhetorjAmasaMzayam / dudinAtyuSNazIteSu cintAyAM sambhrameSu ca / azAntopadrave cAkSiNa tarpaNaM na prshsyte| puTapAkastathateSu nasya yeSu ca garhi tm| tarpaNA na te proktAH snehapAnAkSamAzca ye| tataH prazAnta. doSeSu puTapAkakSameSu c| puTapAkaH prayoktavyo netreSu bhiSajA bhavet / snehano lekhanIyazca ropaNIyazca sa tridhaa| hitaH snigdho'tirUkSasya snigdhasyApi ca lekhnH| dRSTebalArtha mitaraH pittAmRgavaNavAtanut / snehamAMsavasAmajja-medA vAdvauSadhaH kRtH| snehanaH puTapAkastu dhAryoM dve vAkazate tu sH| jAgalAnI ykRnmaaNslekhndrvysmbhRtaiH| kRSNalauharajastAna-zaGkavidrumasindhujaH / smudrphenkaasiis-srotojddhimstubhiH| lekhano cAkazataM tasya paraM dhaarnnmucyte| stanyajAGgalamadhvAjya tiktdrvyvipaacitH| lekhanAt triguNo dhAryaH puTapAkastu sepaNaH / vitaret tarpaNoktantu dhUmaM hilA tu ropaNam / snehasvedI dvayoH kAyauM kAryo naiva ca ropnne| ekAhaM vA grahaM vApi haM vApyavacAraNam / yantraNastu kriyAkAlAda dviguNaH kAla issyte| tejAMsyanilamAkAzamAdarza mAsvarANi ca / nekSeta tarpite netre puTapAkakRte tthaa| mithyopacArAdanayoyoM vyaadhirupjaayte| aJjanAzcyotanasvedaryathAsvaM tamupAcaret / prasannavarNa vizadaM vAtAtapasahaM lghu| sukhsvmaavbodhaakssi-puttpaakgunnaanvitm| atiyogAda rujaH zophaH piddkaastimirogmH| pAko'sa harSaNaJcApi hIne doSodagamastathA / ata UpravakSyAmi puTapAsaprasAdhanam / dvau vilbamAtrau zvaSNasya piNDau mAMsasya pessitau| dravyANAM vilvamAtrantu dravANAM kur3avo mtH| tadaikatra samAlojya patraH supariveSTitam / kAzmarIkumudaraNDa-paminIkadalIbhavaiH / mRdAva For Private and Personal Use Only
Page #1598
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12za adhyAyaH siddhisthaanm| 3627 limamAraH khAdigravakUlayet / katakAzmantakairaNDa paattlvRssvaadraiH| sakSIradrabakASThA gomayApi yuktitH| khinnamuddhatya niSpIDya rasamAdAya taM nRNAm / tarpaNoktena vidhinA yathAvadavacArayet / kanInike niSecyaH syAmitva muttaanshaayinH| rakta pitte ca to zItau koSNo vaatkphaapho| atyuSNatIkSNo satata dAhapAkakarau smRtau| Apluto zItalau cAstra -stmbhrugghrsskaarko| atimAtrau kssaayb-sngkocsphurnnaavhau| hInapramANo doSANAmunaklezajananI bhRzam / yuktau kRtau dAhazopha-ruggharSasrAvanAzanau / kaNDU padehadUSIkA-raktarAjita vinaashno| tasmAt pariharan doSAn vidadhyA tau mukhaavho| vyApadaka yathAdoSaM nasyadhUmAanarjayet / AcantayozcApyanayoH sveda uSNAmbulikaH / tathAhito'vasAne ca dhUmaH shlessmsmucchitau| yathAdoSopayuktantu naatibhvlmojsaa| rAgamAcotanaM hanti sekastu blvttrm| to tridhavopayujyete rogeSu puTapAkavat / lekhane sapta cASTau vA vindavaH snahike dsh| Azcyotane prayoktavyA dvAdazava tu ropnne| sekasya dviguNaH kAlaH puTapAkA paro mtH| athavA kArya nirupayogo yathAkramam / pUrvAparAhna madhyAhe rujAkAleSu cobhyoH| yogAyogAn snehameke tapeNoktAn prcksste| rogAn zirasi sambhUtAn halAtipabalAn gunnaan| karoti ziraso vastiraktA ye muudd'etlikaaH| zuddhadehasya sAyAhna yathAnyAdhyazitasya tu| RjvAsInasya badhnIyAda vastikozaM tato dRddh'm| yathAvyAdhizRtasneha-pUrNa saMyamya dhArayet / taNoktadazaguNaM yathAdoSaM vidhAna vit| vyaktarUpeSu doSeSu zuddhakAyasya kevle| netra eva sthite doSe prAptamaJjanamAcaret / lekhanaM ropaNazcApi prasAdanamathApi vaa| tatra paJca rasAn vyastAn AdAkarasavarjitAn / paJcadhA lekhanaM yujyAda ythaadossmtndritH| netravatme sirAkoza-srotazATakAzritam / mukhanAsAkSibhirdoSamojasA sAvayet tu tam / kaSAyatiktakazcApi sasneha ropaNaM matam / tat snehazatyAda varNya syAda dRSTezca blvrddhnm| madhuraM snehasampannamaJjanantu prasAdanan / dRSTidoSaprasAdArtha snehanArthazca tddhitm| yathAdoSaM prayojyAni tAni doSavizAradaH / aJjanAni yathoktAni praahnsaayaactrissu| guTikArasacUrNAni trividhAnyaJjanAni tu| yathApUrva balaM teSAM zreSThamAhurmanISiNaH / hareNumAtrA vartiH syAllekhanasya prmaanntH| prasAdanasya cAdhyarddha dviguNA ropaNasya ca / rasAnunasya mAtrA tu piSTavartimitA mtaa| dviJcituHzalAkA ca khuunnsyaapynupuuvvshH| teSAM tulyaguNAnyeva vidadhyAda bhaajnaanypi| sauvarNa rAjataM For Private and Personal Use Only
Page #1599
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 3828 caraka saMhitA | [ uttaravastisiddhiH zArGgaM tAmra vaMdUyya kAMsyajam / AyasAni ca yojyAni zalAkAJca yathAkramam / baktayomu kulAkArA kalAyaparimaNDalA / aSTAGgalA tanurmadhye sukRtA sAdhu nigrahA / audumbaryyazmajAtApi zArIrI vA hitA bhavet / vAmenAkSi vinirbhujya hastena susamAhitaH / zalAkayA dakSiNena kSipet kAnInamaJjanam / ApA vA yathAyogyaM kuryyAccApi gatAgatam / vatrmopalepi vA yat tadahalyaiva prayojayet / akSi nAtyantayoraJjyAd bAdhamAno'pi vA bhiSak / na vA nirvAntadoSe'kSiNadhAvanaM samprayojayet / doSaH pratinivRttaH san hanyAd dRSTerbalantathA / gatadoSamapetAstra pazcAd yat samyagambhasA / prakSAlyAkSi yathAdoSaM kAyyaM pratyaJjanaM tataH / zramodAvartta rudita madyakrodhabhayajvaraiH / vegAghAtazirodoSazcArttAnAM neSyate'Jjanamiti / / 33 / / gaGgAdharaH- granthaM samApayati- agnItyAdi / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir agnivezakate tantre carakapratisaMskRte / siddhisthAne'STame'prApte tasmin dRr3habalema tu / pratisaMskRta evAtra dvAdazAdhyAya eva ca / syAduttaravastisiddhi samAptA tatra vai punaH / gaGgAdhareNa vadazana jalpakalpatarau kRte / siddhisthAne'STame skandhe zAkhA tu dvAdazI jatA / syAduttaravasti siddhi- jalpAkhyA samprapaJcitA / ityuttaravastisiddhi jalpAkhyA dvAdazI zAkhA // 12 // dvAdazAdhyAyikamaSTamaM siddhisthAnaM samAptam / 'sthAnI carakasaMhitAyurvedaH samAptaH // // zra zivaH // // zrIH // For Private and Personal Use Only
Page #1600
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra eka zizi 1) 3 zizi 2 | 1) darajana 9|| rupayA dAkamahasula svatantra / www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir JABAKUSUM zira aura kezakaM vAste kavirAja candrakizora sena mahAzayakA javAkusuma taila acchA hai| For Private and Personal Use Only
Page #1601
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Wewue' Isto Sur 8u1a.jas For Private and Personal Use Only